“ئییان وات” پێی وایە ئەوەی ڕۆمان لە هەموو فۆرمه پێشووه‌کانی گێڕانه‌وه جیا دەکاتەوە، پابەندبوونی بنەڕەتی و هەمیشەییی ئەوە بە ڕێئالیزمه‌وه. ڕۆمان هه‌ر لە سەرەتاوە مه‌یلی سه‌ره‌کیی خۆی بۆ نیشاندان و‌ ڤەنواندنه‌وه‌ی (بازنمایی) ئەزموونی ژیانکردی تاکەکەسی و مێژوویی، نیشان داوه. هەر ئەم تایبەتمەندییە لە حه‌ماسه، ڕۆمانس و ئەدەبیاتی تەمسیلی جیای دەکاتەوە و به واقێع و ڕێئالیزمه‌وه ده‌یبه‌ستێته‌وه. که‌واته به‌م مانایه ڕێئالیزم ته‌نها مەکتەب و ڕێبازێکی دیاریکراو نییە و سێبەرئاسا پێوەی نووساوە. بۆ من ناسه‌لمێ، بەڵام ئادۆرنۆ پێی وایه “ڕێئالیزم لە دڵی ڕۆماندایە؛ تەنانەت ئەو ڕۆمانانەی کە مامەڵە لەگەڵ جیهانی خەیاڵیدا دەکەن، هەوڵ دەدەن ناوەڕۆکیان بە شێوەیەک بخەنەڕوو کە هەستێکی ڕێئالیان لێ دەربکێشرێت”. هەرچۆن بێت ئەو ڕێئالیزمه‌ی کە لە ژانری ڕۆماندا ئامادەیە، چ وەک خسڵەتێکی زاتی و جه‌وهه‌ری بیچمی گرتبێت یان وەک گۆڕانێکی مێژوویی لە پێکهاتنی سوژەی گێڕەوەر و شێوازی بینین و گێڕانەوەی جیهان، شکڵی گرتبێت، (واته له ئەنجامی مێژووییی جۆرێک لە سوژه‌مه‌ندییه‌وه،) ستراتیژی جیاوازی لە پێوەندیی ده‌ق لەگەڵ واقیعدا پێڕەو کردووه. ئەم ڕێئالیزمه مانا سه‌ره‌تایییه‌که‌ی لای فیلدینگ‌ و دێفۆ و پاشان مانا ناسراوه‌که‌ی لای ستاندال و باڵزاک ده‌بینرێت.

‎کاتێک مۆدێرنیزم، ڕێئالیزمی عەینی و دەرەکیی باڵزاکی، بە تێکشکاو و تەنانەت نامومکین دەزانێت، پشت له ڕێئالیزم‌ هه‌ڵناکات، لە ڕاستیدا بەدوای جۆرێکی دیکەی ڕێئالیزمدا دەگەڕێت.  مۆدێرنیستەکان درزێکی پان ده‌بینینن له نێوان ده‌ق و واقیعدا. لێرەوە داڵغه‌ی ڕێئالیزم لە ئاستی دەرەکییه‌وه، بۆ ناوەوەی زه‌ین و هۆشی مرۆڤ ده‌گوازنه‌وه. ئادۆرنۆ و که‌سانی دیکه، ئەمه بە نیشانەی فراوانبوونی خودئاگاییی تاک و داڕمانی سنوورە کۆنەکانی ڤەنواندنه‌وه دەبینن نه‌ک‌ ده‌ستکێشانه‌وه لە ڕێئالیزم.

‎لە بەرهەمی مۆدێرنیستەکانی وەک جۆیس و وۆڵف،  واقیعی ناوەکی و زه‌ینی، جێگەی واقیعی عه‌ینی و کۆمەڵایەتی دەگرێتەوە، یان با بڵێین واقیع ئاوێته‌ی زه‌ین ده‌بێت. بۆیە، ئادۆرنۆ و دیکه‌ی لایه‌نگرانی مۆدێرنیزم، بە پێچەوانەی لوکاچ، باوەڕیان وایە تەنانەت لە بەرهەمەکانی کافکا و بێکتیشدا دەتوانرێت جۆرێک لە «ڕێئالیزمی نێگەتیڤ» یان «ڕێئالیزمی نەرێنی» ده‌ربهێنرێت، ڕێئالیزمێک کە نەک لە نواندنه‌وه و نیشاندانی ڕاستەوخۆی جیهانی عەینی، بەڵکوو ڕێک لە نیشاندانی کەلێن، ڕووخان و بێماناییی ئەو جیهانه‌وه پێکدێت. لای ئادۆرنۆ و مۆدێرنیستەکانی تر، جیهانی مۆدێرن ئەوەندە بێ مانا بووەته‌وه کە تاکە فۆڕمی ڕاستگۆیانه، نیشاندانی ئەو بێمانایییە‌یه. ئەمەش “ڕێئالیزمی نەرێنی”یە، ڕێئالیزمێک کە نەک بە نواندنه‌وه‌ی ئاوێنه‌یی و ڕاستەوخۆی واقیع، بەڵکوو بە نیشاندانی داڕمان و هەڵوەشانەوەکەی پێبه‌ندی ڕێئالیزم ده‌بێت. لەم بۆچوونەدا، بەرهەمی مۆدێرن بە ملبادان له ڤەنواندنه‌وه، ڕاستی و واقیع لە ڕێگەی غیاب و دابڕانه‌وه ده‌رده‌خات؛ واتە خودی بێمانایی، وەک ڕاستیی مێژوویی  و بابه‌تی ڕێئال دەردەکەوێت.

‎بەپێی ئەم لۆژیکە، ته‌نانه‌ت ڕۆمانی پۆستمودێرنیش مه‌یلی بۆ ڕێئالیزم له‌ناو ناچێت، بەڵکوو بەرەو ئاستی زمان و تێکست ده‌یبات، واته واقیع به زمانه‌وه ئالووده و ئاوێته ده‌کات. لەم قۆناغەدا که ڕێئالیزمی عه‌ینی و زه‌ینی، زمانمه‌ند ده‌بێت، ئیتر واقیع نە لە جیهانی دەرەوە و نە لە زه‌ین و  هه‌ناوی تاک، بەڵکوو لە خودی کردەی گێڕانه‌وه و لە یاریی زمانیدایه دروست دەکرێت. بۆیە، به‌پێی بۆچوونی وات، ڕۆمان لە هەموو چه‌شنه مێژوویییەکانی خۆیدا ڕێئالیزم و مه‌یل به «واقیع»ی پاراستووه؛ گه‌رچی پێناسە‌ی ڕێئالیزم و واقیع بەردەوام گۆڕڕاوە؛ لە نواندن و نیشاندانی جیهانی دەرەکییه‌وه، بۆ نیشاندانی زه‌ین، لە ئێسته‌شدا بۆ نواندنه‌وه و‌ نیشاندانی خودی نیشاندان.

The post ڕۆمان و ڕێئالیزمەکانی appeared first on ژنەفتن.

دوو: دیاسپۆرا ئەو مەنفا تاڵ و خراپ‌ئابادە نییە کە بەشێک لە دیاسپۆرا پیشانی ئێمەی دەدات. چوون بۆ بەشێکی کەمینەش لە دیاسپۆرا، جوگرافیای دوورەوەتەن مەیدانی هەوڵدانە بۆ کۆنترۆڵی وەتەن و دەست بەسەر نیشتمانداگرتن. مەیدانێکە بۆ کۆکردنەوەی هەموو جۆرە سەرمایەکان تا بتوانێ شوێن‌پێیەک لە نیشتمان بۆ خۆی پەیدا بکات، تا لە یادەکان ناوێک لە خۆی تۆمار بکات. لە مێژووی دیاسپۆرای کورد، ڕێکخراوەکان سەرەکی‌ترین دەور و دەرکەوتنیان لەو مەیدانەدا بووە. بەڵام ئێستا دامەزراوەکان و کەسەکان خەریکن دەورێکی بەرچاوتر دەبینن.

سێ: ئێمە لە سەدە لەبیرکراوەکاندا ناژین تا مێژوو بزر ببێت. ئێستا و لەو سەردەمەدا، مێژوو ڕۆژانە دەنووسرێتەوە و بەرهەم دێتەوە. لەم سەدەیە ناکرێت لە شەقامەکانی چەپ پیاسە بکەیت و بێ‌دەنگ و سرتە پێ بخەیتە ناو شەقامەکانی نەتەوە؛ ناکرێت سواری شەپۆلەکانی چەپ بێت و بێدەنگ و هەرا لە کەناری نەتەوەیی بوون ئارام بگریت. مەگەر ئەوەی داستانی خۆت بگێرییەوە، مەگەر ئەوەی مێژووی خۆت باس بکەیت، مەگەر ئەوەی باس لەوە بکەی چۆن لە جیهانی ئایدئۆلۆژیکی تایبەت، خۆت دەرباز کردووە و ڕزگاری لە جیهانێکی‌تر ئەدۆزیتەوە.

چوار: باوەڕ بە ئایدئۆڵۆژێکی تایبەت، خەتایەک یان گوناحێکی نەبەخشراو نییە. هەڵبژاردنێکی تاکەکەسییە لە ژێر کارێگەریی کۆمەڵێک فاکتۆری بەربڵاو. دەست‌هەڵگرتن لەو باوەڕەش وەکوو  مەعسییەتێک سه‌یری ناکرێت. بەڵام خراپترین دۆخ، سەرگەردانییە لە ناو ئایدئۆلوژییەکان، جووڵەیەکی پاندۆڵییە لە نێوان دەزگا فیکرییەکان. لەم سۆنگەوە ڕەونق و ڕەواجی دەزگایەکی فیکری و سیاسی دەبێ بە هۆی جووڵەی پاندۆڵی بەرژەوەندی و ویستە تاکەکەسییەکان و تەراتێن لە مەیدانێکی نوێ بۆ کۆکردنەوەی سەرمایەی کۆمەڵایەتی و هێمایی.

پێنج: وردببنەوە لەو هەموو کتێب و نووسراوەیە کە لە لایەن کەسانی تاراوگەنشین بڵاو دەبێتەوە. هەندێک کتێبی زانستی و هەندێکی تر کتێبی بیرەوەری و ئەدەبێ لێ دەرهاوێن، ئەوەی تر هەمووی ئامرازی نواندنەوەی کەسانێکە کە بە شوێن وەدەستخستنی سەرمایەی کۆمەڵایەتی و هێمایین. خاوەنی ئەو نووسراوانە وەکوو نووسەر، وەرگێڕ و کەسایەتی فەرهەنگی و ڕەوشەنبیر پیناسە ناکرێن. بەشێک تاراوگەنشینی لەمێژینەن، بەشێکیش چالاکانی هەشتاکانی سەدەی پێشوو. بەشێکی بەرچاو لەو چالاکانە سەردەمێک سواری شەپۆلەکانی چەپ بوون، بەڵام هەرەسهێنانی جەمسەری چەپ بوو بە هۆی دوورکەوتنەوەیان لەو جیهانە و ڕووکردنیان بۆ جیهانێکی‌تر. بە وتەی چەپی ئۆرتۆدۆکس لە چەپەوە بۆ راست یان لە چەپبوون بۆ نەتەوەیی بوون.

شەش: کتێب دوای کتێب، نووسراوە بە دوای نووسراوە لە لایەن هەندێک کەس بە ناوی وەرگێڕ و نووسەر بڵاو دەبێتەوە. کتێب هەیە وەکوو “شوانی کورد” ی شەمۆ پێشتر بە هەر دوو زمانی فارسی و کوردی بڵاو بۆتەوە، ئەوان دووباره بە هەر دوو زمان بڵاوی دەکەنەوە. کتێبی دابەشکردنی کوردستانی ڤاسیلیەڤا کە پێشتر لە لایەن کەسانی پسپۆر به کوردی بڵاو بۆتەوە، ئەوان بە فارسی بڵاوی دەکەنەوە. کتێبی ئاکادمیسیەنە ڕووسەکان کە پێشتر بە عەرەبی و کوردی لە چاپ دراوە، ئەوان بە ناوی فارسی دەیخەنە بازارەوە. ژیاننامە دەنووسن، کەشکۆڵ بۆ ناوچەکان کۆ دەکەنەوە و ناوی دەنێن مێژوو. لە تاران، باشوور و ئوروپا کتێب بڵاو دەکەنەوە و ناویان لە هەموو کاناڵ و سایتەکان دەبینرێت. سەیر ئەوەیە لە ئیدیتی ئەو کتێبە ساکارانە، دەبێ ئیدیتۆرەکان فریای ڕاستکردنەوەی نووسراوە فارسی و کوردییەکانیان کەون!

حەوت: کتێبسازی، خۆوەرگێڕ و خۆنووسەر نیشاندان لە چوارچێوەی گوتاری نەتەوەیی هەوڵێکە بۆ کۆکردنەوەی سەرمایەی کۆمەڵایەتی و هێمایی، هەوڵێکە بۆ کۆنترۆڵی زەینەکان، جووڵەیەکی پاندۆڵییە بۆ خۆڕێکخستن لە گەڵ سەردەم و ڕەنگەکانی. دیارە لێرەدا مەبەست پێشخستنی زانست و مەعریفە لە سەر کوردستان نییە، بەڵکوو چەسپاندنی ناوەکانە له سەر نووسراوەکان یان ڕاگرتنی ناوەکانە لە مێدیا و مۆنۆپۆڵکردنی چاپ و چاپەمەنییە. بۆ ئەوان ڕەوشەنبیری، ئەندیشە و هزر، وەرگێڕان، کوردناسی، ئەخڵاقی حیرفەیی گرینگایەتێکی ئەوتۆی نییە، ئەوەی لای ئەوان گرینگە پاشکەوت‌کردنی سەرمایەکانە، بەدەست‌گرتنی میدیا و چاپەمەنییەکانە تا لە ژێر ناوی وەرگێڕ بتوانن لە پانتاییی گشتی هەر بمێنن و لە دوورەوەتەن، نیشتمان بە دەستەوە بگرن.

بەڵام بێ‌ئاگا لەو ڕاستییەن کە مانەوە لە پانتاییی گشتی بە جووڵەی پاندۆڵی ناکرێت، ناکرێ لە کەنارەکانیش سواری شەپۆلەکان بیت.

The post لە شەپۆلەکانی چەپ‌ بۆ کەنارەکانی نەتەوە؛ وەرگێڕان وەکوو ئەمڕاز appeared first on ژنەفتن.

لە دوایین ڕۆژەکانی ساڵی ٢٠٢٢دا، ڕێک (٣٠ی ١٢)، لە سلێمانی، گەڕەکی شێخان، لە کۆڵانێکی پێچاوپێچ و تەنگ، لە خانوویەکی کۆنینە و داڕووخاودا، هونەرمەندی شێوەکار مەدحەت کاکەیی پێشانگەیەکی “یەک‌ڕۆژەیی” کردەوە. هەڵبژاردنی ئەو شوێنە بۆ کارێکی هونەری، دەکرێت بۆخۆی ببێتە مایەی لەسەروەستان و لێوردبوونەوە، ئەو خانووەی مەدحەت کاکەیی کارەکانی تێدا نمایش کردبوون، وێڕای فەرامۆشی و لەبیرکردن، هاوکات جێیەک بوو پڕ لە پیسایی، پاشەڕۆک، خاشاک، جلی ژێرەوەی ژنان، پێڵاوی تاکەوتاک و ڕەنگاوڕەنگ، جانتای کاڵبووە و دڕاوی چەرمین، چڵوچێوی پرژوبڵاو، درەختی قەد سووتاو و نیوەوشک، قوتووی بیرە و شووشەی شەربەت و ئۆزۆ، هاوکات هاتوچۆی بەردەوامی سێ پشیلەی مێینەی برسی و کزۆڵەش. مەدحەت لە ناوەندی ئەو گەورەزبڵخانەیەدا و بە دیوارە گڵین و درزبردووەکانیەوە تابلۆکانی هەڵواسیبوون، ئەمە وێڕای بیرخەرەوەی هەندی نموونەی جیهانی سەر بەم چەشنە لە نمایش، هاوتەک یادهێنانەوەیەکە لە ڕۆژانێکیش کە ژیان و کەسانێک لێرەدا بوون و لەگەڵ تاریکداهاتنی دواترووسکە لەم شوێنەشدا، دنیایەک خەون و ئارەزووی ون و فەوتاویش ئاوەوئاو چوون. کاکەیی لەخۆڕا و هەروا ئەم شوێنەی هەڵنەبژاردووە، بەڵکوو سەرەتا وەک بیرۆکە و دواتریش وەک ئایدیا لێی ڕاماوە و پاشتریش وەک جێیەک بۆ نمایش، هەڵیبژاردووە. هەر بینین و قسەکردنێکی من دەربارەی ئەو پێشانگەیەی مەدحەت کاکەیی شتێکە تەنیا لەناو کایەی ئەدەبیات و یادەوەریدا دەردەبڕدرێت و دەتوانم کۆی پڕۆژەکە لە بازنەی ئەدەبیات و یادەوەریدا وێنا بکەم و لێی بدوێم، وەک تر، نووسینێکی پسپۆڕانە دەربارەی هونەری شێوەکاری و تایبەت ئەو کارانەی مەدحەت کاکەیی لەو پێشانگەیەدا، لە توانای ئەم نووسینە و خودی نووسەرەکەشیدا نییە.

٢

بۆ دوان لە کارەکانی مەدحەت، لەو لایەنەوە کە هەموو دوانەکان کورت و کەم بێنن، باشترین دەرچە هەر «ڕەنگ»ە. کاتێک تەماشای ئەزموونی ئەم هونەرمەندە دەکەین، لە درێژەی نزیک بە نیو سەدە کارکردندا، دەبینین چەند شێواز و قوتابخانەی جیا جیا و لێک‌دووری تەجرووبە کردوون، دوایین وێستگە ئەم شێوازەیە لە تابلۆکێشان، کە تەنیا «ڕەنگ» باڵادەستە و سەرتاپایی چوارچێوەی تابلۆکانی داگرتووە. مەدحەت لەم ئەزموونەدا، کە دەتوانین بۆ ئەم قۆناغەی وەک دوائەزموون تەماشای بکەین، گەیشتووەتە جێیەکی سەخت و هاوکات ساکار، جێیەک کە تۆ لە بەردەم تابلۆیەکدا ڕادەگرێ کە تەنیا «ڕەنگ»ە و هیچی دی، بە وتەیەکی کورت و کۆنکرێتی؛ دەتوانین ئەو جێیە بە «ڕەنگ لەوپەڕی پەتی»دا، پێناس بکەین.

ئەم پەتیبوونەوەیە لە ڕەنگ و سڕینەوەی فیگۆر و هێڵ و زەخرەفە و مەنزوور و… بینەر تووشی قەیرانی پەیوەندی و نەبوونی مانا و تێنەگەیشتن لە تابلۆکان دەکات، هەست دەکەی ئەم تابلۆیانە جیا لە ڕەنگ هەڵگری دەلالەت و هۆکردی دیکەن، بەڵام لە گەڕان بە شوێن ئەو ڕایەڵ و پنتانەی کە بتگەیەنن بەو پانتایییە لە دەلالەت و مانا، نائومێد دەبیت و ڕەنگە دواجاریش جیا لە بینینی کۆمەڵێک «ڕەنگ» لە چوارچێوە و قەبارەی جیاوازدا، بەتاڵ و دڵتەنگ لێی بێیتە دەرەوە. لەوانەیە کونجکۆڵ بیت، بتەوێ پشتینە و ناوەوەی تابلۆکان ببینیت و بخوێنیتەوە، شتێک لە مەراق و حەسرەت داتبگرێ، بەڵام نا، «ڕەنگ»ەکە لەو چوارچێوەیەدا هەموو شتەکەیە و تەواو. بۆ کۆمەک و یارمەتی، دیسان پەنا وەبەر ئەدەبیات و دێڕێک لە نیکۆس کازانتزاکی لە کتێبی «سۆفیگەرێتی»دا دەبەم، کە دەڵێت: «پەردەیەکی خەیاڵی ڕەنگین لە بەردەم کەندەڵانێکدا دەنەخشێنم، پێم مەڵێ پەردەکە لادە با تابلۆکە ببینم، پەردەکە خۆی تابلۆکەیە.»

٣

ڕۆحیانەت، هاوڕێیان و تابلۆ

ئەمڕۆ نەختە نەختە خەریکە شتێکمان بە ناوی خانووی کۆن و گڵ نامێنێت، هەموو کۆڵان و گەڕەک و بازاڕەکان پڕبوون لە خانووی چیمەنتۆ، بە نەمانی ئەو شێوازە لە بیناسازی و خانووبەرە، بەشێکی زۆر لە یادەوەریی شاریش تووشی سڕینەوە و فەوتان دەبێت. خانووی گڵ بۆ زۆر کەس، بە تایبەت ئەوانەی ڕۆژانێک لەو خانووانەدا ژیاون، مانایەکی تایبەتی هەیە و تێکەڵ بە نۆستالژیا و بیرەوەریی تاکەکەسی و بنەماڵەیییان دەبێت. بۆ ئەمڕۆ، خانووی کۆن و پرتووکاو دەلالەتی زۆر هەڵدەگرێ، ڕەنگە بنەڕەتیترینیان «مەرگ» بێت، مەرگ وەک دوایین وێستگەی ژیان. بینینی ئەو خانووانە بەر لە هەر شت بیرخەرەوەی مەرگە، مەرگی کەسانێک لەوێدا ژیاون و لەوێدا مردوون، مەرگی خودی خانووەکانیش. بۆ من، لە هەرجێ و هەرکات ئەو خانووانە دەبینم، خۆبەخۆ دەبەسترێمەوە بەو کەسانەی زووتر، زۆر زۆر زووتر، لەوێدا ژیاون و لەژێر میچ و نێوان دیوارەکاندا، ئاواتیان چنیوە و هەموو سبەی و خۆرهەڵاتنێک، هیوایەکیان هەبووە. ئەو خانووانە نوختەی تێکڕژان و پێکگەیشتنەوەی ڕۆحیانەت و تارماییی ئەو کەسانەیە لە شەودا، هەر بۆیە کاتێک بە لایاندا تێپەڕ دەبین تووشی دۆخێک دێین؛ هاوشێوەی دۆشدامان و ماتەم. ئەو خانووانە دەتوانن بکشێن و بێنە هەناوی ئێمە و بە تۆزوخۆڵی لەسەرنیشتوویان، خەمگینمان بکەن. ئەگەرچی بینینی ئەو خانووانە لەوپەڕی فەرامۆشی و بێنرخبووندا برینێکە و ئازارێک، لەگەڵ ئەوەشدا هەست دەکەی ئێستاش لە زۆر لەو خانووە دوامۆدێل و بەرزانە پاکتر‌ و بێگەردترن، ڕەنگە ئەوەش بۆ خودی ڕۆحیانەتەکان بگەڕێتەوە لە هەدوو خانووەکەدا، لەوسا و ئێستادا. مەدحەت کاکەیی هەموو ئەوانەی لە یادە و بە هەڵبژاردنی ئەو ڕووبەرە فەرامۆشکراوە بۆ نمایشەکەی، بە گونجاندنی تابلۆ یەکڕەنگەکان لەسەر دیوارە کاگڵی و شەقبردووەکان، هارمۆنیایەک پێک دەهێنێت و ئێمە خەمگین دەکات.

لە درکاندنێکدا، هونەرمەند مەدحەت کاکەیی گوتی، بڕیار بووە ناو لە پێشانگەکەی بنێت، سەرەتا ویستوویەتی بنووسێت: «خۆشتم ئەوێی سلێمانی»، دواتر ویستوویەتی بنووسێت: «یادێک بۆ ڕۆحی هەردوو هونەرمەند: سەروەت سەوز و کامەران شەوقی»، لە سەروەختی ئامادەکردنی شوێن و ڕێکخستن و هەڵبژاردنی تابلۆکاندا، هەواڵی مردنی یەکێکی دی لە هاوڕێ نزیک و ئەندازیارە گەورەکانی یابان و دنیای بیستووە، ئەو ئەندازیارە جارێک لە جاران هەر لە ڕێی مەدحەت کاکەیییەوە هاتووەتە کوردستان، ئاراتا ئیسۆزاکی (Arata Isozaki) ناوی ئەو ئەندازیار-هونەرمەندەیە کە لە (٢٨ی ١٢)، دوو ڕۆژ بەر لە پێشانگەکەی کاکەیی دەمرێت، هەر بەو بۆنەیەوە و بە یادی ئەو سێ هاوڕێیە و وەک پرسەیەکی یەک‌ڕۆژی، مەدحەت پۆستەری کردنەوەی پێشانگەکەی لەسەر لافیتەیەکی ڕەش دەنووسێت و بە جێیەی گشتیدا هەڵیدەواسێت و وەک عادەتی پرسە، ماوەی پێشانگەکەی «یەک‌ڕۆژ» بەردەوام دەبێت؛ پێشانگەیەکی بێناو!

٤

تۆ بە ناو ئەو جێخانووە زبڵئاسایەدا دەگەڕێیت و دەگەڕێیت، تەماشای تابلۆکان دەکەی، پشیلەکان دەتبینن، بەسەر دیوارە خۆڵینە نیوەداڕماوەکەوەن، تەماشای تۆ و ئەوانی تر دەکەن و جۆرێک حەپەساون، ئاوڕ دەدەیتەوە و پێکڕا باز دەدەنە خوارەوە. پاش چەندجار دەوروخول بە ناو جێخانووەکە و وەستان لەپێش تابلۆکان، لە پێشانگەکە دێیتە دەرەوە. دواجار هەرسێ پشیلەکە دەبینیتەوە کە خەریکن ئەو خواردنە بخۆن مەدحەت کاکەیی لە نزیک چوارچێوەی پەنجەرەیەکی دارینی کرمۆڵبوو، بۆی داناون.

٥

مەدحەت کاکەیی لە کەرکووک لەدایک بووە، بەڵام لەو کەسانەیە کە خەڵکی جیهان و گەردوونن، ئەو گەڕۆک، یان فلانۆرێکە بە مانای ئەوەی وا واڵتەر بنیامین دەیڵێت؛ گەڕۆکێک بە شار و شەقامەکانی دنیادا، بە ڕامان و وەستان لەسەر بچووکترین شتەکان. دیسان بە وتەی مارشاڵ بێرمەن لە کتێبی «ئەزموونی مۆدێرنێتی»دا، مەدحەتی «شێوەکار کەسێکە ڕوانین و توانای خۆی لەسەر سەلیقەی باوی ڕۆژ، ئەخلاق و سۆزەکانی ئەم  ژیانە چڕ دەکاتەوە، [توانا و ڕوانینی] لەسەر چرکەی تێپەڕ و هەموو ئەو نیشانانەی نەمری کە له هەناوی ئەو چرکەدان» ڕادەگرێت. کاکەیی ئەمڕۆ لە زۆرێک لە وڵاتانی ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا ناسراوە، کارەکانی لە گەلەرییە بەناوبانگ و دەگمەنەکان نمایش کراون و ڕەخنەگرانی پسپۆڕ و شارەزا دەربارەیان نووسیوە، بەڵام لێرە، لە کوردستان، لە زێدی خۆی، گومناوە، کەسانێکی کەم و دەستەبژێری لێ دەرچێ، نەناسراوە، ئینسان نازانێت بۆ ئەم دۆخەی هونەرمەند مەدحەت کاکەیی خۆشبەخت بێت یان دڵتەنگ! ڕەنگە “خۆشبەخت” وەڵامە ڕاستەکە بێت؛ بۆ نا.

The post ڕەنگ و یادەوەریی شوێن appeared first on ژنەفتن.

 بە سوودوەرگرتن لە ئەزموونی ئەو خەباتە هەمیشەیییە بەرانبەر بە هەموو ئەو زوڵمانە و بەرزبوونەوەی ئاستی ڕۆشنبیریی ژنان و ئاشنابوونی زیاتریان بە مافەکانیان، هەر رۆژی ناشتنی ژینا لە گۆڕستانی ئایچی ژنان هاتنە ڕیزی پێشەوەی خەباتەوە و بێدەنگیان شکاند و بە دروشمی ژن ژیان ئازادی لەچکەکانیان فڕێ دا و هەر ئەو بێدەنگی شکاندنە بووە بە چەخماخەیەک بۆ تەقینەوەی ناڕەزایەتییەکانی هەموو چین و توێژەکان و هەموو ستەملێکراوەکان. لە ڕاستیدا ژنان و بزاڤەکەیان بوونە چرای ڕێنوێنی ئەم شۆڕشە بە هەموو پێکهاتە و داخوازی و چین و توێژەکانییەوە کە بۆ مافخوازی هاتوونەتە مەیدان. بوونی ژنان بە ویستی پێشکەوتووەوە کاریگەری لەسەر ڕادیکاڵیزەبوونی ناوەرۆکی شۆڕشەکە و دروشمەکانی و داواکارییەکانی دانا، بۆیە زۆر جار باس لەوە دەکرێ کە ڕاپەڕینی ئەم جارە شۆڕشێکی فێمینیستییە.

ئەگەر لەم شۆڕشە یان هەر شۆڕشێکی کۆمەڵایەتی و کولتووریدا لایەنەکان و تاکەکانی بەشدار تەنها هەوڵەکەیان ئەوە بێت کە ببنە خاوەنی دروشمەکان و ناویان دەرکەوێ و نەتوانن لەگەڵ ناوەرۆک و ناوئاخنی شۆڕشەکەدا بێنەوە و هەوڵ بۆ ڕادیکاڵ کردنەوە و پێشکەتووترکردنی ئاخێزەکە و دروشمەکانی بدەن لە کۆتاییدا هەم شۆڕشەکە لەبار دەچێ و هەم تاک و لایەنەکان قازانجێکی لێ ناکەن. نابێ بیرمان بچێ هیچ کەس بە بیری پیاومەزنی ناتوانێ خۆی بکاتە خاوەنی ئەو شۆڕشە چونکە دروشم و خواستەکانی ئەم بزووتنەوەیە لەگەڵ فیکری ئەو کەسانە نایەتەوە کە هەڵگری بیری چەقبەستووی باوک/پیاوسالار بن. لە ڕاستیدا هەر تاک و لایەنێک هەوڵ بۆ خۆ بە خاوەنکردن و داگیرکردنی شۆڕشەکە بدا دەریدەخا کە هەڵگری خەسڵەت و تایبەتمەندییەکانی سیستەمی باوک/پیاوسالارە چونکە لەو سیستەمە بەردەوام هەوڵ بۆ بە موڵکردنی کەس یان شت دەدرێ. تێگەیشتن لە ناوەرۆکی دروشمەکە یەکەمین هەنگاوە کە هەموو تاک و لایەنەکان دەبێ هەڵیگرن.

 ئەم شۆڕشە بزووتنەوەیەکی گشتگیرە و ژنانێک دەتوانن چالاک و کارامە و شوێندانەر تێدا دەرکەون کە خاوەنی هزر، جەستە و بڕیاری خۆیان بن و بیسەلمێنن و بۆیان بسەلمێندرێ کە هەڵگری ئەو پێناسەیەی کە کۆمەڵگای باوکسالار بە درێژاییی مێژوو بۆیانی دیاری کردووە، نین. هەموو کۆمەڵگەیەکی پێشکەوتوو پێویستی بە وزەی گشت تاکەکانی هەیە و تاکی کۆیلە و ژێردەستە ناتوانێ لە خزمەت کۆمەڵگەکەیدا بێ. ئەم شۆڕشە هەوڵێکی هەمەلایەنەیە، بۆ لەناوبردنی دیکتاتۆر و حکوومەتێک کە مافی مرۆڤ بە تایبەت ژن و کەمینەکانی هیچ کات نەپاراستووە، حکوومەتێک کە تا سەر ئێسقان هەڵگری بیری پیاومەزنی دژە مافی مرۆڤ بووە.

ئەرکی یەکسانیخوازان و هەموو مرۆڤە پێشکەوتنخوازەکانە کە پارێزگاری لە ناوەڕۆکی فێمینیستی شۆڕشەکە بکەن و هەوڵی بەهێزکردنی بدەن. نابێ ڕێگە بدرێ لە ژێر هیچ پاساوێکدا پرسە گرنگەکانی کۆمەڵگا وەکوو مافی ژنان پەراوێز بخرێن.

کاتێک تماشای ناوەرۆکی بزووتنەوەکە و دروشمەکان و گۆڕانگارییەکان لە سەرەتای ئاخێزەکە تا ئەمڕۆ دەکەین هەموو شتێک وا نیشان دەدات کە شۆڕشی ژینا لە بواری یەکسانیخوازییەوە وەکوو زۆر بواری دیکە پڕ دەسکەوت بووە و هەر لەم ماوە کورت و پڕ ئازار و قوربانییەدا هەوڵی جددی بۆ گۆڕانگاری لە نۆرم و کولتووری زاڵی نایەکسان دراوە. بۆ نموونە لە چلەی ژینا کاتێک لە سەقز کچان و کوڕان دەست لەناو دەست یەکتر بەشدار بوون هیچ کەس وەک جاران رەخنەی لێ نەگرتوون و بەریان پێ نەگرتوون. زۆرێک لە ژنانی ڕۆژهەڵات هەست بەو ترسە هەمیشەیییە لە دەرەوەی ماڵەکانیان ناکەن و ئەمە دەکرێ بە سەرەتای شۆڕشێکی فەرهەنگی و کۆمەڵایەتی پێناسە بکرێ.

ژنان لەم ئاخێزە هاوکات لەگەڵ بەشدارییان لە شۆڕش لە دژی حکوومەتی دیکتاتۆر و داگیرکەری کۆماری ئیسلامیی ئێران وەکوو نوێنەری بیر دواکەوتوو و دژە ژن، شەڕیان لەگەڵ سیستمی پیاو/باوکسالار کردووە کە مێژووەکەی لە حکوومەتی ئێران کۆنترە. بیرمان نەچێت کە هاوکات لەگەڵ هەوڵ بۆ ڕووخاندنی حکوومەتێکی دیکتاتۆری فاشیستی داگیرکەر دەکرێ و دەبێ پێکەوە و بە هەوڵی بەردەوامی هەموو یەکسانیخوازەکان و ئەو کەسانەی باوەڕیان بە یەکسانی و مافی مرۆڤ و پێکەوەژیان هەیە، پەرەپێدەری شۆڕشێکی فیکریش بین بۆ دانانی بناغەی کۆمەڵگایەکی تەندرووست و یەکسان کە مافی هەمووان تیایدا پارێزراو بێت.

The post شۆڕشی ژینا و ڕۆڵی ژنان appeared first on ژنەفتن.

نەبەز ڕەخنە لەو چەمک و تێگانە دەگرێت کە تەنانەت لە ناو نوخبەی کوردیشدا بە سروشتی و ناوەکی کراوە و بەدیھی  فەرز دەکرێت، بۆ نموونە خۆیان بە ئیتنیک یان کەمینە ناو دەبەن و بە شێوەی ناھۆشیارانە ئیتنیک بوون و کەمینەبوونی خۆیان لە زمانی ئەوی دیکەی سەردەستەوە قبووڵ کردووە. لە کاتێکدا زەقکردنەوەی چەمکی ئیتنیک و کەمینە بە تەواوی یەکسانە و هاوتایە لەگەڵ ڕەتکردنەوەی مافی سەروەری سیاسی بۆ ئەوانی دیکە. لەم پێوەندییەدا نەبەز ڕەخنە لە خوێندەوارانی وردەبورژوازی کورد دەگرێت، کە بەشێک لەم پڕۆسەی ژێردەستەیییە و قبووڵکردنی پێشدەستانەی ئەوە، لە ڕێگەی عەقڵی دیلکراو و دەستەمۆی بە ناو نوخبە و خەڵکی خوێندەواری کوردەوە ئەنجام دراوە، کە بیرکردنەوەکانیان لە ژێر کاریگەریی پارادایمی فیکریی کۆلۆنیالیستەکانی خۆیان سەروسامانی گرتووە. نەبەز پێشتر و زیاتر لە هەموو بیرمەندێکی تر، چەمکەکانی کۆلۆنیالیزم و داگیرکاری (بڕواننە کتێبی کفاح الکورد، ١٩٥٤)ی بۆ دۆخی کوردستان بەکار هێناوە. بە بڕوای ئەو، ڕزگاربوون لەم کۆلۆنیالیزم و داگیرکارییە بە دیموکراسی و جۆرە جیاوازەکانی، لە دیموکراسی ئیسلامییەوە بۆ دیموکراسیی لیبڕاڵ تا دیموکراسیی ڕادیکاڵ، مسۆگەڕ نابێت. (ئەمڕۆکە دیموکراسیی ڕادیکاڵ وەکوو ئارمانجەشار و یوتوپیایەکی سیاسی بووتە خولیای مێشک و بنێشتەخۆشەی سەرزاری بەشێک لە ڕۆشنبیرانی کورد و یەکێک لە حیزبە کوردییەکان خۆی بە بەرپرسیار و ئاڵاھەڵگری جێبەجێکردنی ئەم بەهەشتە گومبووە دەزانێت. لە کاتێکدا دیموکراسیی ڕادیکاڵیش کە ھێشتا لە ھیچ کوێیی جیھان بە کردەیی نەبووە بە هیچ شێوەیەک لە قووڵاییی ئەم جۆرە کۆلۆنیالیزمی سەرزەوین و خاک و کولتوور و زمانییە تێناگات).

بە کورتی و بە کوردی، بەرهەمەکانی جەمال نەبەز، وەک یەکێک لە دامەزرێنەرانی کوردۆلۆژیای مۆدێرن (کە باوەڕم وایە هەموو ڕێگاکان بە جۆرێک لە جۆرەکان بە جەمال نەبەزدا تێدەپەڕن) گێڕانەوەی کەرامەتی گەلی کوردە وەک نەتەوە و بەخشینی متمانە بەخۆبوونێکی فیکری بە ڕۆشنبیرانی کوردە، بۆ ئەوەی بتوانن دابڕانێکی مەعریفی لە ئەوانی دیکە بدۆزنەوە و بە گۆڕینی پارادایم، جیهان لە ئۆنتۆلۆژیای کوردییەوە بخوێننەوە و کێشەکەیان لە دونیای ئەوپەڕ ئاڵۆزی ئەمڕۆدا بە هەنگاونان لەسەر سەر زەمینی سفت و تۆکمەی خۆئاگاییی نەتەوەییی کوردی، پڕۆبلماتیزە بکەن و لە بەرامبەر شەپۆلە بزۆک و بگۆڕەکانی جیهان، نەبنە کۆیلەی خۆویستی ئەم یان ئەو تیۆری و ئەم یان ئەو جیهانبینییە. پێداویستییە پارادیمییەکانی جیهانی مۆدێرن و فۆرمە سیاسییەکەی کە هێشتا سفت و قایم لە جێی خۆی وەستاوە، واتە دەوڵەت- نەتەوە، گەڕانەوەی جەمال نەبەز و گەڕانەوە بۆ جەمال نەبەزیان کردووە بە بابەتێکی حەیاتی و گرینگ لە کەشوهەوا و بەستێن و سەردەمی ئەم ڕۆژانەدا.

تێبینی: ( ئەم نووسراوە بە پێنج زمانی: کوردی و ئینگلیسی و ئاڵمانی و فارسی و عەرەبی بڵاو دەکرێتەوە)

The post پڕۆفیسۆر جەمال نەبەز و پرسی کورد appeared first on ژنەفتن.

دەیانپارێزم لە شیوەنگێڕان.

پێیان دەڵێم

ئێوە لەسەر نیشتمانێک لە هەور و درەخت،

لە سەراب و ئاو ڕادەبن.

پیرۆزباییان لێ دەکەم لە ڕووداوی مەحاڵ

لە بەهای زێدەیی قوربانگە.

کات دەدزم بۆ ئەوەی لە کاتم بدزن،

ئایا هەموومان شەهیدین؟

^{مەحموود دەروێش}

دوانیوەڕۆی یەکشەممە ١٧ی گەڵاڕێزانی ١٣٨٨ی هەتاوی، هەواخۆری(حەوشە)ی بەندی زیندانییانی سیاسیی زیندانی سنە:

چەند ڕۆژێک دەبوو لەو چاوە گەورە و گەشانەدا هەستم بە پەشێوی و ناڕەحەتییەک دەکرد، بێئەوەی خۆی بزانێت پرسیبووم و هەندێ شتم دەست کەوتبوو، ڕۆژانی پێشتری هەوڵی ناڕاستەوخۆم دابوو بۆ ڕەواندنەوەی تەمی خەم لەسەر چاو و لە نێو دڵی، نەکرابوو. ئەو دوانیوەڕۆیە وەک هەمیشە بانگم کرد:

«هاوڕێ ئێحسان، بڕۆین بۆ پیاسەیەک و جگەرەیەک؟»

بەرەو «هەواخۆری»یەکە چووین. پێشەکیم داڕشت و وردەوردە دواندم، هاتبووم خەمی بسڕمەوە نەک زیاتری بکەم، دەبوو بە ئەسپایی دەروونی بدوێنم. دەرگای پەژارەکانی کردەوە و ئێشەکانی درکاند. زیاتر لە دوو کاتژمێر پیاسەیەکی پڕ لە هاوڕێیەتی، پڕ لە هیوا و لێوانلێو لە ئیمان؛ ئیمان بە سەرکەوتن و لەناوچوونی ستەم. لەو ساتەوەختە دیاریکراوەدا، لە هەمووی گرنگتر، بزە و پێکەنینی سەر لێوانی بوو؛ سەرئەنجام دڵی هاوڕێ شۆڕشگێڕەکەم تۆزێک کرایەوە و کردمانە گاڵتەوگەپیش. گەلێ شادمان بووم.

لەپڕ سیمای هەڵبزرکاوی هاوڕێیەکی هاوچارەنووسی ترمان دڵی داخورپاندم؛ «حەبیب لەتیفی» بە پڕتاو خۆی بە هەواخۆرییەکەدا کرد و بانگی کردم. داوای لێبوردنم لە ئێحسان کرد و ڕۆیشتم.

خۆشحاڵییەکەم زۆری نەخایاند، حەبیب وتی:

«ئێستە تەلەفۆنم بۆ دەرەوە کرد، ئەڵێن وا بڕیارە ڕۆژی چوارشەممە حوکمی لەسێدارەدانی ئێحسان جێبەجێ بکرێت».

دەنگی ئەلەرزا، چاوی تەژیی پەژارە. هەمان حاڵی ئەو منیشی داگرت. سەیری کاتژمێرم کرد، نیوکاتژمێری تر تەلەفۆنەکان دادەخران. وتم با تەلەفۆنێک بکەم بزانم ڕاستە یان دەنگۆ. تەلەفۆنم بۆ «کاوە جەوانمەرد» کرد، دوای دوورخستنەوەی بۆ زیندانێکی تر توانیبووی مۆڵەتی پشووی کاتی (مورەخەسی) وەربگرێت و ئێستە لە سنە بوو. جوابی دامەوە، وتم دەنگۆیەک بڵاو بووەتەوە، پێویست نەبوو هیچی تر بڵێم، وتی لە نووسینگەی پارێزەرەکەیم، کەمێ تر تەلەفۆنم بۆ بکەرەوە با هەواڵی ڕاستت پێ بڵێم. کاوەیش بیستبووی و یەکسەر تا لای پارێزەرەکەی نەوەستابوو.

پێنج دەقەی مابوو بۆ داخستنی تەلەفۆن، بۆم کردەوە، ئەم جارە هەمان حاڵی خۆم و حەبیبم لە دەنگی ئەویشدا بیست؛ هەواڵەکە ڕاست بوو…

نائومێدانە بەرەو حەبیب گەڕامەوە، دۆش دامابووین کە دەبێ چی بکەین، دواجار بە ناچاری بڕیارمان دا پێی بڵێین، دەبوو خۆیشی ئاگادار بوایەت. وتم من پێی ئەڵێم، بەڵام تۆیش لامەوە دانیشە، ئەگەر شێوام و خراپ وتم تۆ کۆی بکەرەوە.

کاتی «ئاماری ئێواران» بوو، ژماردینیان و دەرگای هەواخۆرییان داخست. بانگم لێ کرد:

«هاوڕێ ئێحسان وەرە بۆ لای ئێمە، کارێکم پێتە».

لێدانی بەپڕتاوی دڵ ئاوێتەی دڵپڕییەکی پەنگخواردوو، هەوڵم دا پەشۆکان فڕێ بدەم و بەسەر خۆمدا زاڵ بم، زۆر ئەستەم بوو. لە نێوان تەختەکەی من و حەبیبدا دانیشتین، چەند هاوڕێیەکی تریش لە نزیکمان بوون:

«هاوڕێ ئێحسان، ڕاسییەکەی دەنگۆیەک بڵاو بووەتەوە کە دەیانەوێ چوارشەممە حوکمەکەت جێبەجێ بکەن، ئەڵبەت بێگومان ئەمە بەو مانایە نییە کە هیچ ڕێگایەک نەماوە و ناتوانین بەری پێ گرین، هەر ئێستە دەست پێ دەکەین و لە دەرەوەیش خەریکن و…»

دەموچاوی نەگۆڕدرا، بزە شیرینەکەی هاتەوە سەر لێوی:

«منیش ئەچمە ڕیزی شەهیدانی کۆمەڵەوە».

یەکەم ڕستەی بەبڕستی دوای بیستنی هەواڵی مەرگی نەگریس، کوژران بە دەستی دوژمن، بەڵام مردن لە پێناو بەها و باوەڕدا… دڵنیام تەنها یەکەم ڕستەمی بیست، هیوابەخشینەکان هێندەی نەهێنابوو بیشیانبیسێت.

دەربڕینە پتەوەکەی ورەی بە ئێمەیش بەخشییەوە، کەوتینە ڕاوێژ و ڕاگۆڕینەوە. بڕیاری مانگرتنی دا، ئێمەیش بە کۆ هەمان بڕیارمان وەرگرت. هەمان شەو مانگرتنی خۆی ڕاگەیاند، پێکەوە ڕاگەیاندنی مانگرتنەکەیمان نووسی و دامان بەو بەرپرسەی ناو زیندان کە ئەو شەوە نۆبەتی مانەوەی بوو، بێئاگا بوو لە هەواڵەکە، سیمای ئەویش بێبەش نەما لەو ئازارە. هەمووان خۆشیان دەویست، زیندانییان و بەشێکی زۆر لە زیندانبانەکانیش.

بۆ ئەوەی بتوانین دواهەواڵی هەوڵەکانی دەرەوە وەربگرین و هەواڵی مانگرتنی خۆیشمان بگەیەنینە دەرەوە، بڕیارمان دا سبەینێ مانگرتنە گشتییەکەی خۆمان ڕابگەیەنین، چونکوو دڵنیا بووین ڕاگەیاندنی مانگرتن مانای داخستنی هەموو پردەکانی پێوەندی لەگەڵ دەرەوەدا: تەلەفۆن و دیداری بنەماڵە و تەنانەت ڕەنگە هاتوچۆی نێوان بەندەکانی زیندانیش. کاتێکمان پێویست بوو بۆ جووڵاندنی خەڵک، بەڵکوو ڕێگا بە کوشتنی شۆڕشگێڕی خۆشەویستی خەڵکی کرماشان بگیرێت.

ئێستە ئیتر هەموو زیندانییانی سیاسی هەواڵەکەیان زانیبوو، کپی و بێدەنگییەکی ناخۆش باڵی بەسەر بەندەکەدا کێشابوو.

حەزی کرد دواپەیامی خۆی ئاڕاستەی خەڵکەکەی بکات، پێکەوە دانیشتین و نووسیمان؛ ڕەنجنامەی ئێحسان فەتاحیان. لە نامەکەیدا ئەزموونی خەباتی خۆی گێڕایەوە، لە شوناس و چیرۆکی ژیانی دوا و بوێرانە گاڵتەی بە مەرگ و بە دەسەڵات کرد. تا درەنگانی شەو قسەمان کرد، شەوێک هەڵگری دوو جەمسەری دژوازی وێناهەڵنەگر:  تاریک و تاڵ لە چاوەڕوانیی ماڵئاوایییەکی ستەمکارانەدا، لەو لاشەوە مەزن و مێژوویی لە تۆمارکردنی ئەو ساتەوەختە مێژوویییە دەگمەنانەی کە مەزنێتیی گەردوون لە جەستەی مرۆڤێکدا باڵا دەکا و بەرز دەفڕێت.

سەرلەبەیانیی دووشەممە ١٨ی گەڵاڕێزان:

وام دەزانی ئەو شەوە خەو وشەیەکی نامۆیە و لای هاوڕێ ئێحسان بزرە و نەناسراو، بەڵام خەوت، هێندە ئارام کەسێکی بێخەبەر دیبای وای دەزانی هەر هیچیش لە ئارادا نییە. لەگەڵ بەخەبەرهاتندا یەکسەر پێکەوە جووتی چووینە بەندێکی تر کە تەلەفۆنەکانی زووتر دەکرانەوە، ڕێمان لێ نەگیرا و هاوکاریمان کرا. سێ تەلەفۆنمان کرد: بۆ پارێزەرەکەی، بۆ بنەماڵەکەی، بۆ کاوەی جەوانمەرد. هەرسێ لا هەوڵیان بوو هیوامان پێ ببەخشن کە هێشتا دەرفەت ماوە و ئەکرێ بەری پێ بگیرێت، نەوەستابوون و هەریەکە لە شوێنێکەوە و بە میکانیزمێک خەریکی کار بوون. کە گەڕاینەوە بۆ ناو بەندی خۆمان، وتی: «کاوە لە دەرەوەیە، دڵنیام ئیمکانێک هەبێ کاوە ئەنجامی دەدات.» ئەو دڵنیایییەی بە بوونی کاوە هەیبوو بە هیچی تر نەیبوو؛ کاوەی باش دەناسی و دەیزانی چەند خەمخۆرە و پڕ لە تێکۆشان؛ هێمای نەوەستان.

ئەو ڕۆژە دیداری بنەماڵەم هەبوو، لە دیدارەکەدا پەژارەیەکی نەبڕاوە دایگرتبووین، چاوانی دایکم پڕ بوون لە فرمێسک.

بە ڕێگایەکی قاچاخدا ڕەنجنامەکەی ئێحسانم ناردە دەرەوە، گەیاندمە دەستی کاوە و ئەویش دابوویە دەستی هاوڕێیەکمان کە ئێستەیش لە سنەیە و ئێستەیش وەک هەموو تەمەنی بەردەوامە لە خەبات. ئەو بڵاوی کردبۆوە.

لەم مەودایەدا ئێحسان چەند جارێکی تر تەلەفۆنی بۆ بنەماڵەی کرد، لە هەوڵدا بوون بەڵکوو «توقف حکم»ی بۆ بگرن هەتا ئەو کاتەی لە دیوانی باڵای ئێراندا سەرلەنوێ لێکۆڵینەوە لە دۆسیەکەی دەکرێت. کاتی نانی نیوەڕۆ مانگرتنی گشتیمان ڕاگەیاند، بەشی هەرەزۆری زیندانییانی سیاسیی زیندانی سنە بەشدارییان لە مانگرتنەکەدا کرد. وەک پێشبینیی پێشووترمان، یەکسەر تەلەفۆن داخرا و پردی پێوەندی لەگەڵ دەرەوە بەتەواوی بڕا. کاتێک مەنجەڵە گەورەکەی خواردنمان ڕادەستی بەرپرسان کردەوە و مانگرتنەکەمان ئاشکرا کرد، ئێحسان سەیرێکی یەکگرتووییی زیندانییەکانی کرد و وتی: «ئێستە ئیتر ئێعدامیشم بکەن خەمم نییە».

بەرپرسێکی نابەرپرسیار و ناوخراپی زیندان هاتە ناو بەند، کابرایەکی درۆزن و پیلانگێڕ کە ئەودەم بەرپرسی بەشی پاراستنی زیندان بوو و بەردەوام لەسەر زیندانییانی سیاسی ڕاپۆرتی بە دامودەزگا ئەمنییەکان دەدا. هەوڵی دا بابەتەکە سووک بکات و فریومان بدات کە هیچ شتێک لە گۆڕێدا نییە، وەڵامی ڕەق و پێویستمان دایەوە و نەمانهێشت لەوە زیاتر لەوێ بمێنێتەوە. دیسانەوە لەگەڵ هاوڕێ ئێحسان درێژەمان دا بە پیاسەی هەواخۆری و جگەرە، هەموو هەوڵی من و هاوڕێیانی تریش ببوو بە هیوابەخشین کە حوکمەکە ڕادەگیرێت. چەندە ورەی بەرز بوو بە هەمان ئەندازە پڕ بوو لە داخ و حەسرەتیش. ئەوە دواساتەکانی پێکەوەبوونمان بوو. دیداری مرۆڤێکی یاخی لە کۆتاساتەکاندا دەرفەتێکە تاقانە و دەگمەن، قووڵ بە ناخدا ڕۆ دەچێت و دەمارەکان دێنێتە خرۆش. کاریگەرییەکەی بێکۆتایییە و یادەوەرییەکەی هەرمێن و ئەبەدی. وێناکردنی سیمای «بەرزەمرۆڤ» لە دواساتدا هاوتایە لەگەڵ نەخشاندنی گەورەترین تابلۆدا لە مرۆڤێتیی مرۆڤ: کڵپە و هەڵچوونی هەست و ئاوەزی هاوکات، لێکئاڵانی جەستە و ئەندێشە لە لووتکەدا، حەزی گەورەی ژیان و بێباکبوونی تەواو لە ئاست مەرگدا، خۆشویستنی خود لەبەر ئەویدی، لە واتایەکی کورتدا «خۆفیداکردن بۆ خێری گشتی».

لەو نێوانەدا چەند جارێک بانگیان لێ کرد، ئەچووە دەرەوەی بەندەکە و ئەهاتەوە، وا دیار بوو بەرپرسانی زیندان هەوڵ ئەدەن بەر بە ئاڵۆزبوونی فەزای زیندان بگرن. لە جارێک لەو جارانەدا ڕۆیشت و ئیتر نەهاتەوە، بە زۆر توندی ژووری تاکەکەسییان کردبوو کە ڕێک لە بەرانبەری بەندەکەی خۆماندا بوو. لەو ساتەوە ئیتر پێوەندیمان تەنها لە ڕێگای کارمەندانی زیندانەوە بوو؛ دواهەواڵەکانمان بۆ ئەنارد کە لە قاچاخەڕێکانەوە پێمان دەگەیشت، چەند جارێکیش پاکەتی جگەرەمان بۆ نارد.

سەرۆکی زیندان و بەرپرسانی تر هاتن و هەوڵیان دا مانگرتنەکەمان بشکێنن، وەڵامی پێویستمان دانەوە و داواکارییەکانمان خستە بەردەستیان کە بریتی بوو لە ڕاگرتنی دەستبەجێی حوکمی لەسێدارەدانی هاوڕێکەمان و مۆڵەتدان بە لێکۆڵینەوەی دووبارە لە دۆسیەکەی لە دیوانی باڵادا. وەک هەڕەشەیەک وتی ئەبێ هەمووتان بە تاک نامەی مانگرتن بنووسن و ئیمزای بکەن، چونکوو ئەینێرینە سەر دۆسیەکانتان. نامەکانمان نووسی، بۆ زۆربەی هاوڕێیان هەر خۆم نووسیم، ئیمزامان کردن و دامانە دەستیان.

ئێمەی دابڕاو لە هەردوولا، لە هاوڕێی ژێر سێدارە و لە دونیای ئەودیوی دیوار، دوو شەوی تاریک و قاقڕ ژیاین. لە لایەکەوە دەبوو بە ڕێگا شاراوەکاندا پێوەندیمان لەگەڵ دەرەوە و بەتایبەت بنەماڵەی نەپچڕێت، لەو لایشەوە دەبوو ورە و وزە ببەخشین بە «مرۆڤی یاخی»، هەوڵێک بە ڕێگای ناڕاستەوخۆدا، گەلێ ئەستەمتر و دژوارتر لە کاتی پێکەوەبوون…

لە پێشترەوە کەلوپەلەکانی هاوڕێ ئێحسانمان پشکنیبوو و دەفتەری نووسراوەکانیمان شاردبۆوە، نەکا بیبەن و دەستی بەسەردا بگرن.

شەوی سێشەممە، بەرەبەیانی چوارشەممە ٢٠ی گەڵاڕێزان:

بەشێکی زۆری زیندانییانی سیاسی تا بەرەبەیان بەخەر بوون، هەوڵمان ئەدا لە ڕێی کارمەندەکانەوە خەبەر بگرین ئایا ئامادەکارییە هەمیشەیییەکانی شەوانی لەسێدارەدان، ئەمشەویش لە ئارادایە یان نە. وەڵامێکی دروستمان وەرنەدەگرت، بەشێکی لەبەر قەدەغەبوونی گواستنەوەی ئەو هەواڵە بوو بۆ زیندانییان و بەشێکیشی لەبەر ئەوەی دڵیان نەدەهات حەقیقەتمان پێ بڵێن. زۆربەی فەرمانبەرانی کوردی زیندان نەتەنها دوژمن نەبوون بەڵکوو هاوخەم بوون.

بەرەبەیان، پێش خۆرهەڵات، لە پشتی دەرگای ئاسنین و ئەستووری بەندەوە خڕەی زنجیرەکانمان بیست؛ دەنگی پێبەند بوو، زنجیرەکان بەسەر عەرزدا دەخشان و زایەڵەی ئازاردەری زرینگانەوەیان تا لای ئێمە دەکشا. ئێحسان بەرەو پەتی سێدارە دەبرا و ئێمەیش لەم دیوی دەرگای داخراوەوە دەستەوەستان و بێهێز، ئۆقرەبڕاو وەک لەشکرێک لە چاوەڕوانیی شکستدا، کەس نەیدەوێرا سەیری چاوی ئەوی تر بکات، خۆمان لە یەکتر و لە خۆیشمان دەدزییەوە. بەڵام لە کونجی دڵماندا هێشتا سووکەهیوایەکمان مابوو کە لە دواساتدا لەبەر ترس لە کاردانەوەی جەماوەری حوکمەکە ڕابگرن. یان ڕەنگە هیوایش نەبوو، گۆڕینی حەز بوو بۆ واقیع، وەهم بوو…

بە کاتژمێر تەنها دوو کاتژمێرێک تێپەڕی، بەڵام لەو دونیا ژینکراوەی ئێمەدا چەندین سەدە تێپەڕی. نزیک حەوتی بەیانی چەند کارمەندێک دەرگایان کردەوە، دوور نەبووم لە دەرگاکە، چاوەڕێی ئەم ساتەوەختە بووم. هەرچی زیاتر زەمەن تێدەپەڕی زیاتر هیوامان بە گەڕانەوەی یار ڕووی لە کزی دەکرد، بەڵام نەماندەوێرا و نەماندەویست باوەڕ بە کۆچ بکەین. من و «وەکیل بەند»یان بانگ کرد. سیمایان پڕ بوو لە خەم. یەکیان هاتە گۆ و وتی: «بە داخەوە، سەرەخۆشیتان لێ ئەکەم»…

هەموو گیانم داڕووخا، شل بووم، خۆم پێ نەگیرا و دامە پڕمەی گریان. یەکیان پاکەتێکی نیوەپڕی جگەرە و دەفتەرچەیەکی تەلەفۆنی پێ دام، وتی ئەوانە لە گیرفانیدا بوو، دوایادگارەکانی مرۆڤی یاخی، مرۆڤێک چەند ساتێک پێشتر «چووبووە ڕیزی شەهیدانی کۆمەڵەوە».

بە چپە پێیان وتم «نەیهێشت ئەوان پەتەکەی بکێشن، خۆی هەڵدایە خوارەوە».

چەند هاوڕێیەک هاواریان هەڵێنا: «بڕووخێ کۆماری ئیسلامی»، «شەهید نامرێ»…

چەند کاتژمێر دواتر ڕێوڕەسمی بەرزڕاگرتنی یادی شەهیدمان هەر لەناو بەندەکەی خۆماندا بەڕێوە برد، بە پێچەوانەی نموونەکانی تر نەمانبردە مزگەوتەکەی زیندان. هەموو زیندانییانی ئاساییش دەستە دەستە هاتن، بە دروشم و چەپڵەیەکی ئاوێتە بە گریان و تووڕەیی یادی «شەهید ئێحسان»مان کردەوە و بۆ تا هەتایە سپاردمانە قووڵترین قووڵاییی دڵمان و هێندەی تر مکوڕ بووینەوە لەسەر درێژەدان بە نەوەستان.

……………………………………………………….

ئێستە سێزدە ساڵ بەسەر ئەو سەردەمە تاڵ بەڵام پڕ لە بەهایەی ژیانمدا تێدەپەڕێت.

«کاوەی جەوانمەرد»، ئەو دواهیوایەی ئێحسان، چەند ساڵ دواتر لە بەرگی پێشمەرگە و لە داستانێکی حەماسی بەڵام تراژیکدا شەهید بوو؛

«سەیوان ڕەحیمی» کە دروشمی «شەهید نامرێ»ی لەو بەیانییەدا چڕی، لە بەرگی گەریلادا بە برینداری کەوتە دەستی دوژمن و تا ئێستەیش چارەنووسی نادیارە، گەرچی پێدەچێ ئەویش شەهید بووبێت؛

«حەبیب لەتیفی» ئێستەیش لە هەمان ئەو زیندانەدا بەندکراوێکی ئازادژینە و پازدە ساڵە ڕۆژانە چیرۆکی بەرخۆدان دەنووسێتەوە…

ئێستەیش هەمان ساڵ و هەمان ساتە، بەڵام لەو ڕۆژانە نزیکترین بە ئازادی و لەناوبردنی ستەم. بریا «ئێحسان و کاوە و سەیوان و ئارگەش و سمکۆ و فەرماندە دلێر» کە ڕۆژانێک لە زیندانی سنە پێکڕا خەونی ئازادیمان دەدی و تامەزرۆی ڕاپەڕین بووین، ئێستە ببان و «شۆڕشی ژینا» ژیابان و وزەی سەرهەڵدانیان دیبا. لێ ئاخۆ ئەگەر مەزنایەتیی ئەوان لە خۆفیداکردندا نەبا، ئێمە قەت ئەم ساتانەمان دیبا؟!

The post ڕۆژانی سێدارە و ژیان appeared first on ژنەفتن.

لە ساڵی  ١٩٥٤ چووە کۆلیژی فەلسەفە و ئەدەبیات، هەر ئەو قۆناخەش دەچێتە کلاسێکی شیوەکاری بە سەرپەرشتی نیگارکێشی سوریالیست باتل پلاناس. هەروەها خولێکی ڕۆژنامەوانیشی خوێندووە.

لە ساڵی ١٩٥٥ نۆزدە ساڵە. یەکەمین کتێبی شیحری بە ناوی “دوورترین سەرزەمین” چاپ دەکات.

لە ساڵی ١٩٥٦ دووەمین کتێبی شیعری بە ناوی “دوایین بێگوناهی” بڵاو دەکاتەوە.

لە ساڵی ١٩٦٠ تا ١٩٦٤ لە شاری پاریس دەبێت و تێکەڵی مەحفەلی نووسەرانی ئەو شارە دەبێت، لەگەڵ کەسانی وەک هەنری میشو، ئاندرێ پییەر دۆ ماندیارگ و ئیڤ ژان بۆنێفۆی و هەروەها نووسەرانی وەک ئۆکتاڤیۆ پاز و خولیۆ کورتازار و یەکێ لە کتێبەکانی لە پاریس چاپ دەکرێت و ئۆکتاڤیۆ پاز پێشەکیی بۆ دەنووسی،  ئەلێکساندرا(یان ئەلێخاندرا) شیعری شاعیرانی وەک ڕامبۆ و ژان بۆنێفۆی و … وەردەگێڕێتە سەر زمانی ئیسپانی. بۆ کتێبی (کارەکان و شەوەکان) چەندین خەڵاتی گرنگ دەباتەوە و لە ٢٨ ساڵیدا ناوبانگێکی فراوان پەیدا دەکات.

ساڵی ١٩٧٠ بە ئامفێتاین دەیەوێ خۆی بکوژێ بەڵام ناکام دەبێت و لە ٢٥ سێپتەمبەری ١٩٧٢ بە حەبی سێکۆباربیدال لە یەکێ شەقامەکان بوینس ئایرێس خۆی دەکوژێ.

ئەمەی خوارەوە وەرگێڕانی بەشێک لەو یاداشتانەیە کە ڕۆژانە پیزارنیک لە ساڵی ١٩٦٣ لە دەفتەری بیرەوەرییەکانیدا تۆماری کردوون. هەموو یاداشتەکانی ناوبراو لەبارەی زمان و شیعر و کتێب و ڕەنج و خۆکوشتن و مەنفا و ئەو کتێبە و نووسەرانەوەیە کە خوێندوونیەتەوە. لە داهاتوودا بەشەکانی دیکەش وەردەگێڕین. ژنەفتن

***

٢ی جانوییەر

بە دەست خۆت نییە ئەگەر شیعر لە شتێ دەدوێ کە نییە. ئەگەر شیعر لە شتێ بڵێ کە هەیە، یانی کەسێ کە دەبوایە بهاتایە نەهاتووە. ئێستا بۆچی خەریکم ئاوها بە فەرمانگەلێ قسە دەکەم کە کەس و کاتەکەیان ناسراوە، وەکبڵێی شمشێر بەدەست تەواوی شەو بەخەبەر بووبم؟

٣ی جانوییەر

ڕاستییەکەی، هیچ کەسێک پتر لە سێ-چوار شیعری بەڕاستی جوان و “گرنگ”ی نەنووسیوە. ئەوپەڕەکەشی دابنێین، دە شیعر. لە کۆڤێدۆ[1] تا ڕۆڤێردی[2] و لە کرێتیەن دۆ ترۆیێ[3] تا من، بەپێچەوانەی گەنجییەکەم، شیعرێکی باشم هەیە.

بارودۆخێکی پڕووکێنەر. دۆخی لەناکاو. بۆ کوێ بڕۆم؟ ئیدی لەبیرم نییە کێم خۆش دەوێ. تەنانەت بیرم ناکەوێتەوە چ کەسێکم خۆش ویستووە. جگە تینوویەتی هیچ شتێکم لەبیر نییە، جگە لە تەماتێکردنی بڕێک چنگگرتن لە خۆم، دەمێ دیدەنی لەگەڵ شتێک، لەگەڵ کەسێک. لە ڕاستیدا، ئیدی بۆم گرنگ نییە. دەکرا لەسەر شەقام میز بکەم. دەکرا بە دەنگی بەرز گۆرانی بڵێیم. دەکرا خۆم بە ڕووتی بخەمە بەرچاوی ئەوانی تر، لەسەر پایەی پەیکەرێک.

هیچ کەرامەتێکم نییە. بەس کەمێ بەزەییی غەریبم بۆ ماوەتەوە، بەزەیی بە خۆم و بە هەموو مرۆڤەکان. هەستگەلێکی زادەی دەرچوون. تۆفیریشی نییە. کاتێ سەیری ڕوخسارەکانی نێو شەقام دەکەم، دەدەمە قاقای پێکەنین. تەنیا کاتێ جیدی دەبمەوە کە منداڵەکان لە پێشمدا تێدەپەڕن، بەتایبەت گەر چاوانیان ڕۆشن بێت. ئەوەی لە بۆسەمدایە، تا جێیەک کە بیرم دێتەوە، دەرهەستە. تێمدەخزێ و داگیرم دەکات. هەرچی هەست دەکەم وەکبڵیی بە پیتی گەورەیە. دەرهەست لە ڕووداوکان و جووڵەکان دەرباز بووە. تیامدا ئاخافتە بە چاوگ دەوترێ (بێ شەخس، بێ کات).

ئەحمەقانەترین دەمەتەقێ لەبارەی ئەوین: کاتێ بەردەنگ هەر دێ و هەر “من” دەخاتە سەرەتای قسەکانی. هەر چەندە خۆم لەگەڵ ئا، لەگەڵ ئۆ، لەگەڵ س لە چەند ڕۆژ پێشترەوە خەریکم ئاوا قسە دەکەم. بەڵام وەک هەمیشە خەونم، ئارەزووم ئەوە بووە کە بیر لە خۆم نەکەمەوە. نموونەیەکی هەر ئەم میمە. کە تەنیا بیست و یەک ساڵیەتی. کاتێ لەگەڵ ئەم کچە دادەنیشم بۆ قسە، هەموو شتێک باشتر دەبێ. ئەسڵەن جیهان دەبێتە شوێنێکی تر. بێگوناهیەکەتی بە گریانم دەخات (ڕەنگە بێگوناحی خۆیشم).

چوارشەمە، ٩

زستانی ترسناک، نیگەرانیی ڕۆیشتنەکەی.

 هێندە بیر دەکەمەوە، هێندە هەست دەکەم، بوومەتە پەیکەر. شاعیرانەیە بەڵام درۆیشە چونکە من لە سەرەتاوە پەیکەرم. مەیلی هەستکردن و بیرکردنەوە پاشان سەروسەکوتیان دەرکەوت.

لە خۆم دەپرسم یانی شیعر هێندە ترسناک و ئاستەمە کە من بە وەها گوتنی راهاتووم. جگە لەمانەش، وێناگەلێکی تاڕادەیەک بەکەڵک کە بە مێشکمدا تێپەڕیون، جیا جیا دەنووسرێن. شتەکانی دیکە سووک و چرووکییەکی بێکەڵکن.

یەکشەممە ١٣ی جانوییەر

خەریکم تاوان و سزا دەخوێنمەوە. هەر جارێک کە لە نوێوە دەیخوێنمەوە، دۆستۆیڤسکی هەست و تێگەیشتنم بۆ ئەدەبیات ئاوەژوو دەکاتەوە. راستییەکەی، پێم خۆشە. بەڵام پتر جوانیی زمان هۆشم دەبات تا پەیامە گریمانەیی یان بەڵگەهێنانەوەکانی. بەڵام دۆستۆیڤسکی ڕێک کاتی بێئارامیم هات. ئەمڕۆ کاتێ چاوم کردەوە پاش خەو، ماندوو و تادار بووم وەکبڵێی من ئەو تاوانەم کردبێت. قۆڵەکانم ئازاریان هەیە چما بە تەور مرۆڤەکانم لە پێ خستبێت. وردتر بمەوێ بڵێم، بەدەست دەردێکی ڕەمزاوییەوە ئازار دەچێژم. نازانم کەسێکی تریش هەیە کە لە ڕوونبینی بگات بە دۆستویڤسکی. ناسینە جادووییەکەی لەسەر ئەوەی دەڕووخێ بە سەرماندا، ئەسڵەن لەسەر ئەوەی بەسەر خۆمدا دێت، تووشی سەرسوڕمانم دەکات. بە پێچەوانەی “میلەر”ەوە (کە زۆر قەرزاریەتی) دۆستۆیڤسکی ئەسڵەن پەلەی نییە تا ئەنجام و ئاکامەکان بخاتە ڕوو. میلەر، پاش ڕووداوەکان، دادەنیشێ قسە دەکات، بە شێوەیەکی سەیر ئامۆژگاری دەکات. بەڵام دۆستویڤسکی خۆراکی وردەکارییەکانە. وەها بەکەیف و بەگوڕ دەچێتە ناو وردەکارییەکانەوە کە حاڵم خراپ دەکات. دیمەنگەلێکی هەیە کە وەکوو ئۆرگازمی بێڤاچن: یەکەم جار وادەزانین زاوێر بووین، بەڵام دوایی، لە جێیەکی وروژێنەری دیکە سەر دەردەهێنێ، دەرگای دیکە بە ڕوومدا دەکاتەوە و سەرلەنوێ دەست دەکەمەوە بە ئۆرگازم. ئەوەش بڵێم گاڵتەچێتیی دۆستۆیڤسکی ڕەنگە نەویستراو بێت. هەڵبەتە نا؛ بەتەواویش ئاگایانەیە. بۆ نموونە ڕاسکۆڵنیکۆڤ تف و نەفرەت لە خۆی دەکات لەسەر ئەوەی کڵاوەکەی نەکڕیوە و ئێستا ناچارە بەو شەپقە بەڕاستی ترسناک و قەشمەرجارە پیاسە بکات.

بەڵام ئێستا بەردەوام خەریکم بیر لە تاوان دەکەمەوە. کەڵکەڵەمە بۆچی تاوان هێندە گرنگە. ئێمە کە ئاسان ئەوین لەبیر دەکەین. بۆچی بەو ئاسانییە تاوان لەبیر ناکەین؟ پێم وایە دەکرێ، بە مەرجێ کە خوایەک لەئارادا نەبێ.

١٧ جانوییەر

بەرگری لە خۆت بە هەموو ئەلکولەکان. مەستیی ڕەها. نەک بۆ لەبیربردنەوە، بەڵکوو بۆ بیرخستنەوە. نەک ئەوەیکە من ئازار دەکێشم، نا! لەبەر خۆم. بەگشتی، هەمیشە لەبەر خۆم بووە و، بۆ ئەوەی ڕیزم بگرن. لە کاتی سێکس ئیتر هەر کاتێ ببێ، لە کاتی تووڕەیی، پڕ دەبم لە حەزی لووراندن. بەرگری نەکردن لە هیچ کەسێک. بەرگریکردن لە خۆم و ئینجا مردن. بەڵێ. ڕێک مەبەستم ئەمەیە.

٢٤، پێنج شەممە

“ئەلکولەکان”[4] پاساودەری تەنیایین. تەنیاییی مرۆڤ دەخاتە کار. مەحکوومن بە تەنیایی. شیعر بیانوویەکی باشە بۆ تەنیایی. چما بۆ ئەوەی شایستەی تەنیابوونت هەبێ دەبێ بڵێی: تەنیام تا بنووسم.

بەڵگە: ئەگەر شیعر نەنووسم ئیدی تەنیایی بەشم نییە. ناچارین بە تەنیایی. پاشانیش، سووکایەتیی پیس. تاراندن. یان باشتر بڵێم دەرکردن. لەگەڵ هەموو ئەوانەشدا من هێشتا گەنجم. شتێ لە مندا لەسەر وەها بەندیخانەیەک دەورووژێ. لەمەودوا چاو دادەخەی لە مرۆڤ؟ هانم دەدا بەڵام شتێکی دیکەش لە وەسوەسەمدایە: یاخی بوون لە بڕیاری دیدارێکی ئاڵۆز. چ کەسێ بەڵێنەکەی داوە؟ خۆم.

ئەگەر تەواوی ڕۆژ لە ژوورەکەم بمێنمەوە لەبەر ئەوەیە کە ئەو دیدارەم پشتگوێ خستووە.

ئەمرۆ دڵخۆش بووم. لەبەر پۆستەچییەکە. لە ئاست نیگایەکی تایبەت. حەزم لێ بوو “تەیار” بم. وەک هاوینی ئەمساڵ کە تەیار بووم، هەر ئەو کاتەی کە لەش و دەروونم لە ئاگالێبوونێکی بەردەوامدا بوو…

“چما لە هەر شتێ هەڵدەکەوێ مزگێنی دیدارێک بدا”. جاڕز بووم. لە ماوەی ئەو دوو-سێ مانگە، ئاگالێبوون و هوشیاری، دیدارێک ڕێک نەکەوت. پاشان خۆم ڕادەستی تاریکی کرد. دەستم لە خۆم هەڵگرت. ئیتر هەموو ڕۆژێ دەست و دەموچاوم نەدەشۆرد. ئیتر پرچەکانمم کورت نەدەکردەوە. وازم لە ڕاهێنانەکانی هەناسە هێنابوو.

ئەمڕۆ ڕوخساری ئەو پۆستەچییە، وای لێ کردم بۆ هەزارەمین جار سەرلەنوێ دەست پێ بکەمەوە. ئیدی لە ڕۆژێکدا نووسینی شیعرێک و لە شەوێکدا خوێندنەوەی کتێبێک گەڕام. دەڕۆمە دەرەوە. خۆم دەخەمە نێو تەنگ و چەڵەمە. خۆم گرفتاری جێیەکی نادیار دەکەم. جێیەک کە موستەهەقم بێت. دانیشتووم لە ژوورەکەم لەخۆرا خەفەت لەو چوار دێڕە شیعرە دەخۆم کە هیچ کاتیش ئەوە نییە کە دەمویست بیڵێم. ئەگەر حەزم کرد دەیڵێم، هەر چی بێت.

دیمەنی رووبەڕووم، بڵێی و نەڵێی، خۆکوشتنە. هەموو ساڵێ دوای دەخەم. ئەمڕۆ زۆر دوام خست: کاتێ ببمە سی ساڵان خۆم دەکوژم. چی بکەم تا ئەوکات؟ دەبێ هەڵبژێرم: یان لەنێو ژوورێکی داخراو. شیعر، بێ سەروبەری، تەنیاییی دژوار و بەسام، ئازار، “ئەلکولەکان” یانژی شتی دیکە: پەرسایییەک کە ئەمڕۆ لەگەڵ پۆستەچییەکە دەستی پێ کرد، لەبەر ڕوخساری کە ئەم وشانەی بیر خستمەوە: “من چۆن دەتوانم لە پەنجەرەوە ئەوین فڕی بدەم”[5]. بەڵام دەبێ خۆم تووڕ بدەم. پێشتر بیرم لێ کردبووەوە. هیچ ڕوو نادات. بەڵام روخسار (ڕوخساری ئەو پۆستەچییە) خستمیە داوەوە و ناچاری کردم لە شەقام کاتی گەڕانەوە بۆ ماڵەوە گۆرانی بڵێم و حاڵی سامناکم لەبیر ببەمەوە: یانی سەرگێژییەکان، تینوویەتیی نائاسایی، سەرما، هەژاری، “بێوازی پیس”، ئازاری جەستەیی… لە نیگەرانیی گشتی و تایبەتییەکانم ئیتر قسە ناکەم، هەم لەبەر تەمەڵی و هەم لێرە کە پەیڤیەلێ نییە کە دەربڕ و وێژەری بێت. بەڵام ئەو ڕوخسارە، دیمەنی ئاڵۆزی ڕووبەڕوومی لەنێو برد، هێندە جوان بوو کە دەبوایە خەویم بینیبێت. کاتی نووسین هەر ئەم شتانە بە زەینمدا تێدەپەڕن، جارێک خەوم بینی کە خەریکم زوو زوو و بەتووڕەیی دەڵێم “من چۆن دەتوانم لە پەنجەرەوە ئەوین فڕی بدەم”. بەدبەختانە، لە باقیی خەوەکەم هیچم بیر نەماوە، جگە لەوەی دەنگم بە ساعەت درێژەی کێشا و زۆر گڕ و زبر بوو. تەسەورم دەکرد شکسپیر هاتبووە خەوم. مەحاڵ نییە! تەنانەت بابە و دایەش لەوێ بوون.

ئەوەی نووسیبووم دووبارە خوێندمەوە دەبوایە ئەو کارانە یاداشت بکەم کە پێشنیاری جێبەجێکردنیانم بە خۆم دابوو (پێکەنینم دێ). ئەم یاداشتانە دەبێ پشتگیری و گوێرایەڵیم ببووژێننەوە. هەر کە ئەمەم نووسی زانیم هەناسەم دەرنایەت. چل جگەرە لە ڕۆژێکدا؟ نازانم. ئەو هەموو جگەرەیە ناهێڵێ لە پلیکانەکان سەرکەوم یان ڕابکەم. چل جگەرە هیی “ئەلکولییەکان” و تەنیاییی شیعرن. یانی خۆم ئاگادارم چیم دەوێ؟ هەستی ئەوەم هەیە. هەروەها ترسم لێ نیشتووە “بەرنامە”کەم لەبەر بەدمەستی بە کۆتا دەگات کە من بەرەو بەڵێنی نوێ و بەرنامەی نوێ دەبات (بەرنامەی تەندروستیی جەستەیی و ڕۆحی و ڕێوشوێنی دەروونی-جەستەیی(سایکۆسۆماتیک)). وەک خەڵاتێک بۆ ئەم قۆناخە نوێیە، لانی کەم دەبێ کەیف بکەی کە هێشتا زیندووی، کەیف و خۆشی منداڵانەی بیست ساڵ پێشت هەیە. بێهوودە خۆت شەش مانگی ڕێک لەگەڵ کتێبە تۆزلێنیشتوو و دژوارەکان خستووەتە قەفەسەوە. بە خۆت دەڵێی تۆ مردووی بەڵام ڕاست نییە. سەرەڕای ئەمەش، خۆخەریککردنە بەردەوامەکانت لەگەڵ خۆکوشتن تەنیا ورووژانی سێکسی بەرزی هەیە. ڕاستییەکەی هەر ئەمەیە، مەرگ لە نێوەڕاستی سێکسدا دێت. خەریکم دەڵێم ئەگەر بە مەرگی ویستراوی خۆم نەمرم، ڕەنگە لە نەخۆشیی سامناکی منداڵدان دەمرم. ئا؟ بێ گوێدانە فرۆید. ئاگام لە لێکدانەوەکانی هەیە. خەوشێک لە کارەکەدا هەیە. هەستی پێ دەکەم بەڵام نازانم چییە. بەس وەک سەگ بۆنی دەکەم کە خەریکم درۆ دەکەم. بۆ ئەو ڕوخسارە وای لێ کردم گۆرانی بڵێم و حاڵی خراپ و پەژارەم پشتگوێ بخەم؟ دەتوانم وێنای بکەم چ وڵامێکم هەیە. دەترسم بیڵێم. ڕەنگە شادییەکەم لە سنووری گەورەی خودی ژیانم لەدایک بووە کە لەگەڵمدا کۆکە. یانژی ڕەنگە لە “بەرنامە”کەمدا بەدی هاتبێ. هیچ شتێ هێندەی “پرۆژە”یەک خوشحاڵم ناکات. پرۆژەی ئەمڕۆ شووم و خەفەتاوییە چونکە بەتەواوی دەزانم بەستراوە بە بێتوانایی کەسیمەوە. ئەرخەیانم کە هەمووشتێ بە بەدمەستییەکی بێخەوش بە کۆتا دەگات، یان ڕەنگە خراپتر: لەسەر چرپا لەگەڵ یەکێ لەو هەموو پیاوەی بەدوامدا دێن و جێی یەکتر ئاڵوگۆڕ دەکەن.

ماندوو بووم هێندە وەکوو بەلزاک کورسیم شکاند. هێندە حەوت هەشت کاتژمێر بێوچان لەپشتی مێز دانیشتم. بەلام بەڕاستی، حەزم دەکرد بتوانم هەڤدە کاتژمێر لەسەر کورسییەکە بمێنمەوە. هەموو ئەمانە بە هۆی “چەوتی” بیری منەوەیە. مەبەستم حسێب و کتێبی کاتی لەسەر کورسی دانیشتنە. ڕامبۆ خۆ مێزی نووسینی نەبوو. لەبەر ئەمەیە کە ئێستا کەس وەک ئەو نییە. هەموو دەیانەوێ ڕامبۆ بن، بەڵام بە مێزێکی نووسینەوە. لەبارەی خۆمەوە، ئەوە بڵێم دەمەوێ بەرنامەکەم بە ئاکام بگەیەنم. بەتایبەت کە بوومە سی ساڵ.

یەکی فێبرییەر

شیعر فریام دەکەوێ؟ نا، نە نووسینی نە خوێندنەوەی. ئەمە ئەو شتەیە کە ساڵانێکە ناتەوێ دانی پیا بنێی. شیعر تەنیایییەکی زۆرجوان هەڵدەگیرسێنێ. بەڵام ڕاستییەکە بەگشتی شتێکی ترە: نابێت بنووسی. هێڵنجم دێت. نا. دەترسم. دەزانم دەبێ خۆم بکوژم. ئەم کارە دەکەم؟ نا. مەرگ لە هەر شتێکی تر زیاتر دەمترسێنێ. لە ئێستادا، حەزم لە کارەسات نییە. وشە گەورەکان. بێوازیم لە بەرانبەر شیعر لێرەوە دێت. شیعرەکانی ‘وایەهو’م  دووبارە خوێندنەوە و کتێبەکەم فڕێ دا. هەر زاراویەکی بێپێچوپەنا لەبارەی ڕەنج تێمدا هەستگەلی نەفرەتاوی دروست دەکات. وەكبڵێی مشکەکوێرە بخۆم. دڵم بەس یەک شتی دەوێ: بە ‘نەفی’بوونم وەفادار بم. بزانم دەگاتە کوێ. ببینم تێبگەم. ببمە هاودەم لەگەڵ خۆم.

بەرنامەکەمم بیر چووەوە. پێم وایە زۆر پووچ و بێجێیە.

[1] Quevedo  (١٥٨٠-١٦٤٥) شاعیر و نووسەری سەردەمی زێڕینی ئەسپانیایە

[2] Reverdy  (١٨٨٩-١٩٦٠) شاعیری فەڕەنسی

[3] Chretien de Troyes (سەدەی ١٢ی زایینی) شاعیری فەڕەنسی

[4] ئاماژەی بە کتێبی (گیۆم ئاپۆلینێر) شاعیر و نووسەری فەڕەنسی.

[5] بڕگەیەک لە شیعرێکی ڕامبۆیە

The post نووسین appeared first on ژنەفتن.

***

وشەکان، وشە ئینگلیزییەکان پرن لە زایەڵە، یادەوەری و هاونشینی. ئەم وشانە چەندین سەدە لەسەر لێو و زاری خەڵک، لە ماڵەکانیان، لە شەقامەکان، لە کێڵگەکاندا هەبوون. ئەمەش هۆیەکی گرنگە کە نووسینی ئەم وشانە ئەمڕۆ هێندە ئەستەمە. چونکە وشەکان لەگەڵ یادەوەرییەکانی ئەوی تر لە زەیندا هەڵکۆڵراون و لە ڕابردوودا تێکەڵاوی و پێوەندیی بەناوبانگی زۆریان بەستووە.

بۆ نموونە وشەی پڕشنگداری ” incarnadine”[1]، چ کەسێک دەتوانێ ئەم وشەیە بەکار ببات و “شەپۆلە بێبڕانەوەکان”[2]ی بیر نەکەوێتەوە؟ هەڵبەتە سەردەمێک کە ئینگلیزی، زمانێکی نوێ بوو، نووسەرەکان وشەگەلێکی نوێیان دادەهێنا و بەکاریان دەهێنا. ئەمڕۆش رێی تێدەچێ چێکردنی وشەی نوێ، دەشێ زۆر ئاسان بە بینینی دیمەنێک یان هەستێکی نوێ، وشەیەک خۆبەخۆ بێتە سەر لێومان، بەڵام چونکە ئینگلیزی زمانێکی کۆنە ناتوانین لەم داهێنانانە کەڵک وەربگرین. وشەیەکی نوێ ناتوانین لە زمانێکی کۆن بەکار بهێنین. هۆیەکەی دەزانین و هەڵبەتە هەمیشەش ڕەمزاوییە: ئەم ڕاستییە کە وشە بوونێکی سەربەخۆی نییە بەلكوو بەشێکە لە وشەکانی دیکە. یان بە دەربڕینێکی تر وشە لە ڕاستیدا وشە نییە مەگەر ئەوەیکە بەشێک بێت لە ڕستەیەک.

وشەکان پەیوەست و گرێدراوی یەکترن، هەرچەندە تەنیا نووسەریکی گەورە دەزانێ وشەی ” incarnadine ” سەر بە “شەپۆلە بێىرانەوەکان”ە… تێکەڵکردنی وشە نوێ و کۆن کوشندەیە بۆ بونیادی ڕستەکە. بۆ ئەوەی سوود لە وشەی نوێ وەربگرین، پێویستمان بە داهێنانی زمانێکی نوێیە. بە دڵنیایییەوە بەزوویی زمانێکی نوێمان دەبێ و، ئەمڕۆ کەڵکەڵەمان بیرکردنەوە لە زمانی نوێ نییە. پرسەکە ئەوەیە چۆن دەتوانرێ زمانی ئینگلیزیی ئێستا بەکار بهێنرێ. چۆن دەتوانرێ وشە کۆنەکان بە ڕێسای نوێ ئاوێتە بکەین بۆ ئەوەی گرەنتی مانەوەی وشەکان بکرێت و جوانی چی ببێت و وشەکان بتوانن هەقیقەت بڵێن؟ ئەمە پرسیارە بنەڕەتییەکەیە.

بە کەسێک کە بتوانێ وەڵامی ئەم پرسیارە بداتەوە شایەنی ئەوەیە خەڵاتی شانازیی مەزنی پێشکەش بکرێ. بیهێننە بەرچاوتان گەر بتوانرێ فێری هونەری نووسین-وانەوتنەوە و فێرکارییەکەی- بەدەست بهێنین. ئەوکات هەر کتێبێک یانژی رۆژنامەیەک کە بەدەستەوە بگرن هەقیقەتیان دەوت و جوانییان چێ دەکرد؛ بەڵام بەربەستگەلێک لەسەر ڕێگەی فێرکاریی وشەکاندا هەیە: لانی کەم بە سەدان پرۆفیسۆر لەسەر ئەدەبیاتی کۆن وانە دەڵێنەوە و سەدان ڕەخنەکار سەرقاڵی لێکۆڵینەوەن لەسەر ئەدەبی نوێ. هەزاران ژن و پیاوی گەنجیش بە شانازییەوە لە تاقیکردنەوەکانی پێوەند بە ئەدەبی ئینگلیزییەوە دەردەچن؛ لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا ئایا ئێمە باشتر دەنووسین؟ لەچاو چوار سەد ساڵ پێش – کە وانە و ڕەخنە و فێرکاریمان نەبووە- باشتر دەنووسین و باشتر دەخوێنینەوە؟ ئایا ئەدەبیاتی مۆدێرنی سەردەمی جۆرج[3] تەنیا پینەیەکە لەسەر ئەدەبیاتی ئەلزابیت[4]؟ کێشەکە لە کوێدایە؟ سووچەکە لەئەستۆی پرۆفیسۆر یان رەخنەگر یانژی نووسەر نییە بەڵکوو لە ئەستۆی وشەکاندایە. وشەکان، وەحشیترین و ئازادترین و نابەرپرسیارترین شتەکانن؛ ناتوانرێ وشەکان فێر بکرێن. بەڵێ دەتوانرێ وشەکان بگری و ڕێکیان بخەی و لەسەر بنەمای ئەلفبێ لە فەرهەنگی زماندا ڕیزیان بکەی؛ بەڵام وشەکان لە زەیندا دەژین نەک فەرهەنگی وشەکان. بۆ نموونە لە ساتە هەستەوەرەکاندا واتە کاتێ کە پتر لە هەر کاتێکی تر پێویستمان بە وشەکانە ناتوانین وشەیەک بدۆزینەوە بەڵام فەرهەنگی زمان بە نزیکەی نیو ملیۆن وشەوە کە هەموویان لەسەر بنەمای ئەلفبێ ڕێک خراون لە بەردەستمانن. بەڵام ناتوانین بەکاریان بهێنین چونکە وشەکان لە فەرهەنگی زماندا ناژین لە زەینماندا دەژین.

وشەکان لە فەرهەنگی زماندا ناژین لە زەینمان دەژین

لە فەرهەنگی زماندا دەتوانرێ شانۆنامەیەکی پڕشکۆتر لە “ئانتۆنی و کیلۆپاترا”[5]؛ شیعرێکی جوانتر لە چامەی بولبول[6] و ڕۆمانێک بدۆزیتەوە کە “غرور و دەمارگرژی”[7] و “داڤید کاپرفیلد”[8] لە بەرانبەریاندا، بەرهەمگەلی ئەماتۆر بن. پرسەکە تەنیا دۆزینەوەی وشەی گونجاوە و ڕیزکردن و ڕێکخستنیانە، بەڵام ئەمە ناکرێ چونکە ژیانیان لە زەیندایە نەک فەرهەنگی زمان. وشەکان چۆن لە زەیندا دەژین؟ بە شێوەی جۆراوجۆری سەیر و سەمەرە، ڕێک بە هەمان شێواز کە مرۆڤەکان دەژین: لێرە و لەوێ پەراگەندەن، ئەوینداری یەک دەبن و جووت دەبن، هەڵبەتە ئەوان لە ئێمە کەمتر وابەستەی نەریت و ڕێوڕەسمەکانن. وشە شاهانەیییەکان لەگەڵ وشە ئاسایییەکاندا ئاوێتە دەبن. وشە ئینگلیزییەکان ئەگەر ئەندێشەیان هەبێ لەگەڵ وشە فەڕەنسی، ئەڵمانی، هیندی و ڕەشپێستەکان تێکەڵ دەبن. هەرچەند کەمتر بگەڕێینەوە بۆ ڕابردووی زمانی ئینگلیزی بۆ ناوبانگیی زمان باشترە. چونکە دایکی ئێمە بووەتە کچە دەربەدەرێک. هیچ جۆرە ڕێسا و یاسایەک، سوودێکی بۆ حاڵی ئەم سەرگەردانە نابێت، ئەو چاک نابێ. تەنیا دەتوانین بە چەند یاسا و ڕێسایەکی ڕێزمانی و بژوەیی سنووردار بکرێ. لەگەڵ وشەکان لەسەر لێواری ئەشکەوتێکی قووڵ، تاریک و ترووسکایییەک کە تیایدا دەژین- کە هەمان زەینە- رادێین. وا پێدەچێت ئەوان لە خەڵکیان دەوێت بەر لە بەکارهێنانیان، تێرامێنن و هەست بکەن، بەڵام نەک لەبارەی ئەوانەوە بەڵکوو لەبارەی شتێکی جیاوازەوە. ئەوان بەقووڵی هەستیار و خود-ئاگان.

ئەوان پێیان خۆش نییە لەبارەی پەتی و ناپەتیی بوونیانەوە گەنگەشە بکرێت. ئەگەر ئەنجوومەنێک بە ناوی ئەنجوومەنی ئینگلیزیی پەتی دامەزرێنن، ناڕەزایەتیی خۆیان بە دامەزراندنی ئەنجوومەنی ئینگلیزیی ناپەتی پیشان دەدەن – ئەنجامەکەشی دەبێتە توندوتیژییەکی ناسروشتی کە لە ئاخافتنی مۆدێردندا هەیە؛ ئەمەش ناڕەزایەتییەکە لە دژی پیوریتەنەکان[9]. وشەکان زۆر دیموکراتیکن، هەروەها لەسەر ئەو باوەڕەن کە هەر وشەیەک لە ئاستی باشی وشەیەکی ترە، وشە نەخوێندەوارەکان هێندەی وشە خوێندەوار و ڕۆشنبیرەکان بەها و گرنگییان هەیە. لە کۆمەڵگاکەیاندا هیچ پلە و نازناوێک نییە. ئەوان حەزیان لەوە نییە بە نووکی قەڵەمێک لە جێ بەرز بکرێنەوە و بە جیا هەڵسەنگێنرێن. ئەوان لە ڕستە یان پەڕەگراف و هەندێ جار لە لاپەڕە بەدواییەکەکاندا لەپاڵ یەک دەمێننەوە. رقیان لە سوودمەندبوونیانە؛ بێزارن لە پارە پەیداکردن و هەروەها ئەوەش کە لە شوێنە گشتییەکان لەبارەیانەوە وتار بدەن؛ رقیان لە هەرچییەکە کە بیەوێت ئەوان لە مانایەکدا پێناسە بکات یان لە ڕوانگەیەک سنوورداریان بکات، چونکە گۆڕان سروشتی ئەوانە.

وشەکان خۆیان بە فرەڕەهەندی بوون هەوڵ بۆ تێگەیشتن و گەیاندنی هەقیقەتێک دەدەن کە فرەڕەهەندە.

ڕەنگە هەر ئەم پێویستییە بە گۆڕان، سەرنجڕاکێشترین تایبەتمەندیی ئەوان بێت. وشەکان خۆیان بە فرەڕەهەندی بوون هەوڵ بۆ تێگەیشتن و گەیاندنی هەقیقەتێک دەدەن کە فرەڕەهەندە. بەم پێیە مانای ئەوان بۆ کەسێ شتێکە بۆ ئەوی تر شتێکی ترە؛ بۆ نەوەیەک لەتێگەیشتن نەهاتوو و بێواتایە و بۆ نەوەی دواتر سادەیە وەک کۆپاڵێک. هەر ئەم ئاڵۆزییە- ئەو دەسەڵات و هێزەی کە وشەکان بۆ خەڵکی جیاواز مانای جیاوازیان هەبێت-هۆی مانەوەی ئەوانە.

ڕەنگە هۆی ئەوەی کە ئێمە ئەمڕۆ شاعیر، ڕۆماننووس یان ڕەخنەگری گەورەمان نییە ئەوەیە کە ئیزن نادەین بە وەدەستهێنانی ئازادییەک کە لە ئاستی شکۆی ئەواندایە. لە مانایەکدا ئەوان سنووردار دەکەین، مانایەک کە پێمان وایە سوودمەندە، ئەو مانایە کە بە بەکارهێنانی دەگەینە شەمەندەفەری دواتر یان لە تاقیکردنەوەکە دەردەچین…

[1] ئەرخەوانی کردن

[2] ئاماژەیە بە بڕگەیەک لە پەردەی دووەمی شانۆنامە مەکبێسی شکسپیر

[3] georgian literature قوتابخانەی ئەدەبی ئینگلیزی کە لە سەرەتاکانی سەدەی بیستەم و سەرەتای پاشایەتی شا جۆرجی پێنجەم دامەزرا.

[4] Elizabethan literature ئەدەبیاتی ئەلیزابێت، کۆمەڵە بەرهەمێکی ئەدەبییە کە لە سەدەمی پاشایەتی ئەلیزابێتی یەکەمی ئینگلیز (١٥٥٨-١٦٠٣) نووسراون.

[5] شانۆنامەیەکی شکسپیرە

[6] چامەی شاعیری ناسراوی بەریتانی (جۆن کێتس١٧٩٥-١٨٢١)

[7] ڕۆمانێکی بەناوبانگی جان ئاسین(١٧٧٥-١٨١٧)ە

[8] ناوی ڕۆمانێکی چارلێس دیکێنز(١٨١٢-١٨٧٠)

[9] puritans پیوریتەنەکان لە سەدەی ١٦ و ١٧ کە دەیانویست بە وەژارتنی کەلیسای ئینگلیز، لە دەستی پەروەردە و فێرکردنی کاتۆلیک ڕزگاری بکەن.

The post وشەکان appeared first on ژنەفتن.

گوێگر بۆ وا دەکات؟

لەبەر ئەوەی ئەو قسانەی تۆ دەتوانی لە دە خولەکدا بیانکەی، هەر ئەو قسانە، بەبێ کەمی و زۆریی وشەکانی، بە خاوی لە بیست خولەکدا دەیانکەی. یانی تۆ لەجیاتیی ئەوەی هەزار وشە بە دە خولەک بڵێی، بە بیست خولەک دەیڵێی.

ئەی تۆ بۆ وا دەکەی؟

لەبەر ئەوەی تۆ لە کاتی قسەکردندا، هاوکات لە مێشکتدا بەدوای وشەی گونجاودا دەگەڕێی، بەدوای هاوتای دروستدا دەگەڕێی، خەمی ئەوەتە وشەکان لە جێی خۆیان بەکار بێنی، وشەیەکی هەڵە بەکار نەهێنی، زۆربەی گوێگرەکانت بە شێوەزارە جیاوازەکانیانەوە لێت تێ بگەن؛ ئەوانەش لە خێرایی قسەکردنی تۆ کەم دەکەنەوە.

دەی باشە لەبەرچی وا دەکەی؟

لەبەر ئەوەی تۆ زمانی کوردی تەنیا بۆ قسەکردن بەکار دێنێ! شەو و ڕۆژ بە زمانی دیکە دەخوێنییەوە و هەوڵ دەدەی ئەو شتانەی بە زمانەکانی دیکە خوێندووتنەتەوە بە کوردی بیانڵێی! بە کوردی ناخوێنییەوە و بە کوردیش قسە دەکەی! بە کوردی نانووسی و بە کوردیش قسە دەکەی! بە کوردی فیلم نابینی و بە کوردیش لەسەر فیلم قسە دەکەی! گوێ لە گۆرانی کوردی ڕاناگری و بە کوردیش قسە دەکەی! بە کوردی بیر ناکەیەوە و بە کوردیش قسه دەکەی! سەرچاوەی هەموو زانیاری و شتێکت لە کتێب و میدیای بینراو و بیستراو و تۆڕەکانی ئینتەرنێتدا بە زمانی فارسی و تورکی و عەڕەبی و زمانە بیانییەکانی دیکەیە و بە کوردیش قسە دەکەی! دەی تۆ بەم حاڵەوە چۆن دەتوانی بە خێرایی بە کوردی قسە بکەی؟ تۆیەک کە زمانی دایکیی خۆت تەنیا بۆ قسەکردن بەکار دێنی، چۆن دەتوانی بە خێرایی لە زارت‌دا هەڵیسووڕێنی؟ خۆ زمانە گۆشتییەکەی نێو زارت بۆ خۆی مێشکی نییە وشەی لێ بێتە دەرێ! تۆ چی بخەیە مێشکتەوە زمانت ئەوەت بۆ لە زاری دەخاتە دەرێ!

تۆ کە کۆگاکانی مێشکت پڕە لە بەرهەم و کاڵای هاوردە و بێگانە، بۆ پێت وایە دەتوانی بەرهەم و کاڵای خۆماڵی بدەیە دەرەوە؟

ئەگەر بشتهەوێ خۆماڵییان بکەی و مۆرکی کوردییان لێ بدەی، کاتێکی زۆرت دەوێ تا ناونیشان و قاوغە بیانییەکانیان دەسڕییەوە و بە ناو و مۆرکی کوردییەوە دەیاندەیەوە دەرێ! هەر ئەو کاتە زۆرەشە کە وا دەکات تۆ لە کاتی قسەکردندا بە خاوی قسە بکەی!

جا زۆر کەس بۆ ئەوەی بە خاوی قسە نەکەن و خەڵک بزانن زۆریان لەباردایە و زۆر زانا و تێگەیشتوو و شارستانین، ئەو کاتە بۆ سڕینەوەی ناونیشان و قاوغی بەرهەم و کاڵا بیانییەکان دانانێن و ڕێک ئەوەی لە کۆگای مێشکیان دایە، وەک خۆی دەیدەنەوە دەرێ!

ئە لێرەدایە کە مەرگی زمانی کوردی دەورێکی خێرا بە خویەوە دەگرێ، چوونکە زۆرینەی خەڵک پێیان خۆش نییە نەخوێندەوار و ناشارستانی بێنە بەرچاو. هەر ئەو زۆرینەیەشە بۆ شاردنەوەی نەخوێندەواری و نەزانییەکانی خۆی لە فێڵی خێراخێرا قسەکردن کەڵک وەردەگرێ، ئێستا چۆن دێ ـ لەبەر پاراو قسەکردن ـ بە منگەمنگ و بە خاوەخاو و بە هێوری و بە لەسەرەخۆیی قسە بۆ تۆ دەکات!؟

ئەگەر سەرنجتان دابێ، ئامریکاییەکان کاتێک قسە دەکەن، زمانیان وەک فڕفڕە هەڵدەسووڕێنن، هێندە خێرا بە ئینگلیسی قسە دەکەن، تەنانەت زۆر خەڵکی ئینگلیسی زمانی دیکە بەهاسانی لێیان تێ ناگەن، لەبەر ئەوەی منداڵێکی ئامریکایی لەو ڕۆژەوە کە لەدایک دەبێ، هەمووشتێکی بە ئینگلیسییە و بە پێویستی نازانێ بە هیچ زمانێکی دیکە بخوێنێتەوە و بنووسێ و ببینێ و گوێ بگرێ و بیر بکاتەوە! بۆیە کاتێک ئامریکاییەکان بە ئینگلیسی قسە دەکەن، دەڵێی ڕەپێت ناون! هێندە بە خێرایی و، بەبێ بیرکردنەوە لەوەی چ وشەیەک بەکار بێنن، لە چەند خولەکدا، مەبەستەکەیان دەگەیەنن؛ کەوا من و تۆ بە سەعاتێکیش، لەبەر منگەمنگ و خاوەخاو هەمان مەبەستمان بۆ ناگەیەندرێ!

جا بۆیە بۆ ئەوەی ئێمەش بتوانین بە خێرایی قسە بکەین و زمانەکەمان لە مەترسیی خێرا لەناوچوون ڕزگار بکەین، پێویستە نووسین، خوێندنەوە، گوێگرتن، بینین و هەمووشتێکمان بە کوردی بێت! یان لانی کەم زیاترەکەی بە کوردی بێت!

The post بە خاوی قسەکردن، ئاماژەیەکی بەهێز بۆ بە خێرایی لەناوچوونی زمانی کوردی appeared first on ژنەفتن.

دەتوانین شۆفیرانی تاکسی ئیتالیایی بۆ سێ پۆل دابەش بکەین: کەسانێ کە ئەم بۆچوونانە دەردەبڕن و بۆڵە بۆڵیانە. کەسانێ کە بێدەنگن و لەکاتی شۆفێریدا لەبارەی بێزاریان لە خەڵک قسە دەکەن. دوایینیان ئەوانەن کە بە وردی ڕووداو و بەسەرهاتەکانیان لەگەڵ موشتەرییەکانی دیکەوە دەگێرنەوە و دڵیان ئاو دەخواتەوە و گرژی و مۆنیان نامێنێ. ئەم بەسەرهاتانە پشکێکن لە ژیانێکی بێ بچووکترین بایەخی هێمایی و نیشانەیی، کە ئەگەر لە مەیخانەیەک بگێڕدرینەوە، خاوەنی باڕەکە بە ئەرکی خۆی دەزانێ کە گێڕەرەوە بنیرێتەوە بۆ مالەوە و بڵێ کاتی خەوە. بەڵام بۆ شۆفیری تاکسی ئەمانە سەرنجڕاکێش و گرنگن، ئێوەش قازانجتانە کە بە دەربڕینیگەلێکی لەم چەشنانە: “نا، چۆن شتی وا دەبێ؛ خەڵکی واش زۆرە؛ دنیایەکی شیتانەیە؛ بە ڕاستی شتی وا ڕوویداوە” بەشداری بکەن تا شۆفیرەکە لە خۆخواردنەوە و لە خۆدامانەوە دوور بکەوێتەوە و خۆیشتان هەستێکی باشترتان هەبێ.

ئەگەر ئیتالیاییەک بڕواتە نیویۆرک، پاش خوێندنەوەی ناوێکی لەم چەشنە Cu- tugnatto, Esippositto, Perquocco, بە ڕیتمی ئیتالیایی، ڕنگە بکەوێتە گێژاوێکەوە. شۆفیرەکە دەست دەکات بە قسەکردن بە زمانێکی ناڕوون، ئەگەر تێی نەگەن، لە تووڕەییدا سوور دەبێتەوە. یەکسەر دەبێ بە ئینگلیزی پێی بڵێن کە لە ئیتالیا بەس لەهجەی ناوچەکەی خۆتان دەزانن، هەر چۆنیک بێت ئەو باوەڕ دەهێنێ کە لە ئیتالیا زمانی فەڕمی ئینگلیزییە. بە شێوەیەکی گشتی شۆفیرەکانی نیویۆرک یان ناوی یەهودیان هەیە یان ناوی نایەهودی. ئەوانەی ناوی یەهودیانەیان هەیە کۆنەپارێزی زایۆنین Zionist reactionaries. ئەوانەی ناوکانیان یەهودی نییە کۆنەپارێزی دژە جوون. ئیدعایەکیان نییە. نازانی لەگەڵ ئەوانەی کە ناوەکانیان یەهودیانە نییە و نزیکە لە ڕۆژهەڵاتی ناوین یا ڕووسی، ناکرێ بزانی یەهودین یان نا، چۆن هەڵسوکەوت بکەی، مەسەلەیەکی ترە. بۆ ئەوەی هیچ پێشهاتێک نەیەتە ئارا، دەبێ بڵێن ڕام گۆڕیوە و لە جیاتی سەر شەقامی حەوتم دەمەوێ بڕۆم بۆ شەقامی چارل-تۆن، یەکسەر شۆفیرەکە توڕە دەبێ و ڕادەوستێ و ناچارتان دەکات دابەزن. چونکە شۆفیرانی نیویۆرک تەنیا ئەو شەقامانە دەناسن کە ژمارەیان هەیە نەک ناو.

شۆفیری تاکسی؛ کەسێکە هیچ کاتێ پارەی وردە و باقی پێ نییە.

بەڵام شۆفیرانی پاریسی بە هیچ شێوەیەک شەقامەکان ناناسن. ئەگەر بە تاکسییەک بڵێی بتگەیەنەتە گۆڕەپانی سان-سولیس، ئەو لە (ئۆدێن) جێت دەهێڵێ و دەڵی ئەمە نزیکترین ڕێیە و لەوە زیاتریش شارەزا نییە، پێشنیاری سەیرکردنی نەخشەی بۆ مەکەن چونکە دەست دەکات بە پرتە و بۆڵە. ئاسیاییەکانیش گروپێکی جیان: بە گەرموگوڕییەوە سێ جار لە بلوارەکانی پاریس دەتسوڕێننەوە، ئینجا پێت دەڵێن کە فەرقی چییە ئەوان لە جیاتی (گار دۆ نۆر- وێستگەی باکوور) ئێوەیان گەیاندووە بە (گار دۆ لێس- وێستگەی ڕۆژهەڵات)، شەمەندەفەر هەر شەمەندەفەرە.

لە نیویۆرک بە هیچ شێوەیەک ناتوانی بە تەلەفون تاکسی بانگ بکەی مەگەر سەر بە یانەیەکی وەرزشی بیت. بەڵام لە پاریس دەتوانی، بەڵام نایەن. لە ستۆکهۆڵم تەنیا ڕێی بانگکردنی تاکسی، بە تەلەفۆنە، چونکە متمانەیان بە خەڵکی پیادەی سەر شەقامەکان نییە. بەڵام بۆ ئەوەی ژمارە تەلەفۆنەکەیان بزانی، دەبێ دەست لە یەکێ لە تاکسییەکان ڕابگری، بەلام وەک وتم ئەوان ڕاناگرن چونکە متمانەیان نییە.

شۆفێرانی ئەڵمانی میهربانن و هەڵسوکەوتیان باشە، ئەوان قسە ناکەن، بەس پێ بە بەنزیندا دەنێن. کاتێ وەک گچ سپی، دادەبەزن، دەزانن بۆچی ئەوان دێن لە ئیتالیا پشوو بدەن و بە خێرایی شەست کیلۆمەتر لە پێشی ئێوەوە دەهاژوون.

ئەگەر تاکسییەکی فرانکفۆرتی لەگەڵ ئۆتۆمبێلێکی پۆرش و تاکسییەکی ڕیوی بەرازیل  لەگەڵ ئۆتۆمبیلێکی ڤۆلکس واگێن بخەینە پێشبڕکێوە. بەرازیلیەکە دەیباتەوە، چونکە لە ترافیک لایتەکان ڕاناوەستێ.

لە هەموو شوێنێکی جیهان، ڕێگەیەکی ئاسان هەیە بۆ ناسینی شۆفیری تاکسی؛ ئەو کەسێکە هیچ کاتێ پارەی وردە و باقی پێ نییە.

١٩٨٨

The post چۆنیەتی هەڵسوکەوت کردن لەگەڵ شۆفیری تاکسی appeared first on ژنەفتن.