دەقی وتەکانی یووڤال نوح هەراری بە نووسین:

ئایا ئەوەی کە تۆ هاوڕەگەزخوازی کاریگەری هەبووە لەسەر توێژینەوە زانستییەکانت؟

بەڵێ زۆر کاریگەری هەبووە؛ بۆ پیاوێکی گەی وەک من، زۆر گرنگە جیاوازیی نێوان ئەو چیرۆکانە بزانی کە مرۆڤ دروستی کردووە لەگەڵ واقیع.  هەمان شتیش بۆ توێژنەوەی زانستی گرنگە.

کاتێ گەنج بووم پێم دەوترا هەموو کوڕێک حەز لە کچ دەکا و من باوەڕم بەوە کرد. کاتێکی زۆری پێچوو تا تێگەیشتم ئەمە تەنها چیرۆکێکی خەیاڵییە کە مرۆڤ دایهێناوە. ڕاستییەکەش ئەوەیە کە هەندێ کوڕ هەن حەزیان لە کوڕی دیکە هەیە، منیش یەکێکم لەوانە. قبووڵکردنی واقیعیەت بەو شێوەیەی کە هەیە، هەستێکی خۆش بە مرۆڤ دەدات. تەنانەت ئەگەر لەگەڵ باوەرە داهێنراوەکانی زۆربەی خەڵکیش ناکۆک بێت. هەروەها خەڵک دەڵێن کە پیاوێک لە ئاسمانە ئەگەر دوو پیاو یەکیان خۆش بوێ و زۆر توڕە دەبێ، بەڵام ئەمەش هەر چیڕۆکێکی خەیاڵییە، کە هەر خەڵک دروستی کردووە. ئەگەر دوو پیاو یەکیان خۆش بووێ و ئازاری کەس نەدەن چ شتێکی هەڵە هەیە لەمەدا؟

هیچ زلهێزێکیش لە ئاسمان لەمە توڕە نابێ، تەنیا ئەوانە توڕە دەبن کە قەشە و حاخامەکانن. توێژینەوە زانستییەکان بەتەواوی لەسەر بنەمای هەمان تێڕوانین دامەزراوە. وەکوو زانستکارێک بەردەوام لە خۆم دەپرسم واقیعیەت چییە؟ بەخۆم دەڵێم هەموو ئەو حکایەتانەی کە خەڵك لەبارەی جیهانەوە دروستی کردوون لەبیر بکە.

راستیی لەبارەی دنیا چی دەڵێ؟ ئەزموونی هاوڕەگەزخوازیم فێری کردووم تا لەم دژیەکییەی نێوان واقیع و ئەو حکایەتانەی مرۆڤ دایهێناون، ڕاستی و واقیع هەڵبژێرم. پێم وایە ئەم وانەیە منی کردووە بە زانا و لیکۆڵەرێکی باشتر.

ئایا لێکۆڵینەوە زانستییەکانت کاریگەرییان لەسەر ناسنامەی ڕەگەزیت هەبووە؟

بە دڵنیایییەوە زانست یارمەتی دام کەسیەتیی خۆم وەک ئەوەی کە هەیە قبووڵ بکەم. خەڵک زۆر جار دەڵێن هاوڕەگەزخوازبوون شتێکی ناسروشتییە، سروشت وای دەوێ کە نێرەکان، مێیەکانیان خۆش بوێت، مێیەکانیش نێرەکانیان خۆش بوێت، هاوڕەگەزخوازەکان یاسای سروشت دەشکێنن. لێکۆڵینەوە زانستییەکان فێریان کردم کە ئەمە شتێکی بێمانایە، شتێک نییە بە ناوی ڕەفتاری ناسروشتی هەر شتێک لە سرووشتدا بوونی هەبێ ئەوە سروشتییە . مرۆڤەکان ناتوانن یاسای سروشت بشکێنن، یاساکانی سروشت وەک یاسای هاتووچۆ نین . لە یاسای هاتووچۆدا یاسا دەڵێ تۆ نابێ بە خێراییی ١٠٠ کم زیاتر لە کاتژمێرێکدا لێبخوڕی، ئەگەر کەسێک یاساکە بشکێنن و 120 کم لێبخوڕێ لە کاتژمێکدا، پۆلیسی هاتووچۆ ڕایان دەگرێ و سزایان دەدا. یاسای سروشت دەڵێ تۆ ناتوانی خیراتر بجووڵێی لە خیراییی ڕووناکی، ئەمە مانای ئەوە نییە ئەگەر تۆ بە خێراییی زیاتر لە خیراییی ڕووناکی لێخوڕی ئەوا پۆلیسی هاتووچۆی گەلەئەستێرەکان دێن و تۆ دەگرن، ئەوە هەر مەحاڵە شتی وا بکات.

ئەگەر تۆ سەرکەوتوو بووی لەوەی خیراتر لە خێراییی ڕووناکی بجووڵێی ئەوە مانای وایە ئێمە بەتەواوی لە ڕاستی یاسای سروشت تێنەگەیشتووین، کە ئەمە لە دۆخێکی دیاریکراودا زۆر سروشتییە کە خێراتر بجووڵێی لە خێراییی ڕووناکی.

ئەگەر شتێک لە سروشتدا بوونی هەبێت ئەوە سروشتیە، ئەگەر دوو ژن یەکیان خۆشبوێ مانای وایە ئەوە سروشتییە، هیچ یاسایەکی سروشت ئەوە قەدەغە ناکات . لە ڕاستیدا جگە لە مرۆڤەکان، لەناو ئاژەڵەکانیشدا هاوڕەگەزخوازی زۆر باوە، بۆ نموونە نزیکترین لێمانەوە چامپانزیەکانن کە هاوڕەگەزخوازی زۆر باوە تیایانا زۆربەی چالاکییە سێکسییەکان لای چامپانزییەکان بۆ وەچەخستنەوە و زاوزێ نییە، بەڵکوو بۆ پتەوکردنی هاوپەیمانی سیاسییە و دروستکردنی ئینتمایە.

ئایا لێرەدا هیچ شتێکی ناسروشتی هەیە؟ بیرۆکەی ئەوەی کە سێکس تەنها بۆ مەبەستی زاوزێ بوونی هەیە، ئەوە هیچ مانایەکی نییە و لەلایەن قەشە و حاخامەکان دروست کراوە. لە ڕاستیدا چەمکە سروشتی و ناسروشتییەکانمان لە بایۆلۆژییەوە وەرنەگیراون، لە ئیلاهیاتەوە وەرگیراون. مانای ئیلاهیات(تیۆلۆژی) لە سروشتدا یانی ئەو خوایەی کە سروشتی دروست کردووە.

پیاوانی ئایینی مەسیحی ئیدعای ئەوە دەکەن کە خوا ئەندامەکانی لەشی مرۆڤی بە مەبەستی دیاریکراو دروست کردووە، ئەگەر ئێمە بۆ ئەو مەبەستانە کە خوا دایناوە بەکاریان بهێنین ئەمە چالاکی سروشتییە، ئەگەر بە شێوەیەکی دیکە بەکاری بهێنین ئەوا لای خوا ناسروشتییە، بەلام هەموو ئەمانە ئەفسانەن.

خوا مرۆڤ و ئاژەڵەکانی دروست نەکردووە ئەوان بە هەڵبژاردنی سروشت پەرەیان سەندووە، وە پەرەسەندن هیچ ئامانج و مەبەستێکی دیاریکراوی نییە، ئەندامەکان بۆ مەبەستی دیاریکراو پەرەیان نەسەندوە، وە شێوازی بەکارهێنانی ئەندامەکان لە لایەن ئاژەڵ و مرۆڤەوە هەمیشە لە گۆڕاندایە.

زۆر زەحمەتە کە ئەندامێک لە لەشی مرۆڤ تەنها ئەو کارە بکات کە لە سەرەتاکان کردوویەتی کە سەدان ملیۆن ساڵ لەمەوبەر کردوویەتی. ئەندامەکان پەرەیان سەندووە بۆ کارێکی دیاریکراو, بەلام بەتەواوی سروشتییە پاش دروست بوونیان، کە بە مەبەست و کاتی دیکە بەکار بهێنرێن. بۆ نموونە سەرەتا کە (پەڕ)ەکان دەرکەوتن بۆ ئەوە بوو پەلەوەران گەرم بکاتەوە, ئێستا باڵندەکان بەکاری دەهێنن بۆ فڕین، ئایا ئەمە ناسروشتییە؟ پەنجەکان دەرکەوتن بۆ ئەوەی باوباپیرانی ئیمە بەسەر دارەکان سەرکەون، ئێستا ئێمە بۆ ژەنینی پیانۆ بەکاری دەهێنین، ئایا ئەمە ناسروشتییە؟

دەم دەرکەوت بۆ ئەوەی زیندەوەران خواردن بگەیەنن بە لەشیان، ئێستا ئێمە بەکاری دەهێنین بۆ قسەکردن و ماچکردن، ئایا ئەمە ناسروشتیییە؟ بە هەمان شێوە سێکسیش دەرکەوت بۆ مەبەستی زاوزێ، بەڵام ئێمە ئێستا بۆ  وەرگرتنی چێژ و پەیوەندی و هاوڕێیەتی بەکاری دەهێنین، ئایا لەمەدا هیچ شتێکی ناسروشتی هەیە؟

چی دەڵێیت بەو کەسانەی کە ناڕەزایەتییان بەرامبەر بە نمایشی هاوڕەگەزخوازان هەیە بەهۆی ڕەهایی و سێکشوالیتەی کراوە کە زۆر جار باس دەکرێت؟

بە درێژاییی مێژوو ڕووتبوونەوە زۆر کەم کەسی کوشتوە، بەڵام  کۆنەپەرستی ئایینی ملیۆنان کەسی کوشت، بۆیە پێش ئەوەی زۆر نیگەران بین دەربارەی ڕووتبوونەوەی هاوڕەگەزخوازان  باشتر بوو خەمی توندڕەویی باوەڕەکانمان هەبێ.

The post <strong>“یووڤال نوح هەراری” لەبارەی هاوڕەگەزخوازی دەدوێ</strong> appeared first on ژنەفتن.

لە ڕاستیدا ماوەیەكی زۆر بوو لێرە و لەوێ ناوی “نۆح هەراری“م بەرگوێ دەكەوت، وێنەى بەرگی كتێبەكانیم دەبینی لە فەیسبووك و سۆسیال میدیاكانی دیكە دادەنران، لە فەیسبووكەمەدا زۆرێك لە هاوفەیسبووكییە كوردەكانم دەبینی وتارەكانی وەردەگێڕن، بەم دواییانە بینیم زیاتر لە چوار كتێبی كراون بە كوردی، كەسانێكیش پێشنیاریان بۆ كردبووم بیخوێنمەوە و سەرنجی خۆم بنووسم یاخود بیركردنەوەكانم دەربارەى ئەم نووسەرە چۆنن؟ تا ئەم دواییانە تەنها هەندێك لە ئیقتباس و ڕاگواستنی گوتەكانیم لە فەیسبووك دەبینی كە سەرنجیان ڕانەدەكێشام. هەروەها نەمدەویست پارەیەك بۆ كڕینی كتێبەكانی تەرخان بكەم، چونكە زۆرێك لەو بیرۆكانەى لە ڕاگواستنی قسەكانیدا هەبوون، شتی ئەوتۆ و تازەیان تێدا نەبوو.

ئەوەى زیاتر ناچاری كردم هەندێك لە كتێب و وتارەكانی بخوێنمەوە ئەوە بوو لە دوای بەدواداچوونێكی كەم بۆم دەركەوت باراك ئۆباما، مارك تسوكەربێرگ، بیل گەیتس و ئەنگێلا مێرکڵ لایەنگری هەرارین و سەرسامن بە بۆچوونەكانی. مارك تسوكەربێرگ كتێبی “ساپیانس”ی خستبووە نێو یانەى كتێبی فەیسبووكەوە، ئۆباما و بیل گەیتس بەرگی كتێبەكەیان بە دەستەوە گرتبوو و ڕیكلامیان بۆ دەكرد و تەنانەت گەیتس دەستی كردبوو بە هاندانی خەڵك بۆ خوێندنەوەى “هۆمۆ دیۆس” (مرۆڤە-خوا) و وەك لیستی خوێندنەوەى هاوینە بۆ ساڵی 2017 داینابوو. لە كوردیدا دەگوترێت ئەم ماستە موویەكی تیایە، ئەوە بوو بە خۆمم گوت حەتمەن لە دونیای ئەمڕۆدا كەسێك هێندە لە سۆسیال میدیا و تەلەڤزیۆن و چاپەمەنییەكانی بۆرژوازیدا ڕیكلامی بۆ ناكرێت و لە لایەن مۆڵتی ملیاردێرەكانەوە خۆشەویست نابێت ئەگەر زیانی بۆ سەریان هەبێت، كەواتە حیكمەت لەوە چییە بەشێك لە بەرەى چەپیش عاشقی بووە؟ لە ڕاستیدا هەراری ئێستا یەكێكە لە سەرسەختترین بەرگریكارانی ئایدیۆلۆژیای لیبراڵیزم لە دژی هەڕەشەكانی نیۆلیبراڵیزم، بەڵام خاڵێكی كوێر، یان ئەڵقەیەكی بزر هەیە باس ناكرێت: نیۆلیبراڵیزم خۆی دەرەنجامی لیبراڵیزمە. كەواتە ئەڵتەرناتیڤی نیۆلیبراڵیزم، لیبراڵیزم نییە. كارەساتەكانی نیۆلیبراڵیزمیش بە بیرمەندانی لیبراڵ تێ ناپەڕێنرێن. لە ڕاستیدا هێڵی سیاسیی ئایدیۆلۆژیای نۆح هەراری، گەڕاندنەوە و زیندووكردنەوەى “نوخبەى لیبراڵ”ـە بۆ سەر سەكۆی سیاسی لە جیهانی گڵۆبالیزەكراودا. تەنانەت ڕۆژنامەی هارێزتزی لیبراڵی ئیسرائیلی لە وتارێکیدا هەراری بە ئایدیۆلۆژیستی وردەبۆرژوازیی نوخبەی لیبراڵ لە قەڵەم دەدات^[١]. بە کورتی، ئەوەی هەراری دەینووسێت و نووسیویەتی، لە ماوەی سی ساڵی ڕابردوودا، زۆر زانستیتر و قوڵتر و ڕیشەییتر نووسراوە، بگرە سەدان هەزار کتێب و لێکۆڵینەوە هەن، بەڵام پرسیارەکە ئەوەیە بۆ هەراری بە بەشێک لە هەڵە مێژووییەکانیشییەوە، دەبێتە پاڵەوانی میدیای سەرمایەداری؟

یەکێک لەو کێشە و ئاڵۆزییانەی باڵی بەسەر مۆدێلی بەرهەمهێنانی مەعریفەدا کێشاوە، وەرگرتن و پێشوازیکردنە لە هەموو تیۆر و تێزە و کتێبێک بەبێ هیچ ڕووتێکردنێکی ڕەخنەیی، یاخود لە بنەڕەتدا ڕەخنە لە هیچ یەکێک لەو شتانە سەر هەڵنادات کە دێنە ناو زمانەکەوە

ئەگەر سەبارەت بە کۆمەڵگای کوردی بدوێین، یەکێک لەو کێشە و ئاڵۆزییانەی باڵی بەسەر مۆدێلی بەرهەمهێنانی مەعریفەدا کێشاوە، وەرگرتن و پێشوازیکردنە لە هەموو تیۆر و تێزە و کتێبێک بەبێ هیچ ڕووتێکردنێکی ڕەخنەیی، یاخود لە بنەڕەتدا ڕەخنە لە هیچ یەکێک لەو شتانە سەر هەڵنادات کە دێنە ناو زمانەکەوە. ئەمەش وای کردووە، سێبەری هەر بیرمەند و فەیلەسوفێک بۆ ماوەیەک وەک شەپۆلێکی خێرا بێت و دوای ماوەیەک کپ ببێتەوە، لەمەشدا بەشی هەرە زۆری بەرپرسیارێتییەکە بەر کۆنتڕۆڵی دەزگاکانی چاپەمەنیی و بازاڕکردن دەکەوێت و پاشان «ڕۆشنبیران»ی گشتیی کە لە میدیای دەسەڵات و سێبەردا بە بەردەوامی دەردەکەون. ئەمە وا دەکات ماوەیەک باوی هایدێگەر بێت، ماوەیەک باوی فوکۆ، ماوەیەک ژیژەک، ماوەیەک فرۆید و هەر ماوە نا ماوە بیرمەندێک، دەبێتە بابەتی میدیای گشتی، بەڵام پاش ماوەیەک هەموویان بە بێدەنگی تێدەپەڕن و دەکوژێنەوە، بەبێ ئەوەی هیچ کارلێکێک لەگەڵ کۆمەڵگا و خوێنەراندا بکەن. خۆ ئەگەر ڕەخنە لەو تێزانە سەر هەڵبدات و گفتوگۆی ڕەخنەیی و فیکری دروست ببێت، بەبێ گومان ئاسەواریان لەسەر بەشێکی کۆمەڵگا و خوێنەران بەجێدەهێڵن. ماوەیەکە باوی یۆڤال نۆح هەراری سەری هەڵداوە، کە گومانم نییە دوای ماوەیەکی دیکە وەک هەرشتێکی دیکە، دەکوژێتەوە و تێپەڕ دەبێت. هەراری نەک تەنها کۆدی ڕەمزەکان ناکاتەوە، بەڵکو هەوڵدەدات بە زمانێکی ڕیتۆریک کۆدی ڕەمزی دیکە لە شوێنیان دابنێت.

فەلسەفەی مێژووی ساپیانەکان

زۆربەی جار کاتێک دەکەوینە بەردەم قەیرانێکەوە، هەست دەکەین مرۆڤایەتی لەسەر لێواری خەرەندەکە وەستاوە و خەریکە بەردەبێتەوە. ڕۆژانە سەدان کتێب و وتار و لێکۆڵینەوە بڵاودەبنەوە و بەڵێنی ڕوونکردنەوە و شیکردنەوەی ئەو شتە دەدەن، ئێستا دەستوپەنجەی لەگەڵدا نەرم دەکەین. بۆ نموونە کتێبی «هۆشمەندەکان: کورتەمێژووی مرۆڤایەتی»، یەکێکە لەو کتێبانەی بەڵێنی ئەوە دەدات ئەو کێشانەی بەردەم مرۆڤایەتیی ڕوون بکاتەوە. ئەم کتێبە بووەتە یەکێک لە پڕفرۆشترینەکانی جیهان، وەک باسمان کرد ئۆباما و تسوکەربێرگیش ستایشیان کردووە. پرسیارەکە ئەوەیە چ ڕوونکردنەوەیەکی پێیە وا لۆردەکانی جەنگ و چەک و تەقەمەنیی عاشقی دەبن؟

کتێبی هۆشمەندەکان پێداگری لەسەر ئەو بیرۆکەیە دەکات کە جیابوونەوەی بوونی مرۆڤ لە ئاژەڵەکانی دیکە، ئەگەرێکە بۆ دروستکردنی «ئەفسانەکان». لە نیگای یەکەمدا وادەردەکەوێت بۆچوونێکی عەقڵانیی بێت. دواجار، هیچ ئاژەڵێکی دیکە خاوەنی کۆمەڵە حیکایەتێکی خواکان، فریشتە و ئەژدیهاکان و ترۆلی ژێر پردەکان نین. بەڵام هەراری تێگەیشتنی خۆی بۆ «ئەفسانەکان» بۆ ئەم بوونەرەوە سەیرانە کورت ناکاتەوە. لە کتێبی هۆشمەندەکاندا، ئەفسانەکان بۆ ئاستی دەوڵەت، پارە، سیاسەت و هەموو ڕەهەندەکانی دیکەی سەرخان درێژ دەکرێنەوە، کە کۆمەڵگای مرۆیی دادەمەزرێنن. هەراری ناو لەم دیاردەیە دەنێت «نێو-بکەریی» (inter-subjective)، کە وەک ئەفسانە یان وەهمە هاوبەشەکانی ناو تۆڕێکی پەیوەندیی خەڵکانی زۆر و زەوەند پێناسەی دەکات، کە تەنها لە زەینی مرۆڤدا هەن. هەراری لە ڕێگای پرۆسەیەکەوە ڕووبەڕووی ئەم دۆخە دەبێتەوە کە پێی دەڵێت بابەتیی و بکەریی: کە سەربەخۆیی وشیاری یان باوەڕی مرۆڤ، واتا دیاردەی سروشتیی و، ئەفسانەکان یان خەیاڵەکان، کە تەنها لە مێشکی تاکێکدا هەن، وەک هاوڕێی خەیاڵیی منداڵێک. لەم ڕووەوە، نێو-بکەریی ئەو بکەرییەیە درێژ دەبێتەوە بۆ مرۆڤایەتیی کۆلەکتیڤ و دەستەجەمعیی، وادەکات یەکە و موڵکەکانی وەک واڵمارت، ویلایەتە یەکگرتووەکان و سەرمایەداری ببنە هاوڕێی هاوبەشی خەیاڵییمان. وەک خۆی دەنووسێت: «هەر هاریکەرییەکی فراوانی مرۆیی – چ دەوڵەتێکی مۆدێرن بێت، یان کڵێسایەکی سەدەکانی ناوەڕاست، شارێکی کۆن یاخود هۆزێکی دێرین –ڕیشەی لەنێو ئەو ئەفسانە باو و هاوبەشانە دایە کە تەنها لە خەیاڵی کۆیی خەڵکدا هەن».

ئەم ئاراستەیەی تێگەیشتن لە سرووشتی کۆمەڵگای مرۆیی پێدەچێت «تازە و پێشەنگ» بێت – بەڵام لە ڕاستیدا، هیچ شتێکی تازەی تێدا نییە. ئەمە کتومت دەستبردنە بۆ گیرفانی ئایدیالیزمی فەلسەفی، نەریتێکی کۆنی مێژوونووسیی سەدەی هەژدە و نۆزدە، واتا ئەو بیرۆکەیەی دەڵێت ئایدیاکان، ئەفسانەکان و بوونە ناواقیعییەکان، دواجار واقیع دادەمەزرێنن. ئەم فۆرمەی بیرکردنەوە، زیاتر لە سەدەیەکە هەیە. لە ڕاستیدا، زۆربەی بەشەکانی فەلسەفە لە زانکۆکاندا، ڕۆشنبیرانی ئایدیالیست و بۆرژوازی و سەرمایەداران خۆشیان، لە فۆرمێک یان فۆرمە جیاوازەکانی دیکەدا پەنا بۆ ئەم ئایدیالیزمە دەبەن یاخود لە بنەڕەتدا میراتبەرانی ئەم ئایدیالیزمەن. ئەم ڕوانگەیەی هەراری بۆ مێژوونووسی و دروستبوونی واقیع بە هۆی ئەفسانەکانەوە، هێڵی پێچەوانەی فەلسەفەی ماتریالیزمی دیالەکتیکییە، کە بناغە ئایدیالیستییەکەی ئەو دادەمەزرێنێت. لە ڕاستیدا ئەوەی مێژوو دادەمەزرێنێت ئەو ململانێ و پێکدادانە بەرژەوەندیی و چینایەتییانەن بە درێژایی مێژوو کە لە بنەڕەتدا بریتین لە پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان کە لە هەر سەردەمێکدا فۆرمێکی جیاوازی خۆدەربڕین وەردەگرن و، پاشان دەبنە بەشێک لە کۆمەڵگای چینایەتی. مێژوو لە دیدی هەراریدا، هێڵێکی دانەبڕاوی پاڵەوانەکانە لە ئەفسانەیەکەوە بۆ ئەفسانەیەکی دیکە، لە خواوەندێکەوە، زیوس، بۆ خواوەندێکی دیکە، پارە یان دەوڵەت. ئەم مێژوونووسییە ئایدیالیستییە حساب بۆ هیچ خەباتێکی مرۆیی لە کۆمەڵگادا ناکات. بۆ نموونە، لە نوسخەی لیبراڵ دیموکراسیی ئەمڕۆدا بۆ ئازادییە مەدەنیی و سیاسییەکان، هەمیشە باس لە جۆرێک ئایدیالیزەکردن دەکرێت کە گوایە ئەوە ڕابەرانی لیبراڵ دیموکراسی بوون خۆبەخۆ و خۆشحاڵانە ئەم مافانەیان بە جەماوەری خوارەوەی کۆمەڵگا بەخشیوە، بۆ نموونە مافی خوێندن و دەنگدانی ژنان. بەڵام سەد ساڵی قوربانیدان و ڕژانی خوێنی سەدان هەزار ژن و پیاوی ئازادیخواز فەرامۆش دەکات کە لە زیندانەکانی هەمان «ڕابەرانی لیبراڵ دیموکراسی» گیانیان لەدەستدا و دواجار، توانیان سازشی گەورە بەو ڕابەرانە بکەن، داواکانیان قبوڵ بکەن. مێژوو هێڵێکی خۆبەخۆ و ئاشتیخوازانەی نەپچڕاوی ئەفسانە بۆ ئەفسانە نییە، مێژوو گەسەی خەباتی مرۆڤە پەراوێزخراو و سەرکوتکراوەکانی کۆمەڵگاشە.

هەراری بۆ ڕوونکردنەوەی بۆچوونەکەی، نموونەی کۆمپانیای ئۆتۆمبێلی پیژۆی فەڕەنسی دەهێنێتەوە. ڕوونی دەکاتەوە کە پیژۆ تۆڕێکی گەورەی هاریکاریی مرۆیی دادەمەزرێنێت و بەڵام «پیژۆ» (بیجۆ)، وەک چەمکێک وەهمێکی هەڵبەستراوی خەیاڵی دەستەجەمعیی ئێمەیە. وەک ئەبەدییەت یان سەربەخۆ لە کۆمەڵگای مرۆیی بوونی نییە. کەواتە، دروستبوونی «ئەفسانەی پیژۆ» هەروا بە سانایی تەوژم و هاندەرێک بوو بۆ دروستبوونی کۆمپانیاکە. بەڵام ئەگەر ئەمە بابەتەکە بێت، بۆ «ئەفسانەی پیژۆ» سەر هەڵدەدات و کەی دەرکەوت؟ بۆچی یۆنانییە کۆنەکان بیریان نەکردەوە و کۆمپانیایەکی هاوشێوەیان دانەمەزراند؟ ماتریالیزمی دیالەکتیکیی دەڵێت ئایدیاکان دواجار ڕیشەیان لە جیهانی ماتریالیدا هەیە. لەبەر ئەوەی یۆنانییە کۆنەکان هەرگیز گەشەیان بە تەکنەلۆژیایەک بۆ دروستکردنی ئۆتۆمبێلێک نەدا، لەبەر ئەوە هاتنی «ئایدیا»ی کۆمپانیایەکی ئۆتۆمبێل بۆ ئەوان ڕووینەدا. بەڵام هەرکە تەکنەلۆژیا گەشەی کرد، ئێمە دەرکەوتن و سەرهەڵدانی هەنگاو بە هەنگاوی کۆمپانیاکانی ئۆتۆمبێلمان بینین. سەرهەڵدانی کۆمپانیای ئۆتۆمبێل، ئایدیایەکی ئەفسانەیی نەبوو لە سەردەمی زیوسدا ڕووبدات، زەروورەتی تەکنەلۆژیای نوێ، پێویستی بە تەکنیک و فراوانکردنی بینین و زەروورەتی نوێ هەبوو. ئۆتۆمبێل هاوشانی بەرهەمەکانی دیکەی گەشەی تەکنەلۆژیا، وەڵامێکی ئەم زەروورەتە بوو. هەڵبەت ئەمە بەو مانایە نایەت «ئەفسانەی پیژۆ» ڕۆڵی لە کۆمەڵگادا نەبێت، بە تایبەت لە کۆمەڵگای مۆنۆپۆلی سەرمایەداریدا، بەڵام ئەفسانە پاڵنەری دروستبوونی کۆمپانیاکە نەبووە، وەڵامێکی زەرووریی، پاڵنەرێکی ماتریالی بۆ تێرکردنی خواستێکی دیاریکراو بووە. ئەمە بۆ تەکنەلۆژیای فۆتۆگرافیش دروستە. یۆنانییەکان کە بە هەبوونی هونەری باڵا ناسراون، بۆ ئەوەی هونەرەکەیان لە مەرگ ڕزگار بکەن، بۆ کامێرایان دروست نەکرد؟ بەڵام دەزانین لەگەڵ سەرهەڵدانی چاپەمەنی و تەکنیکی لیتۆگرافی، بۆ یەکەمجار لە ١٨٣٢ ڕێگا خۆش دەبێت لە ڕێگای ڕووناککردنەوەی فراوانەوە، کە نزیکەی هەشت سەعاتی پێچووە، یەکەم وێنەی فۆتۆگرافی بگیرێت. فۆتۆگرافی، وەڵامی گەشەی تەکنەلۆژیا بوو، کە کۆمەڵگای پێشوو بە خۆیەوە نەیبینیبوو.

هەراری خوا و پیژۆ و پارە دەخاتە پاڵ ئەفسانەکانییەوە و بەمەوە دەیەوێت بڵێت کە بەرگێکی «زانستی» بە مێژوونووسییەکەی دەبەخشێت، بەڵام هیچ ڕیشە و بناغەیەکی واقیعی بۆ بوون و سەرهەڵدانی ئەم «ئەفسانانە» نابینین، وەک ئەوە وایە کۆی ئەم ئەفسانانە لە دەرەوەی کۆمەڵگا و جیهانی واقیعی مرۆییەوە دروست بووبێتن، هیچ پاڵنەر و بەرژەوەندییەکی واقیعی لە پشتی پارەوە بوونی نەبێت.

فەلسەفەی مێژووی ئامێر

یەکێک لە دیارترین پێشبینییەکانی هەراری ئەوەیە کە عەقڵی دەستکرد تەنانەت شوێنی داهێنەرترین چالاکییەکانی مرۆڤ دەگرێتەوە و دواجار دەتوانێت کۆنتڕۆڵی هەموو شوێنێکی ڕەهەندی مەعریفیی مرۆیی بکات. ئەمەش دەبێتە بنچینەی پێشبینییەکەی ئەو کە وشیاریی مرۆیی – بە هەستەکان، حەدسەکان و سۆزەکانەوە – شتێک نییە جگە لە کۆمەڵە ئەلگۆریتمێک کە دەکرێت هەموویان بە شێوەیەکی تیۆری لە شیفرە دابماڵرێن و لە لایەن پرۆگرامێکی کۆمپیوتەرییەوە پێشبینی بکرێن. هەراری دەڵێت، هەستەکانمان، بە سانایی «کۆمەڵە میکانیزمێکی بایۆ-کیمیایی»ن، لە «ملیۆنان کۆبوونەوەی دەمارەکان»ەوە سەرچاوە دەگرن کە لەسەر بنەمای ئەو ئەلگۆریتمانە دامەزراون کە بە هۆی پەرەسەندنەوە هەن. ئەو ئایدیایەی دەڵێت مرۆڤەکان – و لە ڕاستیدا کۆی سرووشت – دەکرێت وەک هەمان ئامێرە ئاڵۆزەکان دەرک بکرێن، لە ڕاستیدا، ئەفسانەیەکی کولتووریی سەیر و سەمەرەی ئەوروپییە ^[٢]، کە لە سەدەی حەڤدە دەرکەوت و لەو کاتەوە بووەتە بەشێک لە خەیاڵدانی گشتیی. لە ڕۆژە گەرمەکانی شۆڕشی زانستیدا، ڕێنێ دێکارتی فەیلەسوفی فەڕەنسیی ڕایدەگەیەنێت کە ئەو جیاوازی لەنێوان «ئەو ئامێرانەی لە لایەن مرۆڤە پیشە دەستییەکانەوە دروستکراون و ئەو جەستە زۆر و زەوەندانەی سرووشت بە تەنها پێکیان دەهێنێت» نابینێت. ئەولەویەتدان بە میتافۆری ئامێر، ئێستا کۆمپیوتەر، لەگەڵ ڕیچارد داوکینزدا (پێدەچێت لەمەدا قوڵ کاریگەری لە هەراری کردبێت) دەردەکەوێت کە دەنووسێت «ژیان تەنها ژمارەیەک بایت و بایت و بایتی زانیاریی دیجیتاڵییە»، بەڵام ئایدیا بە هەمان شێوە دەمێنێتەوە – دەکرێت هەموو شت لە سرووشتدا دواجار کورت بکرێتەوە بۆ بەشە پێکهێنەرەکانی و بەم جۆرەش دەرک بکرێت و لێکبدرێتەوە. بەڵام ئەم ئەفسانەیە، کە دەشێت بۆ سەردەمی تەکنەلۆژیانە ئاراستەکراوی ئێمە، هاوشێوەی ئەو تیۆرەیە خەیاڵییە کە دەڵێت خوا گەردوونی لە شەش ڕۆژدا دروست کرد. بایۆلۆژیستەکان ئاماژە بە پرەنسیپە بنەڕەتییەکانی ژیان دەکەن کە بە شێوەیەکی کاتیگۆرییانە کە تەنانەت لە ئاڵۆزترین ئامێر جیادەبنەوە. ناکرێت ئۆرگانیزمە زیندووەکان وەک کۆمپیوتەرێک دابەش بکرێنە سەر هاردوەیر و سۆفتوەیر. پێکهاتەیەکی دەماریی بایۆ-فیزیکیی لە بنەڕەتدا بەستراوەتەوە بە ڕەفتارەکەیەوە: ئەو زانیارییەی دەگواسترێتەوە بە شێوەیەکی جیاواز و سەربەخۆ لە بناغە ماتریالییەکەی بوونی نییە. ئەنتۆنیۆ داماسیۆ، وەک دیارترین زانای دەماریی ئەمڕۆ، لە کتێبەکەیدا، نەزمی نامۆی شتەکان، دەڵێت گریمانەکانی هەراری «هیچ بناغەیەکی زانستییان نییە» و دەرەنجامەکانیشی «بێگومان هەڵەن»^[٣].

باوەڕبوون بەوەی سرووشت ئامێرە دەبێتە پاڵنەر و ئیلهامی تێگەیشتن و لێکدانەوەیەکی لوتبەرزانە کە تەکنەلۆژیا دەتوانێت هەموو کێشەکانی مرۆڤایەتی چارەسەر بکات.

مەترسییەکانی ئەم خەیاڵەی هەراری کاتێک سەر هەڵدەدات کە ئەوانیدیکە کردەوەکانی خۆیان لەسەر ئەم بناغە فشەڵ و لەرزۆکە دادەمەزرێنن. باوەڕبوون بەوەی سرووشت ئامێرە دەبێتە پاڵنەر و ئیلهامی تێگەیشتن و لێکدانەوەیەکی لوتبەرزانە کە تەکنەلۆژیا دەتوانێت هەموو کێشەکانی مرۆڤایەتی چارەسەر بکات. بایۆلۆژیستە مۆلکولییەکان بانگەواز بۆ ئەندازەکردنێکی ژەنەتیکی بۆ بەرهەمهێنانی خۆراک دەکەن لە کاتێکدا ئەوانیدیکە بانگەواز بۆ ڕێکخستن و ئەندازەگیرییەکی ژینگەیی وەک چارەسەرێک بۆ کێشەی کەش و هەوا و پیسبوونی ژینگە دەکەن. کەواتە تەواو بە پێچەوانەی ڕاستەهێڵی مێژوونووسیی ئایدیالیستیی هەراری، دەستنیشناکردنی پرۆسە سرووشتییەکان، لە مێشکی مرۆڤەوە بۆ سەرتاپای ئیکۆ-سیستەمی جیهانی، ئاڵۆزن، ناهێڵیین و لە بنەڕەتدا پێشبینیکراو نین، تەنها ئەم تێگەیشتنەش وامان لێ دەکات بە شێوەیەکی ڕاستەقینە هەنگاو بەرەو چارەسەرەکانی ئەو قەیرانە وجودییانە هەڵبێنین کە ئەمڕۆ بەرۆکی شارستانێتی و کۆی ژیانی مرۆڤی گرتووە، نەک دووبارە بەئەفسانەییکردنی قەیران و شاردنەوەی و دواجار ڕێخۆشکردن بۆ تەراتێنی زیاتری وێرانکردنی ژیان و ژیار لەسەر زەوی.

فەلسەفەی مێژووی ئایین

هەراری لە ژێستێکی باوی دووبارەدا، کە نزیکەی سەد ساڵە دەنووسرێتەوە، دەڵێت ئاراستە سیاسییە مۆدێرنەکان، بە لیبراڵیزم، ناسیۆنالیزم، کۆمۆنیزم و نازیزمەوە، تەنها «کۆمەڵە ئایینێکی یاسای سرووشتی»ن. هەروەها دەڵێت «ئەگەر ئایینێک بریتییە لە سیستەمێکی نۆرم و بەها مرۆییەکان کە لەسەر بنەمای باوەڕبوون بە نەزمێکی سەرو-مرۆیی دامەزراوە، کەواتە کۆمۆنیزمی یەکێتیی سۆڤێت هێندەی ئیسلام، ئایینە». «نەزمێکی سەرو-مرۆیی» وەک کۆمەڵە یاسایەکی نەگۆڕ و جێگیر پێناسە دەکرێت کە حوکمی کۆمەڵگا دەکات، و «بەها و نۆرمەکان»یش دواجار لەمەوە سەرچاوە دەگرن. بە پێچەوانەوە، لای هەراری، تیۆری ڕێژەگەریی ئاینشتاین ئایینێک نییە، چونکە خەڵک هیچ جۆرە نۆرم و بەهایەکی لێ هەڵناهێنجن. ماتریالیستەکانیش قبوڵیانە کە تیۆری ڕێژەگەریی ئایین نییە – بەڵکو نەک لەبەر ئەوەی هیچ جۆرە «بەها و نۆرم»ێک بوونی نەبێت لەم تیۆرەوە سەرچاوەی گرتبێت. کاتێک هەراری دەڵێت «تیۆری ڕێژەگەریی» ئایین نییە، ئەو لە ڕاستیدا دەیەوێت بڵێت «ئەم تیۆرە بەدووی لۆژیکەکەی من بۆ بابەتیی، بکەریی، نێو-بکەریی ناکەوێت». ئەمە نموونەیەکی سرووشتی ناچوونییەک و هەمەڕەنگی هۆشمەندەکانە. ئەمە لە تێگەیشتنیدا بۆ ڕووداوە سرووشتییەکان، تێگەیشتنێکی ماتریالیستییە، بەڵام کاتێک دەبێتە ئایدیالیست کە مامەڵە بە هەموو شتێکەوە دەکات پەیوەندی بە مرۆڤەوە هەبێت.

ڕەنگە لێرەدا پێناسەی مارکس بۆ ئایین، ڕۆشنایی تەواو بخاتە سەر سرووشت و جەوهەری ئایین:

«ئایین، ڕەنج و ئازارە، لە هەمان کاتدا، دەربڕینی ئازاری ڕاستەقینە و ناڕەزایەتییە بە ڕووی ئەو ئازار و ڕەنجە ڕاستەقینەیەدا. ئایین ئاه و ناڵەی خەڵکانی ستەملێکراوە، دڵی جیهانێکی بێدڵە و ڕۆحی جیهانێکی بێ ڕۆحە. ئایین تلیاکی گەلانە»^[٤].

لای مارکسیستەکان، ئایین تەنها ئایدیۆلۆژییەکی ژێر کۆمەڵەی خۆر نییە، بەڵکو کۆمەڵە ئایدیۆلۆژییەکی تایبەتە چینە حوکمڕانەکان بە کاری دەهێنن تاکو حوکمڕانی خۆیان بەسەر زۆرینەی خەڵکی کۆمەڵگادا پیادە بکەن و لە ڕێگای بانەگەشکردنەوە بۆ ئایین لە لای چینەکانی خوارەوە، و ڕازیکردنی ئەو خەڵکانە بەوەی ڕۆژێک خوا پاداشتی ستەملێکراوان و سزای ستەمکاران دەدات، خۆیان لە جیهاندا لە حوکمدا بمێننەوە و خەڵکیش بەم دۆخە ڕازی بکەن.

تیۆلۆژیا فۆرمێکی لۆژیک نییە کە تەفسیری جیهان بکات؛ بەڵکو کۆمەڵە دۆگما و دەربڕین و گوتنێکە ڕاسترکردنەوەکانی ئەم یان ئەو ڕێوڕەسمە ئایینییە دیاریکراوە دەسەلمێنێت.

تێگەیشتنی هەراری ڕەفتارێکی میکانیکییە بۆ کۆمۆنیزم. چونکە دواجار ئەگەر وردببینەوە، هەراری سێرە لە نیشانەی کۆمۆنیزم دەگرێت نەک ئایدیۆلۆژیاکانی دیکە. دەڵێت کۆمۆنیزم «کۆمەڵە ئیلاهیناسێکی شارەزای لە دیالەکتیکی مارکسیستیدا هەبوو و هەر یەکەیەکی ناو سوپای یەکێتیی سۆڤێت قەشەیەکی پەیوەندیداری هەبوو پێی دەگوترا کۆمیسار، کە چاودێریی خواناسیی سەربازان و ئەفسەرانی دەکرد». ئەمە کاریکاتێرێکی پێکەنیناوییە و تێنەگەیشتن و نەشارەزایی موتڵەقی هەراری لە مارکسیزم پیشان دەدات. دیالەکتیک لۆژیکی جوڵەی ئەبەدی، گۆڕان و گەشەسەندنە. هیچ پەیوەندییەکی بە دۆگما، ڕێوڕەسم یاخود ئایینەوە نییە. لە ڕاستیدا ئیلاهیناسەکان، ئەکادیمیست و زانایانی جیهانی ئایینیین. بەڵام تیۆلۆژیا فۆرمێکی لۆژیک نییە کە تەفسیری جیهان بکات؛ بەڵکو کۆمەڵە دۆگما و دەربڕین و گوتنێکە ڕاسترکردنەوەکانی ئەم یان ئەو ڕێوڕەسمە ئایینییە دیاریکراوە دەسەلمێنێت. بە بێگومان، نوسخەی ستالینیستیی بۆ مارکسیزم، نوسخەیەکی ڕەق و نادیالەکتیکی بوو. لە بنەڕەتدا بە وردەکارییەوە بڕوانین، دژە-مارکسیستیش بوو. و دوای مەرگی لینین، کۆمیسارەکانی سۆڤێت زیاتر گرنگییان بە کۆنتڕۆڵکردن و چاودێریکردنی خەڵک و دانیشتوان دەدا نەک بەرگریکردن و فراوانکردنی شۆڕش. بەڵام یەکسانکردنی کۆمیسارەکان بە گشتی بە «قەشەکان»، هیچ شتێک ڕوون ناکاتەوە، سرووشتی ستالینیزم و نەزمە بیرۆکراسی و دژە-کرێکارییەکەی دەستنیشان ناکات، بەڵکو تەنها یەک شت ڕوون دەکاتەوە: تەمەڵیی ڕووتی بیرکردنەوە کە توانای ئەوەی نییە قوڵ ڕۆبچێتە ناو کێشەکانەوە. مێژوونووس و ڕۆشنبیرانی مارکسیست ملیۆن جار لە هەراری، ڕادیکاڵتریش، سرووشتی ستالینیزمیان دەستنیشان کردووە.

فەلسەفەی هیچ نەکردن و ئامۆژگارییکردنی خەڵکانی خوارەوە، کە قوربانی هەموو کارەساتە چاوەڕوانکراوەکانن نەک مۆڵتی ملیاردێرەکان، فەلسەفەیەکی دێرینی سەدەی هەژدە و نۆزدەیە لە بڵاوکردنەوەی ڕەشبینیدا لەناو چینە چەوساوە و هەژار

فەلسەفەی مێژووی ژیانی ناچالاک

هەراری کە بەوە ناسراوە دوو سەعاتی ڕۆژی خۆی تەرخان دەکات پراکتیکی ڕامانی ڤیپاسانا بکات کە پراکتیکێکی بوداییە و لەم ڕووەوە نوسخەی خۆی بۆ فێرکاریی بنچینەیی بودا بەدەستەوە دەدات و لە کتێبی بیست و یەک وانە بۆ سەدەی بیستویەکدا دەنووسێت «ژیان هیچ مانایەکی نییە و، خەڵک پێویستیان بەوە نییە هیچ مانایەکی بۆ دروست بکەن». لە وەڵامی ئەو پرسیارەی دەبێت خەڵک چی بکەن، هەراری بۆچوونی خۆی بۆ وەڵامی بودا پوخت دەکاتەوە: «هیچ مەکەن. بە ڕەهایی هیچ». ئەمڕۆ مرۆڤایەتی کەوتووەتە بەردەم هەڕەشەیەکی زۆر گەورەوە، لە تێکچوونی ژینگەوە بگرە تا دەگاتە پێکدادانی جەنگە گەورەکان و سەرهەڵدانەوەی ڕابەرە فاشیستییە گەورەکان لە دۆناڵد ترەمپەوە تا ئەردۆغان و. هەموو ئەو کارەساتانەی چاوەڕوانی مرۆڤایەتی دەکەن، پێویستیان بە چالاکبوون و ڕاوەستانەوە و بەرگری و بەرەنگاریی هەیە نەک هیچ نەکردن. فەلسەفەی هیچ نەکردن و ئامۆژگارییکردنی خەڵکانی خوارەوە، کە قوربانی هەموو کارەساتە چاوەڕوانکراوەکانن نەک مۆڵتی ملیاردێرەکان، فەلسەفەیەکی دێرینی سەدەی هەژدە و نۆزدەیە لە بڵاوکردنەوەی ڕەشبینیدا لەناو چینە چەوساوە و هەژار و لە ڕاستیدا قوربانییە هێزەکییەکانی داهاتوودا. نیۆلیبراڵیزم هەموو ڕۆژێک هانی خەڵک دەدات هیچ نەکات، جوڵە و خۆپیشاندان و ناڕەزایەتیی وەک فەلسەفەی توندوتیژی و تیرۆر پێناسە دەکات و هەر جوڵەیەکی لەو شێوەیەش ڕووبەڕووی یاسای تیرۆر و دژە بەرژەوەندییە گشتییەکان دەکاتەوە، و لەم ڕێگایەوە خەڵک فێر دەکات هیچ نەکەن.

ئەو پێشنیارەی دەڵێت «خەڵک پێویست ناکات هیچ مانایەک بخوڵقێنن»، لە بنەڕەتدا دژی غەریزەی ناوەکیی جۆری مرۆڤە بە درێژایی ملیۆنان ساڵ. مەعریفە و توانای زانینی مرۆیی پاڵمان پێوەدەنێن مانا بە جیهان ببەخشین

ئەو دەستەواژەیەی دەڵێت «ژیان هیچ مانایەکی نییە»، زۆر زیاتر لە ئۆنتۆلۆژیای کورتکردنەوەخوازی مۆدێرنی ستیڤن ڤاینبێرگی فیزیازان دەچێت تا لە ڕوانگەی بودا خۆی. ئەو پێشنیارەی دەڵێت «خەڵک پێویست ناکات هیچ مانایەک بخوڵقێنن»، لە بنەڕەتدا دژی غەریزەی ناوەکیی جۆری مرۆڤە بە درێژایی ملیۆنان ساڵ. مەعریفە و توانای زانینی مرۆیی پاڵمان پێوەدەنێن مانا بە جیهان ببەخشین، بە پرۆسەیەک کە لە جەوهەردا لە لە لایەن کولتوورێکەوە دروستبووە کە کەسانێک هاتوونەتە ناویەوە. مانابەخشین ئەمڕۆ بە ژیان خۆی لە فراوانکردنی فۆرمەکانی هاریکاری و پشتیوانی و هاوپشتیدا دۆزیوەتەوە. ملیۆنان مرۆڤ لە سەردەمی پەتای کۆرۆنادا لە پاڵ یەکدا وەستان و مانایان بە ژیانی خۆیان و ئەوانەش بەخشی کە لەژێر هەڕەشەی مەرگ و نەماندا بوون و پارێزگاریکردن لەو گروپە مرۆییانەی هەڕەشەی یەکەمی ڤایرۆسەکەیان لەسەر بوو: بەساڵاچوان، نەخۆشان، و هتد و کۆکردنەوەی کۆمەکە خۆراکی و داراییەکان بۆ وڵاتانی هەژار لە لایەن خەڵکانی خوارەوەی کۆمەڵگا و ڕزگارکردنی پەنابەران لە دەریاکانی مەدیترانە لە لایەن لاوانی خۆبەخشەوە، هەوڵدان بوو بۆ لەپاڵ یەک وەستان و مانابەخشین بە ژیانی ئەوانیدیکەش. بۆ نموونە خانمە نووسەر و چالاکوانی لاوی ئەڵمانی، کارۆلا ڕاکێتە، کە کۆمەکێکی دارایی گەورە لە خەڵکی خوارەوەی کۆمەڵگا کۆدەکاتەوە و خۆی و دەیان کاپتنی خۆبەخشی هاوفیکری خۆی، دەچنە دەریاکانی مەدیترانە و پەنابەران و کۆچبەران لە مەرگ و خنکان ڕزگار دەکەن و دەیانهێننە وڵاتانی ئەوروپا، لە چاوپێکەوتنێکدا، دوای ئازادبوونی لە زیندانەکانی ئیتاڵیا، دەڵێت: «من بە ئەڵمانی لە دایکبووم و پاسپۆرتەکەم بەهای گەشتی وڵاتان و ژیانم ئەمینە، دەمەوێت ئەمە لەگەڵ ئەو خەڵکانەشدا بەش بکەم کە دەیانەوێت بگەن بە ژیانێکی ئەمین و شایستە». لێرەوەیە دەتوانین بڵێین چۆن «بەرپرسیارێتیی مرۆیی و مانای ژیان» سەر هەڵدەدات، بە پێچەوانەی ئامۆژگاریی هەرارییەوە کە دەبوو لێبگەڕێین کۆچبەران لە دەریاکاندا بخنکێن و ئێمەش دانیشین و بەرانبەریان دوو سەعات یۆگا بکەین و بڵێین «ژیان هیچ مانایەکی نییە» و پێویست بە دروستکردنی ماناش ناکات.

بە پێچەوانەوە دروشمی «با شتێک بکەین» بووتە دروشمێکی هاوبەشی چالاکوانان و کۆی لاوان و خەڵکانی جیهان کە ڕووبەڕووی تێکچوونی ژینگە و کەش و هەوا و دژی جەنگ بوونەتەوە و داوای کردنەوەی سنوورەکان بە ڕووی هەموو مرۆڤایەتیدا دەکەن و دەیانەوێت دژی سەرمایەداریی هاری نیۆلیبراڵی لە کۆنتڕۆڵ دەرچوو بجەنگن.

فەلسەفەی مێژووی سەرمایەداری

سەرهەڵدانی سەرمایەداری بە بێگومان یەکێکە لە خاڵە هەرە بنچینەییەکانی گۆڕانکاری لە مێژووی مرۆڤدا، بۆیە هەراری لە کتێبەکەیدا، هۆشمەندەکان دەستوپەنجەی لەگەڵدا نەرم دەکات. هەراری نموونەیەکی سەرنجڕاکێشی «حیکایەتی بنەڕەتی» سەرمایەداری بەدەستەوە دەدات، کە لای هەموو مێژوونووسانی بۆرژوازی و لیبراڵ هاوبەشە. بۆ ڕوونکردنەوەی ئەوەی بۆ سەرمایەداری سەری هەڵدا، هەراری دەنووسێت:

«بە درێژایی دوایین ٥٠٠ ساڵ، ئایدیای پێشکەوتن خەڵکی ڕازیکردووە متمانەی زیاتر و زیاتر بە داهاتوو بکەن. ئەم متمانەیە کرێدیتی دروستکرد؛ کرێدیت گەشەی ڕاستەقینەی ئابووری هێنا و گەشەسەندنیش متمانەی بە داهاتوو بەهێزتر کرد و ڕێگای بۆ کرێدیتی زیاتر کردەوە». و پێمان دەگوترێت لە ١٧٧٦: «[ئادەم سمیس] ئەم ئەرگومێنتە تازەیەی داڕشت: کاتێک خاوەن زەوییەک، جۆڵا یان پێڵاودوورێک قازانجی زۆرتر و گەورەتری لەوە هەیە کە بۆ هێشتنەوەی خێزانەکەی پێویستیەتی، ئەوا ئەم زیادەیە بۆ دامەزراندنی هاوکاران و یاریدەدەرانی زیاتر بە کار دەهێنێت، تا قازانجی خۆی زیاتر هەڵبکشێنێت. چەندە زیاتر قازانجی هەبێت، هێندە زیاتر دەتوانێت یاریدەدەران دابمەزرێنێت. ئەمەش دەڵێت کە هەڵکشانی قازانجی سەرمایەگوزارییە تایبەتەکان بناغەیە بۆ هەڵکشانی سامانی هاوبەش و کۆیی و خۆشگوزەرانیی گشتی».

ئەم ئەرگومێنتەی هەراری وەک گوتمان، ئەرگومێنتی سەرجەمی مێژوونووسانی بۆرژوازی و لیبراڵە بۆ مێژووی سەرهەڵدانی سەرمایەداری، دەیەوێت سەرمایەداری وەک تاکە سیستەمی ڕاستەقینە پیشان بدات کە هەموو مرۆڤایەتی بە دڵ و گیان قبوڵیەتی و متمانەی پێیەتی و سیستەمەکەش دادپەروەرانەترین سیستەمە، چونکە دەتوانێت چەندە قازانجی زیاد هەبێت هێندەش خۆشگوزەرانی و سامانی هاوبەشی مرۆڤایەتی هەڵبکشێت. ئەم تێگەیشتنە بۆ سەرمایەداری جگە لەوەی هەموو ئەو جەنگە کۆڵۆنیالی و تاڵانکارییانە و ڕووتاندنەوەی وڵاتانی ئەفریقا و جیهانی سێیەم فەرامۆش دەکات، هاوکات قوربانیدان و خوێنی ملیۆنان مرۆڤی دەرکراو و بێبەشکراو بە هۆی پرۆسەی بە سەرمایەدارییکردنەوە لە بیر دەکات و هەروا بە سانایی سیستەمی سەرمایەداریی دەکاتە متمانەپێکراوترین و ئاشتیخوازترین و یەکسانیخوازترین سیستەم لە مێژووی مرۆییدا. کەواتە هەراری دەیەوێت بڵێت جگە لە سەرمایەداری، ئابووری لە کۆی ملیۆنان مێژووی مرۆڤدا یان بوونی نەبووە، یاخود وەستاو بووە. دواجار ئایدیای «متمانەبوون بە دهاتوو» – واتا کرێدیت – بە هۆی ئەم «ئایدیا مەزنەوە» دەرکەوت و بەهێز بوو. ئادەم سمیس بە پێشنیارە شۆڕشگێڕییەکەیەوە کە ئەو قازانجانەی لە بەرهەمهێناندا بەگەڕدەخرێن ئاشتەوایی و یەکسانی دەهێنن، ئایدیایەکی کۆی مێژوونووسانی لیبراڵە.

ئەگەر بەگەڕخستنی قازانجی زیاتر لە بەرهەمهێناندا تاکە بژاردەی یەکسانی، خۆشگوزەرانی و ئاشتەوایی گشتییە، کەواتە با بپرسین بۆچی چینی سەرمایەداری هاوچەرخ لەسەر ملیاران ملیار دۆلاری سامانی بەگەڕنەخراو و توانای بەکارنەهێنراو دانیشتووە و دابەشی ناکات تا ئەو خۆشگوزەرانی و سامانە هاوبەشە گشتییەی هەراری باسی دەکات لە سەرمایەداریدا بەدیبێت؟ بۆچی سەدان ملیۆن خەڵک تەنانەت پێداویستییە سەرەکییەکانی ژیانیشیان نییە و دەشبێت هاوکات متمانە بە هەڵکشانی قازانجی سەرمایەدار بکەن تا ڕۆژێک لە ڕۆژان پشکی خێری ئەم قازانجەیان پێبگات؟ بەگەڕخستنی قازانج لە بەرهەمهێناندا یەک ئامانجی هەیە نەک زیاتر: هەڵکشاندنی زیاتری قازانج نەک دابەشکردنی هاوسەنگ و یەکسانی قازانج. ئەمەش مێژوو بە تەواویی سەلماندوویەتی و ئابووریناسێکی لیبراڵی وەک تۆماس پێکیتی، کە ناوبانگێکی جیهانی بەدەستهێناوە، لە کتێبەکەیدا بەناوی «سەرمایە لە سەدەی بیست و یەکدا» بە تەواویی ئەمەی پشتڕاست کردۆتەوە^[٥].

فەلسەفەی مێژووی نیۆلیبرال: هیچ ئەڵتەرناتیڤێک بوونی نییە

کاتێک مارگارێت تاتچە و ڕۆناڵد ڕەیگان لە سەرەتای دەیەی ١٩٨٠دا ڕێبازی بازاڕی ئازاد و، کۆمپانیای فرەنەتەوەی ناڕێساکراوی نیۆلیبرالیزمیان بەسەر جیهاندا سەپاند، تاتچەر بە شێوەیەکی بەناوبانگ، دروشمە ناسراوەکەی خۆی بە کار هێنا «هیچ ئەڵتەرناتیڤێک بوونی نییە» و دەیویست بڵێت هەردوو ئایدیۆلۆژییە گەورەکەی سەدەی بیست – فاشیزم و کۆمۆنیزم – شکستیان هێناوە، ئەمەش وایکرد تاتچەر بڵێت سەرمایەداریی بازاڕی ئازاد و نیۆلیبراڵ تەنها بژاردە و ئەڵتەرناتیڤی مانابەخشە. بە شێوەیەکی سەرسوڕهێنەر، سێ دەیە دوای دروشمە بەناوبانگەکەی تاتچەر، هەراری نوسخە کاریکاتێرەکەی تاتچەر بۆ مێژوو دووبارە دەکاتەوە و دەڵێت چۆن دوای کەوتنی کۆمۆنیزم، تەنها «حیکایەتی لیبراڵ مایەوە». قەیرانی هەنوکەیی، وەک هەراری دەیبینێت، بریتییە لەوەی «لیبرالیزم هیچ وەڵامێکی ئاشکراوی بۆ ئەو کێشە گەورانە پێ نییە کە ئەمڕۆ ڕووبەڕووی دەبینەوە». ئێستا پێویستمان بەوەیە «حیکایەتێکی تەواو تازە بخوڵقێنین»، ئەمەش وەک وەڵام بەرانبەر بە قەیرانەکان. دوای کەوتنی کۆمۆنیزم و لەپێشدا زاڵبوونی بازاڕی ئازاد، لایەنگرانی لیبراڵ دیموکراسی – لەوانە فرانسیس فوکۆیاما – دەیانگوت ئەمە کۆتایی مێژووە و هیچ ڕۆژێک قەیران و ناڕەزایەتی بەرۆکی نەزمی لیبرڵ ناگرێت، هەشت ساڵ دوای کەوتنی کۆمۆنیزم، لە سیاتڵ لە ١٩٩٩دا لەناو جەرگەی لیبرال-دیموکراسیی ئەمریکا، یەکەم بزووتنەوەی گەورەی جیهانیی دژە-سەرمایەداری سەری هەڵدا تا دەگاتە ڕۆژی ئەمڕۆمان کە ڕەنگدانەوەی لە بزووتنەوەی دژە-گروپی ٢٠، لە شاری هامبورگی ئەڵمانیا لە ٢٠١٧دا کە بە گەورەترین بزووتنەوەی دژە-سەرمایەداریی لە سەد ساڵی ڕابردوودا ناسرا و تا ئەمڕۆش بەردەوامە. کەواتە تەنها «حیکایەتی لیبراڵ» نەمایەوە، حیکایەتی دژەلیبرڵیش سەری هەڵدایەوە.

پێدەچێت توانای مەعریفی و زانیاریی مێژوویی هەراری زۆر سنووردار بێت بەوەدا کە تەنانەت ئاسەواری هیچ یەکێک لە بۆچوون و تیۆر و تێزە بەناوبانگ و کاریگەرە جیهانییەکانی ٣٠ ساڵی ڕابردوو یان نابینرێن یاخود بە ئاسانی بەسەریاندا تێپەڕ دەبێت و لە بەرانبەردا سادەترین شیکاریی بۆ قورسترین و قوڵترین ڕووداوەکان پێشکەش دەکات، کە جگە لە میدیای لیبراڵ، هیچ شوێنێکی دیکە وەریناگرێت. تەنانەت وا پێدەچێت ئاگای لە هیچ یەکێک لە بناغە تازەکانی تیۆرە ئابوورییە تازەکانی بیرمەندانی پێشەنگی وەک کەت ڕاورۆس نەبێت، کە ئەمڕۆ لە ئاستی فراواندا لە دونیا مشتومڕیان لەسەر دەکرێت.

پەراوێز و سەرچاوەکان

1. https://www.haaretz.com/us-news/MAGAZINE-how-yuval-noah-harari-became-the-pet-ideologist-of-the-liberal-elites-1.6673776?fbclid=IwAR1_KMkC2pUm0ajgDNhKV74balRSnJbr1i-Ez8eH5GrRK7fCcMxBdv9jv1E
2. https://www.jeremylent.com/is-nature-a-machine.html
3. https://www.theguardian.com/books/2018/feb/02/strange-order-of-things-antonio-damasio-review
4. کاڕڵ مارکس: بەشدارییکردن لە ڕەخنەی فەلسەفەی مافی هێگل، وەرگێڕانی پێشڕەو محەمەد، ناوەندی هزریی شەهید ئارام، سلێمانیی، ٢٠١٦.
5. تۆماس پیکیتی: سەرمایە لە سەدەی بیستویەکدا، وەرگێڕانی بیلال محەمەد ئیسماعیل، ناوەندی ڕۆشنبیریی جەمال عیرفان، سلێمانیی، ٢٠١٧.

هەردوو کتێبەکەی هەراری، هۆشمەندەکان و ٢١ وانە، بەشێوەی فۆرماتی کیندڵ خوێنراونەتەوە بۆیە ژمارەی لاپەڕەکان دیارینەکراون:

Yuval Noah Harari, Sapiens: A Brief History of Humankind, Harper; Illustrated edition, 2015.

Yuval Noah Harari, 21 Lessons for the 21st Century, Random House; Reprint edition, 2019.

The post مێژوونووسێكی ئەڵتەرناتیڤ بۆ گێڕانەوەى نیۆلیبراڵ؟ appeared first on ژنەفتن.

بەمزووانە وایلێدێت حکومەت و دامەزراوەکان باشتر لە خۆت بتناسن. باوەڕ بە ”ئیرادەی ئازاد” بووەتە شتێکی مەترسیدار.

ئایا پێویستە بیرمەندان خزمەتی حەقیقەت بکەن، ئەگەر لە سەر حسابی هاوئاهەنگی کۆمەڵایەتیش بێت؟ ئایا دەبێ درۆ بڵاو بکرێتەوە تەنانەت ئەگەر ئەو درۆیە هۆکاری بەردەوامی ڕێکخستنی کۆمەڵایەتیش بێت؟ لەکاتی نووسینی دوایەمین کتێبم ٢١وانە بۆ سەدەی ٢١هەمان ئەم پرسیارانە بەرۆکیان گرتم پەیوەست بە لیبڕالیزم.

لەلایەک، باوەڕم وایە چیرۆکی لیبڕالیزم پڕ کێماسییە و، ڕاستی لەبارەی مرۆڤایەتی ناخاتەڕوو، بۆ مانەوە و گەشەکردن لە سەدەی ٢١داپێویستە دوورتر بڕۆین. لەلایەکی دیکەش، چیرۆکی لیبڕالیزم هێشتا بنچینەییە بۆ ڕێکخستنی ئێستای جیهانیی. لەوەش گرنگتر، ئەو توندئاژۆ ئاییندار و نەتەوەپەرستانەی کە باوەڕیان بە فەنتازیای نۆستالژی هەیە و هێرش دەکەنە سەر لیبڕالیزم زۆر مەترسیدارتر و ئازارهێنترن لە لیبڕالیزم.

کەوایە ئایا بۆچوونی خۆم ڕاشکاوانە بخەمەروو، سەرەڕای مەترسی ئەوەی دیماگۆگ (فریودەرانی خەڵکی ڕەشۆکی) و ئۆتۆکراتەکان قسەکانم لە سیاقی خۆیان دەربهێنن و بیانکەنە دەستکەلای خۆیان بۆ هێرشکردنە سەر لیبڕالیزم؟ یان خۆم سانسۆر بکەم؟ ئەوە خاڵێکی ناسینەوەی ڕژێمە نالیبڕالەکانە کە ئازادی دەربڕین بەرتەسک دەکەنەوە تەنانەت لە دەرەوەی سنوورەکانی خۆشیان. لەبەر پەرەسەندنی ئەو جۆرە ڕژێمانەیە کە تا دێ بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە لە داهاتووی مرۆڤ مەترسیدارتر دەبێت.

دەرئەنجام ئازادیی دەربڕینم بە سەر خۆسانسۆرکردندا هەڵبژارد، ئەوەش لەبەر باوەڕم  چ بە توانای لیبڕاڵ دیموکراسی  چ بە پێویستی نۆژەنکردنەوەی. ئاڤانتاژی لیبڕالیزم بە سەر ئایدۆلۆژییەکانی دیکەدا ئەوەیە نەرمە و دژەدۆگمایە. زۆرتر لە هەر ڕێکخستنێکی دیکەی کۆمەڵایەتی ڕەخنە قبوڵ دەکات. لە ڕاستیدا، تاکە سیستمی ڕێکخستنی کۆمەڵگەیە کە ڕێگە دەدات پرسیار لە بنەماکانی خۆیشی بکرێت. لیبڕالیزم بەرگەی سێ قەیرانی گەورەی گرتووە. جەنگی یەکەمی جیهانی، ئاڵنگاری فاشیزم لە ساڵانی سییەکان و ئاڵنگاری کۆمیونیزم لە ساڵانی پەنجاکان تاوەکوو حەفتاکان. ئەگەر پێتانوایە ئێستا لیبڕالیزم لە قەیراندایە، تەنیا بیر لەوە بکەنەوە لە ساڵانی ١٩١٨، ١٩٣٨و ١٩٦٨ دۆخەکە چەند خراپتر بوو،

ئەمڕۆ گەورەترین ئاڵنگاری کە ڕووبەڕووی لیبڕالیزم دەبێتەوە لە فاشیزم و کۆمیونیزمەوە نایەت، بەڵکوو لە تاقیگەکانەوە دێت.

ساڵی ١٩٦٨، دەوڵەتە لیبڕاڵ دیموکراسییەکان لەو بوونەوەرانە دەچوون کە مەترسی لە سەر مانەوەیان هەیە. تەنانەت لەنێو سنوورەکانی خۆشیاندا لەبەردەم لێشاوی ناڕەزایی، کوشتوبڕ، هێرشی تیرۆرستی و پێکدادانی توندی ئایدۆلۆژیدا بوون. ئەگەر بە ڕێکەوت تۆ ئەو ڕۆژە لە واشنتن بووبی کە ناڕەزاییەکانی دژی کوشتنی مارتن لوتەر کینگ سەریانهەڵدا، یان لە پاریسی ١٩٦٨، یاخود لە کۆنگرەی پارتی دیموکراتەکان لە شیکاگۆ، مانگی ئابی ١٩٦٨، ڕەنگە تۆش واتزانیبێت کۆتایی نزیکە. لەکاتێکدا واشنتن، پاریس و شیکاگۆ ڕۆدەچوونە نێو ئاژاوەوە، مۆسکۆ و لینینگراد ئارامبوون و، وێدەچوو چارەنووسی سیستمی سۆڤیێت تاهەتایی بێت. بەڵام ٢٠ ساڵ دواتر، ئەوە سیستمی سۆڤیێت بوو کە هەرەسی هێنا. ململانێکانی ساڵانی شەستەکان وایانکرد وڵاتە لیبڕاڵ دیموکراسییەکان بەهێزتر ببن. لەکاتێکدا کەشوهەوای مەنگی بلۆکی سۆڤیێت ئاماژەی پێشوەختی لەنێوچوونی بوو.

هیوادارین لیبڕالیزم جارێکی دیکە خۆی نوێ بکاتەوە. بەڵام ئەمرۆ ئاڵنگاری سەرەکی بەردەم لیبڕالیزم، فاشیزم  و کۆمیونیزم نین، تەنانەت ئەو دیماگۆگ و ئۆتۆکراتانەش نین کە وەک ڕەوە بۆقی دوای باران بڵاو دەبنەوە، بەڵکوو ئاڵنگاری سەرەکی بەردەم لیبڕالیزم لە تاقیگەکان دێتەدەرێ.

لیبڕالیزم لە سەر باوەڕبوون بە ئازادی مرۆڤ دامەزراوە. بە پێچەوانەی جرج و مەیموون، وادانراوە مرۆڤ ”ئیرادەی ئازاد”ی هەیە. هەر ئەمەش هەستی مرۆڤ و بڕیارەکانی مرۆڤ دەکاتە دەسەڵاتی ئەخلاقی و سیاسی ڕەها لە جیهاندا. لیبڕالیزم پێماندەڵێت دەنگدەر باشتر دەزانێت، کڕیار هەمیشە ڕاستە و، ئێمەش پێویستە سەربەخۆ بڕیار بدەین و هەمیشەش دوای دڵمان بکەوین.

بەداخەوە، ”ئیرادەی ئازاد” ڕاستییەکی زانستی نییە. ئەفسانەیەکە لە تیۆلۆجیی مەسیحییەوە بۆمان ماوەتەوە. زانایانی ئایین پەرەیان بە بیرۆکەی ”ئیرادەی ئازاد” دا بۆ ئەوەی ڕوونی بکەنەوە کە بۆچی خوا مافی هەیە تاوانباران سزا بدات بەرامبەر بڕیارە خراپەکانیان و، چاکەکارانیش پاداشت بکات بەرامبەر بڕیارە درووستەکانیان. کە ئێمە ئازادی بڕیاردانمان نییە، بۆ دەبێ خوا سزا یان پاداشتمان بۆ بنووسیت؟ بە گوێرەی زانایانی ئایین، شتێکی عەقڵانییە خوا وا بکات چونکە بڕیارەکانمان ڕەنگدانەوەی ئیرادەی ئازادی ڕۆحی ئەبەدیمانە، کە بەدەرە لە هەموو کۆتوبەندێکی فیزیکی و بایۆلۆژی.

ئەگەر حکومەت و دامەزراوەکان سەرکەوتوو بن لە هاککردنی مرۆڤ، ئاسانترین نێچیریان ئەوانە دەبن کە باوەڕیان بە ”ئیرادەی ئازاد” هەیە.

ئەگەر حکومەت و دامەزراوەکان سەرکەوتوو بن لە هاککردنی مرۆڤ، ئاسانترین نێچیریان ئەوانە دەبن کە باوەڕیان بە ”ئیرادەی ئازاد” هەیە.

ئەم ئەفسانەیە زۆر بە کەمی لەگەڵ ئەو شتانە تێکدەکاتەوە کە ئەمڕۆ زانست لەبارەی مرۆڤی هۆشمەند (Homo Sapiens) و ئاژەڵانی دی پێماندەڵێت. بە دڵنیاییەوە مرۆڤ ئیرادەی هەیە- بەڵام ئازاد نییە. مرۆڤ ناتوانێ بڕیار بدات چ حەزێکی هەبێت. کەسێکی کۆمەڵایەتی بێت یان دوورەپەرێز، ژیان ئاسان بگرێت یان نیگەران بێت، هاوڕەگەزخواز بێت یان مەیلی ڕەگەزی بەرامبەر بکات. مرۆڤ بڕیار دەدات، بەڵام هەرگیز بڕیارەکانی سەربەخۆ نین. هەر بڕیارێک پشت بە چەندین هەلومەرجی بایۆلۆژی، کۆمەڵایەتی و تایبەتی دەبەستێت کە مرۆڤ دەستی تێیاندا نییە. من دەتوانم بڕیار بدەم چ بخۆم، ببمە هاوژینی کێ و دەنگ بە کێ بدەم، بەڵام بەشێک لە پاڵنەری ئەم بڕیارانە جینەکان، بایۆکیمیایی، ڕەگەز، پێشینەی خێزان و کولتووری نەتەوەیی و چەندین شتی دیکەن. خۆ من جینەکان و خێزانی خۆم هەڵنەبژاردوون.

 ئەمە تیۆرێکی ئەبستراکت نییە. دەتوانی بە ئاسانی تێبینی بکەی. تەنیا چاودێری ئەو بیرۆکەیە بکە کە دواتر بە مێشکدا دێت. لە کوێوە هات؟ ئازادانە بڕیارت دا، بە مێشکتدا بێت؟ ئاشکرایە نەخێر. ئەگەر بە وریاییەوە چاودێری مێشکی خۆت بکەی لەوە تێدەگەی کۆنتڕۆڵی کەمت بە سەر ئەو شتانەوە هەیە کە تێیدا ڕوودەدەن و، ئازادانە بڕیار نادەی بیر لە چ بکەیەوە، هەست بە چ بکەی و چیت بوێ.

هەرچەندە ئیرادەی ئازاد هەمیشە ئەفسانە بووە، بەڵام لە سەدەکانی پێشوودا ئەفسانەیەکی سوودبەخش بووە.

هەرچەندە ئیرادەی ئازاد هەمیشە ئەفسانە بووە، بەڵام لە سەدەکانی پێشوودا ئەفسانەیەکی سوودبەخش بووە. گڕوتینی دایە ئەو کەسانەی شەڕیان کرد لە دژی  دامەزراوەی پشکنینی باوەڕ، مافی ئاسمانیی پاشایان، پۆلیسی نهێنی سۆڤیێت و کو کڵەکس کڵان KKK (گروپێکی ئەمریکییە باوەڕی بە باڵادەستی سپی پێستانە).

ئەفسانەکە تێچووی زۆری نەبوو. ساڵی ١٧٧٦ یان ١٩٤٥ زیانی نەبوو ئەگەر باوەڕت وابووایە هەستەکانت و بڕیارەکانت بەرهەمی ”ئیرادەی ئازاد”ن نەک ئەنجامی بایۆکیمیایی و دەمارەخانە.

بەڵام ئێستا لەناکاو باوەڕبوون بە ”ئیرادەی ئازاد” بووەتە شتێکی مەترسیدار. ئەگەر حکومەت و دامەزراوەکان سەرکەوتوو بن لە هاککردنی مرۆڤ، ئاسانترین نێچیریان ئەوانە دەبن کە باوەڕیان بە ”ئیرادەی ئازاد” هەیە.

بۆ ئەوەی سەرکەوتووانە مرۆڤ هاک بکەی پێویستت بە دوو شتن: تێگەیشتنێکی باش لە زیندەوەرزانی و هێزی کۆمپیوتەر. دامەزراوەکانی پشکنینی باوەڕ و پۆلیسی نهێنی سۆڤیێت ئەم دوو ئامرازەیان نەبوو. بەڵام بەمزوانە، ڕەنگە حکومەت و دامەزراوەکان ببنە خاوەنی هەر دووکیان. کاتێک بتوانن تۆ هاک بکەن، نەک تەنیا دەتوانن پێشبینی بڕیارەکانت بکەن، بەڵکوو هەستەکانیشت ڕێکدەخەنەوە. بۆ ئەوەی ئەو کارە بکەن، دامەزراوەکان و حکومەتان پێویستیان بەوە نییە تۆ بە باشی بناسن. ئەوە مەحاڵ دەبێت. تەنیا پێویستیان بەوەیە کەمێک باشتر لە خۆت، تۆ بناسن. ئەوەش مەحاڵ نییە، چونکە زۆربەی خەڵک باش خۆیان ناناسن.

ئەگەر باوەڕت بە چیرۆکی نەریتیی لیبڕالیزم هەیە، دوودڵ دەبیت ئەو ئاڵنگارییە لەبەرچاو بگریت و بە خۆت دەڵێی ”نەخێر، ئەوە هەرگیز ڕوونادات. هەرگیز هیچ کەسێک ناتوانێ گیانی مرۆڤ هاک بکات، چونکە شتێک هەیە کە لە سەرووی جینەکان و دەمارەخانە و ئالیگۆریتمەکانە. کەس ناتوانێ سەرکەوتووانە پێشبینی بڕیارەکانم بکات و دەستکارییان بکات. چونکە بڕیارەکانم ڕەنگدانەوەی ئیرادەی ئازادی منن.” بەداخەوە، لەبەرچاو نەگرتنی ئەم ئاڵنگارییە، چارەسەری ناکات، تەنیا دەتکاتە نێچیرێکی ئاسانتر.

 ئەمە بە شتی سادە دەستپێدەکات. لەکاتێکدا بە نێو ئینتەرنێتدا دەگەڕێی، مانشێتێک سەرنجت ڕادەکێشێت: ”گروپێکی کۆچبەر دەست بۆ ژنان درێژ دەکەن” کلیکی لە سەر دەکەی. ڕێک لەو ساتەدا، دراوسێکەشت بە ئینتەرنێتدا دەگەڕێ، مانشێتێکی دیکە سەرنجی ئەو ڕادەکێشێت: ”تڕەمپ ئامادەکاری دەکات بۆ هێرشی ئەتۆمی بۆ سەر ئێران”. کلیکی لە سەر دەکات. هەر دوو مانشێت دوو هەواڵی درۆن. ڕەنگە لەلایەن چەند کەسێکی ڕووسیی بڵاوکرابنەوە یان وێبسایتێک کە دەیەوێ ژمارەی خوێنەرانی زیاد بکات بۆ زیادکردنی داهاتی ڕیکلامەکانی. تۆ و دراوسێکەشت پێتانوایە بە ئیرادەی ئازادی خۆتان کلیکتان لە سەر ئەو مانشێتانە کرد. بەڵام ڕاستییەکە ئەوەیە هەر دووکتان هاک کراون.

بێگومان، پروپاگەندە و فریودان نوێ نین. لە ڕابردوو وەک چەکێک بوون کە ئامانجیان نەدەپێکا، بەڵام ئێستا خەریکن دەبنە ئەو چەکە زیرەکانەی کە جەرگەی ئامانجەکە دەپێکن. کاتێک هیتلەر لە ڕادیۆ قسەی دەکرد، ئامانجەکەی ناوشیارترین توێژی کۆمەڵگە بوو، چونکە نەیدەتوانی پەیامەکەی لەگەڵ خاڵی لاوازی نێو مێشکی تاک بە تاکی خەڵک بگونجێنێت. ئێستا دەتوانرێ ڕێک ئەوە بکرێت. ئالیگۆریتمێک دەتوانێ دەری بخات تۆ دژی کۆچبەرانیت و دراوسێکەت ڕقی لە تڕەمپە. لەبەر ئەوەیە تۆ مانشێتێک دەبینی و دراوسێکەشت مانشێتێکی جیاواز دەبینێ. لەم ساڵانەی دواییدا هەندێک لە زیرەکترین کەسان لە جیهاندا کاریان لە سەر هاککردنی مێشکی مرۆڤ کرد بۆ ئەوەی وات لێ بکەن کلیک لە سەر چەند ڕیکلامێک بکەی، بۆ ئەوەی کاڵات پێ بفرۆشن. ئێستا هەمان شێواز بەکار دەهێنن بۆ ئەوەی سیاسەتمەدار و ئایدۆلۆژیشت پێ بفرۆشن.

ئەمە هێشتا سەرەتایە. ئێستا، هاککەران پشت بە شرۆڤەکردنی ئاماژە و کرداری جیهانی دەرەوەت دەبەستن: ئەو بەرهەمانەی دەیانکڕی، ئەو شوێنانەی سەردانیان دەکەی، ئەو وشانەی لە سەر ئینتەرنێت بە دوایاندا دەگەڕێی. بەڵام دوای چەند ساڵێکی کەم هەستگرەوەی بایۆمەتری دەتوانن دەرگای جیهانی ناوەوەت بە ڕووی هاککەراندا واڵا بکەن. ئەوکات دەتوانن چاودێری ڕووداوەکانی نێو دڵت بکەن. ئەو دڵە خوازەییە خۆشەویستەی فەنتازیای لیبڕاڵی نا، بەڵکوو ئەو دڵە ماسولکەییە کە فشاری خوێن و چالاکی مێشکت ڕێکدەخات. ئەوکات هاککەران دەتوانن پەیوەندی نێوان ڕێژەی لێدانی دڵت و داتای سەر کارتی بانکت بزانن. هەروەها پەیوەندی فشاری خوێنت لەگەڵ مێژووی گەڕانی نێو ئینتەرنێتت. دەزانی ئەگەر ناوەندی پشکنینی باوەڕ و پۆلیسی نهێنی سۆڤێت ئەو بازنە بایۆمەترییەیان هەبا، کە چاودێری ڕەفتار و هەستەکانت دەکات، چییان پێ دەکرد؟ چاوەڕێ بە.

 لیبڕالیزم بۆ پاراستنی ئازادی تاک لەبەرامبەر هێرشی دەرەکی لەلایەن حکومەتە سەرکوتکارەکان و ئایینە بیر تەسکەکان چەکی بەهێزی دامەزراوە و ئارگومێنتی گەشەپێداوە، بەڵام ئامادە نییە بۆ ڕەوشێک کە تێیدا ئازادی تاک لە ناخی تاک خۆیدا هەڵدەتەکێندرێت. هەروەها بۆ سەردەمێک کە چەمکەکانی ”تاک” و ”ئازادی” واتایەکی ئەوتۆیان نامێنێت. بۆ ئەوەی لە سەدەی ٢١دا بمێنینەوە و گەشە بکەین، پێویستمان بەوەیە واز لەو بۆچوونە ساویلکەیە بهێنین کە مرۆڤ تاکی ئازادن- بۆچوونێک کە لە تیۆلۆژیی مەسیحی و سەدەکانی ڕۆشنگەریی بە میرات بۆمان ماوەتەوە- لە بری ئەوە، لەگەڵ ئەوە خۆمان بگونجێنین کە مرۆڤ بە ڕاستی چییە: ئاژەڵێک کە دەکرێ هاک بکرێت. پێویستە باشتر خۆمان بناسین.

بە دیاریکراویش گرنگە لاوازییەکانت بناسی. لاوازییەکانت ئامرازی سەرەکی ئەو کەسانەن کە هەوڵ دەدەن هاکت بکەن. کۆمپیوتەر لە ڕێی ئەو هەڵانەوە هاک دەکرێ کە تێیدان. مرۆڤ لە ڕێێ ئەو ترس و ڕق و لایەنگیری و خولیایانەوە هاک دەکرێ کە بەشێکن لێی.

بە دڵنیاییەوە ئەم ئامۆژگارییە نوێ نییە. لە دێرزەمانەوە، ژیران و ڕابەرانی ئایین بەردەوام ئامۆژگاری خەڵکیان کردووە ”خۆتان بناسن”. لە سەردەمی سوکرات، بودا و کۆنفوشیوس مرۆڤ ڕکابەری نەبوو. ئەگەر ڕەتیشت کردباوە خۆت بناسی، هێشتا هەر سندوقێکی ڕەش دەبووی بۆ مرۆڤایەتی. بە پێچەوانەوە، ئێستا ڕکابەرت هەیە. کاتێک ئەم دێڕانە دەخوێنییەوە، حکومەت و دامەزراوەکان هەموو هەوڵێک دەدەن هاکت بکەن. ئەگەر بتوانن باشتر لە خۆت بتناسن، ئەوە دەتوانن هەر شتێک بیانەوێ پێت بفرۆشن، جا کاڵا بێت یان سیاسەتمەدارێک. 

بە دیاریکراویش گرنگە لاوازییەکانت بناسی. لاوازییەکانت ئامرازی سەرەکی ئەو کەسانەن کە هەوڵ دەدەن هاکت بکەن. کۆمپیوتەر لە ڕێی ئەو هەڵانەوە هاک دەکرێ کە تێیدان. مرۆڤ لە ڕێێ ئەو ترس و ڕق و لایەنگیری و خولیایانەوە هاک دەکرێ کە بەشێکن لێی. هاککەران ناتوانن ترس و ڕق لە هیچەوە درووست بکەن. بەڵام کاتێک دەزانن مرۆڤێک لە چ دەترسێ و ڕقی لە چییە، ئاسان دەتوانن دەست بە دوگمەی ئەو هەستانەدا بنێن بۆ ورووژاندنیان.

ئەگەر مرۆڤ نەتوانێ بە هەوڵی خۆی خۆی بناسێ، ڕەنگە بتوانرێ هەمان ئەو تەکنەلۆژییەی هاککەران بەکاری دەهێنن پێچەوانە بکرێتەوە بۆ پاراستنی خۆمان. وەکچۆن کۆمپیوتەرەکەت دژەڤایرۆسی لە سەرە بۆ پشکنینی تەنی نامۆ، ڕەنگە ئێمەش پێویستمان بە دژەڤایرۆسێک بێت بۆ مێشکمان. هۆشی دەستکرد لە ئەزموونەوە فێر دەبێت کە مرۆڤێک خاڵێکی لاوازی دیاریکراوی هەیە- چ خۆڕانەگرتن بێت بۆ سەیرکردنی ڤیدیۆی پێکەنیناوی پشیلە یان چیرۆکە توڕەکەرەکانی تڕەمپ- لە بری تۆ بلۆکیان دەکات.

بەڵام ئەمە هەمووی بابەتێکی لاوەکییە. ئەگەر مرۆڤ ئاژەڵێکە کە دەکرێ هاک بکرێت و، ئەگەر بڕیار و بۆچوونەکانمان ڕەنگدانەوەی ئیرادەی ئازادمان نین، سوودی سیاسەت چییە؟ بۆ ٣٠٠ ساڵ، بەها لیبڕاڵییەکان ئیلهامبەخشی پرۆژەیەکی سیاسی بوون بەو ئامانجەی زۆرترین تاک توانادار بکرێن بۆ گەیشتن بە خەونەکانیان و ئارەزووەکانیان بەدیبێنن. ئێمە ئێستا لە هەموو کاتێک نزیکترین لەم ئامانجە-  بەڵام لە هەموو کاتێکیش نزیکترین لەوەی بۆمان دەربکەویت ئەم پرۆژەیە هەمووی لە سەر بنەمای وەهم داڕێژراوە. هەمان ئەو تەکنەلۆژییەی داهێنراوە بۆ یارمەتیدانی مرۆڤ لە بەدیهێنانی ئاواتەکانی دەتوانێ وابکات ئاواتەکان دابڕێژێتەوە. کەوایە چۆن من دەتوانم متمانە بە ئاواتەکانم بکەم؟

لە ڕوانگەیەکەوە، ئەم دۆزینەوەیە جۆرە ئازادییەکی تەواو نوێ دەبەخشێتە مرۆڤ. پێشتر، بە ئاوازی ئارەزووەکانمان هەڵدەپەڕین، ئازادیمان بۆ بەدیهێنانی ئەو ئارەزووانە دەویست. هەر کاتێک بیرێک بە مێشکماندا دەهات بە پەلە دەمانویست بیکەینە کردار. شەو و ڕۆژ وەکو شێت هەڵبەز و دابەزمان دەکرد. سواری چەرخوفەلەکی بیر و هەست و حەزمان دەبووین، کە بە هەڵە باوەڕمان وابوو ئەوانە نوێنەری ئیرادەی ئازادمانن. چ ڕوودەدات ئەگەر چیدی سواری ئەو چەرخوفەلەکە نەبین؟ چ ڕوودەدات ئەگەر بە وریاییەوە چاودێری ئەو بیرۆکەیە بکەین کە لەنێو مێشکمان هەڵدەتۆقێ و لە خۆمان بپرسین؟ ئەوە لە کوێوە پەیدا بوو؟

تێگەیشتن لەوەی بیرۆکە و حەزەکانمان ڕەنگدانەوەی ئیرادەی ئازادمان نین دەتوانێ یارمەتیمان بدات کەمتر پێیانەوە سەرقاڵ بین.

کاتێک ئەم هەموو بایەخە بە ئارەزووەکانمان دەدەین، بە شێوەیەکی سروشتی هەوڵدەدەین کۆنتڕۆڵی تەواوی جیهان بگرینە دەست و بە گوێرەی ئارەزووەکانمان بیگونجێنین.

ئەگەر من خۆم وەک بوونەوەرێکی تەواو ئازاد ببینم، ئارەزووەکانم بە سەربەخۆیی تەواو هەڵببژێرم، ئەوە بەربەستێک لەنێوان من و هەموو بوونەوەرێکی دیکە درووست دەبێت. من بە ڕاستی پێویستم بە هیچ بوونەوەرێکی دیکە نابێت. چونکە من سەربەخۆم. ئەوە وادەکات بایەخی لەڕاددەبەدەر بە هەموو ئارەزووەکانم بدەم-  دواجار من ئارەزوویەکم لەنێو چەندین ئارەزووی دیکەدا هەڵبژاردووە. کاتێک ئەم هەموو بایەخە بە ئارەزووەکانمان دەدەین، بە شێوەیەکی سروشتی هەوڵدەدەین کۆنتڕۆڵی تەواوی جیهان بگرینە دەست و بە گوێرەی ئارەزووەکانمان بیگونجێنین. شەڕ هەڵدەگیرسێنین، دارستان دەبڕینەوە و هاوسەنگی ژینگە تێکدەدەین لەپێناو بەدیهێنانی ئارەزووەکانمان. بەڵام کە تێگەیشتین ئارەزووەکانمان دەرەنجامی بژاردەی ئازادمان نین، کەمتر پێیانەوە سەرقاڵ دەبین و هەست دەکەین زۆرتر بە جیهانی دەورەوبەرمانەوە بەستراوینەوە.

هەندێجار خەڵک وادەزانن ئەگەر واز لە باوەڕ بە ئیرادەی ئازادی بهێنین دەبینە کەسانی خەمسارد، لە قوژبنێکدا خۆمان گرمۆڵە دەکەین و لە برسان دەمرین. ڕاستییەکەی، دەستبەرداربوون لە وەهمی ”ئیرادەی ئازاد” دوو کاریگەری پێچەوانەی هەن: یەکەم؛ دەتوانێ پەیوەندییەکی بەهێزترمان لەگەڵ جیهان بۆ درووست بکات و زۆرتر لە خەمی ژینگە و پێویستییەکانی کەسانی دیکەدا بین. وەک ئەوەی کاتێک لەگەڵ کەسێک گفتوگۆ دەکەی، ئەگەر جەخت بخەیە سەر ئەوەی خۆت دەتەوێ بیڵێی، کەمتر گوێ دەگری. تەنیا چاوەڕێی هەلێک دەکەی بۆ ئەوەی بۆچوونی خۆت بە بەرامبەر بگەیەنی. بەڵام کاتێک بیرۆکەکانی خۆت بخەیتە لاوە، لەناکاو گوێت لە قسەی کەسانی دیکە دەبێت.

دووەم؛ بە وازهێنان لە ئەفسانەی ئیرادەی ئازاد کونچکاوییەکی قوڵمان تێدا چرۆ دەکات. ئەگەر تەنیا بە ئاوازی ئەو بیرۆکە و ئارەزووانە هەڵپەڕی کە لە مێشکتدا دەردەکەون، پێویست ناکا هەوڵی زۆر بدەی بۆ ناسینی خۆت. چونکە پێتوایە بە تەواوی دەزانی کێی. بەڵام کاتێک بۆت دەردەکەوێت ”سڵاو، ئەوە من نیم، بەڵکوو تەنیا دیاردەیەکی گۆڕاوی بایۆکیمیاییە!” ئەوکات ئەوەشت بۆ دەردەکەوێ کە هیچ ئاگادار نیت بە ڕاستی تۆ کێ یان چیت. دەکرێ ئەمە سەرەتای پڕجۆشترین گەشت بێت کە مرۆڤێک بتوانێ بیکات.

گومانکردن لە ئیرادەی ئازاد یان هەوڵدان بۆ دۆزینەوی سروشتی ڕاستەقینەی مرۆڤایەتی نوێ نییە. ئێمەی مرۆڤ پێشتر هەزاران جار ئەم مشتومڕەمان کردووە. بەڵام پێشتر تەکنۆلۆژیای ئێستامان نەبوو. تەکنۆلۆژی هەموو شتێک دەگۆڕێت. کێشە فەلسەفییەکانی جیهانی کەونارا ئێستا دەبنە کێشەی کرداریی ئەندازیاری و سیاسەت. لەکاتێکدا فەیلەسوفان کەسانی زۆر ئارامگرن. دەتوانن ٣٠٠٠ ساڵ گفتوگۆ لە سەر شتێکی بێ ئەنجام بکەن. ئەندازیاران هێندە ئارامگر نین. سیاسییەکانیش کە هەر نازانن ئارامگرتن چییە.

لە سەردەمێکدا کە حکومەت و دامەزراوەکان دەتوانن مرۆڤ هاک بکەن لیبڕاڵ دیموکراسی چۆن دەتوانێ کار بکات؟ ئەو باوەڕە چەندی لێ ماوەتەوە کە دەڵێ”دەنگدەر باشتر دەزانێت” و ”کڕیار هەمیشە ڕاستە”؟ چۆن دەژیت کاتێک بۆت دەردەکەوێ تۆ ئاژەڵێکی دەکرێ هاک بکرێی، دەکرێ دڵت سیخوڕی حکومەت بێت و مێشکت بۆ پوتین کار بکات و، ئەو بیرۆکەیەی کە دواتر خۆی دەکات بە مێشکتدا ڕەنگە ئەنجامی ئالیگۆریتمێک بێت کە تۆ باشتر لە خۆت دەناسێ؟ ئەمانە سەرنجڕاکێشترین پرسیارگەلن کە ئێستا لەبەردەم مرۆڤایەتیدان.

بەداخەوە، پرسیارگەلێک نین هەموو کەسێک بیانکات. لە بری دۆزینەوەی ئەوەی لە پشت وەهمی ”ئیرادەی ئازاد”ەوە خۆی مەڵاسداوە، خەڵک لە هەموو جیهاندا لە بەرەو دواوە دەچن و  پەنا بۆ وەهمی کۆنتر دەبەن. لە بری ڕووبەڕووبوونەوەی ئاڵنگاری هۆشی دەستکرد و بایۆئەندازیاری، زۆر کەس ڕوویان لە ئایین و فەنتازیای نەتەوەییە. کە تەنانەت زۆر کەمتریش لە لیبڕالیزم  لەگەڵ ڕاستی زانستی سەردەمەکەمان دەگونجێن . لە بری داهێنانی مۆدێلی سیاسی نوێ، ئەوەی لە سەر سینی پێشکەش دەکرێ پاکێجی گەرمکراوەی سەدەی بیستەم و تەنانەت سەدەکانی ناوەڕاستیشن.

مشتومڕکردن لە سەر کتێبی پیرۆز لە سەردەمی ڤۆڵتێردا گەرم بوو. باسوخواسی ناسیۆنالیزمیش فەلسەفەیەکی ڕەونەقداری سەدەیەک لەمەوبەر بوو-  باسکردنی ئەمانە لەم سەردەمەدا بە کات بەفیڕۆدان دەزانم.

کاتێک خۆت بەم فەنتازیا نۆستالژیانەوە سەرقاڵ دەکەی، خۆت دەبینیەوە کە نیشانەی پرسیار لە سەر ڕاستی قسەکانی کتێبی پیرۆز و واتاداری نەتەوە دادەنێی. (بە تایبەتی ئەگەر وکوو من لە ناوچەیەکی وەکوو ئیسڕائیل بژی). وەک بیرمەندێک، ئەمە نائومێدبوونە. مشتومڕکردن لە سەر کتێبی پیرۆز لە سەردەمی ڤۆڵتێردا گەرم بوو. باسوخواسی ناسیۆنالیزمیش فەلسەفەیەکی ڕەونەقداری سەدەیەک لەمەوبەر بوو-  باسکردنی ئەمانە لەم سەردەمەدا بە کات بەفیڕۆدان دەزانم. هۆشی دەستکرد و بایۆئەندازیاری خەریکن ڕێڕەوی پەرەسەندن دەگۆڕن، تەنیا چەند دەیەیەکمان لەبەردەمن تا بزانین چۆن مامەڵەیان لەگەڵ بکەین. نازانم وەڵامەکان لە کوێ دەدۆزینەوە، بەڵام بە دڵنیاییەوە وەڵام لەو کتێبانەدا نییە کە هەزاران ساڵ لەمەوبەر نووسراون.

کەوایە چی بکرێت؟ پێویستە لە یەک کاتدا لە دوو بەرەوە شەڕ بکەین. پێویستە بەرگری لە لیبڕاڵ دیموکراسی بکەین، نەک تەنیا لەبەرئەوەی سەلماندوویەتی بێ زیانترین شێوازی حوکمڕانییە لەچاو شوینگرەوەکانی، بەڵکوو لەبەرئەوەش کە کەمترین سنوور دادەنێت لەبەردەم مشتومڕکردن لە سەر داهاتووی مرۆڤایەتی. لە هەمان کاتدا، پێویستە نیشانەی پرسیار لە سەر تێگەیشتنی نەریتی لە لیبڕالیزم دابنێین و، پەرە بە پرۆژەیەکی سیاسی نوێ بدەین کە باشتر بگونجێ لەگەڵ ڕاستی زانستی و هێزی تەکنۆلۆژی سەدەی ٢١.

میتۆلۆژیای یۆنان پێمان دەڵێت زیۆس و پۆسیدۆن، دوو گەورەترین خواوەند، لە سەر تێتیس، خواوەندی مێیینە لە ململانێدا بوون. بەڵام کاتێک بیستییان پیشبینی کراوە تێتیس کوڕێکی دەبێ کە لە باوکی بەهێزتر دەبێت، هەر دووکیان کشانەوە. لەبەر ئەوەی خواوەندەکان دەیانەوێ تا هەتایە بمێننەوە، نایانەوێ وەچەیەک بخەنەوە لە خۆیان بەهێزتر بێت. ناچار تێتیس شووی بە مرۆڤێک کرد، پاشا پێلوس، لەو ئەخیلیسی بوو. مرۆڤ کە دەزانێ لەنێو دەچێت، حەز دەکات وەچەکانی لە خۆی درەوشاوەتر بن. ڕەنگە ئەم ئەفسانەیە وانەیەکی بە سوودی تێدابێت. ئۆتۆکراتەکان کە حەز دەکەن بۆ هەمیشە لە دەسەڵاتدا بمێننەوە، حەز ناکەن هاندەری لەدایکبوونی بیرۆکەیەک بن کە شوێنیان بگرێتەوە. بەڵام دەوڵەتانی لیبڕاڵ دیموکراسی هانی درووستبوونی ڕوانینی نوێ دەدەن، تەنانەت بە قیمەتی درووستکردنی پرسیار لە سەر ئەو بنەمایانەی لە سەریان دامەزراون.

سەرچاوە:

The post ئەفسانەی ئازادی appeared first on ژنەفتن.