فەیلەسووفی ئەڵمانی ئیمانوێل کانت لە شاکارە تایبەتەکەیدا (بەرەو ئاشتی هەمیشەیی) هەوڵ دەدات بۆ وێناکردنی جیهانێک کە تێیدا “هێزی یاسا” و دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان مرۆڤایەتی لە یاسای دارستان و دڕندەیی جەنگ بپارێزن و مافی نەتەوە و پێکهاتە بێ دەوڵەتەکان لە چوارچێوەی ” Cosmopolitan Law” یان یاسای گەردوونیدا مسۆگەر بکەن؛ لای کانت، ئەخلاق بڕبڕەی پشتی سیاسەتە. بەڵام لە ڕووی مێژوویی و فەلسەفییەوە، ئەم تێڕوانینە ئایدیالیستییە هەمیشە کێشاویەتی بە دیوارە کۆنکرێتییەکەی فیکری تۆماس هۆبزدا. هۆبز لە تێزە فەلسەفییەکەی خۆی، لێڤیاتان ( Leviathan ) پێمان دەڵێت کە لە غیابی دەسەڵاتێکی ناوەندیی باڵادا، دۆخی سروشتی (State of Nature) دەبێتە “جەنگی هەمووان لە دژی هەمووان”. لەو دۆخە ئەنارشیستییەدا، چەمکی دادپەروەری و ماف بوونیان نییە و تەنیا یاسای سروشت، کە یاسای هێزی ڕووتە حوکمی سەرەکی دەکات. لە ڕوانگەی ڕیالیزمی هاوچەرخیشەوە، سیستەمی نێودەوڵەتی هێشتا لەم دۆخی سروشتە هۆبزییە دەرنەچووە، چونکە چەترێکی جیهانیی ڕاستەقینە نییە کە ستەمی زلهێزەکان سنووردار بکات.

پرسی چەکدانان و لێکهەڵوەشاندنەوەی هێزەکانی سووریای دیموکرات (هەسەدە)، کە وەک پێشهاتێکی نوێی جیۆپۆلەتیکی و تراژیدی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا سەری هەڵداوە، مۆدێلێکی بەرجەستە، زیندوو و هاوچەرخی ئەم دیالێکتیک و کێشمەکێشە فکرییەیە. ئەم دۆسیەیە بە ڕوونی پێمان دەڵێت، لە هاوکێشە جیهانییەکاندا، کاتێک بەرژەوەندیی جیۆپۆلەتیکی و ستراتیژیی دەوڵەتە زلهێزەکان دەکەوێتە ناو بازنەی ململانێکان، خەونە ئەخلاقییەکان، پەیمانە مرۆیییەکان و قوربانییانی سەر زەوی بە ئاسانی دەسڕێنەوە. لێرەدا، “یاسای هێز”ی زلهێزەکان بە پاڵپشتیی لۆژیکی دەوڵەت-نەتەوە، بەسەر “هێزی یاسا” و پرەنسیپەکانی مافی چارەی خۆنووسینی هێزە نادەوڵەتییەکاندا سەردەکەوێت و واقیعی ڕەق جێگە بە ئایدیالی ئەخلاقی لێژ دەکات.

نیکۆلۆ مەکیاڤێلی لە کتێبی (شالیار)دا هۆشدارییەکی مێژوویی بە فەرمانڕەواکان دەدات و دەڵێت: “ئەو کەسەی پشت بە هێزی نامۆ و هاوپەیمانی دەرەکی دەبەستێت، هەرگیز رەگ و پایەکانی جێگیر نابێت، چونکە ئەو هێزانە لۆژیکی ناوخۆیی تۆ ناپارێزن و تەنیا لەبەر بەرژەوەندیی کاتیی خۆیان لە گۆڕەپانەکەدا ئامادەن.” هەسەدە لە ڕووی فکرییەوە کەوتە ناو ڕێک ئەو تەڵە ستراتیژییەی کە مەکیاڤێلی پێنج سەدە لەمەوبەر نەخشەی مەترسییەکەی کێشابوو.

هەسەدە وەک هێزێکی کارا لە جەنگی دژ بە ڕێکخراوی تیرۆریستی داعشدا، بووە هاوپەیمانی سەرەکیی هێزە نێودەوڵەتییەکان و بەتایبەت ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. بەڵام لە فەلسەفەی سیاسیی زلهێزەکاندا، بەتایبەت لە ژێر ڕۆشناییی تیۆری “پڕاگماتیزم” (Pragmatism)ی فەیلەسووفانی وەک جۆن دێویی، ڕاستی و دروستیی هەر هاوپەیمانییەک تەنیا بە “بڕی سوودبەخشییەکەی لە کاتی ئێستادا” دەپێورێت. مێژوونووس و بیرمەندی تیۆریی “ڕیالیزمی هێرشبەر”، جۆن مێرشایمەر لە کتێبی (تراژیدیای سیاسەتی زلهێزەکان)دا ڕوونی دەکاتەوە کە دەوڵەتە گەورەکان لە گەڕان بەدوای هەژمووندا، هیچ بەهایەکی ئەخلاقی ناناسن؛ کاتێک ئەرکی سەربازیی کاتی بە کۆتایی دەگات و نەخشەی بەرژەوەندییە گەورەکان دەگۆڕێت، بەڵێنە ئەخلاقییەکان دەبنە قوربانیی ڕێککەوتنی نوێی نێوان دەوڵەتە خاوەن سەروەرییەکان و هێزە ناوخۆیییەکان لەسەر مێز جێدەهێڵرێن.

بۆ تێگەیشتن لە چەمکی چەکدانان لە ڕوانگەی یاسای نێودەوڵەتییەوە، دەبێت بگەڕێینەوە بۆ تیۆریی “گرێبەستی کۆمەڵایەتی”. فەیلەسووفی ئینگلیز جۆن لۆک لە کتێبی (دوو نامە لەسەر  حکومەت) ئاماژە بەوە دەکات کە کۆمەڵگە مافی پاراستنی خۆی دەبەخشێتە دەوڵەت بە مەرجێک دەوڵەت دادپەروەری بپارێزێت. بەڵام کاتێک دەوڵەت تووشی دابەشبوون دەبێت، قەوارەی نوێ سەر هەڵدەدەن. لێرەدا بیرمەندی کۆمەڵناسی گەورە ماکس ڤیبەر لە تێڕوانینە ئەکادیمییەکانیدا پێناسەیەکی پڕ بە پێستی دەوڵەت دەکات و دەڵێت: “دەوڵەت بریتییە لەو دامەزراوەیەی کە قۆرخکاریی شەرعیی بەکارهێنانی هێزی فیزیایی و چەکی لە دەستدایە (Monopoly of the legitimate use of physical force).”

لە سیستەمی نێودەوڵەتیی هاوچەرخدا، سەروەریی دەوڵەتی سووریا لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکان و زلهێزەکانەوە دانی پێدانراوە. لێرەوە، هێزە نافەرمییەکان وەک هەسەدە، لە ڕوانگەی یاسایییەوە وەک “ئەکتەرێکی نادەوڵەتی” (Non-State Actor) پۆلێن دەکرێن. هێزی ئەم یاسایە کاتێک دەردەکەوێت کە بەرژەوەندیی ئەمریکا، ڕووسیا و تورکیا لە خاڵێکدا یەکدەگرێتەوە؛ لێرەدا پرسی چەکدانانی هەسەدە وەک زەرورەتێکی یاسای نێودەوڵەتی بۆ گەڕانەوەی جوگرافیاکە بۆ ژێر چەتری سەروەریی ناوەندی دەسەپێنرێت، چونکە سیستەمی نێودەوڵەتی تەنیا دەوڵەتە فەرمییەکان وەک خاوەنی شەرعیی چەک دەناسێت، نەک ئەو گەلانەی کە لە پێناو پاراستنی خاکەکەیان گەورەترین قوربانییان داوە.

مارکس پێمان دەڵێت کە یاسا، دەستوور و ڕێککەوتنە نێودەوڵەتییەکان تەنیا “سەرخانن” (Superstructure) بۆ پاراستنی “ژێرخانی ئابووری” (Infrastructure)ی هێزە  ئیمپریالیستەکان. چەک لەم هاوکێشەیەدا ئامرازێکە بۆ کۆنترۆڵکردنی سەرچاوە سروشتییەکان، بەتایبەت ناوچە و کێڵگە وزەیی و نەوتییەکان و سەرچاوەکانی ئاو لە باکوور و ڕۆژهەڵاتی سووریا. کاتێک کۆمپانیا زەبەلاحەکان و دەوڵەتە سەرمایەدارەکان دەگەنە ڕێککەوتنێکی نوێ لەسەر دابەشکردنی سامانی ناوچەکە، چەکی هێزە خۆجێییەکان بەهای بەکارهێنانی نامێنێت و دەبێت بەپێی لۆژیکی بازاڕ دابماڵرێت.

لەلایەکی ترەوە، فەیلەسووفی پۆست-مۆدێرن میشێل فوکۆ لە کتێبی (چاودێری و سزادان) باس لە چەمکی “زانیاری/دەسەڵات” دەکات. لە ڕوانگەی فوکۆوە، زلهێزەکان گوتارێکی سیاسی (Discourse) بەرهەم دەهێنن کە تێیدا دیاری دەکەن شەرعییەت بە کێ بدرێت و کێ لەو شەرعییەتە بێبەش بکرێت. کاتێک میدیا و دیپلۆماسیی نێودەوڵەتی ناسنامەی هەسەدە لە “هاوپەیمانێکی پێویست لە دژە تیرۆر”ەوە دەگۆڕێت بۆ “هێزێکی نادەستووری و کاتی”، ئەمە بەو مانایەیە کە جەنگە نەرمەکە، پێش جەنگە سەربازییەکە کەوتووە بۆ ئامادەکردنی زەمینەی دەروونی و فکریی چەکدانانەکە. کۆمەڵناس پیێر بۆردیۆ کاتێک باس لە “سەرمایەی ڕەمزی” دەکات، ئاماژە بەوە دەدات کە چەک بە تەنیا هێز نییە، بەڵکوو ئەوە دانپێدانی ڕەمزیی نێودەوڵەتییە کە چەک دەکاتە هێزێکی شەرعی. هەسەدە کاتێک لەم سەرمایە ڕەمزییە بێبەش کرا، چەکەکانی لە هاوکێشە یاسایییەکەدا بەهاکەیان لەدەست دا.

ئاگامبێن چەمکێکی گرنگ دەخاتە ڕوو بە ناوی “دۆخی نائاسایی” (State of Exception)، کە تێیدا دەسەڵاتە گەورەکان یاسا بنەڕەتییەکان پەک دەخەن بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە باڵاکانیان. دۆخی ڕۆژاوا یان باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا، بۆ چەندین ساڵ لە ناو ئەم دۆخی نائاسایییەدا هێڵدرایەوە؛ هێزێک کە نە دەوڵەت بوو و نە لایەنێکی یاساییی جێگیر، بەڵکوو لە بۆشایییەکی یاساییدا دەجوڵایەوە کە زلهێزەکان خۆیان دروستیان  کردبوو تا ئەو کاتەی بەرژەوەندییەکانیان دەپارێزێت.

ئەم واقیعە کاتێک لە گۆشەنیگای فیکری ڕۆژهەڵاتییەوە دەخوێنرێتەوە، ئیبن خەلدونی مێژوونووس لە کتێبی (موقەدیمە) دا لە ڕێگەی تیۆریی “عەسەبیەت” (پشتگیریی کۆمەڵایەتی و ستراتیژی)یەوە شیکاری بۆ دەکات. ئیبن خەلدون ئاماژە بەوە دەکات کە “سروشتی دەسەڵاتی دەوروبەر (قەوارە بچووکەکان یان هێزە ناوچەیییەکان) ئەوەیە کە ناتوانن بۆ ماوەیەکی درێژ لە دەرەوەی بازنەی کێشکردنی دەوڵەتە گەورەکان و ئیمپراتۆریەتە ناوەندییەکان بژین.” جوگرافیای هەسەدە کاتێک کەوتە ناو گەمارۆی هێزە ناوچەیییە سەربازییە گەورەکان و لە لایەکی تریشەوە بووە شوێنی تاقیکردنەوەی ستراتیژیی نوێی واشنتن و مۆسکۆ، چارەنووسی فکری و سیاسیی خۆی ڕادەستی فاکتەری دەرەکی کرد. ئەمە تراژیدیایەکی جوگرافییە؛ کاتێک ژینگەی سیاسیی ناوچەکە لەبری ئەوەی زەمینەی مانەوە بێت، دەبێتە خاڵی بەریەککەوتنی بەرژەوەندییەکان.

دۆسیەی هەسەدە وانەیەکی تاڵ بۆ مێژووی هزری سیاسیی زیاد دەکات؛ ئەویش ئەوەیە کە لە سیستەمی “ئەنارشیزمی نێودەوڵەتیدا” (کە تێیدا هیچ حکومەتێکی جیهانیی ڕاستەقینە و دادپەروەر نییە بۆ چەسپاندنی یاسا بە شێوەیەکی یەکسان)، هەمیشە “یاسای هێز” دوا وشە و بڕیار دەنووسێت. ئەخلاقیەت و مافی مرۆڤ لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا تەنیا ئامرازێکی  ڕەوانبێژی (Rhetoric) و دروشمێکی مۆدێرنن بۆ شاردنەوەی ڕووی ڕاستەقینەی بەرژەوەندییە مادییەکان.

ئەوەی مانەوەی ڕاستەقینەی قەوارە، نەتەوە و بزووتنەوە سیاسییەکان لە داهاتوودا دیاری دەکات، تەنیا پشتبەستن نییە بە هێزی سەربازیی کاتی یان بەڵێنی دیپلۆماسیی زلهێزەکان، بەڵکوو بریتییە لە سێ ڕەهەندی سەرەکی: یەکەم، یەکگرتوویی ستراتیژی و ناوخۆیی بەبێ درز؛ دووەم، هۆشیاریی فکری و سیاسیی کۆمەڵگە کە نەبێتە قوربانیی پڕوپاگەندەی دەرەکی؛ و سێیەم، توانای گۆڕینی هێزی سەربازیی سەر زەوی بۆ پێگەیەکی دەستووری، یاسایی و دامەزراوەیی باوەڕپێکراو لە ئاستی نێودەوڵەتیدا پێش ئەوەی کاتی هاوپەیمانییەتییەکان بەسەر بچێت. هەسەدە بووە قوربانییەکی تری ئەو مێژووە نەگۆڕەی کە تێیدا زلهێزەکان بە قەڵەمی بەرژەوەندی، یاسای هێز بەسەر چارەنووسی گەلاندا دەنووسنەوە.

سەرچاوە و پەراوێزەکان:

1. کانت، ایمانوئل، سنجش صلح پایدار (بررسی مکتب ایدئالیسم در سیاست).
2. هابز، توماس، لویاتان (مفهوم وضعیت طبیعی و منطق قدرت دولت).
3. ماکیاولی، نیکولو، شهریار (تحلیل خطرات اتکا به ائتلاف‌های خارجی).
4. میرشایمر، جان، تراژدی سیاست قدرت‌های بزرگ (منطق رئالیسم تهاجمی و منافع ابرقدرت‌ها).

5.

 Weber, Max, Politics as a Vocation (Definition of the legitimacy of weapons and state power).

6. Marx, Karl, Das Kapital (The relationship between economic infrastructure and legal/political superstructure).

7. Foucault, Michel, Discipline and Punish (The relationship between political discourse and the construction of power).

8. Bourdieu, Pierre, The Political Field (The concept of symbolic capital and the recognition of legitimacy).

9. ئاگامبێن، جۆرجیۆ، دۆخی نائاسایی.

10. ئیبن خەلدون، موقەدیمە، یاسای عەسەبیەت و کێشکردنی قەوارە بچووکەکان بۆ ناو  بازنەی دەوڵەتە گەورەکان.

The post یاسای هێز یان هێزی یاسا؟ appeared first on ژنەفتن.

مێژوونووسی بەریتانی ڕیچارد ئۆڤێری لە کتێبی «بۆچی جەنگ؟»دا بڕوای بە پاشەکشە یان کەمبوونەوەی ململانێکان لە جیهانی هاوچەرخدا نییە و پێی وایە کاتێک لە هۆکارە ئانترۆپۆلۆجی و مێژوویییەکان دەکۆڵینەوە، پاڵنەرە ئایینی و فکرییەکان لە ڕیزی پێشەوەی ئەو هۆکارانەن کە جەنگیان کردووە بە دیاردەیەکی حەتمی. ئۆڤێری لە نووسینەکەیدا ئاماژە بە گفتوگۆ بەناوبانگەکەی ساڵی ١٩٣٢ی نێوان ئەلبێرت ئەنیشتاین و سیگمۆند فرۆید دەکات، کە تێیدا فرۆید توندوتیژیی وەک غەریزیەیەکی زگماکیی  کۆنتڕۆڵنەکراو لێکدایەوە، بەڵام ئۆڤێری جەخت دەکاتەوە کە جەنگ تەنیا لێکەوتەی بایۆلۆجی یان غەریزیی نییە، بەڵکوو بەرئەنجامی ئامادەسازیی فکری و بڕوای عەقیدەیییە. ئەگەرچیش ململانێ لەسەر سەرچاوە ئابوورییەکان و تەماحی فراوانخوازیی سەردارانی مێژوو هاوشانی مەترسییە ئەمنییەکان ڕۆڵیان هەبووە، بەڵام هیچ هۆکارێک بە ئەندازەی (ئایین) نەیتوانیوە بەجۆرێک پاڵنەر بێت بۆ مرۆڤ  تا ئاستی بەخشینی گیانیان بڕۆن. چونکە ئایین ململانێ لە کایەی سوودی ماددی دەردەهێنێت و دەیکاتە ئەرکێکی میتافیزیكی و ئەخلاقی و بەرگێکی پیرۆزی بەبەردا دەکات، شەرعییەتی تەواوی پێدەدات.

لەم چوارچێوەیەدا، ئایدۆلۆژیای ئایینی هێز و مانایەک دەبەخشێتە جەنگەکان کە هیچ تیۆرییەکی ئابووری یان جیۆپۆلیتیکی ناتوانێت شیکاریی بۆ بکات. کاتێک بیرۆکەی ئایینی ڕووبەرەکانی باوەڕی کەسیی جێدەهێڵێت و دەبێتە ئایدۆلۆژیایەک بۆ بەڕێوەبردنی دەوڵەت یان جووڵانەوە و هێز و بزاوتە چەکدارەکان، جەنگ لە کێشەیەکی قابل بە دیپلۆماسیەت و سازشەوە دەبێتە بەرەنگاربوونەوەیەکی ڕەها لە نێوان هەق و باتڵدا.

لە ململانێی ئیسرائیل و غەززەدا، ئایدۆلۆژیا؛ خاک لە پێناسە جۆگرافی و سیاسییەکەی دادەماڵێت و دەیکاتە زەمینەیەکی پیرۆز کە هیچ جۆرە ڕێککەوتن و سازشێک نایگرێتەوە؛ لای ڕەوتە مەسیحی و زایۆنییەکانی ئیسرائیل، زەوی جۆگرافیایەکی سیاسی نییە بەڵکوو وەدیهێنانی بەڵێنێکی ئیلاهییە لە دەقە مێژوویییەکاندا کە سەروەریی تەواوی بەسەردا مەرجدار دەکرێت بە ئەرکێکی ئایینی، لە بەرامبەردا لای جووڵانەوەی حەماس، ململانێکە لە چوارچێوەی عەقیدەی جیهاد و پاراستنی پیرۆزییە ئیسلامییەکاندا داڕێژراوە و بەرخۆدان دەبێتە ئەرکێکی ئایینی و شەهادەت دەبێتە بەرزترین ئاستی بەخشینی مانا بە (بوون)، کە ئەمەش هەر سازش و نەرمی نواندن و ڕێککەوتنێک دەکاتە خیانەت لە ئیمان.

ئەم کاریگەرییە ئایدۆلۆژییە ئایینییە تەنیا لە چوارچێوەی خاکدا ناوەستێت، بەڵکوو گەشەسەندنی میژووی بۆچوونە ئایینییەکان لەسەر ئاستی جیهانیی خۆی دەنوێنێت. وەک ئۆڤێری ئاماژەی پێدەکات، مێژووی بیرۆکەکانی جیهاد لە کایەی سیاسیدا لە سەید قوتب و ئیخوان موسلیمینەوە بۆ عەبدوڵڵا عەزام گەشەی کرد کە ڕەوایەتی دا بە جیهادی تاكەکەسی، تاوەکو دەگاتە گرووپە تیرۆریستییەکانی وەک داعش کە بڕوای ئایینییان کردە ئامرازێک بۆ سڕینەوەی جیاوازییەکان.

لە ئاستی دەوڵەتیشدا، ململانێی نێوان کۆماری ئیسلامیی ئێران و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا نموونەیەکی ناوازە و پڕ بە پێستی باسەکەیە، لە شێواندنی جەنگی ئاسایی بۆ جەنگێکی تیۆلۆجی؛ ئێران لە ڕێگەی دۆکتۆرینی ولایەتی فەقیهەوە داڕشتنەوەی جیۆپۆلیتیکی ناوچەکەی لەسەر بنەمای عەقیدەی مێژوویی داناوە، بە جۆرێک کە ئەمریکا لە  فەرهەنگی سیاسی و ئایینیی تاراندا تەنیا ڕکابەرێکی ئەتڵەسی نییە، بەڵکوو بەرجەستەبوونی ڕەمزیی ئیستکبار و شەیتانی گەورەیە. ئێران توانیویەتی ئەم داواکارییە پیرۆزانە بخاتە چوارچێوەی دەوڵەت و ڕەوایەتی بە تۆڕی فرەنەتەوەیی تەوەرەی بەرخۆدان ببەخشێت بۆ بەرەنگاربوونەوەی زۆرداریی جیهانی و ئامادەکردنی زەمینەی دادپەروەریی گەردوونی.

لێرەدایە کە شکستی پڕۆژە ڕۆشنگەرییەکان بۆ بنبڕکردنی جەنگ دەردەکەوێت. فەیلەسوفی ئەڵمانی ئیمانوێل کانت، لە شاكارە فەلسەفییەکەیدا «بەرەو ئاشتیی هەمیشەیی» (1795)، پێی وابوو کە ئاشتی ئارەزوویەکی ئەخلاقی کۆمەڵگاکان یان حاڵەتێکی سروشتیی بەرهۆش نییە، بەڵکوو پڕۆژەیەکی ئەقڵانیی ڕێکخراوە کە پێویستی بە دامەزراندنی فێدراسیۆنێکی گەردوونیی دەوڵەتە کۆمارییەکان و سەروەریی یاسای نێودەوڵەتی هەیە. کانت جەختی لەوە کردۆتەوە کە ئەقڵی مۆدێرن دەتوانێت لە ڕێگەی یاسامەندکردنی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و بەرژەوەندییە هاوبەشیە ئابوورییەکان (یان پەیوەندییە بازرگانییەکان)، مرۆڤایەتی لە «دۆخی سروشتی» (جەنگی بەردەوام) دەربهێنێت و بەرەو ئاشتییەکی بەردەوام بیبات. بەڵام هۆکاری سەرەکیی داڕمانی مۆدێلە کانتییەکە لە جیهانی واقیعدا ئەوەیە کە کانت مۆدێلەکەی لەسەر بنەمای «ئەکتەری ئەقڵانی» بینا کردبوو ئەکتەرێک کە سوودی مادی، بەرقەراریی سیاسی و بەهای ژیان دەکاتە پێوەری بڕیارەکانی. کاتێک عەقیدەی ئایینی دێتە نێو کایەکەوە، بە تەواوەتی هاوکێشە کانتییەکە هەڵدەوەشێتەوە؛ چونکە ئایین چەمکی «توندوتیژی» لە ئامرازێکی سیاسییەوە دەگۆڕێت بۆ ئەرکێکی پیرۆز و میتافیزیكی کە تێیدا شکست لەسەر ئەرزی واقیعدا، سەرکەوتنێک لە ئاسماندا مسۆگەر دەکات و، زیانی مادی دەبێتە پاداشتی ڕۆحی ئێجگار گەورە.

بەم شێوەیە، ئەو ئەقڵانیەتەی کانت هیوا و بڕوای پێی هەبوو بۆ دامەزراندنی ئاشتیی هەمیشەیی، لە بەرامبەر لۆژیکی «پیرۆزیی جەنگ»دا تەواو سست و خامۆش دەبێت.

لێکەوتەی مەترسیداری زاڵبوونی پاڵنەری ئایینی لە جەنگە هاوچەرخ و مۆدێرنەکاندا، ئیفلیجکردنی تەواوەتیی زمانی دیپلۆماسیەت و داماڵینی ئەقڵانیەتە لە پرۆسەی بڕیاردانی سیاسی. دیپلۆماسیەتی کلاسیک لەسەر بنەمای بەراوردکاریی سوود و زیان و دانوستاندن بەڕێوەدەچێت کە تێیدا لایەنەکان ئامادەن لە پێناو دەستکەوتی ئابووری یان ئاسایش و ئەمنی دەستبەرداری بەشێک لە داواکارییەکانیان ببن، بەڵام کاتێک عەقیدەی ئایینی دەبێتە بزوێنەر، جەنگەکان لە ڕێڕەوی ئەقڵانی دەردەچن چونکە تەنیا ڕێگە بە دوو دەرئەنجام دەدەن کە بریتیین لە سەرکەوتنی ڕەها یان قوربانیدانی پیرۆز. کاتێک ڕکابەر وەک شەیتان یان هەڕەشەیەک لەسەر باوەڕ پێناسە دەکرێت، هەر جۆرە دانوستاندنێک لەگەڵیدا دەبێتە دانپێدانان بە ڕەوایەتیی خراپەکاری، ئەمەش وا دەکات کایەی دیپلۆماسیەت دابخرێت و جەنگەکان درێژخایەن و وێرانکەرتر بن. سەرەنجام، لە جیهانی هاوچەرخدا ئایین نەبووەتە دیاردەیەکی فەرامۆشکراوی مێژوویی، بەڵکو بووەتە کوشندەترین  چەکی ئایدۆلۆژی بۆ شەرعیەتدان بە جەنگ و درێژەدان بە ململانێ جیۆپۆلیتیکییەکان، بە جۆرێک کە ئاشتیی ڕەها و هەمیشەیی کانت لە چەمکێکی ئەقڵانییەوە دەگۆڕێت بۆ ئامانجێکی ئەستەم لە جیهانی دیپلۆماسیدا.

The post پیرۆزیی جەنگ؛ لە هەناوی ئایینەوە appeared first on ژنەفتن.

لەم سۆنگەیەوە، مرۆڤ پێویستی بە داهێنان یان هەڵکۆڵینی مانا نییە؛ چونکە چەمکە باڵاکانی وەک (حەقیقەت، دادپەروەری، چاکە، ئیستاتیکا و شوناس و هتد..)، وەک پێدراوێکی ئیلاهی ئامادەکراو  و پێشکەش بە عەقڵی کراون. بەم جۆرە مرۆ، تەنها جێبەجێکاری نەخشەیەکی پێشوەختەی کەون و گەردوون پێناسە دەکرێ.

ئەم دڵنەوایییە وەهمییە، ئەگەرچی جۆرێک لە ئارامیی ڕۆحی و کاتی دەبەخشێت، لێ لە جەوهەردا ئیرادەی تاک پەک دەخات و هۆشیاریی مرۆڤ لە پێگەیەکی ناچالاک و پاشکۆدا کورت دەکاتەوە؛ چونکە کاتێک سیناریۆی جیهان پێشوەختە نووسرابێت، بەهاکان بەر لە (بوون) دیاری کرابن، ئازادیی ڕەها دەبێتە چەمکێکی داڕماو لە مانا.

بۆیە کاتێك ئەقڵی ڕەخنەیی گەشە دەکات و هۆشیاری سەر پێ دەکەوێت، یەکەمین هەنگاو، تێکشکاندنی ئەم سەرابە خەڵەتێنەرانە دەبێت. ئەقڵ، کەتوار لە ڕووبەرگە مێژوویی و ئەفسانەیییەکەی ڕووت دەکاتەوە و مرۆڤ ڕووبەڕووی بۆشایییەکی مەزن دەکات؛ گەردوونێکی بێدەنگ کایەیەکی بێباک، کە هیچ مانا و بەها و نیشانەیەکی پێشوەخت بۆ ژیان ناگرێتەخۆ.

ئەوەی لێرەدا زۆرتر جێی تێڕامان دەبێت، ئەو پارادۆکسە قووڵەیە کە تێیدا مانا لە دژەکەی (واتە لە ناو بێماناییدا) دێتە بوون. ژان پۆڵ سارتەر لە پەرتووکی (بوون و نەبوون) ئاماژە بەوە دەکات کە “بوون پێش جەوهەر دەکەوێت”. ئەمە بەو مانایەیە کە مرۆڤ سەرەتا دێتە جیهانێکەوە هیچ پێناسە و ئامانجێکی تێدا نییە؛ مرۆڤ وەک کائینێکی خاڵی دەست پێ دەکات.

کاتێک ئەقڵ دەرک بەم بەتاڵییە دەکات، تووشی شۆک دەبێت، ئەم شۆکە ئەو ئاوێنەیەیە کە ئاگایی تیایدا دەبووژێتەوە. مرۆڤ تا تێنەگات کە هیچ مانا و بەهایەک لە سەرووی خۆیەوە پێی نەدراوە، هەرگیز بە ئاگا نایەت.

بێمانایی کەون ڕاستییەکی تاڵە و؛ کەتوار لە بنەڕەتدا بێدەنگە لە هەمبەر هاواری مرۆڤ بۆ دۆزینەوەی حەقیقەت. بەڵام کاتێک ئەقڵی ئازاد لە ڕێی شۆکی نیهیلیزمەوە ئەم ڕاستییە ڕەهایە پەسەند دەکات، وەرچەرخانێکی گەورە لە ئاگاییدا ڕوو دەدات؛ هەموو ئەو چەمکە مێتافیزیکی و نەریتییانەی کە بە ناوی “مانای گەردووونی” یان “چارەنووس” بەسەر مرۆڤدا سەپێنرابوون، جەوهەری وەهمییان دادەماڵرێت و لەبەر یەک هەڵدەوەشێنەوە. ئەم کاتەیە کە مرۆڤ لە ژێردەستەیی دۆگماکان و غافڵبوونی فیکری و ئەفسانەیی ڕزگاری دەبێت. لێرەوە، مرۆ لە بەکاربەرێکی پاسیڤی بەهاکانەوە دەگۆڕێت بۆ سەروەر و خاوەنی ڕەهای ئیرادەی ڕادیکاڵی خۆی.

ئەلبێرت کامۆ لە ئەفسانەی (سیزیف) ئەم دۆخە بە (پڕوپووچی) پێناسە دەکات، ململانێی نێوان حەزی مرۆڤ بۆ مانا و بێدەنگی و ساردی گەردوون. کامۆ دەڵێت چارەسەرەکە خۆکوشتن یان گەڕانەوە بۆ وەهمە کۆنەکان نییە، بەڵکوو “یاخیبوونە”. ئەم یاخیبوونە، گۆڕینی مرۆڤە لە ” ملکەچی مانا” بۆ “داهێنەری مانا”.

 دەرگیربوون بە نیهیلیزم نە تەنیا کۆتا مەنزڵگە نییە بۆ عەقڵی مرۆڤ، بەڵکوو ئەو پردە پێویستەیە کە دەبێت پێیدا تێپەڕین بۆ گەیشتن بە ئاگایییەکی ڕەها. مرۆڤی هاوچەرخ پێویستی بە تێپەڕبوون هەیە لەو هزرە ساوایەی کە هەمیشە چاوەڕێی بەها و مانای سازکراو بوو لە  سەرووی خۆی. مانا لە بێماناییەوە دێتە بوون، ڕێک وەک چۆن ڕووناکی لە تاریکترین چرکەساتی شەودا دەرک بە ئەهمییەت و ماناکەی دەکرێت. نیهیلیزم وەهمەکان دەسووتێنێت و دەیانکاتە خۆڵەمێش، لە ناویشیدا، ئەقڵی یاخیبووی مرۆڤ وەک قەقنەسێک (Phoenix) سەرلەنوێ لەدایک دەبێتەوە، بە ئاگایییەکی باڵا ، ئیرادەیەکی بەهێزتر و مانایەکی خۆکرد و مرۆیی. ئەمە ئەو حەقیقەتە بێخەوشەیە کە مرۆڤی ئازاد بە ئەقڵ و هۆشیاریی خۆی پێی دەگات.

سەرچاوەکان:

 1. Sartre, Jean-Paul. (1943). Being and Nothingness (L’Être et le néant). –

 2. Camus, Albert. (1942). The Myth of Sisyphus (Le Mythe de Sisyphe). –

یالوم، اروین. (۱۳۸۹). روان‌درمانی وجودی. ترجمه سپیده حبیب. تهران: نشر قطره. (بخش آزادی و پوچی).

2. سارتر، ژان پل. (۱۳۹۴). هستی و نیستی. ترجمه مهستی بحرینی. تهران: نیلوفر. (بررسی مفهوم عدم و آگاهی).

The post نیهیلیزم و دەسپێکی ئاگایی appeared first on ژنەفتن.

    ڤیتگنشتاین

پرسیارێک کە لە مێژووی فەلسەفەدا تا ئێستا ڕووبەرێکی گەورەی فەلسەفەی داگیر کردووە، ئەوەیە ئایا پەیوەندیی زمان لەگەڵ بیرکردنەوە و فیکر و حەقیقەتدا چییە؟ بابەتی زمان و پەیوەندیی لەگەڵ حەقیقەت و بیرکردنەوەدا یەکێکە لە بابەتە سەرەکییەکان کە بەردەوام لای فەیلەسووفان و لە هەموو سەردەمە جیاوازەکانی مێژووی فەلسەفەدا شایانی بیرکردنەوە و تێڕامان بووە. لەو کاتەوە مرۆڤ خۆی وەک بوونەوەرێکی بیرکەرەوە ناسیبێت، بە جۆرێک لە گەڵ ئەم بابەتەدا پەیوەندی و دەرگیری هەبووە، کە بە ڕاستی پەیوەندیی زمان لەگەڵ حەقیقەت و ڕاستیدا چییە؟ دیوە ئاڵۆز و ناڕوونەکانی حەقیقەت چۆن دەتوانرێت لە رێگای زمانەوە هەڵبدرێتەوە و خۆی پیشان بدات، تا بەو جۆرە کە بوونی هەیە دەرک بکرێت؟ ئایا هەر بە ڕاستی دەتوانین لە دەرەوەی زمان بیر بکەینەوە و لەم رێگایەوە بگەین بە حەقیقەت؟ بە واتایەکی تر ئایا زمان تەنیا وشە و جۆرەکانی تێکەڵکردنی وشەکانە کە تەنیا ڕۆڵی ئەوەیان هەیە، وەک ئامێریکی سرووشتی، قسەکەر لە رێگایەوە حەقیقەتەکان بدۆزێتەوە؟ هیراکڵیتۆس فەیلەسووفی یونانی یەکەم کەس بوو کە وەڵامی ئەم پرسیارەی دایەوە، هیراکڵیتۆس لە حەقیقەتێک بە ناوی (لۆگۆس)وە قسەی کرد کە هەم نەزمی و رێکی دەبەخشێت بە جیهان و هەم دەیهێنێتە ناو فیکر و ئەندێشەوە. لای هیراکڵیتۆس زمان هەڵگری حەقیقەتی هەموو بوونە. ئەفلاتوون لە دیالۆگی کراتولۆسدا ئاماژە بەوە دەکات کە “ناوەکان و وشەکان راستی و حەقیقەتی شتەکانمان بۆ دەردەخەن”.

یان کاتێک سۆکرات دەڵێت “قسەی بێ فیکر و فیکری بێ قسە بوونیان نییە”، خۆی پەیوەندیی فیکر و زمانمان بۆ دەردەخات. زۆر نووسەر و فەیلەسووف لە سەر بابەت و گرنگی زمان دواون. لە سەردەمی نوێشدا فەیلەسووفان و نووسەران هەر لە هێردر و ڤیکۆ تا دەگاتە هایدگەر و ڤیتگنشتاین هەر کامیان بە جۆرێک و لە رێگای جیاوازەوە باسیان لە گرنگی و پەیوەندیی زمانەوە لەگەڵ بوون و جیهاندا کردووە. پۆل سیمپسۆنی زمانناس لە سەرەتای کتێبی (زمان، ئایدۆلۆژیا و ڕوانگە)وە نموونەیەک دەهێنێتەوە کە تێدا وردەکارییەکانی ڕۆڵی زمان و جۆرەی بەکارهێنانی بە هونەری نیگارکێشان دەشوبهێنێت، دەڵێت: لە سەردەمی کۆندا پاشایەک بووە کە قەموور بووە و چاوێکی کوێر بووە و قۆڵێکیشی نەبووە، ڕۆژێک ئەم پاشایە بە هونەرمەندەکانی دەرباری خۆی دەڵێت نیگارێکی لێ بکێشن. یەکەم نیگارکێش بۆ ئەوی پاشا لێی ناڕەحەت نەبێت عەیبە و خەوشەکانی پاشا وێنە ناکێشێ و نیگارێکی نۆڕماڵ دەکێشێت، بەڵام پاشا کە وێنەکە دەبینێت تووڕە دەبێت و فەرمان دەدا نیگارکێشی ڕیاکار لەناو ببەن. نیگارکێشی دووهەم کە دۆخەکەی بینی و زانی پادشا بەم ڕیاکارییە ناڕەحەتە، هەوڵی دا کە پاشا چۆنە بە وردی وەک خۆی بیکێشت تا پاشای لێ تووڕە نەبێت و وەک نیگارکێشی یەکەمی بەسەر نەیەت. بەڵام پاشا هەر کە وێنەکەی بینی و خۆی بینییەوە چەندە ناشیرینە و هەموو عەیبەکانی لە نیگارەکەدا دەرکەوت بوو، بە بینینی تووڕە بوو و ئەم نیگارکێشەش وەک ئەوی یەکەم بووە قوربانی. نیگارکێشی سێهەم کاتێک بانگ کرا و زانی ئەو دوو نیگارکێشەی پێشوو چیان بە سەرهاتووە، بیری کردەوە چی بکات بۆ ئەوەی پاشای لێ تووڕە نەبێت. نیگارکێش هەوڵیدا بۆ ئەم مەبەستە بەجۆرێک نیگاری پاشا بکێشێت کە خەریکی ڕاوکردنە، کاتێک خەریکە تیرێک لە کەوانەکەی بە مەبەستی پێکانی نێچیر دەهاوێت و لەم حاڵەتەشدا نیگارەکە بە جۆرێکە کە پاشا چاوە کوێرەکەی بەستووە و دیار نییە ولە حاڵەتی دەرکردنی تیرەکەشدا تۆزێک خۆی کۆم کردووەتەوە و قەموورییەکەشی دیار نامێنێت و هەموو عەیبەکانی لەو شێوازی وەستاندنەدا ناسرووشتی دەرناکەون. بە مانای ئەو خەوش و کەموکورتییەی کە نیگارکێشی یەکەم لەبەر نیگارنەکردنی کۆژراو و نیگارکێشی دووهەمیش لەبەر ئاشکراکردنی ژیانی لەدەست دا، بەڵام نیگارکێشی سێهەم لەبەر ئەو زیرەکییەی لە هونەرەکەیدا بەکاری هێنا، بوو بە هۆی ئەوەی پاشا خەڵاتێکی زۆری پێ ببەخشێت. لەم نموونەیەدا سیمپسۆن دەیەوێت بڵێت کە چۆن هونەرمەند دەتوانێت هونەرەکەی بە شێوەی جیاواز و بۆ مەبەستی جیاواز بەکار بهێنێت و راستییەکان بەو جۆرە نیگار بکات کە خۆی دەیەوێت، دەریبخات یان بیشارێتەوە یان لە شتێکی ترەوەی بپێچێت، زمانیش هەمان یاری دەکات. واتە چۆن نیگارکێش دەتوانێت لە باتی ڕەش، سپی دانێت یان لە باتی سپی، رەش دابنێت ئەوا نووسەر یان قسەکەریش دەتوانن بە ئامێری زمان هەموو شتێک بکەن، دڵەکان بێشێنن، بوختان دروست بکەن، کەسێک لە دەسەڵات بهێننە خوارێ یان بیخەنە سەر کورسیی دەسەڵات. زمان هەموو شتێکی پێ دەکرێت و دەکرێت بۆ هەر مەبەستک بەکار بێت. بەمجۆرە زمان وەک خودی نیگارکێشان دەتوانێت ڕاستی بڵێت یان بیشێوێنێت یاخود ئاڵۆزی بکات و لە ژێر شتی ترەوە بیشارێتەوە.

 زمان؛ ڕایەڵەی نێوان هزر و جیهان

لە دیدی ڤیتگنشتاین فەلسەفە بە گشتی و فەلسەفەی زمان بە تایبەتی، ئەوە نییە چەند دەستەواژەیەکی فەلسەفی دابڕێژێت و ڕۆبنرێت، بۆ ئەوەی بخرێتە ناو زمانەوە، بەڵکوو بریتییە لە ڕوونکردنەوەی دەستەواژەکان. بەو پێیەی دەستەواژەکان لەبەرگیراوەی کەتوارن و لە هزردا نەخشاون، شرۆڤەکردنی ئەو دوو جیهانە، پێویستییە.

لە فەلسەفەی ڤیتگنشتایندا حەقیقەت، یان ڕاستەقینە بریتییە لە خودی جیهان نەک حەقیقەت شمەک و شت بێت. بۆیە دوو چەمک، وەک چەمکی بنەڕەتی لەو فەلسەفەیەدا مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت، ئەوانیش وێنەی جیهان و وێنەی لۆجیکییە. پەیوەندیی نێوان ئەو دوو چەمکە پەیوەستە بە بابەتەکانی هزر و زمانەوە، ئەوانیش لە مێشکدا وێنا دەکرێن و ڕێسا و قانونەکانیان لە هزردایە. ئەو لێکدانەوەیە فەلسەفەی ڤیتگنشتاین دەکاتە فەلسەفەیەکی پەتی و ئەبستراکت و لە فەلسەفەی ڕیئالیستی، یان واقیعی دووری دەخاتەوە. ئەوەیش ئاڵۆزییەک لە شرۆڤەکردندا دەهێنێتەئاراوە.

پەیوەندییەکی پتەو لە نێوان هزر و زمان، یان لۆجیک و جیهانی دەوروبەردا هەیە. بەو پێیەی مرۆڤ بونەوەرێکی ژیرە، لە ژیری و هزرەوە بەرهەمی تر دەکەوێتەوە. هزر و بیرکردنەوەیش تایبەتمەندییەکی بەرچاوی مرۆڤە. بیرکردنەوە وەک چالاکییەکی ئاڵۆز و هەمەڕەنگ، هەروەها بیرکردنەوە وەک پڕۆسەیەکی مرۆیی، پێویستی بە ئامڕازێکە بۆئەوەی هەست و خواست و ڕاز و نیاز و خولیای خۆی پێ دەرببڕێت. تا لەو ڕێیەوە ئامانج و ئاواتی خۆی بەوانی تر بگەیەنێت. ئەو ئامڕازەیش لە زمان بەولاوە شتێکی تر نییە. زمان ئەو ئامڕازەیە، کە ناوەڕۆکی هزر و بیرکردنەوەی مرۆڤ دەردەبڕێت، زمان وێنەیەکی کەتوار و دەوروبەرە و لە هزردا خەت و خاڵی داوە. کەواتە زمان لە خۆیدا جیهانێکی ڕێکوپێکە و لە ئەرک و ڕوخسار و ناوەڕۆکدا، سەربەخۆییەکی ئەوتۆی هەیە. واتە زمان لەبەرگیراوەی جیهانی کەتوارە و سەرەتا لە هزردا جێکەوتبووە. دواتر لە ڕێی وشە و دەستەواژەوە دەردەبڕدرێت.

پەیوەندیی نێوان زمان و کەتوار

جیهانی کەتوار، لە شتی جۆربەجۆر پێکهاتووە و پەیوەندیی تایبەتی لە نێوانیاندا هەیە. ئەو جیهانە دەبێتە کەرەستەیەک بۆئەوەی زمان بتوانێت لە هزردا وێنەی بکات و پاشان دەریانببڕێت. کەواتە لە نێوان جیهانی زمان و جیهانی کەتواردا، هەم پەیوەندییەکی پتەو هەم پەیوەندییەکی لەبەرگیراوە هەیە. چۆن زمان لە دەستەواژە و گوزارە و وشە پێکهاتووە، بەو جۆرە جیهانی دەوروبەر و کەتواریش بریتییە لە شمەک و ئەو کەرەستانەی کەتواریان لێ دەکەوێتەوە. هەروەها چۆن جیهانی دەرەوە و دەرەهەست هەیە، بە هەمان شێوە لە هزری مرۆڤدا جیهانێکی تر هەیە، کە ناوی بۆ شمەکەکان و پەیوەندییەکانیان دۆزیوەتەوە.

بۆیە شیکردنەوەی پێکهاتەکانی زمان، بەشێکی گرنگی فەلسەفەی زمانە. ئەوانەیش خۆیان لەو ڕوودان و قەومانانەی لە کەتواردا هەن، دەبینێتەوە. ڕوودان (چالاکییە مرۆیییەکان) و قەومانەکان (چالاکییە سروشتییەکان) لە ڕێی هەستەکانەوە دەگەنە هزری مرۆڤ و پاشان لە ڕێی زمانەوە دەردەبڕدرێن.

بەو پێیە دەربڕین، یان دەستەواژە و وشە وێنەی ڕاستەقینەی کەتوارن و لە ڕێی هەستەکانەوە گەیشتوونەتە مرۆڤ، بۆیە لێکۆڵینەوە لە زمان، لێکۆڵینەوەیە لە کەتوار. تێگەیشتن لە زمان، هەمان تێگەیشتنە لە کەتوار. هەروەها زمان بە دەستەواژە و دەنگەوە، وێنەی جیهانی کەتوار دەردەبڕێت. ئەگەر ئەو دەنگ و دەستەواژانە شی بکرێنەوە، ئەوا وێنەیەکی ڕاستەقینەی جیهانی کەتوار دەستگیر دەبێت. لەم سۆنگەیەوەیە، ئەو دەربڕینەی ڤیتگنشتاین واتادارتر دەبێت، کە دەڵێت: “سنووری زمانەکەم، سنووری جیهانەکەم دیار و دەستنیشان دەکات”. زمان بریتییە لە وێنە و ناولێنانی جیهان. بونیادی کەتوار حوکم دەکات بەسەر بونیادی زماندا و، زمان ڕەنگدانەوەی ئەوەیە کە لە کەتوار دەگوزەرێ.

زمان تەنیا ئامرازێك نییە بۆ گواستنەوەی حەقیقەت، بەڵکوو خودی ئەو ماڵەیە کە حەقیقەتی تێدایە. مرۆڤ لە مێژووی خۆیدا هەمیشە وا تێگەیشتووە کە زمان ئاوێنەیەکە و کەتوار وەک خۆی ڕەنگ دەداتەوە، بەڵام تێڕامانی فەلسەفی پێمان دەڵێت کە ئێمە جیهان وەک خۆی نابینین، بەڵکوو وەک ئەوە دەبینین کە زمانەکەمان دایتاشیوە. کاتێک حەقیقەتێکی ڕەها و بێپایان دەخرێتە نێو قاڵبی وشەکانەوە، جۆرێک لە کەمبوون و سنووردارێتی بەسەردا دێت؛ چونکە وشەکان هەمیشە شتێک لە جەوهەری ڕاستی لەدەست دەدەن و ناتوانن تەواوی ئەو بوونە ناوازەیە لەخۆ بگرن کە لە دەرەوەی دەربڕیندایە.

لەم سۆنگەیەوە، سنوورەکانی زمانی ئێمە دەبنە سنوورەکانی جیهانی ئێمە، و هەر چەمکێک کە وشەیەکی بۆ نەبێت، لە هۆشیاریی مرۆڤدا وەک نەبوو وایە. حەقیقەت لە ڕێگەی زمانەوە لەدایک دەبێت، بەڵام لە هەمان کاتدا لە پشتی پەردەی زمانەوە خۆی حەشار دەدات. دەرەنجامی ئەم هاوکێشە ئاڵۆزە ئەوەیە کە حەقیقەت شتێک نییە لە شوێنێکدا چاوەڕێمان بکات، بەڵکوو پرۆسەیەکی بەردەوامی ماناپێدانە کە تەنیا لە ڕێگەی زمانەوە زیندوو دەبێتەوە. ئێمە مەحکوومین بەوەی لە ناو زماندا بژین، و وەک ڕێبوارێکی سەرگەردان لەنێوان وشەکاندا بەدوای ڕاستیدا بگەڕێین؛ زمانێک کە لە یەک کاتدا هەم پردێکە بەرەو حەقیقەت و هەم پەردەیەکە کە نایەڵێت بە ڕووتی بیبینین.

 سەرچاوەکان

1.  . رساله منطقی – فلسفی. لودویگ ویتگنشتاین. میرشمس‌الدین ادیب‌سلطانی.
2.  . ساختار و تأویل متن. بابک احمدی.
3.  . فلسفه زبان. ویلیام لایکن. میثم محمدامینی.
4. فەلسەفەی بوون و زمان  نووسینی: دکتۆر محەمەد کەمال
5.    . Tractatus Logico-Philosophicus By: Ludwig Wittgenstein
6.  . Language, Ideology and Point of View  By: Paul Simpson

The post زمان و حەقیقەت، مانای بوون appeared first on ژنەفتن.

ئەم توێژینەوەیە بەدواداچوونە بۆ گرژییە بەردەوامەکانی نێوان عەقڵ و ئیمان لە فەلسەفەی ئیسلامیدا، تیشک دەخاتە سەر ڕەخنە لە عەقڵانیزم لەلایەن غەزالییەوە. لە کاتێکدا غەزالی عەقڵ ملکەچی ئیمان دەکات لە ڕێکخستنی بیرکردنەوە و تێگەیشتن لە دیاردە ئەزموونییەکان، دەڵێ کە عەقڵ بە تەنیا ناتوانێت دەستی بە ڕاستییە میتافیزیکییەکان بگات، کە تەنیا لە ڕێگەی ئیمانەوە دەستیان پێ دەگات. ئایین سەر بە فەزایەک لە ئیمانە و فەلسەفە سەر بە فەزایەک لە گومان و پرسیار، بۆیە دوو بابەتی جودان ئەگەر لەیەک شتیش بدوێن و دەرگیری یەک بابەت ببن ناتوانن دۆست بن بەڵکوو هەمیشە فەیلەسووفان دژی ئەو هێڵە پیرۆزانە بوون کە وایانکردووە خەڵک بیر نەکەنەوە.

ئەم لێکۆڵینەوەیە بە شیکردنەوەی ئارگیومێنتەکانی غەزالی لە التهافت فلاسفة، سنوورە زانستییەکانی عەقڵی مرۆڤ و کاریگەرییە فەلسەفییەکانی ئیمتیازدانی ئیمان بەسەر عەقڵ لە هزری ئیسلامییدا دەکۆڵێتەوە. ئەم توێژینەوەیە گەڕانێکی مێژوویییە لەمەڕ زانین و باوەڕ و ئەو میتۆدانەی کە مرۆڤەکان هەوڵی تێگەیشتن لە واقیع و گەیشتن بە (حەقیقەت) دەدەن. توێژینەوەکە تیشک دەخاتە سەر ئەوەی کە چۆن پارادۆکسی عەقڵ-ئیمان بە درێژاییی مێژوو بابەتی بنەڕەتی فەلسەفە و ئایین بووە و بەردەوامە تا ئەمڕۆ، لە هزری ئیسلامیدا ئیمان باڵاترین ئامرازە بۆ گەیشتن بە حەقیقەت، و پێویستە مرۆڤ لە بیرکردنەوە بوەستێ و خۆی ڕادەستی سیستەمێکی بیروباوەڕی سازکراو بکات و عەقڵی ملکەچی ئیمان بکات.

وشە سەرەکییەکان:- ئەقڵانییەت، مێتافیزیک ئیمان، ئەزموونگەرایی، حەقیقەت

ماڵپەڕی ژنەفتن ئەم توێژینەوەیەی وەک کتێبی ئەلیکترۆنی (فایلی pdf) بڵاو کردووەتەوە، دەتوانن لە سەرەوە لە دوگمەی (داگرتنی کتێب) داوەنلۆدی بکەن.

The post پارادۆکسی “عەقڵ” و “ئیمان” لە فەلسەفەی ئیسلامیدا appeared first on ژنەفتن.