مەھدی بازەرگان[1]

ھیچ ئایینێک ڕاستیی جەوھەری نییە، ئایینێک تەنیا دەتوانێت ببێتە ڕاستی کە ھاوتای ئەو شتە بێت کە لە خۆی پێشکەشی دەکات و بەو شێوەش وەربگیردرێت.

کارل بارت[2]

چۆن چیرۆکی ”دین[3]“ و نیشتمان بگێڕینەوە

ھیچ قسەیەکم سەبارەت بەم ھەڵوێستە سەختە پێ نییە.

کەوایە لە بەر خاتر ڕێگەوشوێنەکان نەخۆش مەکەوە.

من بە شانازی دەزانم کە ڕۆژگارانی کۆنی خۆشی پێشوو زیندوو بکەمەوە.

محەمەد ئیقباڵ لاھووری[4]

نەتەوە [یەکێکە لە] تیۆریزەنەکراوترین چەمکەکانی جیھانی مۆدێرن.

پارتا کاترجی[5]

پوختە:

ئەم وتارە پەیوەندیی نێوان ”ئیسلامیزم“ و ناسیۆنالیزم تیۆریزە دەکات و نیشانی دەدات کە ناتوانرێت لە ئینزیوادا لە ناسیۆنالیزم و لە ئایین(ەکان) لێکۆڵینەوە بکرێت. باس لەوە دەکەم کە ئیسلامیزم ناتوانێت بیر لە سیستەمێکی سیاسی لە دەرەوەی دەوڵەت-نەتەوە بکاتەوە و وا دیارە ئەو سنوورە سیاسییانەی کە گوتاری دەوڵەت-نەتەوە سەپاندوویەتی، دەروونی کراوەتەوە. ئەم جۆر دەروونی­کردنەوە بە نۆبەی خۆی لەسەر تێگەیشتنی ئیسلامخوازەکان لە ئۆممە و چەمکە ” گەردوونییە[6]“ ھاوشێوەکان کاریگەری دادەنێت  ئەم وتارە پێملە لەسەر ئەوەی کە سەرنجێکی زۆر بدرێتە سەر کۆدەق[7] لە شیکاری ڕاڤە ئایینییەکاندا. سەرەڕای توخمەکانی بەردەوامی لە ئەندێشەی ئایینیدا، کاریگەریی کۆدەق و بەستێنەکان، ڕاڤە ئایینییەکانی گۆڕاوە و تایبەتمەندیی کاتمەندی[8] پێ داون. محەمەد ئیقباڵ (١٨٧٧- ١٩٣٨) جارێک ئاماژەی بەوە کردووە کە: ڕیسالەتێک کە لە بەردەم موسوڵمانی ھاوچەرخدایە لە ڕادەبەدەرە. دەبێت بیر لە گشت سیستەمی ئیسلام بکاتەوە بەبێ ئەوەی بە تەواوەتی لەگەڵ ڕابردوو داببڕێت. بە ھەر حاڵ ھزراندنەوە[9]یەکی لەو شێوەیە، ھاوچەشن و یەکسان نییە و ھەڵگری نیشانەکانی کارلێک کردن لەگەڵ کۆدەقە کۆمەڵایەتی–مێژووییە تایبەتەکانە. ئەندێشەی ئایینی لە سەردەمی ناسیۆنالیزمدا ئەوندەی کە کاریگەری لەسەر خودی کۆدەقەکان ھەبووە بەو ڕادەیەیش لە کۆدەقەکان کاروەرگری کردووە. ئەم دەیالکتیکە خۆی وەکوو تێکچڕژانێکی دوو لایەنە و بەرامبەر پیشان دەدا. وتاری بەردەست لێکۆڵینەوە لەو تێکچڕژان و کاریگەرییە دوو لایەنانەی نێوان ناسیۆنالیزم و ئیسلام دەکات.

پێشەکی

لەم وتارەدا دەمھەوێت بپەرژێمە سەر کاریگەریی ناسیۆنالیزم لەسەر ئەندێشەی مۆدێرنی ئیسلامی. بۆ ئەم مەبەستە وتارەکەم دابەش دەکەم بەسەر دوو بەشدا. لە بەشی یەکەمدا لە ڕێگەی نموونەگەلێکی کورتی مێژوویییەوە نیشانی دەدەم کە چۆن لە کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدە و بەرایییەکانی سەدەی بیستدا گوتاری ناسیۆنالیستی بە شێوەی نابەرھەست ڕێگەی خۆی بۆ نێو ڕاڤە نوێکانی ئیسلام کردەوە. باس لەوە دەکەم کە ڕاڤە ئیسلامییەکان تا دێت پاوان­خواز و تارێنەر دەبنەوە. بۆ نموونە لە کۆدەقی عوسمانیدا، ژمارەیەکی زۆر لە نووسەر و بیرمەندانی غەیرە تورک پێوەرەکانی خۆیان بۆ موسڵمانێکی ڕاستەقینە داڕشت [10]. تەنیا لە کۆدەقی سەرهەڵدانی ناسیۆنالیزمە ئیسلامییە ڕکابەرەکاندایە کە ئیمکانی ئەوە ھەیە قسە ناسیۆنالیستییە بووژانەوەخوازەکانی عەرەب وەک محەمەد عەبدۆ و عەبدوڕەحمان کەواکیبی مانای هەبێت.

هەر لەم پاشخانەدا بوو کە کەواکیبی ئیدیعای کرد کە بە پێچەوانەی باقی موسڵمانانەوە، خوێنی عەرەبەکانی حیجاز پاک و بێخەوش ماوەتەوە و هەر بۆیە بە شێوەیەکی تایبەت گونجاوە بۆ سەرکردایەتیی جیهانی ئیسلام. ئەم جۆرە جەختکردنەوە لەسەر پاکی خوێن، ئیدیعایەکی ناراستەوخۆ و زیمنی بوو بۆ بوونی قوڕەیشی ڕاستەقینە – گوایە خاوەنانی ڕاستەقینەی خەلافەتن – نیشانەی سەرهەڵدان و بڵاوبوونەوەی سیاسەتی ئیتنۆ-ناسیۆنالیزم بوو لەنێو موسڵماناندا[11].

باقی وتارەکە تەرخان دەکەم بۆ باس لەسەر ئیدیعای ئەوەی کە ”ئیسلامیزم“ ناتوانێت بیر لە سیستەمێکی سیاسی لە دەرەوەی دەوڵەت-نەتەوە بکاتەوە. بەڵگە دەھێنمەوە کە ئێسلامخوازەکان ئایدیای سنوورە سیاسییە نەتەوەیییەکانیان دەروونی کردووتەوە. ئەم جۆر دەروونی­کردنەوە بە نۆبەی خۆی لەسەر پێناسەی ئیسلامیزم لە ئۆممە و چەمکە ”گەردوونییە“ ھاوشێوەکان کارتێکەری ھەیە.

بووژانەوەی مۆدێرنی ئیسلامی و کۆدەقە مێژووییی کۆمەڵایەتییە تایبەتەکەی

لە ئەندێشەی ئایینی ئیسلامی مۆدێرندا نەتەوە وەکوو شتێکی خۆ-ئاشکرا[12] قبووڵ دەکرێت، چونکاتێ بکەری ئایینی لە چوارچێوەی پاڕادایمی ناسیۆنالیزمدا کار دەکات، ئەو مەیلی ئەوەی ھەیە ئیدیۆمی ئایینی خۆی لەگەڵ ئیدیۆمی ناسیۆنالیزمدا یەک بخات. ژیان لەنێو ”پاڕادایمی ناسیۆنالیستی[13]“دا ھەلومەرجێکی مۆدێرن لە وەرگرتن و تێگەیشتن لە بابەتی نەتەوە دەسەپێنێت و ئەوەیش ڕێگە بە بکەری ناسیۆنالیستی دەدات کە ئیدیۆمە ناسیۆنالیستییەکان بۆ ڕوونکردنەوەی پەیوەندەکانیان لەگەڵ نەتەوە بەکار بھێنن[14]. ئەو پاڕادایمە پێداویستییەکانی خۆی بەسەر ڕاڤە ئایینییەکاندا دەسەپێنێت و وەکوو کۆدەقێک بۆ ھزراندنەوەی ئایین کار دەکات و بەم شێوەیش باندۆری لەسەر پانتایی و سنوورەکانی دەبێت.

 پێویستە ئەم جۆرە پێداویستییە پاڕادایمییە وەک زەمینەیەکی سەرەکی بۆ تێکەڵبوونی ئایین و ناسیۆنالیزم بیریان لێ بکرێتەوە. بە هەمان شێوە، دەبێ تامەزرۆییی موسڵمانانی مۆدێرن بۆ دۆزینەوەی نموونەی فۆرمەکانی حوکمڕانی دیموکراتیک لە سەردەمی زێڕینی ئیسلامدا لەم چوارچێوەیەدا ببیندرێت. لە بەرامبەردا، هەوڵەکانیان بۆ بنیاتنانەوەی ڕابردووی ئایینی ڕەنگە زیاتر مەیلی بەوە هەبێت کە ڕابردوو لەگەڵ دەوڵەتی مۆدێرن بگونجێت نەک بە جۆش و خرۆشەوە بۆ دووبارە ناساندنەوەی ”ئیسلامی ڕەسەن“ ھەوڵ بدەن[15]. بۆچوونەکانی زانایانی موسڵمانی مۆدێرن سەبارەت بە دەوڵەت و جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان و فۆرمەکانی حوکمڕانی وەک لەم بڕگەیەی خوارەوەدا بۆ نموونە ھاتووە، تەنیا ئەم جۆرە ویست و مەیلانە دەخاتە ڕوو:

کاتێک ڕاوێژ بە ئێستا و ڕابردووی مێژوویی و سەردەمی چوار خەلیفەی ڕاشدین دەکەین، دوای لێکۆڵینەوەی ورد بۆمان ڕوون دەبێتەوە کە سیستەمی سیاسی باو لەو سەردەمەدا – تا ڕادەیەکی زۆر – بنەمای جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکانی ڕەچاو کردووە. یاسادانان لەو سەردەمەدا بە “ئەو دەستە فەقیھانە کە حوکمی یاسایی سەربەخۆیان بەکار دەهێنا” سپێردرابوو. خەلیفه وەکوو سەرۆکی دەوڵەت پسپۆری شەریعەت بوو. لەبری ئەوە، ئەرکی ئەو سنووردار بوو – بە پلەی یەکەم – لە جێبەجێکردنی یاسایی و بەڕێوەبەرایەتی. ئەوە دادوەرەکان بوون کە خاوەنی دەسەڵاتی سەربەخۆ بوون. خەلیفە و حوکمڕانەکانی ھەر وەک ھەموو تاکێک ملکەچی ئەو دادوەرانە بوون.(داکۆکی زیاد کراوە).

 لەم بڕگەیەی سەرەوەدا جگە لە گشتاندن و نادروستییە مێژوویییەکان، تێگەی مۆدێرن لە دەوڵەت بەسەر ڕابردوودا سەپێنراوە و یان ڕابردوو وا لێ کراوە کە لەگەڵ مۆدێرنەدا بگونجێت. خوێندنەوەیەک کە ئیدیعای هەم یەکپارچەیی و هەم بەردەوامی دەکات، کە لە لەگەڵ مێژوونووسی ناسیۆنالیستی ئەزەڵیخوازیدا وێکچوویی ھەیە.

بوژانەوەخوازیی ئیسلامی هەوڵێکە بۆ بنیاتنانەوەی ”ڕابردوو“- جۆرێک لە ڕابردوو کە هەم خزمەت بە ئێستا دەکات و هەم ئاڵێنگاری لەگەڵ ئێستا دەکات. بوژانەوەخوازیی ئیسلامی سەرەڕای فۆرمە مێژوویییە جۆراوجۆرەکانی، بەگشتی ڕوانینگەلێکی دژیەک و ناھەمچوونی بەرامبەر بە چەمکاندنە هاوچەرخەکانی لە ئیسلامدا نیشان داوە. ڕەخنە لە موسوڵمانی ھاوچەرخ بەھۆی دوورکەوتنەوەی گریمانکراوی ئەوان لە ”ئیسلامی ڕەسەن“ کاکڵەی سەرەکیی ئیدیعای بووژانەوەخوازیی ئیسلامی پێک ھێناوە. بەڵام ئەم جۆرە ئیدیعایانە بە شێوەی نەخوازراو و نامەبەستدار ئەو ڕاستییە پشتڕاست دەکەنەوە کە زانستی ئایینی یان ڕاڤەکانی ئیسلام بەشێکن لە هەوڵەکانی مرۆڤ و بەم پێیەش هەمیشە ڕێژەیی و کۆدەقبەندن. ڕاڤەکانی بووژانەوەخوازەکان لەم ڕێسایە ڕیزپەڕ نین. بەم پێیە سەرەڕای ئەوەش، فۆرمەکانی مۆدێرن لە بووژانەوە یان “ئیسلامیزم” بانگەشەی ئەوە دەکەن کە پەیامی ڕەسەن، بە مانا خاوێن و بێخەوشەکەی، ھەڵبگەڕێتەوە. لایەنە جۆراوجۆرە ئیسلامخوازەکان لە ئیدیعای دەست ڕاگەیشتنێکی تایبەت و مۆنۆپۆلکراو بە “مانای ڕەسەن”دا ڕوون و بێپەردەن[16]. تەنانەت دەستەواژەی بناژۆخوازی- سەرەڕای پێناسەی جەوهەرخواز و سووکایەتی پێکراوی- بە شێوەیەکی ئایرۆنیک ئیدیعای گەڕانەوە بۆ تێگەیشتنی ڕەسەن لە ”بنەماکان بە جیددی وەردەگرێت. بە گشتی ئەو بۆچوونانە نیشانەی بەربڵاوی و لێکهاڵاوی باوەڕ بە سروشتی ناکۆدەقەمەندی ئایینە.

ڕاڤە ئایینییەکان نابێت لە ژینگە مێژوویییەکان و کۆدەقە کۆمەڵایەتیی سیاسییەکانیان ھەڵبقەندرێن. ئاوڕێک لەو بەرهەمانەی کە لەلایەن زانایانی ئایینی مۆدێرنەوە بەرهەم ھاتوون، ھۆگری ئەتنیکی و نەتەوەیی بەرچاو نیشان دەدات. تەنانەت کاریگەرییە نەتەوەیییەکان لەسەر ڕاڤەی ئایین ڕەنگە هەم بەردەوامی و هەم تایبەتمەندیی کۆدەق بەدوای خۆیدا بهێنێت. تەنانەت کاریگەرییە ئەتنیکییەکان لەسەر ڕاڤە ئایینییەکان ڕەنگە هەم بەردەوامی و هەم تایبەتمەندیی کۆدەق بەدوای خۆیدا بهێنێت. بۆ نموونە لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەهەمدا، بووژانەوەخوازە غەیرەتورکە موسڵمانانەکان هەستێکی دووفاقی و دژیەکیان سەبارەت بە خەلافەتی عوسمانی و سیاسەتەکانی ھەبوو. دووفاقییەکەیان ڕەگ و ڕیشەی لە هەردوو هەستی ناسیۆنالیستی و ئایینییاندا هەبوو و ڕەنگ و بۆنی ھەستی ڕوولەزیادبووی دژەئیستعماری بە خۆیەوە گرتبوو. بەم جۆرە ڕاڤەکانی بووژاندنەوەخوازەکان لەژێر کاریگەریی ژینگەیەکی کۆمەڵایەتیی سیاسی و کولتووری لە یەک کاتدا ناسیۆنالیستی و مۆدێرنیست و دژەئیستعماری وەدەرکەوتن.

ئەمەش دەمانباتە سەر ئەو پرسیارەی کە ئایا ناسیۆنالیزم لە جیهانی ئیسلامدا لە بنەڕەتدا سکۆلارە؟ لە ڕووی مێژوویییەوە، ئەندێشەی ئایینی بەردەوام کەوتۆتە بەرباسی ڕاڤە جۆراوجۆرەکانەوە. ئەندێشەی ئایینی ئیسلامی لەم ڕێسایە ڕیزپەڕ نییە و ئیدیعای گرووپە نەتەوەیییە جیاوازەکان کە لوتفی خودایان لەگەڵە و لەلایەن خوداوە پەسەندکراون یان گەلی هەڵبژێردراوی خودا بوون تەنها یەک نموونەی ڕاڤەیییە. زەحمەتە خوێندنەوە ناسیۆنالیستییەکان بۆ ئیسلام وەلا بنرێن لەبەر ئەوەی «هێندەی ئیسلام هەیە ئەوەندەیش دۆخێک هەیە کە دەیپارێزێت[17]». کەوایە مرۆڤناس تەللال ئەسەد درووست دەڵێت کە: «نابێت ئایین بە شێوەی جیھانداگر پێناسە بکرێت بەڵکوو دەبێت بە جێگەی ئەوە جەخت بکەین لەسەر ئەوەی کە زەینی ئێمە چۆن ئایین پێناسە دەکات[18]». بەڵام بە سەختی دەتوانین لەگەڵ ئەسەد ھاوڕا بین کە ئیدیعا دەکات «ئەگەر چی ئیسلامیزم ھەمیشە لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا، بە کردەوە جێنشینی ناسیۆنالیزمی عەرەبی بووە و ڕاستەوخۆ ڕووی لە دەوڵەت-نەتەوە بووە بەڵام ناکرێت جۆرێک لە ناسیۆنالیزم لە قەڵەم بدرێت[19]». لە کاتێکدا ئەسەد لەو ئیدیعایەی کە دەڵێت ئێسلامخوازی سکۆلار نییە[20] درووست بۆی دەچێت بەڵام پێشنیاری بێئاگاداری ئەو کە «ناسیۆنالیزم لە بنەڕەتدا سکۆلارە[21]» کێشەدارە[22].

ئەو خاڵەی ئەسەد ئاماژەی پێ دەکات لەبەر چەند هۆکارێک شایانی لێکۆڵینەوەی وردترە. بەڵگاندنەکەی تا ئاستێک لە سەر بنەمای پێناسەی خۆی بۆ دەستەواژەی ئوممە ڕۆ ناوە کە گریمانە دەکرێت بووژانەوەی ئامانجی کۆتاییی ئیسلامیزم بێت[23]. بە بۆچوونی ئەسەد شێوازی تێگەیشتن لە ئوممە، ئیسلامخوازی لە ڕەوتێکی ناسیۆنالیستی وەک عەرەبیسم جیاواز دەکاتەوە. ئەسەد دەڵێت کە عەرەبیسم، ئوممە وەک ئوممەتی عەرەبی (العربية)- کە کۆمەڵگەیەکی سیاسییە، وێنا دەکات. هەروەها دەڵێت ئەم کۆمەڵگە سیاسییە وێناکراوە جیاوازە لە «فەزای پێناسەکراوی تیۆلۆژیک کە توانستی ئەوەی دەدا بە موسڵمانان کە لە سەدەکانی ناڤیندا دیسیپلینەکانی دین لە جیهاندا پراکتیزە بکەن[24]». خوێندنەوەی ئەسەد هەم لە کاریگەرییە مێژوویییەکانی ناسیۆنالیزمی عەرەبی لەسەر ئیسلامیزم و هەم لەو مەیلە ناسیۆنالیستییانەی کە لە ڕاڤەی دووبارەی بووژانەوەخوازی عەرەبی-ئیسلامیدا بۆ ئوممە بوونی ھەیە، چاوپۆشی دەکات. ئەوە درووستە کە ئیسلامیزم پەیوەندی لەگەڵ ”نەریت“دا ھەیە. بەھەرحاڵ ئەو نەریتە ئەگەر دەستەواژەی کاترین ئیوینگ بە قەرز وەربگرین ”بە نیگای مۆدێرنیتەدا[25]“ تێپەڕیوە. تەنانەت دەتوانین گرووپە بووژانەوەخوازە موسڵمانەکان بەو جۆرە وەسف بکەین کە دەیانھەوێت «لە ڕێگەی هەڵسەنگاندنەوە و ئافراندنەوەی دووبارەی ڕابردو ڕاڤەی ھەنووکە بکەن تا لەگەڵ کۆدەقی مۆدێرندا بگونجێت[26]». بەڵام لە خوێندنەوەی ئەسەددا ئەو کۆدەقە مۆدێرنەی کە لە ڕێگەیەوە پەیوەند لەگەڵ ”نەریت“ دەکرێت بە تەواوەتی سەرنجی پێ نەدراوە.

لەوەش گرینگتر، خۆجیاکاریی نەتەوەیی تا ڕادەیەکی زۆر لە بووژانەوەخوازی عەرەبی ئیسلامیدا چەسپاوە و بە جەستە کراوە. لە ڕووی مێژوویییەوە، ڕەوتە بووژانەوەخوازە عەرەبییەکان، موسڵمانی غەیرە عەرەبیان وەک یەکێک لە هۆکارەکانی ”ھەرەسھێنان“ یان ”داڕمانی“ ئیسلام هەست پێ کردووە[27]. ئەوان زیاتر ڕۆڵی غەیرە عەرەبیان لە ئیسلامدا بە نەرێنی سەیر کردووە. ڕەنگی نەتەوەیی لەم جۆرە بۆچوونانەدا ئاشکرایە، چونکە بوژانەوەخوازانی عەرەبی “ناپاک”ی تێگەیشتنی موسڵمانی غەیرە عەرەب لە ئیسلام، بە تایبەتمەندیی نەتەوەیی و مێژووەکەیانەوە دەبەستنەوە[28]. بۆ نموونە محەمەد عەبدۆ، بووژانەوەخوازی بەناوبانگی ئیسلامی میسر، هیچ دوودڵییەکی نەبوو لەوەی بڵێت «بەو پێیەی تورکەکان درەنگ موسڵمان بوون، ئەوان نەیانتوانیوە ڕۆحی ئیسلام بگرن[29]». ئەو نووسیویەتی کە دەسەڵاتی تورکە عوسمانییەکان پاکی (خولوس)ی زمانی عەرەبی پیس کرد و بووە هۆی ناتەبایی و فیرقەگەرایی لەنێوان موسڵماناندا[30].

لە زەینی عەبدۆدا پەیوەندێکی ئۆرگانیک لەنێوان زمانی عەرەبی و ئیسلامدا بوونی ھەبووە. لە لای عەبدۆ داڕمانی یەکەمیان بووە ھۆی داشکانی دووھەمیان. عەبدۆ ھەروەھا لە بەرھەمەکەیدا، الإسلام و النصرانية، ئیدیعا دەکات کە «ئیسلام لە بنەڕەتدا ئایینی عەرەب بووە». بەڵام بڕیاری خەلیفەیەکی عەباسی، ئەلموعتەسیم «بۆ دروستکردنی سوپای بیانی (اجنبی) کە لە تورک و دەیلەم و گەلانی دیکە [غەیرە عەرەب] پێک هاتبێت… بێگانەسازی کرد واتە کردی بە ئیسلامی بیانی و گۆڕینی بۆ غەیرە عەرەب (عەجەم )[ئایین][31]». عەبدۆ تەنیا کەسێک نەبوو کە ڕوانگەگەلێکی لەم جۆرەی ھەبوو. زۆرجار لێدوانی هاوشێوە لەلایەن کەسایەتییە ناسراوەکانی دیکەی بووژانەوەخوازی، لەوانە عەبدولڕەحمان کەواکیبی (١٨٥٥-١٩٠٢) و ڕەشید ڕەزا (١٨٦٥-١٩٣٥) دەکرێت[32]. تەنانەت حەسەن ئەلبەننا (١٩٠٦ – ١٩٤٩)، دامەزرێنەری ئیخوان موسلمین، دەڵێت «ئێمە نکۆڵی لەوە ناکەین کە نەتەوە جیاوازەکان سیفەتی جیاواز و ئەخلاقی تایبەتی خۆیان هەبێت [هەرچەندە] ئێمە پێمان وایە کە لەم بارەوە عەرەبییەت خاوەنی تەواوترین و زۆرترین بەشە[33]».

بە پێچەوانەی بۆچوونی ئەسەد، پێناچێت پێناسەی بووژانەوەخوازان لە ئوممە زۆر جیاواز بێت لەو پێناسەی کە ناسیۆنالیستە عەرەبەکان خستوویانەتە ڕوو[34]. دووبارە پێناسەکردنەوەی مۆدێرن بۆ ئوممە بە قورسی بارگاوییە بە خەباتی دژەکۆلۆنیالیزمی موسڵمانانەوە لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەھەم و سەرەتای سەدەی بیستەم. خەباتێک کە خۆتێگەیشتنی موسڵمانی مۆدێرنی لە قاڵبدا و ئەو توانستەی بە بووژانەوەخوازەکان دابوو ھەموو جیھانی ئیسلام وەکوو ھەبوویەکی ئایینی-سیاسیی یەکگرتوو لە بەرامبەر ڕۆژئاوا بە پەیوەندییە مێژوویییەکانیەوە بە مەسێحییەت ببینن. ھەروەھا ئیدیعای پاوانخواز و لە جەوھەری خۆیدا ئەتنیکی ئایینیی عەرەبە موسڵمانەکان لەسەر خەلافەت، شانسی وێناکردنی ئوممەی لە ڕووی ئەتنیکی سیاسییەوە زیاد کرد[35].

نووسراوەکانی بووژانەوەخوازانی موسڵمانان، بۆ نموونە ئاسەواری کەواکیبی، نموونەی جیاییھەڵنەگری ئیسلامخوازی و ئیدیعا ناسیۆنالیستییەکانی عەرەبە بۆ خەلافەت لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەهەم و سەرەتای سەدەی بیستەمدا. کەواکیبی ئیدیعای دەکرد کە هەموو موسڵمانان وەک سەرەتای ئیسلام لە دوای خەلیفەیەکی عەرەب دەکەونەوە. بۆ ئەو، ئەمە ڕاست بوو لەبەر ئەوەی پێی وابوو کە «لەنێو هەموو نەتەوەکان، عەرەبەکان شیاوترین (أنسب)ن کە وەک سەرچاوەی [ڕەسەن]ی ئایینەکە (مرجع في الدين) سەیر بکرێن، و ڕۆڵی سەرچەشنێک ( قدوة) بۆ موسڵمانان بڕەخسێنن[36]». تێڕوانینی نەتەوەیی بۆ ئوممه لە نووسینەکانی کەواکیبیدا بە شێوەیەکی بەرفراوان ڕوون دەبێتەوە کاتێک موسڵمانان بە ئومەم ( الأُمَم: بەشێوەی کۆ) پۆلێن دەکات[37]. کەواتە، ئەو دەبێژێت: «هیچ نەتەوەیەکی موسڵمان (الأمم الإسلامية )هێندەی عەرەبەکانی نیمچە دوورگە تامەزرۆی پاراستنی سەربەخۆیی و ئازادیی خۆی نییە[38]». کەواکیبی پێداگری دەکات کە زمانی عەرەبی تەنیا یەکەم زمانی تایبەتی (خصوص)ی یەک لەسەر سێی دانیشتوانی موسڵمان نییە، بەڵکوو باوترین (عموم) و دەوڵەمەندترین زمانه[39]. کەواکیبی لە بەرگریکردن لە مافی تایبەتی عەرەبەکان بۆ خەلافەت، سیفەتە نەتەوەیییە ”سەرتر “ەکانی عەرەب دەژمێرێت و پێداگری دەکات کە ئەوان «یەکەم ئوممە بوون کە بنەمای ڕاوێژکارییان پەیڕەو کردووە[40]». ئەو ئیدیعای ئەوە دەکات کە عەرەبەکان «باشترین ئوممەی ڕێنماییکراون لە ڕەچاوکردنی ئیشتراکیە[41](یەکسانیخوازی[42]) [و] «تامەزرۆترین ئوممەن لە ڕێزگرتن و وەفا بە پەیمانەکانیان[43]».

کەواکیبی لە ئیدیعای ئەوەی کە بەدیهێنانی ”پەیامی پێغەمبەرایەتی“و بووژانەوەی ئیسلام تەنیا لە ڕێگەی دووبارە دامەزراندنەوەی خەلافەتێکی عەرەبیەوە موومکینە ھیچ شک و دوودڵییەکی نەبوو[44]. ھەروەھا ئەو لە سەر ئەو باوەڕە بوو کە خەلیفەیەکی عەرەب تەنیا ڕێگەی ڕزگاریی عەرەبە[45]. بەم شێوەیە، کەواکیبی، شێعرێک لە شاعیری بەناوبانگی سەدەی ناوەڕاستی عەرەب موتەنەبی دەهێنێتەوە کە «خەڵک بۆ [هەر دەستکەوتێک] وابەستەی پاشاکانیانن و هەرگیز ڕزگارییەکی عەرەبی لە ژێر دەستی پاشا غەیرە عەرەبەکاندا ڕوو نادات[46]».

دەبێت ئاماژە بەوە بکرێت کە کتێبەکەی کەواکیبی لە نێو بووژانەوەخوازە عەرەبە موسڵمانەکاندا زۆر بەناوبانگ بووە. ئەوەندە بەناوبانگ بوو کە سامی دەهان، یەکێک لە ژیاننامەنووسەکانی کەواکیبی، دەڵێت کە کتێبەکە «یان لەلایەن عەبدۆوە یان لەلایەن ڕەشید ڕەزا»وە کە دوو کەسایەتیی ناسراوی بووژانەوەخوازن پێداچوونەوەی بۆ کراوە[47]». لەلای کەواکیبی ئیسلام و عەرەب دوو شتی جیاییھەڵنەگرن. تەنیا عەرەبەکان دەیانتوانی ”داڕمانی شارستانییەتی ئیسلامی“ کە بەھۆی تورک و غەیرە عەرەبەکانەوە ڕووی دابوو بوەستێنن.

لە بنەڕەتدا بەرگریکردنی کەواکیبی لە شارستانیەتی ئیسلامی، شکۆمەندکردنی عەرەب بوو لە گەشەسەندنی ئەو شارستانییەتەدا. فەزیلەتەکانی ئیسلام- زمانەکەی، پێغەمبەرەکەی، نەزمی ئەخلاقی و سیاسی سەرەتایی- دەستکەوتی عەرەب بوون. بە بۆچوونی ئەو، داڕمانی ئیسلام بەهۆی کردوکاری تورکەکان و کەسانی دیکەی غەیرە عەرەبەوە بوو کە هێنایانە ناو ئوممەکەوە. ئەو تا ئەو ئاستەیش پڕکێشی کرد و پەشیمانی دەربڕی کە تورکەکان هەرگیز بە باشی ئیمانیان نەھێناوە. کەواکیبی داخوازی ئەوە دەکات کە عوسمانییەکان دەستبەرداری ئیدیعای ناڕەوایان بۆ خەلافەت بن و ئەو پۆستە بگەڕێننەوە بۆ خاوەن مافەکانی واتە عەرەبەکان[48].

گوتاری خەلافەت لە باقی جیهانی سوننەدا زیاتر لە بەرامبەری ئامادەییی کۆلۆنیالیزمەوە ھێزی دەگرت، هەر بۆیەش ئاستگەلێ لە هاودەنگی و یەکگرتوویی لەگەڵ عوسمانییەکانی دروست کرد. بەھەرحاڵ خەلافەت وەکوو چەمکێکی مۆنۆپۆلکراو بۆ عەرەب مایەوە[49]. بەم پێیە لە کۆتاییی سەدەی نۆزدە و دەسپێکی سەدەی بیست، دەستەوداوێن بوون بە چەمکگەلێ وەکوو ئوممە و خەلافە لەنێو عەرەبەکان لە بەراوردی دیکەی جیھانی سووننەدا، کاریگەرییەکی زۆر زیاتری لەسەر ئێتنیسیتە ھەبووە. وەها رێبازێک بۆ ژیاندنەوەی ئەم دامەزراوە مێژوویییە، بە سەرکردایەتیی خەلافەتێکی عەرەبی، دەتوانێت هەندێک تیشکی ڕۆشنایی بخاتە سەر کاردانەوە تێکەڵاوەکانی ئەو کەسایەتی و گرووپە موسڵمانانەی وەک عەبدۆ، ڕەشید ڕەزا و وەهابییەکان لە دژی کۆلۆنیالیزمی ئەورووپی. ھەم عەرەبە بووژانەوەخوازەکان و ھەم عەرەبە ناسیۆنالیستەکان لە ترسی ئەوەی کە ئیدیعای ئەوان لاواز بکرێتەوە، تەنانەت ئەو کاتەی لەگەڵ عوسمانییەکان لە دژی ئیستعماری ئەورووپی ڕاوەستان، ھیچ مەیلێکیان نەبوو کە شەرعییەتێک بۆ خەلافەتی عوسمانی قایل بن[50].

هەڵەیە ئەگەر وا دابنێین کە موسڵمانان هەمیشە ئوممەتیان بە شێوەی یەکپارچە وێنا کردووە بە تایبەت دوای مردنی خەلیفەی چوارەم لە ساڵی ٦٥٦. لە ڕاستیدا، لە سەردەمی سەدەی ناوەڕاستدا موسڵمانان جڤاکەکەیان بەگشتی وەک جڤاکێکی سیاسی وێنا نەدەکرد[51]، ڕەنگە لەبەر ئەوەی تەنیا چەند دەیەیەکی خایاند دوای مردنی پێغەمبەر تا موسڵمانان بکەونە ژێر دوو یاسای سیاسیی ڕکابەرەوە – یەکێکیان ناوەندی لە مەدینە بوو و ئەوی دیکەیان لە دیمەشق. ئەمە سەرەتای نایەکگرتوویی و قەڵیشتێکی نەبڕاوە بوو لەنێو موسڵمانان کە هەرگیز کۆتایی نەدەهات و لە سەدەکانی دواتردا ڕەهەندی نوێتر و قەبارەیەکی زیاتری بە خۆوە گرت. لەوەش گرنگتر ناتەباییی موسڵمانان بە شێوەیەکی جیاواز ڕاڤە کراوە. تەنانەت فەرموودەکان (کۆ؛ تاک: فەرموودە، وتەی پێغەمبەر) بۆ پاساودانی ناکۆکییەکان (اختلاف) لەناو ئوممەتدا بەکار ھێنرا و لانی کەم لە ڕووی تیۆرییەوە، وەک نیعمەتێک (رحمة) لەلایەن خوداوە پاساوی بۆ ھێنراوە[52]. ئەم جۆرە ڕاڤانە[53] جیاواز بوون، لە ئینکاری پێویستی گشتی بە مەسەلەی دەوڵەتەوە تا شەرعیەتدان بە ناوچە سیاسییە ڕکابەرەکان هاوکات لە سەرانسەری کۆمەڵگادا. زۆرینەی سوننەکان بە ئامادەییەوە ئەو فەرموودەیەیان قبووڵ کردبوو کە بە توندی شەرعیەتی هەر دەوڵەتێک دوای چوار خەلیفەی یەکەم (ئەوانەی پێیان دەوترێت خولەفای ڕاشدین) ڕەت دەکاتەوە[54]. دواتر بەپێی هەمان فەرموودە، کۆمەڵگەی موسڵمانان لەلایەن پاشاکانی نابەکار یان نادادپەروەرەوە (عدود[55]) حوکم دەکرێن[56].

بیرۆکەکانی بووژانەوەی ئوممە و خیلافەتی ڕاستەقینە هاوکات بوون لەگەڵ سەرهەڵدانی ناسیۆنالیزم و ڕەوتی دژەکۆلۆنیالیزم لە جیهانی ئیسلامدا، ڕاستییەک کە زەمینەی مێژووییی هاوبەشی هەردوو ناسیۆنالیزمی عەرەبی و بووژانەوەی ئیسلامی ئاشکرا دەکات. لە دوو سەدەی ڕابردوودا، بووژانەوەخوازیی ئیسلامی یەکێک بووە لەو ڕێگایانەی کە موسڵمانانی مۆدێرن کەڵکەڵە و دڵەڕاوکێکانی خۆیانیان پێ فۆرموولە کردووە. بووژانەوەی ئیسلامی کە خۆی هەمەچەشنە، کاریگەری لە جۆرە جیاوازەکانی ئیتنۆ-ناسیۆنالیزم و جوگرافیا و فاکتەرە کۆدەقبەندییەکانی دیکەوە وەرگرتووە. هەر لە سەرەتاوە، بووژانەوەی ئیسلامی خۆی دەستەویەخەی ”حوکمڕانییەکی ئیسلامی ڕەسەن و بەھێز“ کردووە، بە تایبەت لە بەرامبەر هەڕەشەی کۆلۆنیالیزمدا. بەڵام ئەمە نەبووەتە بەرگر لەوەی کە ناسیۆنالیزم بە شێوەیەکی ئارام نەخزێتە ناو گوتاری بووژانەوەی ئیسلامی مۆدێرنەوە.

لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەھەم و بەرایی سەدەی بیستەم، عەرەبەکان زیاتر لە دیکەی موسڵمانان گوتاری خەلافەتیان ئیتنیسیزە[57] کرد. بە ھەر جۆر، شایانی ئاماژەیە کە لە سەرانسەری جیھانی ئیسلامدا گوتاری خەلافەت ھەر چی دەھات زێدەتر لەگەڵ ناسیۆنالیزم تێکەڵاو دەبوو. ھەرەسھێنانی خەلافەتی عوسمانی لە ١٩٢٤ ئەو گەرایشە داشاریاوانەی لە نێو موسڵماناندا خستە ڕوو. لە کاتێکدا گرووپە جۆراوجۆرە ئیسلامییەکان تێ دەکۆشان گوتاری نۆستالژیکی خەلافەت زیندوو بکەنەوە، ھاوکاتیش پێشایەتییان بە سنوورە نەتەوەیییەکانی خۆیان وەکوو تەنیا ماڵی موومکینی خەلافەتی ئیسلامی دەدا[58]. پێشایەتیدانی ناسیۆنالیستی لەم جۆرە، بووە هۆی ئەوەی کە یەکەمین کۆنفڕانسی بووژانەوەی خەلافەت لە ساڵی ١٩٢٦ لە قاهیرە بەڕێوەچوو. لە کۆنفڕانسەکەدا «هەر شاندێکی بەشداربوو ویستوویەتی فەرمانڕەوای خۆی بکاتە خەلیفە[59]». بەم پێیە دامەزراندنی خەلافەت لە بنەڕەتدا گەردوونی و گشتگیر نییە. تەنانەت ئەگەر وەک بەجەستەکردنی ”دەوڵەتێکی ئیسلامی ڕاستەقینە“دەرکی پێ بکرێت، گرووپە ئیسلامییەکان بەگشتی دروستکردنی خەلافەتێکی موومکین لەناو فەزای نەتەوەییی ئێستا و ناوخۆی خۆیاندا وێنا دەکەن. گرنگە ئەوە لەبەرچاو بگیردرێت کە ئەم جۆرە گرووپانە چ بە بناژۆخواز یان چ بە ئیسلامخواز ناوزەد بکرێن، سنوورەکانی دەوڵەت-نەتەوەشیان لەناوخۆدا دەروونی کردۆتەوە.

ئیسلامیزم، ناسیۆنالیزمی ھەرڕۆژەیی و دەوڵەت-نەتەوە

کردوکاری ئیسلامخوازەکان لەنێو سنووری دەوڵەت-نەتەوەدا و ئامانجی ستراتیژییان بۆ کۆنترۆڵکردنی پێکهاتەکانی دەوڵەت ناچاریان دەکات لە ئاستگەلێکی جۆراوجۆردا مامەڵە لەگەڵ ناسیۆنالیزم بکەن. بێگومان ئەگەر ناسیۆنالیزم لە بنەڕەتدا وەک بابەتی سکۆلار تێگەیشتنی بۆ بکرێت، ئیسلامیزم ناسیۆنالیزم نییە. بەڵام ئەگەر ناسیۆنالیزم بتوانێت چەمکێکی داڕێژراو[60]بێت، وەک پارتا کاتەرجی[61] باسی لێ دەکات، ھەڵگری ئەوە بێت فۆرمە جۆراوجۆرەکانی دابونەریتە کولتوورییە خۆجێییەکان لە خۆ بگرێت، ئەوا پەیوەندییەکەی بە ناسیۆنالیزمەوە ئاڵۆزترە.

هەوڵە ئیسلامییەکان بۆ کارکردن لە ڕێگەی دەوڵەت-نەتەوەوە لە خۆیاندا زەمینەیەکن بۆ تێکەڵبوونی ئایین و سیاسەت و لەلایەن “بەرژەوەندیی نەتەوەیییەوە” قاڵب دەکرێتەوە. دەوڵەتی مۆدێرن نە بە تەواوی ئایینی لە فەزای گشتی لابردووە و نە لە سیاسەت پاکی کردۆتەوە، نە بێ تەفاوەت و بێلایەنە بەرامبەر بە ئایینەکان. دەوڵەت-نەتەوەی مۆدێرن بەردەوام لایەنەکانی ئایین بەڕێوە دەبات، ھزراندنەوەی لەسەر دەکات، دووبارە پێناسەی دەکاتەوە و بە شێوەیەکی هەڵبژێردراو لایەنەکانی ئایین لەخۆ دەگرێت یان وەلایان دەنێت. بەڵام مامەڵە و ھەڵسووکەوتی دەوڵەت لەگەڵ ئایین(ەکان) لە سنووری ڕژیمێکی یاسایی (ئەوەی سکۆلاریسمە) ڕوو دەدات، هەربۆیە  ڕاڤەی دەوڵەت بۆ ئایین لە ڕووی یاسایییەوە پێبەندکەرە. ئەگەر مرۆڤ چاوپۆشی لە ھەندێک لە ئایدیۆمە توندوتیژەکانی ئیسلامخوازەکان بکات، ئەوا تێبینی ئەوە دەکات کە هەردوو دەوڵەتی ئیسلامی و غەیرە ئیسلامی لە بەڕێوەبردنی ئایینەکاندا ستراتیژی هاوشێوە دەگرنەبەر. دەوڵەت چ ئیسلامی بێت چ ناسیۆنالیستی بە گشتی ڕاڤە ئایینیەکان بۆ خۆی پاوان دەکات. ئەمەش بە پشتگوێخستنی یان سزادانی ڕاستەوخۆی لێکدانەوەکانی چالاکە نادەوڵەتییەکان بۆ ئایین ئەنجام دەدرێت. کردەوەکانی دەوڵەت لە ئێران[62]، میسر[63]، سعوودیە، و تورکیا[64] لە سێ دەیەی ڕابردوودا شایەتگەلی بەرفراوانمان بۆ دەخەنە ڕوو.

ئیسلامخوازەکان دووبارە ڕاڤەی ئێسلام دەکەنەوە و لەنێو سنوورەکانی پاڕادایمی ناسیۆنالیزمدا کار دەکەن. نابێت کاریگەریی ئەم جۆرە پێداویستییە پاڕادایمییانە لەسەر ئەندێشەی ئایینی بە سووکی وەربگیرێت. ئەگەر ئیسلامخوازەکان ھەر وەکوو ئەوەی تا ئێستە وابوونە، لە ھزراندنەوەی دەوڵەت- نەتەوە وەکوو ”جۆری ئایدیال[65]“ی سیستەمی حکوومەتی مۆدێرن دەستەوسان ماونەتەوە، ئەوان تەنیا دەبنە یەکێکی دیکە لە بارمتەکانی ئەو شتەی مایکێل بیلیگ زیرەکانە ناوی ”ناسیۆنالیزمی ھەرڕۆژەیی[66]“ لێ دەنێت[67]. (دەکرێت وەک پەسەندکردن و شکۆمەندکردنی بێئاگا لە دەوڵەت-نەتەوە بیر لە ناسیۆنالیزمی ھەرڕۆژەیی بکرێتەوە بە واتایەکی تر، دەوڵەت-نەتەوە ‘بە شتێکی بەدیھی و ئاشکرا و بێ ئەملاو ئەولا وەرگیراوە). پاڵنەرەکانی ئیسلامییەکان لە بەشداریکردنیان لە سیاسەتی مۆدێرندا هەرچییەک بن، پرسیارێکی لاوەکییە. ئەوەی لێرەدا جێیی باسە، جیاییھەڵنەگری ڕوانگەی ئیسلامخوازەکان لەمەڕ بابەتی سیاسی لە دیکەی جۆرەکانی ھۆمۆناسیۆنالیزمە[68]. لە ئیسلامخوازیدا ھەر وەک چۆن لە شێوازەکانی تری ئەندێشەی مۆدێرندا، سنووری دەوڵەت هاوکات و ھاوتەریبە لەگەڵ سنووری میللەتدا. ئیسلامخوازێک بە خۆبەدەستەوەدانی یاسایی و نەتەوەیی یان جیابوونەوەی لە باقی ”ئۆممە“ی ئیسلام ڕازییە.

ئاساییبوونی ئەم جۆرە ململانێیانە مۆدێرن و ناسیۆنالیستییە. ئەگەر وەسفێکی لەو شێوەیە دروست بێت، ئەوا ئیسلامییەکان نە لە گەردوونێکی جیاوازدا دەژین و نە شێوازێکی ژیان خەیاڵ دەکەن یان بانگەشەی بۆ دەکەن کە بتوانێت لە دەرەوەی سنووری دەوڵەت-نەتەوەی مۆدێرندا جێگیر ببێت. بۆ ئیسلامخوازەکان وەک هاووڵاتییان پێناچێت قبووڵکردنی سنوورە نەتەوەیییەکان دووڕیان و تەنگەژە[69] پێک بهێنێت. هەر بۆیە موسوڵمانی شێعەی فارسیان لە ئێران بە شانازییەوە کرد بە مەرجێکی دەستوور بۆ ئەوەی سەرۆکەکەیان لەنێوان شتەکانی تردا هاووڵاتییەکی نێرینەی لەدایکبووی ئێران بێت و شێعەیەکی بە ڕەچەڵەک ئێرانی بێت(ایرانی الأصل)[70]. واقیعێکی لەو جۆرە ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە ئیسلامییەک دەبێ هەر وەک هاوتا مەسیحییەکان یان جوولەکەکانی بە ”هۆمۆناسیۆنالیست“ هەژمار بکرێت. لەمەیش زیادتر، بە وتەی بالیبار، ”سنووری دەرەکیی دەوڵەت“ دەبێت بە ”سنووری ناوەکی“ شارۆمەند بگۆڕدرێت[71]، ھەروەھا کە واقیعی پەتی، ژیان لە نێو پاڕادایمی ناسیۆنالیستی، پێوێست دەکات.

زۆر کەس دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام (داعش) وەک نائاسایییەکی موومکین[72] و وەک گرووپێک کە لە کاریگەریی ناسیۆنالیزم بە دوور ماوە، دەڕوانن. بەڵام چەند فاکتەرێک هەن دەریدەخەن کە پێچەوانەی ئەوە ڕاستە، بەو پێیەی ١) داعش لە بنەڕەتدا کاردانەوەیەکی سوننە-عەرەبە (لێرەدا هێڵکارییەکە گرنگە) بەرامبەر بەو گۆڕانکارییانەی کە لە دوو دەیەی ڕابردوودا لە عێراق و سوریا ڕوویانداوە. ٢) ڕیتۆریکی بەڕواڵەت جیھانی داعش تەنیا دەبێت وەکوو ئامرازێک بۆ ڕاکێشانی چەکدارە موسڵمانەکان لە سەرانسەری جیهاندا بۆ ناو داعیش سەیر بکرێت. ڕیتۆریکی داعیش پێویستیەکی ئایدیۆلۆژیک نییە. پێش پاڵپشتی ئاسمانی ئەمریکا لە کورد لە ساڵی ٢٠١٤، داعیش خۆی لە عەمەلیاتی دەرەوەی عێراق و شام بەدوور گرتبوو. ٣) هه‌رچه‌نده‌، گرووپه‌ جیاوازه‌كانی ده‌ره‌وه‌ی عێراق و سووریا بانگەشەی ئه‌وه‌یان كردووه‌ كه‌ به‌شێكن له‌ داعش، به‌ڵام زۆرجار هیچ په‌یوه‌ندییه‌كی ئۆرگانیكی راسته‌وخۆیان له‌گه‌ڵ داعیشدا نییه ‌ بەڵکوو تەنیا ئیلهامیان لە کارەکانی داعیش وەرگرتووە. ٤) زمانی عەرەبی میدیای فەرمی داعیشە و لە خۆتێگەیشتنی خۆیدا جێگەیەکی سەرەکی هەیە، ئەمەش دەیسەلمێنێت کە تایبەتمەندی نەتەوەیی ھەیە.٥) ھەروەھا، هیچ غەیرە عەرەبێک نابینن کە شایستەی داگیرکردنی ئەو پێگە خەیاڵییەی خەلافەتە بێت. هەر هەڵبژاردنی ئەبوبەکر بەغدادی بەو باوەڕەوە ڕووی دا کە ئەو بەغدادی- عەباسییە (واتە قوڕەیشی نەسەبە). ٦) دوژمنایەتیی داعیش لەگەڵ کوردەکانی سووریا زۆر جار لە ڕێگەی دەربڕینی ئیتنۆ-ناسیۆنالیستییەوە پیشان دەدرا.

ھەروەھا کە پێشتر ئاماژەم پێدا ئیسلامخوازەکان بە سنوورەکانی دەوڵەت نەتەوە ڕەزایەت دەدەن. بەگشتی، جگە لە هەندێک ڕیتۆریک سەبارەت بە ڕۆڵی کۆلۆنیالیزمی ڕۆژئاوا لە سەپاندنی سنوورە جوگرافییەکانی ھەنووکە، هیچ ئەدەبیاتێکی ئیسلامخوازانەی بەرچاو نییە کە ئاماژە بەوە بکات کە ڕەنگە دەروونی کردنەوەی سنوورە نەتەوەیییەکان کێشەیەک بۆ پەرستنی ئایینی موسڵمانان پێک بهێنێت. سەلماندن و پەسەندکردنی ھێدی ھێدی سنوورە قەومی نەتەوەیییەکان لە جیھانی ئیسلامدا و دووبارە و چەندبارەبوونەوەی قسە ناسیۆنالیستییەکان ئەم ڕاستینە پیشان دەدات[73]. موسڵمان، جا چ نەریتخواز بێت یان ئیسلامخواز، بە پێویست خۆی بە بێ ئایین نابینێت کاتێک سنوورەکانی دەوڵەت-نەتەوە دەروونی دەکاتەوە. ئەم جۆرە تاکانە خۆیان وەک بەشێک لە کۆمەڵگەی باوەڕمەندان وێنا ناکەن کە بەهۆی سنوورە نەخوازراوەکانی ئیتنۆنەتەوەیی لە یەکتر جیاکراونەتەوە[74].

لە چەند دەیەی ڕابردوودا لە هەندێک وڵاتدا کۆنترۆڵی دەسەڵاتی دەوڵەتی لە دەستی ئیسلامخوازاندایە. ئەم دەرفەتە لە هەندێک حاڵەتدا توانای نیشاندانی جێگرەوەیەک بۆ دەوڵەت-نەتەوەی ڕەخساندووە. بەڵام ئیسلامخوازی نەک هەر فۆرمێکی بەدیل لە حوکمڕانیی نەخستووەتە ڕوو؛ بە ئاشکرا بێتوانا بووە لە نیشاندانی جیاوازییەکی بنەڕەتی لە شێوازەکانی حوکمڕانی مۆدێرن. ئیسلامخوازەکان لە کاتی دەسەڵاتدا هەوڵیان داوە یاساکانی نەتەوەکانیان ئاییندارتر بکەن و لەگەڵ ئەوەشدا بە تەواوی شکستیان هێناوە لە فایەق بوون یان ئاڵێنگاری قەومپەرەستی باڵادەست لەناو چوارچێوەی نەتەوەییی خۆیاندا. بۆ نموونە ڕێژیمی ئێران یان حکوومەتی ئیسلامیستی تورکی نەک هەر وەک دەوڵەتێکی فارس یان تورک کار دەکەن، بەڵکوو لە بنەڕەتدا لە بەرامبەر نواندنەوە سیاسی، کولتووری و زمانەوانییەکانی ئەتنیکەکانی ناو ئەو نەتەوە نالێبوردەن.

ئیسلامخوازەکان کاتێک لە دەسەڵاتدا دەبن، سیاسەتی ناسیۆنالیستی کۆنەپارێزانە بەرهەم دەهێننەوە. سەرەڕای ئەوەش، بەپێچەوانەی دروشمە ئاینییە گەردوونی و دژە ڕۆژئاوایییەکانیان، هەڵوێستە سیاسییەکانی ئیسلامییەکان بە قووڵی ناسیۆنالیستین. سیاسەتی دەرەوەی دەوڵەتە ئیسلامییەکان وەک هەر دەوڵەت نەتەوەیەکی دیکە، بەو شتە دیاری دەکرێت کە زۆربەی جار بە “بەرژەوەندی نەتەوەیی” پێناسە دەکرێت. بۆ نموونە هەردوو ڕژێمی ئێران و گرووپە ئیسلامییە عەرەبییەکان هەڵوێستگەلێکی دژیەک و یەکناکۆکیان لەسەر زۆرێک لە پرسە کارەساتبارەکان گرتەتە بەر کە بە سیاسەتی ناوچەیی خۆیانەوە فۆرمڕێژ کراون نەک پەیوەندییە ئیسلامییە گەورەکان. بۆ نموونە کۆمەڵکوژی ئەندامانی ئیخوان موسلمین و خەڵکی مەدەنی بێ بەرگری لە حەما[75]، پەیوەندیی دۆستانەی نێوان ئێران و سووریای کەم نەکردەووە ھیچ؛ بەڵکوو بەهێزی کردن. شەڕە جینۆسایدییەکان لە باڵکان و پشتیوانی ڕاستەوخۆی ڕووسیا لە ڕژێمی سلۆبۆدان میلۆشێڤیچ لە ساڵانی نەوەدەکاندا پەیوەندیی دیپلۆماسی نێوان ڕەخنەکانی ئێران لە سیاسەتی دەرەوەی ڕووسیای نەپچڕاند. هەروەها سەرکوتکردنی توندوتیژانەی چین بۆ سەر دانیشتووە موسڵمانەکانی ئەوەندە گرنگ نەبوو کە میدیای دەوڵەتی لە ئێراندا هیچ ڕووماڵێکی لێ بکات[76]. کاتێک کە باس لە موسڵمانان لە دەرەوەی سنووری نەتەوەی خۆیان دەکرێت، ئەم دەوڵەتانە یان کەمتەرخەم و بێ­خەیاڵ دەمێننەوە یان ئەو جۆرە پرسانە کە تایبەتن بە پێداویستییەکانی ھەرڕۆژەی بەرژەوەندییە نەتەوەیییەکانی خۆیان چارەسەر دەکەن.

خاڵی سەرەکیی ئەوەیە کە تێگەیشتنی موسڵمانان لە ئیسلام، کتومت لەژێر کاریگەریی ناسیۆنالیزمی مۆدێرن و خواستی کۆنترۆڵکردنی دەوڵەتدایە. لێرەدا دەمانھەوێت ئاماژە بەوە بکەین کە ئەوانیش دەوڵەت نەتەوەیان وەک ”جۆری ئایدیال“ دەروونی کردۆتەوە. تەنیا لەم چوارچێوەیەدا دەتوانرێت قسەکانی حەسەن ئەلبەننا مانای ھەبێت کاتێک دەڵێت «ئەگەر مەبەستیان لە ”نیشتمانپەروەری“ بەهێزکردنی ئەو پەیوەندییانە بێت کە تاکەکان لەناو وڵاتێکی دیاریکراودا یەک دەخەن و ڕێگەیەکیان نیشان بدات کە ئەو پەیوەندییانە بۆ بەرژەوەندییەکانیان بەھێز بکەن، ئەوا ئێمەش لەسەر ئەم بابەتە لەگەڵیان هاوڕاین. چونکە ئیسلام ئەمە بە ئەرکێکی ئایینی پێویست دەزانێت[77]».

سەیرکردنی نیشتمانپەروەری وەک ئەرکێکی ئیسلامی لە خۆیدا، ئاماژەیە بۆ تێکەڵبوونی ناسیۆنالیزم و ئیسلامیزم لە بنیاتنانەوەی بیری ئیسلامی مۆدێرن. ڕەنگە لەوەش گرنگتر گونجاندنی نەخوازراوی شێوازە مۆدێرنەکانی وەسفکردنی نەتەوە لەلایەن کەسانی وەک ئەلبەننا بێت، چونکە ئاماژە بەوە دەکات کە “ئیسلامخوازەکان” ناسنامەی نەتەوەیی لە باوەش دەگرن. کاتێک ڕادەی کاریگەریی ناسیۆنالیزم لەسەر ئیسلامخوازەکان وەک ئەلبەننا دەبینین دەتوانین تێی بگەین کە بۆچوونەکانی لەگەڵ بۆچوونەکانی محەمەد ئیقبال بەراورد بکرێت- کە ئەوانی دیکەیان، غەیرە موسڵمانەکان بوون[78]. ئیقبال دەڵێت «ئەو هەستی نیشتمانپەروەرییەی کە بیرۆکەی نەتەوەیی دەیورووژێنێت، جۆرێکە لە بەخوداکردنی شتێکی ماددی و بە تەواوەتی دژایەتی جەوهەری ئیسلام دەکات کە وەک ناڕەزایەتییەک لە دژی هەموو فۆرمەکانی ورد و درشتی بتپەرستی دەردەکەوێت[79]».

ئەنجام

ناسنامەی نەتەوەیی ڕێگەیەکی تایبەتە بۆ ئیرجاع یان وێناکردنی نەتەوەیەک. بە وتەی بیلیگ: «هەبوونی ناسنامەیەکی نەتەوەیی، خاوەندارێتی شێوازەکانی قسەکردنە لەسەر نەتەوایەتی[80]». هەبوونی شێوازی لێدوان لەسەر نەتەوایەتی دیاردەیەکی مۆدێرنە. وەک لە سەرەوە ئاماژەمان پێدا، بکەری ئایینی مۆدێرنیش مەیلی ئەوەی هەیە کە میللەت وەک دیاردەیەکی خۆئاشکرا و بەدیھی هەست پێ بکات؛ چونکە بکەری ئایینی لە چوارچێوەی پاڕادایمی ناسیۆنالیزمدا کار دەکات، ئەو مەیلی ئەوەی هەیە هۆشیاریی ئایینی خۆی لەگەڵ هۆشیاریی ناسیۆنالیزمدا یەک بخات. کەوایە چونکە پاردایمی ناسیۆنالیزم کۆدەقێک بۆ ھزراندنەوەی ئایین پێک دەھێنێت کاریگەری لەسەر ڕاڤەی دووبارەی ئایین و ڕەنگڕێژکردنی دادەنێت. پاشخانی نەتەوەیی و کۆدەقی ناسیۆنالیستی/فەرهەنگی، تێگەیشتنی مۆدێرنی موسڵمانان لە ئیسلام لە قاڵب دەدەن. لە زۆر ڕووەوە، لێکدانەوەی ئایینی لە کۆمەڵگە جیاوازە ئیسلامییەکاندا لەگەڵ سنوورە نەتەوەیییە”وێناکراوەکان”دا یەک دەگڕێتەوە. هەم موسڵمانە نەریتییەکان و هەم ئیسلامخوازەکان دەوڵەتە نەتەوەیییەکانی ئێستایان وەک شتێکی دیاریکراو و بەدیھی وەردەگرن و سنوور و مێژووی ئایینیی خۆیان دەکێشنەوە بۆ ئەوەی لەگەڵ مێژووی نەتەوەدا بگونجێت.

خولیای ئیسلامیزم بۆ دەسەڵاتی دەوڵەت، دەلالەتە لەسەر دەروونی کردنی سنوورە نەتەوەیییەکان لەلایەن ئیسلامخوازەکانەوە و کاریگەریی گشتیی ناسیۆنالیزم لەسەر بیری سیاسی موسڵمانانی مۆدێرن. ئیسلامخوازەکان کاتێک لە دەسەڵاتدا دەبن، لەبەر ئەوەی بەرژەوەندیی ھەرڕۆژەیی دەوڵەت پێداویستی دەکات، ناچار دەبن واز لە بەشێکی زۆری ئایدیالە بەرز و “گەردوونییە”کانیان بهێنن. ئیسلامخوازە مۆدێرنەکان لەگەڵ خودی دەوڵەت-نەتەوە کێشەیان نییە بەڵکوو لەگەڵ ڕێساکان و سیاسەتە تایبەتەکانی دەوڵەت کێشەیان ھەیە. لای ئیسلامخوازەکان هێشتا سروشتی دەوڵەتی مۆدێرن بیرلێنەکراوەیە و وەک شتێکی بەدیھی وەرگیراوە. ئیسلامییەکان دەوڵەتی مۆدێرن وەک بکەری سەرەکی بۆ گۆڕانکاری و کۆنترۆڵکردن و جێبەجێکردنی سیاسەت و بەرنامە کۆنەپارێزانەترەکانیان دەڕوانن. کەوایە بووژانەوەخوازیی مۆدێرنی ئیسلامی سەرەڕای فۆرمە جۆراوجۆرەکانی، بە شێوەیەکی تایبەت خۆجێیین و لەنێو سنوورەکانی دەوڵەت-نەتەوەدا دەمێننەوە.

سەرچاوەکان

66 Billig, 1995: 8

Ammara Muhammad. Abd al-Rahaman al-Kawakibi: The Martyr of Islam and Freedom. (Cairo: Dar Al Shuruq, 1988)

‘Abduh, Muhammad. Al-Islam Wa Al-Nasraniyya/ Islam and Christianity Cairo: al-Manar, 1323/1905.

‘Enayat, Hamid. Seyri Dar Andishay-E Siyasi-Ye Arab/ a Glimpse at Arabic Political Thought Tehran: Sherkat-e Sohami-ye Kitabha-ye Jibi, 2536.

Al-Aqqad, Abbas Mahmud. ‘Abd Al-Rahman Al-Kawakibi Beirut: Dar al-Kitab al-‘Arabi, 1969.

Al-Azmeh, Aziz. Islams and Modernities. Phronesis. London; New York: Verso, 1993.

al-Banna, Hasan. “Our Message.” http://www.ymsite.com/books/our_message/index.htm. Last visited: 10/01/2016.

al-Kawakibi, ‘Abd al-Rahman. Um Al-Qura. Cairo: al-Azhar, 1931.

Asad, Talal. Formations of the Secular: Christianity, Islam, Modernity. Cultural Memory in the Present. Stanford, Calif.: Stanford University Press, 2003.

———. Genealogies of Religion: Discipline and Reasons of Power in Christianity and Islam. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1993.

Balibar, Etienne, and Immanuel Maurice Wallerstein. Race, Nation, Class: Ambiguous Identities. London England; New York: Verso, 1991.

Barker, Philip W. Religious Nationalism in Modern Europe: If God Be for Us. Routledge Studies in Nationalism and Ethnicity. London; New York: Routledge, 2009. Soleimani, Kamal Journal of Humanities and Cultural Studies R&D

Bazargan, Mehdi. Inqilab-E Iran Dar Do Harakat/ the Iranian Revolution in Two Opposing Directions Tehran: Mazaheri, 1983.

Billig, Michael. Banal Nationalism. London; Thousand Oaks, Calif.: Sage, 1995.

Chatterjee, Partha. The Nation and Its Fragments: Colonial and Postcolonial Histories. Oxford India Paperbacks. Delhi; New York: Oxford University Press, 1995.

Cleveland, William L. A History of the Modern Middle East 2nd ed. Boulder, Colo.: Westview Press, 2000.

The Constitution of the Islamic Republic of Iran. http://www.roshd.ir/Portals/0/KarAfarini/PDFs/rules/ghanoone_asasy.pdf.

Devji, Faisal. Muslim Zion: Pakistan as a Political Idea. Cambridge: Harvard University Press, 2013.

Ewing, Katherine Pratt. Arguing Sainthood: Modernity, Psychoanalysis, and Islam. Durham and London: Duke University Press, 2006.

Green, Garrett. Theology, Hermeneutics, and Imagination: The Crisis of Interpretation at the End of Modernity. Cambridge, U.K.; New York, NY: Cambridge University Press, 2000.

Haddad, Mahmoud. ” Arab Religious Nationalism in the Colonial Era: Rereading Rashīd Riḍā’s Ideas on the Caliphate.” Journal of the American Oriental Society 117, no. 2 (Apr. – Jun. 1997): 253-77.

Iqbal, Muhammad. Armaghan-E Hijaz 1938. http://www.allamaiqbal.com/.

———. The Reconstruction of Religious Thought in Islam. California: Stanford University Press, 1930.

———. Rumuz-E Bekhudi Translated by Iqbal Academy Pakistan. Iqbal Academy, 1918.

———. Stray Reflections Iqbal Academy, 1910.

Karpat, Kemal H. The Politicization of Islam: Reconstructing Identity, State, Faith, and Community in the Late Ottoman State. Studies in Middle Eastern History. Boston, MA: Brill, 2001.

Khalid, Adeeb. “Pan-Islamism in Practice: The Rhetoric of Muslim Unity and Its Uses.” In Late Ottoman Society: The Intellectual Legacy, edited by Elisabeth Özdalga, xvii, 348 p. London; New York: RoutledgeCurzon, 2005.

Qutb, Sayyid. The Islamic Concepts and Its Characteristics. Indianapolis IN, USA: American Trust Publications, 1991.

———. Milestones. 1st ed. Karachi: International Islamic Publishers, 1981.

Soleimani, Kamal. Islam and Competing Nationalisms in the Middle East, 1876-1926. New York: Palgrave, 2016.

Rippin, Andrew, and Jan Knappert. Textual Sources for the Study of Islam. Textual Sources for the Study of Religion. Manchester Greater Manchester: Manchester University Press, 1986.

Taves, Ann. Religious Experience Reconsidered: A Building Block Approach to the Study of Religion and Other Special Things. Princeton, N.J.: Princeton University Press, 2009.

سەرچاوە:  Journal of Humanities and Cultural Studies

[1] .  یەکەم سەرۆکوەزیرانی دوای شۆڕشی ١٩٧٩، مێهدی بازەرگان، انقلاب ایران در دو حرکت/ شۆڕشی ئێران لە دوو ئاراستەدا(تاران: مەزاهیری، ١٩٨٣)، ٧٥.

[2] . Garrett Green, Theology, Hermeneutics, and Imagination : The Crisis of Interpretation at the End of Modernity (Cambridge, U.K. ; New York, NY: Cambridge University Press, 2000), 151.  

[3]. ئیسلام یان ئیمانی ئایینی.

[4] . محەمەد ئێقباڵ، ارمغان حجاز، (1938)، http://www.allamaiqbal.com دوایین سەردانکردن: 10/01/2016

[5] .  Partha Chatterjee, The Nation and Its Fragments: Colonial and Postcolonial Histories, Oxford India Paperbacks (Delhi ; New York: Oxford University Press, 1995), xi.  

[6] . universalist.

[7] .context

[8] . temporal specificity.

[9] .  rethinking.

[10]. بۆ زانیاری زیاتر لەسەر ئەم بابەتە بڕوانە:

 Kamal Soleimani, Islam and Competing Nationalism in the Middle East, 1876-1926. (New York: Palgrave, 2016). 

[11] . Abd al-Rahman al-Kawakibi, Umm al-Qura (Cairo: al-Azhar, 1931) 196-97.  

[12] . self-evident

[13] . بڕوانە Michael Billig, Banal Nationalism. (London ; Thousand Oaks, Calif.: Sage, 1995).  

[14] . بۆ باسی ڕۆشنگەرانە لەسەر ئەم مژارە بڕوانە ھەمان سەرچاوەی پێشوو. 

[15] . السیدی بە گێڕانەوە لە کتێبی ”التشريع وسنّ القوانين في الدولة الإسلامية، دار النهضة العربية 1992، 46-55.

[16] . بڕواننە : Sayyid Qutb, Milestones, 1st ed. (Karachi: International Islamic Publishers, 1981ھەروەھا, The Islamic Concept and Its Characteristics (Indianapolis IN, USA: American Trust Publications, 1991). 

[17] .  Aziz al-Azmeh, Islams and Modernities, Phronesis (London ; New York: Verso, 1993), 1.  

[18] .بە گێڕانەوە لە Ann Taves, Religious Experience Reconsidered: A Building Block Approach to the Study of Religion and Other Special Things (Princeton, N.J.: Princeton University Press, 2009), 23. 

[19] . Talal Asad, Formations of the Secular: Christianity, Islam, Modernity, Cultural Memory in the Present (Stanford: Stanford University Press, 2003), 199. 

[20] . Ibid., 195.

[21] . Ibid. 

[22] . Ibid., 196-98. 

[23] . Ibid., 197. 

[24] . Ibid., 197. 

[25] . Katherine Pratt Ewing, Arguing Sainthood: Modernity, Psychoanalysis, and Islam (Durham and London: Duke University Press, 2006). 

[26] . Andrew Rippin and Jan Knappert, Textual Sources for the Study of Islam, Textual Sources for the Study of Religion (Manchester Greater Manchester: Manchester University Press, 1986), 30. Emphasis added 

[27] . تەنانەت محەمەد ئیقبالیش ھەرەسھێنان( انحطاط)ی جیهانی ئيسلام قبووڵ دەکات. یەکێک لە شێعرەکانی بە ناونیشانی “لە سەردەمی ھەرەسھێنان، تەقلید باشترە لە ئیجتیهاد”، دەڵێت:

سەردەمی ئێستا چەندین ئاژاوەی لەژێر سەریدا شاردۆتەوە

لە ژێر سەریدا؛ میزاجی نائارامییەکەی

کۆمەڵگا بەرەو تێکچوون و نابوودییە

لە گەلانی کۆن لەم سەردەمە مۆدێرنانەدا

لەسەرلێشێواویدان؛ لقی ژیان بێ شەوق و تەڕایی لێھاتووە

…

سەقامگیری لە تەقڵیددایە

ڕێگەی باوباپیرانت بگرە بەر چونکا لەوێدا یەکانگیری و یەکگرتوویی ھەیە

ئارامش و ھێوری لە تەقلیددایە

لە کاتی پاییزدا ئە بێ بەھرە لە گەڵا و میوە

لە دار دامەبڕە بە ھیوای بەھار

Muhammad Iqbal, Rumuz-I Bekhudi trans. Iqbal Academy Pakistan (Iqbal Academy, 1918. http://www.allamaiqbal.com/ last visited: 10/01/2016). 

پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە ئیقباڵ ئەو شیعرەی سەرەوەی لە ساڵی ١٩١٨ نووسیوە، لە بەرهەمەکانی دواتردا پێناچێت زۆر گرینگایەتی بە تەقلید بدات. بۆ نموونە ئیقبال لە بەرهەمەکەیدا لە ساڵی ١٩٣٠دا دەڵێت «ڕێزگرتنێکی درۆینە بۆ مێژووی ڕابردوو و زیندووبوونەوەی دەستکردی هیچ چارەسەرێک بۆ زەواڵی گەلێک پێکناهێنێت».( داکۆکی زیادکراوە) بڕوانە The Reconstruction of Religious Thought in Islam (Califoria: Stanford University Press, 2012), 203. 

[28] .Muhammad ‘Ammara. Abd al-Rahaman al-Kawakibi: The Martyr of Islam and Freedom. (Cairo: Dar Al Shuruq, 1988) .

[29] . Hamid ‘Enayat, Seyri Dar Andishay-E Siyasi-Ye Arab/ A Glimpse at Arabic Political Thought (Tehran: Sherkat-e Sohami-ye Kitabha-ye Jibi, 2536), 149. 

[30] . Ibid. 

[31]. محمد عبده، الإسلام و النصرانية، قاهرة، المنار، 1905، 123.

[32] . بڕوانە Mahmoud Haddad, ” Arab Religious Nationalism in the Colonial Era: Rereading Rashīd Riḍā’s Ideas on the Caliphate ” Journal of the American Oriental Society 117, no. 2 (Apr. – Jun., 1997). Also

ھەروەھا، عبدالرحمن الکواکبی، ‌أم القری، قاھرة، الأزهر، 1931 .

[33] .Hasan al-Banna, “Our Message,” http://www.ymsite.com/books/our_message/index.htm. Last visited 10/01/2015. 

[34] . ئەسەد دان بەوەدا دەنێت کە ئوممه دەتوانێت بە مانای “گەلێک” بێت (Formations of the Secular: ١٩٧). بەڵام ئەم دەستەواژەیە شتێکی زیاتری هەیە لەوەی کە ئەسەد پێی دەڵێت “هەستی ‘گەلێک’- ‘کۆمەڵێک’ لە قورئاندا” (هەمان سەرچاوە). لە قورئاندا، لە کاتێکدا کۆمەڵگەی موسڵمانان وەک ئوممە سەیر دەکرێت، ئیبراهیمیش بە هەمان شێوە- مرۆڤێکی تاکە بە ئوممە دادەنرێت (٢/١٤٣؛ ٢١/٩٢؛ ٢٣/٥٢). بە هەمان شێوە، کۆمەڵەیەکی بچووک لە جوولەکەکان و لە مەسیحییەکان [(3/104؛ 7/159؛ 3/113) بە پێچەوانەی کۆمەڵگاکانی خۆیان بەگشتی]، ئەوانیش بە دەستەواژەی ئوممە دیاری دەکرێن. قورئان هەندێک جار ئەم دەستەواژەیە بەکار دەهێنێت بۆ وەسفکردنی نەریتێکی ئایینی (٧/١٥٩)، هەندێک جاریش بۆ کۆمەڵێک کە لە نکۆڵیکەر و پشتگیریکەرانی پەیامێکی خودایی تازە ناسێنراو پێکدێت (٣/١١٣). ھەروەھا قۆناغێکی سەرەتایی ژیانی مرۆڤایەتی- گوایە ھاوشێوەیی بەکۆمەڵە- وەک ئوممەیەکی یەکگرتوو وەسف دەکرێت (أمة واحدة، ٤٣/٢٢ و ٢٣).

[35] .بۆ زانیاری زیاتر لەم بارەوە بڕوانە بەشی سێھەم.

[36] . الکواکبی، ‌‌‌أم القری، 196و197.

[37] . الأُمَم: کۆیە و تاکەکەی دەبێت بە ” ‌أمّة“.

[38] . الکواکبي، أم القری، 195.

[39] . Ibid. 

[40] . Ibid, 196. 

[41] . دەستەواژەی  الإشتراکية، بەگشتی بۆ واتای سۆسیالیزم بەکاردێت. بەڵام لێرەدا وێدەچێت یەکسانیخوازی ئەو شتە بێت کە ئەلکاواکیبی مەبەستیەتی.

[42] . الکواکبي، أم القری، 196.

[43] . Ibid. 

[44] . Ibid., 150-51. 

[45] . Ibid. 

[46] . Ibid., 151 

[47] .عباس محمود العقاد، عبدالرحمن الکواکبی، بیروت، دارالکتب العربية، 1969، 81.

[48] . William L. Cleveland, A History of the Modern Middle East 2nd ed. (Boulder, Colo.: Westview Press, 2000), 126. 

[49] . بڕوانە، العقاد، عبدالرحمن الکواکبی.

[50] . Ibid., 75. 

[51] . Talal Asad, Genealogies of Religion: Discipline and Reasons of Power in Christianity and Islam (Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1993), 197. 

[52] . تا ئێستاش گفتوگۆ لەنێوان پیاوانی ئایینی موسڵمانان لەسەر ئەم فەرموودەیە بەردەوامە. سەیری،http://www.ebnmaryam.com/vb/t32140.html بکە. دوایین سەردانکردن:10/01/2016.

[53] . بڕوانە Soleimani (2016)  .

[54] . بڕوانە Soleimani (2016)  .

[55] . عدود، لە ڕیشەی ”عدّ“ مانای حەرفییەکەی بە واتای گازگرتن یان گرتنی شتێک بە هێزی ددان دێت.

[56] . گەورەکانی سوونەی ئەھلی فەرموودە وەک (ترمذی و نیسایی) ئەم فەرموودەیەیان نەقڵ کردووە. بڕوانە، http://www.dd-sunnah.net/forum/showthread.php?t=5679. دوایین سەردانکردن: 10/01/ 2016.

[57] . ethnicized.

[58] . بۆ پرسیاری ئەوەی کە چۆن موومکینە ناسیۆنالیزم لە بزووتنەوەی خەلافەتدا لە نێوان موسڵمانانی باشووری ئاسیادا جێی ببێتەوە، تمیشای ئەدیب خالید بکەن، ” “Pan-Islamism in Practice: The Rhetoric of Muslim Unity and Its Uses,”  پان-ئیسلامیزم لە پراکتیکدا: ڕیتۆریکی یەکێتی موسڵمانان و بەکارهێنانەکانی”، لە کتێبی کۆمەڵگەی عوسمانیی دوایین: میراتی فیکری،. Late Ottoman Society: The Intellectual Legacy, ed. Elisabeth Özdalga (London ; New York: RoutledgeCurzon, 2005). 

[59] . Kemal H. Karpat, The Politicization of Islam : Reconstructing Identity, State, Faith, and Community in the Late Ottoman State, Studies in Middle Eastern History (Boston, MA: Brill, 2001), 257. 

[60] . derivative concept.

[61] . Partha Chatterjee.

[62] . گوشاری بەردەوامی دەوڵەتی ئێران بۆ سەر چالاکە ئایینییە جیاوازەکان کە سەرەکیترینیان مەراجعی شیعە (یان ئایەتوڵڵا گەورەکان) بوون، بەڵگەی ئەم ڕاستییە حاشاهەڵنەگرە لە ئیرادەی دەوڵەت بۆ قۆرخکردنی ڕاڤەی ئایینی بۆ ئایین.

[63] . چیرۆکی بەسەرھاتیی نەسر حامید ئەبوزەید و نەوال سەعداوی نموونەی مامەڵەی دەوڵەتی سکۆلارن لەگەڵ ڕاڤە نەخوازراوەکانی ئیسلام.

[64] . ڕەنگە سیاسەتی باڵاپۆش لە تورکیادا زیاتر لە هەموو شتێک پەردە لەسەر بێلایەن نەبوونی دەوڵەتی ”سکۆلار“بەرامبەر بە ئایین لابدات. بەدرێژایی ئەو مشتومڕە بەردەوامانەی سەبارەت بە باڵاپۆشی لە تورکیادا هەبوو، دەوڵەت بەبێ سنوور و بەردەوام ئیسلامی بوونی پەردەپۆشی خستە ژێر پرسیارەوە. دەوڵەت لایەنێکی مشتومڕەکەی گرتە بەر، نەک لەبەر بەرگریکردن لە سکۆلاریزم، بەڵکوو بۆ ھاندانی باڵاپۆش  بە شتێکی نائیسلامی. دەوڵەتی تورک بە ئاشکرا هانی زانایانی ئیسلامیی لایەنگری دەوڵەتی دەدا و پاڵپشتییان دەکرد بۆ ئەوەی پرسیار لە ئایینداری پەردەپۆش بکەن.

[65] . ideal type

[66]. Banal nationalism

[67] . Billig, 1996. 

[68] . مرۆڤی نەتەوەخواز.

[69] . dilemma.

[70] . بڕوانە، مادەی ١١٥ی دەستووری کۆماری ئیسلامیی ئێران، ٢٠١٨. http://www.roshd.ir/Portals/0/KarAfarini/PDFs/rules/ghanoone_asasy.pdf. Last visited: 10/01/2016. 

[71] . Etienne Balibar and Immanuel Maurice Wallerstein, Race, Nation, Class : Ambiguous Identities (London England; New York: Verso, 1991), 95. 

[72] . possible anomaly

[73] . جگە لە حزبی ئیخوان موسلمین و بەعس لە عێراق، هیچ دەوڵەتێکی عەرەبی ئاماژە بە ناوچەی عەرەبی لە ئێران ناکات وەک خاکی عەرەبی داگیرکراو. لە ئەدەبیاتی سیاسی ئیخوان موسلمیندا، ئەم ناوچەیە بە ”عەرەبیستانی داگیرکراو“یان ”عربستان المحتلة“ وەسف کراوە. (دەستەواژەی موحتەل بەزۆری لەلایەن عەرەبە ناسیۆنالیستەکانەوە لە ئاماژەکردنیان بۆ فەلەستین بەکار دێت.) بڕوانە، http://www.ikhwanwiki.com/index.php. دوایین سەردان: 10/01/ 2016. بێگومان ئیخوان موسلمین (لخوان المسلمین) لە ماوەی چەند دەیەی ڕابردوودا پەیوەندییەکی زۆر ئاڵۆزی لەگەڵ ڕێژیمی ئێراندا هەبووە. ئەم نموونەیە بۆ ئەوە هاتووە کە چۆن سنوورە نەتەوەیی و ئایینییەکان دەتوانن بە شێوەیەکی ئاسایی لە ئەدەبیاتی بەرهەمهێنانی گروپە ئیسلامییەکان ئامادەیی ھەبێت. ناسیۆنالیزمی بەجەستەکراو لەم ئاماژانەدا کاتێک ڕوونتر دەبێتەوە کە پشتیوانیی ئیخوان موسلیمین (سوننە) لە عەرەبە شیعەکان لە ئێراندا لەگەڵ گرینگی نەدان بە چارەنووسی زۆرینەی سوننە کوردەکان بەراورد بکرێت.

[74]. بۆ باسێکی سەرنجڕاکێش لەسەر یەکگرتنی سنوورە ئایینییەکان و نەتەوەیییەکان، بڕوانە :

W. Barker, Religious Nationalism in Modern Europe: If God Be for Us ناسیۆنالیزمی ئایینی لە ئەورووپای مۆدێرن: ئەگەر خودا بۆ ئێمە بێت،, Routledge Studies in Nationalism and Ethnicity (London; New York: Routledge, 2009). 

[75] . کۆمەڵکوژی حەما لە مانگی فێبریوەری ساڵی ١٩٨٢ روویدا، کاتێک سوپای سووریا بە فەرمانی حافز ئەسەد سەرۆکی ئەو وڵاتە، عەمەڵیاتی زەوی سووتاوی بۆ سەر شارۆچکەکە ئەنجامدا. ململانێی ئێستای سووریا و هاوپەیمانێتییە پەیوەندیدارەکان، گەورەترین دەرخەری چۆنیەتی دابەشبوونی گرووپ و ڕژێمە ئیسلامییەکانن لەسەر بنەمای مەیلی ناسیۆنالیستی و بەرژەوەندییەکانیان. جێگەی سەرنجە کە حیزبۆڵڵا و ئێران و ڕژێمی بەشار ئەسەد هاوپەیمانی ڕووسیا بن. هەڵوێستی تورکیا زیاتر بە نالێبوردەیی بۆ هەر دەستکەوتێکی سیاسی کورد دیاری دەکرێت و هەربۆیە هەندێک جار هاوپەیمانی ڕووسیا دەکات و جاری تریش لەگەڵ سعودیە و قەتەر و ئەمریکادایە.

[76] . ئیبراهیم نەبەوی، تەنزنووسی بەناوبانگی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٩دا، دژیەکی و یەکناکۆکی سیاسەتەکانی دەوڵەتی ئێرانی سەبارەت بە کاروباری موسڵمانان لە سەرانسەری جیهاندا لەقاو دا. نەبەوی لە پارچەیەکدا سەبارەت بە خامۆشی ڕێژیمی ئێران لە دژی چەوساندنەوەی چین لە کەمینە موسڵمانەکەی نووسیویەتی:

بەرگریکردن لە موسڵمانان لە ئەڵمانیا و ئیتاڵیا [و بەشەکانی تری ئەورووپای ڕۆژئاوا] ئەرکێکی ئایینییە. چونکە ئەوانن بۆ ژیانی خۆیان لە ئێران و عێراق و تورکیا و سوریا هەڵهاتوون… موسڵمانانی چین بەشێکن لە کاروباری ناوخۆی چین. چونکە، زیاتر لە هەزار ساڵە موسڵمانانی چینی زێدی خۆیان بەجێنەهێشتووە و بە سانایی لە دەوڵەتی خۆیاندا سەربڕدراون. هەروەها ناتوانین ناڕەزایەتیمان هەبێت بەرامبەر بەوەی کە ڕووسیا موسڵمانان لە چیچن کۆمەڵکوژ بکات چونکە دەستوەردان لە کاروباری ناوخۆیی ڕووسیا ناکەین. ئەو موسڵمانانە تەنانەت لە ڕووسیاش ناژین؛ لە وڵاتێکی تر دەژین…. ئێمە بەبێ مەرج بەرگری لە هەموو موسڵمانە تیرۆرکراوەکان دەکەین دوای کۆچکردنیان بۆ وڵاتانی ئەورووپای ڕۆژئاوا وەک ئەڵمانیا.

http://www.roozonline.com/persian/tanssatire/tans-satire-article/archive/2016/july/12/article/-bc1127ea53.html. Last visited: 10/01/2016. 

[77] . حەسەن ئەلبەننا ” پەیامی ئێمە “.

[78] . بۆ کتێبێکی سەرنجڕاکێش لەسەر ناسیۆنالیزمی ئیسلامی لە سەرەتای سەدەی بیستەمی هیندستان، بڕوانە:

Faisal Devji, Muslim Zion: Pakistan as a Political Idea, (Cambridge: Harvard University Press, 2013). 

[79] . Muhammad Iqbal, Stray Reflections (Iqbal Academy, 1910), 35.  

[80]

The post <strong>ئەندێشەی سیاسیی ئیسلامیی مۆدێرن، ”ئیسلامیزم“ و ناسیۆنالیزم</strong> appeared first on ژنەفتن.

لەم ساڵە دوایییانەدا کۆمەڵێک توێژینەوە ھاتۆتە ئاراوە کە پێداچوونەوە بە پێوەندیی نێوان ناسیۆنالیزم و ئایین لەنێوان عەرەب و کورد و تورکدا دەکات( Datla 2013, Devji 2013, Hostoun,2003). ئەم توێژینەوانە، ئەو ڕوانگە ئورتۆدۆکسییە زاڵەی کە بۆ ماوەیەکی زۆر قایل بە پەیوەندیی زاتی ناسیۆنالیزم و سکۆلاریزم بوو، دەبردە ژێر پرسیار و ھەروەھا بە شێوەیەک لەسەر دێروەدەرکەوتنی[3] ناسیۆنالیزمی تورکی و کوردی پێداگری دەکرد. ئێستاکە بە تایبەت ئەو ئایدیایەی کە عەرەبە بووژانەوەخوازە ئیسلامییەکان بە ناسیۆناڵیست دەزانێت یان ئەوەی کە کاریگەرییان لە ناسیۆنالیزم وەرگرتووە، ئیعتبارێکی یەکجار زۆری بەدەست ھێناوە. من لە جێگەیەکدا باسم لەوە کردووە کە ژیان و ئەندێشەی بکەری ئایینی لەنێو پاڕادایمی ناسیۆنالیزمدا دەجووڵێتەوە، ھاوکات لەگەڵ ئەوەی ناتوانن ھیچ سیستەمێکی سیاسی لە دەرەوەی دەوڵەت-نەتەوە وێنا بکەن و ئەمە ئەوان دەکات بە بکەرێکی ناسیۆناڵیست( solaimany2016a. 2017a). دەوڵەتی مۆدێڕن لە جەوھەردا ناسیۆنالیستییە. ھەر بۆیە تێگەیشتنی بکەری ئایینی مۆدێڕن لە دەوڵەت-نەتەوە وەکوو ھەبوویەکی بەدیھی، دەبێتە ھۆکارێکی بەسەندە بۆ ئەوەی بکەری ئایینی مۆدێڕن وەکوو مرۆڤی ناسیۆنالیستی سەیر بکرێت: ئەوان ناسیۆنالیستن چونکاتێ بە شێوەی ھاوسۆزانە و ھەرڕۆژەیی و بەردەوام، پشتگیری لە فۆڕمەکانی ناسیۆنالیزمی سەردەست یان ژێردەست دەکەن( Balibar and Wallerstain, 1991: 93; Wodak et al, 1999). لە نموونە کوردییەکەیشدا، بکەرە ئایینییە کوردییەکانیش، چ بە شێوەی ھۆشیارانە و چ ناھۆشیارانە، پشتگیرییان لە ناسیۆنالیزم کردووە و یان خود ناسیۆنالیزمی کوردی یان ناسیۆنالیزمی ئەوانیدی خۆیانیان سەلماندووە. ئەمە تەنانەت بۆ ئەو کەسایەتییە ئایینییانەی کە باوەڕیان بە ئۆمەی ئیسلامییە یان ھیوایان بە بووژاندنەوەی خەلافەتی ئیسلامییە، ڕاست دەردەچێت.

ھەر بەو شێوەیە، چەمگەلی ئایینیی جیھانداگر و گەردوونی، میناک: ئۆممە و خەلافەت، دەلالەتە یەکانگیرە مێژوویییەکانی خۆیانیان لە دەست داوە. ئەو چەمکانە لە شوێن-کاتە جۆراوجۆرەکاندا بە شێوەی جیاواز، لێی تێگەیشتوون و بەکردەیی کراوە. بەم پێیە لە سەردەمی مۆدێڕندا، لەگەڵ سەرھەڵدانی بزاڤی دژە ئیستعماری، ھەم چالاکانی ئیسلامی و ھەم دەوڵەتی عوسمانی، ھەوڵی خۆیان خستە گەڕ کە ئەو چەمکانە سەرلەنوێ بسازێننەوە و بەھی خۆیانی بکەنەوە تا خزمەت بە بەرنامەی دژەئیستعماری ئەوان بکات، بەڵام سەرنجیان نەدەدا بەوەی کە ئەو بەرنامە ناتوانێت بە تەواوەتی لە کاریگەریی ناسیۆنالیزمی مۆدێڕن بێوەری بێت. بەھەرحاڵ، لە ڕێگەی ئەو جۆرە لە بەھیخۆکردنی دووبارە، موسوڵمانانی مۆدێڕن ھەوڵیان داوە دەستەواژەگەلێ وەکوو ئۆممە سەرلەنوێ وەکوو کیانێکی سیاسی یەکپارچە پێناسە بکەنەوە، بە شێوەیەک کە لە چەمکی مۆدێڕنی نەتەوە دەچێت لە بەرانبەر ڕۆژئاوای مەسیحیدا.

لەم باسەدا من بە گشتی جەخت دەکەمە سەر بیرۆکەکان و ئەندێشەکانی شێخ عوبەیدوڵڵای نەھری و شێخ سەعیدی نوورسی و بە شێوەی گوزەرا ئاماژە بە شێخ سەعیدی پیران دەکەم. بە جێگەی سەرنجدان بە کرۆنۆلۆژی ڕووداوەکان، زیاتر دەمھەوێت جەخت بکەمە سەر لایەنە گوتارییەکانی کاریگەریی ئەم کەسایەتییانە و ھەروەھا سروشت و ناوەرۆکی گوتە ناسیۆنالیستییە ئایینییەکانیان.

ناسیۆنالیزمی کوردی و ئیسلام

ناسیۆنالیزمی کوردی، وەکوو ناسیۆنالیزمی کۆمەڵگەیەکی ژێردەست، ناسیۆنالیزمێکە کە توێژینەوەی لەسەر نەکراوە. جگە لەوەش، پریشکە سەرەتایییەکانی لە ناوەندە چاوەڕواننەکراوەکانی وەک ئاڵقەی سۆفییەکان و قوتابخانە تەقلیدییەکانی کورد (حوجرەکان) و لە ژێر دەستی سەرکردە نائاسایییەکانی وەک شێخ و مەلاکان ( پیاوانی ئایینی)دا سەر ھەڵدەدەن، ئەمەش وای کردووە کە فۆڕمێکی دیار و جیاوازی ناسیۆنالیزم وەدەر کەوێت. بۆیە دەکرێت بۆچوونەکان سەبارەت بە قۆناغە سەرەتایییەکانی ناسیۆنالیزمی کوردی زۆر ناتەبا بن. تا ڕادەیەک باسوخواسێکی بەرفراوان هەیە لەسەر ئەوەی کە ناسیۆنالیزمی کوردی کەی دەستی پێ کردووە(Vali, 2003). بەمشێوە به­شێک لەو ئه­ورووپاییانه­ی که له کۆتایییەکانی سەدەی نۆزده­دا سەردانی کوردستانیان کردووه، شاهیدی لەسەر بوونی ناسیۆنالیزمی کوردی ده­ده­ن. یەکێک لەو گەریدە ئەوروپییانە، فرێدریک میلینگەن[4] بوو کە لە کۆتایییەکانی ساڵی ١٨٦٠دا سەردانی کوردستانی کرد و لەوێ کاری دەکرد. میلینگەن دەڵێت: «کە دەتوانێت بەبێ ترس لە زیادەڕۆیی، بیسەلمێنێت کە هەستی نەتەوایەتی و خۆشەویستیی سەربەخۆیی، وەک دیکەی نەتەوەکانی دیکە، ڕەگ و ڕیشەی قووڵی لە دڵی کۆردەکاندا هەیە»(Millingen, 1870: 213).

ئەم کورتە باسە ئەوەمان بۆ دەردەخات کە ڕەنگە میلینگەن خۆی نەک هەر ڕووبەڕووی مشتومڕێک بووبێت کە ناسیۆنالیزمی کوردی تەنیا وەکوو ئەگەرییەک دەبینێت بەڵکوو وای بۆ دەردەکەوێت کە دەکرێت ناسیۆنالیزمی کوردی لەگەڵ نەتەوەکانی دیکە بەراوەرد بکرێت. وێدەچێت میلینگەن خۆی، بە چڕی و بەربڵاوی ھەستی ناسیۆناڵیستی کوردی، قەناعەتی ھێنابێت تا ئەو ڕادەی کە وەکوو نەتەوەکانی دیکە ئەو ھەستە بوونی ھەبوو وھیچ جیاوازییەکی لەگەڵ ئەو نەتەوانەی دیکە نەبوو. هەوڵ دەدات بە کەڵک وەرگرتن لە جۆرێک لە گێڕانەوەی ئەتنۆگرافی ئیدیعاکەی پشتڕاست بکاتەوە. بەم پێیە، ئەو داکۆکی دەکات کە دەرئەنجامەکەی لەسەر بنەمای «ئەزموونی خۆکەسی خۆی بووە، کە لەگەڵ زۆرێک لە سەرۆکەکانی بزووتنەوە نەتەوەیییەکانی کورددا دیداریکردووە»(داکۆکی زیاد کراوەMillingen, 1870: 213,). میلینگەن هیچ ”بزووتنەوەیەکی نەتەوەییی کورد“ دەستنیشان و پێناسە ناکات. بەھەرحاڵ، درووستە ئەو ھەندێک چالاکی سیاسیی کوردی لەگەڵ یەک بزاڤ تێکەڵ دەکات بەڵام ئەو جۆر چالاکییانە، بە دوور لە دەلالەتی نەبوونی ناسیۆنالیزمی کوردی، ئەوە پیشان دەدات کە قۆناغەکانی سەرەتاییی مێژووی سیاسیی کورد، لێکۆڵینەوەی لەسەر نەکراوە.

تەنانەت ئەگەر کەمیی بەڵگەش ڕێگریمان لێ بکات کە باسێکی ورد لەسەر بوونی ناسیۆنالیزمی کورد لە ساڵانی 1870دا پێشکەش بکەین، ئەوا لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا ڕووبەڕووی دۆخێکی جیاواز دەبینەوە. کۆتاییی حەفتاکان شایەتحاڵی سەرهەڵدانی شێخ عوبەیدوڵڵا بوو کە ناسیۆنالیزم بوونەکەی جێگەی پرسیار و گومان نییە((Soleimani, 2016a, 2016b. بەڵام چالاکییەکانی شێخ عوبەیدوڵڵا تەنیا هەندێک هەوڵی یەکێک لە سەرکردە کاریزماتیکەکانی کورد نەبوون، بەڵکوو بێگومان ڕاپەڕینەکەی – کە لە خوارەوە باس دەکرێت – ڕەنگدانەوەی پلەیەکی دیاریکراو بوو لە پەرەسەندنی ناسیۆنالیزمی کوردی. گەورەترین شایەتحاڵی وەها پەرەسەندنی هەستی ناسیۆنالیستییەک، زنجیرە بابەتێکە کە لەلایەن بەشێک لە ڕۆشنبیرانی کورد لەو سەردەمەدا نووسراون و لە ڕۆژنامەی ”ترجمان­الحقیقة[5]“دا بڵاو کراونەتەوە(Soleimani, 2016c). لە ساڵی ١٨٨٠دا، ڕەنگە بۆ یەکەمجار هەندێک بابەت بۆلایەنگریی کورد لە ڕۆژنامەکانی عوسمانیدا دەرکەوتن. ئەمەش بەهۆی ئەو بارودۆخە مەترسیدارەوە ڕوویدا کە عوسمانییە دەسەڵاتدارەکان خۆیان تێدا بینیەوە. ھەندێک لە بازنەی عوسمانییەکان لە ڕووی سەربەخۆییی ئەرمەنستان و ھەڵوەشاندنەوەی زیاتری ئیمپراتووری وەکوو لێکەوتەیەکی مومکینی پەیمانی بەرلین، ترسیان لێھاتبوو و وەخۆ کەوتبوون، ڕێگەیان دا دەنگی کورد کە ھێشتا بە ‌”دڕندە[6]“ و وەحشی و ”کوردی کلک[7]“ ناویان دەبرا ببیسترێت.

ڕۆشنبیرانی کورد بە ڕوونی تووڕەیی و ھەڵچوونی خۆیان لە بەرانبەر وێناکردنی کورد وەک ڕێگر و دڕندە لەلایەن نوخبەی عوسمانییەوە دەربڕی. لەگەڵ زیاتروزیاتر جێبەجێکردنی مادەی ٦١ی پەیمانی بەرلین، وتارەکانیان لە چاپەمەنی عوسمانیدا سەریان ھەڵدا. ھەروەھا کە لە پەرچەکرداری ئیلیتی کوردی بە ناسیۆنالیزمی ئەرمەنی پیشان دراوە، ئەم وتارانە لەخۆتێگەیینی بەکۆمەڵ[8] نیشان دەدات. بەمشێوە وتارەکان ڕەخنەیان لە وێناکردنی کورد لە چاپەمەنی عوسمانی و ئەرمەنی و ئەورووپیدا گرتووە(Turcuman-lhakikat, no,589). لەم وتارانەدا بەکارهێنانی دەستەواژەکانی ”نیشتمانپەروەری[9]“ (حەمیەتی میللی) و”عەسەبییەتی قەومی[10]“ کەم نییە چونکە ئامانجی نووسەران، دووبارە نووسینەوەی مێژووی نەتەوەی خۆیانە، لە هەمان کاتدا وێناکردنی ئەوانی دیکەیان، وەک ئەرمەنییەکان، بە شێوەیەکی ڕیسوا و تەحقیرکراو. لێرەوە یەکێک لە نووسەرەکان ئیدیعای ئەوە دەکات کە بەدەر لە ئەوانەی لە ئەستەنبووڵ نیشتەجێبوون، ئەرمەنییەکان چەندین قاتلە کورد دواکەوتووترن(Tercuman-l Hakikat, no. 589). یەکێک لەو نووسەرانەی کە وەک مرۆڤێکی بەرجەستە و دیاری کورد دەناسێنرێت، وتارەکەی بە داکۆکی لەسەر پێگەی بێبەشانەی کورد و دەستنەگەیشتنیان بە هیچ ڕۆژنامەیەک، بە ڕۆژنامە تورکییەکانیشەوە، دەست پێ دەکات. بەبێ ئەوەی ئاماژە بەوە بکات کە بۆچی پێشتر دەستیان بە ڕۆژنامەکانی تورکیا نەگەیشتووە، نووسەر داکۆکی دەکات کە «ئێستا ئێمە بەهۆی دەستڕاگەیشتن بە ڕۆژنامەگەری، تەنانەت بە ڕۆژنامەکانی تورکیا، زیاتر ئاگاداری دۆخی نالەباری خۆمان بووین» Tercuman-l Hakikat, no. 586).

لە زۆر ڕووەوە ئەم نووسینانە ڕەنگدانەوەی ڕادەیەکی بەرچاو لە خۆئاگایی و شکۆمەندی نەتەوەیییە تا ئەو جێگەی کە لە یەک وتاردا، کە بە واژۆی ”ئا-تی“ نووسراوە، باس لەوە دەکات کە تەنانەت کوردە کۆچەرییەکانیش گرنگییەکی زۆر بە پەروەردە و هونەر دەدەن و لەڕادەبەدەر ڕەوانبێژ و ڕوونبێژ و شاعیرانەن. «دەتوانین بڵێین هیچ نەتەوەیەکی تر نەگەیشتووەتە قۆناغێکی وەها شەرەفمەندانە».(Terciuman-l Hakikat, no. 586داکۆکی زیاد کراوە). لەم ڕووەوە ئەم نووسەرانە هەوڵیان دا بە داخوازییە سیاسییەکانی کورد لە ڕێگەی گێڕانەوەی نەتەوەی جیاوازی کوردەوە شەرعییەت بدەن. نووسراوەکەی ”ئا تی“ پیشانی دەدات کە چۆن ئیلیتی ناسیۆناڵیستی کوردیش، ئەوانی ترەکانی خۆی وەکوو ”مرۆڤی ناتەواو[11]“ وێنا دەکرد..(Tercuman-l Hakikat, no. 586) ھەر بەو شێوەی کە وۆداک و ھاوکارانی، لە یەک بەستێنی گشتی تردا، بە درووستی ئاماژەی پێ دەکەن کە ئەم جۆرە تەمایولە سۆزدارە ھاوبەشانە، پەیوەندییان بە بیروبۆچونگەلێکەوە ھەیە کە ئەندامانی یەک گرووپی تایبەت بە نیسبەتی دیکەی ئەندامانی ئەو گرووپە و ھەروەھا بە نیسبەتی ئەندامانی دەرەوەی ئەو گرووپە ھەیانە(داکۆکی زیاد کراوەWodak et al, 1999: 4). هەروەها نووسینەکانی ئا-تی و ئەوانی دیکە بۆچوونە ڕەگەزپەرستییەکانی ئەو سەردەمە پیشان دەدەن، کە پەیوەندیی نێوان ڕەگەز، زمان و پێشکەوتن بە شێوەیەکی سادەسازانە و لێکچنراو، بەیەکەوە دەبەستنەوە. بۆیە ئەمانە بە پێداگری و سەرسەختییەوە زمانی کوردی وەک یەکێک لە زمانە پێشکەوتووەکان و تەقریبەن وەک زمانی ناوازەی زانایانی ئیسلامی سەدەکانی پێشووی ناوچە کۆسمۆپۆلیتییەکانی وەک عێراق و شامی عەرەبی وێنا دەکەن(Terciuman-l Hakikat, no 592). ئەم ڕۆشنبیرە کوردانە ڕێزیان لە زانستی ئایینی نەریتی دەگرت و لەگەڵ بەشکۆمەندکردنی نەتەوەیی خۆیان تێکەڵیان دەکرد. نووسینەکانیان ڕێز دەگرن لە بەشدارییەکانی کورد لە دەستکەوتە زانستییەکانی ڕابردووی ئیسلامی. جگە لەوەش زانایانی ئایینی کورد بەرزەجێتر لە هاوشێوەکانی ”ڤۆڵتێر“وێنا دەکرێن و ئیدیعای ئەوە دەکەن کە ئەگەر ڤۆڵتێر لە گۆڕەکەی زیندوو بکرایەتەوە و ڕووبەڕووی زانایانی کورد ببوایەتەوە، بێ‌ئیرادە کڕنۆشی بۆ دەبردن. ئەم جۆرە لە ”کۆنینەکردن[12]“(Chatterjee, 1995)  لەلایەن ڕۆشنبیرانی کورد لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەهەمدا، کورت ناکرێتەوە بەو ڕۆڵەی کە ڕەنگە کورد لە شارستانییەتی ئیسلامیدا هەیبێ؛ ئەوان کاریگەریی ئیسلام لەسەر شارستانییەتی ئەورووپاش کوردیزە دەکەن. لە هەوڵەکانیاندا بۆ کۆنینەکردن، پاڵەوانێکی ئایینی وەک سەلاحەدین دووبارە بەھیخۆ دەکرێتەوە. بەم شێوەیە یەکێک لە بەرچاوترین بەریەککەوتنەکانی موسوڵمانان لەگەڵ مەسیحییەکان لە سەدەکانی ناڤیندا، وەک سەرکەوتنی نەتەوەی کورد لە مێژوودا نیشان دەدرێت. هەروەها بەشداری خەڵکانی ناکورد لەم ئەزموونە تایبەتەدا بەتوندی تەمومژاوی کراوە. وەک وۆداک و هاوکارەکانی، لە چوارچێوەیەکی کەمێک جیاوازدا، دەڵێن: ئەم جۆرە گێڕانەوەی ڕابردوو مانا و ئەمنییەت بە بوونی یەکپارچە دەبەخشن و ژیانی ڕۆژانە دەبەستێتەوە بە ”چارەنووسی نەتەوەیییەوە“Wodak et al, 1999: 24)).

جگە لەوەش، ھەروەک چاوەڕوان دەکرا، ئەم نووسەرانە یەکێتیی جوگرافیای کوردستان وەک بابەتێکی ئەبەدی ئەزەلی دەخەنە ڕوو. لە هەمان کاتدا ئەندامێتی هاوچەرخی کوردستان لە ئیمپڕاتۆریەتی عوسمانیدا بە تەواوی وەک بابەتێکی ”فەرامۆشکراو“ دەسڕنەوە[13]. هەر لەبەر ئەم هۆکارە نابێت ئیدیعاکانیان وەک پەرچەکردارێکی سادە سەیر بکرێن، یان تەنیا لە کێبەرکێی و ڕکەبەڕی کۆمەڵایەتی ئەرمەنی-کوردیدا سنووردار بکرێن. سەرەڕای کەمییەکەی، ئەم ئەدەبیاتە دۆخێک ئاشکرا دەکات کە زیاترە لە تەنها پەرچەکرداری موسوڵمانان بەرامبەر بە ناسیۆنالیزمی ئەرمەنی. بۆ نموونە، لە پارچەیەکدا لەسەر جوگرافیای کوردستان، جگە لە گێڕانەوەی چیرۆکی گشتی حزووری مێژوویی ”بەکەسایەتیکراو[14]“ ”پێناسەکراوی تاقانە“ی نەتەوەیی، کە دەگەڕێتەوە بۆ ”سەردەمی ئەفسانەیی“ئەو باوەڕەیش ھەیە کە مەرزە جوگرافیاییەکانی نەتەوەی کورد ھەمیشە لێکدابڕوان.

لەم نووسینانەدا، کورد بە گشتی بە نەتەوەیەک بە تایبەتمەندیی ئەزەلی ئەبەدی جیاوازەوە وێنا کراوە و لە هەموو موسوڵمانانی دیکە، بە تورکە عوسمانییەکانیشەوە، جیا کراونەتەوە. کۆنینەکردنی کورد تەنیا بە پشتگوێخستنی ئەزموونی موسوڵمانانی کورد کە لەگەڵ دەسەڵاتی عوسمانی هاوبەشی و نێوەندیان هەیە، سنوورمەند ناکرێت. نەک هەر کورد وەک پێکهاتەیەکی جیاواز لە ڕووی نەتەوەیییەوە وێنا دەکرێت، بەڵکوو کوردستانیش بۆ هەزاران ساڵ وەک شوێنێکی جوگرافی بە تەواوی جیاواز لە دەوروبەرەکەیەوە وێنا دەکرێت. لە ژێر ڕۆشنایی ئەو جۆرە جیاوازییە، لەڕووی هەم نەتەوە و هەم خاکەکەی، ئەم نووسەرانە  باڵھاوێشتنی ئیمپڕاتۆریەتی عوسمانییان لە سەدەی شازدەھەمەوە بۆ ناو کوردستان دووبارە ڕاڤە کردەوە (Tercuman-1 Hakikat, no. 595). بەم پێیە ئەوان ئەم ڕووداوە مێژوویییە بە ڕووداوێک دەزانن کە کورد تێیدا خۆخوازانە دەسەڵاتی عوسمانییان قبووڵ کردووە کە لە ڕێگەیەوە ئەم ڕۆشنبیرانە هیوادارن لەدایکبوونی دەوڵەتێکی وێناکراوی کوردی بخەنە ناو ڕابردووی دوورەوە. لێرەدا ”جڤاکی وێناکراو[15]“ی ئەوان، نەک تەنها یەک ناوچە لە نێوان ناوچە جۆراوجۆرەکانی ئیمپڕاتۆریدا نییە، بەڵکوو کۆبوونەوەکەیان ئەوانی بە شێوەیەکی وێناکراو، کردووە بە هاوبەشێک بۆ یەکێتی لە ڕابردوودا و ئەوانی ئاوێتەی بکەرێکی مێژووییی تاقانە کردووە کە بوونێکی سەربەخۆ لە ئیمپڕاتۆریەتەکەی هەیە.

ئەو زمانەی کە ئەم ڕۆشنبیرە کوردانەی سەدەی نۆزدەهەم بۆ خۆجیاکردنەوە یان خۆئیڕجاعی بە کاریان دەھێنا تا ڕادەیەکی دیاریکراو، پاشخانی کۆمەڵایەتیی مێژووییی ڕاپەڕینی شێخ عوبەیدوڵڵای ساڵی ١٨٨٠ ڕوون دەکاتەوە. نووسەران سەبارەت بە ئەجێندای سیاسی خۆیان زۆر ڕاشکاو بوون. یەکێکیان ڕایدەگەیەنێت کە «ئێمەیش پلانەکانمان بۆ داهاتوو ڕادەگەیەنین و دەیسەلمێنین کە پلانمان هەیە».(Terciiman-1 Hakikat, no. 591). پڕڕوونە کە گێڕانەوەی ڕابردوویان بە ئامانجی شەرعییەتدان بە ئیدیعا و داواکارییە سیاسییە هاوچەرخەکانیان بووە. بۆیە ئەوان پێشوازی لە هەوڵە سیاسییەکانی شێخ عوبەیدوڵڵا دەکەن. هەوڵەکانی شێخ پێش هەموو شتێک نیشانەی زیندووییی مرۆڤی کورد بوو. بۆیە سەرکردایەتییەکەی ئومێدێکی گەورەی پێشکەش کردوون، و وەک هوشدارێ بوو بۆ هەرکەسێک کە وای زانیبێت کە «خاکی کوردستان هیچ هێز و نەشە و زیندوویییەکی نییە، و وەک [هەمووتان] دەزانن، مەسەلەی شێخ عوبەیدوڵڵا ئەفەندی هێشتا ھەر بەردەوامە»(Terciiman-1 Hakikat, no. 591). دوا تێبینی نەک هەر ئاماژە بەوە دەکات کە ئەو ڕۆشنبیرانە بە ڕاپەڕینەکەی شێخ ھیوادار بوون بەڵکوو پشتیوانییان لە پلانڕێژیی ستراتیژی ئەو، بۆ خۆبەڕێوەبەریی کورد کردووە.

ئیسلامی سنووری شێخ عوبەیدوڵڵا

زۆرێک لە توێژەرانی بواری کوردناسی ئیدیعایان کردووە کە «ناکرێت ڕاپەڕینەکەی شێخ  بە پاڵنەری ھەستی ناسیۆنالیستی شرۆڤە بکرێت» (Henning, 2018: 4). قسەی من ئەوەیە کە بەڵگەنامە مێژوویییە جۆراوجۆرەکان هیچ بوارێک بۆ نکۆڵی لەو ڕاستییە ناهێڵنەوە کە شێخ عوبەیدوڵڵا ناسیۆناڵیستێکی ئایینی بووە. لە شوێنێکی تردا نیشانم داوە کە ئیدیعای بە پێچەوانەوەی ئەمە، قایلکەر نییە.(Soleimani, 2016a)بەرچاوترین بەڵگە لە بەرهەمە شیعرییەکەی خودی شێخدا دەدۆزرێتەوە، کە تا ئەم دوایییانە لە بەردەستی توێژەراندا نەبووە، بابەتێک کە لە خوارەوە زیاتر دەیکەمەوە و باسی لێ دەکەم.(Soleimani, 2016a)

عوبەیدۆڵڵا بەرەی سێھەمی شێخی کوردی نەقشبەندی بوو کە لە گوندی نەھری لەسەر سنووری عوسمانی قاجاری نیشتەجێ بوو. (Gaborieau Popovic and Zarcone, 1990; Legall, 2004; Mardin, 1989Castor Thompson, 2014;). عوبەیدۆڵڵا لە تەمەنی چل ساڵیدا کەسایەتییەکی زۆر چالاک بوو و پێشتر  بە کاریگەری لە ڕادەبەدەری لەسەر ناوچەکە ناسراوە و کۆمەڵێک شوێنکەوتووی بەرفراوانی هەبوو. میسیۆنەری ئەمریکی ھێنری ئۆتیس دوایت[16] دوای چاوپێکەوتنێکی ساڵی ١٨٨٢ لەگەڵ شێخ، بەم شێوەیە وەسفی کرد: «سەرۆکێکی ئایینی [کە] جگە لەوەی ژمارەیەکی زۆر لە پاشاکانی ئەم شارە [واتە ئەستەنبۆڵ] وەکوو شاگردی ئەو وابوون، نوێنەرایەتی نزیکەی دوو ملوێن لایەنگری دڵسۆز لە کوردستان دەکات»([17]ABCFM).. بە گوێرەی ڕۆبەرت سپێر[18]، ژیاننامەنووسی دوکتۆر کۆچران، میسیۆنێرێکی ئەمریکی، «شێخ لە دوای خەلیفەی عوسمانی و شەریفی مەککە، سێھەم کەسی جێگەی ڕێز بووە لە جیهانی سوننەدا».(Speer, 1911: 74) کاغەزەکانی پەرلەمانتاری بەریتانیا وردەکارییەک لە پەیوەندییەکانی شێخ لەگەڵ خەڵک دەدەن بە دەستەوە و باس لەوە دەکەن کە ئەو «ڕۆژانە لە دەروازەکانیدا میوانداری لە پانسەد بۆ ھەزار کەس لە هەموو چینەکان دەکات. کەسایەتیی ئەو تەواو پێچەوانەیە لەگەڵ ئەو کەسایەتییانەی کە لە بەرپرسانی فارس و هەروەها لە تورکەکاندا دەبینرێت» (Parliamentary Papers, 1881). سەبارەت بە کەسایەتیی شێخ، دەگوترێت کە ئەو سادە بووە و خۆی یان کوڕەکەی بە شێوەیەکی شەخسی «هەموو ئەوانەی بە مەبەستی کار دێنە لایان، گرینگ نەبوو کە کێ بێت و چی بێت وەردەگرت … لە بەیانیی زووەوە تا درەنگانی شەو، خۆی تەرخان دەکرد بۆ بەرژەوەندیی … گەلەکەی» ((Parliamentary Papers, 1881.

تۆمارکراوە مێژوویییە جۆراوجۆرەکان ئاماژە بە بێقەراری شێخ دەکەن، بە تایبەت لە چەند ساڵی پێش ڕاپەڕینی ساڵی ١٨٨٠دا. بەڵگەنامە فەرمی و میسیۆنێرییەکان، نامە شەخسییەکان و شیعرەکانی، حەز و ئارەزووی گەورەی شێخ بۆ بابەتە سیاسییەکان و چارەنووسی گەلی کورد ئاشکرا دەکەن. بە تایبەتی ئەم دووھەمییە بوو کە لە درێژایی و پاش شەڕی ڕووسیا و عوسمانی ( ١٨٧٧-١٨٧٨) مێشکی ئەوی بە خۆیەوە سەرقاڵ کردبوو. سەبری ئاتێش بە درووستی داکۆکی لەوە دەکاتەوە کە «شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری نوێنەرایەتیی ڕۆحی زەمانەی دەکرد و بزووتنەوەکەی تەقاندنەوەیەک بوو لە ڕەوتە کولتووری و سیاسییەکانی ئەم قۆناغە زەمەنییە و پێویستە بەو شێوەیە لێکۆڵینەوەی لەسەر بکرێت»(Ates, 2014: 740).. بەشداریکردنی لە شەڕەکەدا دەرفەتی بە شێخ بەخشی کە بە بەرچاوڕۆشنییەکی نوێوە سەیری پەیوەندییەکانی کورد وعوسمانی بکات. هەروەها شێخی گەیاندە ئەو ئەنجامەی کە ئەو ڕۆڵەی ئیسلام لە ژیانی ئەو جڤاکانەدا گێڕاویە، یەکسان و ھەمچوونیەک نەبووە. لە کاتی شەڕدا شێخ دەستی کرد بە بیرکردنەوە لە لاوازی ئیمپڕاتۆریەتی عوسمانی لە شەڕی دژی ڕووسیا و هەروەها ھەڵسوکەوتیان لەگەڵ کوردەکان وەک نیشانەی گەرایشی ”نائیسلامی“ تورکەکانی عوسمانی سەیر دەکرد. شێخ دڵنیا بوو لەوەی ئەو بەڵایانەی بەسەر دەوڵەتی عوسمانیدا هاتووە، دەرئەنجامی وازهێنانیان لە یاسا و نەریتە ئیسلامییەکان و بڵاوبوونەوەی بەربەرینی سستیی ئەخلاقی بووە. لای ئەو دەوڵەتی عوسمانی زۆر گەندەڵ بوو کە تەنانەت لەلایەن فەرمانڕەوایەکی بەهێز و نیازپاکیشەوە چاکسازی ھەڵندەگرت(Nehri, 2000: 108). بە باوەڕی شێخی نەھری، کورد نەتەوەیەکی موسوڵمانی ڕاستەقینە و بەئیخلاس بوون کە پێویست بوو ڕێگای خۆیان لە ڕێبازی  فارس و تورکی عوسمانی جیا بکەنەوە. شێخ چ لە چاوپێکەوتنەکەیدا لەگەڵ دوایت و چ لە شیعرەکانیدا، ئەم گەلانە بە نەبوونی ”ئایندارییەکی ڕاستەقینە و خالسانە“  تۆمەتبار دەکات. شێخ لە کتێبی ”مەسنەوی“ خۆیدا بانگەشەی ئەوە دەکات کە تورکە عوسمانییەکان بە پێچەوانەی کوردەوە تەنیا ناوی ئایینیان پێوەبوو و بێبەش بوون لە ھەر جۆرە هەستێکی ئایینیNehri, 2000: 111)). شێخ لە گفتوگۆکەیدا لەگەڵ دوایت، جەختی لەسەر پرسی تەقوا و خلووسی کورد کردەوە و ئەوەی دەگەیاند کە میسیۆنێرەکان لەبارەی ئایینداری کوردییەوە بێئاگان: «ئێوە ئێمەی کوردبە ئینسانێکی خراپ دەزانن، چونکە ئیسلامی تورک دەبینن». ئەوە بە ھیچ شێوەیەک پەیوەندی بە دینی موحەمەدییەوە نییە، لەنێو کوردە [خواپەرستەکان]دا، ئینسانی چەواشەکار و ھەرزە، ناپاکی  و درۆکردن بوونی نییە» (ABCFM). ئەو ھەوڵ دەدات کە قەناعەت بە دوایت بێنێت کە ئیسلامی کوردی جیاوازە لە ئیسلامی ئەوانی دیکە. گوایە کوردەکان بە ”ئیسلامێکی ڕەسەنەوە“ دەژیان کە لە ”ژیانی بەفەزیلەت“ و ”ئەخلاقی بەرز“یاندا خۆی پیشان دەدا. شێخ ”ئیسلامی ڕاستەقینەی کوردە خواپەرستەکانی“ لەگەڵ ”مەسیحیەتی ڕاستەقینە“ بەراورد دەکرد کە پێی‌ وابوو میسیۆنێرەکان دەینوێننەوە. بەم شێوەیە «بەردەوام بوو و ڕووخساری بە زەردەخەنەوە ڕووناک بووەوە، ئێمە بەدوای ئەوەیدا دەگەڕێین کە تۆ بەدوایدا دەگەڕێیت»(ABCFM). شێخ بەهۆی ئەوەی لە ژێر کاریگەریی شاعیر و عاریفی بەناوبانگی فارسی سەدەی سێزدەهەم، جەلالەدین مەولەویدا بوو، زۆر خەمی لایەنی ڕێوڕەسمی[19] ئیسلامی نەبوو، چونکە پێی وابوو ئایینە یەکتاپەرستەکان، ھەموویان یەک شتن و تەنیا دەرکەوتنی جیاوازی، یەک ڕاستین. گێڕانەوەی دوایت لایەنەکانی بۆچوونە ئایینییەکانی عوبەیدوڵڵا و بێتەفاوەتی تەواوەتی ئەو بەرانبەر بە فۆرماڵیزمی ئایینی و لێکەوتە تیۆلۆژییە جۆراوجۆرەکانی پیشان دەدات. وێدەچێت ئەمە لەگەڵ ئەو بۆچوونانەدا بگونجێت کە لە بەرهەمە شیعرییەکەی شێخدا دەبینرێنNehri, 2000: 129)). شێخ زۆر حەزی لە دەرئەنجامی پڕاکتیکی عیبادەتی بکەری ئایینی و ئەو ڕێگایانە بوو کە بیروباوەڕی قەلبی لە کردارەکانی مرۆڤدا ڕەنگ دەداتەوە نەک لە قسەکانیدا(Soleimani, 2018). بۆیە بە دوایت دەڵێت، کە لە بنەڕەتدا، ئێمە بەدوای ئەو شتەدا دەگەڕێین کە ئێوە بەدوایدا دەگەڕێن.

شێخ ھەڵسوکەوتی خراپی سوپای عوسمانی لەگەڵ شەڕڤانانی کورد لە کاتی شەڕی ڕووسیا-عوسمانیدا وەک بەڵگەیەک بۆ بێدینی عوسمانییەکان و تەقوا و خلووس و بێخەوشیی کوردەکان سەیر دەکرد. بۆیە ئەو گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە کورد پێویستی بە دەوڵەتێکی تایبەت بە خۆی هەیە، دەوڵەتێک کە لەژێر ئەو دەوڵەتەدا کورد بتوانێت ”ژیانێکی خواپەرستانەی“خۆی بە دوور لە ستەم و سەرکوتی تورکی عوسمانی و فارس بەرەوپێش ببات. جەختکردنەوەکانی شێخ سەبارەت بە ئەزموونی شەڕی کورد لەگەڵ عوسمانییەکان، نائومێدی گەورەی ئەو لە هەموو دامودەزگای دەوڵەتی عوسمانی نیشان دەدات. ھەروەھا یارمەتیدەرە کە بەھیخۆکردنی ئیسلام لەلایەن ناوەند و پەڕاوێزەوە ببیندرێت و ئەمەیش بە نۆبەی خۆی پیشاندەری جیاوەزییە ئەتنیکی و کۆمەڵایەتییەکانە. بەتایبەت عوبەیدوڵڵا لە مەسنەوییەکەیدا، بە شێوەیەکی تاڵ و ناخۆش لە ژیانی کورد لە ژێر چەپۆکی فارس و تورکدا قسە دەکات کە بە تەواوی لەگەڵ چاوپێکەوتنەکەی لەگەڵ دوایتدا دەگونجێت (ABCFM). ماتەمینی شێخ بە تایبەتی کاتێک گرنگە کە دۆخی هاوچەرخی کورد، لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەهەم، لەگەڵ سەردەمی زێڕینی سەید تەها بەراورد دەکات.

سەید تەها، باپیرەی عوبەیدوڵڵا، لە دەیەکانی سەرەتای سەدەی نۆزدەهەمدا کاریگەرییەکی زۆری هەبوو. «لە ساڵانی ١٨٤٠دا، کاتێک میر بەدرخان فەرمانڕەوای میرنشینی بۆتانی دەکرد، شێخ تەهای نەهری… کاریگەرییەکی بەرچاوی بەسەر ئەمیرەکەوە هەبوو».(Henning, 2018: 138) شێخ پێی وابوو، بەهۆی لەناوچوونی میرنشینە کوردییەکان لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەهەمدا، کوردستانی ئەم سەردەمە زیندووییی خۆی لەدەست داوە. ئەو دەڵێت:«ئەم دۆخە وای لە خەڵک کردووە کە لە دۆڵەکانی نەزانیدا بسووڕنەوە»(Nehri, 2000: 129). بە باوەڕی شێخ، لە دەیەکانی پێشوودا، کوردستان چرای ڕێگەی زانست بوو. لە ڕووی ڕۆحییەوە هەموو ئەمانە، بە بێیاسایی و نەزانی جێگەیان گرتبووەوە. هەروەها ئاماژە بەوە دەدا کە تورک و فارس لە جەهل و بێیاساییی کورد بە قازانجی خۆیان کەڵک وەردەگرن. شێخ ئەوان بەوە تۆمەتبار دەکات کە لە بارودۆخی هەنووکەیی بۆ درێژەدان و شەرعیەتدان بە ئامادەییی ستەمکارانەیان کەڵک وەردەگرن. هەر بۆیە عوبەیدوڵڵا سەرەڕای شکستەکەی لە ساڵی ١٨٨٠دا، دەستبەرداری ڕاپەڕینێکی دیکەی دژ بە دەوڵەتان نەبووبوو. شێخ لەو بۆچوونەدا بوو کە دەوڵەتی کوردی تەنیا و تاکە چارەسەرە بۆ دۆخی تاقەتپڕووکێنی کورد. کۆمەڵگەکەیان بە پێچەوانەی کۆمەڵگەی فارس و تورکە عوسمانییەکان، ”باوەڕی ئایینی ڕاستەقینە“یان پاراست.(Nehri, 2000:109,129) بە باوەڕی ئەو کورد لە « شارەزایی لە فەزڵ و ھونەردا ناوازە بوو: کەس نەیدەتوانی وەک کورد بەهرەمەند بێت ئەگەر بە باشی پەروەردە بکرایەت»(Nehri, 2000: 121). بەڵام بۆ پەروەردەی دروستیان، دەوڵەتێک پێویست بوو. بە دڵنیایییەوە پەروەردەی کوردی، ئەولەویەتی یەکەمی شێخ بوو لە بەدواداچوونی سەربەخۆییی کورددا. دوایت دەگێڕێتەوە کە کاتێک پرسیاری ئەوەی لێ کرا کە گەلەکەی زۆرترین پێویستی بە چییە، شێخ ئاماژەی بە بارودۆخی خراپی پەروەردەی کوردی و ئامادەنەبوونی حکوومەتی عوسمانی بۆ پشتگیریکردنیان کرد. ئەو پێداگری لەسەر ئەوە دەکرد کە دەبێت شتێک «بۆ ڕۆشنگەریی گەلە گرفتاری تاریکی جەھلەکەی بکرێت»(داکۆکی زیاد کراوە، ABCFM). شێخ بە دوایت دەڵێت کە خوێندن و کتێب و قوتابخانە پێداویستییە سەرەکییەکانی کورد بووە. بە بڕوای دوایت، عوبەیدوڵڵا لە ڕووی بەهاکانیانەوە جیاوازی لەنێوان پەروەردەی ئایینی و عەلمانیدا نەکردووە. ئەو کوردەکانی بە شێوەیەک بە دوایت ناساند کە نەتەوەیەکن ”خوازیاری زانست“.

 شێخ خۆئیرجاعی بەکۆمەڵی خۆی، لەگەڵ ئەتنیکی خۆیدا گونجاند. لە هەمان کاتدا هەوڵی دا بابەتی سیاسی لەگەڵ بابەتی ئایینی نەتەوەییدا یەک بخات. شێخ عوبەیدوڵڵا لەسەر ”پاکژی وخلوسی“ ئیسلامی کورد، کە پەیوەندیی ڕاستەوخۆی بە تایبەتمەندیی نەتەوەی کوردەوە ھەیە سوور بوو، بە شێوەیەک کە ئەو پاکی و خلووسە ئایینییە، تەنیا لەنێو ھەڵگرانی سەرەتاییی پەیامی ئیسلامدا پەیدا دەکرا. بۆیە، ئەو ئیدیعای ئەوە دەکات:

کورد سەمبۆلی بەخشندەییە

‘دال’ لە کورددا کورتکراوەی دین (دینداری)یە

کاف، کورتکراوەی کەمال و کامڵبوون

ڕا، رۆشدە و پێگەیشتنی ڕۆحی

تەنها لە کورددا دەتوانی بیدۆزیتەوە

هەموو ئەم فەزیلەتانە بە یەکەوە(Nehri, 2000: 120-1).

ئەمەش یەکێکە لەو هۆکارانەی کە دەوڵەتی وێناکراوی ئەو، بە چاوپۆشین لە ڕادەی پابەندبوونی بە یاسا ئیسلامییەکانەوە، دەوڵەتێکی کوردی بووە. شێخ بەم شێوەیە هەوڵی دا کە بابەتی نەتەوەیی و بابەتی سیاسی هاوئاهەنگ بکات و لە پرۆسەکەدا ئیسلامەکەی، کردە ئیسلامێکی تارێنەرانەی تایبەت: ئیسلامێک کە ناوچەیی و مۆنۆپۆلکراو بە سیمایەکی تایبەتی نەتەوەیی بوو، کە بە ئاشکرا، دانیشتووە غەیرە موسڵمانەکانی کوردستانی لەخۆ گرتبوو.

نموونەکانی ناسیۆنالیزمی ئایینیی کورد لە سەدەی بیستەمدا

کاریگەریی شێخ عوبەیدوڵڵا لەسەر نەوەکانی دواتری کەسایەتییە سیاسییەکانی کورد، لێکۆڵینەوەی لەسەر نەکراوە. ئەمەش ڕەنگە بەهۆی بارودۆخی نائاساییی ناوچەکە و نەخوێندەواری بەربڵاو لەنێو نەوەکانی پێشووتری کورد و قەدەغەکردنی مێژوونووسی کوردیدا بووبێت. بەڵام بەڵگەی گرنگ هەیە کە ئاماژەیە بۆ کاریگەریی بەربڵاوی ڕاپەڕینی ساڵی ١٨٨٠ی شێخ. بۆ نموونە تۆمارەکانی دەوڵەتی عوسمانی بە ڕوونی نیشانی دەدەن کە ڕاپەڕینی شێخ عوبەیدوڵڵا کاریگەرییەکی ماناداری لەسەر تێڕوانینی دوولایەنەی دەوڵەت و کورد هەبووە. بەم پێیە نزیکەی دە ساڵ دوای ڕاپەڕین، قەڵیشتێکی گەورە لەنێوان دەوڵەت و کورددا وجوودی ھەبوو. قەڵیشتێکی لەو شێوەیە کە دەوڵەتی عوسمانی ناچار کرد ستراتیژیەکی نوێ بۆ پڕکردنەوەی کەنداوی ئێستا دابڕێژێت و هەربۆیە پەنای بردە بەر بەکارهێنانی زمانی غەیرە تورکی بۆ قسەکردن لەگەڵ گەلی کورد[20]. ئەو حەقێقەتە کە زمانی تورکی وەک زمانێک تماشا دەکرا کە کورد لێی تێنەدەگەیشت، ئاماژەیە بۆ مەودای نێوانکۆمەڵگەی تورکی و کۆمەڵگەی کوردی. بەپێچەوانەوە، زمانی عەرەبی هاوشانی زمانی کوردی و فارسی یەکێک بوو لەو زمانانەی کە لە مەدرەسە کوردییەکاندا باو بووە و دەوتراوە. بۆیە دەوڵەت دوای ئەو ھەڵسوکەوتەی لەگەڵ شێخ عوبەیدوڵڵا ھەیبوو، بە هیوای بانگەشەی سیاسەتی نوێ و دامەزراندنی پەیوەندیی تازە لەگەڵ کوردان، زمانی عەرەبی بەکار هێنا. هەر لەبەر ئەم پاشخانە بوو کە ڕژێمی عەبدولحەمید زنجیرەیەک ستراتیژی نوێی سیاسی بە ئامانجی تێکەڵبوونی زیاتری کورد لەگەڵ دەوڵەتدا گرتەبەر. عەبدولحەمیدی دووھەم خۆی ڕایگەیاندبوو کە «ئێستا دەتوانین لەناو سنوورەکانماندا ئەو کەسانە تەحەمول بکەین کە هاوبەشی ئایینیمان لەگەڵیاندا ھەیە و [بۆیە] یەکێکن لە ئێمە، پێویستە توخمە تورکییەکە لە ئەنادۆڵ بەهێز بکەین و ئەولەویەت بدەین بەوەی کە کورد بکەینە بەشێک لە خۆمان».(داکۆکی زیاد کراوەHeper, 2007: 47). وەک بەشێک لە ”بەهێزکردنی توخمە تورکییەکە لە ئەنادۆڵ“ لە ژێر پەردەی ئاییندا، دەوڵەت قوتابخانەی عەشیرەتی و هەروەها سوارە نیزامی حەمیدییەی دروست کرد، کە ئامانجی ئاسیمیلەکردنی کوردستان لە دوای ڕاپەڕینی شێخ بوو(Akpmar and Rogan 1997; Klein, 2016).

بەھەرحاڵ، سیاسەتی دژە ناوەندیی کوردی سوننە بە شێوەی جۆراوجۆر بەردەوام بوو. تۆمارە عوسمانییەکان پەردە لە نیگەرانییەکی زۆری دەوڵەت لە هەندێک کەسایەتی و بنەماڵەی ئایینی سەربەدەرەوەی کورد ھەڵدەدەنەوە. ئەم بابەتە بە تایبەت سەبارەت بە شێخەکانی بارزانی و بەرزەنجی دێتە ئاراوە کە چالاکییەکانیان زۆر جار لە بەڵگەنامەکانی دەوڵەتدا بە ئیفساد (بڵاوکردنەوەی خراپەکاری و گەندەڵی) و تەبلیغ دژی سیستەمی عوسمانی  ناو دەبرا. بۆ نموونە تۆمارە عوسمانییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە بەرپرسانی دەوڵەت لە دەیەی کۆتاییی سەدەی نۆزدەهەمدا شێخەکانی بەرزنجییان بە چالاکی دژی دەوڵەت تۆمەتبار کردووە[21]. لە ساڵی ١٩٠٨ شێخ عەبدوسەلام بارزانی هەندێک داواکاری سیاسیی تایبەتی خستە ڕوو، کە جارێکی تر بەردەوامیی ناسیۆنالیزمی ئایینی لەنێو کورددا پیشان دا. بارزانی پێداگری لەسەر پێویستی جۆرێک لە ئۆتۆنۆمی ئایینی-سیاسی کرد و داکۆکی لەسەر تایبەتمەندیی شافیعیزم (ئەو قوتابخانەی یاساییی ئیسلامییە کە کوردانی سوننە پەیڕەوییان لێ دەکرد) و تایبەتمەندیئەتنیکی زۆرینەی دانیشتووانی کوردستان کردووە. ئۆتۆنۆمی داھاتوو و خوازراوی بارزانی، دەبوو زمانی کوردی بکاتە زمانێکی فەرمی. وای دەویست ئەو ماڵیاتانەی لە کوردستان وەردەگیرێن بۆ کورد خەرج بکرێن و کاروباری کورد لەلایەن خودی کوردەوە بە پێی مەکتەبی فیقهی شافیعی بەڕێوە بچێت[22].Barzani, 1997: 25-7; Olson, 1991:16-17)). ناڕەزایەتیی شێخی بارزانی لە سیاسەتەکانی عوسمانی کۆتایی نەدەھات تا ئەو کاتەی کە لە ساڵی ١٩١٤دالەلایەن جەماعەتی ئیتیحاد و تەرەقی (CUP) حکوومەتەوە لە سێدارە درا( Barzani, 1997: 1, 27).

ڕاپەڕینی شێخ عوبەیدوڵڵا یەکێک بوو لە زنجیرە چالاکییەکانی بەرخۆدان کە کاریگەرییەکی بەرفراوان و بەردەوامی لەسەر کەسایەتییە ئایینییە کوردەکان لە قۆناغی دوای ١٨٨٠دا هەبووە. جێگای سەرنجە، بەشێک لە ئەندامانی بنەماڵەکەی لە قۆناغەکانی دواتری سیاسەتی کوردیدا ڕۆڵێکی یەکجار گرینگیان هەبووە و ئامرازی بەردەوامبوونی بیروباوەڕکەی بوون. کوڕە بچووکەکەی عوبەیدوڵڵا، واتە شێخ عەبدولقادر، کە لە سەردەمی پاش حەمیدییەکاندا بوو بە سەرۆکی مەجلیسی سەنای عوسمانی، وەک کەسایەتییەکی گرینگ لە سیاسەتی کوردیدا دەرکەوت و تا ئەو کاتەی لە ساڵی ١٩٢٥دا لەسەر دەستی کەماڵیستەکان لە سێدارە درا، چالاکی ھەبوو[23]. هەمان شێخ عەبدولقادر[24] دوای ئەوەی لە ساڵی ١٨٨٢دا دەربەدەر کرا، سەرکردایەتی گروپێکی بەدەستەوە گرت کە لە مەککەوە دژی خەلافەتی حەمیدی پڕۆپاگاندای بڵاو دەکردەوە. ئەم تاقمە کوردە بەڵێنیان بۆ خەبات دژی دەوڵەتی عوسمانی وەک ئامرازێک بۆ پاڵپشتیکردنی خواستی خۆیان بۆ کوردستانێکی سەربەخۆ نوێ کردەوە[25]. هەروەها نەوەى عوبەیدوڵڵا، سەید تەها، وەک کاریگەرترین ڕاوێژکاری ئیسماعیل ئاغای سمکۆ کاری کردووە، کە لە ساڵی ١٩١٨ تا ١٩٢٨ لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان (لە ئێران) سەرکردایەتی بزووتنەوەیەکی کوردی کردووە. بزووتنەوەی سمکۆ بە ڕوونی سیاسەتی کوردی-سوننەی عوبەیدوڵڵا پیشان دەدات.

دەسەڵاتی ناوچەیی سمکۆ، قەڵیشتی ئەتنیکی و ئایینی بە شێوەیەکی بەرچاو زیاد کرد. هەرچەندە سمکۆ کەسایەتییەکی ئایینی نەبوو، بەڵام بزووتنەوەکەی ئامرازی تێکەڵبوونی ئەتنیکی کورد لەگەڵ سوننەگەریدا بوو، کە تا ئێستا لە نووسینەکان لەسەر ئەم بابەتە، هیچ بایەخێکی ئەوتۆی پێ نەدراوە. لە ناوچەی گۆلی ورمێ و لە سەردەمی سمکۆدا ئەوانەی پێیان دەگوترا ”عەجەم“، بە گشتی بە شیعەی غەیرە کورد تێدەگەیشرا. زۆرینەی زۆری کوردانی ناوچەکە سوننە بوون. سوننییایەتی و کوردایەتی تەقریبەن هاوواتا بوون. دووانەی کوردی سوننە لە ھەمبەر ئێرانی شیعەی غەیرە کورد، ئەو دوانە دژبەرە بوون کە هەم کورد و هەم غەیرە کورد بەکاریان دەهێنا. بەم جۆرە ناوبەناو بۆ هەردوولا کوردایەتی واتای نائێرانی بوون دەگەیەنێت و قەڵیشتە گرینگەکەی سوننە و شیعەبوون وەدەر دەخات(Soleimani, 2017b).

بگەڕینەوە بۆ باسی بنەماڵەی عوبەیدوڵڵا، شێخ عەبدولقادر، لە سەردەمی دوای حەمیدییەکاندا، بەردەوام ڕۆڵێکی چالاکی لە سیاسەت و سەرکردایەتی گروپێکی ناسراوی کورد ھەبووە. جێگای سەرنجە، بە لەبەرچاوگرتنی ناجێگیری دۆخی کورد لە ژینگەیەکی دوای جەنگی جیھانیی یەکەمدا، عەبدولقادر داواکارییە سیاسییەکانی کوردی لە شێوەی خواستی ئۆتۆنۆمی نەک سەربەخۆیی، لە بەردەم ڕای گشتیدا، جومگەبەندی کرد. بەڵام لە نھێنیدا خۆی و سەید تەهای برازای بە هەوڵە بێوچانەکانیان بۆ کۆکردنەوەی پشتیوانی بەریتانیا بۆ دروستکردنی دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردی ناسرابوون.(Zelyut, 2010: 59) بەڵگەنامەکانی بەریتانیا ئاشکرای دەکەن کە لە قوستەنتەنییە عەبدولقادری شەمدینان ئامادە بووە… پۆستی فەرزی فەرمانڕەوای کوردستانێکی یەکگرتوو وەربگرێت[26]. ڕەنگە عەبدولقادر هیوادار بووبێت کە ئەگەر کورد بتوانێت دۆسیەی خۆی بخاتە ڕوو، ڕەنگە کۆمەڵەی نەتەوەکان دان بە مافی دەوڵەتی سەربەخۆی کورددا بنێت(Teqi and Teqi, 198813-15). کەواتە، وێدەچێت عەبدولقادر لە دیدارە نهێنییەکانی لەگەڵ نوێنەرانی ڕۆژئاوادا، لەگەڵ بەدیعوزەمان سەعید نوورسی و ئەوانی دیکە، لە دەربڕینی خواستی ڕاستەقینەی کورد ئاسوودەتر بووبێت .(Cemil Pasa, 1991: 7)

ناسیۆنالیزمی ئایینی شێخ سەعیدی نوورسی و شێخ سەعیدی پیران

بنەماڵەی عوبەیدوڵڵا لەلایەن خەڵکەوە لە سەرانسەری کوردستاندا ڕێزیان لێدەگیرا و دەناسران و دەستوپەیوەنددار بوون. ناسراوترین لە نێوانیاندا بەدیعوزەمان سەعید نوورسی (١٨٧٦-١٩٦٠) و شێخ سەعیدی پیران(d. 1926) بوو.نوورسی، هاوشانی شێخ عەبدولقادر، یەکێک بوو لە دامەزرێنەرانی جەمعییەتی تەعالی کوردستان(Mardin, 1989: 90). بەهۆی کاریگەری لەسەر بیری ئیسلامی مۆدێڕن لە تورکیا، ئەندێشە و ئاسەواری نوورسی بوونەتە بابەتی ڕاڤەی جۆراوجۆر. بۆ ئیسلامییە تورکەکان هەر باسێک لەسەر ناسیۆنالیزمی نوورسی شتێکی بێمانایە.

نوورسی بە ڕەچەڵەک خەڵکی شاری کوردنشینی ڤان بووە، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٠٧دا سەردانی ئەستەنبۆڵی کردووە، لەو سەردانەدا داوای لە سوڵتان کردووە ڕێگە بە پەروەردە بە زمانی کوردی بدات. سوڵتان وەڵامی نوورسی بە ناردنی بۆ نەخۆشخانەی دەروونی دایەوە. ئاسەواری مێژوونووسە ناسیۆنالیستەکانی تورک[27]هەوڵ دەدەن، چالاکییەکانی نوورسی بۆ هێنانە ناوەوەی زمانی کوردی لە سیستەمی پەروەردەدا کەمڕەنگ بکەنەوە. هەروەها هەوڵ دەدەن داواکارییە نەتەوەتەوەرەکانی ئەو تەمومژاوی بکەن. بەم شێوەیە، م.هاکان یاوز، نووسەری ناسیۆنالیستی تورک، پێمان دەڵێت کە « نوورسی لە ساڵی ١٩٠٧ لە هەوڵێکدا بۆ گونجاندنی زانستە سروشتییەکان لەگەڵ زانستە ئیسلامییەکان، سەردانی سوڵتان عەبدولحەمیدی دووھەمی کرد بۆ ئەوەی داوای پشتگیریی لێ بکات بۆ کردنەوەی زانکۆیەک لە ڤان. بەڵام سوڵتان پێشنیارەکەی بۆ گونجادن و سازاندنی عەقڵی زانستی لەگەڵ ئیسلام ڕەت کردەوە»( داکۆکی زیاد کراوە، Yavuz, 2003: 152-3). لە ڕاستیدا عەبدولحەمیدی دووھەم دژی زانستە مۆدێڕنەکان یان پەروەردەی مۆدێڕن نەبوو؛ بە پێچەوانەوە ڕژێمەکەی ڕۆڵی سەرەکی هەبوو لە پەرەسەندنی پەروەردەی مۆدێڕن لە ئیمپڕاتۆریەتەکەداFortna,2002)). سەرەڕای ئەوەش، پەروەردە و فێرکاری کوردی بۆ سەعید نوورسی وەک بابەتێکی ھەتاھەتاییی درێژاییی ژیانی مایەوە. نوورسی زۆر هیوادار بوو کە بە لەناوچوونی ڕژێمی حەمیدی سەردەمێک دەست پێ بکات کە قوتابخانەی نوێ چارەنووسی ئەو کوردانەی کە ئەو ناوی ھاوڕەگەز و ھاوجۆری خۆی لێنابوون، بگۆڕدرێت(Nursi, 2009). ئەو پێی وابوو شۆڕشی دەستووری ساڵی ١٩٠٨ شتی گەورە بەدوای خۆیدا دەهێنێت و لە هەمووی باشتر پەروەردەی کوردی دەبێت. بەم شێوەیە ڕایگەیاند کە «لە ماوەیەکی کورتدا قوتابخانە لەو شوێنانەدا دروست دەکرێت کە هەرگیز نەبووە و قوتابخانە مۆدێڕنەکان جێگەی قوتابخانە کۆنەکان لە [هەموو ناوچەیەکی کوردستان] دەگرنەوە(Nursi, 2009: 30). نوورسی پێی وابوو کە نەبوونی خوێندەواری لە نێو کورددا بووەتە هۆی چەوساندنەوەیان لەلایەن ئەو کەسانەی کە ”ڕۆژگارێک لەوان خوارتر و کەمتر بوون[28]“. بۆیە زۆر سەرسام بوو بەو کەسانەی کە ژیانی خۆیان بۆ زمانی کوردی و باشترکردنی تەرخان کرد. نوورسی ئیدیعای ئەوەی دەکرد کە «خۆتەرخانکردن بۆ گەشەدان بە زمانی دایکی، ئاوێنەی باڵانوێنیی گەشەونەشەدان و بڵاوکردنەوەی ھەستی نەتەوەیییە»(Nursi, 2009: 191). بە باوەڕی ئەو، پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆ لەنێوان بەربڵاویی هەستیی نەتەوەیی و ڕێزگرتن لە زمانی دایکیدا هەبوو. ھەر بۆیە گرنگییەکی زۆری بە بیرۆکەی ”خۆی بەکۆمەڵ[29]“ و ڕۆڵی زمانی دایکی لە پێکهاتنی تەندروستانەی وەها ”خۆیەک“ داوە. نوورسی لە هەوڵێکدا بۆ وەسفکردنی بەهای زمانی کوردی، تا ئەو جێگە پڕکێشی کرد کە پلەی بەهای خودی مرۆڤ، یەکسان بکات لەگەڵ  پەرۆشی و خۆتەرخانکردن بۆ زمانی دایکی. نوورسی لە بەرهەمەکانی پێش ساڵی ١٩٢٥دا بەهۆی کەمتەرخەمییان بۆ ”زمانی دایکی“ سەرزەنشتی کورد دەکات و هوشداری ئەوە دەدات:

ئەوەی پێی دەوترێت زمانی دایکی ئاوێنەی بڵاوبوونەوە و گەشەونەشەی ھەستی نەتەوەیییە، ئاوی حەیاتە و ئەو دارەیە کە لە تێکۆشانی ئەدەبییەوە پەروەردە کراوە، پێوەری زانست و پێودانگی [لە ئاستی بەکۆمەڵدا] بتمانەبەخۆیی و کەماڵە… من ماتەمینی خۆم دەردەبڕم لەوەی کە ڕێگەمان داوە، زمانمان کە نیشانەی شارستانییەتە وشک و کەموکووڕ و ناکارامە بێت (داکۆکی زیاد کراوە، (Nursi, 2009: 191,. هەروەها نوورسی نیگەرانی و ناڕەحەتی خۆی لە نووسین بە زمانە غەیرە کوردییەکان دەردەبڕی. ڕەنگە هەستی بەوە کردبێت کە زمانی نووسینەکەی واتە عەرەبی و تورکی بۆ خەیاڵ و وێناکردنەکەی نامۆن و بە شێوەیەکی دڕندانە قسەکردنەکەی تێک دەدەن. بۆیە، دەڵێت «من بە کوردی بیر دەکەمەوە، بەڵام دەبێت بە زمانی عەرەبی و تورکی بنووسم کە لە ڕێگەیەوە شێوازی نووسینی خەیاڵ و وێناکردنم، ناتوانێت بیرکردنەوەکەم بگەیەنێت(Nursi, 2009: 439). نوورسی وەکوو کوردێک ھەستی بە لەخۆنامۆیی لە ئەندێشەی خۆیدا دەکرد، کاتێک ئەندێشەکانی بە زمانی بێگانە دەردەبڕی.

نوورسی ستایشی ئەو کەسانەی دەکرد کە بەرھەمەکانیان بۆ زمانی کوردی تەرخان کردووە. نموونەیەک کە ئاماژەی پێ دەکات و سەرسامی و پەسنی لەڕادەبەدەری خۆیی بۆ دەردەبڕێت، خەلیل خەیاڵییە، یەکێک لە بەناوبانگترین ئەدیبانی کوردی باکوور[30]. نوورسی خەیاڵی بە ”سەرچەشنی نیشتمانپەروەری[31]“ ناو دەبات. نوورسی لە یەکێک لە باسەکانیدا بە ئامادەبووانی دەڵێت، «رێگەم بدەن بە سەرچەشنێکی نیشتمانپەروەری ئاشناتان بکەم، خەلیل خەیاڵی ئەفەندی، کە لە چالاکییە زمانەوانییەکانیدا، وەک هەموو بوارەکانی دیکەی نیشتمانپەروەری، ڕۆڵێکی پێشەنگانەی بینیوە»((Nursi, 2009: 191. کاریگەریی نوورسی تەنیا کورت نەدەکرایەوە بۆ ناسیۆنالیزمی زمانی. وەک پێشتر ئاماژەمان پێدا، ناسیۆناڵیستە تورکەکان، چ ئایینی بن یان ئەوانی دیکە، ناسیۆنالیزمی کوردیی نوورسییان کردووە بە خاڵێکی گەورەی ململانێ و پێکدادان. بەهۆی کاریگەرییە گەورەکانی نوورسی لەسەر ئیسلامیزمی تورکیا، تورکە ئیسلامییەکان بە توندی ڕەتی دەکەنەوە کە ئەو جۆرە ئیعتبارە بە ئەو نیسبەت بدەن. ھەر بۆیە ئیدیعای ئەوە دەکەن کە نوورسی «هەمیشە لە بڵاوکراوە و وتارەکانیدا ناسیۆنالیزمی ئیدانە کردووە»(Uzer, 2011: 112). لایەنگرانی ئەو کە بە تورکە نوورسییەکان ناسراون و زۆربەیان شوێنکەوتووی فەتحوڵڵا گۆلەن، پیاوی ئایینی بەناوبانگی تورکن، لەوەش زیاتر پەل دەکێشن و بانگەشەی ئەوە دەکەن کە «نوورسی بە درێژاییی ژیانی، دژی هەر جۆرە چالاکیەکی کوردی وەستاوە»(Colak, 2009: 134). ھەڵبەت ئیدیعاکانی ناسیۆنالیستە تورکەکان لە دەوروبەری نووسینەکانی پاش-تاراوگەی نوورسیدا دەسووڕێنەوە بەڵام من لە شیکارییەکەمدا بە وردی سەرنج دەخەمە سەر نووسینەکانی پێش 1925، چونکە لە کاتی تاراوگەدا بە تەواوی لە پەیوەندی لەگەڵ کورد بێبەش بوو. بۆیە ئەوە ئیدیعای منە کە نووسینە گشتییەکانی نوورسی سەبارەت بە ئیسلام، نکۆڵی لە هەست و تێڕوانینە ناسیۆنالیستییەکانی ئەو ناکەن. گومان لەوەدا نییە کە نوورسی تا ڕادەیەک بۆچوون و تێڕوانینی ئاڵۆزی لەمەڕ دەوڵەتی مۆدێرن و ناسیۆنالیزمەوە ھەبووە. بە تایبەتی لە کردوکرداری جەماعەتی ئیتحاد و تەرەقی ترسابوو، کە ئەوانەی بە شێویەکی سەیروسەمەرە، بەجەستەکراوی دەوڵەتداری مۆدێڕن دەزانی. بەھەرحاڵ، نوورسی دواتر لە سەردەمی دوای جەنگی جیھانیی یەکەمدا، ئەم بۆچوونانەی پەرەپێدا، چونکە نەیتوانی دەوڵەتسازی مۆدێڕن لە شارستانییەتی ڕۆژئاوا و ئەنجامە کارەساتبارەکانی جەنگی یەکەم جیا بکاتەوە ( بڕوانە،Nursi, 2009: 250-4). بێ گومان ئەم جۆرە بۆچوونانە وای لێ کرد کە لەڕادەبەدەر لە بەشداریکردنی ڕاستەوخۆ لە کردەوەی سیاسیدا دوودڵ بێت.بەڵام دوورکەوتنەوەى نوورسى لە ئەکتی سیاسی، کە لە ساڵى ١٩٢٦دا لە ڕاپەڕینى شێخ سەعیدی پیراندا خۆی پیشاندا، نکۆڵی لە هۆگرى ئەو بۆ چارەنووسى سیاسی کورد ناکات. سەرەڕای گومان و دڕدۆنگییەکانی، نوورسی دانی بەوەدانا کە دەوڵەتی مۆدێڕن دەتوانێت دەورێکی گرنگ لە دابینکردنی پەروەردەی گشتی و تەندروستی و ئەمنییەت بگێڕێت. بەم پێیە لەگەڵ ئەوەشدا ھەستی بەوە دەکرد کە دەوڵەت لە زاتی خۆیدا دامەزراوەیەکی توندوتیژە، بەڵام بە پێچەوانەی ئیسلامییەکانی ئەمڕۆ، پێی وا نەبووە کە بە تەنیا ئایینداریی فەرمانڕەواکان، دەوڵەتی مۆدێڕن لە بەکارهێنانی دەسەڵاتی وێرانکەر ڕابگرێت[32].

نوورسی تووشی دووڕێیانێکی گەورە بوو: لە لایەک بانگەشەی بۆ ئەوە دەکرد کە ناوی نابوو ناسیۆنالیزمی ئەرێنی[33]، فۆڕمێکی مامناوەندی ناسیۆنالیزم[34] کە لە مافی بەکۆمەڵی خەڵک بۆ بە دەوڵەتبوون بەرگری دەکرد، لە هەمان کاتدا خۆی لە نکۆڵیکردن لە بوون و مافەکانی نەتەوەکانی دیکە بەدوور دەگرت(Nursi, 2009: 243). لە لایەکی دیکەوە و لەگەڵ ئەوەشدا بە باوەری نوورسی، ئەمە بە واتای باوەڕ بە شەرعییەتی هەڵوەشاندنەوەی خەلافەتی عوسمانی بوو، کە دوا پەناگەی موسوڵمانەکان لە دژی ئەورووپا لە ئەژمار دەدرا. ئەم جۆرە لە دووفاقەیی و وەفاداری دوانەیی[35]، ڕەنگدانەوەی نیگەرانییەکانی بوو سەبارەت بە چارەنووسی ھاونیشتمانە کوردەکانی لە بەرانبەر گەشەسەندنی ناسیۆنالیزمی تورکیدا. بۆیە لە ساڵی ١٩٢١ نوورسی فۆڕمێکی جێگرەوەی بۆ خەلافەت پێشنیار کرد، فۆڕمێک کە تەنیا ڕۆڵی ڕاوێژکاری لەناو تورکیادا بگێڕێت و هێمای یەکگرتوویی گشت جیهانی ئیسلام بێت. بەم پێیە، نوورسی داکۆکی لەسەر سیستەمێک دەکرد کە تێیدا پاشا، سەرپەرشتی (نزارەت) سی ملوێن کەس دەکات [لە ناو تورکیا]، و وەک خەلیفەیەک هێمای پەیوەندییە پیرۆزەکەی نێوان سێ سەد ملوێن [موسڵمان لە سەرانسەری جیهاندایە](Nursi, 2009: 258). نوورسی دژی زیادبوونی سەرهەڵدانی ناسیۆنالیزم و دەوڵەتە موسوڵمانەکان نەبوو. بە پێچەوانەوە، ئەمەی وەکوو «گەیشتن بە سەروەری ڕەوای خۆیان سەیر دەکرد»(Nursi, 2009: 179). ڕەنگە ئەو بیری لە سەرهەڵدانی دەوڵەتە نەتەوەیییە موسوڵمانەکان وەک زەمینەیەکی لەبار بۆ بەدیهێنانی مافەکانی تاک کردبێتەوە. بۆیە جەختی لەوە کردەوە کە «هەموو تاکێکی موسوڵمان پشکی مافی خۆی لە سیستەمی نوێی حوکمڕانیدا بەدەست دەهێنێت لەبەر ئەوەی بیرۆکەی سەروەری نەتەوەییhakimiyet-I milliye) ) لە ئاسیادا لە حاڵی برەودایە»(Nursi, 2009: 179).بە سەرنجدان بەو ڕاستییەی کە نوورسی لە ناسیۆنالیزم وەک مافێک تێیگەیشتبوو، بەزەحمەت دەیتوانی لە دژایەتی ناسیۆنالیزمی کوردیدا بوەستێت؛ تەنها ئەم بڕگەیەی خوارەوە بۆ پاساوی ئەو باسە بەسە:

«ئەوەی پێی دەوترێت نەتەوایەتی «ملییەت» [ڕەگ و ڕیشەی لە] قووڵاییی ڕابردوودا هەیە، بەسەر سەحرا بەرفراوانەکانی ئێستا و داهاتوودا… [ڕەگ و ڕیشەی لە] [دەنگی] سەرسوڕهێنەری کوردەکان وەک دەنگی کوڕەکانی زاڵ داکوتاوە، ڕۆستەم و سەلاحەدین ئەیووبی، وەک یەک خێزان لە چادرێکدا لەسەر لووتکەی شاخێک کۆ بوونەوە… فەرمان بە هەمووتان دەدەم کە ببنە یەک ڕۆح کە یەکگرتووییی میللەت لە پێناو پاراستن و بەختەوەرییەکەیدا بەرجەستە بکات… [ئەوەیە] بە سەرھەڵدان و تەقینەوەی ڕۆح و حەمییەتی ناسیۆنالیستی [مرۆڤ] لە فەزیلەتە ئەخلاقییەکان سەرکەوتوو دەبێت و کارەکتەری خۆی پاڵاوتە دەکات(Nursi, 2009: 189). ھەروەھا باسوخواسی ئەو لەسەر ستەمکاری و سەرەڕۆییی ئەوەمان بۆ دەردەخات کە نوورسی بە قووڵی لە خەمی چارەنووسی ھاونیشتمانییە کوردەکانیدا بووە. ئەو پێی وابوو، جگە لە ستەمکاریی سیاسی، فۆڕمەکانی ستەمکاریی سکۆلاستیکی و کۆمەڵایەتیش هەن کە سیستەمێکی دەستووریخوازی[36] (مەشروتییەت) چارەسەری ئەوانە دەکات(Nursi, 2009; 189). لە لای نوورسی دەستووریخوازی تەنیا سیستەمێکی سیاسی نەبوو. بەڵکوو فۆڕمێک بوو لەو کولتوورە سیاسییەی کە تێیدا بیرۆکەکان لەسەر بنەمای بەها و شایستەییی سروشتی خۆیان مامەڵەیان لەگەڵ دەکرا. ئەو پێداگری لەسەر ئەوە دەکرد کە بەبێ ناشتنی ”سەرەڕۆیی کۆمەڵایەتی“ و وەرگرتنی کولتووری دەستووریخوازی، کوردەکان ناتوانن ڕکابەری لەگەڵ ئەوانی دیکەیان بکەن. نوورسی پێی‌وابوو پەیوەندییەکی چڕی سیستەماتیک لەنێوان بڵاوبوونەوە و گەشەی سەرەڕۆییی کۆمەڵایەتی یان ”ڕکابەریی خێڵەکی[37]“ و کەموکووڕی هەستی ناسیۆناڵیستیدا ھەیە. ئەو ئیدیعای ئەوەی دەکرد کە «هەموو نەتەوەیەک حەوزێکی ڕۆحی هەیە کە بوێری و شەرەف و دەسەڵاتی نەتەوەییی خۆی پێک دەهێنێت و دەیپارێزێت کە بە گشتی بناغەکانی هۆشیاری نەتەوەیی دادەمەزرێنێت(123-124:Nursi, 2009). ئەم سیفەتانە «وەک ڕشتەیەک لە کۆپەڵە [تاردارەکان] کاردەکەن …. کاتێک بیرۆکەی نەتەوەیی لە یەک دەپسێت … نەتەوە، واقیعی خۆی لەدەست دەدات»(داکۆکی زیاد کراوە،123-124:Nursi, 2009). نوورسی هۆشداری دا، کورد دەبێت بزانێت، کە هەندێک سەرکردەی ئایینی و کۆمەڵایەتیی کورد، نمانا و سەمبۆلی سەرەڕۆیی و ستەمکاری بوون. لە ڕاستیدا ستەمی ئەوان لە ڕادەبەدەر وێرانکەر بوو و بەربەستی گەورەی بەردەم نەتەوایەتی کورد بە حسێب دەھات(Nursi, 2009: 123-4). نوورسی لە وتاری ساڵی ١٩١١دا بە ناونیشانی ”مونازەرات“ (دیبەیتەکان) بانگەشەی ئەوە دەکات کە کورد سەرەڕای ئازایەتی و حەماسەتی بانئاسایی[38] و کەسایەتیی ڕیزپەڕی[39]، لەدوای گەلانی دراوسێی خۆیدایە کە دەوترێت ژمارەی حەشیمەت و دەسەڵاتیان هاوڕادەی کورد نییە(Nursi, 2009: 123). بە باوەری نوورسی ھۆکاری دۆخی نالەباری ھاوچەرخی کورد، سەرەڕۆیی کۆمەڵایەتی بوو کە بە نۆبەی خۆی ھۆکاری سەرەکیی کەموکووڕییە بنەڕەتییەکانە لە سیاسەتی کوردیدا (Nursi, 2009: 123).

هەر کاتێک باس لە ناسیۆنالیزمی کوردی نوورسی دەکرێت پرسیارێکی جیددی دێتە ئاراوە: بۆچی نوورسی نەچووە پاڵ ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٢٥ی شێخ سەعیدی پیران، سۆفی سوننەی ھاونیشتمانی خۆی، لە دژی دەوڵەتی کەماڵیستی؟ ناسیۆناڵیستە ئایینیەکانی تورکیا بە تایبەتی بانگەشەی ئەوە دەکەن کە نوورسی بە توندی دژی ڕاپەڕینێکی ناسیۆنالیستی وەک ڕاپەڕینەکەی شێخ سەعید وەستایەوە. جگە لەوەش پێمان دەڵێن کە نوورسی هۆشداری داوە بە کورد کە لە دژی سوپای موسوڵمانانی تورکیا شەڕ نەکەن (ئیدیعای هاوشێوە لە لایەن شوکران[40] و ئەبوڕەبیع[41] دووپاته دەکرێنەوە 2005: 109). یان ئەوەی کە نوورسی پێی وابووبێت کە «ڕەنگە سەد هەزار قیدیس لە سوپای عوسمانیدا هەبن»(Sikran and Abu-Rabi‘, 2005: 109). ئاکادمیسیەنەکانی تورک، جەماڵەدین کانلی[42] و یووسف کەنعان بەیسیلەن[43] پێشتر نیشانیان داوە کە ئەم جۆرە باسانە ناتەبا و دژیەک و نایەکانگیر و لە ڕاستیدا ھەڵەن(Canli and Beystlen, 2010: 298-310). ئەم مێژوونووسە تورکانە بە چڕی لەو چیرۆکانەیان کۆڵیوەتەوە و تیشکیان خستۆتە سەر ناتەبایی و دژیەکبێژییە زەقەکانیان. بەھەرحاڵ لەگەڵ ھەمووی ئەمانە، کاتێک باس لە وڵامدانەوەی ئەو پرسیارەی سەرەوە دەکرێت، کۆمەڵێک پرس هەن کە پێویستە لەبەرچاو بگیردرێن. یەکەم: شێخ سەعید لە ڕاپەڕینی پیران، کە لە شوێنێکی دیکەدا باسی لێوە کراوە ((Soleimani, 2016a, نوێنەرایەتی سەرهەڵدانێکی دیکەی ناسیۆنالیزمی کوردی دەکرد، کە لە ڕووی ئایینی و سیاسییەوە لەگەڵ بۆچوونەکانی نوورسی سەبارەت بە هەردوو ئیسلام و ناسیۆنالیزم یەک دەگرێتەوە. دووھەم: نوورسی پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ کاریگەرترین سەرکردەکانی ڕاپەڕین هەبووە و براکەی خۆی ڕۆڵی سەرکردایەتی تێدا بینیوە. سێھەم: بەڵگەنامە هەیە کە تەنانەت دوای دە ساڵ، نوورسی نەیتوانی هاوسۆزی خۆی بۆ باڵاترین سەرکردەی ڕاپەڕین بشارێتەوە و تەنانەت لە یەک حاڵەتدا تۆڵەسەندنەوەی شێخ سەعیدی ڕاگەیاند(Cevik, 1996: 8-15). ئێستا پرسیارەکە ئەوەیە: بۆچی نوورسی ڕۆڵی کارای لە ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٢٥ی کورددا نەگێڕا؟. من دەڵێم دەکرێت دوو هۆکار هەبێت بۆ ئەمە: یەکێکیان دەروونناسانە و ئەوی دیکەیان ئایینی.

موناقەشەی من ئەوەیە کە سەرەڕای ناسیۆنالیزمی کوردی، نوورسی ئەوەندەی پەل نەدەکێشا کە لە دژی جڤاکێکی تری موسوڵمان شەڕ بکات. ھەر بۆیە ڕەنگە فۆڕمێکی ناتوندوتیژیی بەرگری لە کوردی پێ باشتر بووبێت، سەرەڕای ئەوەی پێی وابوو ناسیۆنالیزمی قەومی دەتوانێت کۆمەڵگەی کوردی بەرەو پێشەوە ببات و تایبەتمەندییە نەتەوەییەکەی پاڵاوتە بکات.تەنانەت جارێک پێشنیاری کرد کە کورد لە ئەرمەنییەکانەوە هاوکاری وەربگرێت و فێری ناسیۆنالیزم بێت(Nursi, 2009: 160). هەموو ئاماژەکان ئەوە پیشان دەدەن کە نوورسی وای وێنا دەکرد کە توندوتیژیی کۆمەڵگەیەکی موسوڵمان لەنێوان خۆیاندا، لە ژێر گوتەزای ناسیۆنالیزمی نەرێنیدا[44] دەگونجێت: واتەسەپاندنی مەترسی لەسەر بوونی نەتەوەیەکی دیکە. سەرەڕای ئەوەش، بە لەبەرچاوگرتنی دۆخی نالەبار و ناجێگیری کورد، ڕەنگە نوورسی ڕاپەڕینی کوردی بە هەڵەیەکی ستراتیژی زانیبێت. زۆرێک لە کوردەکان پێیان وابوو لە ئەگەری پێکدادان لەگەڵ دەوڵەتدا، کورد لە ئامۆزا ئەرمەنییەکانیان باشتر دەرناچێت. نووسینەکانی پاش شەڕی جیھانیی یەکەمی نوورسی، دەریدەخەن کە لە سستی و لاوازی دەوڵەتی مۆدێڕن و ئەو ھەلومەرجە ئاسانکارییەی کە توندوتیژیی ئازاد کردووە، ترس و دڵەڕاوکێی بووە.

هەروەها دۆخی دەروونناسانەی نوورسی و گەرایشە زاهیدانە ڕوولەھەڵکشانەکانی، دەبێ خواستی ئەوی بۆ دوورکەوتنەوە لە بەشداریکردن لە هەر چالاکییەک کە خوێنڕشتنی موسوڵمانانی پێوە بێ، توندتر کردبێت. نوورسی وەکوو دیلکراوێکی پێشوو لە کەمپی ڕووسیادا، بە ھەڵاکردن لە کەمپی زیندان و گەڕانەوە بۆ ماڵەوە، کارەساتێکی گەورەی بەسەردا ھاتبوو. بیرەوەرییەکانی لە شەڕ، ھێشتا تازە بوون. نوورسی شایەتحاڵی دڕندەییەکانی بەرەی پێشەوەی شەڕ بوو. سەرەڕای ئەوەش، ھیوابڕاو و بێدەمار بوو بەهۆی ئەو توندوتیژییە سیاسییەی کە لەلایەن جەماعەتی ئیتحاد و تەرەقیەوە ئەنجام درا، کە ڕۆژێک پێی وابوو تەنها دەبێتە نیعمەتێک بۆ گەلانی موسوڵمان. بۆ دیلێکی پێشووی دەستلەکارکێشاوە و بێهیوا و ماندوو لە شەڕ، بەشداریکردن لە ڕاپەڕینێک کە وێدەچوو کۆمەڵگەی موسوڵمانی کورد بگەیەنێتە لێواری ئەوەی کە بە دەستی موسوڵمانەکانی دیکە جینوساید و بنبڕ بکرێت، ڕێبازێکی زۆر ڕاکێشەر نەبوو. گەڕانەوەی نوورسی بۆ ڤان و دەستپێکردنەوەی وانەوتنەوەکەی کە تا تاراندن و دەربەدەرییەکەی لە ساڵی ١٩٢٥ بەردەوام بوو، خۆی نیشانەی بێ‌هیوایی بوو لە سیاسەت. سەرەڕای ئەوەش و لەگەڵ دووفاقی و دوودڵییەکەی، نوورسی هەمیشە زۆر بە خەمەوە بوو بۆ چارەنووسی کورد وەک نەتەوەیەکی جیاواز[45].

وتەی کۆتایی: ئایا ناسیۆنالیزمی ئایینی مومکینە؟

دوای ئەوەی باسمان لە کاریگەریی جیاوازییە ئەتنیکییەکان لەسەر تێڕوانینی شێخ عوبەیدوڵڵا و شێخ سەعید نوورسی لە بۆچوونەکانیان سەبارەت بە ”ئەوی دیکە“ و ھەروەھا بۆچوونە ئایینییەکانیان کرد، ئێستا دەپەرژینە سەر لایەنی ڕاگەیاندنی[46] لێدوانە سیاسییەکانیان. ئەگەر دەربڕینی[47] جودیت باتلەر بە قەرز وەربگرین، ئەوان لە چ جۆرە سیاسەتێکی کرداریدا بەشدار بوون؟(Butler, 1997). بۆ نموونە شێخ بە لێدوانەکانی چی ڕاگەیاند؟ ئەو وشانەی بەکاری هێناوە چی کردووە؟ ئایا دەتوانرێت هیچ مانایەک بە قسەکانی بدرێت؟ ئایا لایەنی ڕاگەیاندنی ڕاپەڕینەکەی بە بەراورد لەگەڵ ڕاپەڕینەکانی پێشووی کورد هیچ تازەگەرییەکی نیشان داوە؟ چی دەبێت ئەگەر لێدوانەکانی بۆ بۆچوونە باوەکان سەبارەت بە چوارچێوەی کۆمەڵایەتی-فەرهەنگیی ڕاپەڕینەکەی نائاسایی دەربکەون؟ ئایا دەتوانرێت لێدوان و دەربڕینەکانی بۆ پێداچوونەوەی ڕاپەڕینەکە کەڵکی لێوەربگیردرێت، یان ئایا دەتوانرێت پشتگوێ بخرێت؟.

بە شیکاری ورد و مووقڵەشێن و بە سەرنج بەوەی کە ئەو کەسایەتییانەی سەرەوە چییان لەبارەی کورد و تورک و فارسەوە هەبووە و بەتایبەتی بە سەیرکردنی ئەوەی کە کام تایبەتمەندییان بە شێوەیەکی ئەرێنی و نەرێنیتر نیشان داوە بۆ ئەوەی بزانین ویستویەتی کام لایەنی لە بوژانەوەی ئەواندا لەخۆ بگرێت، بیگۆڕێت یان وەلای نێت، دەتوانین هێڵکارییەکی جیاواز لە شێوەی ڕوانینی کورد لە بەرامبەر ئەوانی دیکەدا شوێنپێی بگرین. ئەم شیکارییە دەتوانێت ببێتە هۆی دۆزینەوەی ڕاکێشەر سەبارەت بەو شتانەی کە بینیویانە، چۆن لێکدانەوە و ڕاڤەیان بۆ کردووە و مومکینە چ پاڵنەرێکی کولتووری و ئایینی-سیاسی ھاندەریان بووبێت بۆ دەربڕینی بۆچوونە تایبەتەکانیان لەو کاتە تایبەتانە و لەو چوارچێوە و کۆدەقە تایبەتەدا. بەم شێوەیە دەتوانین وێنەیەک لە هۆکارە ئەگەرییەکان بەدەست بهێنین کە بۆچی ئەوان بەو شێوەیە بیریان کردۆتەوە. باشترین ڕێگە بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە مەبەستی ئەو کەسایەتییانە لە ”گەلی کورد“ چی بووە، دەبێت بڕوانینە جۆری کەڵکوەرگرتن لەو دەستەواژە، لە کۆدەق و بەستێنە جۆراوجۆرەکاندا:

نەتەوەی کورد کە زیاتر لە پانسەد هەزار بنەماڵەیە، گەلێکە لە خەڵکانی جیاواز پێکھاتووە. ئایینەکەیان جیاوازە (لەگەڵ ئایینەکەی ئەوانی تر)، نەریت و داب و میراتیان جیاوازە. کوردستان لە نێو گەلاندا بە خەراپەکاری و گەندەڵی وێنا کراوە و ناسراوە… کوردستان ناوبانگێکی خراپی وەرگرتووە و ڕیسوا بووە… سەرۆک و فەرمانڕەواکانی کوردستان بریتی بێت لەوانەی لە ژێر دەستی تورکن یان فارس و یان دانیشتووانی کوردستان، ھەموویان یەکگرتوو و یەک قسەن و لەسەر ئەوە کۆکن کە بابەتەکان بەم شێوەیە لەگەڵ ئەو دوو حکوومەتەدا بەڕێوە ناچن و بە پێویستی دەزانن کارێک بکرێت، بۆ ئەوەی حکوومەتەکانی ئەوروپا کە لەو بابەتە تێگەیشتوون، لێکۆڵینەوە لە ھەلومەرجی ئێمە بکەن[48].

بەو پێیەی کە ئەم کەسایەتییانەی سەرەوە مێژوونووس و کۆمەڵناس و قەومناس نەبوون، ئەوا ڕەنگە ئەو پرسیارە دروست بێت کە ئامانجی ئەوان لە جیاکردنەوەی کورد لە نەتەوەکانی دیکە چی بووە؟ بەم قسانە هەوڵی چییان دەدا؟ ئەوەی ئێمە لێرەدا دەپەرژینە سەری، هەوڵ دەدەین ڕوونی بکەینەوە (١) مەبەستیان چی بووە و (٢) قسەکانیان چ وێنەیەک لە سیاسەتەکەیان دەردەخەن. بەم پێیە، وتادارکردنی کردەیەک، بە مانای کۆدکردنەوەی «مانای کردارێک [کە]  لە حاڵەتی کردەی زمانەوانیدا، ڕەنگە ھاوتا بێت لەگەڵ تێگەیشتن لە سروشتی ئەو کردارە بێدەنگانەی کە لەلایەن ئاخێوەرەوە ئەنجام دەدرێت»(Skinner, 2002: 113). بۆ نموونە شێخ عوبەیدوڵڵا نامەکانی ئاراستەی بەردەنگانێکی فەرمی کردووە و ناوەرۆک و چوارچێوەی نامەکانی بە ئاشکرا سیاسییە. بەم شێوەیە نامەکان دەربڕین و بەڵگاندنی سیاسین کە مەبەست لە نووسینیان گەیشتن بە ھەندێک ئامانجی سیاسی دیاریکراوە. ئەم لایەنە سیاسییەی نامەکانی، سروشتی بەڵگاندن و شێوازی وەسف کردن و ” گێڕانەوە“ی لە کوردەکان، بۆ تێگەیشتن لە مەبەستەکانی ئەو یەکجار گرینگە. جگە لەوەش دەمانەوێت وڵامێک بۆ ئەو پرسیارانە بدۆزینەوە کە بۆچی لەو کاتە تایبەتەدا دەربڕینی سیاسیی وای ھەبووە و بۆچی قسەی بۆ ئەو کەسایەتییە سیاسییە تایبەتانە کردووە؟. ئەم پرسیارانە لەو کاتەوە سەرهەڵدەدەن کە وەک پێشتر ئاماژەمان پێدا، هەندێک لە توێژەران گومانیان لەسەر ڕەسەنایەتیی بۆچوونەکانی شێخ عوبەیدوڵڵا دروست کردووە و زمانەکەی بە دژەمیناک[49] و یان نائاسایی و دژەپێوەڕ[50] لە خێڵگەرایی/ ئایینداری کوردیدا دەزانن. ئەوانەی بۆچوونەکانی بە ناڕاستەقینە دەزانن پێیان وایە شێخ بەو پێیەی کەسێکی ئایینی بووە و لە چوارچێوەیەکی کۆمەڵایەتی-فەرهەنگیی خێڵەکیدا ژیاوە کە هیچ بوارێکی بۆ سەرهەڵدانی ناسیۆنالیزم نەهێشتووەتەوە، نەیدەتوانی خاوەنی بۆچوونی ناسیۆناڵیستی بێت.

ھەروەک لە سەرەوە ئاماژەی پێ کراوە بۆ نموونە شێخ هەندێک نامەی بۆ مەبەستێکی سیاسی نووسیوە. ئێستا پرسیاری ڕەخنەیی بەم شێوەیە: ئایا دەتوانین لە ڕێگەی خوێندنەوەی وردی ئەم نامانەوە ”کردەوەی مەبەستدار“ی شێخ واتادار بکەین؟ ئەم نووسینانە تا چەند دەتوانن ڕۆشنایی بخەنە سەر کۆدەقی مێژووییی خۆیان؟ شێخ لە نامەکانیدا هەوڵی وەسفکردنی کورد دەدات.هەوڵ دەدات قەناعەت بە بەردەنگانی بێنێت کە کورد نەتەوە و گەلێکی جیاوازە، نە فارسن و نە عوسمانی. بە زمانێکی زیادەبێژییانە ئەو کارە دەکات. شێخ ئەوەندە دەڕوات کە دەڵێت کورد باوەڕی بە ئایینێکی جیاواز هەبووە. بۆچی عوبەیدوڵڵا ویستی قەناعەت بە بەریتانییەکان و ئەوانی دیکە بھێنێت کە چۆنایەتیی ئایینی کوردی لە ئایینی هاوئایینەکانیان جیاوازە؟ لۆژیکی بنەڕەتی ئەو چی بوو؟ ئایا ئەمە تاکە ڕێگا بوو بۆ ئەوەی زلهێزەکان قەناعەت بەوە بێنن کە کورد هیچ وەفادارییەکی ئایینی بۆ عوسمانییەکان نییە؟

پرسی سەرەکی لێرەدا ئەوەیە کە هەرچەندە پێش ڕاپەڕینی شێخ عوبەیدوڵڵا ناوچەی کوردستان بە ڕاپەڕینە دژە ناوەندگەراییەکانیەوە ناسرابوو، بەڵام بە ئەگەرێکی زۆرەوە ئەو کاتە جەختیان لەسەر ناسنامەی جیاوازی خۆیان نەکردبووەوە[51]. ئەوە شێخ عوبەیدوڵڵایە کە جەختی لەسەر ئەتنیک و ئایین و زمانی جیاوازی کورد کردووە و ئەمانەشی کردە بنەمایەک بۆ شەرعییەتی ئیدیعا سیاسییەکانی. تەنانەت پێش کۆتایی سەدەی نۆزدەهەمیش سەرچەشنێک لە ڕاپەڕینەکانی کورد هەبووە. بەڵام پێش ڕاپەڕینی شێخ عوبەیدوڵڵا، ناڕازییەکان لە دەوڵەت، کوردایەتییان وەک هۆکاری ڕاپەڕینەکانیان نەهێنابووە ئاراوە. دەکرا جیاوازییە ئەتنیکییەکان و مومکینە سیاسەتە ھەڵاواردنەکان، ڕۆڵێکیان لە ڕاپەڕینە پێشووەکاندا ھەبووایە، بەڵام نیشانەگەلێ لە لەخۆڕامانی کوردییان تێدا بەدی نەدەکرا و بەشداربووان داواکارییەکانیان لەسەر بنەمای جیاوازی ئەتنیکی نەبوو. ئەوەی ڕاپەڕینی عوبەیدوڵڵا لە ڕاپەڕینەکانی پێشووی کوردستان جیا دەکاتەوە، لە بەستنەوەی شەرعیەتی ئیدیعا سیاسییەکانی خۆیەتی بە تەوسیفی لە کۆمەڵگەی کوردییەوە. ئەمەش ڕێک ئەوەیە کە لە دڵی ئیدیعای ناسیۆناڵیستی مۆدێڕندایە کە تێیدا میللەت بەدیھی و خۆئاشکرا[52] گریمانە دەکرێت. ئەمە بە باشترین شێوە لەلایەن بیلیگەوە جومگەبەندی دەکرێت، کاتێک ئاماژە بەوە دەکات کە ناسیۆنالیزم، وەک ڕێگەیەک بۆ وێناکردنی کۆمەڵگە فۆڕمێکی مێژووییی هۆشیاریی تایبەتە.(داکۆکی زیاد کراوە، Billig, 1995: 19 )

ئەوەی پێویستە جەختی لەسەر بکرێتەوە ئەوەیە کە ئەو کەسایەتییانەی لە سەرەوە باسمان کرد پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆیان لەنێوان وەسفکردنی کورد و دەستەبەرکردنی مافەکانیدا دەبینی. ئەوان بەو باوەڕەی کە هەندێک ڕاستی هەندێک ماف بەرهەم دەهێنن، وەک بریکاری سیاسیی ڕاستییەکانیان وەسف کرد  و نواندیانەوە. ئەمەیە کە دێریدا لە باسەکەی لەبارەی جاڕنامەی سەربەخۆییی ئەمریکادا، بە «تەوسیف، ڕاستی و ماف ناوی دەبات».(Derrida, 2002: 51) ئەم جۆرە ڕستانە تایبەتە بە سەردەمی ناسیۆنالیزم. ئەوە ڕێکەوتن‌نامەی ئەم سەردەمەیە کە تایبەتمەندییەکانی کۆمەڵێکی مرۆڤی دیاریکراو وەک ”ڕاستی“ دەنوێننەوە بۆ ئەوەی ئەم ”ڕاستییە بەدیھییانە“ وەک بنەمایەک بۆ داوای هەندێک مافی سیاسی و کولتووری ”نکۆڵیھەڵنەگر[53]“ بەکار بھێنن. وەک بینیمان لەم حاڵەتانەدا سەرکردەکانی کورد وەسفی کورد دەکەن و ڕایدەگەیەنن کە یەک قەوارەی سیاسی پێک دەهێنن، کە لە پێکهاتە موسوڵمانەکانی دیکە جودان. ئەم جۆرە دەربڕینانەی ”ڕاستییەکان “و چێکردنی ئەوانە، ھاوکات و بە یەکجار ڕوو دەدات. وەک دێریدا (2002: 49)دەڵێت، «ئەم لێڵایی و ئاڵۆزییە، ئەم بڕیارنەدانە لەنێوان، با بڵێین، پێکهاتەیەکی کرداری و پێکهاتەیەکی ڕاگەیەندانی، پێویستە بۆ بەرهەمهێنانی کاریگەرییخوازراو». بۆ نموونە ڕاگەیاندنی عوبەیدوڵڵا بە پێچەوانەی ڕاگەیاندنی ئەمریکییەکان، لە سازدانی دەوڵەتدا سەرکەوتوو نەبوو. بەڵام بانگهێشتی کرد بۆ ئەوەی بیرۆکەیەکی نوێ بێت بۆ کورد وەک کیانێکی تاقانە. بە سوودوەرگرتن لە تێگەیشتنی ئۆستین، دەتوانین بڵێین کە بە ڕاگەیاندنی جیاوازبوونی کورد، عوبەیدوڵڵا بەڕاستی ئەو نەتەوەیەی دروست کرد کە ئارەزووی دروستکردنی دەکرد، سەرەڕای ئەوەی سەرکەوتنی نەبوو لە دروستکردنی دەوڵەتدا(Austin, 1962)..ھەروەھا کە سکینێر ئاماژەی پێ دەکات:(2002: 104) «لە باس کردن لەسەر ھێزی گوتەدا، داکۆکی لەسەر ئەوە دەکرێت کە زۆرتر لەوانەیە کردەوە گوتنییەکە لە کرداردا خۆی پیشان دەدات، کەوایە دوای ئەم گوتانە، کوردایەتی[54] لە خێڵگەراییی کوردی جیا کرایەوە و بوو بە پرسێک بۆ دڵەڕاوکێی دەوڵەتی ناوەندی. گرنگ نییە ئەم بانگەوازکردنە بۆ کوردایەتی لە کام دیوی سنووردا ڕوویدا، خودی بانگەوازی کوردایەتی هاوتا دەبێت لەگەڵ ئیدیعای سەروەری[55] [سیاسی]. عوبەیدوڵڵا، وەک ئەوەی دواتر مێژووی کورد دانی پێدانا، باسی مافی کوردەکانی ئەودیوی سنووری کرد بە شتێکی، سروشتی. ئازار و ڕەنجەبە کۆمەڵەکانی وەک پاساوێک بۆ ئەم کردەوە ڕاگەیاندنە بەکار هێنا. هەوڵی دا ”واژۆ“ی دەوڵەتانی دیکە بسڕێتەوە و بە قەرز وەرگرتن لەو ڕستەی دێریدا ئامانجی ”سڕینەوەی پەیوەندییەکانی[56]“ ”باوکایەتی یان دایکایەتی“[57] ئەوانی بوو. بەبێ ئەوەی مرۆڤ لەگەڵ ئەگەری تێکەڵبوونی ئایین و ناسیۆنالیزمدا ڕێک‌ بکەوێت، ناتوانێت ڕوونی بکاتەوە کە چۆن کارگێڕێکی ئایینی کە ڕۆڵ و ئەرکی سەرەکیی ڕێبەری کۆمەڵگەکەی بووە لە کاروباری ئایینیدا[58]، ئەم زمانە بەکار دەهێنێت و تێکەڵ بە ”سیاسەتێکی کرداری[59]“ دەبێت. هەڵوێستی ئیلاهییاتی چاوەڕوانکراو[60]، کە لە کەسایەتییەکی ئایینی موسوڵمان یان شێخێکەوە- هەر شێخێک –چاوەڕوان دەکرێت، ئەوەیە پەیوەندییەکانی ئوممە وەک پەیوەندییەکی پیرۆز بپارێزێت. بەڵام ئەوەی دەبینرێت ئەوەیە کە ئەم پەیوەندییانە لە ئەندێشە سیاسییەکانی کارگێڕی ئایینیدا کاتێک کە سەرقاڵی ئەم کارە ناسیۆنالیستییە دەبێت، یان دەسڕێنەوە یان دەبنە شتێکی لاوەکی. ئەمەش وایە لەبەر ئەوەی کارگێڕەکە ئامادەیە دژی هاوئایینەکانی بوەستێت بۆ ئەوەی دۆزی ناسیۆنالیستی نەتەوەیی خۆی بەرەوپێش ببات. بە تەواوی بیر لەم پەیوەندییانە لەگەڵ ئەوی تری نەتەوەیی ئێستای خۆی دەکاتەوە. لانیکەم لەسەر دروستکردنی سنوورێکی نوێ لەنێوان خۆی و هاوئایینەکانیدا لەسەر هێڵە ئەتنیکییەکان دەڕوات. ئەم گۆڕانکارییانە لە بۆچوونەکانی کارگێڕی ئایینیدا لەگەڵ گۆڕانکارییەکانی تێڕوانینی ئەو بۆ ”ئێمە“ و ”ئەوان“ڕوو دەدەن. بەپێچەوانەوە ئەم هەڵوێستە سیاسییانە، عادەتەن لەڕووی ئایینییەوە پاساو ھەڵدەگرن. ئەمەش دزەکردنی ئەو شتە دەردەخات کە بە هۆشیاریی نەتەوەیی ناسراوە، چونکە ھەروەک سەعید نوورسی دەڵێت: «هەر کەسێک ئاوێنەیەکی نەتەوەی خۆیەتی»(.(Nursi, 2009: 189 بەم شێوەیە مرۆڤ لە لێکۆڵینەوە لە پەیوەندیی نێوان ئایین (ئیسلام بە تایبەتی) و ناسیۆنالیزم، دەبێت لەوە بڕوانێت کە چۆن دەوڵەت-نەتەوە دەبێتە چەشنێک لە جۆری ئایدیالی وێبەری[61] بۆ حوکمڕانی.

ناسیۆنالیزم، جا چجۆرێکی ئایدیال بێت یان ”پاڕادایم“، وەک بیلیگ ناوی دەبات، ڕێکەوتنێکی مۆدێڕنە، واتە نەریتێکی حوکمڕانی کە بە شێوەیەکی گەردوونی پەسەند کراوە. هەروەها چوارچێوەیەکە کە بە شێوەیەکی موتەعارف وا گریمان دەکرێت کەسەرەڕای مێژووە خوێناوییەکەی، چارەسەرێکە بۆ ململانێ کۆمەڵایەتییەکان(Mann, 2005). وەک ئەندەرسۆن دەڵێت، ‘”نەتەوە“ داهێنانێکی وەھای سەلماند کە مەحاڵ بوو مافی تۆمارکردنی تایبەتی[62]لەسەر دەستەبەر بکرێت[63]. ئامادەی ئەوە بوو کە لەلایەن دەستی جیاواز و هەندێک‌جاریش چاوەڕوان‌نەکراوەوە بدزرێت(Anderson, 1991: 67). بەم شێوەیە ئەگەر تێڕوانینی بیلیگ بۆ ناسیۆنالیزم وەک پاڕادایمێک قبووڵ بکرێت، ئەوا کاتێک مرۆڤ لەناو ئەو پاڕادایمەدا بێت، بیرکردنەوە و ڕەفتارێکی ناسیۆناڵیستییانە لە خۆی نیشان دەدات. پاشان ناسیۆنالیزم، شێوەیەکی باو بۆ ڕوودانی کردەی ئاخافتنی ناسیۆنالیستی مسۆگەر دەکات. بە باوەڕی بیلیگ ناسیۆنالیزم پاڕادایمێکە چونکە چوارچێوەی بیرکردنەوەمان دابین دەکات، دواتر بۆ ئێمە نەبینراو دەبێت. دەتوانین هەموومان ناسیۆنالیست بین بەبێ ئەوەی تەنانەت ئاگاداری ناسیۆنالیزمیش بین، هەر بۆیەش  شتێکی ”بەدیھی وخۆئاشکرا[64]“ یان ”ھەرڕۆژە و لەبەردەستە[65]“. ”هێزی نەبینراو“[66]ی ناسیۆنالیزم بۆ ئێمە بە نەبینراوی دەمێنێتەوە. دەبێت هەر ئەم نەبینراوبوون و لە هەموو شوێنێک حازر[67]ییەی بێت کە ھەم دەیکات بە بابەتی خۆجێیی و هەم گەردوونی و جیھانداگر[68](Billig, 1995: 9-30). کەوایە، ھەر وەکوو گێلنێر باوەڕی وایە، لەبری ئەوەی لە ناسیۆنالیزم تەنها لە ڕووی پەیوەندییەکەیەوە بە پێشکەوتنی تەکنەلۆژیا و پێشکەوتنی پیشەسازییەوە بیر بکرێتەوە، ڕەنگە بیرکردنەوە لە ناسیۆنالیزم وەک پاڕادایمێک بەسوودتر بێت(Billig, 1995: 9-30).

با بگەڕینەوە بۆ کردەی ئاخافتنی ئەو کەسایەتییانەی باسمان دەکردن، تەنیا لە چوارچێوەی پاڕادایمی ناسیۆناڵیستیدا دەتوانرێت لێی تێبگەین. هەر لە چوارچێوەی ئەم پاڕادایمەدایە کە گروپێکی نەتەوەییی جیاواز، کە لەسەر بنەمای ئیدیعای خۆئیڕجاعی سەبارەت بە خودی خۆیان دامەزراوە، داوای هەندێک مافی سیاسی دەکات. هەر لە چوارچێوەی ئەم پاڕادایمەدایە کە ئیدیعای نەتەوەبوون وەک ماف سەیر دەکرێت و ئیدیعای لەو شێوەیە دەبێتە شتێکی موتەعارف و ئاسایی. لە سەردەمەکانی پێشوودا ڕێک‌کەوتنێکی لەو شێوەیە بوونی نەبووە(Billig, 1995). سەرەڕای بوونی نەتەوە لە سەردەمی پێش ناسیۆنالیزمدا، ئیدیعای سەروەری نەتەوەیی و خۆبەڕێوەبەری لەسەر بنەمای تایبەتمەندیی ئەتنیکی و دەستەجەمعییە جیاوازەکان نەدەکرا. دیسانەوە لە چوارچێوەی ئەم پاڕادایمە ناسیۆنالیستییەدایە کە ئەم جۆرە ئیدیعایانە بوونەتە شتێکی موتەعارف و ئاسایی.

ئەگەر ناسیۆنالیزم وەک ڕێکەوتنێکی باڵادەست و زاڵی مۆدێڕن تێبگەین، دەتوانین دیاری بکەین کە ئایا گوتەیەک ناسیۆنالیستییە یان نا؟ لێرەوە، تێبینییەکەی ئۆستین کە ئاماژەی بەوە کردووە کە «دەبێت شێوازێکی موتەعارف و ئاسایی وەرگیراو هەبێت کە کاریگەرییەکی موتەعارف و ئاسایی دیاریکراوی هەبێت، ئەو شێوازە بۆ ئەوەیە وتنی هەندێک وشە لەلایەن هەندێک کەسەوە لە هەندێک بارودۆخدا لەخۆ بگرێت، دەتوانرێت بەرفراوانتر بکرێت و بۆ گوتە ناسیۆنالیستییەکانیش بەکار بهێنرێت»(Austin, 1962: 14). ئەم ڕێبازە دەتوانێت یارمەتیدەرمان بێت بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە ئایا کردەی ئاخافتنی کەسایەتییە مێژوویییەکانی سەرەوە لە چوارچێوەی ئەم پاڕادایمەدا ڕوویان داوە یان نا؟ یان ئایا بانگەوازی ئەم ڕێک‌کەوتنەیان کردووە یان نا؟ دیسانەوە ئەگەر مەرجەکانی ئۆستین سەبارەت بە کردەی ئاخافتن بۆ ئیدیعای ناسیۆنالیستییەکانیش شیاوی بەکارھێنان بن، کاریگەرییە ئاسایییەکانیان دەبێتە واقیع، کاتێک: «لەلایەن هەندێک کەسەوە لە هەندێک بارودۆخدا»(Austin, 1962: 14) بگوترێت. ئەگەر لێرەدا ”کەسەکان“ بە ”کۆمەڵگە“ بگۆڕدرێن، ئەوا ئەم کۆمەڵگەیە دەبێت ”خەیاڵ“ بکات و جیاوازبوونی خۆی ئیدیعا بکات. ئەم تێگەیشتنە لە جیاوازیی ناو گروپەکان، فۆڕمێکی ناوازەی ”خەیاڵکردنە“، کە تەنیا لە چوارچێوەی پاڕادایمی ئێستادا دەتوانێت ئیدیعای ڕەوا و موعتەبەر بەرهەم بهێنێت. هەلومەرجێکی دروست پێک‌ دەهێنێت کە بەدواداچوون بۆ نەتەوەبوون یان ڕاگەیاندنی نەتەوەبوون، واتادار دەکات. بە هەموو ئەگەرێک، ئەگەر تەنانەت لە سەردەمی پێش ناسیۆنالیزمدا ئیدیعای هاوشێوەش کرابێت، ئەوا نە هیچ کاریگەرییەک و نە هیچ مانایەکیان نەبووە. هەروەها ئەگەر ئەو کەسانە یان ئەو گرووپانەی کە بە ناوی ”کۆمەڵگەیەکی وێناکراو[69]“ەوە قسە نەکەن و ڕێکارێکی دروست پەیڕەو نەکەن، ئەواڕاگەیاندنەکەیشیان لە نەتەوە زیاتر لەوە نابێت کە ئۆستین بە گوزارشی ”کردەیەکی بێھوودە“ ناوی دەبات «وەک ئەوەی بڵێت کە پشیلە لەسەر حەسیرە».(Austin, 1962: 95) کارایییەکەیشی لە نووسینی مێژوونووسێک لەسەر مێژووی هەر گەلێک تێناپەڕێت.

بۆ نموونە عوبەیدوڵڵا ڕاگەیاندنەکەی بە ڕاپەڕین پشت قایم دەکات. ئەو بەتەوسیفکردنی خۆی لە ”نەتەوە“ وەک ڕەوتێکی شەرعیەت‌بەخشیی کە تەنها خەڵکی سەردەمی ناسیۆنالیزم دەیزانن، شەرعیەتی ڕاپەڕینەکەی پشتڕاست کردەوە. سەرەتا باسی نەتەوەی کرد کە هاوتای ڕاگەیاندنی بوونیی نەتەوە بوو، پاشان ئەم ”ڕاستییە خوازراو“انەی وەک بنەمایەک بۆ ڕاگەیاندنی مافی بەدەوڵەت‌بوونی کورد بەکار هێنا. بەم شێوەیە نووسیویەتی:

« ئێمەش نەتەوەیەکی جیاوازین. ئێمە دەمانەوێت کاروبارەکانمان لە دەستی خۆماندا بێت بۆ ئەوەی لە سزای تاوانبارانی خۆماندا بەهێز و سەربەخۆ بین و وەک نەتەوەکانی‌تر ئیمتیازمان هەبێت و بە ڕێزگرتن لە تاوانبارانمان، ئامادەین لە ئەستۆی خۆمانی بگرین کە هیچ زەرەر و زیانێک نابێت بۆ هیچ نەتەوەیەک ڕوو بدات. ئەمە ئامانجی ئێمەیە و هۆکارەکانی چوونی کوڕەکەم بۆ لای مەھاباد، بۆ ئەوەیە لێکۆڵینەوەیەک لە دەوڵەتی کوردستان بەدەست بهێنێت»[70].

سەرنجدان بە هەندێک لە ”ئاماژەگەلی دیاریکراو“ی ئەم کەسایەتییانە ئامرازێکی بەکەڵکە بۆ ئەوەی بزانین ئەم ئاماژانە چۆن دەلالەت لەسەرکۆدەقی ناسیۆناڵیستی نووسینەکانیان دەکەن.(Austin, 1962: 94) ئەم ”ئاماژە دیاریکراوانە“ پێش ئەوەی چوارچێوەی چەمکی مۆدێڕنیان بێتە ئاراوە، نەیاندەتوانی بوونیان هەبێت، هەروەها نەدەکرا پێش سەردەمی مۆدێڕن -پێش چوونە ناو پاڕادایمی ناسیۆنالیستی- لەبەردەستی خەڵکدا بن. بەڵگاندنەکەی عوبەیدوڵڵا تەنیا لە چوارچێوەی ئەم پاڕادایمەدا دەتوانرا ڕوو بدات. هەرچەندە لە سەردەمەکانی پێشوودا ڕەنگە حاڵەتێک هەبووبێت کە کورد بانگەوازی بۆ ئەتنیکی کورد کردبێت، بەڵام نەیاندەویست یان نەیاندەتوانی داوای ئەوە بکەن کە ”بابەتی نەتەوەیی و بابەتی سیاسی“ پێکەوە ھاوگیر و هاوئاهەنگ بن. لەلای ئەم کەسایەتییانە، ئەم نەتەوایەتییە خۆئیڕجاع و خۆپێناسەکەرەی[71] کورد، زەمینەی ئەخلاقی بۆ ئیدیعای دەوڵەتی تایبەتیی خۆی و ڕەتکردنەوەی دەسەڵاتی عوسمانی و قاجاڕی پێک‌هێنا. وەک پێشتر ئاماژەمان پێدا، ئەم ئارگیۆمێنتە بۆ پێویستیی دەوڵەتی کوردی لە جەوهەردا مۆدێڕن بوو. نەدەکرا لە دەرەوەی ڕەھەندی ناسیۆنالیستی مۆدێڕن بۆ دەوڵەتداری ڕوو بدات. نووسینەکانیان ھەڵگری هێزێکی دیاریکراوی وێژمانی و هەندێک وشەسازی تایبەتە کە تەنیا سەر بە ”بنیاتێکی دیاریکراو“ن، ئەویش پاڕادایمی ناسیۆنالیستییە. بە کورتی، بەکارهێنانی زمانێکی دیاریکراو بە سەرچاوەگەلێکی دیاریکراوەوە لەلایەن ئەم کەسایەتییە ئایینییانە لە ”بۆنەیەکی تایبەت“ یان سەردەمێکدا ڕوویدا. داکۆکی لەسەر بۆنەکە و پەیوەندییەکەی بە بەکارهێنانی زمانێکی دیاریکراوەوە لە خوێندنەوە و تێگەیشتن لە لێدوان و نووسینە سیاسییەکانیاندا زۆر گرنگە. سکینەر لە شرۆڤەکردنی کارەکانی ئۆستیندا، ئاماژە بەوە دەکات کە ئۆستین «داکۆکیی سەرەکیی خۆی لەسەر ئەو ڕاستییە کردووە کە ئێمە پێویستمان بە تێگەیشتن لەو هێزە تایبەتە هەیە کە ڕەنگە هەر گوتەیەکی دیاریکراو (بە مانایەکی دیاریکراوەوە) لە بۆنەیەکی دیاریکراودا، بەهۆی ئەوەوە دەرچووبێت»( داکۆکی زیاد کراوە،Skinner, 2002: 104,) . لێرەدا دەستەواژە سەرەکییەکان بریتین لە ”هێزی تایبەتی“ گوتنەکە لەگەڵ ”بۆنە تایبەتەکە“ کە ماناکە دابین دەکات و ڕۆشنایی دەخاتە سەر کۆدەقی گوتنەکە. لە باسەکەی ئێمەدا، لەبری ئەوەی زاتێک بۆ پابەندبوونی ئایینی و زەمینەی کۆمەڵایەتی-فەرهەنگی کرد و کارەکەی قایل بین کە لە ئەنجامدا قسەکانی شێخ لەکار بخرێت، پێویستە بزانین کە گوتنەکانی چۆن ڕۆشنایی دەخەنە سەر سیاسەتەکەی. بەم پێیە ئەو نووسینە پڕشوبڵاوانەی کە لەلایەن ئەو کەسایەتییانەی بەرباسەوە دێنە ئاراوە، پێویستە لە چەند ئاستێکی جیاوازدا بخوێنرێنەوە. یەکەم: نەتەوەیەک وەسف دەکەن یان دەیگێڕنەوە و هەر بە گێڕانەوەی خۆیان هەوڵ دەدەن ئیدیعای کورد بۆ دەوڵەتداری پاساو بدەنەوە. دووھەم: بە ھاوتەرازکردنی کورد لەگەڵ ئەوانی دیکەدا، شەرعیەتسڕینەوە[72]یان لێ بکەن، یان ھەوڵ بدەن شەرعییەتی دەسەڵاتی غەیری کوردی لە کوردستان، بسڕنەوە. سێھەم: ”ئیدیعاکردنی نەتەوە“ لەلایەن ئەوانەوە، دۆخی تایبەتی سەرهەڵدانی ناسیۆنالیزم دەردەخات کە کاریگەری لەسەر ئەم سەرکردانە بووە و بەهۆیەوە لە سەردەمی زاڵێتیی ناسیۆنالیزمدا کاروەرگرییان لێ کردووە، هەر بۆیە بە سروشتی و بە پێویستیان زانیوە، کورد وەک نەتەوەیەک جیا بکرێتەوە و مافی دەوڵەتێکی جیاوازی ھەبێت. لە کۆتاییدا، نەک هەر باوەڕی ئیسلامی ئەوان هیچ بەربەستێک نەبووە لەبەردەم ناسیۆنالیزمەکەیاندا، بەڵکوو بۆچوونە ناسیۆنالیستییەکانیانی لەخۆ دەگرت و خزمەتی پێ دەکرد و ئاسانکاری بۆ ئەوە کردووەکە کوردەکان خۆیان وەکوو کۆمەڵگەیەکی جیاواز وێنا بکەن. وەکوو ئاکامی ئەم باسە، کاریگەریی پاشخانی ئەتنیکی و کۆدەقی کولتووری لە تێگەیشتنی ئەم کەسایەتییە پێشەنگانە لە ئیسلامدا پڕ ڕوونە. لە زۆر ڕووەوە وەک ئەندەرسۆن دەڵێت سنووری ڕاڤە ئیسلامییەکانیان هاوتەریبە لەگەڵ سنوورە نەتەوەیی و ”وێناکراوەکانیان“. ئەوان سنوورە ئایینیەکانیان بەپێی سنووری کۆمەڵگەی ئەتنیکی نەتەوەی کوردی، دووبارە کێشایەوە. ئەم ڕێبەرانە لە کەسایەتییە ئاییندارەکانی کوردستان بوون. بەم پێیە ڕوانگەی ئایینییان تارێنەرانە و تایبەتی خۆیان بوو. بە پێچەوانەی زۆربەی ژیانەوەخوازە موسوڵمانە دژە کۆلۆنیالیستەکان، ئوممەی ئیسلامی لە خەیاڵی سیاسیی ئەواندا جێگەیەکی بەرچاویان داگیر نەکردبوو. دەوڵەتی وێناکراوی ئەوان دەوڵەتێکی ئایینی بوو، کەچی زیاتر بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ بارودۆخە سەخت و ڕۆحپڕووکێنەکانی کورد دروست دەبوو.

سەرچاوە: چاپکراو لە کتێبی ”ئەنسێکڵۆپیدیای کەمبریج بۆ کوردەکان“ لە ژێرناوی:

“ Religious Narrations of the KurdishNation during the LateNineteenthand Early Twentieth Centuries”

کتێبناسی

سەرچاوە ئارشیڤییەکان

ABCFM, Western Turkey Mission, ABC 16.9.3, v. 12., 1880-1890. v. 4. C-E, No. 300

BOA: Basbakanhk Osmanli Arsivi

House of Commons Parliamentary Papers online, ‘Mesopotamia (Review of the Civil

Administration). Review of the Civil Administration of Mesopotamia’, ((Cmd. 1061]

1920), 70

Jin (no. 7, 1918)

Parliamentary Papers. Turkey. No. 5 (1881. Inclosure 4 in no. 8)

Sark ve Kiirdistan Gazetesi (no. 1, 2 Dec. 1908)

Terciiman- Hakikat.

سەرچاوە دەستەیەکەم و دووھەمەکان

Akpmar, A. and Rogan, E. L. (1997). Akpinar, Asiret,Mektep, Devlet: Osmanht Devletinde AsiretMektebi.Istanbul: Selcuk Kitabevi, Gégebe Yayinlan.

Anderson, B. (1991). Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of

Nationalism. London and New York: Verso.

Ates, S. (2014). In the name of the caliph and the nation: The Sheikh Ubeydullah Rebellion

of 1880-81. Iranian Studies, 47 (5), 735-98.

Austin, J. L. (1962). How To Do Things with Words. William James Lectures. Oxford: Oxford

University Press.

Balibar, E. and Wallerstein, I. (1991). Race, Nation, Class: Ambiguous Identities. London

New York: Verso.

Barzani, M. (1997). Al-Barzani wa-l-Haka al-Taharruriyya al-Kurdiyya/Barzani and the

Kurdish Liberation Movement. Vol. 1. Beirut: Kawa li-l-Thagafa al-Kurdiyya.

Billig, M. (1995). Banal Nationalism. London and Thousand Oaks, CA: Sage.

Butler, J. (1997). Excitable Speech: A Politics of the Performative. New York: Routledge.

Canh, C. and Beysiilen, Y. K. (2010). Zaman Iginde Bediiizzaman. Istanbul: Letisim.

Castor-Thompson, J. (2014). The Rose Garden: Autobiography of a Modern-Day Nagshbandi

Sufi. Xlibris US.

Cemil Pasa, K. (1991). Doza Kurdistan (Kirdistan Davas): Kiirt Milletinin 60 Yilik Esaretten

Kurtulus Savas: Hatralan. Ankara: Ozge yayinlan.

Cevik, S. (1996). Sex Seid Ew Wezife Ku Daye Sere Xwe bi Ferdi U Cemaeti Aniye Cih.

Niibihar, 45 (6), 8-15.

Chatterjee, P. (1993). Nationalist Thought and the Colonial World: A Derivative Discourse.

Minneapolis, MN: University of Minnesota Press.

Chatterjee, P. (1995). The Nation and Its Fragments: Colonial and Postcolonial Histories. Delhi

and New York: Oxford University Press.

163

KAMAL SOLEIMANI

Colak, I. (2009). Kiirt Meselesi’nin Acilimt: Said Nursi’den Teshis Ve Céziiumler Kurdish

Question. Istanbul: Nesil.

Datla, K. (2013). The Language of Secular Islam: Urdu Nationalism and Colonial India.

Honolulu, HI: University of Hawaii Press.

Derrida, J. (2002). Negotiations: Interventions and Interviews, 1971-2001, trans. E. Rottenberg.

Cultural Memory in the Present. Stanford, CA: Stanford University Press.

Devji, F. (2013). Muslim Zion: Pakistan as a Political Idea. Cambridge, MA: Harvard

University Press.

Fortna, B. C. (2002). Imperial Classroom: Islam, the State, and Education in the Late Ottoman

Empire. Oxford: Oxford University Press.

Gaborieau, M., Popovic, A. and Zarcone, T. (1990). Naqshbandis: Cheminements et situation

actuelle d’un ordre mystique musulman: actes de la Table ronde de Sevres. France: Editions

Isis.

Henning, B. (2018). Narrative of the History of the Ottoman Kurdish Bederihani Family in

Imperial and Post-imperial Context. Bamberg: University of Bamberg Press.

Heper, M. (2007). The State and Kurds in Turkey: The Question of Assimilation. New York:

Palgrave Macmillan.

Houston, C. (2003). Islam, Kurds and the Turkish Nation State. Oxford: Berg Publishers.

Klein, J. (2016). The Margins of Empire: Kurdish Militias in the Ottoman Tribal Zone. Stanford,

CA: Stanford University Press.

Legall, D. (2004). A Culture of Sufism: Nagshbandis in the Ottoman World, 1450-1700. Albany,

NY: State University of New York Press.

Malm isanij (1991). Said-i Nursi Ve Kiirt Sorunu. Uppsala: Jina Nii.

Mann, M. (2005). The Dark Side of Democracy: Explaining Ethnic Cleansing. Cambridge and

New York: Cambridge University Press.

Mardin, S. (1989). Religion and Social Change in Modern Turkey: The Case of Bediuzzaman Said

Nursi. Albany, NY: State University of New York Press.

Millingen, F. (1870). Wild Life among the Koords. London: Hurst and Blackett.

Nehri, S. U. (2000). Tuhfetul Ehbab: Mesnewi, ed. Seyid Isalm Duaga. Urmia: Husseini.

Nursi, S. (2009). igtima-s Dersler. Istanbul: Zehra Yincilik.

Olson, R. (1991). The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880-1925.

Texas: University of Texas Press.

Rahman, F. (2002). Islam. Chicago, IL: University of Chicago Press.

Renan, E. (1990). What is nation? In K. B. Homi (ed.), Nation and Narration (pp. 8-23).

London and New York: Routledge.

Skinner, Q. (2002). Visions of Politics: Regarding Method. Cambridge and New York:

Cambridge University Press.

Soleimani, K. (2016a). Islam and Competing Nationalisms in the Middle East, 1876-1926.

New York: Palgrave Macmillan.

Soleimani, K. (2016b). Sheikh Ubeydullah and Islamic revivalism. The Kurdish Studies

Journal, 4 (1), 5-24.

Soleimani, K. (2016c). The Kurds and ‘crafting of the national selves’. in M. Gunter (ed.),

Kurdish Issues: Bibliotheca Iranica (pp. 236-57). Costa Mesa, CA: Mazda Publishers.

Soleimani, K. (2017a). Modern Islamic political thought, ‘Islamism’ and nationalism.

Journal of Humanities and Cultural Studies R&D, 2 (1), 1-16.

164

Religious Narrations of the Kurdish Nation

Soleimani, K. (20r7b). Kurdish image in the statist historiography: The case of Simko.

Journal of Middle Eastern Studies, 53 (6), 949-65.

Soleimani, K. (2018). A Kurdish Sufi master and his Christian neighbors. Zanj: The Journal of

Critical Global South Studies, 2 (1), 6-25.

Speer, R. E. (1911). The Hakim Sahib, The Foreign Doctor: A Biography of Joseph Plumb Cochran.

New York: Revell.

Stikran, V. and Abu-Rabi’‘, I. (2005). Islam in Modern Turkey: An Intellectual Biography of

Bediuzzaman Said Nursi. Albany, NY: State University of New York Press.

Teqi, E. and Teqi, C. (1988). Xebati Geli Kurd Le Yadastekani Ehmedi Teqi Da. Stockholm:

Sara Bokforlag.

Uzer, U. (2011). The genealogy of Turkish nationalism. In A. Kadioglu and F. Keyman

(eds), Symbiotic Antagonisms: Competing Nationalisms in Turkey (pp. 103-32). Salt Lake

City, UT: The University of Utah Press.

Vali, A. (2003). Essay on the Origin of Kurdish Nationalism. Costa Mesa, CA: Mazda

Publishers.

Wodak, R., de Cillia, R., Reisigl, M. and Liebhart, K. (1999). The Discursive Construction of

National Identity. Critical Discourse Analysis Series. Edinburgh: Edinburgh University

Press.

Yavuz, M. H. (2003). Islamic Political Identity in Turkey. Oxford and New York: Oxford

University Press. Zelyut, R. (2010). Dersim Isyanlan Ve Seit Riza Gergegi. Ankara: Kripto Kitap

[1].Selfreferentiality

[2].collective self

[3].latency

[4].Frederick Millingen.

[5].Tercuman-lHakikat.

[6]. beast

[7].tailed.

[8]. collectiveself-perception.

[9].patriotism

[10].ethnic zeal

[11].SUBHUMAN

[12].classicization

[13]. بۆ خوێندنەوەی زیاتر لەسەر ئەو فەرامۆشکردنە ناسیۆنالیستییە، بڕوانە، ڕێنان 1990.

[14].personified

[15].imagined community

[16]. Henry Otis Dwight

[17]. ABCFM کورتکراوەی ( American Board of Commissioners for Foreign Missions) واتە: دەستەی کۆمیساریای ئەمریکی بۆ نوێنەرایەتییەکانی دەرەوە.

[18].Robert Speer

[19].ritualist aspect

[20].BOA: Dosya No: 1428; Gémlek No: 43; Fon Kodu: DH.MKT. Tarih: 09/L/1304 (Hicri)[01.07.1887]; BOA: Dosya No:1432; Gémlek No: 109; Fon Kodu: DH.MKT. Tarih: 25/L/1304 (Hicri) [17.07.1887]. See also BOA: Dosya No: 1453; G6mlek No: 73; Fon Kodu: DH.MKT. Tarih: 20/M/1305 (Hicri) [08.10.1887].

[21].Cf. BOA: Dosya No: 426; Gémlek No: 65; Fon Kodu: DH.MKT. Tarih: 22/Ra/1313(Hicri) [12.09.1895].

[22]. زۆرینەی زۆری کوردە سوننەکان پەیڕەوی مەکتەبی فیقھی ئیسلامی شافیعین و زۆرینەی تورکە سوننەکان پەیڕەوی مەکتەبی حەنەفین.

[23]. عەبدولقادر لە هەموو ناوچەکانی کوردستاندا ناسراو و ڕێزدار بوو. ئەم شیعرەی خوارەوەی شاعیرێکی خەڵکی ساوجبلاغ (ئێستا مەهاباد) ئەم واقیعە دەخاتە ڕوو کە شاعیر، شێخ عەبدولقادر وەک کەسێک وەسف دەکات کە « لە [کوردە] ناودار و خانەدانەکانە و لەگەڵ ئەوەشدا ئەوەندە بۆ خۆشبژێوی کوردی بێدەرەتان خەم دەخوات. ئەو دەریای عیرفان و نمانای فیداکارییە(no. 7, 1918).

[24]. دوای جەنگی یەکەم،عەبدولقادر، نۆڕسی و چەند کەسایەتییەکی هاوبیری دیکە پێکەوە ڕێکخراوێکی سیاسیی کوردیان دامەزراند.

[25].Cf. BOA: Dosya No: 14; Gémlek No: 50; Fon Kodu: Y.PRK.ASK. Tarih: 17/Za/1299(Hicri) [30.09.1882]; BOA:Dosya No: 1946; Gémlek No: 91; Fon Kodu: DH.MKT. Tarih:13/1,/1309 (Hicri) [10.05.1892]. See also BOA:Dosya No: 1971; Gdmlek No: 47; Fon Kodu:DH.MRT. Tarih: 18/Z/1309 (Hicri) [13.07.1892].

[26].کاغەزە پەرلەمانییەکان بەشێوەی ئۆنلاین (Cmd. 1061] 1920)، 70].

[27]. پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە هەندێک لە نووسەرانی کوردیش هەوڵیانداوە لایەنی ناسیۆناڵیستی بیری نوورسی تەمومژاوی بکەن. بۆ نموونە کارەکانی مەلمیسانیج لەسەر نوورسی نموونەی هەوڵێکی لەو جۆرەیە. مەلمیسانیج ئایین لە ھەناوی خۆیدا و زاتەن دژ بە مەیلی ناسیۆناڵیستی کورد دەزانێت.( بڕوانە،  Malmisanij, 1991: 12-14.)

[28].Sark ve Kiirdistan Gazetesi (no. 1; 2 Dec. 1908). See also Nursi (2009: 507).

[29].collective self.

[30]. خەیاڵی، پێش ئەوەی زیا گۆگاڵپ ببێت بە باوکی ناسیۆناڵیزمی تورکی لە زیا نزیک بوو و تەنانەت پێکەوە فەرھەنگێکی کوردیشیان نووسی. (Cemil Pasa, 1991: 30).

[31].exemplary patriot

[32].“Bediiizzaman Kiirdinin Fihristi —-Makasidi Ve Efkarinin Progmidir/the Programme ofBeditizzam Kurdi,” 2-3.

[33].positivenationalism

[34].وەکپێشترئاماژەمانپێدا،نووسینەکانینوورسیخۆیشایەدیبۆ ئەوەدەدەنکەئەوپشتگیریلەوشتەکردووەکەبەناسیۆناڵیزمیئەرێنیدەزانێت؛واتەئەوجۆرەناسیۆناڵیزمەیکەئینکاریمافوبوونیئەوانیدیکەناکات.

[35].double loyalties.

[36].constitutionalism.

[37].tribal rivalry.

[38].extraordinary bravery,zeal.

[39].exceptional personalities.

[40].Siikran.

[41]. Abu-Rabi.

[42].Cemalettin Canli.

[43].Yusuf Kenan Beysiilen.

[44].negative nationalism

[45]. ھەروەھا کە لەسەرەوە پیشان دراوە، لە نووسینەکانی نوورسیدا نموونەگەلێک ھەن، کە ئیلھامبەخشن بۆ ئەوەی ببنە بەجەستەکراوای یەکیەتیی نەتەوەی کورد.( بڕوانە ، nursi, 2009: 189)

[46].declarative aspect

[47].phraseology

[48]. Sheikh Ubeidullah to Dr Cochran. Correspondence. Turkey. No. 5/61. Incl. 3 (1881).

[49].counterexample.

[50].anomaly.

[51]. ئاماژە بەوەش کراوە، میلنگەن لە کتێبەکەی کە لە ساڵی ١٨٧٠دا بڵاو کراوەتەوە، پێداگری لەسەر ئەوە دەکات کە بە شێوەیەکی شەخسی خۆی شاهیدی هەستی ناسیۆنالیستی بەهێز و خواستی سەربەخۆیی لەنێو کورددا بووە (بڕوانە: Millingen, 1870: 210-15).)

[52]. self-evident.

[53].inalienable

[54].Kurdishness

[55].sovereignty

[56].dissolving the links

[57].paternity or maternity

[58]. وەک پێشتر ئاماژەمان پێدا، سپێردەڵێت کە «لە تەنیشت سوڵتان و شەریفی مەککە، شێخ پیرۆزترین کەس بووە لەنێو ئیسلامی محەمەدی سوننەکاندا. هەزاران کەس ئامادەبوون وەک جێگری خودا شوێنی بکەون».

[59].politics of the performative

[60]. سنووری کۆمەڵگەیئیماندارانبابەتی ناکۆکی و ململانێی ئیلاهییاتی لەنێوان دوو قوتابخانەی ئیعتزال و ئەشعەری لە ئیلاهییاتی ئیسلامیدا بوو.( بڕوانە: Rahman, 2002)

[61].Weberian ideal type

[62].patent

[63]. لێرەدا داکۆکی لەسەر ئەو ڕاستییەیە کە هەوڵەکانب ۆ «ھاوگیری و یەککەوتنی بابەتی سیاسی و نەتەوەیی، لانیکەم لەڕووی تیۆرییەوە، بە شێوەیەکی موتەعارف وەرگیراون. ئەگەرنا، هەندێک لایەنی ئەم ڕێبازە کە ناسیۆناڵیزم وەک ”تەرح“ێکی گەردوونی و جیھانداگر دەبینێت، لەلایەن کاتێرجی لە بەرهەمە جیاوازەکانیدا ڕەخنەیان لێ گیراوە».( بڕوانە: Chatterjee,1993,1995)

[64]. taken forgranted

[65].banal

[66].invisible force

[67].omnipresence

[68]. local and universal

[69].imagined community.

[70]. نامەگۆڕینەوەی شێخ عوبەیدوڵڵا و دکتۆر کۆچران، تورکیا. ژمارە 5/61. Incl. 3 (1881)(داکۆکی زیادکراوە).

[71].self-referential and self-defined nationhood.

[72].delegitimize

The post <strong>ئیسلامی کوردی و ناسیۆنالیزم</strong> appeared first on ژنەفتن.

ئەم وتارە دەیھەوێ ڕۆڵی سەرەکیی زمان لە چیرۆکی قورئانی ئادەمدا وەکوو مرۆڤ یان ئینسان بداتە بەر لێکۆڵینەوە. بە پشتبەستن بە ڕوانینی قورئان لەسەر ئافراندنی ئینسان، ئادەم وەکوو بوونەوەرێک دەردەکەوێت کە تواناییەکی تایبەتی لە ناونانی شتەکاندا ھەیە. بە لێکۆڵینەوە لە جیاوازیی واتایی نێوان دوو چەمکی سەرەکیی ئینسان و بەشەردا، بە پێچەوانەی تێگەیشتنە باوەکان کە مرۆڤ وەکوو خەلیفە بە جێنشینی خودا دەزانن، دەیسەلمێنم کە جێنشینی بوونەوەرە بێ­زمانەکانە. پەیدابوونی چەمکی ئینسان لە مودێلی قورئانی ئافراندندا، پێش لە ھەموو شتێک ئاماژەیە بۆ ئافراندنی حەیوانی قسەکەر. کەوابوو بەکارھێنانی وشەی خەلیفە لە قورئاندا زیاتر لەوەی کە بەردی ­بنەما بۆ دامەزراوە سیاسییەکان مسۆگەر بکات، پێویستە وەکوو قۆناغێک لە پێگەیشتن و تەکامولی ژیانی کۆمەڵایەتیی مروڤ لەسەر گۆی زەوی، چاوی لێ بکرێت… تێگەیشتن لە چەمکی خەلیفە لەژێر تیشکی «خاوەن زمان­بوونی ئینساندا» لە جیاتی ئەوەی ڕێگە بۆ دەسەڵاتداری بەسەر مەخلوقە ئەم جیھانییەکانی خودا خۆش بکات، وێنەیەک لە دەسەڵاتداری سیاسی لە ئیسلامدا وێنا دەکات کە بە تەواوەتی جیاوازە لەو شێوەی کە لایەنگرانی ئیسلامی سیاسی لەسەری تەبان.

وشە سەرەکییەکان:

ئینسان، بەشەر، خەلیفە، زمان، ئادەم، ویستی ئازاد، ئازادیی ھەڵبژاردن.

پێشەکی

لەم وتارەدا دەمھەوێ پەیوەندی نێوان دوو چەمکی خەلیفە (جێگر یا میرک) و لەدایکبوون و سەرھەڵدانی زمان لە قورئاندا تاوتوێ بکەم. بەپێچەوانەی تێگەیشتنە باوەکان لە چەمکی خەلیفە وەک جێگری خودا، بەڵگە دەھێنمەوە بۆ ئەوەی کە ئەم زاراوەیە ھێمایە بۆ قۆناغێک کە لەویادا بنیادەمەکان خاوەن توانای زمانی دەبن.

ئەم وتارە سێ بەش لەخۆ دەگرێت. لە بەشی یەکەمدا بەڵگەکانی خۆم بۆ پیشان­دانی جیاوازی نێوان بەکارھێنانی دو زاراوەی بەشەر و ئینسان لە قورئاندا، ‌ئاراستە دەکەم. بەپێچەوانەی زۆرینەی ڕاڤە و تەفسیرەکان؛ بەڵگە دەھێنمەوە کە زاراوەی ئینسان پەیوەستە بە زمان یان بەیانەوە. ئەم پەیوەندییە، وا نەبووە بێ­پێشینە بووبێت. بۆ وێنە ڕاڤەوانی قورئان؛ محەممەد عەلی ئەششەوکانی( 1760- 1834)، زاراوەی بەیان(البیان) بە زمانی ھەر ھۆز و دەستە و نەتەوەیەک وەردەگێڕێت کە دەلالەتە لەسەر پەیوەندی نێوان دوو چەمکی بەیان و ئینسان[1]. ھەروەتر زمان وەکوو فۆڕمێک لە پەیوەندیدان، بنەمایەک بۆ ئازادیی ھەڵبژاردن و ئەخلاق (ئاکا) دەڕەخسێنێت. لە بەشی دووھەمی ئەم وتارەدا ڕا و بۆچوونی ھەندێک لە ڕاڤەوانانی قورئان باس دەکەم کە خۆیان بە دوو زاراوەی ئادەم و خەلیفەوە سەرقاڵ کردووە. نیشان دەدەم کە ھەندێک لە ڕاڤەوانانی کلاسیک وا دەبینن کە ئادەم «جێگری» (خەلیفەی) بەرەی کەمتر پێگەیشتوو و کەمتر گەشەکردووی ئینسانە. لەم بارەدا گۆڕانی ماناییی زاراوەی خەلافەت (جێگیری) لە مێژووی تەفسیری قورئاندا دەخەمە بەر باس. لە بەشی سێھەمی ئەم وتارەدا خوێندنەوەیەکی ورد و بە سەرنج لە ھەندێک لە ئایاتی قورئان ئاراستە دەکەم کە پەیوەندی نێوان دوو چەمکی خەلیفە و زمان نیشان دەدەن. مەبەستی گشتی و سەرەکیی من ئەوەیە کە بە کەڵک‌وەرگرتن لە دەقە مودێڕن و کلاسیکەکان لە ڕاڤەوانانی قورئانەوە بگرە ھەتا شیعری عیرفانی، نیشان بدەم کە زاراوەی خەلیفە؛ زەروورەتەن بەو شێوەی کە زیاتر بۆچوونی بۆکراوە؛ بە واتای بەخشینی حوکم و دەسەڵاتی خوداوەندی – چ سیاسی و چ بە واتای سەروەری ژینگەژیان- بە ئێنسان وەک جێگری خودا نییە، بەڵکوو بەپێچەوانەوە؛ دەگەرێتەوە بۆ سەرھەڵدان و ھاتنەکایەی ئینسانی قسەکەر (مرۆڤی خاوەن­زمان) وەکوو بکەرێکی عەقڵانی بە تایبەتمەندییە پێدراوەکانی خودایی کە بریتین لە ئازادیی ھەڵبژاردن و سروشتی ئەخلاقی.

ئینسان لە بەرانبەری بەشەردا

قورئان لەنێوان مرۆڤی بیۆلۆژیکی (بەشەر) لەگەڵ مرۆڤی زمان­پێدراو (ئینسان­) جیاوازی دادەنێت. کاتێ لە قورئاندا زاراوەی بەشەر بەکار دەبرێت؛ لە ناوکۆ و سیاقی مرۆڤ وەکوو بوونەوەرێکی بیۆلۆژیکی بەکار بردراوە، «وَ إِذْ قالَ ڕبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ»«کاتێ پەروەرەندەت بە فریشتەکانی گوت: وا من مرۆڤم (بەشەر) لە قوڕەڕەشەی بۆگەنیوی وشکەڵاتوو چێ کردووە»(حیجر: 28).« وَ ما جَعَلْنا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ أَ فَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخالِدُونَ» «وامان نەکرد ھیچ مرۆڤێک (بەشەرێک) بەر لە تۆ ھەبێ و نەمر بێ. ‌ئاخر چۆن ئەگەر تۆ بمری ئەوانە تا سەر دەمێنن؟». (ئەنبیا‌: 34) ئاوا­ ئایەتانێ ھێمایە بۆ بوونەوەری ئینسانی وەکوو ئەو شتەی وا بیۆلۆژیستە تەکامولگەراکان پێی دەڵێن«ئینسانی حەیوان­ئاسا». بەھەر حاڵ پێش لەوەی بەشەر بتوانێت ببێت بە ئینسان، پێویست بوو کە گەشەکردنی مرۆڤ، چاخگەلێگی بەرچاوی تێپەڕاندبایە. «هَلْ أَتَى عَلَى الْإِنْسَانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئًا مَذْكُورًا» «بێگۆمانە ماوەیەک لەم ڕۆژگارە بەسەر مرۆڤ(بەشەر)دا تێپەڕی و ئەو شتێ نەبوو کە باس بکرێت» ( ئینسان:1). لە ڕووی ئایاتی قورئانییەوە بە ڕوونی دەردەکەوێت کە ھەر ئینسانێک بەشەرە، بەڵام ھەر بەشەرێک ئینسان نییە. بەپێی دەقی قورئان، ئینسان فۆڕمی گەشەکردووتری بەشەرە. گرینگترین خەسڵەتی ئینسان وەکوو مرۆڤی گەشەکردوو و پێگەیشتوو، توانای زمانیی ناونانە لە شتەکان. بە ناونانی شتەکان، بوونەوەری ئینسانی شتەکانی لە یەکدی جودا کردەوە. ئەم کارە یەکەم ھەنگاو بوو بۆ ناسین و فەھمی ئەو شتانە «وعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلائِكَةِ فَقالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ‌« »خودا ھەموو ناوێکی فێری ئادەم کرد، ئەوسا ھەموو شتەکانی لەبەر فریشتەکان ڕانا و گوتی: ئەگەر ڕاستی بۆ چوون ناوی ئەوانەم بۆ ھەڵدەن.(بەقەڕە: 31)

قورئان سەرھەڵدان و دەرکەوتنی ئینسانی گرێ داوە بە بەخشینی توانای بەیان بە مرۆڤ لەلایەن خوداوە، تواناییەک کە ئەندێشە و ئاخاوتنی پێ دەردەبڕێ. « خَلَقَ الْإِنْسانَ‌، عَلَّمَهُ الْبَيانَ» «مرۆڤی ‌ئافراند. ئاخافتنی پێ فێر کرد».(ڕەحمان: 3و4) عەلی شەریعەتی( 1933-1977) یەکێک لە ھەوەڵ بیرمەندانی مۆدێڕنی موسوڵمان بوو کە ئاماژەی بە جیاوازی نێوان ئینسان و بەشەر کردووە. له ڕوانگەی شەریعەتییەوە، بە ئینسان­بوون پەیوەندی بەڕادەی گەشەی ڕۆحی و ئاستی ڕزگاری و ئازادیی ئینسان لە خەسڵەت و ئەدگارە سنوردارکەرەکانی بەشەرەوە ھەیە کە وەکوو«زیندانی بیۆلۆژیکی» ئیش دەکەن[2]. لە درێژەدا، ھەوڵ دەدەم خوێندنەوەیەکی جیاواز لەو چەمکە قورئانییە ئاراستە بکەم. داکۆکیی من زیاتر لەوەی کە لەسەر چۆنیەتی و تایبەتمەندی ڕۆحی مرۆڤ بێت، داکۆکییە لەسەر خاوەن­زمان­بوونی ئینسان کە وەکوو بنەماگەلێکیش بۆ ئەندیشەی ئەخلاقی ئیش دەکەن.

   کاتێ دەگەین بە واتای ئینسان، بە پێچەوانەی شەریعەتی، من وەکوو گەڕاندنەوە بۆ لایەنێک لە گەشەکردن و تەکامولی ئینسان چاو لەم زاراوە دەکەم، نەوەکوو دژبەری بەشەربوون[3]. ئینسان لەم واتایەدا، دەبێت وەکوو قوناغێکی گەشەکردنی نوێ لە سەرھەڵدان و لەدایکبوونی مرۆڤایەتی چاو لێ بکرێت؛ یان وردتر بڵێم قۆناغێک کە لەوێدا مرۆڤ وەکوو بەشەر دەگات بە توانای لێکجوداکردنەوە و ناونانی شتەکان لە ڕێگەی زمانەوە. گەر وا نەبێت ئەستەمە ڕوون بکرێتەوە کە چۆن ئینسان دەبێت بە خاڵی ناوەندی ڕەخنە و لۆمە قورئانییەکان لەسەر ئەو کەسانەی کە [بە تەعبیری قورئان]: « إِنَّ الإِنْسانَ لَفِی خُسْرٍ * إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا و عملوا الصالحات…» «مرۆڤ گشتی زیانبارە، مەگین ئەوی بوونەتە خاوەن ئیمان و چاکە دەکەن…»(عەسر: 2و3) یان بوونەوەرێک کە خودا «… گەڕاندوویەتی بۆ پلەی ھەرە بەرەژێر»( تین: 5). ئەم نموونە ئایەتە قورئانییانە، ڕوونی دەکەنەوە کە ئینسان لە قورئاندا ئاماژەیە بۆ بوونەوەرێکی گەشەکردوو و موتەکامیل، بە بەرپرسیارەتییەکی قورس و گەورەوە. بەڵام ئەم بوونەوەرە زەروورەتەن لەسەر بنەمای ئەو بەرپرسیاریەتییانە ئیش ناکات. بەپێچەوانەوە ئەگەری ئەوە ھەیە کە ببێت بە بوونەوەرێکی شەیتانی و پەست­ترینی پەستەکان.

نیشتەجێ‌بوونی ئادەم(ئینسان) لە سەرزەوی

ژمارەیەک لە ئایەتە قورئانییەکان ئاماژە بە نزیکی و پەیوەندی نێوان سەرھەڵدانی بوونەوەرێک وەکوو ئینسان و خەسڵەتە جیاواز و تایبەتمەندەکەی زمان یان توانای ناونانی شتەکان دەکەن. کاتێک کە زمان دێتە ئاراوە، بەشەر دەبێت بە ئینسان. قورئان لە (بەقەڕە: 30)دا کە یەکێک لە ئاشکراترین ‌ئایەتەکانە، پەیوەندی نێوان چیرۆکی ئادەم و توانای ئەو لە ناونانی شتەکاندا ڕوون دەکاتەوە:

«ئەو کاتەی پەروەرەندەی تۆ بە فریشتەکانی ڕاگەیاند: من دەمەوێ بریکارێک لەسەر زەوی دیاری بکەم، گوتیان: تۆ کەسێ وادێنی لەوێدا خراپە بکا و خوێن برێژێ؛ کەچی ئێمە ھەر شوکرانەی تۆ دەکەین و پەسنی پیرۆزی تۆ دەکەین، گوتی ئەوی من دەیزانم ئیوە ئاگاتان لێ نییە».(بەقەڕە: 30)

لەم ئایەتەدا ئادەم وەکوو خەلیفە و جێنشین ناوبراوە. ھەندێک لە ڕاڤەوانانی قورئان بەڵگەیان ھێناوەتەوە کە ئادەم ھەوەڵین نیشتەجێی سەر زەوی نەبووە. بۆ وێنە مەحەمەد ئەلقوڕتوبی(١٢٧٣ک)ئیددعا دەکات کە وشەی خەلیفە لەم ئایەتەدا نیشان دەدات کە کۆمەڵگا جۆراوجۆرەکانی مرۆڤایەتی بوونی ھەبووە، ڕاست وەکوو ھەر ئەو کۆمەڵگای وا خۆمانی تێداین کە بە ڕیز، یەک لە دوای یەک و پشتاوپشت ھاتوونەتە ئاراوە[4]. ڕاڤەوانانی دیکەیش بەڵگەیان ھێناوەتەوە کە مەبەستی قورئان لە زاراوەی خەلیفە؛ ئەوە بووە کە ئادەم بە حەتمتاکێکی تەنیا نەبووە. گەورە بیرمەندی سۆفی مەحیەددین بن عەرەبی(١٢٤٠ک) جۆرێک خوێندنەوەی ئەفلاتوونی لەو ئایەتە ھەیە و پێی وایە کە دەستەواژەی (جعل)(دانان) بە واتای گواستنەوە لە جیھانیی ئایدیاکان بۆ جیھانیی فیزیکی و ماتڕیالە[5]. توێژەری میسری سەدەی نۆزدەھەم؛ محەممەد عەبدۆ (١٨٤٩-١٩٠٥) دەستی بانتر دەگرێت و زیاتر دەچێتە پێشەوە و دەبێژێت: ئادەم ھەوەڵ جۆری بوونەوەرە عەقڵانییەکان لەسەر زەوی نەبووە، بەڵکوو لەسەر ئەو باوەڕەیە کە ئادەم جۆرێکی نوێ لە حەیوانی قسەکەرە کە بەس لە خەسڵەتە جەستەیییەکاندا، لەگەڵ جۆرەکانی پێشوو و سەرەتاییتردا وێکچوویی ھەیە. بە ھەر حاڵ بە لوتفی ناوەرۆکی کەسایەتی و ئەخلاقییەوە، مرۆڤ وەکوو ئینسان دەبێتە سەرپشک و ھەڤیازی جۆرەکانی پێشووتر[6].

محەممەد ڕەشید ڕەزا( ١٨٦٥-١٩٣٥) قوتابی محەممەد عەبدۆ، ئاوا ڕای خۆی دەردەبڕی کە سەرجەمی ڕوانگەی ڕاڤەکاران لەسەر ئەم بابەتە، دەتوانرێت دابەش بکرێت بە سەر دوو بۆچووندا: یەکێک لەو بۆچوونانە ئەوەیە کە پاشماوەی جۆرە پێشووترەکانی مرۆڤ، پێش لە سەرھەڵدانی ئادەم بنەبڕ بووە[7]. سەرەڕای ئەمە؛ بە پێچەوانەی بیر و باوەڕی گشتیی موسوڵمانان، لە قورئاندا ھێچ ئاماژەیەکی ڕۆشن بەوە نەکراوە کە ئادەم ھەوەڵین پێغەمبەر بووبێت. قورئان بە ڕۆشنی ‌ئاماژە دەکات کە نووح ھەوەڵ کەسێک بوو کە وەحی لە خودا وەرگرت[8]. بەم ھۆکارەیە کە ڕاڤەوانی ناسراوی قورئان، فخر الدین ڕازی( ١٢١٠ک) بەڵگە دھێنێتەوە کە نووح دەبێت ھەوەڵ پێغەمبەر بووبێت[9]. بە پێچەوانەی پێغەمبەرانێک کە بەتایبەتی لە قورئاندا ناوبردە کراون، «وَ عَصى‌ آدَمُ ڕَبَّهُ فَغَوى‌««ئادەم لە فەرمانی پەروەرەندە لایدا و لە ڕێ دەرچوو».(تاھا: 121) ھەندێک لە توێژەرانی موسوڵمان لەسەر ئەو باوەڕەن کە نێزیکەی سی « ئادەم» پێیان لەسەر گۆی زەوی ناوە[10]. ھەر بەو شێوەی کە لە لاپەڕەکانی داھاتوودا بەڵگەی بۆ دھێنمەوە، لە زاراوە قورئانییەکاندا ئادەم وەکوو نموونەی سەرەتاییی ئینسان یان ئینسانی خاوەن زمان، دەناسرێت. ھەروەھاش کە “ئیبنو عەرەبی” ئاماژەی پێ دەدا، ڕەنگ­دانەوەی کەماڵی ئیلاھی ئا لەم فۆڕمی سازکردنی ئادەمەدایە[11].

دەستەواژەی خەلیفە لە قورئاندا بە واتای ڕیشە عەرەبییەکەی دەکار کراوە و لە ڕیشە عەرەبییەکەیەوە (خلف) دێت و واتای «جێنشینی» دەگەیەنێت. بەگشتی ئەم دەستەواژەیە بە جێگیربوون و جێنشینی کەسێک یان دەستەیەک یان کۆمەڵگایەک، لە جێگەی کەس و دەستە و کۆمەڵگایەکی دیکە دەلالەت دەکات. بە شێوەیەکی تایبەت، خەلیفە دەتوانرێت ئاوەھا فەھم بکرێت کە بەرەکان یەک لەدوای یەک، لە درێژاییی مێژووی مرۆڤایەتیدا جێنشینی یەکدی بوون، کە بۆ دەست پەیدا کردن بە ھەموو پتانسێلە ئینسانییەکان، پێویستیان بە ئاستێکی قووڵتر لە ڕۆچوون و بیرکردنەوەی ئینسانی بووە. پێویستیی سەرنج­دان بەم جۆرە لە گۆڕانی مێژویی و گەشەیییە، بە ھەندێک لە توێژەرانی موسوڵمان سەرۆ دەکات کە لە دەستەواژەی خەلیفە وەکوو نیشانەیەک بۆ باوەر بە تەباوڕەبا بوونی گێڕانەوەی قورئانی ئافراندن، لەگەڵ تیۆرییە نوێکانی تەکامول کەڵک وەرگرین. بۆ وێنە ئیقباڵی لاھووری( ١٨٧٧- ١٩٣٨) لە کتێبی چاکسازیی ئەندێشەی ئایینی لە ئیسلامدا ئاوا دەنوسێت:

جاحز(٧٦٩ ک) یەکەم کەس بوو کە ئاماژەی بە گۆڕانکاری لە ژیانی حەیوانیدا بە ھۆی کۆچکردن یا بە گشتی [بە جۆری] ژینگە کردووە. ئیخوانوسسەفا ڕوانگەکانی جاحزیان شرۆڤە کرد و پەرەی زیاتریان پێ دا. بە ھەر حاڵ ئیبنو میسکەوەی‌ه( ١٠٣ ک) ھەوەڵ بیرمەندی موسوڵمان بوو کە سەبارەت بە ڕەچەڵەکی مرۆڤ، تیۆرییەکی ڕۆشن و لە زۆر ڕووەوە مودێڕنی بەدەستەوە داوە. ئەمە سازیاری و تەبابوونێکی سروشتی و تەواوی لەگەڵ ڕۆحی قورئاندا ھەیە، ھەر بۆیە مەولانا جەلالەددینی ڕۆمیوەکوو گەشەیەکی بیۆلۆژیکی چاو لە پرسی ھەرمان و تاھەتایی ئینسان دەکات و ئەمە بە پێچەوانەی باسی فەیلەسووفە ئیسلامیەکانە کە پێیان وایە باس لەم بارەوە پێویستی بە بەڵگەھێنانەوەی فەلسەفی پەتی ھەیە[12].

   بەدوای ڕچەشکێنی ئیقباڵ و بیرمەندانی پێشووتر کە ئەو ئاماژەی پێیان داوە، بەڵگە دەھێنمەوە کە ئادەم لە قورئاندا، نمانای بەرەیەکی نوێتر و دوایینی ئافراندنی ئینسانە کە بە توانا زمانییەکەیەوە لە بەرە پێشووترەکانی بەشەر جودا دەبێتەوە. ھەروەھا کە لەسەرەوە باسی لەسەر کرا، قورئان لە (بەقەڕە :٣٠)دا نیشان دەدات کە ئادەم و بنەچەکەی، بەرەیەکی نوێ دەخەنەوە کە بە تەعبیری ئیبنو عەرەبی توانای زمانییان لە بەرھەم­ھێنانی مانادا ھەیە[13]. زانستی ئادەم لەسەر أسماء(ناوەکان) یا خەسڵەتی سەرەکیی شتەکان، ئەو لە بەرە پێشووەکانی خۆی جیاواز دەکاتەوە. لێرەدا خەلیفە وەکوو جێگر، بە مانای ئەوەیە کە ئادەم جێنشینی دەستەیەک لە بوونەوەرە بەشەرییەکان بوو کە زانستی ئەسماءیان نەبووە. بە واتایەکی تر ئادەم وەکوو خەلیفە، جێنشینی ئافراندراوەکانی پێشوو (بەشەر) بووە کە توانای بەخشینی «تەکووزی بە شتەکان» و ڕۆشن دەڕبڕینی مانا لەناو ئاخاوتنە پەیوەندی ھێنەرەکانیان نەبووە. ھەندێک لە ڕاڤەوانە مودێڕنەکانی قورئانکە ھۆگرییان ھەیە بەوەی کە کۆنە سەرمەشقەکانی مودێلی سیاسی لە قورئاندا پەیدا بکەن، وشەی خەلیفە کە ڕەنگ و بۆی جێنشینی پێوە دیارە؛ بە واتای جێگری خودا وەردەگێڕن[14]. بۆ وێنە مەھدی بازەرگان (١٩٠٧-١٩٩٥) لە تەفسیری خۆیدا لەم ئایەتە بە ئێمە دەڵێت: بوونەوەرە ئینسانییەکان لێوەشاوی تایبەت و تاقانەی ئەوەیان لێدەکاڵێتەوە کە نوێنەری خودا بن. (خلیفة الله)[15]. بە ھەر حاڵ بە پێچەوانەی ئەو شتەی ئایدیۆلۆگە موسوڵمانەکان پرۆپاگاندایان بۆ کردووە، دەستەواژەی خەلیفە لەم ئایەتەدا زەروورەتەن بە واتای «جێگری خودا لەسەر زەوی نیە». ڕاڤەوانی ئێرانی قورئان، ئایەتوڵڵا ئەبولفەزلی بورقەعی (١٩٠٨-١٩٩٣) بەڵگەی ھێناوەتەوە کە موسوڵمانان ئەگەر داکۆکی لەسەر ئەوە دەکەن کە ئادەم جێنشینی خودایە، دەبێ قەبووڵیشی بکەن کە خودا تاوانبارە. ئەو بەم چەشنە بەڵگە دەھێنێتەوە کە قورئان ئاماژە دەکات کە بنەچەی ئادەم لەسەر زەوی جەنایەت دەکەن و خوێن دەڕێژن[16]. محەممەد حسێنی تەباتەبایی (١٩٠٤-١٩٨١) فەیلەسووف و ڕاڤەکاری سەرامەی ئێرانی سەدەی بیستەم؛ بە کەڵک وەرگرتن لە ڕێدۆزێکی جیاواز دەبێژێت: ئینسانێکە نوێنەری خودایە؛ دەبێ ئەرکی دامەزراندنی دەسەڵاتداریەتی ئیلاھی لەسەر زەوی لەئەستۆ بگرێت[17]. وەڕگێڕەکانی ڕاڤەوانی قورئان، سەید قوتب بۆ سەر زمانی ئینگلیسی، لە کاتی وەرگێڕانی ئەم ڕستە قورئانییە «‌إنی جاعل فی الأرض خلیفة» کەوا دیارە نوێنەرایەتی مافی دەسەڵاتداریەتی خودا ئاشکرا دەکات، دەڵێن: “I am appointing a vicegerent on Earth»«من جێگر لەسەر زەوی دیاری دەکەم[18]». ئەم وەرگێڕانە لەگەڵ ڕوانگەی سەید قوتبدا ھاوساز و تەبایە، چونکە سەید واتای خەلیفەی بە دۆخێک لێک دەداوە کە خودا لە ڕێگەی ئەوەوە ئەرکەکانی جێنشینی خۆی لەسەر زەوی بە ئینسان ئەسپاردووە[19]. زیاد لە ھەموو شتێک؛ ئەم نموونانە، گرینگایەتی دەوڵەت نەتەوەی مودێڕن و کاریگەریەکەی لەسەر ھزر و بیری موسوڵمانان لە دووبارە خوێندنەوەی سیاسی­کراوی (politicized reinterpretation) دەقە ئایینییەکان، نیشان دەدەن.

قورئان ھەروەھا ئاماژە دەکات کە مرۆڤ پێش لەوەی لە بەشەرەوە ببێت بە  ئینسان، پێویستی بە مەودایەکی بەرین بووە، چونکە خودا یەکەم جار بەشەری ئافراند، دواتر ھێدی ھێدی  فۆڕمی تەواوی بە بنیادەم بەخشی. «وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ ثُمَّ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ…»«ئێمەین ئێوەمان خولقاندووە، لە پاشانا بەو شکڵەمان دەرھێناون، پاشان بە فریشتەکانمان گوت: سەر بۆ ئادەم نەوی بکەن…»( ئەعراف:١١) ئەندێشە و داڵغەی ئافراندنی مرۆڤ لە چەن قۆناغی یەک لەدوای یەک، لەناو ئیسلامدا بە چەشنێکی زۆر بەر­بڵاو پەسەند کراوە. توێژەری ئیسلام‌خوازی ئاسیای باشوور؛ ئەبۆلعەلای مەودوودی لەسەر ئەو باوەڕەیە کە ئافراندنی مرۆڤ لە سێ قۆناغدا ڕووی داوە:١) دەسپێکی ئافراندن. ٢) فۆڕماسیۆن یان تەواو­کردنی جەستەی مرۆڤ. ٣) ھاوردنی بنیادەم بۆ ناو ژیان[20].

قورئان زێدەتر بە ئێمە دەڵێت: کە لە قۆناغەکانی دیدا، خودا بنیادەمی لەسەر ڕوواڵەتی ئینسان، ڕاست بەو جۆرەی مەبەستی خۆی بوو، ڕاستەوپاستەی کرد و لە ڕۆحی خۆی دەماندی بە ڕۆحی ئەودا(سوژدە: 9) محەممەد بن عاشوور(1879- 1973) ڕاڤەوانی توونسی قورئان وای بۆ دەچێت: کە بۆ مەودایەکی درێژخایەن و بەرین، ئینسان ناوی لێ نەنرابوو و لەبارەیەوە باسێک نەکرابوو[21]. بە واتایەکی دیکە گۆڕانی بە تەواوی بنیادەم وەکوو بەشەر، بەس کاتێک ئەنجامی گرت کە بە فۆڕمی ئادەم وەکوو ئینسان دەرھات. ئەمە کاتێ ڕووی دا کە بنیادەم گەشەی زمانی کرد و توانای ناونانی لە شتەکان بەدەست ھێنا. ئێمە دەزانین کە ئافراندنی بنیادەم لە چەن فۆڕمو قۆناغی یەک لەدوای یەکدا ئەنجامی گرت، ئەمەش قورئان بە ئێمەی دەڵێت: (خودا) ئیوەی پلەپلە وەدی ھێنا.(نووح: 14) لە درێژەدا ئەم ئایەتە دەلالەت لەسەر ئەوە دەکات کە کردەی وەدیھێنانی کامڵی مرۆڤ بەو شکڵە فیزیۆلۆژیکییەی بەشەر، خاڵی کۆتایی نەبووە، بەڵکوو گۆڕان و گەشەکردنی بۆ قۆناغی ئینسان، بەشێک لە پرۆسەیەکی درێژخایەن بووە.  …ثُمَّ أَنْشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ… لە پاشانا کردمانە چێ­کراوێکی تر.(مۆئمینوون: 14) وادیارە فەیلەسووفی ئاڵمانی واڵتێر بێنیامین(١٨٩٢- ١٩٤٠) لەگەڵ ئەم جۆرە سێناریۆیەدا ھاوڕایە: «ئافراندنی بنیادەم لەسەر دەستی خودا،[تەنیا] کاتێک ڕاستەوپاستە و تەواو بووە کە شتەکان لەلایەن ئینسانەوە ناویان لێ­نراوە و بەس لە ڕێگەی زمانی ناونانەوە پەیڤاندوویانە»[22]. مەحەمەد ئەسەد (1900- 1992) لە وەرگێڕانەکەی خۆیدا لە ئایەتی سی تا سی و دووی سووڕەتی بەقەڕەدا بە ڕەچاوگرتنی گرینگایەتی سەرەکیی زمان لە چیرۆکی ئادەمدا، تەفسیرێکی ڕۆشنگەرانە وەبەر دەست دەخات. ڕوانگەی ئەسەد لەسەر ئەم ئایەتانە، تیشک دەخاتە سەر ئەو پەیوەندییانەی وا لەنێوان ئادەم وەکوو بەکەسایەتی­بووی (personification) بوونەوەری قسەکەر و لەدایکبوونی زماندا ھەیە. ‌ئەسەد لە لێکۆڵینەوە لەسەر دەستەواژەی عەربی ناو (اسم) ئیددعا دەکات کە ھەموو وشەناسەکان لەگەڵ ئەم بۆچوونە ھاوڕان کە وشەی اسم بە واتای بەیان و گوواستنەوەی زانستی (شتەکانە)… کە بۆ نیشان­دانیماددەکان و ڕووداوەکان و سیفەتەکان بەمەبەستی جیاوازی­دانان لەنێوان زاراوە و چەمکە فەلسەفییەکان بەکار دەبرێت[23].شایانی باسە کە زۆربەی ڕاڤەوانانی کلاسیک و مودێڕنی قورئان بە ڕاشکاوی و بە ئاماژە ددانیان بەوەدا ناوە کە لە ئایەتی سی و دوی سوڕەتی بەقەڕەدا، دەستەواژەی عەرەبی أسماء،بێجگە لە زمان مانایەکی دیکە نابەخشێت[24]. ڕەشید ڕەزا ئیددعا دەکات کە ‌أسماء، ئەونیشاندەرانە دەنوێنێت والە ڕێگەی ئەوانەوە؛ واتا بەیان دەکرێت و دەلالەت دەگرێت[25]. ھەروەتر؛ سەید قوتب، ‌أسماء بە واتای «توانای ناونان» لێک دەداتەوە و ئەوەی کە زمان وەکوو ئامرازی زەبەند و سەرەکی پەیوەندیدان کە لە بەر دەستماندایە، ساز دراوە[26]. سەید باوەڕی وایە کە توانای ناونانی شتەکان بە پێزترین و قووڵترین کاریگەری لەسەر ژیانی ئینسان لەسەر گۆی زەوی بووە. بۆ پێزانینی نرخی ئەم ئامرازی پەیوەندیدانە، تەنھا ئەوندە بەسەکە ژیان بەبێ ئەم ئامرازە وێنا بکەین[27]. ئیبنو­عاشوور ھەنگاوێک زیاتر ھەڵدەگرێت و بەڵگە دەھێنێتەوە کە «فێرکردنی ناوەکان شێوەیەکی دی لە بۆ بەیانی ئەوەیە کە خودا بنەماکانی زمانی بە ئینسان فێر کردووە[28]. کەوابوو ئیبنو­عاشوور داکۆکی دەکات کە ڕستەی «خودا ھەموو ناوەکانی فێری ئادەم کرد» زێدەتر ڕستەیەکی زیادەبێژانەی زۆر پێوەنراوە، بۆ ئاماژە بە گیرۆیی و داگریزمان[29]. جیا لەو شتانەی کە دەتوانڕی لە چەمکی «فێرکردنی ناوەکان» ھەڵبھێنجرێت، قورئان پەیوەندییەکی زیاتر لەنێوان خولقاندنی ئینسان و دەست پەیداکردنی ئادەمیزاد بە زانست، لە ڕێگەی بەکارھێنانی دەستەواژەگەلێک وەک عیلم و قەڵەم ساز دەکات[30]. لە شوێنێکی دیکەدا قورئان دوو دەستەواژەی عیلم و بەیان پێکەوە بەکار دێنێت؛ تاکوو زۆر بە ھێزوپێزەوە داکۆکی بکات لە سەر پەیوەندی نێوان خولقاندنی ئینسان و توانای زمانی مرۆڤ: «خَلَقَ الْإِنْسانَ‌، عَلَّمَهُ الْبَيان»«مرۆڤی ئافراند. فێری ئاخافتنی کرد»(ڕەحمان: 3و4). محەممەد ئەسەد زۆر کارامە و لێزانانە، ئەو شتەی کەوا فیلۆلۆژیستەکانی سەدەی ناڤێن لەبارەی دەستەواژەی بەیانەوە گوتویانە، کۆرت دەکاتەوە و دەڵێت: ئەم دەستەواژەیە ھەم بۆ ئەندێشە و ھەم بۆ ئاخاوتن بەکار دەبرێت، لەو ڕووەوە کە داگری توانای دروستکردنی شتێک یا ئایدیایەکە بۆ زەین کە لە ڕووی چەمکییەوە جیاوازە لە شتەکان و ئایدیاکانی دی[31]. بەکارھێنانی وشەی بەیان لەو ئایاتەی سەرەوە (ڕەحمان: 3و4) بە واتای «توانای بەیانی ڕۆشنی ئەو زانستە بە زمانی ئاخاوتن یا نووسین بەکار دەھێنرێت، ھەروەھا ساخت و پاختی ئەندێشە و ئاخاوتن و یادەوەریی زانستی ھەموو ناوەکان کە بە واتای توانای ئەندیشەی چەمکڕێژە Conceptual (مەفھوومیە) و تایبەتمەندە بۆ ئینسان[32]. چەمکی بەیانی بەڵگەھێنانەوە لەلای دیاردەناسانێک وەک ئێدمۆند ھوسێرل(١٨٥٧- ١٩٣٨) تەقریبەن ھەر ھەمان چەمکی زمانە. ھوسێرل کاتێک باسی دەربڕین (بەرھەمھێنانی بەیان) دەھێنێتە گۆڕێ، مەبەستی «نیشانە واتادارەکانە» کە ئاگاییی [مرۆڤ] لەو نیشانانە، بۆ بەیان و دەربڕینی ویستەکانی یا ئەو شتانەی ئەیھەوێت بیڵێت، کەڵک وەردەگرێت»[33].

 لە پەیوەندی لەگەڵ ئافراندنی ئادەمدا، دەستەواژەی بەیان دەگەڕێتەوە بۆ توانای بەیان و ناونانی شتەکان، کە ئینسان بە بۆنەی ئەمەوە لە پێشینیانی خۆی جیاواز دەبێتەوە. ھەروەھا کە لە سەرەوە باسی لێ کرا، ئەسەد بە دروستی ئیددعا دەکات کە چەمکی «زانینی ھەموو ناوەکان» دەلالەت دەکاتە سەر توانای پێناسەی لۆژیکی و ئەندێشەی چەمکڕێژ. ئەسەد ھەروەھا بە دروستی ئاماژە دەکات کە مەبەستی خودا لە ئادەم لە ئایەتی سی سورەتی بەقەڕەدا، ھەر ھەموو ڕەگەزی مرۆڤە. بە سەرنج بە ئاماژەی پێشوو، ئاشکرایە کە «ئینسان، بوونەوەرێکە کە لە سەر زەوی فەساد دەکات و خوێن دەڕێژێت». ھەروەتر بە ئاوڕدانەوە لە دەقی قورئان (ئەعڕاف:11) کە بە وردەکاریی زیاتر لە بەشی داھاتوودا، دەیخەینە بەر باس، ئەم ڕاستییەمان بۆ ڕوون­تر دەبێتەوە[34]. کەوابوو نابێت ئاماژەکانی قورئان بە ئادەم، بەس وەکوو ئاماژە بە یەک تاکەکەس دەرک بکرێت؛ بەڵکوو ھەروەھا کە ئیبنوعەرەبی داکۆکی لەسەر دەکات: ئادەم نمانای فۆڕمی تەواوی ھەموو مرۆڤە[35].

چەمکی زمان و دەرکەوتەکانی لە ڕێگەی بەیانەوە، مرۆڤ لە بونەوەرێک وەکوو بەشەرەوە، دەگۆڕێت بۆ سەر فۆڕمی مرۆڤی تەواو یان ئینسان. بە واتایەکی دی ئەو شتەی کە ئینسانی ڕاستەقینەی ساز کرد، توانای بە کارھێنانی زمان بوو. بە پێچەوانەی پێشینیانی خۆی کە لە فۆڕمی حەیوان یا فۆڕمگەلی ئینسان­نوێندا بوون، ئادەم توانی ناو لە شتەکان بنێت و بیانناسێت. ھەروەھا کە واڵتێر بێنیامین دەڵێت: «زانستی شتەکان لە دڵی ناونانی ئەو شتانەدایە[36]». کەوابوو بەپێی ئایاتی قورئانی ئەوە زمانە کە ئینسان دەھێنێتە دونیاوە؛ یان ھەروەھا کە مارتین ھایدگێر(١٨٨٩- ١٩٧٦) بەڵگەی ھێناوەتەوە «– زێدەتر لە شێوەگەلی دی – ئەوە زمانە کە ئینسان دێنێتە قسە، بەو واتایەی کە شتەکان ناوزەد دەکات و دەیانخولقێنێ و بەو شێوە، جیھانی دازاین ساز دەکات[37]». ئادەم وەکوو ئینسان لە ڕێگای بەکارھێنانی زمان و بەیانەوە، خودی خۆی و مێژووی خۆییی لە ڕێگای توانای کۆددانان و نیشاندار­کردنی بوونی خۆی، سازکردوە. جۆرجیۆ ئاگامبێن، فەیلەسووفی ھاوچەرخ دەڵێت: «ئادەم یەکەمین نیشان­دانەرە» چونکوو نیشانەکارگێڕی بڕیاردەری زانستە و جیھان چێ دەکات و بێدەنگ و بێ ھیچ ھۆیەک دەیکاتە شیاوی تێگەیشتن[38]. ژان پۆل سارتر، فەیلەسووفی ئێگزیستانسیالیستی فەڕانسایی؛ باوەڕی وایە کە زمان ‌ فۆڕم دەدات بە «ھەوێنی بوون .The dough of existence [39]» و لە ڕێگەی ناوگەلێک کە تەرخان کراوە بۆ شتەکان، ڕەمزیان بۆ دادەنێت. ھەروەھا کە واڵتێر بێنیامین دەڵێت «ناونان لە دەڤەری زماندا وەکوو تەنیا مەبەست و واتای ھەرەبەرز و بێ‌وێنە، کاکڵەی سروشتی زمانە». ناونان شتێکە کە ھیچ شتێک سەرووتر لەو بەیان ناکرێت و پەیوەند نادرێت، و زمان لەناو خۆیدا بە ڕەھایی خۆی بەیان دەکات و پەیوەند دەگرێت[40].

    پێش لە پەیدا­بوونی ئینسانی خاوەن ­زمان و قسەکەر، جیھان جوداوازی­نەکراو(undifferentiated)، پۆلێن­نەکراو(unclassified) و دەستەبەندی­نەکراو(uncategorized) بوو. زمان نمانا و دەرکەوتەی توانای ناونانی مرۆڤەکانە و کەپاسیتیەکە کە لە ڕێگای ئەوەوە جیھانی شتەکان (الأسماء کلها) شیاوی فەھم و تێگەیین دەبن. بەشەر وەکوو بوونەوەرێکی نازمانی لە ڕێگەی گەشەی زمانی و گۆڕانی چەمکییەوە، تەکامول پەیدا دەکات و لە خۆی و دەوروبەری ئاگا دەبێتەوە. کەوابوو بەشەر لە ڕێگەی گەشەی زمانییەوە دەبێت بە ئینسان یا ئەو شتەی کە واڵتێر بێنیامین پێی دەڵێت «ناودانەر»[41]. بەپێی ئایاتی قورئانی ھیچ بوونەوەرێک جگە لە ئینسان توانای جیاوازی­دانان، دەستەبەندی­کردن و ناونانی ھەموو شتەکانی جیھانی نییە، تەنانەت فریشتەکان و شەیتانیشی لەسەر بێت[42].

     ھەروەھا سەرھەڵدانی ئادەم و ئینسانی خاوەن­زمان، دەسپێکی پارادۆکسی ئازادیی ھەڵبژاردنە. سەرھەڵدان و پەیدابوونی ئینسان بە مانای لەدایک­بوونی بوونەوەرێکی مێژوویییە. ھەروەھا کە پێشتر ئاماژەی پێ درا بەپێی ئایاتی قورئانی، سەرھەڵدانی ئینسان، پرۆسەیەکی درێژخایەن بوو. (ئینسان:1) کەوابوو مێژوومەندی گەشەی ئینسانی لە ئاکامی گەشە و تەکامولی زمانیدا بووە کە تواناییەکی تایبەت و بێ­وێنەی بە بنیادەم بەخشیوە. بە ھۆی ئەم گەشەکردنەوە، توانای تایبەتی ئینسان بۆ چەمکڕێژ کردنی شتەکان لە ‌ڕێگای زمانەوە، ئینسان لە خۆی و دەورووبەری بێگانە دەکاتەوە. چونکە ئینسان بە لوتفی زمانەوە ڕۆ دەچێتە ناو شتەکان و لێیان ڕادەمێنێ و بنەماکانی توانای ھەڵبژاردن بۆ ئەو مسۆگەر دەکات. کەوابوو ئینسان تەنیا بوونەوەری خاوەن مێژووە کە لەو ڕێگەوە، ھەستی و بوونی خۆی دیاری دەکات و ھەم وەسڵ دەبێت بە کات و ھەم دادەبڕێت لە کات و بە تەعبیری قورئانی دەبێت بە «شتێکی شایانی باس».(ئینسان: 1) ئینسان لە ڕێگەی زمانەوە ھەم بوو بە خاوەن مێژوو، ھەم بوو بە خاوەن یادگەی مێژوویی. سروشتی وجودی ئینسان کە [جۆرێک] لە لەخۆڕامانە، ئینسان دەکات بە ھەڵگری ئەمانەتێک کە باری بڕوا ومتمانەی خودایە لەسەر ڕووی زەوی.(‌ئەحزاب:72)

     داکۆکی کرا لەسەر ئەم بابەتانە کە بنیادەم وەکوو بەشەر لە جیھانێکی بێزماندا دەژیا. بەڵام لەگەڵ تەکامول و گەشەی ئینساندا، مرۆڤ ھەنگاو دەنێتە ناو پاڕادایمی پەیوەندییەوە. ئێستە ئینسان دەتوانێت ناوبنێت لە شتەکان و بیانناسێت و فەھمیان بکات. لە دوای توانای ناو­بەخشین بە شتەکان، خەسڵەتی جوداوازینەری(بەیان) سەر ھەڵدەدات. لەگەڵ سەرھەڵدان و ھاتنەئارای ئەم خەسڵەتە، ئینسان وەکوو خەلیفە، ھەنووکە جێگری بەرجەستەی حەیوانی بیۆلۆژیکی پەتی، (مرۆڤ وەکوو حەیوان) شێلگیرانە ھەنگاوەکانی لەسەر زەوی دادەنێت، ناو ­دەنێت لە ھەموو شتێک و بەپێی ئەو ناو­لێنانە، دەستەبەندییان دەکات. بەم شێوە، ئینسان دەست دەکات بە گۆڕانی ماھییەتی جیھانێک کە پێشتر فەھم­نەکراو (unintelligible) و خامۆش لەگەڵ ئینسان ڕووبەڕوو دەبۆوە. توانای ناونان بەشەر دەکاتە ئینسان، چونکە بەو شێوەی کە تیۆریستی(بیرۆکەوانی) ئەدەبی ن. و. تیۆنگۆ دەڵێت: وشە ئاخاوتنییەکان (ناوەکان) پەیوەندی نێوان مرۆڤ و زمانی ئاخاوتن، فۆڕمڕێژ دەکەن[43]. زمان جیھانێکی شیاوی تێگەیین ساز دەکات کە «ناوەکان‌‌» لە ڕێگەی بەکارھێنانی نیشانەگەلێک کە شتەکان لە یەکدی جیاواز دەکەنەوە، پەیوەندی لەنێوان ئەو شتانەدا دروست دەکەن. ئاگامبێن بەڵگە دەھێنێتەوە کە زمان، ئارشیوی لێکچوونە نامادییەکانە و خەزێنەی مەدلوولەکان[44].

ھەروەھا لە ڕوانگەی ئەخلاقیشەوە، مرۆڤ لە ڕێگەی ناونانی کردەکانی خۆی و دەستەبەندی ئەوان بە چاکە و خراپە و ڕەحمانی و شەیتانی، لە بەشەرەوە بوو بە ئینسان. بەم شێوەیە پتانسێلە ڕەحمانی و شەیتانییەکانی کە­ تا ­ئێستە نەناسراو بوون، فەھم­کراو و وەدیھاتوو دەبن. سەرھەڵدانی ئینسانی قسەکەر بووە ھۆی ئەوەی دونیای ساکاری گوێ­لە­مستانەی فریشتەکان لە ھەمبەر خودادا شوێنەواری نەمێنێ. ئەرەستوو دەڵێت: ئینسان تەنیا حەیوانێکە کە (خودا) توانای پەیڤینی پێ خەڵات کردووە و ئەم توانای پەیڤینە بە مەبەستی دیاریکردنی چاکە و خراپەیە[45]. ھەروەھا کە شاعیری سۆفی مەسلەکی فارس؛ حافز دەڵێت:

من ملک بودم و فردوس برین جایم بود     آدم آورد در این دیر خراب آبادم[46]

بابم ئاوا منی ھێناوەتە ئەم وێرانە     من دەنا خەڵکی ئەوین باخی مەلەک ئابادم

(تاڤگەی ئەوین:غەزەلی ژمارە 317)

زمان، ئازادیی ھەڵبژاردن و کێشەی چاکە و خراپە

ئێستە ئەگەری ئەوە ھەیە ئەم پرسیارە بورووژێت کە ئەگەر خودا ناوەکانی بە ئادەم فێر کرد، ڕۆڵی چاوەڕوانکراو لە ئینسان چییە؟ ئەگەر خودا ھەم ناوەکان و ھەم زانستی ئەو ناوانە بە ئینسان ڕادەگەیەنێت؛ ئیدی چۆن ئینسان دەتوانێت «ناونەری شتەکان» بێت؟ بەپێی ئایاتی قورئانی خودا ناوی تەواوی شتەکانی بە ئینسان فێر کرد و بەیان و فەھمی پێ خەڵات کرد. پرسیارێک کە دێتە ئاراوە ئەوەیە کە ئایا ئادەم گەشەی کرد و بوو بە ئینسان؛ یان ئایا خودا ڕاستەوخۆ ھەموو ناوەکانی فێری ئینسان کرد و ئەمەش لە ئاکامی ئەوەدا بوو کە خودا بە یەکجارەکی ڕۆحی ئیلاھی وەبەر ئادەم کرد. ئەم سیناریۆیە چۆن لەگەڵ ماھییەتی پاڕادۆکسیکاڵی ئینسان کە ھەڵگری ھەم چاکە و ھەم خراپەیە و ئەمەش ڕیشەی لە توانای بەکارھێنانی زماندا ھەیە، تەبا دەبێت؟ بە پێچەوانەی ئەوەی کە قورئان، ئینسان وەک بوونەوەرێکی خاوەن ویستی ئازاد و بەرپرسیارەتی بە فەرمی دەناسێت، کردەوەکانی ئینسان ھێشتا لەناو کۆنتێکستێکی گەورەتر و بەربڵاوتر لە سوننەتی ئیلاھیدا ڕوو دەدات. ھەر کردەوەیەکی ئینسان دەرکەوتە و شوێنھاتی تایبەتی خۆی ھەیە و لەناو دەڤەری ھۆ و ھۆکرد­دا ڕوو ­دەدات و ھەر­وەھا کە قورئان ئاماژەی پێ دەکات، یاساکانی لەلایەن خوداوە دیاری دەکرێت[47]. بۆ وێنە لە ئایەی حەڤدەی سوڕەتی ئەنفالدا؛ خودا کاتێک ھەوەڵ سەرکەوتنی موسوڵمانان بەسەر مۆشریکینی(چەنپەرەستەکان) مەککە لە شەڕی بەدردا وەسف دەکات؛ بە کەسانێک کە لەو شەڕەدا بەشدارییان کردووە دەڵێت: «فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلَٰكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ…»«ئێوە ئەوانتان نە­کوشت، خوا کوشتنی…»(ئەنفال: 17) ئەم ئایەتە پتر وەکوو یادەوەری ئەوە بۆچوونی بۆ دەکرێت کە خاوەن ئیمانێکی ئایینی بەھێز بوون و بوون لەپاڵ حەقیقەتدا، دەبێتە ھۆی ئەوەی کە خوداش لە پاڵی باوەڕمەنداندا بوەستێت. فەزلوڕڕەحمان لە شرۆڤەی زاراوەگەلێک کە بۆ وەسفی ڕووداوە گرینگە مێژوویییەکان بەکار بردراوە دەڵێت: «قورئان لە گێڕانەوەی دیاردە ھاوشێوەکاندا، ھۆی ڕوودانیان بە خودا و سروشت دەزانێت کە ئەم دوانە ھۆکارێتی جیاواز و وێک­نەچوویان نییە؛ بەڵکووو ھەر­دوو، وەک یەک ھاوشێوە و ھاوسانن. «بەم پێیەش ھێشتا جیاوازی واتاییان ھەیە»[48]. فەزلوڕڕەحمان زێدەتر باسی لێ دەکات ودەڵێت: «کاتێک کە قورئان، زمانی سروشت بەکار دەھێنێت، باس لە ئیدیۆمە ئایینیەکان لە­سەر بنەمای ھۆکردی خوداییەوە ئاراستە دەکات»[49].

قورئان کاتێک کە دەگات بە خاڵی بەیەک‌گەیشتن و یەکبڕی کردەکانی خودا و کردەکانی ئینسان، دوئالیسمێکی سەرنجڕاکێش پیشان دەدات. ھەر کات ئەگەری ئەوە ھەبێت کە باوەڕمەندان لە ئامۆژەی تیولۆژیکی تاقانەیی و بێھاوتایی خودا، تووشی ھەڵە­تێگەیشتن ببن، قورئان بە وەبیرھێنانەوەی باوەڕمەندان بەوەی کە خودی ئینسانەکانیش ئافراندراوی دەستی خودان، خودا وەک ھۆکاری ھەموو شتێک؛ بگرە کردەوەکانی ئینسانیش پێناسە دەکات. بە ھەر حاڵ خودا کاتێک لە گوتاری قورئانیدا، داکۆکی لەسەر بەرپرسایەتیی ئینسان دەکات، لەگەڵ ئینسان وەک کارگێرێکی بەرپرسیار ڕووبەڕوو دەبێتەوە. لە­ناوکۆیەکی دیکەدا ئەوەی بۆ ئینسان ڕوو دەدات، ئاکامی دەسکەوتە ئاکارییەکان و کردەوەکانی خۆی لە ئەژمار دەدرێت:«كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ ڕهِينَةٌ» «ھەموو کەسێک لە گرەوی کردەوەکانی خۆیدایە».(موددەسسیر: 38) بە وتەی توێژەری ژاپۆنی ئیسلام توشیھیکۆ ئیزۆتسۆ: «ئیمە دەبێ لە­بیرمان بێت کە قورئان دەکرێت لە سوێنگە­نیگا جۆراوجۆرەکانی تیولۆژیکی، فەلسەفی، کۆمەڵناسانە، دەستووری، تەفسیری و… توێژینەوەی لەسەر بکرێت و ئەم کتێبە لایەنگەلێکی جۆراوجۆر، بە گرینگایەتی بەرانبەرەوە، وەبەر دەست دەخات»[50]. بەگشتی ئەم ئاماژانە لە ناخی خۆیاندا پێکەوە ھاوپەیوەندن و دەبێ لەناو کۆنتێکستێکدا کە ئەو دەقانە بەیان کراون، فەھم و ڕاڤە بکرێن. وەکوو یەکێک لە ستراتێژیە ڕەوانبێژییەکانی قورئان، ئیزۆتسۆ دەڵێت: «جیھان­بینی قورئانی، دەتوانرێت وەکوو سیستمێک، بنوێندرێتەوە کە لەسەر بنەمای دژبەری چەمکی ساز کراوە»[51]. کەوایە بەپێی ئەو شتەی ئیزۆتسۆ بە جیھانبینیی قورئانی ناوزەدی دەکات، فێربوون و بەدەستھێنانی زمان و توانای ناونانی شتەکان، زەروورەتەن لەگەڵ ڕۆڵی خودا وەک فێرکاریی ناوەکان، دژیەکی و یەکناکۆکی نییە.

    بەڵام ئەم پرسیارە ھەر بەردەوامە، کە ئەگەر فریشتەکان خاوەن زمان نە­بوون، چلۆن دەتوانن بەرتەکی و ناڕەزایی خۆیان لە ھەمبەر پێگەی بەرزی ئادەم وەکوو ئینسان دەرببڕن؟ قورئان بە ئێمە دەڵێت: «خودا ھەموو ناوێکی فێری ئادەم کرد؛ ئەوسا ھەمو شتەکانی وەبەر فریشەکان ڕاناو گوتی: ئەگەر ڕاستی بۆ چوون، ناوی ئەوانەم بۆ ھەڵدەن. گوتیان ھەر تۆی لە کەمایەتی بە دووری، ئێمە بەدەر لەوەی کە تۆ فێرت کردووین ھیچ نازانین…» (بەقەڕە:31-32) لە قورئاندا ئایەتانی دیکەش ھەن کە ماھییەتی میتافۆریکی ئەو شتەی کە دەتوانرێ پێی بگوترێ پەیوەندی  «بان­زمانی» فریشتەکان، ڕوون دەکەنەوە و لەسەر ڕۆڵی زمان وەکوو بنەمایەک بۆ بەرپرسیاریەتی و ئازادیی ھەڵبژاردنی ئینسان داکۆکی دەکەن. ھەروەھا کە پێشتر ئاماژەی پێ کرا؛ قورئان، ئینسان وەکوو تەنیا ھەڵگری باری ئەمانەتی خودایی لەسەر زەوی پێناسە دەکات. فەزلوڕڕەحمان ئەم گێڕانەوە، ئاوا شرۆڤە و ڕاڤە دەکات: خودا باری ئەمانەتی «عەقڵ و ئیرادەی» ڕانایە بەر ئاسمانەکان و زەوی و کێوەکان، ھیچیان لە خۆیان ڕانەدی بچنە ژێری و ملیان نەدا…» (ئەحزاب: 72)[52]. بەم پێیە ئەم ڕەت­کردنەوە چۆن بەیان کرا؟ لە ڕووبەڕووبوونەوە تەک ئەم بابەتەش دا، ئەوەی وا ئاسمانەکان و زەوی ڕەتیان کردەوە کە ھەڵگری باری ئەمانەتی خودا بن؛ دەکرێ لەگەڵ ناڕەزایی و گازەندەی فریشتەکان لە ھەمبەر پێگەی بەرزی ئادەمدا، بەراوەرد بکرێ کە لە سووڕەتی (بەقەڕە:31 و 32) ناوی لێ براوە. لە ھەر دو گوتارەکەدا وا دیارە قورئان ئاماژە بە چۆنایەتییەکی سەرتر دەکات کە بە ھۆی زمان و مەودای چەمکییەوە، جیھانی بێ­زمان لە ئینسانی قسەکەر، جیا دەکاتەوە. ئەو ناڕەزایەتییەی ناو جیھانی غەیرە­ئینسانی، وەکوو ئەو نموونە نارەزایەتییەی وا جیھانی فریشتەکان دەریان بڕی، وا دیارە شێوەیەکی ئایرۆنیکی بووبێت، بۆ جەخت­کردن لەسەر ئەو جیاوازییە. بە پێچەوانەی ئاسمانەکان و زەوی کە ملیان نەدا بە ھەڵگڕتنی باری ئەو ئەمانەتە، ئینسان خۆی وەبەر نا و قەبووڵی کرد. ھەر چەند کە قورئان ڕەخنە لە ئینسان دەگرێت وەکوو کەسێکی ستەمکار و نەزانکار (ظلوما جهولا)، [بەڵام] بەپێی بۆچوونی فەزلوڕڕەحمان، بەو حاڵەش، بەڕێوەبردنی ئەو کارە، ڕاستەوخۆ نرایە سەر شانی ئینسان؛ چونکە لە نەزمی خیلقەت­دا؛ ئینسان بوونەوەرێکی بێھاوتایە و ئازادیی ھەڵبژاردنی پێ خەڵات کراوە[53]. شاعیری فارس زمان حافز ئاوا ئاماژە بەم بابەتە دەکات:

آسمان بار امانت نتوانست کشید      قرعەی فال بە نام من دیوانە زدند[54]

ئاسمانیش لەژێر باری ئەمانەت چووە دەر     وەی کە ئەم بارە بە کۆڵی منی دێوانە درا

(تاڤگەی ئەوین : غزل 184)

«باری قورس» کە لەو دێڕە شێعرەی حافزدا ئاماژەی پێ دراوە، ویستی ئازاد و خواستی ھەڵبژاردنە کە بە لوتفی توانای چەمکسازی و لە ڕێگەی بەخشینی زمانەوە، خەڵاتی ئادەم وەکوو ئینسان کراوە. ھەروەھا کە ئەرەستوو ئاماژە دەکات: خەڵاتی زمان ئەو تواناییە بە ئینسان دەدات کە خاسە و خراپە لە یەک جودا بکاتەوە. کەوایە ئەمانەت کە لە (ئەحزاب: 72)دا ناو براوە؛ دەتوانرێت وەکوو بەرپرسیاریەتیی تایبەت و تاقانەی ئینسان وێنا بکرێت، چونکە بوونەوەرە بێزمانەکان، توانای تەفسیر و بەیانیان نییە هەتا ئەگەری ئەوەیان پێ­بدا کە ھەڵگری ئەو متمانە و ئەمانەتە بن. خاوەن­زمان­ بوون؛ لەگەڵ دیکەی قازانج و باشییەکانی، ھەم توانای ھەڵگرتنی باری متمانە بە جیھان و ھەم توانای ھاوژینی و پێکەوەبوونی چاکە و خراپەی تا قامی قیامەت مسۆگەر کرد.(حیجر: 32-40) پێش لە سەرھەڵدانی ئینسان، جیھان لە دۆخێکی پێش­جیاوازی­نراودا (‍Pre-differentiated) بوو؛ کە لەو دۆخەدا ھەڵبژاردنی ئەخلاقی لەنێوان چاکە و خراپەدا ھێشتا بوونی نەبوو. محەممەد ئێقباڵی لاھووری لەم بارەوە، پەیدا­بوونی ئینسان وەکوو ئاژاوە و شڵەژانێک بۆ جیھانی پێش­بەیان (.Pre-articulable world) وەسف دەکات:

فطرت آشفت که از خاک جهان مجبور            خودگری، خودشکنی، خودنگری پیدا شد.[55]

ھەروەھا کە ئێقباڵ ئاماژەی پێ دەکات، توانای ناونان و جودا­کردنەوەی شتەکان لە یەکدی، بوو بە ھۆی ئەوەی ئینسان بەسەر بێ­ئەنوایی، دژداماوی و چارەنووسگەری(Fatalism)دا زاڵ بێت، یان بەو شێوەی فەیلەسووفی فەڕانسایی ئەلجەزایەری؛ ژاک دریدا (١٩٣٠- ٢٠٠٤) بابەتەکە ئاوا باس دەکات: «ناو­نان، سەربزێوی و لادان وھەڵوەشاندنەوەیه»[56]. کەوابوو سەرھەڵدانی ئینسان، سەرھەڵدانی بوونەوەرێکە کە «بۆ خۆی سازێنەر، تێکدەر و بینەرە»[57]. بە واتایەکی دی سەرھەڵدانی ئینسانی خاوەن­زمان، بێ­واتایی لە بن دەبات، چونکە زمان ھەم پەردەکان لا دەبات و ھەم بەگشتی مانا دەبەخشێ بە بوونی ئینسان:

خبری ڕفت ز گردون به شبستان ازل         حذر ای پردەگیان پرده­دری پیدا شد[58]

بەم پێیە؛ گۆڕدرانی جیھان بە ھەبوونێکی فەھم­کراو و ڕەمزسڕاوە، کاریگەرییەکی بەنرخی ھەیە، چونکە پرۆسەی جیاوازی چەمکی، تەفسیرە ھاڤڕک و جۆراوجۆرەکان ساز دەکات. سەرھەڵدانی ئینسان وەک کارگێڕی ڕەمزسڕینەوە لە جیھانی ماددی، دەبێتە ھۆی ھاتنەئارای ھەبوونێکی نوێ کە کۆتایی بە دژداماوی و یەکجۆری و فەرمانبەری ھەتاھەتاییی فریشتەکان دێنێت:

ساختەی خویش ڕا درشکنم ڕیزریز     تا زغبار کھن پیکر نو آورم[59]

(دەسکردی خۆم ورد و خاش دەکەم  تا لە گەرد و تۆزی کۆن، جەستەیەکی نوێ بھێنمە ئاراوە)

سەرھەڵدانی دەنگە یەکناکۆک و دژیەکەکان لەنێو جیھانی­ قسە­نە­کەری پێش­زمانیدا؛ یەکێکی دیکە لە لێکەوتەکانی لەدایک­بوونی زمان بوو، چونکە لەگەڵ ئینسان شەڕ و خراپەش ھاتە مەیدانی بوونەوە. شەڕ و خراپە دەتوانێ بوونی ھەبێت، چونکە ئینسانی خاوەن­زمان ئەو تواناییەی ھەیە، ھەروەھا کە قورئان دەڵێت: « وَعَصَى‏ آدَمُ ڕبَّهُ فَغَوَى‏» «…ئادەم لە فەرمانی پەروەرەندەی لای­دا و لەڕێ دەرچوو» (تاھا:121). کەسایەتی شەیتان سەمبولی شەڕ و خراپەیە و لەگەڵ ھەوەڵ کردەوەی لادان لە فەرمانی خودا، ھاتە ناو جیھانەوە. ئەو بەم کردەوەیە ملی نەدا کە سوژدە بۆ ئادەم بەرێت، ئادەم کەسەمبول و نموونەی چەمکی ئینسان بوو. ئاماژە بەم خاڵەیش گرینگە کە قورئان ھیچ چەشنە بێ­فەرمانییەکی دژ بە خودای، پێش لە ھاتنەئارای ئادەم وەکوو ئینسان، گوزارشت نەکردووە. کەوایە لەو کاتەوە، خودا تێکەڵاوییەکی یەک‌ناکۆک لە ھۆگری بە خراپە و لە ھەڵوەدایی بە لە خوا­ترسی و پارێزگاری وەشاندووەتە ناو دەروونی ئینسانەوە. «فألهما فجورها و تقواها»«ئەوسا ھەمو تاوانباری و پارێزگاری لە ویژدانی گەیاندووە».(شەمس: 8) ھاتنەئارای شەڕ و خراپە ھاوکات بووە لەگەڵ ھاتنەئارای زمان؛ چونکە پتانسێلی ئینسان بۆ سەرکێشی، یەکێک لە لایەنەکانی کاریگەریی خواستی ئازاد و ئازادیی ھەڵبژاردنە کە ئەویش لێکەوتەی توانای جیاوازی‌دانانی زمانە. ھەر­وەھا کە فەزلوڕڕەحمان ئاماژەی پێ دەدا کە شەیتان «کاری خۆی لەگەڵ ئینسان دەست پێ دەکات و دەبن بە ھاواڵ­دوانە»[60].

جیھانی فریشتەکان یا بە تەعبیری ئیقبال «جیھانی لە پێش­دیاریکراو»( The predetermined world) بۆ ھەوەڵ جار، تووشی کێشە و شڵەژان بوو، کاتێ کە ئینسانی خاوەن­زمان و ئیبلیس ھەر دووک ھاتنەئاراوە. لەم قۆناغەدا ئیبلیس لە باقی فریشتەکان کە لە جیھانی لەپێش­دیاری­کراو و فەرمانبەردا بوون، نامۆ کەوت. ئیبلیس لە دیکەی ھاوجۆرەکانی خۆی بێگانە کەوت و سەربزێوی لەگەڵ خودا کرد و بوو بە کافر(بێ‌باوەڕ)« ‌أبی و استکبر و کان من الکافرین».(بەقەڕە:34) بە پێچەوانەی باوەڕی باو، وشەی «کان» لەم ئایەتەدا لە جیاتی ئەوەی حاڵەت و دۆخی ئیبلیس دوای مل­نەدان بە سوژدەی ئادەم وەسف بکات، بە واتای گۆڕانی جێگە و پێگەی ئەو ھاتووە. فێعلی ڕابردووی«کان» زۆر جار بەو واتایە فەھم دەکرێت کە ئیبلیس پێش سەرھەڵدانی ئینسان لە زومڕەی جین حەساوی بۆ دەکرا. لە عەینی حاڵدا ئایەتانێکی زۆر لە قورئاندا ھەیە کە بەکارھێنانە جیاوازەکانی فێعلی «کان» نیشان دەدات. بۆ وێنە وشەی «کان» لە (نیساء:1) دا «…إن الله کان علیکم ڕقیبا»«خوا ھەمیشە چاودێرە بە سەرتانەوە» و یا لە (ئەعراف: 103)دا «فانظر کیف کان عاقبة المفسدین» لە دوای گشتگیری و بڵاوبوونەوەی فەساددا. لەم نموونانەدا فێعلی «کان» بەردەوامی نێوان ئێستاو داھاتوو و گۆڕانی جێگە و پێگەیەک نیشان دەدات کە لە ڕابردوودا بوویەتی. کەوابوو دەقی ئایەتی سی و دووی سوڕەتی بەقەڕە دەتوانرێت بە جێگەی وەرگێڕانی بە «ئیبلیس لە جنییان بوو» بە [شێوەی] «ئیبلیس بوو بە جن» وەر­بگێڕدرێت. زاراوەناسانی کلاسیک ئاماژە بەوە دەدەن کە زاراوەی «الجن» بە واتای «تاریکی بەتەوژم و سەرلێشێوێنەرە»[61]. ھەروەھا ئەم زاراوەیە لە قورئاندا واتای جۆراوجۆری ھەیە و لە ناوکۆگەلی جیاوازدا، بەکار ھێنراوە. لە بڕێک شوێندا، ئەم زاراوەیە ئاماژەیە بە غەریب و نامۆکان یان ئەو کەسانەی ھەنووکە بۆ کۆمەڵگایەکی دیاریکراو نەناسراو و غەوارەن.[62] ھەر­وەھا شوێنگەلێک ھەیە کە وادیارە لەم زاراوەیەدا بۆ ئاماژە بەغەیرە مەککیەکان یا خەڵکانێک کە لە دەرەوەی مەککەدان بەکار ھێنراوە.( جین: 1-9).[63] لە یەک جێگەدا ئەم زاراوەیە ئاماژە بە تاقمێک لە غەوارە و بێگانەکانی نێو شوێن­کەوتووانی مووسا دەکات:

ھێندێکیش لە جندۆکانمان ناردە لای تۆ، ھەتا گوێ لەم قورئانە بگرن، کاتێ ھاتن، گوتیان: مات بن و گوێ بدەن! وەختێ بیستیان، ھاتنەناو خێڵەکەیان و ترسی خوایان وەبەرنان. گوتیان گەلۆ ناوەرۆکی کتێبێکیان بۆ وەخوێندووین، کە پاش مووسا ناردراوە؛ بڕوای بە کتێبەکانی پێشوویش ھەیە، ھانە بۆ ڕاستی دەدات و شارەزای ڕاستەڕێ دەکات.[64]

محەممەد ئەسەد بە دروستی ئاماژە بەوە دەکات کە «ئاماژە­نەدان بە عیسا و ئاماژە بە قورئان وەکوو ئەوەی دوای مووسا دابەزیوە، دەلالەت لەسەر گفتوگۆی نێوان­خۆیی تاقمێک یەھوودی دەکات و من لەسەر ئەو باوەڕەم کە لێرەدا ئاماژەی ئەوان بەوەیە کە قورئان کتێبی تەوڕاتی پەسەند­ کردووە». تەبەری ڕاڤەوانی ناسراوی قورئان، ناوی ھەندێک لە شوێنە جوغرافییەکان دەبات کە خەڵکانی ئەو شوێنانە بە جین لە ئەژمار دەدران.[65]

بەڵگە دەھێنمەوە کە بەکارھێنانی وشەی جین لە سووڕەتی بەقەڕە ئایەی دووھەمدا؛ بە واتا ڕێتۆریکییەکەی، ئاماژەیە بەو گۆڕانەی وا لە پێگەی ئیبلیس­دا ڕووی­­دا و نامۆ­بوونی لە دیکەی فریشتەکان. فەزلوڕڕەحمان لەسەر ئەو باوەڕەیە، «چ شەیتان بنەمایەکی عەینی شەڕ بێت، چ یەک تاکەکەس بێت، وڵامدانەوە ئەستەم و دژوارە. بەو حاڵەیش؛ شەڕ به تایبەتی لە پەیوەندی لەگەڵ چیرۆکی ئادەم­دا بە کەسایەتی­کراو(personalized) دەبێت».[66] فەزلوڕڕەحمان ھەروەھا درێژەدەدات: «شەیتان ھاواڵ­دوانەی ئینسانە، چونکە پێش لە ئادەم شەیتان بوونی نەبوو و سەربەخۆ لە ماھییەتی بەشەر؛ نەیدەتوانی ھەبێت».[67] ھەروەھا کە لە سەرەوە وترا گرینگە بزانرێت کە لە قورئاندا؛ بەس دوای ئەوەی کە ئینسان قسەی کرد و ناوی لەسەر شتەکان دانا و ھەڤیازی زمانی خۆی بەسەر دیکەی ئافراندراوەکاندا نیشان دا، شەیتان ھاتە ئاراوە. بە سەرنج بەم باسانە دەتوانین بیسەلمێنین کە ململانێ و مشتومڕی ئینسان لەگەڵ شەڕدا، لێکەوتەی ڕاستەوخۆی خاوەن زمان بوونە.

   سادق جەلالەلعەزم فەیلەسووف و ڕەخنەگری ئەدەبی هاوچەرخ و خەڵکی سووریا، لە کتێبی ڕەخنە لە ھزری ئایینی­دا، تەفسیرێکی سەرنج­ڕاکێش لە چیرۆکی قورئانی ئادەم و سەرھەڵدانی ئیبلیس دەخاتە بەردەست.[68] ئەلعەزم بە پشت­بەستن بە بۆچوونەکانی شەھیدی سۆفی­مەسلەک، مەنسووری حەللاج ئەو شتەی کە پێی دەڵێ «تراژێدیای ئیبلیس» لێک دەداتەوە و ئیددعا دەکات کە چیرۆکی ئیبلیسلە قورئاندا و مل­نەدانی بە سوژدە­کردن بۆ ئادەم، لەسەر مشت­و­مڕ و کێشمەکێشی چاکە و خراپە نییە، بەڵکوو مشت­و­مڕی نێوان ئەندازەکانی ڕەھا و مەرجداری ئیتاعەت لە خودا نوواندنەوە دەکات، وا کە ئیبلیس ئیتاعەتی ڕەھا ھەڵدەبژێرێت. بە ئێمە وتراوە کە ئیبلیس وەکوو «گەورەترین تاقانەپەرەست» ئیتاعەتی ڕەھای خودای ھەڵبژارد و سوژدەی بۆ غەیری خودا، پەسن نەکرد.[69] ھەروەھا ئەلعەزم لەسەر بیرۆکە و بۆچوونەکانی نووسەری ناسراوی میسری عەباس مەحموود ئەلعەققاد(١٨٨٩- ١٩٦٤)، بەڵگە دەھێنێتەوە کە فریشتەکان باشترن لە ئینسان، چونکە ئەوان بەردەوام دروست ئیش دەکەن؛ بەڵام ئینسانەکان جاری وا ھەیە دروست ئیش ناکەن و بە ھەڵەدا دەڕۆن. کەوایە لە لای ئەلعەزم چیرۆکی ئیبلیس سەبارەت بە چاکە و خراپە نییە: بەڵکوو ئاماژەیە بەوەی کە خودا دەیویست قارەمانێکی تراژیک لە شەیتان ساز بکات.[70] ئەو شتەی لەم لێکدانەوەدا ڕەچاو نەکراوە، گرینگایەتی ئازادیی ھەڵبژاردنە کە دیکەی ئافراندراوەکانی خودا، جگە لە ئینسان ئەو ئازادییەیان نییە. بە سەر ئەمانەش­دا و لە ڕوانگەیەکی ئەخلاقییەوە «چاکبوونی» فریشتەکان کە نەیاندەتوانی کارێک جگە لە ئیتاعەت و بەندایەتی بکەن، پێش لە سەرھەڵدانی ئینسان، بێگومان دۆخێکی بێ­مانا بەسەر بوون­دا زاڵ بوو. ھەروەھا کە قورئان داکۆکی دەکات، فریشتەکان «… خوا چۆنیان فەرمان پێ بدا، لە فەرمانی خودا دەرناکەون و ھەر چی بەوانی دەسپێرێ جێبەجێی دەکەن»(تەحریم: 6)

 لێکۆلینەوەکانی ئەلعەزم بە ڕوونی لەژێر کاریگەریی ھۆگری ئەو بە بەرگری لە ھەڵوێستێکە کە لەودا وەزعییەتی زمانی عەرەبی وەکوو زمانێکی سامی، نابێتە بەربەست لە بەرھەمھێنانی دیرۆک. بەو حاڵەش ئەلعەزم لە درێژەدا ئیددیعا دەکات کە فەھمی ئێمە لە کەسایەتیی تراژیکی ئیبلیس، بۆ ھەتا­ھەتایە ناتەواو دەمێنێتەوە، چونکە تراژێدیا بە واتای ڕەھا و حەتمی خۆی، ناتوانێت لە چوارچێوەی سێ ئایینی سامی­دا بوونی ھەبێت.[71] لێرەدا وادیارە بۆچوونەکانی ئەلعەزم ڕەنگ و بۆی دژە­سامی­بوونی کەسانێک وەک ئێڕنێست ڕێنان (١٨٢٣-١٨٩٢) و ماکس موولێری (١٨٢٣-١٩٠٠) پێوە دیارە، کە لەسەر ئەو باوەڕەن؛ زمانە سامییەکان بە ھۆی ڕیشەی سێ پیتی پێکھاتەکانیان و ئەوەی کە وشە سامییەکان بەس بۆ واقعییەتە بینراو و ماتڕیالەکان بەکار دەبرێن، لە ڕووی چەمکییەوە سنوردارن و ناتووانن شتی بان­سروشتی بنوێنن.[72] ئەلعەزم لە تەواوی کتێبەکەیدا ھەوڵ دەدات کە وێکچوونگەلێک لەنێوان دیرۆک­ناسی یۆنانی و چیرۆکی ئیبلیس و دیکەی گێڕانەوە قورئانییەکان پەیدا بکات.[73] بەو حاڵەیش ئەلعەزم ئەو واقعییەتە لە پێش چاو ناگرێت کە لە چیرۆکی قورئانیدا، گرینگایەتی سەرەکی نە بە ئیبلیس؛ بەڵکوو بە سەرھەڵدانی ئادەم وەکوو ئینسان، دراوە کە توانای ناونانی شتەکانی ھەیە. شەڕ و خراپە دوای خاوەن­زمان­بوونی ئینسان، وەکوو بژاردەیەک لە دەروونی ئینساندا سەری ھەڵدا و ھاتە ئاراوە. کەوابوو پتانسێلی خراپە بەشێکی زاتی و سەرەکیی ئێنسانە وەکوو بوونەوەرێکی بەرپرسیار. ھەروەھا کە پێشتر ئاماژەی پێ درا خەسڵەتی جیاوازینەری ئینسان، تێکەڵاوێکی پاڕادۆکسیکاڵە کە ھاوکات ھەم ھەڵگری شەڕ و خراپەیە و ھەم ھۆگری پارێزگاریشە. ئەگەر وا نەبوایە ئێنسان لە دۆخی بەشەردا دەمایەوە و وەکوو دیکەی بوونەوەرە لەپێش­دیاری­کراوەکان، بۆ وێنە وەکوو فریشتەکان، نەیدەتوانی سەربزێوی بکات و شۆڕشێک ڕێک بخات.

دەرئەنجام

جیاوازییەک کە قورئان لەنێوان دوو زاراوەی ئینسان و بەشەر­دا دایدەنێت؛ بەس بەکارھێنانی دوو وشەی جۆرا­و­جۆر بۆ تەوسیفی مرۆڤ نییە. بەڵکوو ئەم دوو چەمکە ئاماژە بە دوو قۆناغی جیاواز لە واقعییەتی ئینسانی دەکات. بەشەر، ئاماژەیە بە مرۆڤێکی بیۆلۆژیکی یان ڕووە بیۆلۆژیکی و فیزیۆلۆژیکییەکانی مرۆڤ. ئادەمیش وەکوو ئینسان ھەر بەشەرە؛ بەڵام بەشەرێکی گەشەکردوو. ئینسان ھەموو تایبەتمەندی و کووالیتییەکانی بەشەری ھەیە و جگە لەوانە تایبەتمەندییەکی بنەڕەتی و جیاوازیدانەریشی ھەیە؛ ئەویش خاوەن ­زمان و بەیان بوونە. ئینسان ھاوڕێ لەگەڵ لەدایکبوونی زمان، ھاتە ئاراوە و بوون بە خەلیفە یان جێگری کاتی حەیواناتی قسەنەکەر. بەم واتایە ئادەم وەکوو نموونەی سەرەتاییی ئینسان، جێگری خودا  نییە بەڵکوو نوسخەی گۆڕاوی بەشەرە کە سەرھەڵدانی ئەو بە واتای قۆناغێکی دیکە لە تەکامول و گەشەی ئینسانە (خلقا آخر). ھەروەھا کە لە سەرەوە نیشان درا، ھەندێک لە ڕاڤەکارانی ناسراو و سەرامەی مودێڕن و کلاسیکی قورئان، ئاماژەیان بە ئەگەری ئەوە کردووە کە پێش لە ئادەم مرۆڤ ھەر بووبێت. ئەوان لە­باتی ئەوەی لەسەر ئەو باوەڕە بن کە سەرھەڵدانی ئادەم وەکوو سەرڕێچکەی دەستپێکی ژیانی ئینسانی بێت، لایان وایە کە ئەم ڕووداوە چەشنێک لە گۆڕان و گەشەی بیۆلۆژیکییە. ئەو ڕاڤەکارانە بەپێچەوانەی ئەدەبیاتی ئەم دوایییانەی لایەنگرانی ئیسلامی سیاسی لەسەر ئەم بابەتە، خیلافەتی ئادەمیان وەکوو ڕێکخراوەیەکی سیاسی وێنا نەدەکرد، بەڵکوو باوەڕیان وایە ڕوانگەی قورئان سەبارەت بە زمان، وێکچوونی لەگەڵ بۆچوونی ئەرەستوو ھەیە کە پێی وایە زمان، ئینسان لە دیکەی ئافراندراوەکان جیا دەکاتەوە. ئادەم وەکوو ئینسانی خاوەن­زمان، بوون بە بوونەوەرێکی بەرپرسیار، ھەڵگری ئەمانەتی خودا و بوونەوەرێک کە بە لوتفی خاوەن زمان بوون، لە دووڕێیانی خێر و شەڕ، ھوشیار بووەوە.

* کەمال سلێمانی پسپۆڕی مێژوو و سیاسەتی ئیسلامی و رۆژھەڵاتی ناوەڕاست. سلێمانی دوکتۆراکەی لە بوواری میژووی ئیسلام و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست لە ساڵی 2014 دا لە زانکۆی کۆلۆمبیا وەڕگرتووە و لە زانکۆکانی تورکیا و ئامریکادا وانەی وتوەتەوە. دوکتۆر سلێمانی نووسەری ژمارەیەک وتاری زانستی و کتێبێکە بە ناو ئیسلام و ناسیۆناڵیسمە ڕکابەرەکان لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست­دا کە پەخشانگایPalgraveلە ساڵی 2016 دا چاپ و بڵاوی کردوەتەوە. لەم کتێبەدا سلێمانی مەعریفەناسییەکانی بنەڕەتی دەوڵەت نەتەوەی [مودێڕن] بە جەخت لەسەر ڕۆڵی سەرەکی و ھاودڵانەی ئیسلام لە سەرھەڵدانی دەوڵەت نەتەوەدا، دەباتە ژێر پرسیار. دوکتۆرسلێمانی نیشان دەدات چلۆن پێکدادان و کاردانەوە ھەڤبەرەکانی ناسیۆناڵیزم و ئەندێشەی ئایینی لە مێژووی مۆدێڕنی رۆژھەڵاتی ناوەڕاست­دا، ڕۆڵی نوواندووە. 

* حیسامەدین خاکپوور: دەرچووی دوکتۆرای زمان و ئەدەبی عەرەبی لە زانکۆی تاران.

پەراوێزەکان:

[1]. Muh. ammad Alī al-Shawkānī, Fath. al-Qādir, Vol.5 (Cairo: Dār al-Wafā, 1994), 131; Abū al-Futūh. al-Rāzī, Rawz. al-Jinān wa Rūh. al-Jinān (Qom: Mar‘ash Publishers, 1983), vol. 5, 204–5.

[2]. Alī Sharī‘atī, Chahār Zendān-e Insān (Ittih. ādiyya-ye Anjuman-e Islāmi-ye Dāneshjuyān dar Orūpā, 1977), 1–4.

[3]. Alī Sharī‘atī, Chahār Zendān-e Insān, 1–4.

[4]. Abū al-Fidā’ Ismā‘īl Ibn ‘Umar Ibn Kathīr, Tafsīr al-Qur’ān al-‘Az. īm. Vol. 1 (Riyadh: Dār al-T. ayba, 1997), 218.

[5]. Muh. yiddīn Ibn ‘Arabī / ‘Abd al-Razzāq al-Kāshānī, Tafsīr al-Qur’ān. Vol. 1 (Beirut: Dār al-Andalus, 1978), 36–7.

[6]. See Muh. ammad Rashīd Rid. ā, Tafsīr al-Manār (Beirut: Dār al-Kutub al-‘Ilmiyya, 1999), 214.

[7]. Muh. ammad Rashīd Rid. ā, Tafsīr al-Manār, 214.

[8]. See Qur’ān 4:163.

[9]. Sharī‘at Sanglajī. Klīd-e Fahm-e Qurā’n (Tehran: Danesh, 1978), 85.

[10]. Ibid, 85.

[11]. Muh. yiddīn Ibn ‘Arabi. Contemplation of the Holy Mysteries and the Rising of the Divine Lights. Trans. Cecilia Twinch and Pablo Beneito (Oxford: Anqa Publishing, 2008), 31.

[12]. Muhammad Iqbal, The Reconstruction of Religious Thought in Islam (London & New York: Oxford University Press, 1934), 114–115.

[13]. Muh. yiddīn Ibn ‘Arabī, Contemplation of the Holy Mysteries and the Rising of the Divine Lights, Trans. Cecilia Twinch and Pablo Beneito. (Oxford: Anqa Publishing, 2008), 46.

[14]. See for example, Nāsir-e Makārim-e Shīrāzī, Tafsīr-e Nomūneh (Tehran: Dār al-kutub al- Islāmiyya, 1996), 172 .

[15]. Mehdi Bazargan, Bazgasht be Qur’ān, Vol. 1 (Tehran: Sharikat-e Sahāmi-ye Inteshār, 1999), 130.

[16]. Abu’lfad. l-e Burqa‘ī, Tābesh-e Qur’ān, 1960, 241–42, Accessed May 5, 2017. http://wwwaqeedeh.com/book_files/pdf/fa/tabeshi-az-qoran-1-PDF.pdf.

[17]. Muh. ammad Hussein T. abat.aba’I, Tafsīr al-Mizan, Vol. 1 (Qom: Daftar-e Inteshārāt-e Islāmī, 1984), 177.

[18]. Sayyid Qut.b, In the Shade of the Qur’ān, Trans. M. A. Salahi and A. A. Shamis (Markfield, UK: The Islamic Foundation, 1999), 46–7.

[19] . Ibid, 49.

[20]. See Amina Wadud. Qur’ān and Woman: Reading the Sacred Text from a Woman’s Perspective (New York, Oxford: Oxford University Press), 16.

[21]. Muh. ammad T. āhir Ibn ‘Ashur, Al-Tah. rīr wa al-Tanwīr. Vol. 1 (Tunis: Dār Sah. nūn, 1997), 372.

[22]. W. Benjamin, One-Way Street and Other Writings (London: NLB, 1979), 111. Benjamin’s analysis of the Biblical story of the creation of man has some significant similarities with that of the Qur’ān. In his rendering, there is more than one version of human creation in the Old Testament, one of which has clearly to do with the creativity of language. Benjamin states, “the making of man did not take place through the word: God spoke—and there was but this man, who was not created from the word, but is now invested with the gift of language and is elevated above nature” (Ibid., 114).

[23]. M. Asad, The Message of the Qur’ân (Melksham: Redwood Press, 1993), 9.

[24]. See, for example, Ibn Kathīr, Tafsīr al-Qur’ān al-‘Az. īm, 223.

[25]. Rid. ā. Tafsīr al-Manār, 218.

[26]. Qut.b, In the Shade of the Qur’ān, 48.

[27]. Ibid.

[28]. Ibn ‘Ashūr, At-Tah. rīr wa al-tanwīr, 407–09.

[29]. Ibid., 409.

[30]. See for example, Qur’ān 96:1–5.

[31]. Asad, The Message of the Qur’ān, 824.

[32]. Ibid.

[33]. Arthur Bradley, Derrida’s Of Grammatology; An Edinburgh Philosophical Guide (Edinburgh: Edinburgh University Press, 2008), 25.

[34]. Asad, The Message of the Qur’ān, 9.

[35]. Ibn ‘Arabi, Contemplation of the Holy Mysteries and the Rising of the Divine Lights, 31.

[36]. Benjamin, One-Way Street, 119.

[37]. Bradley, Derrida’s Of Grammatology, 51

[38]. Giorgio Agamben, Infancy and History: On the Destruction of Experience (London and New York: Verso, 1993), 35–41

[39]. Quoted in Toshihiko Izutsu, Concept and Reality of Existence (Tokyo: The Keio Institute of Language Cultural Studies, 1971), 25.

[40]. Benjamin, One-Way Street, 111.

[41]. In the words of Benjamin, “He becomes the namer; by this we recognize that through him pure language speaks.” Benjamin, One-Way Street, 110.

[42]. See for example, Qur’ān 2:30–32.

[43]. Ngũgĩ wa Thiong’o, Decolonizing the Mind (Harare: Zimbabwe Publishing House (Pvt.) Ltd., 1981), 14.

[44]. Agamben, Infancy and History, 35.

[45]. Aristotle, The Politics, Trans. Benjamin Jowett (Kitchener: Batoche Books, 1999), 5–6.

[46]. Khwājeh H. āfez. -e Shīrāzī, Poetry Collection, Trans. Shahram Shahriyari, Ghazal no. 317. Accessed, May 22, 2017, http://www.hafizonlove.com/divan/04/184.htm

[47]. See for example, Qur’ān 33:38: “There is no reproach for the Prophet on what God made obligatory for him. This was God’s sunna for those who passed away of old; the command of God is an unwavering destiny.”

[48]. Fazlur Rahman, Major Themes of the Qur’ān (Beirut: Bibliotheca Islamica, 1980), 15.

[49]. Ibid.

[50]. Toshihiko Izutsu, God and Man in the Qur’ān (Kuala Lumpur: Academe Art & Printing Services, 2008), 1.

[51]. Ibid, 75.

[52]. Rahman, Major Themes of the Qur’ān, 15.

[53]. Rahman, Major Themes of the Qur’ān, 12.

[54]. H. āfiz. , Ghazal no. 184, Accessed May 22, 2017. http://www.hafizonlove.com/divan /04/184.htm.

[55]. Muhammad Iqbal, The Message of the East (1922). Accessed May 23, 2017. http://ganjoor .net/iqbal/payam-mashregh/.

[56]. Bradley, Derrida’s Of Grammatology, 87.

[57]. Iqbal, The Message of the East, Accessed May 23, 2017. http://ganjoor.net/iqbal /payam-mashregh/.

[58]. Iqbal, The Message of the East.

[59] . Ibid

[60]. Rahman, Major Themes of the Qur’ān, 12.

[61]. See for example, Asad, The Message of the Qur’ān, 995.

[62]. See for example, Q 46:29–32 and Q 72:1–15.

[63]. Asad believes that this is one of “a few instances (Q 72:1–15), where the term jinn may conceivably denote beings not invisible in and by themselves but, rather, “hitherto unseen beings” (The Message of the Qur’ān), 1325. Also, see Muh. ammad al-Bahi, Min Mafâhim al-Qurân fi al-‘aqi-dati wa al-Sluk (Cairo: Maktaba Wahbiya, 1994).

[64]. Asad, The Message of the Qur’ān, 1055.

[65]. Ibid., 899.

[66]. Rahman. Major Themes of the Qur’ān, 90.

[67]. Ibid.

[68]. S. ādiq Jalāl al-‘Az.m, Naqd al-Fikr al-Dīnī (Beirut: Dār al-T. alī‘a, 1970).

[69]. Ibid., 93–4.

[70]. Ibid., 106.

[71]. Ibid., 111.

[72]. See Maurice Olender, The Languages of Paradise Race, Religion, and Philology in the Nineteenth Century, A. Goldhammer Trans. (Cambridge, MA: Harvard University Press, 1992), 84.

[73]. See for example, Jalāl al-‘Az.m, Naqd al-Fikr al-Dīnī, 98–112.

سەرچاوەکان

1. Muh ammad Alī al-Shawkānī, Fath. al-Qādir, Vol.5 (Cairo: Dār al-Wafā, 1994), 131; Abū al-Futūh. al-Rāzī, Rawz. al-Jinān wa Rūh. al-Jinān (Qom: Mar‘ash Publishers, 1983).
2.  Alī Sharī‘atī, Chahār Zendān-e Insān (Ittih. ādiyya-ye Anjuman-e Islāmi-ye Dāneshjuyān dar Orūpā, 1977),.
3. .Abū al-Fidā’ Ismā‘īl Ibn ‘Umar Ibn Kathīr, Tafsīr al-Qur’ān al-‘Az. īm. Vol. 1 (Riyadh: Dār al-T. ayba, 1997),.
4. Muhyiddīn Ibn ‘Arabī / ‘Abd al-Razzāq al-Kāshānī, Tafsīr al-Qur’ān. Vol. 1 (Beirut: Dār al-Andalus, 1978).
5. Muh ammad Rashīd Rid. ā, Tafsīr al-Manār (Beirut: Dār al-Kutub al-‘Ilmiyya, 1999).
6. Sharī‘at Sanglajī. Klīd-e Fahm-e Qurā’n (Tehran: Danesh, 1978).
7. Muhyiddīn Ibn ‘Arabi. Contemplation of the Holy Mysteries and the Rising of the Divine Lights. Trans. Cecilia Twinch and Pablo Beneito (Oxford: Anqa Publishing, 2008).
8. Muhammad Iqbal, The Reconstruction of Religious Thought in Islam (London & New York: Oxford University Press, 1934).
9. Nāsir-e Makārim-e Shīrāzī, Tafsīr-e Nomūneh (Tehran: Dār al-kutub al- Islāmiyya, 1996).
10. Mehdi Bazargan, Bazgasht be Qur’ān, Vol. 1 (Tehran: Sharikat-e Sahāmi-ye Inteshār, 1999).
11. Abu’lfad. l-e Burqa‘ī, Tābesh-e Qur’ān, 1960, 241–42, Accessed May 5, 2017. http://wwwaqeedeh.com/book_files/pdf/fa/tabeshi-az-qoran-1-PDF.pdf.
12. Muhammad Hussein T. abat.aba’I, Tafsīr al-Mizan, Vol. 1 (Qom: Daftar-e Inteshārāt-e Islāmī, 1984).
13. Sayyid Qutb, In the Shade of the Qur’ān, Trans. M. A. Salahi and A. A. Shamis (Markfield, UK: The Islamic Foundation, 1999).
14. Amina Wadud. Qur’ān and Woman: Reading the Sacred Text from a Woman’s Perspective (New York, Oxford: Oxford University Press).
15. Muhammad Tāhir Ibn ‘Ashur, Al-Tah. rīr wa al-Tanwīr. Vol. 1 (Tunis: Dār Sah. nūn, 1997).
16. Walter Benjamin, One-Way Street and Other Writings (London: NLB, 1979)
17.  Mohammad Asad, The Message of the Qur’ân (Melksham: Redwood Press, 1993).
18. Arthur Bradley, Derrida’s Of Grammatology; An Edinburgh Philosophical Guide (Edinburgh: Edinburgh University Press, 2008).
19. Giorgio Agamben, Infancy and History: On the Destruction of Experience (London and New York: Verso, 1993).
20. Toshihiko Izutsu, Concept and Reality of Existence (Tokyo: The Keio Institute of Language Cultural Studies, 1971).
21. Ngũgĩ wa Thiong’o, Decolonizing the Mind (Harare: Zimbabwe Publishing House (Pvt.) Ltd., 1981).
22. Aristotle, The Politics, Trans. Benjamin Jowett (Kitchener: Batoche Books, 1999)
23. Khwājeh H. āfez. -e Shīrāzī, Poetry Collection, Trans. Shahram Shahriyari, Ghazal no. 317. Accessed, May 22, 2017, http://www.hafizonlove.com/divan/04/184.htm.
24. Fazlur Rahman, Major Themes of the Qur’ān (Beirut: Bibliotheca Islamica, 1980).
25. Toshihiko Izutsu, God and Man in the Qur’ān (Kuala Lumpur: Academe Art & Printing Services, 2008).
26. Muhammad Iqbal, The Message of the East (1922). Accessed May 23, 2017. http://ganjoor .net/iqbal/payam-mashregh/.
27. Muhammad al-Bahi, Min Mafâhim al-Qurân fi al-‘aqi-dati wa al-Sluk (Cairo: Maktaba Wahbiya, 1994).
28. Sādiq Jalāl al-‘Azm, Naqd al-Fikr al-Dīnī (Beirut: Dār al-T. alī‘a, 1970).
29. Maurice Olender, The Languages of Paradise Race, Religion, and Philology in the Nineteenth Century, A. Goldhammer Trans. (Cambridge, MA: Harvard University Press, 1992)

أنا أتکلّم فأنا إنسان: قضیة اللغة و تأنسُن آدم فی القرآن

الملخص:

یدرس هذا المقال و یناقش تمحور اللغة و دورها الرئیس فی قصة آدم القرآنیة ککائن إنسانی.فباعتماد علی المنظار القرآنی إلی خلق الإنسان،انّهناکمقدرةلغویةخاصةفیتسمیةالاشیاءلآدماوالانسانالذیظهرککائنحیّعلیوجهالارض. و حینما نبحث عن الإختلاف الدلالی بین المفهومین الرئیسین أی الإنسان و البشر، نقیم ألأدلة علی صیرورة البشر إنساناً- أی کائناً ناطقاً – خلیفةً؛للکائنات التی لا لغة لدیهم، بدلا من أن یسیر خلیفة الله!

فظهور مفهوم الإنسان فی الأسلوب القرآنی، یشیر إلی خلق الحیوان الناطق. علی هذا إستخدام کلمة خلیفة فی القرآن أکثر من أن یمهد المجالات و الأسس للأنظمة السیاسیة؛ یجب أن یتلقی کمرحلة من مراحل تکامل الحیاة الإجتماعیة للإنسان علی وجه الأرض . إذن تفسیر مفهوم الخلیفة فی ضوء قضیة ( الإنسان الحامل لللغة ) عوضا أن یمهد الطریق لسلطة الإنسان وهیمنته علی الموجودات الأرضیة کلها، یؤدی إلی قراءة مختلفة تمام الإختلاف لموضوع الحکم السیاسی فی الإسلام الذی حظی بقبول تام عند هواة الإسلام السیاسی.

الکلمات الرئیسیة

الإنسان، البشر، الخلیفة، اللغة، آدم، الإرادة الحرة، حریة الإختیار.

The post «من دەپەیڤم کەوابوو من ئادەمم» <br>پرسی زمان و بوون بە ئینسان لە قورئاندا appeared first on ژنەفتن.