سەعدی لە بەیتەکەیدا تەکنیکی «چاوەڕوانیی پێچەوانە» بەکار دەهێنێت. خوێنەر لە سەرەتادا وا دەزانێت شاعیر شەرم لە خەڵکی دەکات کە بە دوای یاری کەوتووە، بەڵام لە کۆتاییدا کتوپڕ ئاڕاستەکە دەگۆڕێت:

میان خلق ندیدی که چون دویدمت از پی؟

زهی خجالت مردم، چرا به سر ندویدم!

لێرەدا شەرمەزارییەکە لەبەر تانەی خەڵک نییە، بەڵکوو شەرم لە ناتەواویی ئەوینە! سەعدی شەرم لە خەڵک دەکات کە بۆچی لە کاتی ڕاکردن بە شوێن یاردا، کەمکاریی کردووە! دەڵێ: شەرمەزارم لەبەردەم ئەم خەڵکەدا کە بۆچی بە پێ ڕامکردووە نەک بە سەر، تا نیشانی بدەم هێزی ئەوینەکەم چەندە مەزنە. لێرەدا جەستەی سەعدی یەکپارچەیە و کێشەی لەگەڵ ئەندامەکانی خۆی نییە، بەڵکوو هێشتا چاوی چاودێری کۆمەڵگە وەک پێوەرێک لە هۆشیاریدا ئامادەیە و چەشنێ کێشمەکێشە لە نێوان «من» و «ئەوی تر»دا.

بەڵام کاتێک دێینە سەر شیعرەکەی مەحوی، جیهانبینییەکە بە تەواوی دەگۆڕێ بۆ دۆخێکی دەروونیی قووڵ. مەحوی تێگەیشتنی ئێمە بۆ جەستە و یاساکانی سروشت سەرەوژوور دەکات:

گلەی پێشم لەسەر سەر هەم بووە بار

کە دی من دولبەرم هات و بە سەر چووم

لێرەدا خەڵک بە تەواوی وەلادەنرێن و کایەکە دەبێتە یاخیبوونێکی سەیر لە نێوان ئەندامانی جەستەی شاعیردا. کاتێ یار دێت، مەحوی بۆ ڕۆیشتن بەرەو لای، «سەر»ی خۆی دەکاتە ئامرازی ڕۆیشتن و بە سەردا دەچێت نەک بە پێ. لێرەدا «پێ» لەم بەشدارییە شەرەفمەندانەیە بێبەش دەبێ؛ بۆیە بە توندی گلەیی لە «سەر» دەکات و دەڵێت: «بۆچی ئەو شانازی و هێزەت بە من نەبەخشی کە بەرەو ڕووی دڵبەر بڕۆم؟ بۆچی منت هێشتەوە و بە سەردا ڕۆیشتی؟» بەهۆی ئەم گلەیی و ناڕەزایەتییەوە، «پێ» کە هەمیشە ئەرکی هەڵگرتنی جەستەی لەسەر بووە، ئێستا بەهۆی ئیرەییبردنی بە سەر، سەرەوژوور دەبێتەوە و دەبێتە بارێکی گران لەسەر شانی «سەر»! ئەمە پیشان دەدا چۆن هاتنی دڵبەر تەواوی لۆژیک و هاوسەنگیی فیزیکیی عاشق تێک دەدات و کێبڕکێ دەخاتە نێوان ئەندامەکانی جەستەوە بۆ گەیشتن بە یار.

بۆیە من پێم وایە ئەگەر لای سەعدی «بە سەر ڕاکردن» تەنیا ئاوات و تەمەننایەک بێت بۆ چاککردنەوەی شێوازی دەربڕینی ئەوین لەبەر چاوی خەڵک، لای مەحوی «بە سەر چوون» دۆخێکی کرداری و جەستەیییە. مەحوی جەستەی خۆی سەرەوژوور دەکات؛ سەر دەکاتە پێ و پێ دەکاتە بار، تەنیا بۆ ئەوەی بیسەلمێنێت هیچ ئەندامێکی جەستەی ناخوازێت لە شەرەفی گەیشتن بە یار بێبەش بێ. ئەم ململانێ دەروونییەی ئەندامەکان، واتا و مانا ناوازەکەی مەحوی زۆر لێبڕاوانەتر و پڕاوپڕتر دەکات لە تێڕوانینە کۆمەڵایەتییەکەی سەعدی.

The post لە چاوی خەڵکەوە بۆ یاخیبوونی جەستە appeared first on ژنەفتن.

کەشی زاڵی “ئەفسانەی مانگ” چەشنێ مەودا خستنە لە گێڕانەوەی واقیعە کۆمەڵایەتییەکان بەرەو پیشاندانی تەمسیلی واقیعە مرۆیییەکان، یان بە واتایەکی تر گواستنەوەیە لە “واقیعی خاو” و ساکار بەرەو واقیعە ئاڵۆزەکان؛ یان دیسان بە زمانێکی سادەتر تێپەڕینە لە کۆمەڵناسیی واقیعەکان بەرەو دەروونناسیی ئەوان. لە بنەڕەتەوە وا دەردەکەوێ جیهانی دەروون سەرنجڕاکێشترە تا جیهانی دەرەوە. دیارە مەبەستم لە پشتبەستن بە لایەنی دەروونی واقیع، بەو مانا نییە کە واقیعە زەق و بابەتییەکانی کۆمەڵگە بە شێنەیی لەم چیرۆکانەدا لەبیر دەکرێن یان کاڵ دەبنەوە، بەڵکوو مەبەست ئەوەیە کە نوێنەرایەتی واقیع لەسەر ئەو شتەی کە ڕوویداوە جێگیر نییە و لەسەر ئەوەی شتەی لە دەروونی کارەکتەردا بنەنیشتە بووە، دامەزراوە.

بەرچاوە کە ئەم جۆرە نوێنەرایەتییە پێویستی بە ئامرازێکی جیاواز هەیە کە نووسەر بتوانێ بەوە لە توێکانی ئەم واقیعە بکۆڵێتەوە. بەم پێیە پشتبەستن بە یادەوەری و وەبیرهێنانەوە و تێکدانی زنجیرەی لۆژیکی ڕووداوەکان پڕۆڤەیەکی باون لەم چیرۆکانەدا. بە چەشنێ کە لە جیاتی دووبارە گێڕانەوەی کۆمەڵگا، دەست دەکا بە گەڕان لە دەروونی مرۆڤدا و واقیعەکان نەک وەک ئەوەی دەبینرێ، بەڵکوو وەک ئەوەی ئەزموون دەکرێ، دەگێڕێتەوە. ئەو تایبەتمەندییانەی کە یارمەتی چیرۆک دەدەن بۆ گەییشتن بەم ئامانجە لە خوارەوە بە هەندێ نمونەی دەقەوە دێنە باس کرن؛ 

لیت‌موتیڤ(Leitmotiv)؛

“لیتمۆتیڤ” لە ئەدەبیاتی داستانیدا بە واتای ماکێکی دووپاتەوەبووی مانادارە کە وەک تاڵێکی نادیار بەشە جیاوازەکانی گێڕانەوەیەک بەیەکەوە دەبەستێتەوە. لەم کۆمەڵە چیرۆکەدا، “بۆن” وەکوو لیتمۆتیڤ، هێمای بوونی بەردەوامی جەستە و بیرەوەری و شتە سەرکوتکراوەکانە؛ شتێکە کە زمانی فەرمی، ئەخلاق، یان گێڕانەوەی هێڵی هەوڵ دەدەن نادیدەی بگرن، بەڵام دووبارە دەگەڕێتەوە. لەم چیرۆکانەدا “بۆن” نەک چەمکێکی وەسفی، بەڵکوو یادەوەرییەکی یاخییە کە لە جەستە و شت و فەزادا تێدەپەڕێت و هەرجارە فۆرمێکی نوێی حەقیقەت لەخۆ دەگرێت. لەم کۆمەڵەچیرۆکەدا جیهانی چیرۆک بە هەستی “بۆنکردنەوە”، بیر دەکاتەوە.

لە چیرۆکی (ئەو ژنە کێ بوو سەمای دەکرد؟): “بۆنی تۆزێکی وێڵ و نەنیشتووم لێدەهات، ئەو بۆنی پەنجەرەی لێدەهات..”.  “توند و دڕ بوو… بۆن بوو!”.  “بۆنی ماچی بێ لەزەت دەهات”.  “چاوم سەگە، بۆن دەکات”.  “عەتری بۆن و سیگاری بۆن و ماچی بۆن و عارەقی گەردنی بۆن باغەڵ و وردە چپە و کۆکەی بۆنم دەبیست”.  “بۆن، باڵی بەسەر غەریزەی تالار کێشا بوو”.  “بۆن و دەنگ و تامی دارستان دەهات!”.  “بۆنی کتێبێکی کۆنی دەدا..”.  “نەمدەزانی ئەو بۆنە چۆن سەما دەکات..”.   “بۆنی کتێبێکی دڕ دەهات… بۆنی کتێبی ڕووتم دەبینی..”. ” بۆنی شەشەمین کەس..”.  “بۆنی سووڕەتی بەقەرە..”.  “بۆنێک دەیوت…”.

لە چیرۆکی (چیرۆکی جەمیل!): “بۆنی سێو دێت.”.  “بۆنیی شتێکی پیس دەهات.. وەکوو بڵێی کۆمەڵێک کرم تا سنووری ڕزین داویانەتە شتێک”.

لە چیرۆکی (پێدەچێ “با”ش لە گەڵاڕێزاندا کوژرابێت!): “نە بایەکی نادیار کە هەواڵدەری دەنگ و بۆنێک بێت”.

لە چیرۆکی (ئەفسانەی مانگ): “بۆنێکی توندی دوور لە شێ دەهات!”.

لە چیرۆکی (پەری باڵابەرز!): “هەروەها بۆنی دڵەڕاوکێ و ئیستریس و..”.  “جەستە و گۆنا و ڕەنگ و بۆنی پشیلە بوو..”.  “بۆنی هاڵاوی زەڕاتی میکزیکی ختووکەی دابوو”.  “واتە دوور بێت لە بۆنی هێستر و قاتر و کەمینی پاسدار و بۆنی عارەق و..”.

لە چیرۆکی (“من” ناوی چی بوو؟!):“بۆنێکی نهێنی نازک و ئەفسووناوییان دەگەیاندە لووتم”.  “بۆنێکی تایبەتی تازەی بە لووتمدا دەدا.. لەگەڵ بۆنی توێژاڵی تەنکی عارەقی تاران و هەڵم و دووکەڵ”.

لە چیرۆکی (دێوانە پەپوولە): “شتێک لە مانای ژیان و غوربەتی دەدا بەدەستەوە وەکوو بۆنێک هەڵیمژی هەستت دەکرد”.

زمانی شیعری؛

گێڕانەوە لە زۆر ساتدا، لە زمانی ڕاپۆرتکردن دوور دەکەوێتەوە و بەرەو دەربڕینێکی شیعری دەڕوات؛ زمانی شیعری زمانی سەرەکیی دەقی چیرۆکەکانن و ئەمەش زۆر جار یارمەتی نووسەر دەدا بۆ کەڵک وەرگرتن لە تەکنیکی “شەپۆلی زەین”. “شەپۆلی زەین” شێوازێکی گێڕانەوەیە کە هەوڵ دەدات نوێنەرایەتی جووڵەی بەردەوام و زۆرجار ناڕێکی بیرکردنەوە و هەست و پەیوەندییە دەروونییەکان پێش ئەوەی لە لۆژیکی زمان و گێڕانەوەی هێڵکاریدا ڕێک بخرێن، بکات. لەم شێوازەدا زەینی کارەکتەرەکە ڕیوایەت ناکرێ، بەڵکوو لەگەڵ بازدان و دووبارەبوونەوە و نابەردەوامی و هاوکاتبوون جەرەیان پەیدا دەکات.

لە چیرۆکی (چیرۆکی جەمیل!): “-پیتەکان لە ئاوێنەدا لەوەی کە دەیانبینن نێزیکترن بە ئێوە! لە بەر ئاوێنەکە بە ڕوونی و بە دەنگی بەرز دەیوت: گوڵە هەرمەڵە! هەردوو لامەکەی قەڵەون! وەکوو،، جگەرەی بەرگ! :- دەیکێشا! با نیگارێک بکێشێ…”.  “هەندێک دەڵێن جەمیل خۆکوژی کرد چون بەرگەی چاوی کەژاڵی نەگرت. زەریایەکی شین بوو کە دارستانی کەزیە و زوڵفەکانی دەوریان گرتبوو. هەندێکیش دەڵێن ئەوەندەی خودا تێیدا مابووەوە کە خۆی بکوژێت و تەسلیمی شەیتانی عشقەکانی نەبێت”.

لە چیرۆکی (پێدەچێ “با”ش لە گەڵاڕێزاندا کوژرابێت!): “لە زەمیندا هاتوچۆ قەدەغەیە بەڵام ئاسمان هێشتا بەقەد پەنجەرەیەکی لێڵ لە نهۆمێکی چوارەمەوە شینی و ڕەشییەکەی نەگیراوە!”.  “بایەکی نەفرەتی نییە تۆزێ هەڵبکات و هەواڵێکی خەیاڵاوی پێدا هەڵواسم. یەکێکی بەر بوو لە نهۆمەوە گوتی: گوێدایین مەیلبڕە وەکوو خاک!”. ” “با”ی پاییز هەمیشە چووە بە قژ و سینگی یاردا. هیجریشی بە ڕاشەکاندنی قژی شۆڕەبی لێوار چۆمەکان و دڵتەنگیشی بە ختووکەدانی داربەڕووی سەر تەپۆڵکەکان و ویسالیشی بە جووتکردنی دوو چووزەرەڕێواسی ناو ڕیزی گردۆڵکەکان وەکوو شوێنپێی نادیاری خۆی جێهێشتووە”.

لە چیرۆکی (ئەفسانەی مانگ): “..گوڵێکی زەردی چەند پەل کە لە زەعفەران دەچوو بە سەر ڕووبەرگەکەمەوە بوو! دەتوت بە بەرماڵێک قامەتی بەستووە بۆ شوێنێکی نادیار و لە سەر بەردەنوێژێکی گوێی جۆگەلەیەک..”.

لە چیرۆکی (“من” ناوی چی بوو؟!): “-:لە ژیانی ناو مەرگدا کەس ناتوانێ درۆ بکات یانی درۆ هێشتا نەبووە بە کەلتوور وەکوو ژیان. و مەرگ زۆر ڕاست و سادقە. مەرگ ڕۆحێکی شووشەیی و ڕووتی هەیە. گۆڕستان هەمووی بە مەرگ ڕووتە!”.

دیالۆگ؛

لەبەر ئەوەی زۆربەی چیرۆکەکان بە شێوەی لێشاوی زەینن و هەر وا کە لە پێشەکیدا باسم کرد ئاوڕ لە دەروونی کەسایەتییەکان دراوەتەوە، زیاتری دیالۆگەکان لە نێوان خودی نابەئاگای کاراکتەر و دەنگی خودی نووسەر(وەکوو مێتافیکشێن) دەسووڕێتەوە. بەو پێیە کارکردی دیالۆگەکان جگە لە بەڕێوەبردنی گێڕانەوە، بووەتە گۆڕەپانێک بۆ دەرخستنی کەلێنی پەیوەندییەکان و توێ شاراوەکانی کارەکتەرەکان.

لە چیرۆکی (ئەو ژنە کێ بوو سەمای دەکرد؟): “من دەمزانی ئەگەر وەڵام بدەمەوە دەڵێم: بێ‌ماڵ و حاڵم بۆیە ماڵانگەڕم! دەی جا ئەوە کەی وەڵامە؟!”. “-مێروولە یان مێلوورە؟! ئەرێ!”.  “چاک بوو لە ناو بوتڵ هێنام ئەگینا بمکردایە کوێمەوە؟ یانی عەرەقەکە مەبەستمە!”

لە چیرۆکی (چیرۆکی جەمیل!): “- اللە الجمیل و یحب الجمال! –ئەرێ جەمالی خۆش دەوێ بۆیە جەمیل وای بەسەر هاتووە!”.  “+کوڕی چاک بن و مەبن بە فیلەسووفە کوردەکان لێمان. باسی جەمیل و عەشقە و تەواو!”.

لە چیرۆکی (پێدەچێ “با”ش لە گەڵاڕێزاندا کوژرابێت!): “دەنگەکە وتی: :با قاوەیەکت بۆ بێنم! خۆشم کرگە! :خۆشمت گەرەکە؟ :ئەرێ…خۆشیشم کرگە!”.

لە چیرۆکی (ئەفسانەی مانگ): “:نووری ئەو گڵۆپە دەبێتە پردی پێوەندی نێوان تۆ و شیتان! :من یا تۆ؟!”.

لە چیرۆکی (“من” ناوی چی بوو؟!): “-: ناوی چیم لێ بنایە؟ لە ناوێکدا چڕ دەکرایەوە؟ -تا دەهاتم ناوێکی بۆ بدۆزمەوە دەگۆڕا بۆ جۆرە ڕەنگێکی دیکە کە لە جیوە دەچوو”.  “-:سڵاو، شتێک خشەی دێت!  ئاخر ئەو هەموو منە ڕەنگاڵەیی و لەتلەتە چۆن لێک بدەمەوە؟ ئەو تاپۆیە مەبەستی لە دیمۆکراسی چییە و منیش مەبەستم لە “کەس ناکوژم”؟”.

ناتۆرالیسم؛

بە ئاوڕدانەوە لە پێگەی دیاری جەستە و ئەزموونی “هەست”یی لەم چیرۆکانەدا، یەک لەو پێکهاتانەی کە لە ئاستی زماندا خۆی دەردەخات، لایەنی سروشتی (ناتورالیستی) گێڕانەوەکەیە؛ لایەنێک کە بابەتی مرۆیی، لە ڕەهەندێکی ڕاستەخۆ و ماددی و بایۆلۆژیدا دەخاتە ناو دەقەکە. هەڵبەت ناتۆرالیسمێ نەک لە شێواز یان پێکهاتەی گێڕانەوەدا، بەڵکوو لەسەر ئاستی زمان و وێنەسازی دەقەکەدا جێگیر بووە.

لە چیرۆکی(ئەو ژنە کێ بوو سەمای دەکرد؟): “چارەنووسی منی لە سەرچۆپی و لەرینەوەی هەموو گیانیدا دەبینی”.  “گوێم هیچی نەدەبیست. هەرچی بوو چاوم دەیبیست”. “گرینگ نەبوو بۆم کێیە شەرمین، لەشی چۆنە؟ مەمکی؟ یان بۆنی هەناسەی؟”.  “ژنێکم دیت چوار نینۆکی لاکی شەراوی لێدراوە.. هەستم کرد جێ ماچێکی پێوە دیارە..”.  “هاڵاوی ئاڵۆشی جەستە وەکوو مار قەف‌قەف بەرەو بن میچەکە دەڕۆشت”. “لقی قەدی و میوەی سینەی بانگی پەیکەرەیان دەکرد”.

لە چیرۆکی (چیرۆکی جەمیل!): “قونێکی خڕ و ئاڵۆشاوی هەبوو”.

لە چیرۆکی(ئەفسانەی مانگ): “بە حوزنێکی نەناسراوەوە تێر لە باوەشیدا[دار توو] ڕاکشام! کاتێ بە ئەرخەیانی و هاوکات خەفەت و ماندوویەتی لە سەر موزائیکەکان هەڵاژیام، مانگی چواردەم لە نێوان دوو لقیدا بینی. دوو لقی گەورە و دیار! دوو لقی زۆر ڕێک و خواکردوو! هەر دوو لقەکە پێکەوە حەوتێکیان دەکێشا..”. 

لە چیرۆکی(پەری باڵابەرز!): وەک ئەو حەوتەی کە کردم بە تۆدا! …:دیوونە اون الفە تو داری؟ مال من هشتە.. هفتم نیست!”.

لە چیرۆکی(ماچێ لە تاران یانێ چەن شەممە؟): “دوو لێوی ئاسایی کە بەو هاوینە گەرمە ئەگەر نووسەرێک یان شاعیرێک لە خەیاڵدانی خۆیدا سەرنجی بدایە دەیشوبهاندن بە تووت فەرەنگی، خوازراو و راکێشەر و بێتام!”. “دوو نەفەر بووین بە سات و پێوەری ماچ..من و مەرجان و ماچ و باوەش و سینە و مەمک و دەموچاوی من و هی ئەویش”.

لە چیرۆکی(دێوانە پەپوولە): “ژنانی ئەم شارە پەنجا چارشێویشیان لە خۆیان بدایە هەر کوڵۆک و لاقوونیان زل و زەق بوو”.

گەمەی زمانی؛

هاوکات لەگەڵ زمانی شیعری، میکانیزمی بانگهێشتکردن(تداعی) ڕۆڵێکی گرنگ لە ڕێکخستنی گێڕانەوەکەدا دەگێڕێت؛ بە شێوەیەک کە جووڵەی چیرۆکەکان نەک لەسەر بنەمای لۆژیکی هێڵی کات، بەڵکوو لەسەر بنەمای پەیوەندیی زەینی، بیرەوەری و “هەست”ییەکان بیچم دەگرن. هەروەها گەمەی زمانی وەک یەکێک لە تایبەتمەندییە دیارەکانی ئەم دەقانە، سەقامگیریی واتاکان دەخاتە ژێر پرسیارەوە و زمان لە پێگەی ئامێری دەربڕینەوە بۆ پێگەی واتادانەر بەرز دەکاتەوە. نووسەر بە کەڵک وەرگرتن لە گەمەی زمانی و بانگهێشتن، خوێنەر لەو بازنە دەروونییەی کە بۆی درووست کردووە بە وشیاری دەهێڵێتەوە.

لەچیرۆکی (چیرۆکی جەمیل!): “هەوای هێرۆ بردی بەڵام لە ئانوساتێکدا هەوا پیس گۆڕا! هێرۆش هەروا”. “سەر بخاتە سەر خەزێنەی دڵ و دڵ بخاتە کوێ؟ دڵ.. دڵ… :دڵدڵ ناوی کەری پێغەمبەر بوو؟! -: گوڵگوڵ یان بایەقوشی بۆر؟!”.  “-:ئەی لە پاش فریشتە؟ +:ئیلهامت بۆ دێت؟ ئایا شاعیری؟ دەیوت ئیلهامیشی بۆ بۆنەی باڵایەوە خۆش ویستووە”.

لە چیرۆکی (پێدەچێ “با”ش لە گەڵاڕێزاندا کوژرابێت!): “-: مەسیح؟! ئەرێ. “م” یانی منارە. یانی مزگەوت. مەسیحیش یانی خاچ… لەو گۆڕستانەی پشت منارەوە حوکم خاچە!”.

لە چیرۆکی (پەری باڵابەرز!): “ئەودەم کتێبەکەم بە “ژانی گەڵ” گۆ دەکرد لە باتی “ژانی گەل”…بە کورتییەکەی گەڵ و گەلم جیا نەدەکرەوە لە یەک”.

لە چیرۆکی (ماچێ لە تاران یانێ چەن شەممە؟): “بەیانییەکەی لەگەڵ مەرجان لە شەقامی ویسال قەرارمان دانا. تاران شارێکە کە بەردەوام بێ قەراری تێی “دا”.”.  “ئەو ڕۆژە بوو کە ماچەکەی یەکشەممەی ناو کڵێساکەمان بە پیلان و مۆرکی شەیتان زانی و تەفسیرێکی شەیتانیمان بە”سەر”دا سەپاند… وەک وتم گرینگ ماچە نەک “سەر..” “. “بەڵام لە نێوان “کار” و”بێکاری”دا تەنها “بێ”یەک تۆفێر هەیە، دوا پەیامی ئەو ساتەم بۆ مەرجان تەنها ئەوە بوو: “بێ”. تەنها وشەیەکی کوردی کە مەرجان لەساتی ماچەکەدا فێری ببوو! زۆرینەی کوردەکان بە “بێ” دەڵێن “وەرە” بەڵام ئەم “بێ”یە دە قاتی “وەرە” کاریگەری و عیشوەکاریی زیاترە!”.

لە چیرۆکی (دێوانە پەپوولە)دا کایە کردن بە وشەی “پەپوولە” دەگاتە ئەوپەڕی خۆی. بە چەشنێک کە پەپوولەپاییزە بە پەپوولەی کرمی ئاورێشمین و پەپوولەی ئازادی خالقییەوە گرێ دەدرێتەوە. چاو لەم نموونانەی خوارەوە بکەن:

“کێشەی وەرزی پاییز ئەوەیە پەپوولەی هەیە. کاری پەپوولە پاییزە لە بنەمادا هەواڵبردنە”

“ئەوەی من بەرەو تێڕامان دەبات یەکەمین و دواهەمین بەرگری سەلیم دوای رووداوەکە بوو: بەسەری شێخ پەپوولە بوو!”

“کرمێک لە مێشکماندایە…دایکم دەیگوت: ئیتر ئەم کرمە کرمێکی ئاورێشمینی بەرەو پەپوولەچووگ بوو…”.

“ئەو شەوە ئەوق و مات بوو، زەبتەکەی “پەپوولەی ئازادی” خالیقی دەخوێند”.

“دوای ئەم ڕووداوە… لە دەروازەی شاردا تابلۆیەکی گەورە هەیە.. لە ژێر ڕستەی…”بە شهر شهیدپرور…خوش آمدید” نووسراوە شاری شەهید سەلیمە پەپوولە!”

“سکاڵا و گلەیی بردۆتە سەر شێخەکەی و ئەویش گووتوویە شەیتان لە کڵێشە و قاڵبی ئەو پەپوولەیەدا شەهوەتی سەلیمی جووڵاندووە”

“سەلیم ئێستا لە گۆڕێکی لاتەریکی کێلبچووک لەوپەڕی گۆڕستانی شار کپ کەوتووە و ئەو ڕاوکردنەی پەپوولە بۆ ئەو، دوا ڕاو کردن و دەستسوان لە شتێکی ئاوارەیی ئەفسووناوی بووە. ئێستا بە خەڵووزێکی ڕەش لە سەری بەردەکەی ئەلحەدی نووسراوە: دێوانە پەپوولە! دایەگەورەم دەیوت: دوای سەلیم هەموو کەس دەزانێ کە بە کێ دەڵێن پەپوولە. باوکیشم دەیوت: پەپوولە دەبێ بزانێ لە کوێ دەنیشێتەوە!

ئەنجام؛

لەو وتارەدا هەوڵ درا کە بە پشکنینی پێکهاتەگەلی وەک زمانی شیعری، میکانیزمەکانی بانگهێشتکردن، دەقی ناتورالیستی، دیالۆگ و گەمە زمانییەکان، ئەوە پیشان بدرێت کە ئەم چیرۆکانە بە ئاگاییەوە خۆیان لە گێڕانەوەی ڕاستەوخۆی واقیعە کۆمەڵایەتییەکان دوور دەخەنەوە؛ ئەو واقیعانەی کە نەک لە ئاستی پەیوەندییە دەرەکییەکاندا، بەڵکوو لە توێ دەروونییەکانی ئەزموونی ژیانی مرۆڤدا بیچم دەگرن. بە واتایەکی دیکە، ئەم گێڕانەوانە بەرەو واقیعە ئاڵۆز، چەندتوێ، و زۆرجار ناکۆکەکان هەنگاو دەنێن. لە وەها بەستێنێکدا، ئیتر چیرۆک ئاوێنەی کۆمەڵگا نییە، بەڵکوو گۆڕەپانی گرژیی مرۆڤە لەگەڵ خۆی، لەگەڵ ئەوی دیکە و لەگەڵ شتی نەوتراو و زمان ئیتر تەنها هەڵگری واتاکان نییە، بەڵکو خودی خۆی دەبێتە میکانیزمی شێوەگرتنی ئەزموونەکە. بەم بۆنەوە، خوێنەر نەک لە ڕێگەی ڕوونکردنەوەی ئاشکراوە، بەڵکو لە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕەوتی زمانی گێڕانەوەکە، دەگاتە توێ شاراوەکانی ئەزموونی کەسایەتییەکان.

بەم پێیە، لەم وتارەدا هەوڵدرا کە بە سەرنجدان لەسەر ئەم پێکهاتانە، شێوازەکانی دروستبوونی واتاکان لەم چیرۆکانەدا تاوتوێ بکرێن؛ شێوازگەلێک کە پیشان دەدەن ڕیوایەت، پێش ئەوەی ڕەنگدانەوەی جیهانی دەرەوە بێت، دەرەنجامی ڕووبەڕووبوونەوەی زەینە لەگەڵ جیهان. تاوتوێکردنی ئەم چەمکانە، دەرفەتی تێگەیشتنێکی وردتر لە لۆژیکی دەروونیی دەقەکان و پەیوەندییان لەگەڵ ئەزموونی مرۆڤایەتی دەڕەخسێنێت.

The post رۆحە کوتراوەوکانی خەیاڵ: appeared first on ژنەفتن.

بەکارهێنانی دیالۆگ لە نێوان یەکەم کەسی تاکەوە ڕوو لە دووهەم کەسی تاک، سڕینەوەی وەسفە سەقامگیرکەرەکان و بە تایبەت ڕۆنانی ناڕوونی لە ناسنامەی بەردەنگ، کات و شوێن… هەموو ئەو تەکنیکانەن کە لە نەریتی ئەوپەڕپێکهاتەخوازییەوە وەک ئامرازێک بۆ بەرهەمهێنان و بەهێزکردنی “نادڵنیایی” بەکار دەهێنرێن. بەم شێوەیە دەقی «وێڵی» نەک هەر لە “دڵنیایی” ڕا دەکات بەڵکوو هەڵڵای لێ دەکا و خوێنەر بانگهێشت دەکات بۆ ئەزموونکردنی پرۆسەی ماناسازی لە حاڵەتێکی ناسەقامگیر و کراوە و شڵەژاودا.

لەم ڕۆمانەدا ئەم چەشنە گێڕانەوە (کە بە دەگمەن لە ئەدەبیاتی کوردیدا کەڵکی لێوەرگیراوە) دەبێتە ئامرازێک بۆ دروستکردنی پێکهاتەیەکی تەواو ئەوپەڕپێکهاتەخوازی. لە بەشی یەکەمدا گێڕەرەوە بە جێگرەوەی “تۆ” پێناسەی بەردەنگ دەکات، شوناسێکی بۆ دروست دەکات و ڕابردوویەکی لێ دەگێڕێتەوە و داوای لێ دەکات بۆ قبوڵکردنی ڕۆڵێکی دیاریکراو. بەڵام لە بەشی دووهەمدا هەمان “تۆ” وەڵام دەداتەوە و هەموو ئەم پەیوەندییانە نکۆڵی دەکات؛ ئەو نە ئەو کەسەیە کە گێڕەرەوە دەیڵێت و نە هیچ شتێکی لە ڕابردووی خەیاڵی پیاهەڵگووتراوی لەبیرە… ئەم دژایەتییە ناوەندی مانا لەناو دەبات و شوناسی “تۆ” لە ئاماژەیەکی جێگیرەوە دەگۆڕێت بۆ گۆڕەپانێکی خوڕ و دژ بەیەک. لە ئەنجامدا حەقیقەت نە لە دەنگی گێڕەرەوە و نە لە دەنگی وەڵامدەرەوە دیاری ناکرێت، بەڵکوو لە مەودا و گرژی نێوان ئەو دووانەدا دەسوڕێتەوە. ئەم خلیسکانەی شوناس و ناڕوونیی یادەوەری و هەڵپەسێردراوی بەردەوامی نێوان دوو دەنگی دژبەیەک، ڕۆمان دەکاتە نموونەیەکی بەرچاوی گێڕانەوەی ئەوپەڕپێکهاتەخوازی، کە تیایدا “نادڵنیایی” بەس تەکنیکێکی یارمەتیدەر نییە بەڵکوو بناغەی پێکهێنەری دەقەکەیە.

بۆ ئەوەی چێژ لە خوێندنەوە ببینن و نوقمی گێژاوی دەق بن، «وێڵی» بخوێننەوە.

The post “نادڵنیایی” لە «وێڵی»دا appeared first on ژنەفتن.

(خوێندنەوەی یەکەم)

شێوەی گێڕانەوەی چیرۆک:

یەکەم ڕستەی چیرۆک ئاوا دەست پێ دەکات:

“وتم کاکه ئه‌ڵێ دوێشه‌و فێری ماشینت ئه‌کا وتی مه‌ڵێ کاکه دەی بڵێ کا زمانم نه‌ده‌هاته‌وه ‌گۆ وتم داده ‌کاکه ‌ئه‌ڵێ دوێشه‌و ئه‌چین فێری ماشینت بکا جا ئه‌هێڵێ منێش سوار ببم ئەزانی ئەهێڵێ منیش بهێڵم ماشینەکه ‌بمبا فێرم بکات…”

لە یەکەم ڕستەدا خوێنەر وا هەست ئەکات لەگەڵ منداڵێ بچووک کە تازە زمانی گرتووە ڕووبەڕوو بۆتەوە. بەڵام نووسەر ئیزنی مانەوە لەو هەستە هەڵە بە خوێنەر نادات و یەکسەر لە دوای ڕستەی یەکەمدا ئاوا هاتووە:

“به‌ خۆیه‌وه هه‌ڵگڵۆفیم تاڵ بووم مه‌ڵاشوم پڕ بوو له‌ تاڵی و هینه له‌وانه ‌بوو بمخنکێنم وتم داده ئەوە بیری چیم ئه‌خه‌یته‌وه‌ په‌نجه‌کانی ئه‌و نیوه‌ شه‌وەت له ‌بیره ماوە ‌له‌ سه‌ر ئه‌و سێبه‌ره ‌نه‌گبه‌ته‌که‌ی سه‌ر دیواری حه‌وشه‌که‌ هەڵقڕا…”.

کەواتە هەر لە سەرەتای چیرۆکەوە بۆمان دەرئەکەوێ، بگێڕەوە کەسێکی تەمەن گەورە و بە عەقڵ منداڵە واتە دەکرێ چەشنە (دواکەوتەیەکی زەینی) بێت. دیارە لە ئەدەبی جیهانیدا نموونەی وامان هەن وەکوو کەسایەتیی “بنجی” لە (هەرا و تووڕەیی)ی فاکنێر یان “ئایدین” لە ڕۆمانی سێمفۆنیای مردووەکانی عەباس مەعرووفی، بەڵام لە چیرۆکی کوردیدا ئەوەی کە بگێڕەوە کەسێکی دەروون‌ژاکاو بێت و بێتە ئاخافتن و دیالۆگی ببێت نموونەی کەمن، بەڵام لە چیرۆکی (کتووپڕێک ئا)دا نووسەر شانی داوەتە بەر ئەم کارە دژوارە و سەرکەوتوویش بووە. “کات” نەک بە شێوەی کڕۆنۆلۆژیک، بەڵکوو بەپێی وەبیرهاتنەوە/ تەداعی/ کەسایەتی پاش و پێش دەکات. ئەوەی جێی سەرنجە بەکارنەهێنانی هیچ خاڵ و ئاماژەیەکی ڕێزمانی‌یە، هەموو وشە و ڕستەکانی چیرۆک بە بێ وەستان بە شوێن یەکدا هاتوون و هیچ نیشانەیەکی ڕێزمانی؛ ڕووداوەکان، خەونەکان و تەنانەت وتووێژەکان جودا ناکاتەوە. دەڵێی یەکسەر لە ناوئاخنی زەینی کەسایەتییەوە ڕژاونەتە سەر پەڕەی کاغەز.

لە چیرۆکی رێئال‌دا هەوڵ دەدرا ڕووداوەکان دیسانەوە بگێڕدرێنەوە. بە شێوەیەک کە بگێڕەوەی هەمووشت‌زان هەموو شتێکی سەبارەت بە کەسایەتیی ڕووداوەکان ڕاستەوخۆ بە خوێنەر دەگوتەوە، لە “ڕووداوەکانی ڕابردوەوە” هەتا “هەست و دەروونی کەسایەتییەکان” کە بە ڕاشکاوی باسیان نەدەکرد.  بەڵام لە سەدەی بیستەم و چیرۆکی مودێڕندا هەوڵ دەدرێ ڕووداوەکان “نیشان” بدرێت واتە بگێرەوە لە جیاتی دزەکردنە نێو دونیای دەروونیی کەسایەتییەکان و بەدەستهێنانی زانیاریی تەواو سەبارەت بە زەینی کەسەکان، ڕەوت و گفتی کەسایەتی و ڕووداوەکان بە شێوەیەکی شانۆیی بە خوێنەر نیشان دەدات. ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە بگێڕەوەی هەمووشت‌زانی نییە کە وەکوو ڕاڤەکار بە کۆبەندیی ڕووداوکان و کەسایەتییەکانی چیرۆک خەریک بێت، بەڵکوو خودی خوێنەرە کە دەبێ سەرەداوەکانی چیرۆک بدۆزێتەوە و کرداری کەسایەتی بە بێ ڕاڤەی بگێڕەوە بۆ خۆی ئاشکرا بکات(حوسەین پایەندە، 1395). هەڵبەت نیشاندانی ڕووداوەکان لە زمانی کەسایەتیی دەروون‌ژاکاوەوە، خوێنەر تووشی دژواریی تێگەیشتنی ناوەڕۆک ئەکات.

• زۆرجار کەسایەتی بگێڕەوە (پاشگری جێ‌ناوی) لێ ئەشێوێ:

“منیش ئەهێڵم بترسم”. “ناهێڵم بوێرم”. “وتاندی”. “دەمکەواند”. “بیکەوێنم”. “وتانی ئەزانی هەڵدیم”. “ئەمئەزانیبوو…”.

رۆح‌بەخشینێکی داهێنەرانە بە شتەکان و ئامرازەکان، هەست بەخشین بە ئەندامەکانی جەستە کە دەکرێ بڵێن هەستی خودی کەسایەتیی بگێڕەوەیە کە لەو ئەندامانەدا وێنا کراوە:

          “ئەڵێ وەحەسێ من جۆلانێ ئەکەم ئەڵێم نا و دەرپێکانی توورە ئەبن دائەخزێنە ژێر قاچە شێتەکانی و قاچە شێتەکانی هار دەبن فڕێی ئەدەن بە سەر لووتما لووتم هەڵدەستێ و دڵم پڕ دەکاتەوە لە هین…”. “ویستی بچمە سەر کەفەڵی و جۆلانێ بکەم وتم نایەم دەنگت خزممانە…”. ” لووتم نەیدەوێرا بتەزێ دەنگی لەوانە بوو لێم تووڕە بێت قاچم ئاگای له دەنگی ئاشنای بوو وتی هەڵێم ئیتر قاچم هەڵات و منیش شوێنی کەوتم…”. “نەرده بێ دەسەڵاتەکانی پەنجێرەی ژوورەکەیانەوه…”. “سەری چەقاندبووە نێو پەشمی بێ شەرەفی سینگی کابرا…”. “من هەر هەڵئەهاتم لەو سیخه بێ شەرەفه ئەترسام که له نێو دەستیەوە هەڕەشەی ئەکرد…”.

• کەڵکوەرگرتن لە تێکنیکی بانگهێشتن (تەداعی) وەکوو یەکێ لە تێکنیکەکانی چیرۆکی دەروون‌شیکار‌یانە:

“بەو حەموو شەوەی گلێنەکانمەوه هەر ئاگام له ئەستێرەیه ئەبارێتە ناو کونی کۆنی مەستەراحەکە دایه ئەیوت که ئەستێره باری زوو مورادێکت بڵێ حاسڵ ئەبێ ئەڵێم خوایه پۆشتەم ئەکەیتەوە و پۆشتە نابمەوە…”

هیچ کام لە کەسایەتییەکان ناویان نییە و جیاوازیی کەسایەتییەکان لە ڕووی ڕۆڵێک کە نووسەر بۆی دابین کردوون دەرئەکەوێ، کەسایەتییە سەرەکی‌یەکان ئەمانەن: بگێڕەوە/ دادە/ دایکە / کاکە / کابرا/ ژنە چڵمنەکە و.. ئەوەی جێی سەرنجە نەبوونی ڕۆڵی چالەکانەی کەسایەتیی باوکی بگێڕەوەیە، کە ئەوەش دەگەڕێتەوە بۆ قۆناغی گەشەی کەسایەتیی بگێڕەوە کە لە قۆناغی ڤاڵیک‌(کۆئەندامی میزکردن)دا ماوەتەوە، هەر ئەو قۆناغەی کە بە وتەی فرۆید ئەگەر وزەی چێژ لەوێ سەقامگیر بمێنێتەوەوە تووشی گرێی ئۆدیپ دەبێت، واتە قۆناغێک کە منداڵی کوڕ لە دایکی نزیک دەبێتەوە و ڕقەبەری لەگەڵ باوکی دەکات.

• کەڵکوەرگرتن لە زمانی شیعر، وەکوو زمانی شیزۆفێرنیک؛

“گوێم له دەنگی پەنجێرەکان گرتبوو گوێم له کپبوونەوەی شیشەکان و ئاگام له هەناسەی مێروولەیەک بە نێو نەخی قاڵییەکەوە ببوو”. “وتی ئەها ئیتر کەس لێره نییه کەس لێرە نەماوە شەوەکەی سەرچاوم لادا کاکه به دیار تلویزوێنە کڕێوەکەوە ڕووت خەوتبوو تلویزوێنەکە چ کڕێوەیەک بوو چ بەفرێکی تیا ئەباری ویستم هەڵێم کەچی بەفرەکه چاومی دزی شتێک دەجووڵا لەوێ نزیک ئەکەوتەوە و دوور ئەکەوتەوه دەرئەکەوت و بزر دەبوو له خۆوه وەمزانی سێبەری گوناحی دادەیه و سەرمایەکم ببوو بۆ گریان ئەگەڕام بۆ گەرمایەک نزیک پێستم ئەگەڕابووم”

(خوێندنەوەی دووهەم)؛

خوێندنەوەی چیرۆک بە شێوازی لەکانی (ژان لەکان):

ڕەهەندی خەیاڵین؛

کەسایەتیی سەرەکیی چیرۆک وێنای “ڕەهەندی خەیاڵی” لەکانی‌یە. لە چیرۆک‌دا کردەوەی کەسایەتی بگێڕەوە دەیهەوێ قۆناغەکانی گەشەی کۆرپە بۆ منداڵ لە ڕەهەندی خەیاڵەوە بۆ “ڕەهەندی هێما” نیشان بدات، بەڵام بۆ هۆی کێشەی زەینی بگێڕەوە ناتوانێ بە تەواوی بگاتە “ڕەهەندی هێما” و ئاستی بەرزتر. ڕەهەندی خەیاڵی لە دوای شەش مانگی ژیانەوە دەست پێ دەکات، کۆرپە بە شێنەیی بۆی دەرئەکەوێ کە سەقامگیرییەکەی پێوەندی بە چاودێری دایکەوەیە. لە ڕەهەندی خەیاڵی‌دا منداڵ هێشتا ڕێسای زمان نازانێ و ناتوانێ قسە بکات و لەبەر ئەوەی ناتوانێ جیهانی دەورووبەری لە ڕووی زمانەوە وەسف بکات، تێگەیشتنەکانی زیاتر لە سەر ئیماژ پچڕپچڕ و خەیاڵی‌یە(هۆمێر،1388). واتە لە سەر ئەو ئیماژانەی کە هەڵقوڵاوی خەیاڵاتی منداڵانەن و بەس لە چوارچێوەی هەمان خەیاڵە ساویلکە و ناباڵقانە (پێنەگەێشتووانە) دەکرێ فام بکرێن. هەبوون لە ڕەهەندی خەیاڵی هاوواتایە لەگەڵ ژیانی وێنەی زەینی(ئیماژی)، یەعنی وێنەی خەیاڵینی یەکبوونی لەگەڵ دایکی(ئۆبژە) هەستێکی پڕ لە خۆشی بە سووژە (واتە منداڵ) ئەبەخشێت. بەپێی قسەی ژان لەکان، منداڵ لە ڕەهەندی خەیاڵی‌دا، سەرەتا هەوڵ ئەدات جەستەی خۆی بناسێت. لەبەر ئەوەی تێکڕای ئەو واتایانەی کە لە زەینی‌دا بیچم دەگرن لە وەرگرتنی هەستەکانییەوە سەرچاوە دەگرێ بۆیە “جەستە” یەکەم جیهانێکە کە منداڵ ئەیدۆزێتەوە و شی دەکاتەوە. تێگەییشتنی ئەو لە بەشەکانی جەستەی لە ڕووی ئەو وەرگرتنانەوەیە کە لە ئەندامەکانی لەشییەوە بۆ زەینی دەگوێزرێتەوە(هۆمێر،1388).

          “دەنگی ئارەقەی پشتی دەبینم…”. “دەسەڵاتی دەکم نەمابوو…”. “کاکە قیت و قنجە و خریکە گوێ لە لەشی بێتاقەتی ئەودیو درگای دادە دەگرێ…”. ” سەرمایەکم ببوو بۆ گریان ئەگەڕام بۆ گەرمایەک نزیک پێستم ئەگەڕابووم زبر بوومەوه پێستم ئەببووە سماتە…”. “وتم کاکه فێری ماشینت کردین هیچی نەوت وتی زوو که درگاکه بکەرەوە هەرچی گیانمه ئێشه هیچم نەوت وتم دەی خۆ ماشینەکه نایەشێ بۆ کوێ ئەیبەیتە ژوورەوه ماشینەکه هیچی نەوت پێش کاکه ئەمدیو دەروازەکه کەوت…”. “پانتۆڵەکەشم به خۆی دەزانی و دەکەوتە پرمەپرمی پێکەنین پێم وام لێ هاتبوو کراسەکەشم ئاگای له هاسکه هاسکی حەموومان بوو دەپاڕایەوە نەیکەین…”.

هەروا کە لەو نموونە دەقانە دەرئەکەوێ کەسایەتی زیاتر لە ڕەهەند خەیاڵی‌دا ماوەتەوە و هەموو تێگەییشتنەکانی لە جیهانی دەورووبەر، لە ڕووی ئەندامەکانی لەشییەوە پێناسە دەکرێ و پتەو نابێتەوە. ڕەهەندی خەیاڵی هەرێمێکە کە تێیدا “خود” هیچ ناوەندێکی نییە و لە جوداکردنەوەی نێوان خود و ئۆبژەکانی دونیای دەورووبەری بێ دەسەڵاتە، واتە هێشتا لە تێپەڕاندنی قۆناغی پێش‌زمانیدایە.

قۆناغی ئاوێنەیی؛

ئەو چەند بەشییە و کەرت کەرت بوونە بە وتەی لەکان لە چوونە ناو قۆناغی ئاوێنەدا کۆتایی پێ دێت و منداڵ جەستەی خۆی بە چەشنێکی یەکپارچە و سەربەخۆ دەناسێت. بە ڕای لەکان ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ ئاوێنە لە سێ هەنگاودا ڕوو دەدات: هەنگاوی یەکەم منداڵ لە ناسینەوەی خۆی لە ئاوێنەدا عاجز دەبێ و وێنەی لەگەڵ دایکی بە هەڵە دەگرێ. لە هەنگاوی دووهەم‌دا منداڵ دەزانێ کە ئەو وێنەی لە ئاوێنەدایە تەنیا ڕەسمێکە نەک مرۆڤێکی ڕاستەقینە. لە هەنگاوی دوایی‌دا وا دەزانێ کە ئەوە وێنەی خۆیەتی کە لە ئاوێنەکەدا دەرکەوتووە (ئەوێنز،1387).

          “له پیلکانەکانەوە خلۆر بوومه نێو یەکیان دیسان پڕ به ئاوێنەکه بووم وتم خۆسکه ئەمتوانی پۆشته ببمەوە…”. “چاوم چ پڕ ئەبووبێتەوە له خۆم پشت درگای ئاودەستەکە خۆمێکی تر ئەلەرزێت بۆ دۆخێنی پانتۆڵەکەی ئەگەڕێم بۆ دۆخینی پانتۆڵەکەم ئەگەڕێت…”. “ئەویش تماشام ئەکا منیش تماشام ئەکەم خۆمی نێو درگاکە لا دەکاتەوە من نا ئەو کزوڵەیەک دەکا ئەڵێی گوێ لە دەرەوە ئەگرێت من هەر بۆن ئەکەم سینگم تاڵ نییە خەوم لێ ناخات چاوم ئەڕنمەوه لە مووەکانی و دەینێرمە نێو ئاوێنەکه…”.

هەڵبەت دەرەنجام و دەسکەوتی جەستەی سەربەخۆی منداڵ، لە وەهمێک زیاتر نییە و ناتوانێ بێ دایک بگەڕێ و برسیەتی بشکێنێ، ئەم هاوشوناسییە حوکمی دالێکی بێ مەدلوول دەدات و مەیلی دایک بە تان و پۆی سووژەدا/ کە لە ڕەهەندی خەیاڵی‌دا جێی گرتووە/ ڕۆ دەچێ، لەبەر ئەوەی هێشتا دایک چاوگی هەموو ئاسوودەیییەکانە. 

چەن کەرت بوونی ئەندامانی لەش (واتە ئەوەی کە جەستەی یەکپارچە نییە)، گەورەترین مەترسیی منداڵە هەتا پێش ڕووبەرووبوونەوەی لەگەڵ ئاوێنەدا. بەم پێیە هەوڵ ئەدات تا بە سازدانی واقعێکی خەیاڵی (زاڵبوون بە سەر جەستەی خۆی وەکوو ئەوەی کە گەورەساڵان بەسەر لەشی خۆیاندا هەیانە) بە سەر دڵەڕاوکێی خۆیدا زاڵ بێت. (نەبوون) داهاتی جیاوازیی نێوان وێنەی خۆویست و بچڕانی چەن لەت بوونی ئەزموونی منداڵە. هەرچەن منداڵ هەوڵ ئەدات نکۆڵی بکا لە پێوەندییەکانی خۆی لەگەڵ دایکی، بەڵام دیسان درێژەدان بە ژیان، پەیوەندە بە چاودێریکردنی دایکییەوەیە(ئەوێنز،1387).

          “ئێره خۆ ئاوێنه نیه وا ناتوانم لەرەیەک بتوانم لەرەیەک وەخۆ خەم و ناتوانم له گەڵ دڵقی ئاوێنەکه به مەییوی بهارێمه خوار ورد ببمە نێو کونی کۆنی مەستەراح گوێم له دڵقی ئاوێنەکه بێ بتوێتەوه و ڕمبوکوت له ئاوێنەکه هەڵدەستێ…”. “کاکه ئاوێنەکەی هاڕاند به سەر و چاوما و ئەو دادەمەی لێ هەڵتەقاندم کە لە بنکی ئاوێنەکەوە هاتبوو ڕێک لە لای ناوکمەوە دەرکەوتبوو…”. “لە کوتێک ئاوێنەی شکاوا گیری خواردبوو دەگریا داده…”.

ئۆبژەی ئەوی دی بچووک(a)؛

واتە ئەو وێنەی کە منداڵ (لە خودی مەیلە و پێگەییشتن) دەیبینێ و لەگەڵیدا هاوتاسازی ئەکات. یاکووبسێن لە تێئۆری خۆیدا لە سەر زمان ئاڵۆزی، دەسنیشانی دەکات کە کۆڵەکەی مەجاز دێتە سەر دراوسێ بوون و بنەمای خوازەش دێتە سەر وێکچوویی. سۆسۆر پێی وایە زنجیرەی گوتار لە سەر دوو هێڵی هاونشینی و جێنشینی‌یە. لەکان دراوسێ بوون بە تایبەتمەندیی مەجازی مورسەل و جێ‌گۆڕکێ (جابجایی) دەزانێ و وێک‌چوویی بە پێناسەی خوازە و کەڵەکەبوون(ادغام). لە مەجازی مورسەل‌دا پاژێک دێتە جێی هەموو شتەکە و لە ڕێگەی جێگۆڕکێ، دەبێتە نوێنەری خودی شتەکە. وەکوو باڵ کە هێمای کۆترە و دەتوانێ هەڵفڕین وێنا بکات، یان تاج کە دەتوانێ پادشا و دەسەڵات بنوێنێت. لە خوازەدا ناو یان ئاوەڵناوی شتێک لەگەڵ شتێکی دیکە جێگۆڕکێ دەکا. مەبەست لە بەکارهێنانی خوازە ئەوەیە کە بڵێن؛ ئەم دوو شتە لەگەڵ یەکدی جیاوازن بەڵام تایبەتمەندییەکی دیاریکراو لە هەردووکیاندا هەیە، وەک لە شیعری کلاسیکدا مانگ ڕوخساری یار دەخاتە بەر چاو. لەکان بە هاوتاکردنی جیاوازیی ئاماژەپێکراوی یاکوبسێن لە نێوان خوازە و مەجازدا، بۆی دەرکەوت کە نەست (خودی نابەئاگا) پێکهاتەیەکی وەک پێکهاتەی زمانی هەیە. لەکان لای وابوو کە نەست بە گوێرەی ڕێسای خوازە و مەجاز کار دەکا(مەوەلەلی،1383).

تایبەتمەندیی مەجازی مورسەل و جێ‌گۆڕکێ لە چیرۆک‌دا؛

کردەوەی دایک و دادە زۆرجار جێگۆڕکێ دەکەن؛ واتە هەندێ جار کەسایەتیی بگێڕەوە کردەوەی دایک و دادەی لێ تێک دەچێ و بە جێی یەکتریان دادەنێ. ئەم هۆکارە لە سەر هێڵی هاونشینی دەبنە هۆی ئەوەی لە جیاتی وشەی دایک، دادە بەکار بێنێ.

“دایە درزێکی خێوەتەکەی پێ حاڵی کردم…”. “ئەچووبووم دەم درزەکە کە سەرم سووڕمابێ دادە بۆ لەوێیە…”. “داده دایکم دیار نیه نەمتوانی بڵێم شەوێک لە حۆو خێوەتانە ئەبینی دەنگێکم بینی لە دایە چووبوو ئیتر نایبینمەوە…”. “ئەبوو بڵێم ئەڵێن ساڵی خەوێک و دوو خەوە ئەویش ئەبێ دادەم خەوم پێوه ببینێ ئەڵێن جار و بار دایەشم دەبوو وتبێتم خەو ئەبینم…”. “کتوپڕێک ئا بووه به من و خێرا بزنه ڕێیەکم له نێو قامیشەڵانەکه ئەبینیوه و پیا هەڵگەڕاوم جا گەیشتوومەوه سەر شانی خۆم و بوومەتەوه به دادەم خێرا جا له سەر شانم هه ڵفڕیوم دادەم…”.  “دەبوو ئەوتبێتم ئاخر خەوەکانی من ئەڵێن داگیر کراون داگیر چییە وتی قەینا هی ئەو کابراش هەر وایه داگیر شتێکی وەکوو دادەتە وەکوو دایەت پێش ئەو شەوەی خێوەتەکە…”.

هەر لە سەر ئەو بنەمای دراوسێ بوونە هەندێ جار دەبینین جیاوازی دایک و دادە لە سینگیاندا دەرئەکەوێ، سینەی دایک تامی شێی بنکی کتری ئەدات و تامی سینەی دادە تاڵ و خۆشە و خوا دایناوە بۆ خەو:

“چۆن سینەی دادەم خوا دایناوه بۆ خەو…”. “به قەد سینەی دایەش زل نییه”. ” سینەی دایه نییه که تامی شێی بنکی شەوانەی ئەدا و بۆنی شیری کترییە کۆنی لێ ئەهات…”. ” وەیی سینەی دادەم تاڵه تاڵ خۆشە مەڵاشووم ئەخورێنێ ئەلێم داده تاڵ چ خۆشه…”. ” سینگی تۆم دوروست ئەکرد که خەوێکم لێ بکەوێنێت…”. ” وتم داده خوا دایناوه بۆنی شیری لێ بێ شیری لێ بێ وتبووم چەمە شیرەکانی دادە حەموو بەچکەکانی شاری تێر کردبوو…”.

وشەی کاکە زۆر جار بەپێی کردەوەی کەسایەتیی “کاکە”، جێ‌ناوی پێ دەدرێت و لەگەڵ شتێکی دیکە دەگۆڕدرێ، واتە وشەی کاکە دەبێتە هێمایەک بۆ ڕەگەزی نێر:

“کاکە – کازاوای دایکم – کا شووی دادە – کاقوززەڵقۆرتی نێو شۆرتەکەم”

گێڕانەوەی کارەسات؛

ئامانجی سەرەکیی ڕەخنەی لەکانی شیکردنەوەی پچڕانەکانی زمانی بگێڕەوەیە. ئاماژەکانی دووپاتکراوی بگێڕەوە بە ڕای لەکان جێگەی سەرنجە، لەبەر ئەوەی نەست بە سازدانی پێوانە و هێمای دووپات کراوەوە، مانا دیاری ئەکا.

بگێڕەوە بە هێمای چەندین جار دووپاتەی (تەرمه بۆگەنەی ئەو دیو خێوەتەکە)، (لەشی بە تێزاب کراوی ژنێک) و (کابرای ساحێب سیخ و ساج و تەوراس) ئەیەوێ کارەساتێک بگێڕێتەوە، هەر جار بگێڕەوە یەکێک لە کەسایەتی‌یەکانی دایک یان دادە یان ژنە چڵمەکە دەخاتە پاڵ کابرا تۆسنەکە و دیسان ڕووداوەکە دەخوڵقێنێ. هەر وا کە لە سەرەوە باس کرا لە بەر جێ‌گۆڕکێی بەردەوامی کەسایەتیی دایک و دادە دیاری ناکرێت ئەوەی کوژراوە کێیە بەڵام ئەوەی ماوەتەوە:

 “ئەو تیزابه نامەرده تا کوێی تواندووەتەوه تا چەنێکی کردووە بە چڵمەکە دەرپێکانی براون حەتتا جا من کارم چیه ئەوەنده نەبێ نێو لینگە دڵقاوییەکەیم پێ گوناح بوو وەک مۆم توابۆوه سەر عەرزەکەی ئەو خوارەوه…”. ‘ئیتر خۆم شوێن دایە کەوتبووم دایە درزێکی خێوەتەکەی پێ حاڵی کردم کە بە فڕکە هەڕرای ئەکردبوو منیش ئەچووبوومە دەم درزەکە کە سەرم سووڕمابێ دادە بۆ لەوێیە ئەوە چی ببوو لەگەڵ کابرای قوڕمساغی ساجەکە وێستاببوو…”. ” ئەرێ ئەو شەوه لێره بووم درزی خێوەتەکەم بیر هاتەوه کابرای ساحەب ساجەکه ژنە چڵمەکەی ڕوت کردبۆوه و له بەری دەپاڕایەوه نازام له چی خەلاسی کردبێ کەچی ژنه به گوێی نەدەکرد و هەر کەفەڵی دەخوراند خێرا خێرا کەفەڵی دەخوراند و کابرا پێی دەوت ئەرێ وەڵڵا بەم تەوراسه سەریم هەڵکەند…”.

بگێڕەوە لە شوێنک‌دا کۆد و هێمایەک زەق دەکاتەوە کە بەو پێیە دەکرێ کابرا تۆسنەکە و باوک بە یەک کەس بزانین کە بە پێی تێکنیکی جێ‌گۆڕکێ گۆڕیویەتی و دیسان کەسایەتی دایە و دادە پێکەوە لە لای ئەون و ژنەکەش هەر لەو شوێنەدایە:

          “خەوەکانی من ئەڵێن داگیر کراون داگیر چییە وتی قەینا هی ئەو کابراش هەر وایه داگیر شتێکی وەکوو دادەتە وەکوو دایەت پێش ئەو شەوەی خێوەتەکە ئەویستم بڵێم کام شەو نەموت ئەموت جا چووزانێ ئەو دەنگە خزمم بوو وتی ژنێک بوو ئەوهنده گرتبووی هەرچی ساڵه ئەمانهێنێتەوه ئەم شاره کۆنە کاوله جا هەر تەواویشی ناکا وتی باوکم گیری کردبوو به دەستیەوه و ئەیوت ئاخری ئەیکووژم و وتی چەنای چەن ساڵه ئەزانی وتم چووزانم بوتڵێک تیزابی میراتی له گەڵ خۆی دەگێڕێ…”.

وێک‌چوویی وەک پێناسەی خوازە و کەڵەکەبوون؛

هەر وا کە پێشتر باسمان کرد کەسایەتیی بگێڕەوە لە قۆناغی ڤاڵۆسی‌ (ئۆدیپی)دا ماوەتەوە، ئەم هۆکارە دەبێتە هۆی ئەوەی هەموو کردەوە و خەونەکانی کەسایەتی لە سەر کێشەی زایەندی (جنسی) بگەڕێ، گڕێی ئۆدیپ ڕۆڵیکی بەرچاوی هەیە لە ناخی کەسایەتیدا، خەونی قەدەغەکراوەی تێکەڵبوونی لەگەڵ دایکی بەپێی جێ‌گۆڕکێ بە دادە دەگۆڕدرێت و وا پیشان ئەدات لەگەڵ دادەی دەستی تێکەڵ کردووە.

“وتی پاییز باشە ئەو ژنە چڵمە بچێتە خەونی هەر کەسێکەوە ئیتر خەونەکانی هی خۆی نامێنێت کارێک دەکا جگە لەو خەونەی کە پێتەوە ئەبینێ خەوی تر نەبینێ…”.

لە سەر بنەمای تێکەڵ‌بوون، چەندین جار خوازەی نوێ دێنە ناو چیرۆکەوە و کەسایەتی بەو کردەوە نوێیەوە بەکاریان ئەهێنێ؛

• گۆڕینی کردەوەی وشەی ڕیش وکوو هێمای ئەندامی نێر:

“وتم ئۆخەی ئەم خەندەقە چەنێک گۆشتە چ ڕیش بە پیاو شل ئەکاتەوە…”. ” دادە خیرا خۆی لە ڕیشم دەرکێشا…”. ” ڕیشی مەلعوونم کەوتە بۆگەنیوی خەندەقەکەی خوارەوەی کافری چەور کرد…”. ” ڕیشم چەقیبووە تەختانی سینەیەوە ئاگام لێبوو سینەی لە ڕیشم ساندەوە وتم قەینا با وەبزانێت ئاگام لێ نییە…”.

• گۆڕینی کردەوەی وشەی قاچ وەکوو هێمای ئەندامی نێر:

“وتی سەگە بە سێ قاچەوە ئەڵێی دواکەوتووی…”. ” وتی سەگە هەر سێ قاچەکەت تێڵان…”.

• گۆڕینی کردەوەی وشەی تەوراس وەکوو هێمای ئەندامی نێر:

          “دادە ئەو کابرایە تەوراسەکەی زۆر غەددارە لاچۆ کەچی نەموێرابوو تەوراسەکەی نەیهیشتبوو بوێرم ئەودیو درزەکە کەوم…”. “کابراش دەستی ناردبووە نێو سەری دادەم و ئەیوتبوو بەڵایەکە و هاتووە کچم تەوراسەکەشی لە حاندی کەفەڵیدا گرتبوو…”. ” تەوراسه سەریم هەڵکەند و دیسان  بیری دەکەوتەوه و دەپاڕایەوه لێی تەوراسەکەی له بەر درزەکەدا گرت…”.

• زۆرجار دێوەزمە دەبێتە خوازەیەک بۆ کردەوەی حەزی زایەندی (جێنسی)، لە هەندێ شوێندا دەبێتە مەجازی مورسەل و بەپێی هاونشینی لەگەڵ هەر ئەو حەزی زایەندییە، هێمای منداڵ، یان خودی کەسایەتیی بگێڕەوە وەکوو منداڵێک دەچوێنێت.

“ئەدرێم به نەرما ئەدرێم بە بەچکەیەکی دێوەزمەدا کە حەمووی سێ چوار سەعاتە گووراوە لە ژێر سینەی دادەوە کەچی نازانم بۆ هەر ژیر نابێتەوە…”. “لە هەر کەس بپرسم جوابم ناداتەوە ئەڵێ له کێ ببوویته دێوەزمه خۆ ناکرێ بێ ئەوەی کەسێکی لێ بێ دێوەزمە بیت ئەڵێم هەر ببوومه دێوەزمه و خێسەیەک لە لێوم دەکات…”. “کتوپڕ لەشی گوناحی دەعباکه ئەبێته چ هەڵمێک دێوەزمەکه به پەنجێرەکەدا لێی هەڵدەچێ…”. “ئەیوتبوو وست نقەت لێوه نەیا مەمکی توند بوو دیارە مژدی ئەکرد بە بەچکە دێوەزمەوە مەمکی بۆنی مژدی لێ هەڵئەستابوو…”. “نقەم لێوه نایا باسی دێوەزمەکەش ناکەم ناڵێم چۆن سکی دادەی پڕ کرد و بەتاڵی کردەوە…”. ” دێوەزمه نەگبەتەکه شوێن زمانم کەوتووه دیانی لە دیانم تیژ کردووە کە بمپچڕێنێ…”.

کۆبەندی باسەکان:

وەک لە سەرەوە ئاماژەی پێ‌کرا؛ دەتوانین ببینین چەندین خوازە و مەجازی نوێ لە چیرۆکدا بەکار هاتووە. بە گشتی شێوەی گفتی بگێڕەوە، ئاشکراکەری شپڕێوییە لە گەشەی دەروونی سووژەدا. سووژە نەیتوانیوە بە دەروونیکردنی سیستەمی نیشانەیی/کە لە زمان‌دا ڕەنگ ئەداتەوە/، لە ڕەهەندی خەیاڵەوە بەرەو ڕەهەندی هێما تێپەڕێ. زۆربوونی وێنەکان وەکوو ترس لە مەرگ، دایک، کاکە، کابرا تۆسنەکە… نیشانەن بۆ جێماوەبوونی بگێڕەوە لە ترسی قۆناغی ڕەهەندی خەیاڵی.

هەوڵی بگێڕەوە بۆ گەڕانەوە بۆ لای دایک (دادە؟) بە مەبەستی کۆتاییهێنان بە ترسەکانی، هەوڵێکە کە بە هاڕاندنی ئاوێنە بەسەروچاوی‌دا کۆتایی پێ دێت. لەبەر ئەوەی لە جیهانی پێوەندیی‌ کۆمەڵایەتی‌دا سیستەمی نیشانەیی زمانە کە هەڵسوکەوتەکان دابین ئەکات، نەک خواستە سەرلێشێواوەکانی ڕەهەندی خەیاڵی…/.

سەرچاوەکان:

• ماری گلاکز(٢٠٠٩). نەرێکار، وەرگێڕان: تەیفووری، مەنسوور. شەوقی، ئیبراهیم، سلێمانی.
• یوونسی. فریا(١٣٧٩). کتووپڕیک ئا. چیرۆک.
• اونز، دیلن(١٣٨٧). فرهنگ مقدماتی اصطلاحات روانکاوی لکانی، مترجمان: پارسا، مهدی. رفیع، مهدی، تهران: انتشارات گام نو.
• پایندە، حسین(١٣٩٥). معکوس کردن رابطەها: خلاقیت پسامدرن در آزادە خانم و نویسندەاش. .مقالە. اینترنت
• موللی، کرامت(١٣٨٣). مبانی روان کاوی فروید ـ لکان، تهران: نشر نی
• هومر، شون (١٣٨٨). ژاک لەکان، مترجمان: طاهائی، سیدمحمدابراهیم. جعفری، محمدعلی، تهران: انتشارات ققنوس.

The post خوێندنەوەی دەروونشیکارانەی چیرۆکی (کتووپڕێک ئا) appeared first on ژنەفتن.