عەبدوڵڵا موهتەدی، سەبارەت بە پەیامی هاوبەشی چەند تاکەکەسێکی ئێرانی

لە دواساتەکانی ساڵی ٢٠٢٢دا چەند کەسێکی ئێرانی، وەک دەسپێشخەرییەک بۆ «دروستکردنی هاوپەیمانییەک لە نێوان ئۆپۆزیسیۆنی کۆماری ئیسلامیدا»، پەیامێکی هاوبەشیان بۆ پیرۆزباییی ساڵی نوێ بڵاو کردەوە. ئەمەیش دوای ئەوە دێت کە شۆڕشی ژینا چوارەم مانگی خۆی دەژی و لە هەمان ڕۆژی پەیامەکەی ئەم کەسانەدا دیسان لە کوردستان (جوانڕۆ) شەهیدی نوێ پێشکەشی ئەم شۆڕشە کرا.

ئەم کەسانە لە کوڕی پاشای ڕووخاوی ئێرانەوە هەتا ئەکتەری سینەما و فووتباڵیست و نووسەرێکیش دەگرێتەوە! خاڵی هاوبەشیشیان تەنها دوو شتە: دژایەتیی کۆماری ئیسلامی و نەبوونی ڕێکخراوە یان حیزب! خۆیان دەڵێن دەمانەوێ هاوپەیمانی و یەکگرتوویییەک لە نێوان ئۆپۆزیسیۆنی کۆماری ئیسلامیدا دروست بکەین و شۆڕش بکەینە خاوەنی سەر و سەرکردە، تا زووتر کۆماری ئیسلامی بڕووخێنین. بۆ خۆم هیچ گرنگایەتییەک بە پەیامی کۆمەڵە خەڵکێکی ڕووت و ڕەجاڵ و بێناوەرۆکی وەک ئەو کەسانە نادەم (تەنها کەمێک حامیدی ئیسماعیلیون «جێی داخە (تەنها داخ، نەک هیچی‌تر!)» کە سەرەڕای نووسەربوون، ئاوا ملکەچی پان‌ئیرانیزمێکی پەتی بووە)، چونکوو ئەوان و لەوانیش کەڵەگەتتر قەت ناتوانن نوێنەرایەتیی بزووتنەوەی سەر شەقامەکانی ئێران بکەن و هەموو ئەم هاتوهاوار و سەرمایەگوزاری و ڕستنانەی ڕۆژئاوا بۆ بەسەرۆککردنیان، لە داهاتوودا دەبێتەوە بە خوری و بێگومان ناتوانن جڵەوی خەباتی خەڵکی ئێران (کوردستان کە هەر هیچ) بگرنە دەستی خۆیان. بە لایەنێکی تردا، دەبێ زۆریش پێشوازی لەم هاوپەیمانێتییە بکەین، چونکوو بە ئاشکرا دەری دەخات کە بەرەی ڕاستڕەو و ناوەندگەرای ئێران هیچ نین جگە له‌ کۆمەڵە تاکێکی بێناوه‌رۆکی ناسیاسی کە هیچ جۆرە تێگەیشتنێکیان بۆ «سیاسەت» نییە. بێگومان ئەوان بەم بەرەیە و بەم کارەیان لە ماوەیەکی کورتدا دەیسەلمێنن کە هیچ وەڵامێکیان بۆ کۆمەڵگه‌ی ڕوو لە پێشکەوتنی ئێران پێ نییە و لە بنەڕەتدا هەر کەڵکەڵەیەکیشیان بۆ بەرژەوەندیی کۆیی نییە، بەڵکوو هەندێ دەسەڵاتخوازی مشەخۆرن کە تەنها دەیانەوێت دەست بەسەر شۆڕشێکدا بگرن. ئەوان کاری بەرەی دژ بە فاشیزم و پاوانخوازییان گەلێ ئاسانتر کردووەتەوە، چونکوو کێشی ڕاستەقینە و تێگەیشتنی حەقیقیی خۆیان لە قاو داوە و چیدی سیحرێکیان نەماوە تا خەڵکی پێ جادوو بکەن.

تاکە شتێک خەڵکێکی زۆری لە کوردستاندا بێتاقەت کردووە، لێدوان و نزیکبوونەوەی کاک عەبدوڵڵا موهتەدییە کە ماوەی چەند ساڵێکە بەم نەفەسە ئێرانییەی خۆیەوە هەموو هەوڵێک دەدات بۆ نزیکبوونەوە لە ناسیاسەتوان و سێلێبێریتییە بێناوەرۆکەکانی ئێران کە بەشی هەرەزۆریان لە بەرەی ڕاستی کۆنەپارێز، پان و نادیمۆکراتدان، ئەمەیش لەژێر ناوی «دیپلۆماسی و سیاسەت»دا بە خەڵکی کوردستان دەفرۆشرێتەوە، وەک چۆن سەردەمانێک ڕادەستکردنی کۆمەڵە بە مەنسوور حێکمەت لەژێر ناوی «شۆڕشی سەرانسەریی کرێکاران»دا بە خەڵک دەفرۆشرایەوە! کاک عەبدوڵڵا موهتەدی لە بەرنامەیەکی تەلەڤیزیۆنیدا لێدوانێکی لەسەر ئەم پەیامە دا کە پوختەی قسەکانی هەمان ئەو ڕستەیەی سەرەوە بوو و پێشوازی لە دەسپێشخەرییەکە کرد. کە وایە، با هەر لەو ڕستەیەوە دەست پێ بکەینەوە:

«بە گشتی، من هەموو هەوڵێک بۆ لێکنزیکبوونەوە و یەکگرتن و هاوپەیمانیی ناوخۆیی ئۆپۆزیسیۆنی دیمۆکراسیخوازی ئێرانی بە کارێکی گونجاو و ئەرێنی و بەکەڵک دەزانم.»

سەرتاپای ئەم ڕستەیە لێوانلێوە لە دژوازی و پارادۆکس، لەو ڕستەیەدا هەندێ وشە و چەمک وەک «پێشمەرجی سەلمێنراو» بەکار هێنراوە کە بچووکترین بەڵگە بۆ سەلماندنیان لە بەردەستدا نییە. مرۆڤ چۆن دەتوانێت «بەبێ مەرج» پێشوازی لە «هەموو هەوڵێک» بکات؟ ڕەنگە ئەو هەوڵە مەبەستێکی شاراوەی لە پشتەوە بێت کە لە ڕوانینی یەکەمدا خۆی دەرنەخات، کە وایە، پێشوازیی بێمەرج بە تەواوی بێمانایە. ئەڵبەت لەم نموونە تایبەتەدا هەر بە گشتی بابەتەکە پێچەوانەیشە، چونکوو لایەنێکی فاشیستی ڕاستگەرا هەیە کە نیوەئاشکرا و نیوەشاراوە هەم دژایەتیی نەتەوە بندەستەکان دەکات و هەم دژایەتیی خەڵکانی چەپ و پێشکەوتنخواز، هەر بۆیە لە بنەڕەتەوە هاوپەیمانبوون لەگەڵیدا هەم ناڕەوایە و هەم نامومکین. کەچی تاکە سەرنجی کاک عەبدوڵڵا کە زۆر بە نەرمونیان و موحیبەتیشەوە دەیدرکێنێت (تەنانەت نەیکردە ڕەخنەیش)، ئەوە بوو کە لە پەیامەکەدا دروشمی «ژن، ژیان، ئازادی» نەنووسراوە، ئەمەشی بە هەڵەیەکی بچووک دەزانی، نەک کارێکی بەئەنقەست بۆ لەخشتەبردنی ناوەرۆکی حەقیقیی بزووتنەوەکە و گۆڕینی بۆ بزاڤێکی «نیشتمانیی ناوەندتەوەرانەی پیاوسالارانەی ڕاستڕەوانە». ئینجا وتی ئەگەر واتان کردبا و دروشمەکەشتان نووسیبا ئەوە بۆ کوردیش باشتر دەبوو و دڵی پێ خۆش دەبوو!!! کاک عەبدوڵڵا هێشتا کوردی پێ ئۆبژە و بندەستە کە ناوەند ئەگەر هەر تەنها دڵی خۆش بکات، کافییە و بەسمانە، وەک بڵێی خەریکن خێرمان پێ دەکەن! ئاشکرایە ئەم نەفەس و هەوایە بە تەواوی هیی مرۆڤی خۆبەکۆیلەزانی بندەستی پەراوێزکەوتەیە کە خۆیشی لە ناهۆشیار و بگرە لە هۆشیاریدا قبووڵی کردووە کە قەدەری ئەو بندەستبوون و ئۆبژەبوونە و دەشێت گەورەکان لە ڕێی خودادا خێرێکی پێ بکەن یان نەیکەن!

ئینجا سێ وشەی «لێکنزیکبوونەوە و یەکگرتن و هاوپەیمانی» بە سیفەتی «ناوخۆیی»شەوە دێت کە دیسانەوە هەڵڕشتن و وتنەوەی گوتاری مەترسیدار و کوشندەی ناوەندە کە دەیانەوێ لە ڕێی تەکنیکی «جوانسازی لە ڕێی وشەوە» پێمانی بقەبڵێنن و هۆشداریمان پێ بدەن کە ئەگەر مل بەم هاوپەیمانییە نەدەن کە ئێمە سەرکردە و فەرماندەیین، ئەوا بەر نەفرەتی قەدەری مێژووکرد دەکەون و هیچ دەستکەوتێکتان نابێت. لە ئاستێکی تردا کاک عەبدوڵلا تا ئێستە تەنانەت یەک جاریش ئاوا بێمەرج باسی زەروورەتی «لێکنزیکبوونەوە و یەکگرتن و هاوپەیمانی»ی لە نێوان لایەنەکانی کوردستاندا نەکردووە و تا ئێستایش تاکە دەنگێکە لە ناو هەموو حیزبەکاندا کە بە ڕەقی و زەقی ڕێگری دەکات لە دروستبوونی هەرچەشنە بەرە یان پلاتفۆرمێکی کوردستانی. کەچی گلەیی دەکات بۆچی پەیامی هاوبەشی ئەو جەماعەتەی زووتر بە دەست نەگەیشتووە کە ئەویش بەشدار بوایەت، پەیامێک و بەرەیەک کە خۆی هیچ دەورێکی لە داڕشتنیدا نەبووە و وەک ماشینی ئیمزاکردن حیسابی بۆ کراوە! کەچی ئەو کۆمەڵە خەڵکە ناسیاسی و پەڕپووتە بە «ناوخۆیی» دەزانێت، بەڵام تا ئێستایش ئامادە نییە هەندێ لایەنی کوردی بە ناوخۆیی بزانێت!

ساڵانێک لەمەوپێش کە تازە کاک عەبدوڵڵا لە کۆمەڵەی حیزبی کۆمۆنیست جیا بووبووه‌وه‌ و ناوی لێ نرابوو «پرۆژەی ساغکردنەوەی کۆمەڵە»، زۆر بە ڕێکەوت کەوتمە ناو وەفدێکی ناوبژیکار: کۆمەڵێک کەسایەتیی خۆشناو و خاوەن‌مێژووی بزووتنەوەی چەپی باشووری کوردستان بە مەبەستی لێکنزیککردنەوەی هەردوو باڵەکەی کۆمەڵە، دەیانویست سەردانی زڕگوێزەڵە بکەن. هاوڕێیەکی نووسەری منیش لە وەفدەکەدا بوو، منیش بە سەفەرێک لە سلێمانی بووم و لەگەڵ ئەو هاوڕێ نووسەرەم، کاتێک باسی سەردانەکەی بۆ کردم، سەرەڕای هەموو مەترسییە ئەمنییەکان، لەگەڵیان ڕۆیشتم. لەوێ تێ گەیشتم کە ئەو ئینسانە بەڕێزە خەباتکارانە لە هاوڕێیانی زۆر کۆنی کاک عەبدوڵڵا و هەموو سەرکردایەتیی کۆمەڵەن و پێکڕا خەباتی هاوبەشیشیان کردووە. ئەوان خەمخۆری کۆمەڵە بوون و زۆر ناڕەحەت بوون لەوەی کۆمەڵە دووکەرت بووە، هەر بۆیە دەیانویست سەرەتا فەزای نێوان هەردوو لا نەرم و ئەهوەن بکەنەوە و ئینجا هەوڵ بدەن یەکیان بخەنەوە. لەو دانیشتنەدا کە چەند کاتژمێرێکی خایاند، کاک عەبدوڵڵا زۆر توند و ڕەق هەڵوێستی گرت و بە هیچ شێوەیەک ئامادە نەبوو لەگەڵ هاوخەباتانی کۆنی خۆیدا دانیشتنێکی بچووکیش بکات. قسەکانی کاک عەبدوڵڵا بە چەشنێک بوو دەتگوت لە نێوان ئەم دوو لایەنەدا نەك تەنها بچووکترین خاڵی هاوبەش بوونی نییە، بەڵکوو تەنانەت کێشەی هەرەمەزن و بنەڕەتیی ئۆنتۆلۆژیکیشیان پێکەوە هەیە! هەر ئەو کاک عەبدوڵڵایە کە ئەودەم ئامادە نەبوو بە مەرجیشەوە لەگەڵ هەڤاڵانی لەمێژینەی خۆی کۆ ببێتەوە، ئێستە بەبێ مەرج لەگەڵ ڕەزا پەهلەوی و عەلی کەریمی و مەسیح عەلینژاد نەك تەنها کۆ دەبێتەوە، بەڵکوو بەبێ کۆبوونەوەیش ئامادەیە ئەوان شتێک بڵێن و ئەم یەکسەر ئیمزای بکات! یان هەر ئەم جارەی تریش کە لەگەڵ باڵەکەی تری کۆمەڵە یەکیان گرتەوە، پرۆسەی یەکگرتنەوەکە چەندین ساڵی پێ چوو، هەر تەنها «کارە ئیدارییەکانی یەکگرتنەوە!» ساڵێکی ڕەبەقی خایاند، بەڵام لەگەڵ «تاکەکەس»ی ناسیاسیی پانگەرای ئێرانیدا هەر لە دوورەوە و بەبێ دیدار و دیالۆگ و گفتوگۆیش هاوپەیمانی گرێ دەدات! هەرچەند ئەم شێوە هەڵسوکەوت و نزیکبوونەوەیە مایەی سەرسووڕمانێکی ئێجگار زۆرە، بەڵام مرۆڤ دەتوانێت هۆکاری ئەم پێشوازییە ئێرانییە و ئەو ڕێگریکردنە کوردستانییە شرۆڤە بکات، ئەڵبەت مخابن زیاتر بە میتۆدی دەروونشیکاری و ئینجا پاش ئەوەیش لە سۆنگەی بەرژەوەندیی تەسکی زیاتر تاکی و کەمتر حیزبییەوە!

کاک عەبدوڵڵا لە بەشێکی تری ڕستەکەیدا دەڵێ «ئۆپۆزیسیۆنی دیمۆکراسیخوازی ئێرانی»، واتە ئەو چەند کەسە هەم بە ئۆپۆزیسیۆن دەزانێت و هەم بە دیمۆکراسیخوازیش. لە حاڵێکدا کە هەر لەسەر کاغەزیش هیچ‌کامیان خاوەنی تەنانەت ڕێکخراوەیەکی هەر زۆر بچووکیش نین، چ بگا بەوەی ئۆپۆزیسیۆن بن. ئینجا بۆ وێنە، عەلی کەریمی یان نازەنین بونیادی کە تا پێش ئەم شۆڕشە یان شەقیان لە تۆپ هەڵدەدا یان لەبەر کامێرای سینەمادا ئەکتیان دەنواند، هەر لە بنەڕەتدا چ تایبەتمەندییه‌كی سیاسییان تێدایە کە بتوانن بەشێک بن لە ئۆپۆزیسیۆن؟! لەمەیش سەیرتر، پاشگری «دیمۆکراسیخواز»ـە بۆ ڕەزا پەهلەوی، کەسێک کە تاکە تایبەتمەندیی هەموو ژیانی ئەوەیە کە بەرهەمی خەوتنی دایک و باوکیەتی لە شەوێکدا کە دەشیا نەخەوتایەن! کاک عەبدوڵڵا لە ڕژێمی باوکی شازادە وەلیعەهددا خەباتی کردووە و لە لایەن ئەو ڕژێمەوە زیندانی کراوە، ئێستەیش کوڕی هەمان باوک بە ئاشکرا ڕای دەگەیەنێت کە دەیەوێ مەزنایەتیی سەردەمی باوکی بگەڕێنێتەوە بۆ ئێران، واتە سەرچەشنی جەنابیان هەمان حکوومەتەکەی باوکیەتی کە کاک عەبدوڵڵا بە ئەنقەست یان لە ئەنجامی لاوازبوونی یادەوەریدا هیچ باسی ناکات و وەک بڵێی هەر ئەویش نەبووە کە دژ بە باوکی جەنابی شازادە خەباتی کردووە و زیندانی چێشتووە! هەمووی چەند ڕۆژێک لەمەوپێش بوو کە شازادە لە ساڵڕۆژی هێرشی دڕندانەی ئەرتەشەکەی باوکیدا بۆ سەر کۆماری ئازەربایجان پەیامی پیرۆزبایی بڵاو کردەوە، ئیدی ئەم گچکەمرۆڤە دەبێ چۆن هاوار بکات کە من فاشیستێکی پان‌فارسی ناوەندگەرام تا کاک عەبدوڵڵا ڕازی ببێت کە ئەگەر ناوێرێ یان نایەوێ دژی بوەستێتەوە، لانیکەم بە دیمۆکراسیخوازیش پێمانی نەفرۆشێتەوە و خۆڵ نەکاتە چاوی خەڵکی ستەملێکراوی کوردستانەوە؟

کاتێک وتووێژەکەی کاک عەبدوڵڵام لەگەڵ تەلەڤیزیۆنی ئێران ئینتەرناشناڵدا بینی، زیاتر لەوەی نیگەرانی لەخشتەچوونی شۆڕشەکە بم، کە پێم وا نییە سەرەڕای هەموو پیلانەکان لە خشتە بچێت، نیگەرانی ئەو مێژووە دوورودرێژەی کاک عەبدوڵڵا موهتەدی بووم کە بە خێراییەکی لەڕادەبەدەرەوە خەریکە بە دەستی خۆی کاولی دەکات و هیچ سەرمایەیەکی مەعنەوی بۆ خۆی ناهێڵێتەوە. ڕەنگە کاک عەبدوڵڵا موهتەدی خۆی ئاگادار نەبێت، بەڵام با دڵنیا ببێتەوە کە بە هۆی ئەم جۆرە ملکەچبوونەوە بۆ ناسیاسەتی ناوەندپەرستانی ئێرانی و وازهێنانی لە کوردستان و لە بەرەی چەپ و پێشکەوتنخواز، چەندین ساڵە لە ناوخۆی ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا پێگە و مێژووی بە قورسی کەوتووەتە بەر مەترسییەوە و ئاوا بڕوات یەکەم سەرکردە دەبێت کە دوای سەرکەوتنی شۆڕش لە لایەن خەڵکەوە دەسڕرێتەوە و خانەنشین دەکرێت. بە داخەوە، کاک عەبدوڵڵا سەرەڕای ئەوەی لە دیاسپۆرا دەرسی خوێندووە و لە زانستی سیاسەتدا دوکتۆرای وەرگرتووە، بۆچوونەکانی نەك تەنها لە ڕووی فەلسەفی و مەعریفییەوە کورت دێنن، بەڵکوو تەنانەت زانیاری و دەیتای کۆمەڵناسانەی حەقیقییشیان تێدا نییە. یەک لە هۆکارەکانیشی ئەوەیە کە هێشتا نازانێ خەڵکی ناوخۆ چۆن بیر دەکەنەوە و لەگەڵ کێ دەبزوێن و لە ئاست کێ و چیدا هێڵی سووریان هەیە. مخابن، وا دیارە کڵاوی میدیای دەنگبەرزی ساختەی ئێرانی چووەتە سەری و وێنای لارولوێر و ناڕاستی ئەوان بۆ کوردستان و ئێرانیش بووەتە بنەمای شیکاری و تێگەیشتنەکانی کاک عەبدوڵڵا و بەو پێیەش، هەمان ئەو وێنەیە دەکاتە بناغەی بڕیارە سیاسییەکانی خۆی و کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانیش.

ئەڵبەت ڕەنگە هەر ئەو دەرسخوێندنە خۆی یەکێک بێ لە هۆکارەکانی ئەم بێئاگایییە، چونکوو زانستی سیاسەت هەندێ جار مرۆڤ لە چوارچێوەی شێوەزانستێکی بە ڕواڵەت ئاکادیمیکدا قەتیس دەکات و زیاتر لەوەی مرۆڤەکان فێری مەعریفەی ڕەسەن بکات، فێریان دەکات چۆنچۆنی لە مەیدانی ڕیاڵ پۆلەتیکدا یاری بکەن، ئەمەش بە شێوەیەکی تەواوپۆزەتیڤیستی و خاڵی لە فەلسەفە و تەنانەت فەلسەفەی سیاسی. کاک عەبدوڵڵا تووشی مەکری ئەقڵ بووە و بە هۆی بەڵگەنامە و مێژوو و تەمەنی دوورودرێژی سکرتێرییەوە پێی وایە ئاوەزی خۆی بەشی تێگەیشتن و پلاندانان بۆ هەموو پێشهات و هاوکێشەکان دەکات و دواجار هەر خۆیەتی کە براوەی مەیدانەکەیە. ئێگۆی کاک عەبدوڵڵا بە ئاستێک گەورە بووەتەوە خەریکە هەموو دەوروبەری قووت دەدات و وەهمی گەورەی کاریزمابوون و سەرکۆماری و تاک‌سەرکردەی بۆ دەهۆنێتەوە. ماوەیەکە هەرکات کاک عەبدوڵڵا لە تەلەڤیزیۆنەکاندا دەبینم، یەکسەر بیری مەسعوود بارزانی دەکەومەوە کە چۆنچۆنی مەکری ئەقڵ و ئێگۆی زەبەلاح وای لێ کرد لە چەندین قۆناغی مێژووییدا هەڵەی هێند گەورە بکات کە ئەگەر هاوکێشە جیهانییەکان و بەرژەوەندییەکانی وڵاتانی زلهێز نەبوایەت، وەک بنەماڵەی تێزاری ڕووسیا ئێستە هیچ نیشانەیەک لە بنەماڵەی بارزانییش نەمابووه‌وە، کەچی کاک مەسعوود ئێستەیش هەر بەو نەفەسەوە پێی وایە خەریکی سیاسەتکردنە و نازانێ لە ڕاستیدا ئەوەی دەیکات، «ناسیاسەت»ێکی تۆخ و ڕووتە و فڕی بەسەر سیاسەتەوە نییە. کاک عەبدوڵلا بەختەوەرە کە هێشتا وەک ئۆپۆزیسیۆن دەردەکەوێت، نەک پۆزیسیۆن، چونکوو لێکەوتەی هەڵە کوشندەکانی لە ژیانی ڕۆژانەی خەڵکدا بە شێوەیەکی بابەتییانە و ئاشکرا ڕەنگ ناداتەوە، ئەگینا زۆر زوو دەبوو بە بەشێک لە مێژوو. بیرمان نەچێ کە ڕۆژهەڵات قەت سەرکردەی وەک مەسعوود بارزانی قبووڵ ناکات، هیوادارم کاک عەبدوڵڵا قەت تووشی وەها وەهمێک نەبووبێ کە پێی وا بێ دەتوانێ بە میتۆدی بارزانی سەرکردایەتیی ڕۆژهەڵات بکات، هەر بیرلێکردنەوەیشی ڕووخێنەرە، چ بگا بە تاقیکردنەوەی! تەنانەت ئەوەش کە کاک عەبدوڵڵا و مەسعوود بارزانی بە ڕیاڵ پۆلەتیکی دەزانن، تەنها به‌شێكی ئاشکرای کێوە سەهۆڵەکەیە و بەشە گەورەکەی لەژێر ئاوەکەدایە و ئەوان نایبینن، خۆ هەر ئەگەر بیشیبینن، دەبێ لەوە تێ بگەن کە یاریکردن لە مەیدانی ڕیاڵ پۆلەتیکدا بە «هێز» دەکرێت و ئەو هێزەیش پێش هەر شتێکی تر، بوونی ڕەوایەتی و شەرعییەتە لە ناو خەڵکەکەی خۆتدا و هەموو شتێکی تر لە ئاست ئەم پرەنسیبە بنچینەییەدا پەراوێزە. بوون بە بەشێک لە یاری و پلانی هەرێمی و گرتنەبەری ڕێبازێکی کرداری کە بە هەڵە بە «ماکیاڤیلیزم» ناوی دەرکردووە و نەبوونی هێڵی سوور و «دانیشتن تەنانەت لەگەڵ شەیتانیشدا»، بە هیچ شێوەیەک ڕیاڵ پۆلەتیک نییە، بەڵکوو تەنها گۆڕینی سیاسەتە بۆ لۆبی و مامەڵەی بازرگانی بە مەبەستی وەرگرتنی زیاترین بەش لە بەرژەوەندیی تاکی و بنەماڵەیی و گرووپیدا. تەنانەت ڕیاڵ پۆلەتیکیش کە قێزەونترین بەشی دونیای سیاسەتە، هەر پشت بە هێزی ناوخۆیی دەبەستێت و هیچ یاریزانێک بەبێ بوونی هێز و ڕەوایەتیی ناوخۆیی پتەو، ناتوانێت لەو یارییەدا براوە بێت. نموونەی ڕیفراندۆمەکەی بارزانی، كه‌ دەبوو ببوایە بە وانەیەک بۆ هەموو شەیدایانی ڕیاڵ پۆلەتیک کە بە داخەوە وا دیارە نەبووە.

با ئاوڕێک لە شێواز و تەکنیکی پلانداڕێژەرانی ئەو «هاوپەیمانی»یەش بدەینەوە، ڕەنگە لەبەر ڕۆشنایی ئەو تێگەیشتنەدا لە مەبەستە شاراوەکانی پشتەوەی بەناو دەسپێشخەرییە پیرۆزەکەیش بگەین.

لە ماوەی چەند ساڵی ڕابردوودا، بە دیاریکراوی لە دوای بەفرانباری ١٣٩٦ـەوە (دێسامبری ٢٠١٧) واتە ڕێک لە ٥ ساڵ لەمەوپێشەوە کە بۆ یەکەم جار خەڵکی سەرانسەری ئێران بە جووڵەیەکی ڕووخێنەرانە پارادایم شیفتیان کرد و ئاڕاستەی ڕووخاندنی حکوومەتیان گرتە بەر، هەموان کەوتنە بیری حکوومەتی دوای کۆماری ئیسلامی. لەم پرۆسەی خۆئامادەکردنەدا لایەنێک هەبوو کە بە ڕاشکاوانە حکوومەتی داهاتووی بە مافی پیرۆز و ئیلاهیی خۆی دەزانی و بۆ چەسپاندنی ئەم بۆچوونە لە ناو فەزای میدیاییدا، هەوڵێکی چەندڕەهەندیی کاریگەری خستبووە گەڕ: پاشایەتیخوازان بە سەرکردایەتیی کوڕی پاشای پێشوو کە بە درێژاییی تەمەنی یەک چرکەیش چییە سیاسەتی نەکردووە. دیارە تاکە شتێک وا لەم بەرەیە دەکات خۆی بە خاوەنی مافی حکوومەت و سەروەری بزانێت، تەنهاوتەنها «شازادەبوون» و ئینجا «نێربوون»ی ڕەزا پەهلەوییە، کە وایە، بنەمای «ماف»ـەکە دەگەڕێتەوە بۆ هەردوو ماکی «شازادەبوون و نێربوون»، لە حاڵێکدا کە بزاڤی هەنووکەی کوردستان و ئێران لە بنەڕەتەوە دژی هەرچەشنە هەڵاواردنێکە، لە سەرووی هەموویشیەوە، هەڵاواردنی جێندەری و چینایەتی. هەروەها دژی هەرچەشنە پیرۆزایەتییەکی مێژووکردە کە بێگومان پاشایەتی لە ڕیزی هەرەپێشەوەی ئەم بەپیرۆزکردنانەدایە. لە هەردوو بزاڤی جەماوەریی پێش شۆڕشی ژینادا، وتنەوەی دروشمی بژی ڕەزاخان وای کردبوو کە جەماعەتی پاشایەتیخواز پێیان وا بێ خاوەنی دەنگی زۆرینەی جەماوەری ئێرانن، هەر بۆیە بە دەنگێکی دلێرەوە و لە ڕێی گرووپە فاشیستییەکەیانەوە کە ناویان نابوو «فەرەشگەرد»، بە ئاشکرا کەوتنە پەلاماردانی هەموو دەنگێکی جیاواز، ئەوەیش بە مەبەستی قورسکردنەوەی فەزا بۆ هەر جۆرە ڕەخنەگرتنێک لە مەیلی پاشاخوازانە. تا پێش شۆڕشی ژینا، بەشێک لە خەڵکی ئێران بە ئەقڵی بەراوردکارانە، نەک ئەقڵی ئارگیۆمێنتاڵ و به‌ڵگه‌ساز، کەوتبوونە بەراوردکردنی حکوومەتی پێشوو و حکوومەتی ئێستە، نواندنەوەی جوانیسازانەی میدیای فارسیی دەرەوەیش یارمەتیی ئەم بەراوردکارییەی دابوو و خەڵکانێک پێیان وا بوو پاشایەتی باشتر بوو لە ئیسلامگەراییەکەی ئێستە و دەبێ بگەڕێینەوە بۆ پێش شۆڕشی ١٩٧٩. گەورەترین هۆکاری ئەمەیش دەگەڕایەوە بۆ نەبوونی گوتاری ئەڵتەرناتیڤ، گوتارێک کە بتوانێت هەردووکیان تێ بپەڕێنێت و هاوکات ببێتە خاوەنی نفووزی جەماوەریی گەورەیش. بەڵام شۆڕشی «ژن، ژیان، ئازادی» کە زادەی کوردستانە، درزێکی گەورەی خستە ناو ڕەوتی ڕوولەپەرەی مەزنخوازیی ئێرانییەوە و بە گەڕانەوە بۆ «ژن»، وەك ستەملێکراوترین تاک و توێژی کۆمەڵگه‌ کە توانای ئازادکردنی گەورەترین پۆتانسیەلی یەکسانیخوازانەی ڕادیکاڵی هەیە، ئاسۆیەکی تازەی لە بەردەم بزووتنەوەی کۆمەڵایەتیی خەڵکی ئێراندا کردەوە. هەر بۆیە بە پێچەوانەی هەردوو سەرهەڵدانی دێسامبری ٢٠١٧ و نۆڤامبری ٢٠١٩، سەرەڕای دەنگی گەورەی میدیای فارسیی دەرەوە و سەرمایەگوزاریی قەبەی هەندێ وڵاتی هەرێمی و جیهانی بۆ بەئەڵتەرناتیڤکردنی ڕەزا پەهلەوی، لە ڕاپەڕینی ئەم جارەدا هیچ ئاماژەیەکی سەرنجڕاکێش بۆ دروشم و هۆتافی پاشایەتیخوازانە لە ناو شەقامەکانی ئێراندا نابینین. بەڵام ئەم دەنگە لە دەرەوەی ئێران هێشتا تا ڕادەیەک بە بەرزی ماوەتەوە و دەروێشەکانی جەنابی پەهلەوی هەوڵیان داوە بە جنێوفرۆشی و «هەوچیگەری» و تەشهیر و ناوزڕاندن سەرەتا خەڵکانی دژبەر کپ و بێدەنگ بکەن و پاشان کەسانی مامناوەند و کەمدەنگ بکەنە بەشێک لە تەیارەکەی خۆیان. دوان لە ئەندامانی دەسپێشخەرییەکە، واتە حامید ئیسماعیلیوون و گوڵشیفتە فەراهانی، لەو کەسانەن کە بە هێرشکردنە سەریان وایان لێ کردن لەگەڵ وەلیعەهدی پەهلەویدا بەیعەت بکەن. کە وایە، هەر هەموو ئەم بەناو دەسپێشخەری و هاوپەیمانییە تەنها بۆ سەپاندنی شازادەیە، هەرکەس و لایەنێکی دیکەیش تێکەڵ بەو بەرەیە ببێ، تەنها خەریکە یارمەتیی ڕەوتی ڕەوایەتیدان و بەسەرۆککردنی شازادە دەدات و هیچی تر.

ئەم میتۆدی خۆسەپاندنە ڕەگی لە ناو مێژووی ئێرانیشدا هەیە، میتۆدێک لە مێژووی کۆنەوە دەست پێ دەکات و تا دونیای هاوچەرخیش درێژ دەبێتەوە. ئەگەر ئاوڕێک لە «دەوڵەت-نەتەوە»ی ئێرانی چ وەک چەمک و چ وەک مێژوو بدەینەوە، تێ دەگەین کە هەر لە یەکەم ساتەوەختی پێکهاتنی ئەم پێکهاتە سەپێنراو و ساختەیەوە، هیچ تایبەتمەندییەکی تەبا لەگەڵ هەردوو چەمکی بنەڕەتیی «ئازادی» و «دادپەروەری» لە دووتوێ و ناوەرۆکی ئەم دەوڵەتەدا بەدی ناکرێت. واتە خودی دەوڵەت-نەتەوەی ئێرانی بەرهەمی سەپاندنێکی ڕووتە کە هیچ ڕێكکەوتنێکی گشتگیری کۆمەڵایەتی پاڵپشتی نەبووە و هەمیشە بەرهەمهێنەرەوەی چەمکی وەک «ناوەند-پەراوێز»، «ئەرباب-بەندە» و «سەردەست-بندەست» بووە.

ئێستەیش ئەوان دیسان بانگهێشتمان دەکەن تا «بەبێ لەبەرچاوگرتنی هەر چەشنە جیاوازی و ئەندێشە و بۆچوونێکی سیاسی»، ببینە «هاوپەیمان»، چونکوو تاکەئامانجمان «ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامی»یە و هەر بۆیە دەبێ جیاوازییەکان فڕێ بدەین و وەک دەنکەکانی تەزبیح لە دەوری یەک کۆ ببینەوە، دیارە ئیمامی تەزبیحەکەیش فەخامەتی جەنابی شازادەیە. لە پشت ئەم تێڕوانینە تۆتالیتەرەوە زیهنییەت و مێنتاڵیتییەکی بەهێز خۆی حەشار داوە بۆ قۆرخکردنی دەسەڵات و پاشان وەلانانی هەر هێزێکی دیکە کە دەشێت لە بەرانبەریاندا جیاوازییەکان بنوێنێتەوە و خۆی بە هاوشانی پاشا بزانێت. کاتێک خومەینی لە نۆفل لۆشاتۆی پاریسەوە مانیفێستی حکوومەتی داهاتووی بۆ میدیاکاران ڕوون دەکردەوە، بەشی هەرە زۆری قسەکانی دیمۆکراتیکتر بوو لەوەی پاشایەتیخوازان و ناوەندخوازانی ئێستە دەیڵێن. لە ئەگەری کۆنترۆڵکردنی دەسەڵات لە لایەن ئەم تەیارەوە، بێگومان ئەوان زۆر زووتر لە خومەینی دەکەونە سەرکوتکردنی هەر تاک و تەیارێک كو بەیعەتیان پێ نه‌دات.

لەبەر ڕۆشناییی ئەم شیکارییە سەرپێییەدا، با دیسان بگەڕێینەوە بۆ لای کاک عەبدوڵڵا و هەوڵەکانی بۆ خۆنزیککردنەوە لە پاوانخوازانی ئێرانی. چەند ساڵێک لەمەوپێش کابرایەکی پان‌ئێرانیستی دیکە بە ناوی عەلیڕەزا نووریزادە گێڕایەوە کە دوو سەرکردەی کورد لە ماڵەکەی ئەو لەگەڵ ڕەزا پەهلەوی دانیشتوون و پێیان وتووە تا بانە ئێسکۆرتت دەکەین، دواتر دەرکەوت کە ئەو قسەیەش هەر کاک عەبدوڵڵا کردوویەتی. بەڕێزیان لە وتووێژێکی دیکەیشدا لەگەڵ هەمان تەلەڤیزیۆن و لە وەڵامی پرسیاری پێشکەشکاردا کە دەپرسێت ئاگەر هات و مۆدێلی فێدراڵی بۆ داهاتووی ئێران قبووڵ نەکرا ئێوە چ هەڵوێستێکتان دەبێت، دەڵێ با پێش ڕووداوەکان نەکەوین! واتە کاک عەبدوڵڵا پێشوەختە قبووڵی کردووە کە بۆ دیاریکردنی مۆدێلی بەڕێوەبردنی کۆمەڵگه‌ی کوردستانیش، دیسان هەر ناوەندە کە خاوەنڕا و خودانە، لە حاڵێکدا کە ئەوە تەنها مافی خەڵکی کوردستانە و هیچ کەسێکی تر بۆی نییە بۆ چارەنووسی ئەم خەڵکە بڕیار بدات، پێم وا نییە هیچ شتێک بە قەدەر ئەم بابەتە ڕوون و شەفاف بێ، کەچی کاک عەبدوڵڵا ئامادە نییە هەر تۆسقاڵێکیش چییە ئاماژەی بۆ بكات، نەکا پێگەی لە ناو فارس و ئێرانییەکاندا بکەوێتە بەر مەترسییەوە و پێی بڵێین جوداییخواز!

بە داخەوە، کاک عەبدوڵڵا کە یەکێکە لە کۆنترین سەرکردەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و خاوەن مێژوویەکی دوورودرێژی خەبات و تێکۆشانە، هێندە ئاستی خۆی و بزاڤەکەی دابەزاندووە کە ئەو زیهنییەتەی لای ڕاستڕەوانی پاوانخواز دروست کردووە کە بڵێن ئیدی پێویست بە دانیشتنیش نییە، خۆمان بینووسین و بینێرین با ئیمزای بکات! بریا کاک عەبدوڵڵا تێ دەگەیشت کە ئەوەی دەیکات، بە هیچ شێوەیەک یاریکردن لە ناو ڕیاڵ پۆلەتیکدا نییە، بەڵکوو هێمای داکەوتنی شۆڕشگێڕێکە لە ترۆپکی ئارمانگەرایییەوە بۆ قووڵاییی بێمانایی و ملکەچبوون. دەنگە زل و نەکەرەکانی دەرەوە نوێنەرایەتیی خەڵکی ناوخۆ ناکەن و تەنها بە زەبری پارە و هەوچیگەری دەیانەوێ خۆیان بسەپێنن، خۆزگە کاک عەبدوڵڵا لەباتیی دانیشتن لە بەردەم شاشەی تەلەڤیزیۆنەکان و موغازەلەی تەلەفۆنی لەگەڵ بەرەی پاوانخوازی ئێرانیدا، وتار و نووسینی ڕووناکبیران و مامۆستایان و خوێندکاران و چالاکانی ناوخۆی ئێرانی دەخوێندەوە کە بەشی هەرە زۆریان بە قووڵی لەو حەقیقەتە گەیشتوون کە ئەم شۆڕشە بە پێچەوانەی بۆچوونی ئێرانشاریخوازانی وەک تەباتەبایی، «شۆڕشی نەتەوەیی» ئێران نییە، بەڵکوو «شۆڕشی خەڵک» و شۆڕشی ستەملێکراوانە کە بەردەوام قووڵتر و پڕناوەرۆکتر دەبێتەوە و ئاڕاستە یەکسانیخوازەکەی لە گەشەونەشەیەکی بزۆزدایە. یان خۆزگە گوێی لە شەقامەکانی ناوخۆ دەگرت کە بە دەنگی بەرز هاوار دەکەن “نە شامان دەوێ، نە ڕێبەر”، یاخود هەڵوێستی بنەماڵەی شەهیدانی دەکردە پێوەر؛ قسەکانی باوکی کۆمار، مانیفیستە سیاسییەکەی هاوژینەکەی فواد موحەممەدی، نووسینی سەر کێلەکەی ژینا و… بە داخەوە سەرچاوەی زانیارییەکانی کاک عەبدوڵڵا بە ئاستێک بەرکورت و چەواشەن کە نەك تەنها هیچ دەرفەتێک بۆ تێگەیشتنی ڕاست و حەقیقی فەراهەم ناکەن، بەڵکوو زانیاریی چەوت و درۆیش دەگوێزنەوە و بەردەنگ لە ناو پێچه‌ڵپێچێكی زانیاریی ساختەدا نغرۆ دەکەن تا «خولیا»کانی خۆیانی لێ بکەن بە حەقیقەتی ڕەهای گومانهەڵنەگر.

شۆڕشی کورد جارێک کڵاوی مەنسوور حیکمەتی چووەتە سەر، لانیکەم ئەو چوار کتێبی خوێندبووه‌وە و سەرکردایەتیی ئەودەمی کوردیش لاو و کەمئەزموون بوون، هەر بۆیە ئەگەرچی ئەوەیش پاساوهەڵگر نییە، بەڵام دەتوانین لێی تێ بگەین کە ئەو کارەساتە بۆچی ڕووی دا. بەڵام ئێستە نە کاک عەبدوڵڵا لاوێکی کەمئەزموونە و نە شازادەیش بە هەموو ژیانی لاپەڕەی ڕۆژنامەیەکی کردووەتەوە، ئەو ڕێک وەک سەرکۆمارە گاڵتەجاڕەکەی ئێستەی ئێران، تەنانەت لە ڕووی کاغەزیشەوە ناتوانێت بەبێ هەڵە دەقێکی سادەی ڕۆژانە بخوێنێتەوە. هەر بۆیە ئەم جارە هیچ پاساوێک بۆ فریوخواردن لە گۆڕێدا نییە و چ کاک عەبدوڵڵا و چ هەر کەسایەتی یان سەرکردەیەکی دڵفراوان و بەخشندەی تر، بۆی نییە بەرهەمی خەبات و ڕەنجی خەڵکی ستەملێکراوی کوردستان پێشکەش بە دوژمنانی ئازادی و دادپەروەری بکات.

ئەم شۆڕشە پێش هەموو شتێک دژ بە هەڵاواردن و فاشیزمە، نەفسی قبووڵکردنی ئەوەی کە ڕەزا پەهلەوی لەبەر ئەوەی کە شازادەیە مافی سیاسەتکردنی هەیە، قبووڵکردنی مافی سەروەرییە بەپێی خوێن و هیرارشییەتی کۆنەپەرستانەی فیۆدالی و بەو پێیەش تەسلیمبوونە بە فاشیزم و هەڵاواردن.

دواجار، با دووبارەی بکەمەوە کە دروستکردنی بەرە و هاوپەیمانیی ساختەی شازادەتەوەر بە هیچ شێوەیەک جێگه‌ی ترس و نیگەرانی نییە و بە دڵنیایییەوە جێگه‌یەکی ئەوتۆیان لە داهاتووی ئێراندا نابێت، تاکە نیگەرانی ئەوەیە کە کاک عەبدوڵڵا و بەشێک لە کۆمەڵە بە مێژوویەکی دوورودرێژی خەبات و قوربانیدانەوە شایانی ئەم چارەنووسە بێمانایە نین. هیوادارم کاک عەبدوڵڵا لەم نیگەرانییە تێ بگات و بە تەوازوعێکی سوكراتییەوە ئاوڕ لە کرداری ئەم چەند ساڵەی کۆتاییی خۆی بداتەوە و پێداچوونەوەیەکی جیدی بە هەڵوێست و بڕیارەکانیدا بکات.

The post <strong>داکەوتنی شۆڕشگێڕ</strong> appeared first on ژنەفتن.

دەیانپارێزم لە شیوەنگێڕان.

پێیان دەڵێم

ئێوە لەسەر نیشتمانێک لە هەور و درەخت،

لە سەراب و ئاو ڕادەبن.

پیرۆزباییان لێ دەکەم لە ڕووداوی مەحاڵ

لە بەهای زێدەیی قوربانگە.

کات دەدزم بۆ ئەوەی لە کاتم بدزن،

ئایا هەموومان شەهیدین؟

^{مەحموود دەروێش}

دوانیوەڕۆی یەکشەممە ١٧ی گەڵاڕێزانی ١٣٨٨ی هەتاوی، هەواخۆری(حەوشە)ی بەندی زیندانییانی سیاسیی زیندانی سنە:

چەند ڕۆژێک دەبوو لەو چاوە گەورە و گەشانەدا هەستم بە پەشێوی و ناڕەحەتییەک دەکرد، بێئەوەی خۆی بزانێت پرسیبووم و هەندێ شتم دەست کەوتبوو، ڕۆژانی پێشتری هەوڵی ناڕاستەوخۆم دابوو بۆ ڕەواندنەوەی تەمی خەم لەسەر چاو و لە نێو دڵی، نەکرابوو. ئەو دوانیوەڕۆیە وەک هەمیشە بانگم کرد:

«هاوڕێ ئێحسان، بڕۆین بۆ پیاسەیەک و جگەرەیەک؟»

بەرەو «هەواخۆری»یەکە چووین. پێشەکیم داڕشت و وردەوردە دواندم، هاتبووم خەمی بسڕمەوە نەک زیاتری بکەم، دەبوو بە ئەسپایی دەروونی بدوێنم. دەرگای پەژارەکانی کردەوە و ئێشەکانی درکاند. زیاتر لە دوو کاتژمێر پیاسەیەکی پڕ لە هاوڕێیەتی، پڕ لە هیوا و لێوانلێو لە ئیمان؛ ئیمان بە سەرکەوتن و لەناوچوونی ستەم. لەو ساتەوەختە دیاریکراوەدا، لە هەمووی گرنگتر، بزە و پێکەنینی سەر لێوانی بوو؛ سەرئەنجام دڵی هاوڕێ شۆڕشگێڕەکەم تۆزێک کرایەوە و کردمانە گاڵتەوگەپیش. گەلێ شادمان بووم.

لەپڕ سیمای هەڵبزرکاوی هاوڕێیەکی هاوچارەنووسی ترمان دڵی داخورپاندم؛ «حەبیب لەتیفی» بە پڕتاو خۆی بە هەواخۆرییەکەدا کرد و بانگی کردم. داوای لێبوردنم لە ئێحسان کرد و ڕۆیشتم.

خۆشحاڵییەکەم زۆری نەخایاند، حەبیب وتی:

«ئێستە تەلەفۆنم بۆ دەرەوە کرد، ئەڵێن وا بڕیارە ڕۆژی چوارشەممە حوکمی لەسێدارەدانی ئێحسان جێبەجێ بکرێت».

دەنگی ئەلەرزا، چاوی تەژیی پەژارە. هەمان حاڵی ئەو منیشی داگرت. سەیری کاتژمێرم کرد، نیوکاتژمێری تر تەلەفۆنەکان دادەخران. وتم با تەلەفۆنێک بکەم بزانم ڕاستە یان دەنگۆ. تەلەفۆنم بۆ «کاوە جەوانمەرد» کرد، دوای دوورخستنەوەی بۆ زیندانێکی تر توانیبووی مۆڵەتی پشووی کاتی (مورەخەسی) وەربگرێت و ئێستە لە سنە بوو. جوابی دامەوە، وتم دەنگۆیەک بڵاو بووەتەوە، پێویست نەبوو هیچی تر بڵێم، وتی لە نووسینگەی پارێزەرەکەیم، کەمێ تر تەلەفۆنم بۆ بکەرەوە با هەواڵی ڕاستت پێ بڵێم. کاوەیش بیستبووی و یەکسەر تا لای پارێزەرەکەی نەوەستابوو.

پێنج دەقەی مابوو بۆ داخستنی تەلەفۆن، بۆم کردەوە، ئەم جارە هەمان حاڵی خۆم و حەبیبم لە دەنگی ئەویشدا بیست؛ هەواڵەکە ڕاست بوو…

نائومێدانە بەرەو حەبیب گەڕامەوە، دۆش دامابووین کە دەبێ چی بکەین، دواجار بە ناچاری بڕیارمان دا پێی بڵێین، دەبوو خۆیشی ئاگادار بوایەت. وتم من پێی ئەڵێم، بەڵام تۆیش لامەوە دانیشە، ئەگەر شێوام و خراپ وتم تۆ کۆی بکەرەوە.

کاتی «ئاماری ئێواران» بوو، ژماردینیان و دەرگای هەواخۆرییان داخست. بانگم لێ کرد:

«هاوڕێ ئێحسان وەرە بۆ لای ئێمە، کارێکم پێتە».

لێدانی بەپڕتاوی دڵ ئاوێتەی دڵپڕییەکی پەنگخواردوو، هەوڵم دا پەشۆکان فڕێ بدەم و بەسەر خۆمدا زاڵ بم، زۆر ئەستەم بوو. لە نێوان تەختەکەی من و حەبیبدا دانیشتین، چەند هاوڕێیەکی تریش لە نزیکمان بوون:

«هاوڕێ ئێحسان، ڕاسییەکەی دەنگۆیەک بڵاو بووەتەوە کە دەیانەوێ چوارشەممە حوکمەکەت جێبەجێ بکەن، ئەڵبەت بێگومان ئەمە بەو مانایە نییە کە هیچ ڕێگایەک نەماوە و ناتوانین بەری پێ گرین، هەر ئێستە دەست پێ دەکەین و لە دەرەوەیش خەریکن و…»

دەموچاوی نەگۆڕدرا، بزە شیرینەکەی هاتەوە سەر لێوی:

«منیش ئەچمە ڕیزی شەهیدانی کۆمەڵەوە».

یەکەم ڕستەی بەبڕستی دوای بیستنی هەواڵی مەرگی نەگریس، کوژران بە دەستی دوژمن، بەڵام مردن لە پێناو بەها و باوەڕدا… دڵنیام تەنها یەکەم ڕستەمی بیست، هیوابەخشینەکان هێندەی نەهێنابوو بیشیانبیسێت.

دەربڕینە پتەوەکەی ورەی بە ئێمەیش بەخشییەوە، کەوتینە ڕاوێژ و ڕاگۆڕینەوە. بڕیاری مانگرتنی دا، ئێمەیش بە کۆ هەمان بڕیارمان وەرگرت. هەمان شەو مانگرتنی خۆی ڕاگەیاند، پێکەوە ڕاگەیاندنی مانگرتنەکەیمان نووسی و دامان بەو بەرپرسەی ناو زیندان کە ئەو شەوە نۆبەتی مانەوەی بوو، بێئاگا بوو لە هەواڵەکە، سیمای ئەویش بێبەش نەما لەو ئازارە. هەمووان خۆشیان دەویست، زیندانییان و بەشێکی زۆر لە زیندانبانەکانیش.

بۆ ئەوەی بتوانین دواهەواڵی هەوڵەکانی دەرەوە وەربگرین و هەواڵی مانگرتنی خۆیشمان بگەیەنینە دەرەوە، بڕیارمان دا سبەینێ مانگرتنە گشتییەکەی خۆمان ڕابگەیەنین، چونکوو دڵنیا بووین ڕاگەیاندنی مانگرتن مانای داخستنی هەموو پردەکانی پێوەندی لەگەڵ دەرەوەدا: تەلەفۆن و دیداری بنەماڵە و تەنانەت ڕەنگە هاتوچۆی نێوان بەندەکانی زیندانیش. کاتێکمان پێویست بوو بۆ جووڵاندنی خەڵک، بەڵکوو ڕێگا بە کوشتنی شۆڕشگێڕی خۆشەویستی خەڵکی کرماشان بگیرێت.

ئێستە ئیتر هەموو زیندانییانی سیاسی هەواڵەکەیان زانیبوو، کپی و بێدەنگییەکی ناخۆش باڵی بەسەر بەندەکەدا کێشابوو.

حەزی کرد دواپەیامی خۆی ئاڕاستەی خەڵکەکەی بکات، پێکەوە دانیشتین و نووسیمان؛ ڕەنجنامەی ئێحسان فەتاحیان. لە نامەکەیدا ئەزموونی خەباتی خۆی گێڕایەوە، لە شوناس و چیرۆکی ژیانی دوا و بوێرانە گاڵتەی بە مەرگ و بە دەسەڵات کرد. تا درەنگانی شەو قسەمان کرد، شەوێک هەڵگری دوو جەمسەری دژوازی وێناهەڵنەگر:  تاریک و تاڵ لە چاوەڕوانیی ماڵئاوایییەکی ستەمکارانەدا، لەو لاشەوە مەزن و مێژوویی لە تۆمارکردنی ئەو ساتەوەختە مێژوویییە دەگمەنانەی کە مەزنێتیی گەردوون لە جەستەی مرۆڤێکدا باڵا دەکا و بەرز دەفڕێت.

سەرلەبەیانیی دووشەممە ١٨ی گەڵاڕێزان:

وام دەزانی ئەو شەوە خەو وشەیەکی نامۆیە و لای هاوڕێ ئێحسان بزرە و نەناسراو، بەڵام خەوت، هێندە ئارام کەسێکی بێخەبەر دیبای وای دەزانی هەر هیچیش لە ئارادا نییە. لەگەڵ بەخەبەرهاتندا یەکسەر پێکەوە جووتی چووینە بەندێکی تر کە تەلەفۆنەکانی زووتر دەکرانەوە، ڕێمان لێ نەگیرا و هاوکاریمان کرا. سێ تەلەفۆنمان کرد: بۆ پارێزەرەکەی، بۆ بنەماڵەکەی، بۆ کاوەی جەوانمەرد. هەرسێ لا هەوڵیان بوو هیوامان پێ ببەخشن کە هێشتا دەرفەت ماوە و ئەکرێ بەری پێ بگیرێت، نەوەستابوون و هەریەکە لە شوێنێکەوە و بە میکانیزمێک خەریکی کار بوون. کە گەڕاینەوە بۆ ناو بەندی خۆمان، وتی: «کاوە لە دەرەوەیە، دڵنیام ئیمکانێک هەبێ کاوە ئەنجامی دەدات.» ئەو دڵنیایییەی بە بوونی کاوە هەیبوو بە هیچی تر نەیبوو؛ کاوەی باش دەناسی و دەیزانی چەند خەمخۆرە و پڕ لە تێکۆشان؛ هێمای نەوەستان.

ئەو ڕۆژە دیداری بنەماڵەم هەبوو، لە دیدارەکەدا پەژارەیەکی نەبڕاوە دایگرتبووین، چاوانی دایکم پڕ بوون لە فرمێسک.

بە ڕێگایەکی قاچاخدا ڕەنجنامەکەی ئێحسانم ناردە دەرەوە، گەیاندمە دەستی کاوە و ئەویش دابوویە دەستی هاوڕێیەکمان کە ئێستەیش لە سنەیە و ئێستەیش وەک هەموو تەمەنی بەردەوامە لە خەبات. ئەو بڵاوی کردبۆوە.

لەم مەودایەدا ئێحسان چەند جارێکی تر تەلەفۆنی بۆ بنەماڵەی کرد، لە هەوڵدا بوون بەڵکوو «توقف حکم»ی بۆ بگرن هەتا ئەو کاتەی لە دیوانی باڵای ئێراندا سەرلەنوێ لێکۆڵینەوە لە دۆسیەکەی دەکرێت. کاتی نانی نیوەڕۆ مانگرتنی گشتیمان ڕاگەیاند، بەشی هەرەزۆری زیندانییانی سیاسیی زیندانی سنە بەشدارییان لە مانگرتنەکەدا کرد. وەک پێشبینیی پێشووترمان، یەکسەر تەلەفۆن داخرا و پردی پێوەندی لەگەڵ دەرەوە بەتەواوی بڕا. کاتێک مەنجەڵە گەورەکەی خواردنمان ڕادەستی بەرپرسان کردەوە و مانگرتنەکەمان ئاشکرا کرد، ئێحسان سەیرێکی یەکگرتووییی زیندانییەکانی کرد و وتی: «ئێستە ئیتر ئێعدامیشم بکەن خەمم نییە».

بەرپرسێکی نابەرپرسیار و ناوخراپی زیندان هاتە ناو بەند، کابرایەکی درۆزن و پیلانگێڕ کە ئەودەم بەرپرسی بەشی پاراستنی زیندان بوو و بەردەوام لەسەر زیندانییانی سیاسی ڕاپۆرتی بە دامودەزگا ئەمنییەکان دەدا. هەوڵی دا بابەتەکە سووک بکات و فریومان بدات کە هیچ شتێک لە گۆڕێدا نییە، وەڵامی ڕەق و پێویستمان دایەوە و نەمانهێشت لەوە زیاتر لەوێ بمێنێتەوە. دیسانەوە لەگەڵ هاوڕێ ئێحسان درێژەمان دا بە پیاسەی هەواخۆری و جگەرە، هەموو هەوڵی من و هاوڕێیانی تریش ببوو بە هیوابەخشین کە حوکمەکە ڕادەگیرێت. چەندە ورەی بەرز بوو بە هەمان ئەندازە پڕ بوو لە داخ و حەسرەتیش. ئەوە دواساتەکانی پێکەوەبوونمان بوو. دیداری مرۆڤێکی یاخی لە کۆتاساتەکاندا دەرفەتێکە تاقانە و دەگمەن، قووڵ بە ناخدا ڕۆ دەچێت و دەمارەکان دێنێتە خرۆش. کاریگەرییەکەی بێکۆتایییە و یادەوەرییەکەی هەرمێن و ئەبەدی. وێناکردنی سیمای «بەرزەمرۆڤ» لە دواساتدا هاوتایە لەگەڵ نەخشاندنی گەورەترین تابلۆدا لە مرۆڤێتیی مرۆڤ: کڵپە و هەڵچوونی هەست و ئاوەزی هاوکات، لێکئاڵانی جەستە و ئەندێشە لە لووتکەدا، حەزی گەورەی ژیان و بێباکبوونی تەواو لە ئاست مەرگدا، خۆشویستنی خود لەبەر ئەویدی، لە واتایەکی کورتدا «خۆفیداکردن بۆ خێری گشتی».

لەو نێوانەدا چەند جارێک بانگیان لێ کرد، ئەچووە دەرەوەی بەندەکە و ئەهاتەوە، وا دیار بوو بەرپرسانی زیندان هەوڵ ئەدەن بەر بە ئاڵۆزبوونی فەزای زیندان بگرن. لە جارێک لەو جارانەدا ڕۆیشت و ئیتر نەهاتەوە، بە زۆر توندی ژووری تاکەکەسییان کردبوو کە ڕێک لە بەرانبەری بەندەکەی خۆماندا بوو. لەو ساتەوە ئیتر پێوەندیمان تەنها لە ڕێگای کارمەندانی زیندانەوە بوو؛ دواهەواڵەکانمان بۆ ئەنارد کە لە قاچاخەڕێکانەوە پێمان دەگەیشت، چەند جارێکیش پاکەتی جگەرەمان بۆ نارد.

سەرۆکی زیندان و بەرپرسانی تر هاتن و هەوڵیان دا مانگرتنەکەمان بشکێنن، وەڵامی پێویستمان دانەوە و داواکارییەکانمان خستە بەردەستیان کە بریتی بوو لە ڕاگرتنی دەستبەجێی حوکمی لەسێدارەدانی هاوڕێکەمان و مۆڵەتدان بە لێکۆڵینەوەی دووبارە لە دۆسیەکەی لە دیوانی باڵادا. وەک هەڕەشەیەک وتی ئەبێ هەمووتان بە تاک نامەی مانگرتن بنووسن و ئیمزای بکەن، چونکوو ئەینێرینە سەر دۆسیەکانتان. نامەکانمان نووسی، بۆ زۆربەی هاوڕێیان هەر خۆم نووسیم، ئیمزامان کردن و دامانە دەستیان.

ئێمەی دابڕاو لە هەردوولا، لە هاوڕێی ژێر سێدارە و لە دونیای ئەودیوی دیوار، دوو شەوی تاریک و قاقڕ ژیاین. لە لایەکەوە دەبوو بە ڕێگا شاراوەکاندا پێوەندیمان لەگەڵ دەرەوە و بەتایبەت بنەماڵەی نەپچڕێت، لەو لایشەوە دەبوو ورە و وزە ببەخشین بە «مرۆڤی یاخی»، هەوڵێک بە ڕێگای ناڕاستەوخۆدا، گەلێ ئەستەمتر و دژوارتر لە کاتی پێکەوەبوون…

لە پێشترەوە کەلوپەلەکانی هاوڕێ ئێحسانمان پشکنیبوو و دەفتەری نووسراوەکانیمان شاردبۆوە، نەکا بیبەن و دەستی بەسەردا بگرن.

شەوی سێشەممە، بەرەبەیانی چوارشەممە ٢٠ی گەڵاڕێزان:

بەشێکی زۆری زیندانییانی سیاسی تا بەرەبەیان بەخەر بوون، هەوڵمان ئەدا لە ڕێی کارمەندەکانەوە خەبەر بگرین ئایا ئامادەکارییە هەمیشەیییەکانی شەوانی لەسێدارەدان، ئەمشەویش لە ئارادایە یان نە. وەڵامێکی دروستمان وەرنەدەگرت، بەشێکی لەبەر قەدەغەبوونی گواستنەوەی ئەو هەواڵە بوو بۆ زیندانییان و بەشێکیشی لەبەر ئەوەی دڵیان نەدەهات حەقیقەتمان پێ بڵێن. زۆربەی فەرمانبەرانی کوردی زیندان نەتەنها دوژمن نەبوون بەڵکوو هاوخەم بوون.

بەرەبەیان، پێش خۆرهەڵات، لە پشتی دەرگای ئاسنین و ئەستووری بەندەوە خڕەی زنجیرەکانمان بیست؛ دەنگی پێبەند بوو، زنجیرەکان بەسەر عەرزدا دەخشان و زایەڵەی ئازاردەری زرینگانەوەیان تا لای ئێمە دەکشا. ئێحسان بەرەو پەتی سێدارە دەبرا و ئێمەیش لەم دیوی دەرگای داخراوەوە دەستەوەستان و بێهێز، ئۆقرەبڕاو وەک لەشکرێک لە چاوەڕوانیی شکستدا، کەس نەیدەوێرا سەیری چاوی ئەوی تر بکات، خۆمان لە یەکتر و لە خۆیشمان دەدزییەوە. بەڵام لە کونجی دڵماندا هێشتا سووکەهیوایەکمان مابوو کە لە دواساتدا لەبەر ترس لە کاردانەوەی جەماوەری حوکمەکە ڕابگرن. یان ڕەنگە هیوایش نەبوو، گۆڕینی حەز بوو بۆ واقیع، وەهم بوو…

بە کاتژمێر تەنها دوو کاتژمێرێک تێپەڕی، بەڵام لەو دونیا ژینکراوەی ئێمەدا چەندین سەدە تێپەڕی. نزیک حەوتی بەیانی چەند کارمەندێک دەرگایان کردەوە، دوور نەبووم لە دەرگاکە، چاوەڕێی ئەم ساتەوەختە بووم. هەرچی زیاتر زەمەن تێدەپەڕی زیاتر هیوامان بە گەڕانەوەی یار ڕووی لە کزی دەکرد، بەڵام نەماندەوێرا و نەماندەویست باوەڕ بە کۆچ بکەین. من و «وەکیل بەند»یان بانگ کرد. سیمایان پڕ بوو لە خەم. یەکیان هاتە گۆ و وتی: «بە داخەوە، سەرەخۆشیتان لێ ئەکەم»…

هەموو گیانم داڕووخا، شل بووم، خۆم پێ نەگیرا و دامە پڕمەی گریان. یەکیان پاکەتێکی نیوەپڕی جگەرە و دەفتەرچەیەکی تەلەفۆنی پێ دام، وتی ئەوانە لە گیرفانیدا بوو، دوایادگارەکانی مرۆڤی یاخی، مرۆڤێک چەند ساتێک پێشتر «چووبووە ڕیزی شەهیدانی کۆمەڵەوە».

بە چپە پێیان وتم «نەیهێشت ئەوان پەتەکەی بکێشن، خۆی هەڵدایە خوارەوە».

چەند هاوڕێیەک هاواریان هەڵێنا: «بڕووخێ کۆماری ئیسلامی»، «شەهید نامرێ»…

چەند کاتژمێر دواتر ڕێوڕەسمی بەرزڕاگرتنی یادی شەهیدمان هەر لەناو بەندەکەی خۆماندا بەڕێوە برد، بە پێچەوانەی نموونەکانی تر نەمانبردە مزگەوتەکەی زیندان. هەموو زیندانییانی ئاساییش دەستە دەستە هاتن، بە دروشم و چەپڵەیەکی ئاوێتە بە گریان و تووڕەیی یادی «شەهید ئێحسان»مان کردەوە و بۆ تا هەتایە سپاردمانە قووڵترین قووڵاییی دڵمان و هێندەی تر مکوڕ بووینەوە لەسەر درێژەدان بە نەوەستان.

……………………………………………………….

ئێستە سێزدە ساڵ بەسەر ئەو سەردەمە تاڵ بەڵام پڕ لە بەهایەی ژیانمدا تێدەپەڕێت.

«کاوەی جەوانمەرد»، ئەو دواهیوایەی ئێحسان، چەند ساڵ دواتر لە بەرگی پێشمەرگە و لە داستانێکی حەماسی بەڵام تراژیکدا شەهید بوو؛

«سەیوان ڕەحیمی» کە دروشمی «شەهید نامرێ»ی لەو بەیانییەدا چڕی، لە بەرگی گەریلادا بە برینداری کەوتە دەستی دوژمن و تا ئێستەیش چارەنووسی نادیارە، گەرچی پێدەچێ ئەویش شەهید بووبێت؛

«حەبیب لەتیفی» ئێستەیش لە هەمان ئەو زیندانەدا بەندکراوێکی ئازادژینە و پازدە ساڵە ڕۆژانە چیرۆکی بەرخۆدان دەنووسێتەوە…

ئێستەیش هەمان ساڵ و هەمان ساتە، بەڵام لەو ڕۆژانە نزیکترین بە ئازادی و لەناوبردنی ستەم. بریا «ئێحسان و کاوە و سەیوان و ئارگەش و سمکۆ و فەرماندە دلێر» کە ڕۆژانێک لە زیندانی سنە پێکڕا خەونی ئازادیمان دەدی و تامەزرۆی ڕاپەڕین بووین، ئێستە ببان و «شۆڕشی ژینا» ژیابان و وزەی سەرهەڵدانیان دیبا. لێ ئاخۆ ئەگەر مەزنایەتیی ئەوان لە خۆفیداکردندا نەبا، ئێمە قەت ئەم ساتانەمان دیبا؟!

The post ڕۆژانی سێدارە و ژیان appeared first on ژنەفتن.

ئیتر هەموومان دەزانین ماکە بنەڕەتییەکەی ئەم کێشە سەرتاپاگیرەی مرۆڤ بریتییە لە بەئۆبژەبوونی ژن لەناو مێژوودا و سووژایەتیی لەبڕاننەهاتووی پیاو، بەڵام ئایا ئەم تێگەیشتنە توانیویەتی ناخگیر بێت و بچەسپێت، یان تەنها ڕستەیەکی باوە کە سەرەڕای تەمەنی کەمی -لانیکەم لە لای ئێمە- زۆر خێرا بۆتە کڵێشەیەک کە وەک هەموو کڵێشەکانی تر بەردەوام دووپات ئەکرێتەوە بەبێ ئەوەی زێدەکەوتەیەکی حەقیقیی بەرچاو و کاریگەری لێ بکەوێتەوە؟ ئاخۆ ئەم ڕستەیە و هەموو ڕستە هاوشێوەکانی بوونەتە بنەمای مەعریفە و هۆشیارییەکی حەقیقی یاخود هێندە ڕوون و ئاشکرا ئەنوێنن کە لەخۆڕا پێمان وایە ئاوا پێگەیەکیان وەرگرتووە و بوونەتە بەشێک لە کۆی پرۆسەی بیرکردنەوەی ئێمە؟ واتە ئایا بۆمان هەیە بیر لەوە بکەینەوە کە ئەم تێگەیشتنە تەنها لە ئاستی زانیاریدا ماوەتەوە و هێشتا نەبۆتە مەعریفە؟

ئاساییە بۆ نرخاندن و دۆزینەوەی وەڵامی ئەم پرسیارە ناچار بین بە دوای شێوازی بەرجەستەبوونەوەی ئەم گوزارەیە لە دەرکەوتە عەینییەکانی هەڵگرانی گوزارەکەدا بچین. ئەو دەرکەوتانە دەشێت لە چەندین بواردا خۆیان نیشان بدەن، لە دونیای نووسینەکانەوە تاکوو دەربڕینە زارەکییەکان و لەوانەیش گرنگتر، شێوازی دەرکەوتنیان لە هەڵسوکەوتی باوەڕدارانی ئەو ئایدیایەدا. چونکوو زۆر جار بۆشاییەکی گەورە لەنێوان باوەڕی ڕاگەیەنراو و کرداری بینراودا بوونی هەیە کە دەشێت بەڵگە بێت بۆ سەلماندنی ئەو گومانەی لە دووتوێی پرسیارەکەدا گریمان کراوە. ئاشکرایە کاتێک باس لە کردار دەکرێت بەتەنها مەبەست کرداری ڕۆژانەی تاکەکان نییە، بەڵکوو لەوەش سەرتر، مەبەست چۆنێتی و شێوازی کاریگەریدانانی ئەو پرۆسە هۆشیاری خولقێنەیە کە ئەگەر پرۆسەیەکی حەقیقی بێت، دەبێ هێندە ناخگیر و پتەو بێت کە بتوانێت کۆمەڵێک لە تایبەتمەندییەکانی مرۆڤ -وەک دیاریکردنی باش و خراپ، داوەریکردن لەسەر ڕووداوەکان، پێشنیارەکان، میتۆدی پەروەردە، ڕێکخستن و…- هەڵتەکێنێت و سەرلەنوێ بیاننەخشێنێتەوە. واتە لە پاش دەستەبەرکردنی هۆشیاری و مەعریفەی تازەوە ئیدی کۆی جیهانی بیرکردنەوە و بەو پێیەش بەستێنی بەکردارکردنی تێگەیشتن، دەبێ بەپێی ئەو هۆشیارییە دابڕێژرێت.

کاتێک باس لە بۆشایی نێوان دەرکەوتەی زمانی و دەرکەوتەی عەینی و بەرهەست دەکەین مەبەستمان چییە؟ هەر لەم ڕۆژانەدا خانمەچالاکێکی بواری مافەکانی ژنان کە تا ڕادەیەک وەک قەڵەمێکی جیدی دەرکەوتووە، یان لانیکەم لای بەشێکی خەڵک وەها وێنایەکی بۆ خۆی دروست کردووە، لە پەیجێکی خۆیدا گۆرانییەکی هاوبەش کردبوو. لە لۆژیکی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا هەرچەشنە هاوبەشکردنێک پێشنیارێکە بۆ هەموو بەردەنگەکان کە من ئەم بەرهەمە بە کارێکی باش و بەنرخ دەزانم و پێم باشە هەمووان بیبینن و بیبیسن و بیخوێننەوە. ئەو گۆرانییە لە ئەلفی سەرەتایەوە تا یای کۆتایی دژەژن و سێکسیستی بوو، کەچی خانمەچالاکێک شەیری کردبوو!! هەر هەمان کەس لە وتارێکی شوێنێکی تردا یەک وشەی دیتبوو کە وا دەردەکەوت سووکایەتییەکی بە ڕەگەزی ژن تێدا بێت و گومانەکەیشی زۆر ناڕەوا نەبوو، هەر بۆیە هەڵیکوتابووە سەر وتارەکە و خستبوویە بەر ڕەخنەی قورسەوە. ئێستە پرسیارە زۆر سادە و ساکارەکە ئەوەیە کە ئەمە چ سڕێکە لە وتارێکدا کە بابەتەکەیشی ژن نییە، یەک وشەی نابەجێ ئەدۆزرێتەوە بەڵام لە گۆرانییەکی موبتەزەلی بەئاشکرا دژەژندا کە سەرتابەری وێناکردنی ژنە وەک ئۆبژەی سێکسواڵیتەی پیاو، نەتەنها کارەساتە قووڵەکە نابینرێت بەڵکوو وەک بژاردەیەکی باش دەخرێتە بەردەم بەردەنگەکانیشەوە؟!

گەلێ ژنەچالاکمان هەن ئێستەیش بە ئاسانی دەتوانن ببنە کۆیلەی پیاوێک، ئەو کاتەی ناوی دەنێن «ئەشق» و دیاردەیەکی ناشیرین بە وشەیەکی تەفسیرهەڵگر جوان دەکەن و پاساوێکی بە ڕواڵەت ڕەوا بۆ کۆیلایەتییەکەیان دەدۆزنەوە.

لەم نموونانە، پیاوانە و ژنانەی، کەم نیین. لەوە گەڕێین کە بەشی هەرەزۆری پیاوانی توێژی دەستەبژێر هێشتا نغرۆی ناو دونیای پیاوانەن و بە پێچەوانەی قسە زارەکییەکانیان لە کردەوەدا ژن وەکوو ئۆبژەیەک سەیر دەکەن. بێگومان ئەمە هیچ پاساوهەڵگر نییە بەڵام ڕەنگە زیاتر لە نموونە ژنانەکان قابیلی تێگەیشتن بێت کە بۆچی وایە (ئاشکرایشە کاتێک دەڵێین لێی تێ دەگەین بەو واتایە نییە کە شەرعییەتی پێ دەدەین). خاڵە کارەساتبارە هەژێنەرترەکە ئەو کاتەیە کە هاوشێوەی ئەم لێکەوتە نەشیاوانە لای ئەو ژنانە دەبینین کە وا دەردەکەوێت بە ئاستێک لە هۆشیاری بەرانبەر بە پرسی ژن گەشتوون و جڵەوی جووڵاوەنەوەی ژنانەیان گرتۆتە دەست و چاوەڕوانییەکە ئەوەیە کە لەم بوارەدا کۆمەڵگا ئاڕاستە بکەن. گەلێ ژنەچالاکمان هەن ئێستەیش بە ئاسانی دەتوانن ببنە کۆیلەی پیاوێک، ئەو کاتەی ناوی دەنێن «ئەشق» و دیاردەیەکی ناشیرین بە وشەیەکی تەفسیرهەڵگر جوان دەکەن و پاساوێکی بە ڕواڵەت ڕەوا بۆ کۆیلایەتییەکەیان دەدۆزنەوە.

 کە وایە بە تەواوی ڕەوایە گەر بپرسین ئەم درزە گەورەیە چییە کە لە باتیی تێگەیشتنی قووڵ و ڕادیکاڵ تەنها قسەڵۆکی توندئاژۆیانە دەبیسین؟ چۆنە کە نزیکبوونەوەی دژبەیەک و سەرسامکەر لە ئاست هەندێ دیاردەی هاوشێوەدا دەبینین؟ بزووتنەوەی ژنانی کۆمەڵگای ئێمە لە ئاستی سەلبیدا، واتە لە ئاستی بەرجەستەکردنەوەی ستەمی دژ بە ژناندا، تا ڕادەیەکی بەرچاو کاریگەری داناوە و توانیویەتی ستەمکاربوونی سیستەمی سیاسی، کۆمەڵایەتی و ئابووریی زاڵ بەسەر کۆمەڵگای ئێمەدا پیشان بدات، بێگومان ئەمە دەستکەوتێکی گەورەیە و بەشێکی دانەبڕاوە لە خەباتی بنەبڕکردنی نایەکسانیی ڕەگەزی. بەڵام لە ئاستە ئیجابییەکەیدا، واتە خستنە بەردەستی ڕێڕەوێکی فیکری-کرداری بۆ بەرهەمهێنانی سیستەمێکی ناستەمکاری یەکسانیخواز، کەمتر توانیویەتی سەرکەوتوو بێت. ناتوانین بڵێین هۆکاری ئەم دیاردەیە تەنها لە تاکە شتێکدایە، یاخود ناتوانین بەتەنها دەست بکەین بە لۆمەی «تاک»ـەکان و گرێی بدەینەوە بە کاڵوکرچبوونی ڕووتی کەسەکان خۆیانەوە. وەرگرتنی ئاوا هەڵوێستێک دوورمان دەخاتەوە لە تێگەیشتن لە حەقیقەتی کێشەکە و ناهێڵێ ڕەگە قووڵە بنەڕەتییەکانی لە شوێنکاتە جیاجیاکانی ژیاندا -لە دەروونی تاکیمانەوە تا سەردەمە دوور و نزیکەکانی مێژوو و تا پرسی دەسەڵات و…- بدۆزینەوە. بەڵام بەدەر لە گەڕان بەدوای هۆکارەکاندا کە گرنگترین پرسی بەردەممانە، سەرەتا دەبێ لە بوونی خودی کێشەکە تێبگەین و پێناسەیەکی بۆ بکەین. دەبێ دان بەو ڕاستییەدا بنێین کە بەشی هەرە زۆری ئەو گۆڕەپانەی ناوی «بزاڤی داواکردنی مافەکانی ژنان»ـە، لە کەم بنەماییەکی مەعریفی و زانستیی جیدیدا دەژی و هێشتا نەیتوانیوە بە تەواوی ببێتە خاوەنی پاشخانێکی فیکریی تۆکمە. هەر بۆیەشە لە دووتوێی ئەم جووڵە کۆمەڵایەتییەدا -وەک ئەو نموونەیەی لە سەرەوە ئاماژەمان پێ کرد- زۆر جار پارادۆکس و پێکەوە نەگونجانی ڕەهەندەکان دەبینین. هەر ئەم بێپاشخانییەشە نەیهێشتووە بزووتنەوەی ژنان لە ئاستە ئیجابییەکەدا هەنگاوی کاریگەر و تۆکمە هەڵ بگرێت، چونکوو بە بەراورد لەگەڵ پەردەهەڵماڵیندا لە ستەمکاری، دەستنیشانکردنی ئەڵتەرناتیڤی گونجاو بۆ دۆخی نەگونجاو پێویستی بە ئاگایی و زاناییەکی زۆر گەورەترە. بە ڕێژەیەکی کەمی هۆشیارییەوە دەتوانین ستەم دەر بخەین و ستەمکار ڕیسوا بکەین، بەڵام گەڵاڵەکردنی جێگرەوەیەک بۆ ستەمکاری بە هەمان ڕێژەی هۆشیارییەوە، کارێکە نەکردە و مەحاڵ. هەر خودی جیاکردنەوەی ئەو دوو ئاستە لە یەکتر هەڵەیەکی زۆر مەترسیدارە، چونکوو ئاوا جیاکارییەک، با شاراوەیش بێت، لە خۆیدا جۆرێکە لە قبووڵکردنی پارچەبوونی بزووتنەوەکە بەسەر دوو جەمسەری سەربەخۆدا، لە حاڵێکدا کە ئەم دابڕاندنە دوورە لە حەقیقەت و دەبێ هەردوو جەمسەرەکە لە پێوەندییەکی دیالێکتیکی و لە دووتوێی پرۆسەیەکدا پێناسە بکرێن. هەرچەشنە پەردەهەڵماڵینێک لە ستەم دەبێ بە ئاڕاستە و بە مەبەستی پێشنیارکردنی دۆخێکی وێناکراوی بێستەمکاری گەڵاڵە بکرێت، ئەگینا هەوڵەکە یان بە تەواوی نەزۆک و بێبەرهەم دەمێنێتەوە یان لە باشترین حاڵەتدا تا شوێنێکی سنووردار دەچێت و لەو سنوورەدا قەتیس دەمێنێت.

ئەو دونیا و مێنتاڵیتییەی لەناو مێژوودا دروست کراوە و دەشێت ناوی «دونیای ژنانە»ی لێ بنێین، هاوشێوەی هەمان دونیا هاوتەریبە دژەکەی کە «پیاوسالاری»یە، هێندە بەتەمەنە کە لۆژیکی نییە گەر چاوەڕێ بین لە ماوەیەکی کورتی چل پەنجا ساڵەدا بە یەکجارەکی بسڕێتەوە، بەڵام ئەمە پاساو نییە بۆ نەدیتنی ئەو هۆکارانەی لەمپەرن لە بەردەم خێراترکردنەوەی ڕەوتەکەدا. دونیای دروستکراوی ژنانە کە بەردەوام هەوڵێکی گەورە لە ئارادایە بۆ وێناکردنی وەک شتێکی جەوهەری و سروشتی و بەشێک لە سروشتی ژنانە، وەک وترا بەردەوام خۆی بەرهەم دێنێتەوە. ئەڵبەت ئەم جارە هەوڵەکە ئەوەیە فۆرمێکی تازەی پێ ببەخشرێت کە هەندێ جار فۆرمێکی ڕازاوەیە و هەر ئەم ڕازاوەییەیش تا ڕادەیەکی زۆر ئیمکانی ناسینەوەی ئەستەمتر دەکاتەوە. هەر خودی خۆڕازاندنەوەی ژنان کە لە دونیای مۆدێڕندا گەلێ قووڵتر و بەرفراوانترە لە نموونە هاوشێوە کۆنەکەی، لە جەوهەردا هیچ جیاوازییەکی لەگەڵ ئەوەی پێشوودا نییە. هەردووکیان بە ئاڕاستەی بەکاڵاکردنی ژن و گۆڕینی بۆ بەرهەمێکی پەسەندکراوی پیاودا کار دەکەن. بە ڕواڵەت وا دەر دەکەوێت کە ژنان توانیویانە بە شێوەیەکی بەرچاو خۆیان لەژێر ڕکێفی نێرینە دەر بێنن و دەسەڵاتی جەستەی خۆیان بگرنە دەست. ئەم تێگەیشتنە لاواز و ڕواڵەتییە لەوێدا کورت دەهێنێت کە پیاو بەرکورت دەکاتەوە بۆ نێرینەکانی ناو بنەماڵە و غافڵە لەوەی دواجار ئەمە هەوڵێکە بۆ ڕاکێشانی سەرنجی نێر لە واتا گشتییەکەیدا و ڕێک بە ئاڕاستەی مەیلی ڕەگەزی نێردا خۆی گەڵاڵە دەکات. لەم پێشکەوتنە وەهمییەدا دیسانەوە هەر مەیلی پیاوانەیە کە ڕەسەن و پێوەرە بۆ دیاریکردنی «ژنی باش» کە هەمان «ژنی جوان»ـە، واتە هێشتا جوانێتیی ژنە کە گرێژەنەی پەسەندکردن و دانپێدانانە. تەنانەت دەتوانین هەنگاوێک ئەولاتریش بچین و بڵێین ژنی هەنووکە زیاتر لە ژنی ڕابردوو گیرۆدەی مەیلی پیاوانەیە و بەکاڵابوونێکی زیاتریش دەژی، چونکوو لە چەندین ئاستدا ئیمکانەکانی بەکاڵاکردنی زیادیان کردووە؛ ئێستە سنوورەکانی «خۆگۆڕین» تا ئەو شوێنە چووە کە دەتوانن سەرتابەری جەستەیان بخەنە بەر نەشتەرگەرییەکی مۆدێرنەوە، پرۆسەیەک کە ناوی «جوانکاری»ی لێ نراوە و لەژێر ئەم ناوە دڵڕفێنەدا نەتەنها کراوەتە شتێکی قبووڵکراو بەڵکوو تەنانەت بۆتە بەشێک لە مافە بنەڕەتییەکانی ژنان!

لەژێر ئەو سیما مۆدێرن و بەهەیبەت و شەوکەتەی ژنانی سەر گۆڕەپانە گشتییەکاندا ڕۆحێکی تەسلیم و خۆبەکەمزان خۆی شاردۆتەوە کە زیاتر لە ڕۆحی دایکەکانمان دیلی دەستی پیاوە.

وەک دیارە بندەستبوون و ئۆبژەبوونی ژنان هێشتا هەر بەهێزانە درێژە بە ژیان دەدات و چەندەها ڕێگا و میکانیزمی تازەیشی بۆ خۆشاردنەوە و قەبڵاندنی حەقیقەتی وجوودیی خۆی دەستەبەر کردووە کە لە ڕابردوودا لە بەردەستیدا نەبووە. لەژێر ئەو سیما مۆدێرن و بەهەیبەت و شەوکەتەی ژنانی سەر گۆڕەپانە گشتییەکاندا ڕۆحێکی تەسلیم و خۆبەکەمزان خۆی شاردۆتەوە کە زیاتر لە ڕۆحی دایکەکانمان دیلی دەستی پیاوە. دەبوو ئەم ڕۆحە لانیکەم لای ژنەخەباتکارەکانی بواری ژنان بەدی نەکرایەت و پرۆسەی هۆشیاری توانیبای جەمسەرە سەلبییەکەی دەرخستنی ستەمکاری تێ بپەڕێنێت و بیرکردنەوە و ئەکتی ڕادیکاڵی ژنانە بەرهەم بهێنێت. بێگومان لە خۆیدا هیچ ئاسایی نییە ژنێکی چالاکی خاوەن مێژوویەکی باشی نووسین و خەبات دواجار ببێتە پاشکۆ و پاساودەری نێرسالارترین پارتی هەرهەموو کوردستان و بگرە ناوچەکە و ئەم «دژەئەکت»ـەی خۆیشی بە بوێرییەوە تیۆریزە بکات! ئەگەر کەسێک بیهەوێ هۆکاری ئەم ڕووداوە و هەموو ڕووداوە هاوشێوەکانی، کە مخابن کەمیش نیین، بەتەنها بگەڕێنێتەوە بۆ تایبەتمەندییە لاوازەکانی کەسایەتی و وەک بابەتێکی کەسی و تاکی پێناسەی بکات، نەک هیچ لە بنەچەی کێشەکە تێنەگەیشتووە بەڵکوو خەریکە یارمەتیی درێژەپەیداکردن و بەردەوامبوونی ڕەوتی پاشکۆیەتیی ژنانیش دەدات.

ژنانی هۆشیار پێش هەر شت و کەسێکی تر پێویستیان بە تێگەیشتنی حەقیقی و ناخگیر و ئینجا لەقاودانی ئەو هۆکارانەیە کە ئەم لێکەوتانەی لێ دەکەوێتەوە. هەتا ئەم کارە نەکرێت ئەگەری ڕوودانەوەی ئەو ڕووداوانە و بەرهەمهاتنەوەی ئەو دونیایە نەتەنها لە ئارادا دەبێت بەڵکوو تەنانەت گەورەترین ئەگەریش دەبێت. حاشاهەڵنەگرە کە ئاوا هەوڵێک پێویستی بە بوێرییەکی گەورەیە، چونکوو ململانێیەکە نەتەنها لەگەڵ مێژوویەکی چەندهەزار ساڵەدا بەڵکوو لەگەڵ خودی وجوودی و زێهنیی خۆیشیاندا. بەڵام مادام ئەم بەرنگاربوونەوەیە زەروورییە ئیدی بۆمان نییە لەژێر هیچ ناوێکدا پاساو بهێنینەوە بۆ غافڵبوون لێی. نەپەرژانە سەر ئەم کارە کە گەورەترین هەوڵی ڕادیکاڵە بۆ بنەبڕکردنی ستەمی دژ بە ژنان، لەخشتەبردن یان لانیکەم نەزۆککردنی کۆی خەباتی ژنانەی لێ دەکەوێتەوە.

لێرەدا بابەتەکەی ئێمە پرسی ژنانە، ئەگینا ئەم خەساری خۆدزینەوە یان تێنەگەیشتنە لە ڕاستیی بابەتەکان، لە چەندین ئاستی سیاسی و کۆمەڵایەتیی تریشدا ڕەنگی داوەتەوە و ڕەنگە بتوانین بڵێین «خۆقوتارکردن لە بیرکردنەوە و ئەکتی ڕادیکاڵ» پەتایەکی کوشندەیە بەشێکی هەرەزۆری بەستێنی گشتیی ئێمەی گرتۆتەوە (لە ڕاستیدا ئەم خەسارە جیهانگیر و زۆر بەربڵاوتریشە لەوەی وێنای دەکەین)، کەم نیین ئەوانەی خۆیان لە سیاسەت دەدزنەوە و پێیان وایە کێشەکە تەنها لە کولتووری کۆمەڵگادایە، تەنانەت کەسانێکمان هەن پێیان وایە مرۆڤ تەنها لە ڕێگەی جوانیناسی و ئەشقەوە بە ڕزگاری دەگات! ئەمانە هەموو دەرکەوتە جیاوازەکانی مێنتاڵیتییەکی هاوبەشن کە بۆتە هۆی دابەزاندن و دابڕاندنی بابەتەکانی پێوەندیدار بە مرۆڤەوە لە حەقیقەتی وجوودیی خۆیان و لەوێشەوە پێشنیاردان و گرتنەبەری هەندێ ڕێکار و میکانیزمی کورتبڕ و ناتەواو بۆ چارەسەرکردنی کێشەیەکی سەرتاپاگیر و بونیادی. ئێستە ڕەنگە بتوانین لەبەر ڕۆشنایی ئەم باسەدا وەڵامێکیش بۆ پرسیاری هۆکاری خۆقوتارکردنی ژنان لە دەستەواژەی «فێمێنیزم» بدۆزینەوە. سانتیمانتاڵیزەبوونی بەستێنی گشتی و زاڵبوونی فۆبیای بیر و کرداری ڕادیکاڵ یەکێکە لە هۆکارە سەرەکییەکانی ئەم هەڵاتن و خۆگێلکردنە، هۆکاری ئەمەش بە ئاستی یەکەم دەگەڕێتەوە بۆ زاڵبوونی «زانیاری» بەسەر «مەعریفە»دا. واتە زانیارییەکان لە ئاستێکی گشتی و ڕووکەشدا ماونەتەوە و نەیانتوانیوە ببنە ماتریاڵی بیرکردنەوەی ڕەسەن و قووڵ. سروشتی زانیاری بە جۆرێکە کە ناخگیر نابێت و لەوپەڕی خۆیدا دەبێتە کۆمەڵێک کڵێشەی بە ڕواڵەت جوان بەڵام بە ناوەڕۆک ناکاریگەر و نەزۆک. هەر بۆیەشە خۆبەکۆیلەکردنی ژنان هەر بەردەوامە، تاکە جیاوازییەکەی ئەوەیە کە پێشتر حاشای لێ نەدەکرا و ئێستە حاشای لێ دەکرێت. بەکۆیلەبوونی ژنێک لەژێر ناوی «ئەشق» یان هەر ناوێکی تردا بچووکترین جیاوازیی لەگەڵ «شووکردنی سەربەهەوێ»دا نییە و هەرچەندیش بە دەستەواژەی جوان و ڕازاوە بشاردرێتەوە، دواجار هیچ لە حەقیقەتی تەسلیمبوون بە دونیای پیاوسالارانە ناگۆڕێت. تا ئێستە توێژینەوەیەکمان نەبووە لێکۆڵینەوەی ستەمکاربوونی ئەو وێنایەی چەمکی ئەشق بکات کە مێژوویەکی دوورودرێژی پیاوانە پشتگیریی دەکات و دونیای ئەدەبیاتی ڕابردوو و ئێستاشی تەنیوە، هەوڵێکی جیدیمان نەدیوە غیابی ڕەهای ئەقڵ لەو چەمکەدا بکاتە گرفت و پرسیار، سیمینارێکمان نەبەستووە ئاوڕ لە پیرۆزایەتیی بێمانای ئەو کوێروکەڕبوون و دواجار توانەوە و مردنەی ئاشق و مەعشووق بداتەوە کە وەک ڕووداوێکی بەرزەجێیانەی ڕزگاریبەخش پێناسە کراوە و دەستکاریکردنی بە کوفرێکی گەورە لە ئەژمار دراوە. نەبوونی ئەم هەوڵانە مانای ئەوەیە هەر لە بنەڕەتدا بیر لەم باسانە نەکراوەتەوە و بە کێشە نەزانراوە، واتە هەر چۆن هاتووە بە هەمان شێوە قبووڵ کراوە و ئیمزای بۆ کراوە. ئەمە لە حاڵێکدایە کە لانیکەم لە بەشێکی ژینگەی هەنووکەیی ئێمەدا جەمسەرێکی گەورەی بەرهەمهاتنەوەی کولتووری پیاوسالار لەم چاوگەوە تێرئاو دەبێت.

تا ئێستە توێژینەوەیەکمان نەبووە لێکۆڵینەوەی ستەمکاربوونی ئەو وێنایەی چەمکی ئەشق بکات کە مێژوویەکی دوورودرێژی پیاوانە پشتگیریی دەکات و دونیای ئەدەبیاتی ڕابردوو و ئێستاشی تەنیوە، هەوڵێکی جیدیمان نەدیوە غیابی ڕەهای ئەقڵ لەو چەمکەدا بکاتە گرفت و پرسیار

ئەگەر ئەم پێرستە درێژە پێ بدەین بە دەیان بابەتی کۆمەڵایەتی، سیاسی، ئابووری و دەروونیی دیکە دەدۆزینەوە کە بەدەگمەن و کورتبڕانە نەبێ هیچ کات نەبوونەتە بەشێک لە کەڵکەڵەکانی خەباتی ژنان بۆ نەهێشتنی ستەمکاری، کەچی ستەمکاریی ڕەگەزی بەشێکی دانەبڕاوی هەموو ئەو سیستەم و پێکهاتانەیە کە کۆمەڵگا بەڕێوە دەبەن. لێرەوە پێویستایەتیی تێگەیشتنێکی ڕاست و بابەتییانە هەم بۆ هۆکار و لەمپەرەکان و هەم بۆ ڕێگاکانی بردنەپێشی خەباتی ژنان خۆی دەسەپێنێت. بۆ وێنە ئایا دەکرێ بەبێ لەبەرچاوگرتنی «سیاسەت» و «کردەی سیاسی» بیر لە دەستەبەرکردنی کۆمەڵی یەکسان و دوور لە هەڵاواردن بکەینەوە؟ ڕەنگە هەندێ کەس پێیان وا بێ خەبات بۆ مافەکانی ژنان کارێکە لە دەرەوەی سیاسەت و ناشبێ تێکەڵی سیاسەت بکرێت، بەڵام پرسیارەکە ئەوەیە کە ئەم دیدە تا چەند ڕاستە و کامە بەڵگاندن بەڵگەداری دەکات و دەیسەلمێنێت؟ بە باری پێچەوانەیشدا، ئایا بەڵگاندنەکان بۆ ڕەتکردنەوەی ئەو دیدە هەڵەیە خراونەتە ڕوو؟

دۆزینەوەی ڕێگاکانی جێبەجێکردنی ئاوا مەبەست و ئامانجێک بێگومان تەنها لە ڕێڕەوی تێڕامانی قووڵ و گفتوگۆی وردەوە لە نێوان خودی چالاکانی بوارەکە و هەروەها لەگەڵ خەڵکانی دەرەوەی بوارەکەدا دێتە دی. گرتنەبەری ڕوانگەیەکی ڕەخنەییانە بۆ پرسی خەباتی ژنان بەقەدەر خودی پرسەکە گرنگە، ژنان دەبێ بتوانن لە ڕۆچنەی بیری ڕەخنەییەوە بەردەوام ئاوڕ لە هەموو ئەو هەوڵانە بدەنەوە کە تا ئێستە بە ئەنجام گەیەنراوە. بەڵام ئەمەش نامومکینە مەگەر بە تێپەڕاندنی ئەو ڕوانگەیەی قەناعەت بە زانیاریی ڕووکەش دەکات و پێی وایە هەر هێندەی بزانین ژنان دەچەوسێنرێنەوە ئیتر بووینەتە خاوەنی تێگەیشتن بۆ پرسی ژن. ڕەخنەی ڕادیکاڵ هیچ بابەت و پێکهاتێک بە ئاوارتە نازانێت و ئامادە نییە هیچ پاساوێک بۆ شتێکی هەڵە و ستەمکارانە قبووڵ بکات، هەر بۆیەشە لەم بەستێنەدا ئەگەر بمانەوێ دەرفەتێک بۆ هاتنەدونیای «بیری ڕادیکاڵ» بڕەخسێنین بێگومان گرنگترین ڕێگا بریتییە لە پەنابردن بۆ «ڕەخنەی ڕادیکاڵ». ئەم ڕەخنەیە دەبێ پێداگرییەکی نەبڕاوە لەسەر دروستکردنی زمان و تێرمینۆلۆژیای ژنانە بکات، ڕەنگە بکرێ هەر بەم زمانەی هەنووکە بەشێک لە پرۆسەی خستنە بەر ڕەخنەی ستەمی پیاوانە گەڵاڵە بکرێت، بەڵام دەربڕین و تەعبیرکردنی حاڵەت و بیرە تایبەتە ژنانەکان، چ بە باری ئەرێنی و چ بە باری نەرێنیدا، لە ڕێگەی زمانێکی پیاوانەی دژەژنانەوە ئەگەر نامومکین نەبێ بێگومان هەم ئەستەمە و هەمیش کورتبڕ و ناتەواو. هەروەها وەک چۆن هەر زانستێک و بگرە هەر بیرمەندێک خاوەنی تێرمینۆلۆژیا و دەزگای چەمکیی تایبەت بە خۆیەتی و لە هەندێ نموونەدا تەنانەت زیاد لە تێرمینۆلۆژیایەکیش دەبینین، خەباتی ژنانە و فێمێنیستییش پێویستیان بە دەزگایەکی چەمکیی تایبەتە بۆ خستنەڕووی پرس و گرفت و کەڵکەڵەکانی خۆیان. تەنانەت لە ئاستی ئەدەبیشدا ئاوا زەروورەتێک بوونی هەیە و ژنانی ئەدیب ئەگەر نەتوانن زمانی ژنانە بژین ناشتوانن بەرهەمی ژنانە بەرهەم بهێنن.

دواجار پرسی ژن هێندە پڕرەهەند و هەڵگری قووڵی و دژوارییە کە «زانیاری»یە کورتبڕ و ڕووکەشییەکان ناتوانن بە ڕوانگە و تێگەیشتنێکی حەقیقی لەم پرسەدا بگەن و هەر لێرەشەوەیە کە ئەکتەکان ناتەواو و هەندێ جار تەنانەت دژواز و پێچەوانەیش دەکەونەوە. بەشی هەرە زۆری ئەوەی لەبەر دووپاتبوونەوەی بەردەوام بوونەتە کڵێشە، ئەو زانیارییانەن کە بە هۆی وەهمێکی فریودەرانەوە بە مەعریفە قەڵبێنراون و هەڵگرانیشی ڕەنگە خۆیان بەم وەهمە نەزانن.

The post وەهمی مەعریفە:<br> بەکڵێشەبوون وەک ڕێگرێک لە بەردەم بەرهەمهێنانی مەعریفەدا appeared first on ژنەفتن.