“کورد کێیە؟” ئەم پرسیارە کەڵکەڵەی سەرەکیی ڕۆشنبیران بووە. یەکێکە لەو پرسیارە سادانەی ئاڵۆزترین وەڵامی لەخۆ گرتووە؛ هەر لە ناساندنی کورد وەک گرووپێکی ئیتنیکی بۆ ناساندنی وەک نەتەوەیەک، لە ناساندنیەوە کە لەناو مێژوودایە بۆ ناساندنێک کە لە دەرەوەی مێژووە(وەک مەسعود محەمەد پێی وایە)، لە ناساندنێک کە شۆڕشی یەک لە دوای یەکی ئەنجامداوە لەپێناو سەربەخۆیی بۆ ناساندنێک کە دەیەوێت برای هەبێت و بەیەک چاو تەماشای تاوانبار و بێتاوان بکات. کوردێکی ئازا و فیداکار کە تەنها بازووی کار دەکات یا کوردێکی عەقڵانی و سیاسی کە تێدەفکرێ، کوردێک کە هەموو خاکی ئێران و عێراق بە هی خۆی بزانێت تا کوردێک کە تەنها چیاکانی هەبێت…تد. بێگومان لەگەڵ ئەم ناساندنانە دەکرێت بۆ ئەم قۆناغەی ئێستاش پێناسەمان بۆ کورد هەبێت(وەک هەمیشە وەڵامێکی ئاڵۆز).

بۆئەوەی لە مێژووی کورد، بوونی کورد، سەرەتای دەرکەوتەی کورد لە ڕەوتی مێژوو و ڕووداوەکاندا تێبگەین، ڕەنگە پێویست بکات لە سەرچاوە عەرەبی و فارسییەکانەوە ئەم گەڕانە بکەین. لەم گەڕانەشدا بۆت دەردەکەوێ کە هەریەکە لە عەرەب و فارس ویستوویانە کورد بە پاشکۆی خۆیان بزانن، گەلێک کە لەوانەوە پەیدا بووە، بۆ ئەم مەبەستە ئەفسانەسازیشیان کردووە، ئەمەش بەو مانایە دێت کە کورد لە زهنی ئەواندا دەرەمێژووە و لە واقیع دوور دەخرێتەوە. سەرەتا خۆیان دەکەن بە خاوەنی کورد و وەک سەرمایەی ڕەزمی بەکاری دەهێنن و مێژووی خۆیانی لەسەر بنیاد دەنێن، دواتریش دەیکەنە دەرەوەی مێژوو و بێکاریگەریی دەکەن. کاتێک بە هزری عەرەبی بیر لە کورد دەکەیتەوە بەم جۆرە پێناسەی دەرکەوتەی کورد دەکەیت: “کورد دەگەڕێنەوە سەر ئەو کەنیزەکانەی سولەیمان پێغەمبەر، کە شەیتان بە نهێنی لەگەڵیان جووت بوون، کەنیزەکەکانیش منداڵیان بوو، سولەیمان گوتی: دەریان بکەن(اکردوهن) بۆ چیا و دۆڵان، لەوێ دایکەکانیان بەخێویان کردن، بەمەش ڕەسەنی کوردایەتی دەستی پێکرد”(لا٦٧). ئەگەر لە ڕۆشنبیریەتی فارسەوە بمانەوێ وەڵامی پرسیارە سادەکەمان (کورد کێیە؟) دەست بکەوێت ئەم وەڵامە هەمیشە ئامادەیە: “مێژوونووسەکان ڕیشەی کورد دەبەسەتنەوە بە چیرۆکی ئەفسانەیی زوحاکەوە… وەک دەگێڕرێتەوە زوحاک پاشایەکی زۆردار بووە و دوو زیادە ئێسک، وتراویشە دوو مار لەسەر شانی دەرهاتوون، خواردنیان مێشکی مرۆڤ بووە، بۆیە دەبوو ڕۆژانە دوو کەس بکوژن، بۆئەوەی مێشکیان دەرخواردی مارەکان بدرێت، بەڵام چێشتلێنەرەکەی یان ئەو وەزیرەی ئەم کارەی پێ سپێردرابوو، هەندێ لە کەسەکانی ئازاد دەکرد و بە دزییەوە دەیناردن بۆ چیا و شوێنە دوورەدەستەکانی وڵات و لە ئاوەدانی نزیک نەدەبوونەوە، ئیتر لەوێ بوونە کێوی و منداڵیان بوو و زیادیان کرد، ئەمانە بوونە ڕیشەی کورد”لا٩٠. جێی سەرنجە کە کورد لەناو ڕۆشنبیریی فارس و عەرەبدا گرفتێکی چارەسەرنەکراوە، لە لایەک بە بەشێک لە خۆیانیان زانیوە، لەلایەکی دیکە وەک نەوەیەکی دەرکراو یاخود دوورخراوە بۆ چیا پێناسە کراوە. دەرکراو بۆ چیاکان، واتە دوورخستنەوەیان لە شارستانییەت، واتە نەتەوەیەک لەگەڵ عەقڵیەتی شاردا ناتوانێت پەیدا ببێت. سەرەتا بە دەستکاریکردن و داڕشتنی ئەفسانەکان، دواتر بە پرۆسەی بەعەرەبیکردنی وشە و زاراوەکان، بۆ نموونە “(رآس العین) لە (سەرکانی) وەرگیراوە”لا٧٥، سەرکانی یاخود سەرێ کانی، سەربە پارێزگای حەسەکەی ڕۆژئاڤای کوردستانە. کاتی ئەوەیە کەسانێک ڕووبەڕووی پرسیاری جدی بکەینەوە: کاتێک نەتەوەی سەردەست، هەموو ئایدیاکەی لەسەر لەناوبردنی نەتەوەی کورد داڕشتبێت، دەستکاری مێژووی کردبێت و شێواندبێتی، بە هزری خۆی مێژوو بنووسێتەوە، هەموو عەقڵی ڕۆشنبیریی خۆی تەرخانکردبێ بۆ لەناوبردنی کورد، خاکی داگیرکردبێت و هەوڵی لەناوبردنی زمان و کولتوورەکەی بدا، خۆی لەگەڵ جیهان ڕێکەوتن ئەنجام بدات و جیهان لە کورد بکات بە دوژمن، لەڕێی میدیاکانیانەوە پەیام بۆ حکومەتی عێراق بنێرن و باسی سەروەری و یەکپارچەییی خاکی عێراقیش بکەن و هەرێمی کوردستان(باشوور) بە مەترسی بزانن، بەڵام وەڵامی کورد ئەوە بێت: وەرە با ببینە برا؟ ئایا ئەمە لۆژیکی نەتەوەیەکی داگیرکراو و ئەنفالکراو و قڕکراوە؟ با ئێستێک بکەین و پێکەوە بیربکەینەوە و بزانین ڕەگی ئەم تیۆرییە لەکوێی مێژوودایە.. ئەم بەناو لۆژیکە کە ئەتوانین ناوی بنێین بەدلۆژیک، ئیلهامی لە مێژووی ئیسلام وەرگرتووە؛ ئیسلام لەژێر ناوی “برایەتی مسوڵمان” بەشێک لە گرفتی هۆزە عەرەبییەکانی چارەسەر کرد(ئەڵێم هۆزی عەرەب نەک دوو نەتەوەی جیا) ئەوس و خەزرەج بە نموونە، دواتر پەیمانی مەدینەی لێوە پەیدا بوو. ئەم پەیمانە بە ڤێرژنێکی زۆر خراپ هاتە ناو کوردەوە، خاوەن تیۆرییەکە لەبەر سەرسامی بۆ چەمکی “ئومەت و برایەتی مسوڵمان” و سەرسامی بۆ ئەو ئاسمیلەبوونە ئایینییەی لە پەیمانەکەدا هەیە (توانەوەی جووەکان لەنێو یاساکانی ئیسلام)، بە ئیلهام وەرگرتن لەم مێژووە، کورد لە مێژووی خۆیدا بووە خاوەن تیۆریستێک و بیرۆکەیەکی گوایە گەردوونی لە بنەڕەتدا وەهمی، پێشکەشی نەتەوەکەی کرد(ئەمە بە تێبینی وەربگرن؛ بەراوردێک بکەن لەگەڵ ئەو تەنزیمەی سەید قوتب لە کتێبی ((معالم في الطریق)) کردوویەتی، لەو ڕوانگەیەشەوە کە قوتب دەڵێت ڕێبازی نەتەوایەتی ڕێبازی بانگەوازی ئێمە نییە). ئەمە ئەو چرکەساتەیە کە نەتەوەیەکی ژێردەست ئاشقی دوژمنەکەی دەبێت. بەڵام لە ڕاستیدا ئاشقی چەند دوژمنێک، دووژمنێکی مێژوویی(ئایین) دووژمنێکی نەتەوەیی.

هەر لەم تیۆرییەوە ڕۆشنبیرانێک دروستبوون بەڵام پڕ لە پارادۆکس:

گرووپێک لە ڕۆشنبیران بەردەوام دوو چەمکیان لەسەر زارە، “ئێمە” و “ئەوان”، تێڕوانینیان بۆ ئەم دوو چەمکە لە دۆخی شلییدایە و جێگیر نییە، بەپێی خواستی خۆیان پێناسەکەیان دەگۆڕن؛ کاتێک بابەتەکە ناسیۆنالیزم بێت یاخود پرسی دەوڵەت_نەتەوەی کورد بێت “ئێمە” ڕاستەوخۆ دزێو دەبێت چونکە گوایە لەڕێی جۆرێ لە ئایدیای ناسیۆنالیزم و دەرخستنی جیاوازییەوە هەموو “ئەوان”ـێک ڕەت دەکاتەوە و ئەوەی لەم بیرۆکەیەوە بەرهەم دێت تەنها فاشیزمە. کاتێک بابەتەکە پرسی کاپیتالیزم بێت ڕاستەوخۆ “ئێمە” بێگەردانە قوت دەبێتەوە و ئەوە “ئەوان”ـن سەرچاوەی نائاکاری و بەدئەخلاقی جیهانن، ئەمە پارادۆکسی هزری ئەم گرووپانەن. عەرەب، تێڕوانینی خراپی دەربارەی کورد هەبووە، نەک عەرەب بەڵکوو کەسایەتییە ئایینییەکانی بۆ نموونە “ئەبوو حامد الغزالی، داوای لە زانا ئایینییەکان دەکرد ڕووبکەنە خەڵکە کۆچەرییەکان لە (کورد و ئەعراب) بۆئەوەی فێری بنەما ڕاستییەکانی عەقیدەیان بکەن. ئەمەش لەو باوەڕەوە هاتووە کە خورافات لەناو ئەمانەدا تەشەنەی سەندووە و _بەپێی دەربڕینی هەندێ مێژوونووس_ گەشتبووە ڕادەی دەبەنگی”لا١٤٢.(خراپ نییە بیرێک لە عەقیدە بکەینەوە و بزانین لە کوێدا خۆی پیشان دەداتەوە، مەرج نییە هەمووکات ئەوەی داگیرکار لەڕێی ڕۆشنبیر و مێژونووسەکانیەوە بیڵێت بەهەندی وەرنەگرین)، کاتێک عەقیدەیی بوویت واتە زانستی نیت، کە زانستی نەبووی واتە لۆژیکی نیت، لۆژیکی نەبوون واتە نەبوونی عەقڵانییەت و بیرکردنەوە و دەرک نەکردن بە ڕاستییەکان.

کاتێک سەبری بۆتانی دەنووسێت: لە مۆسکۆ کۆنەپەرستم، لە واشنتۆن کۆمۆنیستم، لە مزگەوت من کافرم، لە ئەنقەرە تیرۆریستم. ڕاستە ئەم دێڕە پێمان دەڵێت چۆن پێناسەی کورد کراوە، بەڵام ئەی کورد چۆن خۆی مانیفێست کردووە؟

کورد خۆی نییە! یاخود خۆی نەناسیوە یان ئەوەندە لەناو سەندرۆمەکەدایە، ئاشق بە دووژمنەکەیەتی ئاگای لە نەتەوەکەی نەماوە. سەرنج بدەن: لۆژیکە نەتەوەیییەکەی قازی شاعیر، کاتێ دەڵێت: ٢+٢=١ لەگەڵ لۆژیکی برایەتی گەلان یەک ناگرنەوە، گەنجێک لە ڕۆژئاڤا بە هەڵبەستی شاعیرانی کورد پەروەردە کراوە، دەزانێت کورد چی چەشتووە، بەڵام لە باشوور کچە کوردەکە ڕەت دەکرێتەوە و ئایدۆلۆژیا بەربەرییەکە پەسەند دەکات و بەمەشەوە ناوەستن یادی بەدشۆڕشەکەی ئێران دەکەنەوە. ئەمە ئەوەمان پێ دەڵێت کە کاریگەریی نەتەوەی داگیرکار بەسەر هزری کوردەوە، وایکردووە دابڕانی گەورە لەنێوان کوردەکان دروست بێت، بەشێک باوەڕیان بە یەک پارچەیی هەیە، گرووپێکی دیکە دەڵێن نا برایەتی گەلان چارەسەری گرفتی کورد دەکات و پێکەوە ژیانمان دەوێت لەپێناو ئاشتییەکی هەمیشەیی (کە لە بنەڕەتدا  یۆتۆپیایەکی هەمیشەیییە). ئایا لە ئێستادا پێویست دەکات کورد بۆ جیهانی بسەلمێنێت کە ئاشتی خوازە؟ (لەکاتێکدا لە کۆی مێژووەکەیدا ئەمەی کردووە). ئەو پەیامەی ئاشتی هەڵگریەتی لەناو ئەم کۆنتێکستەدا، سایکۆلۆژیایەکی داڕوخاوی بە تاکی کورد بەخشیوە. هەمان ئەو دۆخە دەروونییەی مسوڵمانەکان هەیانە، لای ئەمان مرۆڤ هەمیشە گوناهبارە یاخود تووشی گوناهـ دەبێت، پێویستە هەست بەم تاوانە بکات و بەردەوام بپاڕێتەوە بۆ لێخۆشبوون. هەمان دۆخ لە کۆنتێکستی ئاشتیدا دوبارە دەبێتەوە، مرۆڤێکی ماسۆشی کە بەردەوام چەوساندنەوە قبوڵ دەکات لەپێناو سەلماندنی ویستە ئاشتییانەکەی. دۆخی پاڕانەوە لە یەزدان بەدگۆڕانی بەسەردا دێت و لەتەنیشت قڕکردن و ئەنفالکردنیدا دەبێتە هاواری ئاشتی، پاڕانەوە لە خودا بۆ لێخۆشبوون هەمان پاڕانەوەیە بۆ ئاشتی لە دیکتاتۆر، ئارەزووی نەتەوەی سەردەست سڕینەوەی کوردە (لەم جێبەندەدا پرۆسەی ئاشتی لەژێر ناوی کۆتاییهێنان بە تیرۆر دەست پێ دەکرێت، ئەمە لەکاتێکدا تیرۆریزم بە سپۆنسەری تورک بەردەوامی بەخۆی دەدات)، کوردیش تووشی شکستی  سایکۆلۆجی دەبێت و دەڵێ نا من دیموکراتخوازم و تۆش برامی و پێکەوە ژیان ئامانجمانە. ئەوەی لەم نێوانەدا بە نادیاری ماوەتەوە خودی “کورد”ـە، دیالۆگی کورد و خواستی کوردە (بە لەبەرچاوگرتنی هەستیاریی دۆخەکە، بۆ رۆژئاڤا بابەتەکە تەواو جیاوازە)، بەڵکوو ئەوەی هەیە ئامادەگی تەواوەی خواستی داگیرکارە.

The post جینۆساید، دگەل یەزدان appeared first on ژنەفتن.

لەلای خوێنەوارانی کورد “شکاندنی بتەکان” وەک ئاکتێکی شۆڕشگێڕانە و ڕادیکاڵانە خوێندنەوەی بۆ کراوە، هەوڵدراوە خوێنەر بەو ئاراستەیەدا ببەن کە هەموو دەست بدەنە شکاندن و وێرانکردنی بتەکان. بەڵام ئایدیای پشت شکاندنی بتەکان شاردراوەتەوە لە خوێنەر. با لێرەدا ئێستێک بکەین و بپرسین: چ بتێک شکێنرا؟ ئایا شکاندنی بتەکان لەلایەن ئیبراهیمەوە شکاندنی بتی ئایدۆلۆژی بوو؟ یان سەرڕێگەخستنی ئایدۆلۆژیایەکی نوێ بوو؟

بە خوێندنەوەیەکی ئایینی، شکاندنی بتەکان واتە نەهێشتن یان لێسەندنەوەی پیرۆزی لە وێنەدانەوەی خودای ناو بتێک و گەڕاندنەوەی ئەم پیرۆزییە بۆ ئاسمان. بەڵام ئایا ئەمە هەموو ماناکەیە؟ ئایا چەمکەکانی ڕق و پیرۆزی، دژەهونەر، چۆن لەم ئاکتی شکاندنەدا خۆیان مانیفێست دەکەن. دەتوانین ناساندنی ئەم ئاکتە وردتر بکەینەوە و کنە و پشکنین بۆ ئەودیو ماناکانی بکەین. شکاندنی بتەکان واتە لێسەندنەوەی پیرۆزی لە  وێنەدانەوەیەکی هونەرمەندانە (نەک خودایانە) و پێدانی ئەم پیرۆزییە بە ئاسمان. لە بنەڕەتدا شکاندنی بت واتە: وەرچەرخان لە کۆیلایەتیی دیار بۆ کۆیلایەتییەکی نادیار، لە بتێکی بەرجەستەوە بۆ بتێکی ترانسێندنتاڵی ئاسمانی. وێنەدانەوەی خودا لە بتێکدا گۆڕدرا بۆ وێنەدانەوەی خودایەکی وەهمی. بت ئەگەر بیناکردنی کۆمەڵێک وەهم بووبێت، شکاندنی بتەکان گۆڕینی ئەم وەهمە بوو بۆ وەهمی نوێتر. “لە ترادسیۆنی هیندیدا، ئەوە هەیە کە مەولانا دەربارەی موتریب دەیڵێت: “بڵێ، بڵێ، ئەوەی بیستووتە بیڵێ!”. لەم ترادسیۆنەدا، موتریب، هونەرمەند، شاعیر، هیچ گومانێک لەسەر ئەوە نییە کە لە خوداوە، لە حەقیقەتی باڵاوە ئیلهام وەردەگرن، شاعیر و هونەرمەندی ئەم ترادسیۆنە پێغەمبەرانی ڕاستەقینەن و دەستیان بە دەستی پیرۆز و حەقیقەتەوەیە، بەڵام لە “ترادسیۆنی ئیسلامی”ـدا، ئەمە ئیدی شێواوە و نکوڵیکراوە، هونەرمەند ئەو پێگەیەی خۆی لەدەستداوە و هونەر لە دۆخی نکوڵیکردن لە کارکردن و نکوڵیکردن لە پیرۆزیدا دەژی و بەجۆرێک لە جۆرەکان سادەکردنەوە و ئەبستراکتکردن بە ئاراستەی نکوڵیکردن لە هەر وێنا و هونەرێکدا چووە و باس لە هونەرێکی بێفۆرم و هەندێک جار هونەرێکی گریمانکراو دەکات!”[1] شکاندنی بتەکان، ئەو وەرچەرخانە گرنگە نەبوو کە ڕۆشنبیران پێی سەرسامبوون و گوایە بەم کردارەی ئیبراهیم ئاسۆی ئیمان فراوانتر بووە، بەڵکوو چوونە ناو کەڵتێکی ئایینی و دژەهونەر بوو، چاندنی تۆوی ڕق بوو نەک جۆرێک لە ئێپستیم.

هونەر، لەنێویدا پەیکەرسازی، دەکرێ دوێنەر بێت، گفتوگۆساز بێت لە کۆنسێپتێکی مەعریفیدا. “مەبەستی هەموو جۆرە هونەرێک، بە کاری دەستییشەوە، سازکردنی کەشێک و دروستکردنی دونیابینییەکە، هەر بۆیە ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ، ئەرکی هونەر بردنەناوەوەی ڕامانەکانە”[2]. بەبێ ئاکتی شکاندنی بتەکان، مرۆڤ بۆ خۆی لەو وێنایە تێدەگەشت کە پیرۆزکراوە، دەیتوانی جیاکاریی لەنێوان دوو مانادا بکات؛ یەکەم/ وێنایەک کە بەرز کراوەتەوە بۆ ئاسمان، دووەم/ وێنایەکی هونەری کە زەمینییە و لەپێناو مرۆڤ خۆیدایە. ئاکتی شکاندن لە سیاقی ئیبراهیمیدا، لێدان بوو لە ڕۆحیەتێکی هونەری و چوونە ناو بەدگۆڕانێکی مێژوویی بوو.

پەیکەرسازی بە دیدگای من، وەستاندنی زەمەن و چرکەساتێکی مێژوویییە لە مێژووەکەیدا. بۆ نموونە پەیکەری “پیتا”ـی مایکڵ ئەنجیلۆ،  Pieta, Michelangelo 1568، کە یەسوع لە باوەشی دایکیدایە، دەکرێت وەک کارێکی هونەریی تراژیدی بیبینین. بەڵام چرکەساتی مردنی یەسوع بۆ خۆی گفتوگۆ هەڵدەگرێت؛ یەکێک لەو حەوت وشەیەی یەسوع لەکاتی مردنیدا بە یوحەننا دەڵێ: وەکو دایکی خۆت تەماشای بکە. واتە داوای لە یوحەننا کرد ئاگادار و چاودێری لە مریەم بکات. دەکرێت خوێندنەوەیەکی جیاوازتر بۆ ئەمە بکەین و بپرسین، بۆچی مریەمی نەسپارد بە باوک(خودا)؟ ئایا ئەمە دەکرێت وەک وەرچەرخان لە بیرکردنەوەی مەسیح سەیر بکەین؟ مەبەستمە ئەمە بڵێم: هونەر لە ئاستە مەعریفییەکەیدا ڕێگە بە گفتوگۆ و پرسیار و بیرکردنەوەیەکی ئازادانە دەدات. هەر ئەمەش ئەرکی هونەرە. بۆیە لەناوبردنی هەر جۆرێک لە هونەر، لەناوبردنی بیرکردنەوەیەکی ئازادانەیە یان لەناوبردنی خودی بیرکردنەوەیە.

شکاندنی بتەکان لە نەستی تاکی توندئاژۆی ئایینییدا، ئێستا لە شێوەی دیکەدا خۆی پیشان دەداتەوە، بۆ نموونە؛ شێواندنی ئاسەوارە مێژوویییەکان، بەرپەرچدانەوەی هەموو جۆرە هونەرێک و ناچارکردن بە ڕوونکردنەوە، کە ئەمەش جۆرێک لە تیرۆر لەخۆیدا پەرە پێ دەدات.

ئەو کاتەی گرووپێک بە ناوی “هونەرگەی وڵات” پێرفۆرمانسێکی هونەری پێشکەش دەکەن، تیایدا مێژووی ڕووداوێک دەگێڕنەوە؛ ساڵی ٢٠١٦ ئۆپەراسیۆنی ڕزگارکردنی ڕەققە (کە بووبووە پایتەختی دەوڵەتی ئیسلامی-داعش-) لەلایەن هێزە کوردییەکانی ڕۆژئاڤاوە بە هاوکاریی ئەمریکا ڕادەگەیەنرێت. دوای ئازادکردنی رۆژئاڤا لە تیرۆریستان، ژنان پەچەی زۆرەملێ و پۆشاکی داعش فڕێدەدەن. گێڕانەوەی ئەم مێژووە لەڕێی هونەرەوە و بینینی کاردانەوەکان دەتوانێت پێمان بڵێت کە؛ ئەو کات بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ‌هێزی توندڕەوی داعش، چەک لە مەیداندا بوو(ئامانجی خۆی بەدیهێنا)، ئێستا لەڕێی هونەرەوە ڕووبەڕووی بیری توندڕەوی دەبنەوە (ئامانجی خۆی بەدی دەهێنێت). نمایشەکە وەک دەستخستنە ناو بینەقاقای ئیسلامییەکان بوو، بۆ ئێمەش بیرهێنانەوەی ئەو بەدگۆڕانە بوو کە لەڕێی فیگەرە ئایینییەکەیانەوە بەسەر مرۆڤایەتیدا هێنرا. شکاندنی بتەکان، دژبوونە لەتەک هونەردا نەک نەهێشتنی بیری دۆگمایی، ئەوەی ئیبراهیم شکاندی بتی ئایدۆلۆژی نەبوو بەڵکوو بتێکی هونەری بوو، لێسەندنەوەی ئیلهامێکی هونەری بوو لە هونەرمەندان و قۆرغکردن و بەخشینی ئەم ئیلهامە بوو بە پێغەمبەران، بۆیە ئەوکاتەی مرۆڤایەتی تووشی بەدگۆڕان دەبێت ئەوکاتەیە کە دەکەوێتە ناو ئایدۆلۆژیای ئیسلامییەوە. لە شکاندنی بتەکانەوە، بەدگۆڕان بەم فیگەرە شکێنەرە دەستی پێ کرد، بۆ چوونە ناو قۆناغی دەعەجانی ئایدۆلۆژی. مرۆڤی دژەهونەر، مرۆڤێکە تووشی بەدگۆڕان بووە و ئەوە ڕوونە کە پێویستە چاوەڕێی مەرگێکی کافکایی بکات. کاتێک ئایدۆلۆژیایەکیش نوێنەرایەتی ئەم بەدگۆڕانە دەکات ئەوە دەسەلمێنێت کە لە بنەڕەتدا ئایدۆلۆژیاکە پووکاوەتەوە و ڕووبەڕووی مەرگی خۆی دەبێتەوە.

ئەگەر بازنەی بیرکردنەوەمان بچووکتر و سنووردارتر بکەینەوە، باس لە کوردی باشوور بکەین، یەکێک لە شکستە گەورەکانی حیزبە کوردییەکان لە باشوور، ئەوەیە کە بەدرێژاییی ئەزموونی حکومڕانێتییان نەیانتوانیوە لەڕێی پەروەردەوە تاکێک بخەنە کۆمەڵگەوە کە ئینتیمای بۆ نیشتمانەکەی هەبێت، بۆیە ئێستا ئەو قۆناغەی کورد تێیدا دەژی قۆناغی دەمارگیرییە. قۆناغی دەمارگیریش ئەو قۆناغەیە کە تاک ئینتیمای بۆ خێڵ و حیزب و ئایین هەیە. جێهێشتنی ئەم قۆناغەش بە وەرچەخان لە ئینتیمای خێڵ و ئایینەوە بۆ نیشتمان دەبێت.

نەبوونی ئەم ئینتیمایە لە ئێستادا بۆشایییەکی گەورەی دروست کردووە، ئەو بۆشایییەش لەلایەن گرووپە ئیسلامییەکانەوە پڕ کراوەتەوە، لێرەوە تاکێک دروست بووە کە سەر بە ئەوی دیکەیە، تاکێکی دەمارگیر کە “خۆ” ناناسێت؛ خۆیەکی ڕەسەن، خۆیەکەی سەر بە نیشتمان، بۆیە تەواو دژەکولتوورە. ئەوەی ئایدۆلۆژیای ئیسلام بە کوردی بەخشیوە تەنها گواستنەوەی بەدگۆڕانە لە فیگەرە ئایینییە مێژوویییەکەی خۆیەوە(کە شکاندنی بتەکان بوو) بۆ بەدگۆڕان لە نیشتمان (کە پەروەردەکردنی تاکێکی ئیسلامیی دژە نیشتمانە).

[1] فریتیۆف شۆن، هونەر لە پیرۆزەوە بۆ دونیایی، و. بەختیار گمۆ، سلێمانی، ناوەندی غەزەلنووس، چاپی یەکەم، ساڵی٢٠١٩،لا١٣.

[2] هەمان سەرچاوە، لا٤٢.

The post بت و بەدگۆڕان appeared first on ژنەفتن.

دوو کوڕ، هۆمۆسێکسواڵن، یەکدییان خۆش دەوێت، یەکیان موسڵمان و ئەوی دی مەسیحییە. کاتێک بڕیار دەدەن پێکەوە بژین، ئەم دوو کەسە قبووڵ ناکرێن و عەزێت دەدرێن، بەڵام چیرۆکەکە بەردەوامە. 

FADE IN:

١ـ دەرەوە. ناو زانکۆ ـ ڕۆژ، پێش نیوەڕۆ

هەنگاوەکانی ڕۆیشتنی “شوان” بەرەو مزگەوت (هەنگاوی ئاسایی)، پەنجەکانی کاتێک بەدەم ڕێوە زیکر دەکات (هیچ شتێک بۆ زیکرکردنەکە بە کار ناهێنێت، تەنیا پەنجەکانی)، دواتر دەموچاوی (ڕوخسارێکی سادە هیچ حاڵەتێکی دەروونیی پێوە دیار نییە). شوان کوڕێکی باڵامامناوەندی چەناگەتەسکە، لوتی درێژ، برۆی بەرز و چاوی بچووکە. قژێکی کورت، لە پشتەوە بەستوویەتی، ڕیش و سمێڵی نییە.

٢ـ دەرەوە. ناو زانکۆ ـ ڕۆژ، پێش نیوەڕۆ

دیمەنی تێپەڕینی پاسێک، سەرەتا دەستی شۆفێرەکە، مۆبایلەکەی بە ڕادیۆی پاسەکەیەوە پەیوەست دەکات، دەیخاتە سەر گۆرانی (David Bowie-The Jean Genie) وێنەی جووڵاوی گۆرانییەکە لە مۆبایلەکەیەوە پیشان دەدرێت، دواتر دەستەچەپی شۆفێرەکە و سوکانەکە، دواتر لە ئاوێنەکەوە چاوی “ڕۆژ” پیشان دەدرێت، دواتر تایەی پاسەکە. پاسەکە دەوەستێت. دادەبەزێت، دەرگای پشتەوە دەکاتەوە و کتێبەکان ڕێک دەخات. (پاسێکە و کوڕەکەش کتێبفرۆشی گەڕۆکە لەناو زانکۆ)، لەم کاتەدا “شوان” لە دوورەوە وردە وردە نزیک دەبێتەوە، بۆ ساتێک تەماشای “ڕۆژ” دەکات (بە جووڵەی پەنجەکانی دەزانین لە زیکرکردن بەردەوامە) دواتر ڕۆژ، شوان دەبینێت، زەردەخەنەیەک دەکات، دەستی چەپی درێژ دەکات و دەیباتەوە لای چەپی سنگی، “شوان” بە هەمان شێوە بەو دەستەی زیکری دەکرد (لە زیکر دەوەستێت) و دەستی چەپی درێژ دەکات بەرەو “ڕۆژ” و دەیباتەوە لای چەپی سنگی (جۆرێکی تایبەتی سڵاوکردنیانە). کاتێک “شوان” دەڕوات، ڕۆژ کورسییەکی دەستی دەردەهێنێت و دایدەنێت. ڕۆژ کوڕێکی باڵامامناوەندە، لووتی کورتە، چەناگەی تەسک، چاوی گەورە و برۆیەکی ئاسایی، قژی کورت، ڕیشێکی تەنکی هەیە.

٣ـ دەرەوە. مزگەوت ـ ڕۆژ، نیوەڕۆ

شوان دەچێتە بەردەم مزگەوت، نووسراوە بەشی پیاوان. هەنگاوێک دەڕوات و دەکشێتەوە، دوودڵی لە ڕوخساریدا دەبینرێت، دواتر لە جانتاکەی دەستی پەچەیەک دەردەهێنێت و دەیبەستێت لە ڕوخساری و دەڕوات بۆ بەشی ژنان (پێویستە نووسرابێت بەشی ژنان).

دەچێتە ناو حەوشەی مزگەوتەکە، بەرەو تەوالێت دەڕوات، دەبینێت سیفۆنی تەوالێتەکە فلتەری جگەرەی تیایە، ئاوی پیادا دەکات. دواتر، بەردەم بەلووعەیەکی دەستنوێژشتن دادەنیشێت، قۆڵ و قاچی هەڵدەکات (هیچ موویەک بە جەستەیەوە نییە) بەبێ ئەوەی لەچکەکەی لا بدات، دەستنوێژ دەگرێت. (دیمەنەکە تاریک دەبێت).

٤ـ دەرەوە. ناو زانکۆ ـ ڕۆژ، نیوەڕۆ

ڕۆژێکی دیکەیە. هەنگاوەکانی ڕۆیشتنی شوان (هەنگاوی خێرا)، دواتر دەستی دەبینین، هەردوو دەستی دەکێشێت بەیەکدا، دەستی ڕاستی نوقاندووە و دەستی چەپی دەکێشێت بە دەستی ڕاستیدا. دواتر لەسەر شۆستەکە دادەنیشێت، دەستی ڕاستی دەکێشێت بە قاچیدا، لێوی پیشان دەدرێت، دەیگەزێ.

٥ـ دەرەوە. ناو زانکۆ ـ ڕۆژ، نیوەڕۆ

ڕۆژ لە نزیک شۆستەیەک کە پشتەوەی دارە، لە بەردەم کتێبفرۆشییە گەڕۆکەکەی (واتە پشتەوەی پاسەکەی)، لەسەر کورسییەکەی دانیشتووە، کتێب دەخوێنێتەوە. شوان دەردەکەوێت، دێت بۆ لای ڕۆژ، قۆڵی دەگرێت لەسەر کورسییەکەی هەڵی دەستێنێت، بەبێ ئەوەی سەیری کتێبەکە بکات، کتێبەکە لە دەستی ڕۆژ دەردەهێنێت و لەسەر کورسییەکە دایدەنێت. دەچنە ناو کتێبخانەی پاسەکە، دەرگای پشتەوەی پاسەکە دادەخەن. کامێراکە دەچێتە سەر دیمەنی دارێک کە تازە چرۆی کردووە. (وردە وردە تاریک دەبێت)

٦ـ دەرەوە. ناو زانکۆ ـ ڕۆژ، ئێوارە

ڕۆژ، لەسەر کورسییەکە دانیشتووە و قەڵەمێکی ڕەساس و پەڕەی وێنەکێشانی بەدەستەوەیە، سەرقاڵی نەخشاندنی تابلۆیەکە، شوان بە بەردەمیدا تێدەپەڕێت، کەمێک دەوەستێت و لێی ڕادەمێنێت، زەردەخەنەیەک دەکات، دەڕوات. لەو کاتەدا ڕۆژ هەڵدەستێت و دەچێتە سەر شۆستەکە، سەرەتا سەیری ڕۆشتنی شوان دەکات و دواتر سەیری پەڕەکەی دەستی دەکات، دواتر لەم دیمەنەدا ڕۆژ پشتەوەی دیارە، لە بەردەمیدا و لە دوورەوە ڕۆیشتنی شوان، دواتر ڕوخساری ڕۆژ دەبینین قەلەق و نائومێد، دەگەڕێتەوە و قەڵەمەکەی لێ دەکەوێت، دواتر هەڵی دەگرێتەوە، کاتی چەمینەوەی، ملوانکەکەی ملی دەردەکەوێت، (لە کاتی دەرکەوتنی ملوانکەکە بە خێرایی کە بینەریش بە ئاستەم بزانێت ملوانکەکە چییە (ملوانکەی مەسیحییەت)، بیخاتەوە ژێر تیشێرت یان کراسەکەی).

٧ـ دەرەوە. ڕێگە ـ ڕۆژ

هەنگاوەکانی ڕۆیشتنی ڕۆژ بەرەو کڵێسا (هەنگاوی ئاسایی)، کاتێک دەگاتە بەردەم کەنیسە، پێش چوونەژوورەوەی، سەیرێکی لای ڕاست و لای چەپی خۆی دەکات، دواتر بە پەلە دەچێتە ژوورەوە. (دیمەنی کۆترێک پیشان دەدرێت کە مردار بووەتەوە.)

٨ـ دەرەوە. ناو زانکۆ ـ ڕۆژ، نیوەڕۆ

ڕۆژ خەریکی وێنەکێشانە، لە دوورەوە کچێک شپرزە بە ڕاکردن دێت و نزیک دەبێتەوە، لە بەردەم کتێبفرۆشییەکەدا دەوەستێت (دەنگی هەناسەتەنگیی کاتی ڕاکردن) سەیری ڕۆژ دەکات، ڕۆژیش بە هەمان شێوە سەیری دەکات (ڕوخساریان پیشان بدرێت). دواتر کچەکە ڕادەکات. ڕۆژ لە وێنەکێشانەکەی بەردەوام دەبێت. (کەشەکە ئاسایییە وەک سەرەتای وێنەکێشانەکەی). 

دواتر ڕۆژ وێنە و قەڵەمەکەی دادەنێت و کتێبێکی دەخاتە سەر (کتێبی CORYDON-Andre Gide) شوان لە دوورەوە دیارە کاتێک بەرەو لای ڕۆژ دێت، ڕۆژ ئەو نابینێت و دەڕوات. ڕوخساری شوان پیشان دەدرێت، بە خەندەیەکی کەمەوە. دێتە لای کتێبخانە گەڕۆکەکە و سەیری وێنە کێشراوەکە دەکات (وێنەکە دەستی خودا و مەسیحە)، لە ڕوخساریدا نیشانەی پرسیار بە دی دەکرێت، دواتر ڕۆژ لە ڕۆیشتن بەردەوامە و شوانە سەیری دەکات و دوای دەکەوێت. هەنگاوەکانی ڕۆژ پیشان دەدرێت دواتر هەنگاوەکانی شوان. 

ڕۆژ لە بەردەم کەنیسەکە دەوەستێت، شوانیش دەوەستێت (مەودایەکیان لەنێواندا هەیە)، شوان لە لای ڕاستی ڕۆژەوەیە، ڕۆژ یەکەم جار سەیری لای چەپ دەکات، لەم کاتەدا شوان خۆی دەشارێتەوە، دواتر ڕۆژ سەیری لای ڕاست دەکات، دواتر دەڕواتە ناو کەنیسەوە. شوان کە هێشتا نازانێت کوێیە بە ڕوخسارێکی ئاسایییەوە نزیک دەبێتەوە لە کەنیسەکە، کاتێک دەزانێت ئێرە کەنیسەیە و ڕۆژ چووەتە ئەوێ، ڕوخساری پیشان دەدرێت، دەتاسێت، چاوی ئەبڵەق دەبێت، دواتر برۆی بە یەکدا دەدات، یەک هەنگاو دەکشێتەوە و ئاوڕ دەداتەوە، بە هەمان قەلەقییەوە سەیرێکی کەنیسەکە دەکاتەوە و دواتر سەر دادەنەوێنێت و چاو دادەخات، لەم چرکەساتەدا چارەنووسی دەبینێت، خۆی و ڕۆژ بە خاچێکەوە دەبینێت، (دیمەنەکە وەک پاشڕوان، پیشان دەدرێت و لادەچێتەوە چەند جارێک، بۆ ئەوەی ئەو مەلەلە بۆ بینەر دروست بکات). شوان دەڕوات دەستەکانی وەک نیشانەی قەلەقی بە یەکدا دەکێشێت.

٩ـ دەرەوە. بەردەم کەنیسە ـ ڕۆژ، نیوەڕۆ

(ڕۆژێکی دیکەیە) شوان لە بەردەم کەنیسە وەستاوە، دەیەوێت دەرگاکە بکاتەوە و نایکاتەوە. چاوەڕێی ڕۆژ دەکات، ڕۆژ دەردەکەوێت نزیکتر دەبێتەوە و کاتێک شوان دەبینێت دەوەستێت (نیشانەی پرسیار لە ڕوخساریدا بەدی دەکرێت)، شوان لێی نزیک دەبێتەوە و دەستی بۆ ڕادەکێشێت، دەموچاوی ڕۆژ پیشان دەدرێت، سەری دەجووڵێنێت بە نیشانەی ناڕازیبوون، دواتر شوان پیشان دەدرێت سەری دەجووڵێنێت بە نیشانەی ڕازیبوون. ڕۆژیش دەستی درێژ دەکات، وەک وێنە کێشراوەکە دەستیان نزیک دەکەنەوە و دواتر هەردووک دەستی یەکتر دەگرن. دیمەنی دەستی هەردووکیان پیشاندەدرێت. (وردە وردە شاشە تاریک دەبێت.)

١٠ـ دەرەوە. ڕێگە ـ شەو

شوان لە ڕێگەیە، سەرەتا هەنگاوەکانی پیشان دەدرێت، هەنگاوی بەپەلە و خێرا هەندێ جار ڕادەکات، دواتر کامێرا دەچێتە سەرتر، جلەکانی تێک چوون، بە دەستێکی مۆبایلی پێیە، سەرشانەکانی دڕاون، دواتر ڕوخساری، شینبوونەوە و و برین و خوێن، ملی سوور بووەتەوە وەک نیشانەی خنکاندن. چاوەکانی سوور بوونەتەوە و تووڕەییی پێوە دیارە، جانتایەک لە شانیەتی، بە ڕێگەوە سەیری جانتاکەی دەکات و بەرماڵێکی تێدا دەردەهێنێت و فڕێی دەدات (ڕوخسارێکی تووڕە). بەرەو ئەپارتمانەکە دەڕوات.

١١ـ ناوەوە. ئەپارتمان ـ شەو

ڕۆژ لەناو ئەپارتمانێک کەوتووە، خوێن بە جەستەوەیەتی، لە دەستێکیدا مۆبایلی پێیە. دەستەکەی دیکەی بە ئەستەم و هێواش هێواش بەرەو ملی دەبات، ملوانکەی مەسیحی لە ملدایە، دوای چەند جارێک لە هەوڵدان، دەیپچڕێنێت. 

دواتر دیمەنی خەڵک (حەشامات) پیشان دەدرێت کاتێک پێدەکەنن و سووکایەتییان پێ دەکەن، دواتر ڕۆژ لە ئەپارتمانەکە و دەموچاوە توڕەکەی شوان، دواتر دیسان خەڵکی… ئەمە چەند جارێک.

شاشەکە تاریک دەبێت و هەر بەو تاریکییە، شیعرێکی فاروق ڕەفیق:

OFF SCRREN

“دۆزەخمان دی

کاتێک لە دۆزەخ ورد بووینەوە

لە هەوراز و نشێو و بیابان و تاشەبەردەکانی ڕاماین

وڵاتەکەی خۆمان دی

خەڵکەکەیمان ناسییەوە

ڕوخساری درەوشاوەی جەلادەکانیمان ناسییەوە

قامچیی سەرکردەکانیمان ناسییەوە

هاوڕێکانی خۆمان ناسییەوە

جا چیمان نەدی؟!

لەنێوان بەهەشت و دۆزەخدا

قابیلمان دی هابیلی بە کۆڵەوە بوو

ناوچەوانی موبارەکیمان ماچ کرد”.

١٢ـ دەرەوە. ڕێگە ـ ڕۆژ

هەنگاوەکانی ڕۆیشتن (ئاسایی). دواتر دەستی کچێک کاتێک زیکر دەکات. هەنگاوەکانی ڕۆیشتنی کوڕێک (ئاسایی) کاتێک لە کەنیسە دێتە دەرەوە. یەکتر دەبینن، دەوەستن، بزەیەک دەکەن، کچەکە دەست بۆ دەستی کوڕەکە درێژ دەکات، دواتر کوڕەکە سەری بە نیشانەی ڕازیبوون ڕادەوەشێنێت و دەستی بۆ درێژ دەکات… ((دوو ئەکتەری دیکەن (کچەکە هەمان ئەو کچەیە کە لە دیمەنی ٨ دەردەکەوێت، لێرەشدا هەمان جلی لەبەردایە)، کچێکی موسڵمان و کوڕێکی مەسیحی (لێرەدا مەقامێکی ناسڕی ڕەزازی کە شیعری (گۆڕستانی چراکان)ـی شێرکۆ بێکەسی وتووەتەوە، گونجاوە لە باکگراوەندی ئەم دیمەنەدا پلەی بکرێت (OFF SCREEN) )).

FADE OUT

The post دەرەشار appeared first on ژنەفتن.

دروشمی “مەرگ بۆ دیکتاتۆر” لە دەستپێکی شۆڕشی ژینا، ئامادەیییەکی بەرچاوی هەبوو. دروشمەکە هەڵگری ڕەهەندێکی مێژوویییە، دەمانبات بەرەو ئەو پرسیارەی کە دیکتاتۆر لەو سیاقەدا کێیە، ئەو ئایدۆلۆژیایەی لەو پانتایییەدا ئامادەگیی هەیە چۆن کاریگەریی بەسەر ژیانی تاکەوە هەبووە و کۆنتڕۆڵی بارودۆخەکەی کردووە. ئاشکرایە کە بە درێژاییی مێژوو، ئایین و سیاسەت بۆ بەردەوامیدان بە بنەما ئایدۆلۆژییەکانیان و کۆنتڕۆڵکردنی گشت، کۆمەکیان لە یەکدی وەرگرتووە. دیکتاتۆری، پێش هەر شتێک پایەماڵکردنی بیرکردنەوە و ژیانی ئازادانەیە. سەپاندنی دیدگایەکی تایبەتیی ئایدۆلۆژییانەیە بەسەر کۆمەڵگەدا. دیکتاتۆربوون بە سەپاندنی کۆمەڵێک مەرج و یاسا دەبێت کە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆیان بە ژیانی خەڵکییەوە هەیە، لەبری بیرکردنەوەی ئازادانەی خەڵکی، یاسا داندراوە ئامادەکراوەکان هەن (خەڵک بەشداریی پێ نەکراوە لە دانانی ئەم یاسایانەدا، ئەمەش بۆ گرفتێکی بنەڕەتیتر دەگەڕێتەوە کە خەڵک بۆچوونی نەبووە لەسەر یاساکان، لێرەوە پرسیار لەسەر چەمکی هاونیشتمانیبوون دروست دەبێت، کە لەنێو سیستەمە دیکتاتۆرییەکاندا هاونیشتمانیبوونی، نییە). هەر لەم ڕێگەیەوە، بە کەڵکوەرگرتن لە هێزی سەربازی، کۆی سیستەم و مەعریفە و زانیارییەکان، لەلایەن دەوڵەتی دیکتاتۆرەوە کۆنتڕۆڵ دەکرێن. ئەوەی لێرەدا جێی پرسیارە، بابەتی “ئازادی”یە. تاک لە دەرەوەی ئەو بنەما داندراوانە بۆ ژیانی، ڕووبەڕووی مەترسی دەبێتەوە، چونکە تاک لە سیستەمی دیکتاتۆریدا نەک ناتوانێت مانیفێستی خۆی بێت، بەڵکوو خودی سیستەمەکە باوەڕی بە تاکگەرایی نییە (مەبەستم لە تاکگەرایییەکی تەندروستە، کە تاک بتوانێت لەنێو کۆمەڵدا خاوەنی بۆچوونی خۆی بێت)، لەم کاتەشدا کە بڕیار لە تاک سەندرایەوە و ڕێگە درا کە گشت (کل) لەجیاتی تاک بڕیار بدات، کۆت دەکرێتە دەست و قاچی هەمووان و سەری زنجیرەکەش بە دەستی دیکتاتۆرەوە دەبێت، کە دۆخێکی سادۆمازۆشیی لێوە بەرهەم دێت. ئەم زنجیرەش ناپسێت، تا ئەو کاتەی تاکێک هاوار دەکات “پاشا ڕووتە”.  لە بنەڕەتدا هێزی گشت (خەڵکی پۆپۆلیستپەرست)ـە تەمەنی دیکتاتۆر درێژ دەکاتەوە، لێرەوەیە تاک (تاکی ئازاد) دەبێتە مەترسی بۆ سەر دەسەڵاتی دیکتاتۆر، بۆیە کۆی سێکتەرەکان لە خزمەت پرەنسیپەکانی دیکتاتۆردایە، تاک ملکەچی دەسەڵاتی دەوڵەت دەکرێت. پەروەردەش لەنێو ئەو سیستەمەدا پەروەردەیەکی چەقبەستووە و لەبەرکردن و گوتنەوەی باوەڕەکانی دیکتاتۆرە. دیکتاتۆر خۆشویستراو نییە، چونکە دیکتاتۆر خاڵییە لە بنەما ئەخلاقییەکان، لەژێر وەهمی پیرۆزیدا بتێک لە حەقیقەت دروست دەکات. ئەم حەقیقەتەش دەدرێتەوە بە خەڵک، تایپێک لەنێو خەڵکە گشتییەکە بەرژەوەندییان لەگەڵ ئەم  حەقیقەتە ساختەیەدا هەیە، ئەمانیش دەبنەوە گچکەدیکتاتۆر، هەر ئەمانیش هۆکاری مانەوەی دیکتاتۆرن.

بە خوێندنەوەی من، هەر چالاکییەکی ڕزگاریخوازی لە ناوچەکە دژ بە سیاسەتەکانی دیکتاتۆر، چالاکییە دژ بە ئیسلام، دەربازبوونە لە ستەمی ئەو حوکمڕانییە ئایینییە، چونکە ئیسلام چووەتە سیاسەتەوە و حوکمڕانیی پێ دەکرێت. دەتوانم بڵێم هەموو بنەماکانی دیکتاتۆری لەگەڵ ئیسلامدا گونجاون، لێرەوە دروشمی “مەرگ بۆ دیکتاتۆر” لە جێبەندە ئێرانییەکەیدا، تەواو یەکسانە بە دروشمی “مەرگ بۆ ئیسلام”. دیکتاتۆر دژی ئازادییە، ئیسلامیش دژیەتی. دیکتاتۆر لە جێی هەمووان بڕیار دەدات، ئیسلامیش هەمان شت دەکات. بنەماکانی مافی مرۆڤ، لای دیکتاتۆر، بایەخی نییە، لای ئیسلامیش بە هەمان شێوەیە، چونکە خۆی خاوەنی بنەمای داندراوی خۆیەتی. دیکتاتۆر خۆسەپێنە، خودی مێژووی ئیسلامیش شایەدی لەسەر بەربەرێتی و خۆسەپێنیی ئایدۆلۆژیاکە دەدات. مرۆڤ وەک بوونێکی ئازاد لە چوارچێوەی بنەماکانی دیکتاتۆربوون و ئیسلامبووندا جێی نابێتەوە. لە هەر شوێنێک ئیسلام بوو بە هەیمەنە، لەوێدا پۆلیسی ئەخلاق وەک پەتا بڵاو دەبێتەوە. بنەماکانی دەسەڵاتی ئێرانی بە خودایی کراوە، دەرئەنجامیش، دیکتاتۆری لێوە بەرهەم هاتووە (وەکوو ویلایەتی فەقییە). دروشمی “مەرگ بۆ دیکتاتۆر” وەکوو دروشمێکی سیاسی-ئایینی خۆی بەیان کردووە. لە هەر شوێنێک ئایدۆلۆژیا باڵادەست بوو، لەوێدا ستەمکاری هەیە، “بۆ ستەمکاری گەورەترین کێشە و مەترسی ئەو کاتە سەر هەڵدەدات کە خەڵکی پرسیاری سیاسییانە بخەنە ڕوو، ئەو کاتەی سیاسەت لە دەستەیەک بسێننەوە و بیگەڕێننەوە ژێر ڕکێفی هاونیشتمانییان، ئەمەش بەو مانایە نا کە شەڕ لەسەر دەسەڵات بکەن، بەڵکوو بە مانا فەلسەفییەکەی سیاسەت واتە پرسیارکردن لە عەدالەت و ژیانی چاک و هەبوونی فەرمانڕەوای دادپەروەر و ئینجا فەحسکردنی دەسەڵات”. بە بۆچوونی من هەڵەیە دابەشکاری بۆ ئیسلام بکرێت، پێمان وا بێت ئەم ئیسلامە ئیسلامێکی سیاسییە. بەشێک لە نووسەرانی ئێمە کەوتوونەتە ئەو هەڵەیەوە. کاتێک باوەڕت بە بنەماکانی ئیسلام هێنا ئیدی دەستەواژەی وەکوو: ئیسلامی سەلەفی و ئیسلامی سیاسی و ئیسلامی میانڕەو و ئیسلامی دایکم… هیچیان لە بیرۆکەی ئیسلامیبوون دانابڕێت، بەرهەمهێنانی ئەو ڕەوت یان دەستەواژانە لە خزمەت ئیسلامدایە بۆ بەردەوامیدان بە خۆی و خۆمەڵاسدان لە بەرگی میانڕەویدا. بە باش زانینی یەکێکیان و بە خراپ زانینی ئەوی دیکەیان هەڵەیە ولۆژیکی نییە شتێک لە هەمان کاتدا باش بێت و خراپیش بێت.

ژینا نا، بەڵکوو خودی مەرگی ژینا هاواری ئەو منداڵە بوو کە گوتی “پاشا ڕووتە”، لە پاڵ مەرگی ژینا، لە ژیانی ژینا و ژیناکاندا تەنیا دەتوانین دیکتاتۆربوون ببینین. لە ژیانیدا دیکتاتۆری و لە کوشتنەکەیدا بەربەرییەت.

سادیستبوون (وەکوو شوناسی دیکتاتۆر) ناگۆڕێت، بەڵام دۆخی مازۆشی (وەکوو شوناسی خەڵکی حوکمکراو) هەمیشە وەستاو و نەبزۆک نییە، بەڵکوو دەکرێت شۆڕشگێڕی لێوە بێتە دەر. لەنێو ستەم و عەزێتدان و توندوتیژیدا، کاتێک ئایین و کولتوور، پەروەردە، لەپێناو بەردەوامیدان بە دۆخی باو پاڵپشتیی یەکتری دەکەن، مرۆڤە داگیرکراوەکە بێدەسەڵاتتر دەکەن، کە دواتر ئەو تەقینەوە کۆمەڵایەتییەی لێ بەرهەم دێت کە هەموومان شایەدی بووین. یەکێک لە خاڵە گرنگەکانی ناڕەزایییەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێرانیش بە گشتی کە خودی ناڕەزایییەکان بۆ من دەرئەنجامی ئەو ستەمکارییە بوو کە لەوێ حوکمی دەکرد، ئەوە بوو کە لە سەرەتای سەرهەڵدانیدا خەڵک بزوێنەری دروستبوونی ئەو بەناو شۆڕشە بوون، درککردنی خەڵکی بوو بە ستەم، دواتریش وەستانەوە و بەرهەڵستیکردن بەرانبەر بەو ستەمە دیکتاتۆری و ئیسلامییە. ئەم خاڵە لە سەرەتادا ئەرێنی خۆی پیشان دەدات، بەڵام لە دواتردا وا ناکەوێتەوە، چونکە هەر ناڕەزایییەک بۆ بەردەوامیدان بە خۆی پێویستی بە کۆمەڵێک پرەنسیپ و ئامانج هەیە، کە خەڵکە ناڕازییەکە لەنێو خۆیاندا لەسەری ڕێک دەکەون، ئەم بنەمایانەش هەم جێ بە بنەماکانی دیکتاتۆر لەق دەکات، هەم هۆکاری بەردەوامیدانە بە شۆڕش. دروشمی “مەرگ بۆ دیکتاتۆر”، شکاندنی سنووری ئەو حەقیقەتە ڕەهایەیە کە دیکتاتۆر و ئایدۆلۆژیاکەی پێیان وا بوو حەقیقەتن.

لێرەدا بە دەرفەتی دەزانم بە کورتی باس لە پرسێک بکەم، ئەویش بابەتی هونەرە، بە تایبەت هونەر لە دەستپێکی ناڕەزایییەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێراندا. لەو هونەرەدا عیشقێک بۆ ژیان دەبینین، عیشقێک کە تامەزرۆی ئازادییە… هونەر شۆڕش دروست ناکات، بەڵکوو شۆڕشە هونەر دەخوڵقێنێت و هونەریش گوزارشتە لە شۆڕش و دەبێتە بزوێنەری بەردەوامیدان بە شۆڕش. کەواتە هونەر و شۆڕش (لە زۆربەی حاڵەتەکاندا) بەبێ یەکدی ناتەواو دەبن. هونەر پێویستی بە ئازادییە و شۆڕشیش هیی مرۆڤە ئازادەکانە. بەشێک لەو هۆنراوانەی کراون بە گۆرانی لە ناوەڕۆکدا دژی ئەو ئایدۆلۆژیایەن کە لەو ناوچەیە حوکم دەکات.

با دێڕێک بە نموونە وەربگرین:

“لەپێناو هەڵهاتنی خۆر دوای شەوگارێکی درێژ – برایخورشید پس از شبای طولانی”، لەم دێڕەدا کۆمەڵێک هێما و نیشانە هەن، بۆ نموونە/ شەو: ئەو تاریکییەیە کە باڵی بەسەر جیهانی ئیسلامیدا کێشاوە. هەڵهاتنی خۆر: دەرکەوتنی ڕۆژێکی نوێ لەپاش شۆڕش دژ بە تاریکی. کەواتە لە ڕێی ئەو وشانەوە کە لە هونەری گۆرانیدا خۆی مانیفێست کردووە، دەچینە نێو ماناوە، خودی ئەو واتایانەش کە لە هەناوی وشەدایە، هەڵگری ڕەهەندی کۆمەڵایەتی و مێژووییی گرنگن.

نیشتمان یان ئایین؟

نیشتمان، ئەو شوێنە جوگرافییەیە کە تیایدا دێینە بوون. بوون لەنێو نیشتماندا بژاردەی خۆمان نییە و ئازاد نین لە دیاریکردنیدا، بەڵام هەر لەنێو نیشتماندا دەرگیر دەبین لە تەک پرسی زمان، کولتوور، فەرهەنگ… هتد. 

ئایین، دیاردەیەکی مرۆیییە، لە سەرەتادا بۆ وەڵامدانەوەی پرسیارەکانی مرۆڤ دروست بووە، دواتر دیدگاکانی بۆ ژیان داڕشتووە. لە سەردەم و هەلومەرجێکدا کۆمەڵێک بنەمای بۆ ژیان داناوە کە قابیلی گۆڕان نین؛ لێرەوە دۆگمای ئایینی دروست بووە و ئایین وەکوو ئایدۆلۆژیا خۆی سەپاند. ئایینی ئیسلامیش بە درێژاییی مێژووی خۆی ئەوەی سەلماندووە کە مرۆڤی مەسخ دروست دەکات. بەو واتایەی کە تاکێک بە پەروەردەی ئیسلامیدا بڕوات لە توندترین حاڵەتی ئایینداریدا دەبێتە توندڕەو، لە سادەترین حاڵەتیدا دەبێتە مرۆڤێکی بیرنەکەرەوە.

مێجەر نوئێل لە یاداشتەکانیدا ئەوەی تۆمار کردووە کە کاتێک لە قزلباشێکی لادێنشین دەپرسیت لەسەر چ ئایینێکن، وەڵامی هەمیشەیی ئەوەیە: ئێمە کوردین. “ئێمە کوردین و ئەمەش نیشتمانی ئێمەیە، بۆ نەگبەتی تووشی ئەم تورکە ئێسکقوڕسانە بووین -بۆ سووکێتی و تانووتلێدان پێیان دەگوتن ڕۆمیەکان- کەی ڕەوای حەقە ئێمە ژێردەستەی ئەوان بین؟ گەلێکی زۆردار و دڵڕەقن، ئێمە دەیانبوغزێنین، هیوادارین لە چنگی چەپەڵیان خۆمان ڕزگار بکەین”. واتە بە جۆرێک بڕوادار بوون پەیوەست بووە بە نەتەوەییبوونەوە نەک ئایینێکی دیاریکراو. بە بڕوای من گرفتی ئێستای ناسیۆنالیستەکان ئەوەیە بیر ناکەنەوە، بە ڕادەیەک کە ڕووداوێکی سروشتی ڕوو بدات (هاوشێوەی بوومەلەرزەکەی باکوور و ڕۆژئاوای کوردستان) ئیدی لە خەفەتدا غەرق دەبن و وتاری “لەبەر ئەوەی کوردم بۆیە بوومەلەرزە لە خاکەکەمدا ڕوو دەدات” دەڵێنەوە.

نیشتمان پیرۆزترە لە ئایین، بەڵام پیرۆزتر نییە لە مرۆڤ. ئێمە لە نێوان نیشتمان و ئایین، نیشتمان هەڵدەبژێرین، لەنێوان نیشتمان و مرۆڤ، مرۆڤ هەڵدەبژێرین. مرۆڤ لە ئایین و نیشتمان پیرۆزترە (ئەگەرچی من دژی بەپیرۆزکردنم، بەڵام ناتوانین خۆمان لەو ڕاستییە قوتار بکەین کە هەموو داهێنانێکی مرۆڤ لەپێناو خۆیدایە، تەنانەت ئێمە کە دێین ڕەخنە لە ئایین و دیکتاتۆرییەت دەگرین، لەپێناو مرۆڤدا ئەوە دەکەین). ئایین دەبێتە بکەر و بەردەوام تاکەکان جۆش دەدات لەپێناو پرەنسیپەکانی خۆی، تاکی ئایینداریش دەکرێتە بووکەڵە و لەسەر تەختەی شانۆکە بە پەتی ئایین دەجووڵێنرێت. لە باسی تیرۆریزمدا ئیسلام ناوێکی ئامادەیە. توندوتیژی پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە ئیسلامەوە هەیە. نەک ئایینێک نییە بۆ مرۆڤ و لەپێناو مرۆڤدا، بەڵکوو ئایدۆلۆژیایەکی مشەخۆر و داپڵۆسێنەرە و تا دوائەندازە دژەمرۆڤە. دنیابینییەکی عەرەبییە و لە جێبەندێکدا چەقی بەستووە، لەژێر وەهمی پیرۆزیدا هەموو دەرەوەی خۆی بە نەفرەت و ناشرین دەکات. “وەک زانراوە هەرکام لەو ئایینانەی لە خۆوە ناو نراون بتپەرستی (وەسەنی)، پانتایییەکیان بۆ ئایینە (وەسەنی)ـیەکانی تری جیاوازتر لە خۆیان هێشتووەتەوە. لە مێژوودا نەمانبیستووە ئەو بتپەرستانە ڕۆژێ لە ڕۆژان لەنێو خۆیاندا، لەپێناو باڵادەستیی ئایینێکی بتپەرست، بەسەر ئایینێکی تری بتپەرستدا بە شەڕ هاتبن، وەک ئەوەی بۆ نموونە جووەکان کردوویانە، ئەویش لە شەڕەکانی خودادا کە جێنشینی موسا پێغەمبەر یەشوعی کوڕی نوون، بۆ دەرکردنی دانیشتووانی فەڵەستین (کەنعانییەکان) ئەنجامی دا و وەک تەورات باسی دەکات، لەو شەڕە پیرۆزەیدا دەیان مەملەکەتی لەناو برد”.

گەر نیشتمان بریتی بێت لە زمان و کولتوور و فەرهەنگ، ئەوا ئایین هەر ئەو چنگە چەپەڵەیە وەک هێزێکی داپڵۆسێنەر، بە لەناوبردنی زمان و کولتوور و… هتد، دەیەوێت خۆی بسەپێنێت. کاتێک جەستەمان تووشی ڤایرۆسێک دەبێت، خانەکانی لەشمان نامۆیە بەو ڤایرۆسە، ڕاستەوخۆ دەست بە بەرگری دەکات. جەستەمان نیشتمانە و ئایین ڤایرۆسەکەیە، ئەمە لەکاتێکدا کە ئایینەکە بە نیشتمانەکە ڕەسەن نەبێت. لەنێو نیشتماندا بە کۆی جیاوازییەکانەوە دەتوانین بژین، بەڵام لەنێو ئاییندا جیاوازبوون ناجۆر و کوفرە (موعتەزیلە بە نموونە، کە بیرکەرەوانی نێو ئەو ئایینە بوون، بەڵام هەر زوو لەلایەن ئیسلامییەکان خۆیانەوە کۆتایییان پێ هێنرا).

نیشتمان و ئایین (ئایینێک کە دژ بە سروشتی بوونی ئەو نیشتمانەیە) پێکەوە ناسازێن. کاتێک ئایین ئامادەگیی هەبوو، نیشتمان پاشەکشە دەکات؛ بەو هۆکارەی ئایین وەک ئایدۆلۆژیا پابەندێتی (ئینتیما) بۆ نیشتمان لاواز دەکات. لە ئاییندا خودی نیشتمان تووڕ هەڵدەدرێت، بەڵام نیشتمان هەمووان لە خۆ دەگرێت. نیشتمان ئەو کاتەی یادی قاسم سولەیمانیی تێدا دەکرێتەوە، لە مەترسیدایە. کاتێک خواستی ئیسلام، بە ئیسلامیزەکردنی کۆی کۆمەڵگە و نەتەوەکانە، ڕەنگڕێژکردنی هەمووانە بە ئیسلام، ئیدی نیشتمانێک بوونی نامێنێت و نیشتمانیبوونیش دەبێتە وەهم. نیشتمان زۆر دوورە لەوەی پەیوەستی بکەینەوە بە ئایینەوە، ئایینیش نابێتەوە بە نیشتمان. ئێمە لەنێو نیشتمانێکدا دەتوانین بەرگری لە ئازادیی تاک بکەین، بەڵام لەنێو ئاییندا ناتوانین، چونکە مرۆڤ لە ئاییندا پەیڕەوکارە .هەڵبەت ئەوەی گرنگ بێت لەنێو نیشتمانێکدا، لەکاتێکدا کە هەم دیکتاتۆر و هەم ئایین هەڕەشە بن بۆ سەر ژیانی تاک، بوونی ڕۆشنبیرەکانە. گەرچی ئیسلامی و نەریتپارێزەکان لە ئێستادا ئەم چەمکە وەک تەنز بە کار دەهێنن و لە قسەکانیاندا بەر پێناسەیەک بۆ ئەم چەمکە دەکەوین، وەک بڵێی ئەرکی ڕۆشنبیر ئەوە بێت دڵی ئەوان ڕابگرێت. ئەمە زوڵمێکی گەورەیە لە ڕۆشنبیر، چونکە ئەرکی ڕۆشنبیر ئەوەیە بەرگری لە ئازادی بکات و ڕێگە نەدات بە ناوی ئایین و خوداوە سنوور بۆ ژیان دابنرێت. دەی هەر ئیسلامییەکانن لەم جۆرە ڕۆشنبیرییە دەترسن، بۆیە هەموو هەوڵێکیان ناشرینکردنی ڕۆشنبیرانە. لەم دۆخەدا و لەنێو ئەم نیشتمانەدا چیتر ئایین داینەمۆی هیچ جووڵانەوەیەک نییە و نەبووە (لە مێژووشدا نەمانبیستووە ئایین هۆکاری هەڵگیرسانی شۆڕش بووبێت لەپێناو چاکتربوونی دۆخێکدا، چونکە ئایین بەردەوام تاکی بەقەناعەت دروست دەکات)، بەڵکوو هەر جووڵانەوەیەکی کۆمەڵایەتی دروست ببێت دژ بە ئایین و بنەماکانیەتی.

The post <strong>دەرکەوتەی دیکتاتۆر و ئایین لە دروشمە سیاسییەکۆمەڵایەتییەکاندا</strong> appeared first on ژنەفتن.

کەسی تێدا هەیە، ئەمما خۆش و خورسەندی نییە

                  نالی

سەرەتا کاتێک باس لە دۆخی پەروەردە دەکەین، واقیعێک دەخەینە ڕوو کە ڕەخنە لەخۆیدا هەڵدەگرێت، ئەو دۆخەیە شایستەی گۆڕانکارییە، دۆخێکی بێگیان نییە کە نەتوانرێت دەستکاری بکرێت.

پاولۆ فرێری، ڕەخنەی زۆر ئاڕاستەی پەروەردەی باو دەکات، بەو پەروەردەیە ناوی دەبات کە هۆکارە بۆ لەمرۆڤخستنی مرۆڤەکان، داماڵینی بەها مرۆیییەکان لە مرۆڤ. کاری لەسەر ئەوە کردووە، کە چۆن ئەو مرۆڤە لە مرۆڤخراوە ببێتەوە بە مرۆڤ و بەرەو ڕزگاری هەنگاو بنێت.

سیستەمی پەروەردە لە کوردستان، هەمان ئەو سیستەمەیە کە فرێری ناوی لێ ناوە “پەروەردەی بانکی” ئەم پەروەردەیەش بەدەرە لە هۆشیاریی ڕەخنەیی، میتۆدێکە لەسەر شێوازی تەڵقین کار دەکات، تیایدا هەر بیرکردنەوەیەکی جیاواز، هەر چالاکییەک و خودی مەعریفە خەفە دەکرێت. لەم میتۆدەدا پەروەردە لەسەر ئاستی پەیوەندییە ستوونییەکان بەڕێوە دەچێت.

ئەوەی کە فرێری کردوویەتی هەوڵێک بووە لەپێناو شووناسی مرۆڤدا، مرۆڤ وەکوو بوونەوەرێکی مێژوویی و سەیرکردنی وەکوو پڕۆژەیەک بە ئامانجی گۆڕانکاری. پرۆسێسی درووستکردنی تاک (لێرەدا مەبەستم لە دروستکردنی تاک، پیشەسازیی مرۆڤ نییە، بەڵکوو ڕزگارکردنیەتی لەو بیرۆکەیەی مرۆڤ بە پیشەسازی بکرێت، دروستکردنی تاک واتە خۆی بەشدار بێت لە پێگەیاندنی خۆیدا) پرۆسەیەکی درێژمەودایە، گرنگیی ئەم پرۆسەیە لەوەدایە بیرکردنەوە دەبێتە سەنتەر، تاک لەوێوە درک دەکات و پەی بە ژیان دەبات بە ویستێکی ئازادانە. بە بڕوای من ئەم پرۆسەیە کارکردن نییە لەسەر ئەوەی “مرۆڤی چاک” دروست بکرێت، ئەم مرۆڤە گۆڕانکاری ناهێنێتە دی، چونکە چەمکی چاکبوون بەپێی کۆمەڵێک بنەمایە کە “گشت” لەسەری ڕێک کەوتوون و دەیسەپێنن بەسەر تاکێکدا بەبێ ڕەچاوکردنی واقیع. لێرەوە تاک دەبێتە ڕەنگدانەوەی گشت و تاکبوونی خۆی لەبیر دەکات. ئەمەش بەشێکە لە میتۆدی بانکی.

لێرەدا کۆمەڵێک پرسیار دروست دەبێت: پەروەردەی ئێمە تا چەند مرۆڤی بەرهەم هێناوە؟ مرۆڤی نێو ئەو دوو جۆرە پەروەردەیە (پەروەردەی باو و پەروەردەی نوێ) کێن؟ پەروەردەکراو و پەروەردەکار کێن؟

سیستەمی پەروەردەی ئێمە، پەروەردەیەکی ستەمکارانەیە، تیایدا دوو جۆر کارەکتەری سەرەکی هەیە؛ یەکێکیان، باوەڕی بە زانیاریی ئامادەکراو هەیە، ئەم کارەکتەرە مامۆستایە، بەردەوام ورووژمی زانیاری دەدات بە گوێی کارەکتەری دووەمدا.

دووەمیان، کارەکتەرە بێدەنگکراوەکەیە کە بەردەوام بار دەکرێت بە زانیارییە ئامادەکراوەکە، لەنێو ئەو سیستەمە بوونێکی چالاکانەی نییە، زانیارییەکانی کارەکتەری یەکەم دەڵێتەوە و دەیداتەوە بە مامۆستا، بەمەش دەڵێن خوێندکار. ئەم دوو کارەکتەرە ئاڵوگۆڕی یەک جۆر زانیاری دەکەن، درک بەوە دەکەین لەم سیستەمەدا دوو کارەکتەری لەمرۆڤخراو هەن.

بە بڕوای من ئەو جۆرە لە پەروەردە داڕێژراوی هەمان ئەو تەلقیندانەیە کە فێرکردنە ئایینییەکە جێبەجێی دەکات، لەسەر بنەمای ملکەچی بۆ دەقێکی نووسراو، سەریکێشاوە بۆ بەپیرۆزکردنی دەقی ئایینی و کەسانی ئایینیش. تەلقیندان، واتە بێئاگاکردنی مرۆڤ. پەیوەندیی نێوان خوێندکار و مامۆستاش هەمان ئەو پەیوەندییە ساردوسڕەیە کە لەنێوان مامۆستایەکی ئایینی و فەقێکەیدا هەیە، مەلا بەپێی بنەما ئایینییەکەی وەعز دەدات، فەقێش کە بەبێ بوونی گومان وەرگرە، دەبێتە کۆپیی مامۆستاکەی. لە سیستەمی فێرکردنی خوێندکاریشدا هەمان شت پەیڕەو دەکرێت، مامۆستا ئاخێوەرە، خوێندکاریش وەرگر و ئەرکی دەبێتە ئەزبەرکردن، وەک چۆن لە قورئاندا گوتراوە: قورئانی عەرەبیمان بۆ دابەزاندوون لەسەرتانە پەیڕەوی بکەن(یوسف/٢). مامۆستای ئایینی ئەوەی لە کتێبە ئایینییەکەیدا هەیە، بە فەقێکەی دەڵێتەوە، مامۆستای نێو سیستەمی پەروەردەش بەو زانیارییەی لە چوارچێوەی بەرنامەی خوێندندایە، خوێندکار گۆش دەکات!

سیستەمی پەروەردەی باو، تاکێک پێشکەش بە کۆمەڵگە دەکات کە دەستەمۆ کراوە، هیچ ئایدیایەکی دەربارەی ژیان نییە، ئەم تاکە لەبەر ئەوەی بەردەوام چاوەڕێی مامۆستاکەی بووە زانیاری بداتێ، لەدەرەوەی ئەو سیستەمە و لەسەر ئاستی سیاسی چاوەڕێی کاریزمایەک دەکات ئاڕاستەی بکات. توانای گۆڕانکاری نییە و زۆر جار گۆڕانکارییەکان بە دژ بە ژیانی خۆی لێک دەداتەوە. کەواتە تاکی ئەو سیستەمە بەشدار نییە لە گۆڕانکاریی پرۆسێسە کۆمەڵایەتییەکان و بەرەوپێشچوونی کۆمەڵگەکەی، بۆیە بوونێکی واقیعی لێ دەستێندرێتەوە. لێرەدا ڕووبەڕووی پرسیارێک دەبینەوە کە؛ ئایا نامرۆڤبوون هەستپێکراوە؟ هەڵبەت ئەو دۆخەی نامرۆڤبوون دەڕسکێنێت، بەپلەی ئیمتیاز دۆخێکی خەوشدار و خراپە، خودی ئەو خەوشدارییە پاڵنەرە لە بەدیهێنانی چرکەساتێک لەپێناو وەستانەوە دژ بەو لەمرۆڤخراوانەی نامرۆڤبوون بەرهەم دێنن. گەرچی مرۆڤبوون و نامرۆڤبوون لەسەرەتادا بژاردە نییە، بەڵام کاتێک لەنێو پرۆسەی پەروەردەکردندا تاکی لەمرۆڤخراو بەرهەم دەهێنرێت، نامرۆڤبوون دەکرێتە بابەتێکی ئیختیاری، لەمرۆڤخراوەکە بەرپرسیارە لەوەی هەوڵ بدات بۆ ئازادی و گێڕانەوەی مرۆڤبوونی خۆی، چونکە لە سەرەتادا مرۆڤە، بەڵام لەو بوونە دەخرێت.

پەروەردەیەک کە لەسەر بنەمای دیالۆگ و بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە بەڕێوە دەچێت، تاکی سەربەخۆ و ئازاد بەرهەم دەهێنێت. ئەم تاکە ئاسان دەستەمۆ ناکرێت لەلایەن ئایدۆلۆژیستەکانەوە کە دەیانەوێت ئاڕاستەی کۆمەڵگە بەرەو ئایدۆلۆژیاکەیان ببەن و مرۆڤ بخەنە خزمەتی بنەما ئایدۆلۆژییەکانیان، چونکە ئەو تاکە خاوەن بڕیارە، ڕەخنە لە هەر دۆخێک دەگرێت کە ئازادییەکانی و تاکبوونی سنووردار بکات.

کێماسیی پەروەردەکار

هەڵبەتە چۆنییەتی مامەڵەکردن لەگەڵ تاکەکاندا، پەیوەندی بە مەعریفەی پەروەردەکارەوە هەیە، بەڵام پەروەردەکار لەنێو چوارچێوەی بەرنامەی خوێندندا سنووردار کراوە، تەنیا پەروەردەکار سەرچاوەی زانیارییە، زانیارییەکەش خودی بەرنامەداندراوەکەیە، بۆیە مامۆستای نێو ئەو سیستەمە مامۆستا نییە، بەڵکوو گەیەنەرە. ئەو بەرنامەیەش لەلایەن نوێنەرانی دەسەڵاتەوە نووسراوە، کەواتە لەو سیستەمەدا، پەروەردەکار گەیەنەری ئایدیاکانی دەسەڵاتە، خوێندکاریش بریتییە لە وەرگر. پەروەردەکار وەکوو داگیرکەر ڕۆڵ دەبینێت، پێی وایە خوێندکار ژێردەستەیە، لێرەدا بیرۆکەی داگیرکردن کار دەکات بەبیانووی بێدەسەڵاتی خوێندکار، کاری ئەم پەروەردەکارە بووە بە کۆتاییهێنان بە پرسیاری خوێندکار، کە ئەمە دەبێتە پاکتاوکردنی بیرکردنەوە، کاتێک مامۆستا “تێئاخنەر” بێت و خوێندکار “تێئاخنراو” بێت، لەوێدا ستەمکاری دەژیێتەوە. لە خوێندنگەکاندا کاتێک زەنگی تەواوبوونی وانەیەک لێ دەدرێت، خوێندکارەکان تا هێزیان تێدابێت ڕادەکەن، ئەو ڕاکردنە بەشێکە لەو تەوژمە چەپێنەرە کە لە زۆرینەی حاڵەتەکاندا پەروەردەکار لێی بەرپرسە. کاتێک خوێندکار مافی نەبێت لە پرسیارکردن و لە هەڵبژاردنی چالاکییەکان، هیچ بنەمایەکی مەدەنی و یەکسانی لەو سیستەمەدا بەدی ناکرێت. لێرەوە مامۆستا کە داگیرکەرە و خوێندکاریش داگیرکراو، هەردوو کارەکتەرەکە لە مرۆڤبوون داماڵراون، چونکە سنووردار کراون، ئەم سنووردارییەش خزمەت بە بەردەوامبوونی ستەم دەکات. دەچێتەوە خزمەتی ستەمکار، بەو هۆکارەی پەروەردە هەڵگری ڕەهەندی سیاسییە، واتە پەروەردە بێلایەن نییە، فرێرییش پێی وابووە کە لەنێو ئەو پرۆسەیەدا؛ یان ستەمکاری بەرهەم دێت، یان ئازادی. خودی ئەو دوو چەمکەش چەمکی سیاسین.

بابەتێک کە بەردەوام ئەوانەی لە بواری پەروەردە کار دەکەن دەیڵێنەوە ئەویش: “پێویستە مامۆستا هۆشیاری هەبێت” بەبێ ئەوەی ئەرک بکێشن ناوەڕۆکی ئەو ڕستەیەمان بۆ ڕوون بکەنەوە. مامۆستایەکی زانکۆ کە پێی وایە چینایەتی نەگەیشتووەتە لای ئێمە، وەک بڵێی چینایەتی بە فڕۆکە بۆمان بێت و هێشتا نەگەیشتبێت! کەواتە گرنگە پەروەردەکار هۆشیاری هەبێت لە بارودۆخی کۆمەڵگەکەی، هۆشیارییەکی کۆمەڵناسانە، مامۆستایەک کە ئیدراکی نەبێت چۆن دەبێتە پەروەردەکار؟ مامۆستا گرنگە هەڵگری ڕۆحییەتی ئازادی و مەدەنی و شۆڕشگێڕی بێت، بەڵام زۆرێک لە پەروەردەکارانی ئێمە، ناتوانن یان نایانەوێت یان ناوێرن کتێبێک دەربارەی جێندەر بخوێننەوە، ئەم بوونەوەرە چۆن دەبێتە پەروەردەکار؟ جێی باسە: ترس لە جێندەر ڕەهەندێکی ئایینی هەیە، جێندەر وەکوو چەمکێکی مۆدێرن دەبێتە مەترسی بۆ پێگەی ئایین، بۆ نموونە هەر چەمکێک لەنێو قورئاندا نەبێت مەترسییە بۆ ئایینەکە؛ سەربەخۆبوونی تاک، شرۆڤەکردنی پاڵنەرە کولتوورییەکان، هاوسەنگیی نێوان ژن و پیاو، بەشداریکردنی ژن  لە بەڕێوەبردنی ژیانیدا وەکوو ئەرک و ماف، کاتێک کەسێک بێت باسی ئەو هاوسەنگییە بکات گوێی لێ ناگیرێت و بەر توانج دەدرێت، هەزار ساڵ بەم بیرۆکەیە ژیان بەڕێوە چووە بۆیە ژیانی نوێ ترس لای دۆگماتیستەکان دروست دەکات. پرۆسەی پەروەردەش ترس بەرهەم دەهێنێت، مادام لەنێو ئەو پرۆسەیەدا تاکی سەربەخۆ و ئازاد نییە، ترس باڵ دەکێشێت بەسەر ژیانی تاکەکاندا. ئەم تاکە دەچێتەوە خزمەتی ئایدۆلۆژیا (ئایدۆلۆژیای ئایینی و ئایدۆلۆژیای حیزبی). تاکی لە ئازادیی ترساو دەچێتەوە خزمەتی ستەمکار (مەلا، سەرۆک، باوان)، هەر ئەو تاکە وەهمی لەسەر ئازادی بۆ دروست کراوە، هیچ دەربارەی ئەو چەمکە نازانێت. بۆیە هەڵە تێگەیشتنێکی سەیر هەیە سەبارەت بەو چەمکە ئەزموون نەکراوە، چەمکی تاکگەرایی و سەربەخۆیی، بەو هۆکارەی دەبێتە مەترسی بۆ سەر دەسەڵاتی ستەمکار، دەشێوێنرێن و ستەملێکراو ستەمبارتر دەکرێت. ئەم تاکە ستەملێکراوە، لەنێوان خەباتی ڕزگاری و بەدەستهێنانی ئازادی و تەماشاکەر کە ڕەوتی ژیانی چۆن ڕێ دەکات، ئەمەی کۆتایی هەڵدەبژێرێت، کاتێکیش بزاوتێک سەر هەڵدەدات لەپێناو ئازادیدا، بەشدار نابێت، چونکە هەست بە بێتواناییی خۆی دەکات. ستەملێکراو، مرۆڤێکە لە هەمان کاتدا پاسیڤە و ئەکتیڤیشە؛ لەلایەک پاسیڤ کراوە لە ژیان، لەلایەکی دیکە وەک بکەرێک ئامادەیی هەیە لە بەردەوامیدان بەو دۆخەی کە لێیەوە ستەمکار شوێنی خۆی قایمتر دەکات. ئەمە کورتەی ئەو لەمرۆڤخستنەیە کە پرۆسەی پەروەردە کاری لەسەر کردووە.

ئایدیای پاولۆ فرێری

کۆی ئایدیای فرێری بریتییە: لە سازدانی دیالۆگ، کرۆکی دیالۆگیش بریتییە لە وشە، وشەش دوو ڕەهەندی سەرەکی لەخۆ گرتووە؛ ڕەهەندی بیرکردنەوە و ڕەهەندی کار. هەریەک لەم دوو ڕەهەندە هۆکارن لە ناولێنانی جیهان، واتە گۆڕانکاری و دروستکردنی جیهانێکی نوێ. کاتێک بیرکردنەوە هەبێت و پراکتیزە نەبێت، گۆڕانکاری مانادار نابێت، کاتێکیش کار هەبێت بەبێ بیرکردنەوە، دۆخی چەقبەستوویی لەو جوگرافیایەدا بەردەوام دەبێت. بۆیە بیرکردنەوە و کار پێکەوە هۆکارن بۆ دروستکردنی گۆڕانکاری. بەهۆی دیالۆگەوە پەیوەندییەکان لە شێوەی ستوونی؛ جیاکاری و پلەبەندی، دەگۆڕێت بۆ شێوەی ئاسۆیی؛ یەکسانی. هەروەها دیالۆگکاران، پێویستە بەخشینی بەها و مانا بە جیهان مەبەست بێت لایان. دیالۆگ بەبێ بوونی خۆشەویستییەکی قووڵ بۆ جیهان و بۆ خەڵک نایەتەدی. لەپێناو ڕزگارکردنی چەوساوەکان، پێویستە شۆڕشگێڕەکان بکەونە دیالۆگ لەگەڵیاندا، تاکوو ستەملێکراو لەو دۆخەی تێیدا دەژی تێگەشتنی بۆ دروست ببێت. دەتوانین بڵێین تێگەیشتن سەرەتای گۆڕانکارییە، گۆڕانکاریش (بیرکردنەوە و کار) زنجیرەیییە و دوابەدوای یەک دێن. مرۆڤی ستەملێکراو کە مرۆڤێکی گونجێنراو و کارلەسەرکراوە، دەکرێت ئەم مرۆڤە وەک پڕۆژەیەک ببینرێت کە گۆڕانکاری دروست بکات، هەر ئەم مرۆڤانەن شۆڕش بەدی دێنن، ئایدیای گێڕانەوەی مرۆڤبوون بۆ مرۆڤ، لەو باوەڕەوە دێت کە مرۆڤ خوڵقێنەری گۆڕانکارییە. فرێری، ئەرکی پرۆسەی فێربوون بە گێڕانەوەی کرۆکی مرۆڤانە بۆ مرۆڤەکان دەستنیشان دەکات، بۆ ئەوەی لەو ژێردەستەیییە بێنە دەرەوە، بۆ سەربەخۆیی و ڕزگاری پێویستمان بەو پرۆسەیەیە کە دەمانکاتەوە بە مرۆڤ. بوونەوە بە مرۆڤ واتە لەدایکبوونی مرۆڤی نوێ، مرۆڤی نوێ مرۆڤی دوای شۆڕشە. 

کتێبی: پێداگۆگیی ستەملێکراوان؛ نووسینی: پاولۆ فرێری؛ وەرگێڕانی: جیهاد محەمەد. دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم ٢٠١٥

The post <strong>گێڕانەوەی کرۆکی مرۆڤ، بۆ مرۆڤ،</strong> appeared first on ژنەفتن.