با بپرسین ئایا بۆ ڕه‌خنه‌گرتن له‌ ڕۆمان پێویستمان به‌ دیدگای فه‌لسه‌فی هه‌یه‌؟ ڕەخنەگرتنی ئەدەبی، بەتایبەتی ڕەخنەگرتن لە ڕۆمانەکان، تەنیا هەڵسەنگاندنێکی سادەی باش و خراپیی بەرهەمێکی هونەری نییە، بەڵکوو چالاکییەکی فەلسەفییانەی قووڵیشە و پێوەندیی بە سروشتی زمان، گێڕانەوە، هەقیقەت، خودی مرۆڤ و پێوەندیی نێوان هونەر و ژیانیشەوە هەیە. کاتێک ڕۆمانێک دەخوێنینەوە و پاشان هەوڵی لێکدانەوەی دەدەین، ئەوە لەگەڵ کۆمەڵێک پرسیاری فەلسەفیدا ڕووبەڕوو دەبینەوە. لێکۆڵینەوە لە جیهانی ناوەکییانەی ڕۆمان، شیکردنەوەی زمان وەک پێکهاته‌یه‌کی فەلسەفی، تێگەیشتن لە تاک و پرسیارە بنه‌ڕه‌تییه‌کان و بەشداریکردن لە دیالۆگێکی بێکۆتایی لەگەڵ تێکسته‌که‌دا، ئیشی ڕه‌خنه‌یه‌. ڕەخنەی ڕۆمان کۆشان نییه،‌ تا وەڵامی پرسیارەکان بداته‌وه‌، بەڵکوو ته‌قه‌لایه‌ بۆ ورووژاندنی پرسیاری نوێ، تاکوو ئاسۆکان فره‌وانتر ببن و خوێنەر به‌ جووڵه‌ بکه‌وێت، تا بە قووڵی و لە بازنه‌ی فەلسەفییەوە لە ڕۆمان بڕوانێت وەک ئەوەی پێوەندیی بە ژیانەوە هەیە. به‌گشتی ئامانجی ڕەخنە ئەوە نییە ڕۆمانێک بخاتە ناو قاڵب و کڵێشه‌وه‌، بەڵکوو دەرفەت بۆ مانا نوێیەکان فه‌راهه‌م ده‌کات.

ڕۆمان، پێش ئەوەی ببێتە فۆڕمێکی گێڕانه‌وه‌ یان پەیامێک، دنیایه‌کی ناوەکی دروست دەکات، کە خاوەنی یاسا و واقعی تایبه‌ت به‌ خۆیه‌تی. کاتێک ڕەخنەگر ڕۆمانێک شڕۆڤه‌ ده‌کات، لە ڕیالیزمه‌وه‌ تا خەیاڵی زانستی و فەنتازیا، ئەوە هەوڵێکە و دەیەوێت لە ڕێیەوە لەم دنیا ئه‌فرێنراوه‌ تێبگات. پرسیارەکانی وەک: ئایا ئەم گێڕانه‌وه‌یه‌ باوەڕپێکراوە؟ یاساکانی چین و چۆن کار دەکەن؟ پێوەندیی کاراکتەرەکان لەگەڵ ئەم دنیایه‌ چۆنە؟ زمان تەنیا ئامرازێک نییه‌ بۆ گێڕانەوەی چیرۆک، بەڵکوو فەلسەفەیەکیش لە خۆ ده‌گرێت. شێوازی بەکارهێنانی زمان لە لایەن نووسەرەوە، هەڵبژاردنی وشەکان، ڕستەسازی، ڕیتم و ستایل، هەموویان ڕەنگدانەوەی دیدگای جۆراوجۆری فەلسەفین. ڕەخنەکار پێویستە شارەزایییەکی قووڵی لە زمان هەبێت، تا تێبگات چۆن زمان دەتوانێت هەقیقەت بشێوێنێت، چۆن دەتوانێت واقعیه‌تێکی نوێ بئافرێنێت. شیکردنەوەی زمان لە ڕۆمانێکدا بریتییە لە شیکردنەوەی ئەو فەلسەفەیەی کە لە ناوه‌خنی زمانەکەدا حەشار دراوە.

ڕۆمانەکان زۆرجار ڕووبه‌رێکن بۆ لێکۆڵینەوە لە خودی مرۆڤ و پرسی ناسنامە. کاراکتەرەکان بە ئاڵۆزی و ناکۆکییەکانیانەوە وەک ئاوێنەیەکن بۆ خوێنەر، تا لە خۆی بڕوانێت. ڕەخنەگر پێویسته‌ پرسیار بکات: ئەم ڕۆمانە چۆن تاک وێنا ده‌کات؟ ئایا پرسی ناسنامە شتێکی جێگیرە یان گۆڕاوه‌؟ چۆن کاراکتەرەکان لەگەڵ فشارەکانی جڤاتدا مامەڵە دەکەن؟ ڕۆمانەکان زۆرجار بوارێکیشن بۆ گه‌نگه‌شه‌ی پرسیارە ڕەوشتییەکان. بڕیاری کاراکتەرەکان، به‌رهه‌می کردارەکانیان، هەڵبژاردنەکانیان لەنێوان ڕه‌ش و سپیدا، هەموویان بابەتێکن بۆ لێکۆڵینەوە له‌ چوارچێوه‌ی پرسی (فه‌لسه‌فه‌ی ڕەوشت)دا. ڕەخنەگر ده‌کۆشێت لەو پرسیارە تێبگات کە ڕۆمانەکە ده‌یخاته‌ ڕوو، نەک تەنیا بڕیار لەسەر باش یان خراپیی کاراکتەرەکان بدات، بەڵکوو دەیەوێت لەو ئاڵۆزییە تێبگات کە ژیانی مرۆڤی پێک هێناوە. ئەمەیش پێوەندیی بە (فه‌لسه‌فه‌ی ڕەوشت)ەوە هەیە، چۆن نووسەر لە ڕێگەی کاراکتەرەکانیەوە دیدگایەکی ڕەوشتییانە پێشکەش دەکات، یان پرسیار لەبارەی ڕوانینه‌ باوەکانەوە دەخاتە ڕوو.

ڕەخنەگرتن لە ڕۆمان تەنیا شیکردنەوەیەکی تاکلایەنە نییە، بەڵکوو دیالۆگێکی فەلسەفییشه‌ لەنێوان خوێنەر، ڕەخنەگر و تێکسته‌کەدا‌. هەر خوێندنەوەیەک، وەک ئه‌وه‌ی گادامەر باسی ده‌کات، بریتییە لە تێکەڵکردنی ئاسۆکان، ئاسۆی خوێنەر و ئاسۆی تێکست تێکه‌ڵ دەبن. واتە ڕەخنەگر تێکست بەپێی تێگەیشتنە فەلسەفییەکانی خۆی و ئەو چوارچێوە فیکرییەی کە تێیدا دەژی، لێک دەداتەوە. لەم ڕایە‌ڵه‌وه‌، کاتێک ڕۆمانێک ده‌خوێنینه‌وه‌، هیچ خوێندنەوەیەکی ڕەها و کۆتایی له‌ بەرچاو ناگرێت. هەر ڕەخنەیەک بریتییە لە خوێندنەوەیەکی نوێ، گومانکردنێکی نوێ، دۆزینەوەیەکی نوێ لەو واتا بێکۆتاییانەی کە لە تێکسته‌که‌دا حەشار دراون. ده‌شێ بڵێین: ئامانجی ڕەخنەگرتن له‌ ڕۆمان ئەوە نییە چیرۆکه‌که‌ ڕوون بکاتەوە، بەڵکوو گرنگه‌ ئاڵۆزییەکانی تێکست دەربخات و پرسیاری نوێ بورووژێنێت.

وه‌ک گوتمان ڕه‌خنه‌ خۆی له‌ دیدگایه‌کی فەلسەفی هه‌ڵده‌قوڵێت، به‌ڵام دەبێت ئاگاداری سنوور و چوارچێوه‌کانیش بین. یەکێک لە سه‌رنجه‌کان ئەوەیە کە ڕەخنەگر لەناو تیۆرییە فەلسەفییەکاندا نوقم بێت و ته‌واو له‌ ئەزموونی خوێندنەوەی ڕۆمانەکە دوور بکەوێتەوە. واتا كاره‌كه‌ی زۆرتر گواستنه‌وه‌ی تیۆره‌كان بێت، له‌ جێیی پڕاكتیك و شڕۆڤه‌. ڕەخنە نابێـت سه‌کۆیه‌ک بێت بۆ كۆپیكردنی تیۆره‌كان و نمایشکردنی زانیارییەکانی ڕەخنەگر لەبارەی فەلسەفەوە، بەڵکوو ده‌بێت دیالۆگ له‌گه‌ڵ ئه‌و سه‌رچاوانه‌ دامه‌زرێنێت و خزمەت بە تێگەیشتنێکی قووڵتر لە ڕۆمانەکە بکات. سه‌رنجێکی دیکه‌ بریتییە لە هەڵوەشاندنەوەی ڕۆمانەکە و گواستنه‌وه‌ی بۆ ئاستی گێڕانه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ریی و كۆڵان، بەبێ ڕەچاوکردنی بایه‌خی ئێستاتیکا و لایەنی هونەری، لایه‌نی جوانیی زمان و کاریگەرییە سۆزدارییەکان به‌ لاوه‌ بنرێن. ڕۆمان، لە هەموو شتێک زیاتر، ئەزموونێکی ئێستاتیکی و هونەرییە. ڕەخنەگر پێویسته‌ هاوسەنگییەک لەنێوان شیکردنەوەی فەلسەفی قووڵ و لایەنی هونەری و ئێستاتیکی تێکسته‌که‌ ڕابگرێت.

ڕۆمان ئاوێنەیەکە کە لێیەوە دەڕوانین و خۆمان و جیهانەکەمانی تێیدا دەبینینەوە، بەڵام ڕەخنە هونەرێکە کە فێری دەبین چۆن بە هۆشیاری و قووڵی بڕوانینە ناو ئەو ئاوێنەیە، چۆن لایەنە شاراوەکانی بدۆزینەوە و چۆن لە تەنیا وەرگرتنی چێژ و کاتبه‌سه‌ربردنه‌وه‌ بچینە ئاستی تێگەیشتنی قووڵترەوە. ڕەخنەگرتن لە ڕۆمان تەنیا دۆزینەوەی کەموکووڕی نییە، هه‌وڵدان نییه‌ تا سکانداڵی تێکست بدۆزیته‌وه‌، بەڵکوو گفتوگۆیەکی بەهادارە لەگەڵ تێکستدا، لەگەڵ نووسەر و لەگەڵ کولتوورێک، کە ڕۆمانەکە لێیەوە سەری هەڵداوە.

لەم وتارەدا نامەوێت ڕیشە مێژووییەکەی پرسی ڕەخنەی ئەدەبی دەربخەم، نایشمەویت لق و بەش و جۆرەکان بە سەر بکەمەوە، بەڵکوو ئەوەی مەبەستمە، بازنەی کارەکە لە پرسی ڕەخنەگرتن لە ڕۆماندا لێک بدەمەوە. لە سپه‌یسی ئەدەبیدا ئەم ژانرە ئێستاکە قورسایییەکی گرنگ و بایەخێکی زۆری هەیە. ئێمەی کورد بە بەراورد بە مێژوو و گەشەی ڕۆمان و وردەکارییەکانی ڕۆماننووسین، تەواو نوێین. واتا ئەزموون و تێکەڵبوونمان بەم ژانرە، بە بەراورد بە مێژوو و سەرهەڵدانی ئەم ژانرە، کەمە. هەڵبەت هەمان ڕوانینیش بۆ دۆخی ڕەخنە و گەشەی ڕەخنەگرتن لە ڕۆمان ڕاستە. بەخێرایی ئاماژە بە قۆناغی گەشە و بەشێک لەو خەسڵەتانە دەکەین، کە لە پێوەندیی نێوان ڕەخنە و ڕۆماندا ڕوویان داوە. زۆر ناگەڕێینەوە دواوە، گه‌ر لە ڕەخنەی شێواز و فۆڕمەوە دەست پێ بکەین، کە سەرنج دەخاتە سەر پێکهاتە و شێوازی تێکست، وەک: ڕێزمان، زمان، ڕێکخستنی چیرۆک و هونەری نووسین. له‌م مۆدێله‌ی ڕه‌خنه‌، ناوەڕۆک و کارتێکەرە دەرەکییەکان پشتگوێ دەخرێن، به‌ڵام ڕەخنەی کۆمەڵایەتی جیاوازە، ئەمەیان پێوەندیی نێوان ڕۆمان و کۆمەڵگا شڕۆڤە دەکات و بە دوای قووڵبوونه‌وه‌ له‌ کێشە و پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکان، بابەتی چینایەتی و گۆڕانکارییە خێزانییەکان و ڕۆڵ و کاریگه‌رییان له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا ده‌گه‌ڕێت. لە ڕەخنەی دەروونشیکاریدا گرنگی بە دەروونی کارەکتەرەکان و نووسەر دەدرێت، بە پشتبەستن بە تیۆرییەکانی فرۆید، یۆنگ و دەروونناسەکانی دیکە. هەروەها لە ڕێگەی ڕەخنەی مێژوویییەوە، ڕۆمان لە چوارچێوەی سەردەم و دۆخی مێژووییی خۆی دەخوێنرێتەوە و کاریگەریی ڕووداوە مێژوویییەکان لەسەر تێکست لێک دەدرێتەوە. ڕەخنەی فیمینیستی بایەخی بە ڕۆڵ و سته‌می سه‌ر ژنان داوە. چه‌ند جۆری دیکه‌یش له‌ ڕه‌خنه‌ تایبه‌تمه‌ندێتی و چوارچێوه‌یان پێ دراوە. دەتوانین بڵێین ئەم هەنگاوانە دیدگا و ڕەوتی ڕەخنەیان گەیاندووەتە ئاستێک، کە لە زیاد لە گۆشەیەکەوە ڕەخنە و خوێندنەوە بۆ ڕۆمانه‌کان بخرێنە ڕوو. له‌ سه‌ره‌تاوه‌ بۆ ئێستاکه‌ ڕەخنە بەگشتی و فۆڕمی ڕەخنەگرتن لە ڕۆمانەکان، گۆڕانکاری زۆری بەسەردا هاتووە، لە هەڵسەنگاندنی تاکەکەسی و هەست و سۆزەوە بۆ دۆزینەوەی یاسا و پێکهاتەکانی تێکست، کە لە ناوەخنی گێڕانەوەیەکدا شاردراونەتەوە.

لە دۆخی پۆستمۆدێرندا ئەم گۆڕان و جووڵەیە درێژەیان پێ دراوە. ئەمجارە لە ڕەخنەدا پرسیار لە هەقیقەت، مانا و دەستەڵات کرا و سەرنج خرایە سەر فرەواتایی و شکاندنی چوارچێوە کلاسیکییەکان، لەو ڕێگەیەوە ڕەخنەی سیمۆتیکی پەیدا بوو و نیشانە و ئاماژە و هێماکان و چۆنیەتیی دروستبوونی واتا لە ڕێگەی نیشانەکانەوە بڕه‌وی پێ درا. لە کۆتایییەکانی سەدەی بیست، قوتابخانەیەکی دیکەی گرنگ کەوتە نێو بابەتی ڕەخنەی ئەدەبییەوە، بەتایبەت لە بازنەی ڕەخنەگرتن لە ڕۆماندا، ئەویش ڕەخنەی پێکهاتەخوازی بوو. ئەم جۆره‌ ڕەخنەیه‌ یەکێکە لەو قوتابخانانەی بە کاریگەرییەکی گەورە و بەهێزه‌وه‌ ده‌رکه‌وت.

هەموو تێکستێکی ئەدەبی بەپێی پێکهاتە و سیستەمە نیشانەیییەکانی ناوەوەی کار دەکات، نەک بەپێی مەبەستی خوێنەر یان ژیانی نووسەر. تێکست بە سەربەخۆیی لێک دەدرێتەوە و زانیاریی دەرەکی پشتگوێ دەخرێت. لەبەرانبەردا بایەخدان بە پێکهاتە و سەرنجدان لە وردەکاریی ڕێکخستنەکانی نێو تێکست و پێوەندیی نێوان توخمەکانی تێکست، هەڵکۆڵینی تێدا دەکرێت.

 لەم قۆناغەدا سیستەمی زمانەوانی بایەخی پێ درا و تێکستەکان خرانە بەردەم جۆرێک لە دووانەی دژیەک، کە بنەڕەتن و پێوەندییان بە دروستبوونی تێکستەوە هەیە، وەک: باش-خراپ، ڕووناکی-تاریکی، ژیان-مردن. لە ڕێگەی کۆد و ئاماژەکان و ئه‌و دژیه‌کییه‌وه‌ مانا دروست ده‌بێت. (تزڤیتان تۆدۆرۆڤ) ڕەخنەگری فەرەنسی-بولگاری، وەک یەکێک لە پێشەنگەکانی قوتابخانەی پێکهاتەگەراییی فڕەنسی، بیرۆکەیەکی گرنگی خستە ڕوو، کە ڕەخنە نابێت تەنیا وەسفکردنی کارێکی هونەری بێت، بەڵکوو پێویستە بە دوای زانستێکدا بگەڕێت لە ئەدەبیاتدا، زانستێک کە بتوانێت ئەو خەسڵەتە نهێنییەی کە تێکستێک دەکاتە ئەدەب، دەستنیشان بکات. ڕەخنەی ڕۆمان، وەک پیشە و هونەرێکی سەربەخۆ، پشت بە ڕێگەچارە فەلسەفی و شیکردنەوە بنچینەییەکان دەبەستێت. یەکێک لە گرنگترین ئەو ڕێگەچارانە شیکردنەوەی پێکهاتەیی(Structuralism)ە.

تۆدۆرۆڤ له‌ وتاری شیکردنەوەی پێکهاتەییی گێڕانەوە(Structural Analysis of Narrative)دا کە لە ساڵی ١٩٦٩ بڵاوی کرده‌وه‌، ڕۆڵێکی بنەڕەتیی بینی لە گۆڕینی تێگەیشتنمان لە ڕەخنەی ڕۆمان و ڕێگایەکی نوێی خستە بەردەم ڕەخنەگران: مامەڵەکردن لەگەڵ گێڕانەوەدا، نەک وەک دیاردەیەکی کولتووری یان کۆمەڵایەتی، بەڵکوو وەک سیستمێکی زمانەوانی، کە ڕێزمانێکی تایبەتی خۆی هەیە. له‌م ئاراسته‌یه‌وه‌ تۆدۆرۆڤ بنەمای زانستی گێڕانەوەی (Narratology) دامەزراند و ڕەخنەگرتن لە ڕۆمانی لە بواری هەست و سۆز و کەسێتییەوە بۆ بواری تیۆریی گواستەوە.

گرنگترین بیرۆکەی تۆدۆرۆڤ، پێداگرییە لەسەر ڕێبازی ناوەکی (Internal Approach). ئەو بە ڕوونی دەڵێت: “ئەدەب پێویسته‌ لە خه‌سڵه‌ته‌ تایبەتەکەیدا، وەک ئەدەب لێی تێبگەین، پێش ئەوەی بە دوای دیاریکردنی پێوەندییەکەیدا بگەڕێین لەگەڵ هەر شتێکی تردا.” تۆدۆرۆڤ ڕەتی دەکاتەوە کە ڕۆمان تەنیا وه‌ک بەرهەمی پێکهاتە دەرەکییەکان تەماشا بکرێت، وەک کۆمەڵناسی مارکسیستی، دەروونناسیی فرۆیدی. ئەو پێی وایە ئەم ڕێبازانە هەرچەندە گرنگن، بەڵام خودی کاکڵه‌ و مۆخی ئەدەب پشتگوێ دەخەن. تۆدۆرۆڤ بە ڕێبازی پێکهاتەخوازی داوا لە ڕەخنەکاران دەکات سەرنج بدەنە پێکهاتەی زمان، کە هه‌وێنی دروستکردنی تێکستە. ئەمە واتای ئەوە نییە بەهای کۆمەڵایەتی یان دەروونی له‌ ڕۆماندا نکۆڵیی لێ بکرێت، بەڵکوو جه‌ختکردنه‌وه‌یه‌ لەوەی‌ شیکردنەوە پێویسته‌ لەسەر چۆنیەتیی دروستبوونی گێڕانەوە بێت، نەک لەسەر فاکتەری دروستبوون. ڕۆمان یەکەم جار تێکستێکی زمانەوانییە، پێکهاتەیەکە لە نیشانە، کۆد و هێما، پاشان کاریگەرییەکی کۆمەڵایەتی یان دەروونییە.

تۆدۆرۆڤ زمان دەکاتە ژێرخانی بنەڕەتی بۆ شیکردنەوەی گێڕانەوە. چۆن لە ڕێگەی هەڵکۆڵینی زمانەوە بناخەی سروشتیی ڕێزمان دەدۆزینەوە، ئەوهایش لە ڕێگەی ڕەخنەی ئەدەبی، دەگەینە ڕێزمانی گێڕانەوە. کۆمەڵە یاسایەک هەن، به‌رچاوڕوونیمان ده‌ده‌نێ، چۆن چیرۆکێک دروست دەبێت، چۆن کاراکتەرەکان جووڵە دەکەن، چۆن کات و شوێن ڕێک ده‌خرێن. بەم شێوەیە تۆدۆرۆڤ دەتوانێت چیرۆکە هه‌ره‌ ئاڵۆزەکان بخاتە خانەیەک و شڕۆڤه‌یان بکات، هەروەک چۆن زمانەوانێک ڕێزمانییانه‌ ڕستەکان شی دەکاتەوە.

ڕەخنەگرتن له‌ ڕۆمان، کارێکی لەخۆڕا (ڕه‌ندۆم) نییه‌. شیکردنەوە و ڕامانه‌ لە تەکنیک و نێوه‌ڕۆک له‌ ڕووی: پێکهاتە و چیرۆک، ئایا گیڕانه‌وه‌که‌ چەندە بە سەرکەوتوویی داڕێژراوه‌ و چەند جێی باوه‌ڕه‌؟ ئایا ڕووداوەکان بە چ شێوازێک ڕێک خراون؟ ئایا گرژی و خاوبوونه‌وه‌ باش دوای یه‌کتر خراون‌؟ ئایا کەسێتییەکان سەرنجڕاکێشن و هه‌ست به‌ هه‌بوونیان ده‌کرێت؟ ئایا گەشەسەندنی کاره‌کته‌ر ڕووی داوە؟ کاره‌کته‌ره‌کان چەندە نزیکن لە مرۆڤی ڕاستینە؟ ئایا ئەو بیرۆکانە چۆن پێوەندیان لەگەڵ کۆمەڵگە و مێژوو و فەلسەفە دامەزراندووە؟ ئایا نەخشەی گێڕانه‌وه‌ وه‌ک ڕاستی‌ خۆی ده‌رده‌خات؟ ئایا ژینگە یارمەتیی دەدات بۆ گەیاندنی بارودۆخی ڕووداو و کەسێتییەکان؟ ئایا زمانەکە خاوەنی تایبەتمەندێتییە؟ نووسەر چەندە سەرکەوتوو بووە لە بەکارهێنانی میتافۆر، پارادۆکس، ڕێزمان و ڕستەسازیدا؟ دیالۆگەکان چەندە سروشتین؟ وەڵامی ئەم پرسیارانە، دەبێتە ڕێگەیەک کە دەکرێ ناو بنرێ: ڕەخنەی ناوەکی. ئەم ڕەخنەیە تیشک دەخاتە سەر هۆکارە ناوەکییەکانی ڕۆمانەکە خۆی، وەک پێکهاتە، زمان، کەسێتی و ناوەڕۆک. لێرەدا ڕەخنەگر کار لەسەر تەکنیک و هونەری نووسەر دەکات، بەڵام ڕەخنەی دەرەکی پێوەندیی نێوان ڕۆمانەکە و جیهانی دەرەوە شڕۆڤه‌ ده‌کات. وەک پێوەندیی ڕۆمانەکە بە مێژوو، کۆمەڵگە، ئابووری، فەلسەفە، ئایین و سیاسەتەوە.

با وردتر سه‌نج بده‌ین، ئه‌وانه‌ی بایه‌خ به‌ ناوه‌ڕۆك ده‌ده‌ن، ده‌پرسن: چۆن ڕۆمانەکە داڕێژراوه‌ و ورده‌کارییه‌ تەکنیکییەکان کامانه‌ن؟ بنیات، کاراکتەر، ڤه‌گێڕ، زمان، سیمبۆل و ڕێتم چۆن ڕێك خراون؟ ئایا بنیاتەکە یەکگرتووە؟ ئایا کاراکتەرەکان گەشە دەکەن؟ ئایا کاره‌کته‌ر و ڤه‌بێژەر باوەڕپێکراون؟ ئایا زمانەکە به‌هێز و گونجاوە؟ ئایا سیمبۆلەکان بە شێوەیەکی ئۆرگانی لە تێکستدا ڕەگیان داکوتاوه‌ یان بە زۆرەملێ داچێنراون؟ ڕستەکان چۆن دروست بوون؟ دەنگی گێڕانەوەکە چۆنە؟ زمان تەنیا ئامرازێک نییە، بەڵکوو خودی هونەرەکەیە، بۆیە دەبێت بپرسرێت ئایا زمانەکە سادە و ڕوونە یان ئاڵۆز و چڕە؟ هەردووکیان دەتوانن کارامە بن، بەڵام دەبێت بە مەبەست بە کار بهێنرێن. ئایا زمانەکە گونجاوە لەگەڵ بابەت و کاراکتەرەکاندا؟ ئایا ڕیتم له‌ گێڕانه‌وه‌که‌دا هه‌یه‌؟ ڕستە درێژ و کورتەکان دەتوانن بیرکردنه‌وه‌ و هەست دروست بکەن؟

له‌ به‌رانبه‌ردا ئه‌وانه‌ی بایه‌خ به‌ پێوه‌ندییه‌کان و کاریگه‌رییه‌ ده‌رکییه‌کان ده‌ده‌ن، ده‌پرسن: ئایا ڕۆمان لە بۆشاییدا دروست ده‌بێت؟ ئایا هەر ڕۆمانێک بەرهەمی سەردەمێک، شوێنێک و کولتوورێک نییه‌؟ ڕۆمان ڕەنگدانەوەی کۆمەڵگای خۆیەتی؟ ڕۆمان چۆن وەڵامی بارودۆخە مێژوویی و سیاسییەکان دەداتەوە؟ ڕۆمان چۆن لەگەڵ ئەدەبیاتی پێش خۆیدا دەدوێت؟

تۆدۆرۆڤ باوەڕی وایە هەموو چیرۆک و گێڕانەوەیەک ڕێسا و پێکهاتەیەکی بنه‌ڕه‌تیی هەیە، هەروەک چۆن زمان ڕێسا و ڕێزمانی هەیە. ئەرکی ڕەخنەکاره‌ ئەم پێکهاتە نھێنیانە بدۆزێتەوە. تۆدۆرۆڤ دەڵێت: پێکهاتەی چیرۆک دەکرێت وەک پێکهاتەی ڕێزمانی نێو ڕسته‌یه‌ک بخرێتە ڕوو. پاڵەوانەکانی ڕۆمان وەک – ناو (Noun)، کردەوەکانیان وەک – کار(Verb)، خەسڵەتەکانیان وەک – ئاوەڵناو (Adjective) ته‌ماشا بکرێن. پریپۆزیشن(Proposition) بچووکترین یەکەی پێکهاتەی گێڕانه‌وه‌ و ڕووداوه‌. واتا پێکهاتەی گێڕانەوەکان پێک دێن لە کەسێتییەک (ناو) و کردەوەیەک (کار) و وه‌سفی ناو و کاره‌کان (ئاوه‌ڵناو- ئاوه‌ڵکار). بۆ نموونە: پیاوێک (ناو) دەچێتە دەرەوە (کار)، چۆن ده‌یکات و پیاوه‌که‌ چۆنه‌-(وه‌سفه‌). ڕۆمانێکی تەواو لە ڕیزبەندی و پێکەوەگرێدراوی ئەم یەکه‌ بچووکانە دروست دەبێت. پریپۆزیشنەکان خۆیان کۆ دەبنەوە و زنجیرە دروست دەکەن. ئەم زنجیرانە یەکەیەکی تەواو لە چیرۆکەکە پێک دەهێنن، وەک تاقیکردنەوە، تۆڵەسەندنەوە یان هه‌وڵدان و ئاشتبوونه‌وه‌.

تۆدۆرۆڤ له‌ باره‌ی ڕۆڵ و پێگه‌ی کاره‌کته‌ره‌کان، هاوڕای (ڤلادیمیر پڕۆپ)ە، له‌باره‌ی تیۆریی (کەسێتی وەک ئه‌رک- فەنکشن). پڕۆپ ئه‌م تیۆ‌رییه‌ی لە شیکردنەوەی چیرۆکە خورافییە ڕووسییەکاندا خستە ڕوو. پێی وابوو کەسێتییەکان لە گێڕانەوەدا تەنیا بە تایبەتمەندێتییە تاکەکەسییەکانیان دیاری ناکرێن، بەڵکوو بە ڕۆڵ و کردەوەکانیان پێناسه‌ وه‌رده‌گرن. لە ڕەخنەی کلاسیکیدا کەسێتییەکان وەک مرۆڤی ڕاستینە ته‌ماشا دەکران، بە هەست و بیر و دەروونی ئاڵۆزه‌وه‌ تێکه‌ڵمان ده‌بوون، بەڵام تۆدۆرۆڤ دەڵێت کەسێتی لە بنەڕەتدا فەنکشنە. کاره‌کته‌ر لە چیرۆکدا بۆ ئەنجامدانی کارێکی دیاریکراو هەیە. تۆدۆرۆڤ ئەم بیرۆکەیە بەرفراوانتر دەکات و دەڵێت: لە هەر گێڕانەوەیەکدا، کەسێتییەکان بەپێی کار و کردەوەکانیان دیاری دەکرێن، نەک بەپێی بوون و ئامادەیییان. واتا: کەسێتی تەنیا (بکەر)ی کردارە وەک ئەوەی لە ڕستەدا (ناو) بکەری کردارە.

تۆدۆرۆڤ ویستیی چوارچێوەی ڕەخنە لە هەستەکان دوور بخاتەوە و نزیک بێتەوە لە زانست و ڕەوشت، کە تێیدا شیکردنەوەکە لەسەر بنەما و سیستەم و ڕێسایەک ڕێگه‌ی خۆی بگرێت.

تۆدۆرۆڤ هەوڵی داوە (ڕێزمان)ێک بۆ گێڕانەوە دابڕێژێت و ڕێساکانی جێبەجێ بکات. لەم ڕێزمانەدا، جۆرە جیاوازەکانی کردار (کار) و پێوەندیی نێوان کەسێتییەکان ده‌ربخات. بۆ نموونە: کردارەکان دەکرێت دابەش بکرێن بۆ (ئاکتی نەخشەدانان) و (ئاکتی ڕفتار)، پێش تۆدۆرۆڤ، زۆرێک لە ڕەخنەگران تیشکیان دەخستە سەر ناوەڕۆک و مانای ڕۆمان. تۆدۆرۆڤ ڕەخنەکەی کردە زانستی شیکردنەوەی پێکهاتە نھێنییەکانی گێڕانەوە. ئەمەیش یارمەتییەکی بەرچاوە تا له‌ ڕێگەی شیکردنەوەی پێکهاتە، جیاوازی لەنێوان ڕۆمانەکان بدۆزرینەوە و قسه‌یان له ‌باره‌وه‌ بکه‌ین. تۆدۆرۆڤ ویستیی چوارچێوەی ڕەخنە لە هەستەکان دوور بخاتەوە و نزیک بێتەوە لە زانست و ڕەوشت، کە تێیدا شیکردنەوەکە لەسەر بنەما و سیستەم و ڕێسایەک ڕێگه‌ی خۆی بگرێت.

مەبەستی سەرەکیی تۆدۆرۆڤ لەم وتارەدا، تەنیا شیکردنەوەی کارێکی ئەدەبیی دیاریکراو نییە، بەڵکوو ئامانج لێی دۆزینەوە و پێناسەکردنی ئەو پێکهاتە ئەبستراکتە و هێڵکارییە بنەڕەتییە گێڕانەوەییەیە، کە لە پشتی هەموو بەرهەمەکانەوەیە، واتە دۆزینەوەی (زمانی گێڕانەوە) نەک تەنیا پشکنین و شڕۆڤه‌ی تاکه‌که‌سییانه‌‌. جێبەجێکردنی ئەم بنەمایە بۆ ڕەخنە، واتا ده‌ربازبوون له‌ قسه‌ی ساده‌ و کڵێشه‌ییی له‌باره‌ی ڕۆمان، لێره‌وه‌ بازنه‌ی ڕەخنە لە پێداهه‌ڵگوتن یان دژایەتیکردنه‌وه‌ دەگۆڕێت بۆ شیکردنەوەی میکانیزم و ڕێزمان و شێوازەکانی دروستبوونی خودی گێڕانەوەکە.

ژانر بە پێکهاتەیەکی مۆدالیتیی زاڵ دیاری دەکرێت. واتا، هەر ژانرێک شێوازی دیاریکراوی مامەڵەکردنی هەیە لەگەڵ ڕاستی، گومان و باوەڕدا.

لایەنێکی دیکەی گرنگی تیۆریی پێکهاته‌خوازی، تێگه‌یشتنه‌ لە چه‌مکی ڕێگه‌- شێواز (Modality) له‌ گێڕانەوەدا، شێواز تەنیا دەرخەری ڕووداوێک نییە، بەڵکوو شێوازی ڕووداوەکەیش ده‌گرێته‌وه‌: ئایا ئەم ڕووداوە ڕووی داوە؟ ئه‌گه‌ری ڕوودانی ڕووداوه‌كه‌ چه‌نده‌؟ پێویستە ڕوو بدات، یان ئەستەمە ڕوو بدات؟ تۆدۆرۆڤ دوو جۆر مۆدالیتی- شێواز دیاری دەکات: ئاماژە بە ڕووداوه‌ ڕاستینەکان دەکات کە ڕوویان داوە و ئاماژە بە ڕووداوە گرنگه‌کان، ئارەزوومەندەکان یان مەرجییەکان دەکات که‌ ڕوویان نه‌داوه‌. ئەم جیاوازییە زۆر گرنگە لە شیکردنەوەی ڕۆمان. ژانر بە پێکهاتەیەکی مۆدالیتیی زاڵ دیاری دەکرێت. واتا، هەر ژانرێک شێوازی دیاریکراوی مامەڵەکردنی هەیە لەگەڵ ڕاستی، گومان و باوەڕدا.

تۆدۆرۆڤ له‌ شڕۆڤه‌ی گێڕانه‌وه‌دا بایه‌خ به‌ سێ جۆر پێوەندی ده‌دات: یه‌که‌م، (کات) کامە به‌ش و پاژ پێش کامەیە؟ ئایا گێڕانەوەکە بە ڕێکوپێکی کات دەڕوات یان بە شێوازێکی پچڕپچڕ- تێکه‌ڵ؟ دووه‌م، (هۆکار): ئایا ڕووداوێک هۆکاری ڕووداوێکی دیکەیە؟ ئەم جۆرە پێوەندییە پایه‌ی وه‌ستانی پڵۆتە. بێ پێوەندیی هۆکار، گێڕانه‌وه‌ ته‌نیا زنجیره‌یه‌ک ڕووداوی دوای یه‌کتر خراوه‌. سێیه‌م، (شوێن): کاراکتەرەکان لە کوێن؟ چۆن شوێن کاریگەری دەخاته‌ سەر ڕووداوەکان؟ گرنگیی ئەم پێوەندییانە لەوەدایە کە بنیاتی چیرۆک دروست دەکەن. به‌گشتی ده‌کرێ بپرسین، ئایا ڕووداوەکانی گێڕانه‌وه‌یه‌ک یەک لە دوای یەک ڕوو دەدەن؟ ئایا چەند ڕووداوێک لە هەمان کاتدا ڕوو دەدەن (وەک دوو چیرۆکی هاوتەریب)؟ ئایا چیرۆکێک لەناو چیرۆکێکی دیکەدایه‌؟ هه‌روه‌ها پێویسته‌ بزانین، چیرۆک تەنیا لیستێک ڕووداو نییە، بەڵکوو زنجیرەیەک ڕووداوی به‌یه‌که‌وه‌پێوه‌ستکراوه‌، کە هەر یەکەیان کاریگەریی لەسەر ئه‌وی دیکەیان‌ هه‌یه‌. ئەم جۆرە شیکردنەوانە ڕێگە بە ڕەخنەگر دەده‌ن – نه‌خشه‌ی گێڕانەوە، بە وردی بپشکنێت و ببینێت چۆن توخمەکان پێکەوە لکاون.

گرنگترین ئامانجی تۆدۆرۆڤ لە هەموو ئەم شیکردنەوانەدا، دۆزینەوەی ئه‌ده‌بیه‌ت (Literariness)ە. ئەو تایبەتمەندێتییە شاراوەیەی کە تێکستێک دەکاتە ئەدەب و جیای دەکاتەوە لە مێژوو و زانست و دایده‌بڕێت له‌ گێڕانه‌وه‌کانی زمانی میللی و ڕۆژانە، وتاری ڕۆژنامەوانی و هیی دیکه‌. ئەم پرسیارە لە سەرەتای سەدەی بیستەمەوە ڕووبەڕووی زۆرێک له‌ ڕه‌خنه‌گران کراوه‌ته‌وه‌ و بۆچوونی جیاواز له ‌بارەیە‌وه‌ خراوه‌ته‌ ڕوو.

تۆدۆرۆڤ لە ڕوانگەی پێکهاتەخوازییه‌وه‌ ئەم تێگه‌یشتنه‌ پاته‌ دەکاتەوە، ئه‌ده‌بیه‌ت لە پێکهاتە تایبەتەکانی تێکستدا حه‌شار دراوه‌، مه‌به‌ستی چۆنیەتیی بەکارهێنانی زمان و شێوازی ڕێکخستنی بەندەکانی گێڕانەوە و جۆری پێوەندییە کاتی و هۆکارییەکانه‌. بەم شێوەیە ڕەخنەی ئەدەبی لە هونەرێکی سۆزدارانه‌وە بۆ زانستێکی سیستێماتیک دەگۆڕێت. تۆدۆرۆڤ ئامانجی بووه‌- زانستی ئەدەب- دابمەزرێنێت، زانستێک کە میتۆد و پێوەری ڕوونی هەبێت، زانستێک بتوانێت یاسا گشتگیرەکانی به‌رکار بکات و بخاته‌ ڕوو. بۆ گەیشتن بەم ئامانجە، پشت بە بازنه‌ی ورده‌کارییه‌کانی زمان دەبەستێت. واتا، ئەو زاراوه‌ زمانەوانیانه‌ی له‌ بازنه‌ی شیکردنه‌وه‌ و ناسینه‌وه‌ی زماندان وەک بکەر، کردار، ئاوه‌ڵناو، مۆدالیتی، سینتاکس، ده‌کرێت بۆ شیکردنەوەی گێڕانەوە سوودیان لێ وه‌ربگیرێت. ئەمە دوو سوودی به‌رچاوی هەن:

یەکەم: زمانەوانەوانی، زانستێکی دامەزراوە بە میتۆد و زاراوەی ڕوون. بە بەکارهێنانی زاراوەکانی، ڕەخنەی ئەدەبی دەتوانێت لە سۆز و ڕای تاکەکەسی دوور بکەوێتەوە و ببێتە شیکردنەوەیەکی سیستێماتیک.

دووەم: چونکە زمان خودی کەرەستەی دروستکەری ئەدەبە، بەکارهێنانی زمانەوانی واتای ئەوەیە: زمان بە زمان شی دەکرێتەوە. لای تۆدۆرۆڤ ئەمە بابەتیانەترین ڕێبازە، چونکوو ئەدەب خۆی لە زماندا دروست بووە و زمانەوانی تاکه‌ زانستە بتوانێت بە ڕاستی لە ماهیەتی ئەدەب نزیک بێتەوە. هەرچەندە ئه‌م ڕوانگه‌یه‌ بایەخێکی گەورەی بۆ ڕەخنەی ڕۆمان هەیە، بەڵام ڕەخنەگران ئاماژە بە هه‌ندێک کۆت و به‌ند و سنوور دەکەن. گرنگترین ڕەخنە ئەوەیە: پێکهاتەخوازی بایه‌خ و گرنگیی ڕۆڵی مێژوویی و کۆمەڵایەتی و تایبەتمەندێتیی کولتووری ناهێڵێت. کاتێک له‌و چوارچێوه‌یەدا‌ ڕۆمانێک وەک سیستمێکی زمانی سەیر دەکه‌ین، ئەوا دەرەوەی تێکست به ‌ته‌واوی پشتگوێ دەخه‌ین، له ‌کاتێکدا ده‌زانین ڕۆمان تەنیا پێکهاتەیەکی ئەبستراکت نییە، به‌ڵکوو ڕۆمان بەرهەمی سەردەمێکە، دەنگی مرۆڤێکە، وەڵامێکە بە بارودۆخێکی کۆمەڵایەتیه‌وه‌، گوزارشته‌ له‌ هه‌ست و دۆخی جیاوازجیاوازیش.

باختین پێی وایه‌ ڕۆمان دایالۆگە و له‌و دیالۆگه‌دا چەندان دەنگ به‌ر یه‌کدی ده‌که‌ون، وه‌ک دەنگی کولتوورە جیاوازەکان، چینە کۆمەڵایەتییەکان، ئایديا سیاسییەکان.

ڕەخنەگرانی مارکسیستی و مێژوویی- کۆمەڵایەتی وەک لۆکاچ و باختین بۆچوونیان له‌گه‌ڵ ڕه‌خنه‌ی پێکهاته‌خوازی یه‌ک ناگرێته‌وه. باختین پێی وایه‌ ڕۆمان دایالۆگە و له‌و دیالۆگه‌دا چەندان دەنگ به‌ر یه‌کدی ده‌که‌ون، وه‌ک دەنگی کولتوورە جیاوازەکان، چینە کۆمەڵایەتییەکان، ئایديا سیاسییەکان. ئەم دیالۆگانه‌ بە شیکردنەوەی پێکهاتەیی بێبایه‌خ ده‌کرێن. هه‌روه‌ها له‌ ڕه‌خنه‌ی پێکهاتەخوازیدا، نووسەر و خوێنەریش ته‌واو پشتگوێ دەخرێن. ڕۆلان بارت لە (مەرگی نووسەر)دا باسی ئەوەى کرد، ئه‌وه‌ خوێنەر تێکست به‌ هۆی ماناکانه‌وه‌ دروست دەکاتەوە، نەک تەنیا نووسەر، بەڵام لە شیکردنەوەی پێکهاتەییدا نە نووسەر شوێنی هەیە و نە خوێنەریش، بەڵکوو تەنیا پێکهاتەی تێکست گرنگە. (ڕەخنەی وەڵامی خوێنه‌ر) پێی وایە هەر خوێنەرێک مانایەکی جیاواز دروست دەکات و هێزی خوێندنەوە لە مانای تێکست جیا نابێته‌وه‌.

لە بەرانبەردا وه‌ک پاڵپشتى بۆ پێکهاتەخوازیی تۆدۆرۆڤ، ده‌شێت بڵێین، مانا لە یاسا گشتگیرەکانی پێکهاتەدا دەستنیشان دەکرێت، نەک لە هێزی تاکەکەسیی خوێنەردا. پاشان ده‌پرسن پێش ئەوەی بزانین تێکستێک چۆن و بە کۆنتێکستەوە گرێ دراوە، پێویستە بزانین خودی تێکسته‌که‌ چۆن کار دەکات. تۆدۆرۆڤ ڕوونی کردووه‌ته‌وه‌، که‌ دژی شیکردنەوەی مێژوویی یان کۆمەڵایەتی نییه‌، بەڵکوو پێی وایە ئەوە دەبێت دوای شیکردنەوەی پێکهاتەیی بێت، نەک پێشتر. ئەمە واتای وایه‌ پێکهاتەخوازی خۆی بە (پلەی یەکەمی شیکردنەوە) دەبینێت. واته‌: ئەوکات دەتوانین بپرسین لەبارەی پێوەندییەکانی تێکست لەگەڵ مێژوو، کۆمەڵگا و کولتوور، که‌ بنیاتی پێکهاته‌که‌ ئاما ده‌بێت. وه‌ک پوخته‌یه‌ک ده‌کرێ هه‌ردوو ڕوانگه‌ له ‌به‌رچاو بگرین و بڵێین: ڕۆمان دوو دیووی هه‌ن‌، لە لایەک پێکهاتەیەکی زمانەوانییە کە دەتوانرێت بە شێوەی زانستی شڕۆڤه‌ و شیکردنه‌وه‌ی بۆ بکرێت، لە لایەکی دیکەوه‌ دەنگی مرۆڤێکە، کە چیرۆکی خۆی دەگێڕێتەوە، وێنەی ئه‌و جیهانه‌یه‌ تێیدا دەژیین، هه‌روه‌ها جۆرێک گفتوگۆیە لەگەڵ خوێنەردا.

ڕەخنەگری به‌ئاگا، هەردوو ڕووخسارەکە دەبینێت. یەکەم جار لەگەڵ چاوی پێکهاتەخواز دەڕوانێت و دەپرسێت: چۆن ئەم تێکسته‌ دروست بووە؟ کام یاسا بە کار هاتووە؟ دواتر دەپرسێت: ئەم تێکسته‌ چیم پێ دەڵێت؟ چۆن تێگەیشتنم لە مرۆڤ و جیهان دەگۆڕێت؟

تۆدۆرۆڤ پێمان دەڵێت ڕۆمان – ڕێزمان- نییە، بەڵکوو -گێڕانەوە-یە، بەڵام بۆ ئەوەی چاکتر بگەین بە گێڕانەوەکە، پێویستە یەکەم جار ڕێزمانەکەی تێبگەین. تۆدۆرۆڤ له‌ ڕۆماندا پێکهاتەی پڵۆت بە شێوەیەکی بنەڕەتی شرۆڤە دەکات. بە بڕوای ئەو پڵۆتی تەواو بریتییە لە: گواستنەوەی دۆخێکی هاوسەنگ بەنێو دۆخێکی شێواودا بۆ گەیشتن بە دۆخێکی هاوسەنگیی نوێ، کە له‌ هاوسه‌نگیی سه‌ره‌تا ده‌چێت، بەڵام هەمان شت نییە. ئەم شێواندنە پێویستە وەک پێکهاتەیەکی به‌رده‌وام جووڵاو ته‌ماشا بکرێت، نەک تەنیا وەک ڕووداوێکی دەرەکی. لێره‌دا ڕه‌خنه‌گری ڕۆمان له‌ دۆخی نوێ ڕا ده‌مێنێت، ئایا ئەم هاوسەنگییە نوێیە چ جۆرە سپه‌یس و گۆڕانێکی هێناون‌‌؟ ئایا به‌ چ جۆره‌ ئه‌نجامێک گه‌یشتووه‌؟ ئایا ڕوویه‌کی نوێی کاراکتەره‌کان ده‌بینین یان تەنیا پاشەکشەیە بۆ دۆخێکی وه‌ستاو؟

گێڕانەوە لای نووسه‌ری کوردی، یان گێڕانه‌وه‌یه‌کی ساده‌ی کلاسیکییه‌ یان پڕە لە ئاڵۆزیی کۆمەڵایەتی و سیاسی و مێژوویی.

ده‌مه‌وێت له‌و ڕوانگه‌یه‌ی تۆدۆرڤه‌وه‌ له‌باره‌ی دنیای ڕه‌خنه‌ و گێڕانه‌وه‌ی کوردییەوە چه‌ندسه‌رنجێکی کورت بنووسم:

بەگشتی گێڕانەوە لای نووسه‌ری کوردی، یان گێڕانه‌وه‌یه‌کی ساده‌ی کلاسیکییه‌ یان پڕە لە ئاڵۆزیی کۆمەڵایەتی و سیاسی و مێژوویی. هه‌ڵبه‌ت لێره‌ و له‌وێ جاروبار ڕۆمان بڵاو ده‌بنه‌وه‌، كه‌ مرۆڤ چه‌قی ئیشكردنه‌ و دۆخه‌ ئێستاتیكییه‌كان ڕووی زاڵن، به‌ڵام ئه‌م هه‌وڵانه‌ كه‌م و ده‌گمه‌نن. ده‌توانین بڵێین: هاوسەنگیی سەرەتا، به‌ مانای وێناکردنی ژیانی ئاسایییانەی تاکی کورده‌ پێش ڕووداوێکی گەورە، بۆ نموونه‌ ڕووداوی (هه‌ڵگیرسانی شۆڕش، ئەنفال، کۆڕه‌و، شه‌ڕی ناوخۆ، ڕاپەڕین) یان دۆخێکی کۆمەڵایەتیی (وەک ژیانی گوند و ورده‌کارییه‌کانی). دۆخی شێواندن ئەو پێکهاتە بنه‌ڕه‌تیه‌یه‌ زۆرینه‌ی ڕۆمانی کوردی لەسەر دامه‌زراوه‌، وەک (شەڕ، ژنکوژی، زوڵم و دیکتاتۆریەت، ناپاکی له‌ خه‌ڵک و خاک). کاتێک دێین به‌م ئاراسته‌یه‌ شیکردنەوە ده‌که‌ین بۆ ڕۆمانی کوردی، له‌ خاڵی یه‌که‌مدا لە گێڕانەوەی ڕووداوەکان به‌ شێوه‌ی کڕۆنۆلۆژی داده‌بڕێین و ده‌چینه‌ نێو بابەتی چۆنیه‌تیی شێواز و داڕشتنی گێڕانەوەکە و ئاستی هونه‌ریبوونی گێڕانه‌وه‌که‌. ئاوڕدانه‌وه‌ له‌ بنەماکانی (شیکاریی پێکهاتەیی گێڕانەوە)ی تۆدۆرۆڤ، چوارچێوه‌ی ئه‌م فۆڕمه‌ له‌ خوێندنه‌وه‌ و ڕه‌خنه‌ ئاراسته‌ ده‌کات. له‌و ڕێگه‌یه‌شه‌وه‌ ڕەخنە لە وەسفکردنی بابەتی سادە و بیروباوەڕی کەسێتییەوە ده‌گۆڕێت بۆ فۆڕمێکی کۆنکرێتی – زانستی و بابەتییانە. ئه‌م چوارچێوه‌یه‌ بۆ ڕه‌خنه‌گرتن له‌ ڕۆمان‌ ئامرازێکه‌ بۆ شیکردنه‌وه‌ و شڕۆڤه‌ و ئاوڕدانه‌وه‌ لە فۆڕم و ورده‌کاری ناوەکی ڕۆمان.

کاتێک سه‌رنج له‌ ڕەخنەی ڕۆمان لە ئەدەبیاتی کوردیدا دەده‌ین، هێشتا زۆرینەی ڕەخنەکان لە ئاستی وەسفکردن و سۆزدان، له‌ ئاستی دابه‌شکاریی باش و خراپدان، ئه‌و ڕه‌خنانه‌ که‌من کە بە میتۆدێکی سیستماتیک کار لەسەر دیوی هونه‌ریبوونی گێڕانه‌وه‌ و ورده‌کارییه‌کانی بنیات، کاراکتەر، ڤه‌گێڕ و شوێن و کات بکات. زۆرجار ڕەخنەکان دووبارە گێڕانەوەی چیرۆکن یان باسکردنن لە نووسەر و خه‌سڵه‌ته‌کانی نووسه‌ر، که‌ به ‌لای دیوی کۆمەڵایەتیدا شۆڕ ده‌بێته‌وه‌. جاروبار ده‌بینین، پێداچوونه‌وه‌ و ڕانان و کۆمێنت به‌ ڕه‌خنه‌ ئه‌ژمار ده‌کرێن. وەک پێشتر گوتمان ئەمە لەوەوە دێت، کە ئەو ڕەخنەیە دایەڵۆگ لەگەڵ تیۆرییە جیاوازەکان دانەمەزرێنێت، تا لەو ڕێیەوە هێزی تر بە تواناکەی بدات.

بەکارهێنانی تیۆریی تۆدۆرۆڤ لە ڕەخنەی ڕۆمانی کوردیدا دەتوانێت دەرگایەکی نوێ بکاتەوە و ڕەخنه‌ لە دۆخی سۆزداری و لایه‌نگرێتییه‌وه‌ بگوازێتەوە بۆ شیکردنەوەی زانستی پێکهاتەیی. ڕێگای تۆدۆرۆڤ گه‌شتێکه‌ لە وەسفەوە بۆ زانست، لە تاکەکەسییەوە بۆ گشتگیری، لە ناوەڕۆکەوە بۆ پێکهاتە- ڕێگایەکی گرنگ و پێویستە بۆ ڕەخنەی ڕۆمان.

هیچ ڕێباز و قوتابخانەیەکی ئەدەبی لە دەرەوەی ڕەخنە و سەرنجەوە نییە. تیۆریی پێکهاته‌خوازیش ڕووبەڕووی ڕەخنە بووەوە، چونکوو بایەخ و سەنگیی بۆ ئەزموونی نووسەر و خوێنەر نەبوو. ئەم چوارچێوە گشتییە، بەتایبەت لە دیوی کۆمەڵایەتی و مێژووییی تێکست، کەلێنی دروست دەکرد، بۆیە ئەم قوتابخانەیە گەشەی پێ درا و ڕەخنەی پاش- پێکهاته‌خوازی ده‌رکه‌وت.

هەموو تێکستێک چەندان مانای جودا هەڵدەگرێت و تێکست لە دۆخێکێکی ناسەقامگیردایە و بێژمار مانا بەرهەم دێن.

ڕەخنەی پاش- پێکهاتەخوازی لە ساڵانی ١٩٦٠-١٩٧٠کان هاتە کایەوە وەک وەڵامێک بۆ سنوورداریەکانی پێکهاتەخوازی. خەسڵەتەکان گۆڕانیان بەسەردا هات، هەڵوەشاندنەوەی دۆخی دڵنیایی، بە مانای ئەوەی هیچ واتایەک جێگیر و کۆنکرێتی نییە، نووسەر دەستەڵاتی بەسەر واتادا نییە و خوێنەر واتا دروست دەکات. هەموو تێکستێک چەندان مانای جودا هەڵدەگرێت و تێکست لە دۆخێکێکی ناسەقامگیردایە و بێژمار مانا بەرهەم دێن. بازنەی تیۆرییەکانی مەرگی نووسەر-ی (ڕۆڵان بارت)، هەڵوەشاندنەوەگەرایی (ژاک دێریدا)، تێۆریی دەقئاویزانی (ژولیا کریستیڤا) و بەشدارییەکانی (مێشێل فۆکۆ) لەبارەی مێژووی بیرکردنەوە و دەسەڵات و زانیاریی بازنەی پۆست- پێکهاتەخوازی فرەوان کرد. ئه‌گه‌ر به‌ خێرایی ئاماژه‌ به‌ خاڵه‌ دیار و جیاوازه‌کان بکه‌ین، ده‌ڵێین: بازنه‌ی پێکهاتەخوازی پێک دێت له‌ واتای جێگیر، ڕاستکردنه‌وه‌ی پێکهاتە، سیستەمی داخراو، یاسا گشتییه‌کان. له‌به‌رانبه‌ردا بازنه‌ی – پاش-پێکهاتەخوازی پێک دێت له‌ واتای ناسه‌قامگیر، هەڵوەشاندنه‌وه‌ی پێکهاته‌، سیستەمی کراوە، پرسیارکردن لە یاساکان.

 تۆدۆرۆڤ یه‌کێکه‌ له‌وانه‌ی له‌گه‌ڵ هه‌ردوو دۆخه‌که‌دا خۆی گونجاندووه‌، هه‌م قۆناغی پێکهاته‌خوازی و هه‌م قۆناغی پاش-پێکهاته‌خوازی. تۆدۆرۆڤ دەستی کرد بە نووسین لەبارەی کۆلۆنیالیزم، مێژووی بیرکردنەوە و ئاکاری مرۆیییەوە. لە کتێبەکەیدا به‌ناوی داگیرکردنی ئەمریکا (The Conquest of America)دا لە ڕێبازی پێکهاتەخوازییه‌وه‌ باز ده‌دات و دەگەڕێتەوە بۆ پرسیارەکانی مێژوو، دەستەڵات. ئەو خۆی دەڵێت: (من هەموو ژیانم خەریکی پێکهاتەخوازی بووم، ئێستاکه‌ کاتی ئەوەیە بگەڕێمەوە بۆ ناوەڕۆک.) ئەم گۆڕانکارییە پرسیارێکی گرنگ ده‌وروژێنێت: ئایا پێکهاتەخوازی به‌سه‌رچووه‌؟ کاتێک تۆدۆرۆڤ له‌ کۆتایییه‌کانی ته‌مه‌نی گەڕایەوە بۆ پرسیارەکانی ناوه‌ڕۆک، ئاماژه‌ نییه‌ بۆ به‌لاوه‌نانی پێکهاتەخوازی، به‌ڵکوو مانای ئه‌وه‌یه‌، پێکهاتەخوازی گرنگ و پێویستە، بەڵام ده‌کرێ سنوورداریه‌که‌ی فره‌وان بکرێت‌.

The post لەبارەی ڕەخنەی ڕۆمانەوە appeared first on ژنەفتن.

بێگومان ده‌یان نووسه‌ر و فه‌یله‌سووف و ڕه‌خنه‌گر له‌باره‌ی چه‌مکی خوێنه‌ره‌وه‌ نووسیویانه‌، به‌ڵام من ده‌مه‌وێت ته‌نیا دیدگای یه‌ک نووسه‌ر و ڕه‌خنه‌گر به‌سه‌ر بکه‌مه‌وه‌، له‌ ڕێگه‌ی ئه‌و ڕوانینه‌ جیاواز و سه‌رنجڕاکێشه‌ی بۆ چه‌مکی خوێنه‌ر هه‌یه‌تی؛ چوارچێویه‌ک بۆ تێگه‌یشتن له‌ ڕۆڵی خوێنه‌ری ڕۆمان بخه‌مه‌ ڕوو‌.

ڤۆلفگانگ ئایزەر لە کتێبی “The Act of Reading: A Theory of Aesthetic Response” بە وردی باس لە پڕۆسه‌ی خوێندنەوە دەکات، وەک ئەزموونێک کە تێیدا هۆشیاریی خوێنەر لەگەڵ پێکهاتەی تێکستدا کارلێک دەکات. ئێمە کاتێک باس لە چەمک و بیرۆکه‌کانی نێو تیۆرییه‌که‌ی ئایزه‌ر دەکەین، مه‌به‌ستمانه‌ تێبگەین خوێنەر چۆن ڕۆمان ده‌خوێنێته‌وه‌، چۆن پێوەندی لەگەڵ تێکسته‌که‌ دروست دەکات، چۆن مانا به‌رهه‌م ده‌هێنێت؟ لە ئەنجامی ئەم پێوەندییەدا، باس لە جیاوازیی نێوان ئەو خوێنەرە گریمانەیییە دەکەین کە ڕۆماننووس لە کاتی نووسیندا لە بیریەتی و ئەو خوێنەره‌ی لە واقعدا ڕۆمانه‌که‌ دەخوێنێتەوە. باس لە بۆشایی و ناڕوونییەکان دەکەین، که‌ ڕۆماننووس به‌ ئاگایییه‌وه‌ بۆ خوێنەری جێ هێشتوون. باس لە بەرپرسیارێتیی ڕەوشتیی خوێنەر دەکەین لە پێکهێنانی مانادا. باس لە چۆنیەتیی کاریگەریی جیاوازییە کولتووری، مێژوویی و کەسێتییەکان لەسەر تێگەیشتن دەکەین.

چەمکی خوێنەری شاراوە- ناوه‌کی- گریمانه‌یی (Implied Reader)، کە لەلایەن ئایزەرەوە پەرەی پێ دراوە و بەشێکە لە به‌رهه‌می قوتابخانەی کۆنستانس و تیۆریی وه‌رگرتن، نه‌ک هەر گۆڕانکارییەکیی بنەڕەتیی بەسەر شێوازی تێگەیشتنمان لە پێوەندیی نێوان تێکست و خوێنەردا هێنا، بەڵکوو پرسیارە فەلسەفییەکانی بوون، مانا و ڕەوشتیی خوێندنەوەی قووڵتر کردەوە. ئایزەر بە دوورکەوتنەوە لە قوتابخانە تیۆرییەکانی پێش خۆی، کە تەنیا بایەخیان بە نووسەر یان تێکست دەدا، تیشکی خستە سەر ڕۆڵ و پێگەی بنەڕەتیی خوێنەر لە پڕۆسەی بنیاتنان و سەرپێخستنی مانا. خوێنەری شاراوە لە ئاستێکی قووڵدا خاوەنی قەوارەیەکی ئاڵۆز و دژیەکە. ئایزەر ئەم خوێنەرە وا پێناسە دەکات؛ کە لە دەرەوەی تێکستدا بوونێکی فیزیکیی نییە، بەڵام لە چوارچێوەی تێکستدا زۆر چالاکە. خوێنەری شاراوە، هاوکات ئامانج و ئامێرە؛ نووسەر لە کاتی نووسیندا بۆ ئەم خوێنەرە گریمانەیییە دەنووسێت، بەپێی ئاستی زانیاری، کولتوور و چاوەڕوانییەکانیی ئەو خوێنەرە دەجووڵێتەوە. لە هەمان کاتدا ئەم خوێنەرە خۆی لە تێکستدا دروست دەبێت و پێناسە دەکرێت. مانا و واتای قووڵ، نەک بەس لە تێکستەکەوە سەرپێ دەکەوێ، بەڵکوو لە کارلێکی نێوان تێکست و خوێنەری شاراوەوە سەرچاوە دەگرێت. خوێنەری شاراوە وەک چوارچێوەی ئەم ئەزموونە کار دەکات، کە چۆن هۆشیاریی خوێنەر ئاڕاستە بکرێت بۆ ئەوەی ئەزموونی ئێستاتیکی دروست ببێت. پێویستە له‌ یادمان نه‌چێت، که‌ مانا بە یەکجار دروست نابێت، بەڵکوو بە هێواشی لە ماوەی خوێندنەوەدا، لە ڕێگەی دروستکردنی چاوەڕوانی و سەلماندن، یان شکاندنی ئەو چاوەڕوانییانەی هه‌ن، بەرهەم دێت.

لەنێوان نووسەر و خوێنەری شاراوەدا پێوەندییەکی باڵا هەیە. نووسەر هەوڵ دەدات لە خۆی دەربچێت و ببێتە خوێنەری خۆی، واتە هەوڵێک بۆ تێگەیشتن لە چۆنیەتیی وەرگرتنی تێکستەکە لەلایەن “ئەوی دیکە”وە. لێرەدا خوێنەری شاراوە ڕێگەیەکە بۆ دەرچوون لە ئیگۆی نووسەر و دروستکردنی پێوەندییەک لەگەڵ ئەو جیاوازییەی کە خوێنەری ڕاستینە نوێنەرایەتیی دەکات. ئەم پرۆسەیە پرسیارێک دەخاتە ڕوو: چۆن نووسەرێک دەتوانێت بۆ کەسێک بنووسێت کە تەواو نایناسێت؟ وەڵامەکەی ئایزەر لە خودی دیالێکتیکی خوێنەری شاراوەدایە؛ خوێنەرێک بوونی هەیە و نییە، دروستکراوە و دروستکەرە، کار دەکات و کاری تێ دەکرێت.

گرنگە چه‌مکی خوێنەری شاراوە- ناوه‌کی لە چەمکە هاوشێوەکانی تر جیا بکرێتەوە. بۆ نموونه:‌ خوێنەری شاراوە و خوێنەری ڕاستینە چیی جیایان ده‌کاته‌وه‌؟ یەکەمیان ئایدیاڵ و گریمانەیییە. ڕۆڵێکی دیاریکراوی هه‌یه‌، به‌ڵام دووەمیان لە واقعدا تێکستەکە دەخوێنێتەوە و ئەزموون و پێشینەی کەسێتیی خۆی تێکه‌ڵ ده‌کات. خوێنەری شاراوە و نووسەر پێوه‌ندییه‌کی تایبه‌تیان هه‌یه‌. خوێنەری شاراوە بەرهەمی نووسەرە، بەڵام هاوواتای خودی نووسەر نییە. نووسەر خوێنەرێکی گریمانەیی لە خەیاڵدایە، بەڵام ئەم خوێنەرە وەک پێکهاتەیەکی سەربەخۆ لەنێو تێکستدا ڕۆڵ و کاریگەریی خۆی هه‌یه‌ و ڕه‌نگه‌ لە چاوەڕوانییەکانی نووسەر دەربچێت. خوێنەری شاراوە پێوەندیی بە چەمکی پۆلیفۆنی باختین-یشەوە هەیە، چونکە تێکستە قووڵه‌کان چەندان دەنگ و چاوەڕوانی لە خۆ دەگرن و لێرەدا خوێنەری شاراوە دەتوانێت چەند خوێنەرێک بێت له‌ یه‌ک کاتدا. ئەمە تێکستەکە دەکاتە شوێنێک کە تێیدا دەنگە جیاوازەکان ببیسترێن.

سەرەڕای گرنگییەکەی، چەمکی خوێنەری شاراوە- ناوه‌کی ڕووبەڕووی هه‌ندێ ڕەخنەیش بووەتەوە. ڕەخنەگرانی بواری فێمینیست، پۆستکۆلۆنیال و مارکسیست جەختیان لەسەر ئەوە کردووەتەوە، خوێنەری شاراوە زۆرجار ڕەنگدانەوەی خوێنەرێکی سپیپێست، نێرینە، خۆرئاوایی و خاوەنپێگەی چینایەتیی باڵایە، کە جیاوازییە کولتووری و چینایەتییەکان پشتگوێ دەخات. ڕەخنەیەکی تر ئەوەیە: ئەم چەمکە سنوور بۆ خوێنەر دادەنێت و ڕێگەیه‌کی کەم بۆ لێکدانەوەی جیاواز دەهێڵێتەوە، لە کاتێکدا ڕەخنەگرانی وەک  ڕیکۆر و بارت و دێریدا جەخت لەسەر ئازادیی خوێنەر و کراوەییی تێکست دەکەنەوە. خوێنەری شاراوە وەک یاسایەکی لۆژیکی گشتاندنی بۆ دەکرێت، له‌ کاتێکدا ده‌کرێت خوێنەران و چاوەڕوانییەکانیان به‌پێی کات بگۆڕێن و ئه‌و خوێنەره‌ ڕه‌نگه‌ نەتوانێت وه‌ڵامی گشت گۆڕانکارییەکان بداته‌وه‌. سەرەڕای تێبینی و سه‌رنج له‌سه‌ر ئەم سنووردارییانە، چەمکی خوێنەری شاراوە کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر لێکۆڵینەوەی ئەدەبی هەبووە، بە تایبەت لە ڕەخنەی شێوازناسیانەدا، چونکه‌ یارمەتیی ڕەخنەگرانی داوە بۆ تێگەیشتن لە چۆنیەتیی کارکردنی شێوازە ئەدەبییە جیاوازەکان. هەروەها بۆ تێگەیشتن لە چۆنیەتیی مامه‌ڵه‌کردن له‌گه‌ڵ ئایدۆلۆژیا لە تێکستدا. ئایزەر بە پەرەپێدانی چەمکی خوێنەری شاراوە، که‌ نزیکه‌ له‌ چه‌مکی خوێنه‌ره‌ نموونه‌یییه‌که‌ی ئیکۆ، شۆڕشێکی لە لێکۆڵینەوەی ئەدەبیدا له‌ پرسی خوێنه‌ر و تێکستدا بەرپا کرد. ئەو دەریخست: مانا‌ ته‌نیا لای نووسەر، تێکست، خوێنەر نییه‌، بەڵکوو لەو پێوەندییە به‌رده‌وام و گۆڕاوه‌دایه‌ کە لەنێوانیاندا پێک دێت. ئه‌و خوێنەره‌ پردێکە لەسەر ئەم پێوەندییە دروست دەبێت، که‌ ناوچەیەکە  لەنێوان خود و ئەوی دیکە، یاسا و ئازادی و کۆتوبه‌ند و کرانه‌وه‌. لەم ڕوانگەیەوە خوێنەری شاراوە نەک هەر چەمکێکی تیۆرییە، بەڵکوو مێتافۆڕێکە بۆ چۆنیەتیی کارکردنی پێوەندییە مرۆیییەکان بە گشتی، چۆن هەوڵ دەدەین بۆ ئەوی دیکە بنووسین، بدوێین، دروست بکەین، لە کاتێکدا سنوورێک بۆ تێگەیشتنمان هەیە. ئایزەر ئامانجی بووه‌ له‌ ڕێگه‌ی ئه‌و چه‌مکه‌وه‌‌، یارمەتیمان بدات، تا تێبگەین تێکست چۆن کار و کاردانه‌وه‌ چێ ده‌کات، مانا چۆن دروست دەبێت و خوێنەر چۆن له‌م پڕۆسه‌یه‌دا بەشدار دەبێت. خوێنەری شاراوە لە کۆتاییدا پرسیارێکی ڕەوشتی دەخاتە ڕوو: چۆن دەتوانین بە ڕێزەوە بۆ ئەوی دیکە بنووسین و بیخوێنینەوە؟

ئایزه‌ر له‌ کتێبه‌که‌یدا له‌باره‌ی ئاکتی خوێندنه‌وه‌، هه‌ندێ چه‌مکی دیکه‌یش‌ داده‌هێنێت، یان ده‌کرێ بڵێین په‌ره‌ به‌ هه‌ندێ چه‌مکی دیکه‌ی نێو بازنه‌ی خوێندنه‌وه‌ و نووسین ده‌دات. چەمکی – کەلێن و ناڕوونییەکان(Gaps and Indeterminacies) لای ئایزه‌ر بایه‌خێکی زۆری هه‌یه‌. ئایزەر لای وایە تێکستە ئەدەبییەکان، بەتایبەت ڕۆمانەکان، بە ئەنقەست هەموو شتێک ڕوون ناکەنەوە. لەبری ئەوە، شوێن دەهێڵنەوە، تا کەلێنی مانایی دروست بێت و خوێنەری ڕاستینە بە خەیاڵ، ئەزموون و لێکدانەوەی کەسێتیی خۆی پڕیان بکاتەوە. ئەم کەلێنانە نیشانەی ناتەواوی نین، بەڵکوو فاکتەری چالاککەرن، تا خوێنەر هان بدرێت بۆ بەشداریکردن لە دروستکردنی مانادا. مانا لە کارلێککردنی نێوان خوێنەر و تێکستدا دروست دەبێت و خوێنەری شاراوە ڕۆڵی بنەڕەتی دەبینێت لە ڕێنوێنیکردنی خوێنەری ڕاستینە بۆ چۆنیەتیی مامەڵەکردن لەگەڵ ئەم گاپانەدا. تێکستەکە چەندان ئاماژە، چوارچێوە و ستراتیژی تێدان، تا خوێنەری شاراوە پێشبینی بکات و لێیان تێ بگات. لەم چوارچێوەیەدا ده‌کرێت وه‌به‌رهێنان له‌ چەمکی ڕەوشتی خوێندنەوە(Ethics of Reading)دا بکرێت.

 کاتێک نووسه‌رێک به‌ مه‌به‌ست له‌ تێکستێکه‌ی کەلێن دەهێڵێتەوە، خوێنەری ڕاستینە بەرپرسیارە لەوەی چۆن ئەو کەلێنە پڕ بکاتەوە. ئەم بەرپرسیارێتییە ڕەوشتییە، چونکە خوێنەر دەتوانێت بە ڕاستگۆیی و کراوەیی مامەڵە بکات، یان بە سەپاندنی پێشینە و بەرژەوەندییەکانی خۆی بەسەر تێکستەکەدا. ئایزەر جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە خوێنەر نابێت وەک وەرگرێکی بێلایەن کار بکات، بەڵکوو وەک هاوبەشێکی چالاک و بەرپرسیار لە چێژبینین و دروستکردنی مانادا به‌شدار ده‌بێت. خوێنەری شاراوە چوارچێوەیەکی ڕەوشتی بۆ خوێنەری ڕاستینە دادەنێت، کە چۆن دەبێت لەگەڵ تێکستەکەدا کارلێک بکات. ئه‌م مامه‌ڵه‌یه‌ فێرمان ده‌کات، ئه‌وه‌ هیچ که‌ نابێ لێکدانه‌وه‌کان په‌ل بهاوێژن بۆ که‌سێتیی نووسه‌ر، یان بابه‌تی لابه‌لا و ده‌ره‌کی، ته‌نانه‌ت لێکدانه‌وه‌ی نێوه‌ڕۆکی تێکستیش کارێکی ڕه‌ندۆم و بێسنوور نییه‌. له‌ دنیای ئێمه‌دا‌ زۆرجار خوێنه‌ر له‌ جیاتیی قسه‌کردن له‌سه‌ر نێوه‌ڕۆکی کتێبێک- ڕۆمانێک، دێت به‌ نووسه‌ره‌که‌دا دێته‌ خواره‌وه‌ و ده‌یکات به‌ بابه‌ت، ئه‌مه‌ ڕێک لادانه‌ له‌و چوارچێوه‌ ڕەوشتییه‌ی ئایزه‌ر باسی ده‌کات.

چەمکێکی دیکەی ئایزەر له‌ کتێبه‌که‌یدا به‌ کاری هێناوه‌، بریتییە لە کۆنکرێتیزەیشن(Concretization)، ئەو پرۆسەیەی کە تێیدا خوێنەری ڕاستینە تێکستی گریمانەیی دەکاتە ئەزموونێکی واقعی. بایەخی خوێنەری شاراوە لەنێو تێکستدایە، بەڵام خوێنەری ڕاستینە ئەم گرنگییەی دەخاتە بواری واقع. هەر خوێنەرێکی ڕاستینە “کۆنکرێتیزەیشن”ێکی جیاوازی تێکستەکە دروست دەکات بەپێی ئەزموون، کەلتوور و دۆخی کەسێتیی خۆی. ئەمە واتای ئەوەیە کە هیچ دوو خوێندنەوەیەک وەک یەک نین، بەڵام ئایزەر جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە ئەم جیاوازییە سنووری هەیە؛ تێکستەکە چوارچێوەیەک دادەنێت کە تێیدا لێکدانەوە ڕێگەپێدراوە و خوێنەری شاراوە ئەو سنوورانە دیار دەکات.

خوێندنەوە کردارێکە دەتوانێت گۆڕانکاری له‌ خوێنه‌ردا بکات، تا وردبوونه‌وه‌ له‌ تێگەیشتنی لە دنيا و لە پێوەندییەکانی لەگەڵ ئەوانی تر بخاته‌ ژێر گومانه‌وه‌. هەر خوێنەرێک دنیایەکی تایبەت بە خۆی هەیە. ئەزموون، شارەزایی، حەز، توانای تێگەیشتن کاریگه‌رییان هه‌یه‌، تا جیاوازییه‌کان تۆخ ببنه‌وه‌. هەر تێکستێک فۆڕم و تایبەتمەندێتیی خۆی هەیە. مەرج نییە هەر خوێنەرێک بشێت هه‌موو جۆرە تێکستێک بخوێنێتەوە.  پێوەندیی نێوان خوێنەر و ڕۆمان دیالۆگییه‌. تێکستەکه‌ قسە دەکات و پێویستی به‌ گوێگره‌. تێکست پرسیار دەکات و چاوەڕوانی وەڵامە. تێکست بانگەوازی خۆی هه‌یه‌ و ڕێزیش له‌ ئازادیی خوێنەر دەگرێت. ئەم به‌ریه‌ککه‌وتنانه‌‌ به‌رده‌وام لە نێوان خوێنەر و تێکست- خوێنەر و نووسەردا ڕوو ده‌ده‌ن.

تێکست به‌گشتی ڕایه‌ڵێکه‌ بۆ گەیشتن به‌و پێوەندییانە، به‌ڵام لە بیرمان نه‌چێت بناخه‌ی ئه‌و پێوەندییە دەبێت لەلایەن خوێنەرەوە بنیات بنرێت. گرنگه‌ ئاماژە بەوەیش بکه‌ین، پێوەندیی نێوان خوێنەر و ڕۆمان پێوەندییەکی یەکدەست نییە، تا بتوانین به‌ کڵێشه‌ و قاڵبێک پێناسەی بکه‌ین. فره‌ماناییی پێوه‌ندییه‌که‌ کارێکی سروشتییە لە پڕۆسه‌ی خوێندنەوەدا. بۆ نموونه:‌ ڕۆمانی کلاسیک، به‌ درێژی له‌باره‌ی کۆمەڵگە و کاراکتەر زانیاری ده‌داته‌ خوێنه‌ر، تا به‌ ئارامی له‌ وردەکارییەکان تێبگات. لە بەرانبەردا ڕۆمانی مۆدێرن و پۆستمۆدێرن، بۆ نموونه:‌ ئه‌و ڕۆمانانه‌ی بە شه‌پۆلی هۆش نووسراون، یان به‌ تێکنیکی پارچەپارچە داڕێژراون، خوێنەر ده‌بێت ئامادە بێت بۆ ناڕوونی و بێسه‌روبه‌ره‌ییی گێڕانه‌وه‌، ڕه‌نگه‌ گێڕانه‌وه‌که‌ ئاوێنه‌ی ده‌روونێکی شپرزه‌ بێت، یان نه‌خۆشییه‌کی زه‌ینی بێت، لێره‌دا مه‌به‌ستم تێکشکانی فۆڕمی سه‌ره‌تا- ناوه‌ڕاست- کۆتایییه و خوێنه‌ر ناتوانێ ئاسۆیی له‌گه‌ڵ گێڕانه‌وه‌که‌دا بڕوات‌. خوێنەرێک که‌ ئاره‌زووی له‌ گێڕانه‌وه‌یه‌که‌ له‌ قاڵبی مه‌ته‌ڵ،‌ جیاوازه‌ له‌ خوێنه‌رێک که‌ چێژ له‌ ئاڵۆزی و پێچه‌ڵپێچی گێڕانه‌وه و یارییه‌کانی زمان ده‌بینێت. ڕۆمانی پۆستمۆدێرن چوارچێوه‌ی وایه‌، که‌ خوێنه‌ر ده‌بێت یاری لەگەڵ چەندان ئاستی واقعدا بکات، ئه‌مه‌یش کارێکی ئاسان نییه‌ و خوێنەرێکی لێهاتوو و به‌ ئه‌زموونی دەوێت، که‌ لانی که‌م ئاگادار بێت له‌ گۆڕانکارییه‌ سه‌ره‌کییه‌کانی  فۆڕم‌ و‌ گێڕانه‌وه‌.

ده‌توانین بڵێین: هەریەکە لەم جۆرە ڕۆمانانە ڕێککه‌وتنێکی جیاواز لەگەڵ خوێنەردا دەبەستن. هه‌ر ڕۆمانه‌ و پێویستی به‌ شێوەیەکی جیاواز لە خوێندنەوە هه‌یه‌، بۆیه‌ پێویستمان به‌ توانای جیاوازیش لە تێگەیشتن و بیرکردنه‌وه‌ دەبێت‌. ئەمە مانای ئەوە نییە خوێنەر ناتوانێت جۆری ڕۆمانه‌کان بگۆڕێت و بیانخوێنێته‌وه‌، نا، بەپێچەوانەوە، خوێنەری به‌ئه‌زموون و شارەزا توانای ئەوەی هەیە خۆی بگونجێنێت و شارەزایی نوێ بە دەست بهێنێت. واتا هەر خوێنەرێک لە خاڵێکه‌وه‌ دەست پێ دەکات، بۆیه‌ ئاسایییه‌، ئەگەر هەندێک تێکست بۆ هەندێک خوێنەر سه‌خت خۆیان بکه‌نه‌وه‌.

جیاوازی و جۆراوجۆریی تێکست و خوێنەر، هۆکاره‌ بۆ دەوڵەمەندی و بایه‌خی هه‌میشه‌ییی ئەدەب. هه‌م فره‌یییه‌ ئەزموونی خوێندنەوە دروست دەکات. گرنگه‌ خوێنەری ڕۆمان خۆی بناسێت، بزانێت دەتوانێت چی بخوێنێتەوە، حەزی له‌ چییه‌، چ شێواز و ناوه‌رۆکێک له‌ تێگه‌یشتنه‌کانیەوە نزیکن‌؟ له‌پاڵ ئه‌و هۆشیارییه‌دا خوێنه‌ری ڕۆمان به‌ شێوه‌یه‌کی کراوە پێویستە ئاماده‌ بێت بۆ ئه‌زموون و تاقیکردنەوەی شتی نوێ. هوشیاریی خوێنه‌ر له‌باره‌ی جیاوازییی فۆڕم و گێرانه‌وه‌ ئه‌ده‌بییه‌کان، بنەمایەکی گرنگە بۆ ده‌ستپێکی پێوه‌ندیی نێوان خوێنه‌ر و ڕۆمان.

ڕۆمان جیهانێکی تەواو دروست دەکات؛ جیهانێک به‌ کاراکتەر، شوێن، کات و یاساکانی، وه‌لێ ئەم جیهانە پێرفێکت نییە؛ بۆشاییی تێدایە و شتێکی نەگوتراو یان باشتره‌ بڵێین هەمیشە ناوچەیەک لە ناڕوونیدا ده‌مێنێته‌وە. ئەمانە نیشانەی کێشه‌ و کەموکووڕیی ڕۆمانه‌که‌ نین، بەڵکوو جۆرێک ئاماژه‌ن بۆ بانگهێشتی خوێنەر، تا به‌ دیدگا و ڕوانین و ئه‌زموونی خۆی له‌و جیهانه‌دا بەشدار بێت.

ئایا ڕۆمانێکی سەدەی نۆزدەیەم چۆن لەلایەن خوێنەرێکی سەدەی بیستویەکەمه‌وه‌ ده‌خوێنرێتەوە؟ ئایا جیاوازیی مێژوو، کولتوور و زمان کاریگەرییان لەسەر تێگەیشتن نییه‌؟ ئایا ده‌شێت چه‌ندان خوێنه‌ر به‌ یه‌ک شێوە ڕۆمانێک بخوێننەوە؟ ئایا ڕۆمان خۆی پێشنیازی شێوازێکی دیاریکراو لە خوێندنەوە دەکات، یان ڕێگە بە هەموو شێوەیەکی خوێندنەوە دەدات؟ پرسیاری ئه‌م ڕۆمانه‌ بۆ چ ته‌رزه‌ خوێنه‌رێک نووسراوه‌ و چۆن دەبێت بخوێنرێتەوە چۆن وه‌ڵام بده‌ینه‌وه‌؟ له‌ بنه‌ڕه‌تدا ئەم پرسیارانە تەنیا پرسیاری تیۆری نین، بەڵکوو پرسیاری پراکتیکیشن، چونکوو کاریگەرییان لەسەر چۆنیەتیی تێگەیشتنمان لە تێکسته‌کان و چۆنیەتیی ئەزموونکردنی جیهانی ئەدەبیمان هەیە. مادام خوێنەر کاره‌کته‌رێکی مێژوویی، کۆمەڵایەتی و کەلتووریی هه‌یه‌، لە بۆشاییەکەوە و به‌ ڕووتی نایەت بۆ نێو تێکست، که‌واته‌ هەر خوێنەرێک ئەزموون، پێشینە، باوەڕ، بەرژەوەندی و چاوەڕوانیی خۆی تێکه‌ڵ به‌ دنیای تێکست ده‌کات. خه‌سڵه‌ت و تایبه‌تمه‌ندێتیی خوێنه‌ر نه‌ک ته‌نیا کاریگەریی گه‌وره‌یان له‌ پڕۆسه‌ی تێگەیشتن هەیە، بەڵکوو تێگەیشتنی نوێیش دروست دەکەن. دوو خوێنەری جیاواز  بە یه‌ک شێوە هەمان ڕۆمان ناخوێننەوە، چونکە هەردووکیان دنیایه‌کی جیاواز لەگەڵ خۆیاندا ده‌به‌نه‌ نێو تێکست. ئەمە واتای ئەوە نییە هیچ ستانداردێک بۆ تێگەیشتن نییە، نا، ئه‌مه‌ واتا تێگەیشتن هەمیشە پێوەندییەکی دوولایه‌نە لەنێوان تێکست و خوێنەردا.

خوێنەری ڕۆمان لە ڕووبه‌رێکی ناڕوون و ئاڵۆزدا کار ده‌کات و ئازادییەکی زۆریشی هەیە، وه‌لێ هێشتا مانای ئه‌وه‌ نییه‌ بچێته‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌و سنوورانه‌ی نووسەر لەنێو تێکستدا دایمەزراندوون. ئەم سنوورانە وا دەکەن شڕۆڤه‌ نابێت بە تەواوی دوور بێت لە واتا گریمانه‌ییه‌کانی تێکسته‌که، مه‌به‌ستمان خه‌سڵه‌ت و کۆگای  تێکسته‌، واتا ناگونجێت ئاماژە کولتووری و مێژووییه‌کانی تێکست بە تەواوی به‌لاوه‌ بنرێن.

خوێنه‌ری ڕۆمان ئه‌گه‌ر هۆشیاری هه‌بێت له‌باره‌ی ڕووبه‌ری ئازادی و پابەندبوون، خود و ئەوی دیکەوە، ئێستا و ڕابردوو، له‌ به‌رهه‌مهێنانی مانا و شڕۆڤه‌دا سنووره‌کان ده‌ناسێته‌وه‌. خوێنەر ئازادە لەوەی چۆن ڕۆمان بخوێنێتەوە، چۆن مانای تێدا ببینێتەوە، چۆن که‌لێنه‌کان پڕ بکاته‌وه‌. زۆر ئاسایییه‌، ئەگەر هیچ دوو خوێنەرێک هه‌مان وێنەی دەروونی بۆ کەسایەتییەکان یان ڕووداوەکان وێنا نه‌که‌ن. دروستکردنی تێکستی گریمانه‌یی له‌ چوارچێوه‌ی تێکسته‌ بنه‌ڕه‌تییه‌که‌ کاری ئازادانه‌ی خوێنەرە. خوێنەر ده‌شێت هەست و ئەزموونی تایبه‌تی خۆی و زانیارییەکانی ژیانی، بۆ به‌رهه‌مهێنانی مانای نوێ تێکەڵ به‌ تێکسته‌که‌ بکات. کاردانه‌وه‌ و مامه‌ڵه‌ی خوێنه‌ر به‌رانبه‌ر ئیشی کاراکتەرێک یان دۆڕان و سه‌رکه‌وتنێک ڕێگەپێدراوه‌. خوێنەر خواست و موودی خۆی خۆش ده‌وێت له‌ هه‌ڵبژاردنی ئازادانه‌ی هه‌ر تێکستێک، ئاسایییه‌ پێشبینییەکانی بە خێرایی بگۆڕێن. ده‌شێت له‌سه‌ر بنه‌مای تێکسته‌که‌ قسه‌ لەسەر دیدگای نووسەر بکات و ڕەتی بکاتەوە یان قبووڵی بکات. کاتێک ڕۆمانێک بابەتێکی سیاسی یان کۆمه‌ڵایه‌تی ده‌ورووژێنێت، خوێنەر ئازادە سه‌رنجی به‌ ئه‌رێنی یان نه‌رێنی بخاته‌ ڕوو.

بەڵام لە گشت ئه‌گه‌ره‌کاندا خوێنەر پابەندە بەو چوارچێوانەی، تێکسته‌که‌ دایناون، پابەندە بەو زمانەی تێکسته‌که‌ی پێی نووسراوە، پابەندە بەو دنیایەی تێکسته‌که‌ دروستی کردووه‌. ئەگەر خوێنەر شڕۆڤه‌یه‌کی تەواو دژ به‌ پێکهاتە لۆژیکی یان ڕەوشتییەکانی تێکسته‌که‌ بخاته‌ ڕوو‌، ئه‌وه‌ لە بازنه‌ی خوێنەری گریمانەیی نامێنێته‌وه، واتا له‌ ڕوانگه‌ و چاوه‌ڕوانی (گێڕەرەوە، کەسێتی، پڵۆت) ده‌رده‌چێت. هه‌روه‌ها خوێنەر مانا و تێگه‌یشتنی خۆی لەناو ئەو دنیابینییه‌ وه‌گه‌ڕ ده‌خات که‌ هه‌یه‌. خوێندنەوەی هەڵه‌ له‌ ڕۆماندا جۆرێک ده‌رچوونه‌ له‌ بازنه ‌دیاریکراوه‌که‌ی نووسه‌ر، خوێنەر ناتوانێت هه‌موو واتایەک له‌ تێکست بار بکات. مانا دەبێت تا ڕادەیەک گونجاو بێت لەگەڵ کۆمەڵێک ڕێنوێنیی نێو تێکسته‌که‌‌. بۆ نموونە، ناتوانیت بڵێیت ڕۆمانی (تاعوون)ی ئه‌لبێر کامۆ له‌باره‌ی زانستی دروستکردنی مۆبایله‌، چونکە ئەم قسه‌یه‌ یان ئه‌م گوزارشته‌ بەتەواوی ناکۆک و دژه‌ بە پێکهاتە و کۆگای ڕۆمانه‌که‌‌.

خوێنەر له‌ یه‌ککاتدا دروستکەر و وەرگرە، هاوبەش و بینەرە، پێیه‌کی له ‌ناوه‌وه‌یه‌ و پێیه‌کیشی له‌ دەرەوەیە. لێره‌دا به‌شێک له‌ تیۆریسته‌کان هاوڕان که‌ تێکست به‌ که‌ره‌سته‌کانی ناوه‌وەی خۆی لێک ده‌درێته‌وه‌، هه‌ر ئه‌و جه‌ختکردنه‌وه‌یه‌ که‌ (پۆڵ ڕیکۆر) پێی وایه‌ هه‌ر لێکدانه‌وه‌یه‌کی تێکست، لێکدانه‌وه‌یه‌کی ڕەوشتییه‌. ئه‌م به‌رپرسیارییه‌تییه‌ی خوێنه‌ر ده‌کرێ هێشتا ڕوون بکه‌ینه‌وه‌. ڕۆڵی خوێنەر لە تێگەیشتن لە ڕۆمان ڕۆڵێکی چالاکە. وه‌ک گوتمان خوێنەر تەنیا وەرگرێکی بێدەنگ نییە، بەڵکوو بەشدارێکی تەواوە لە دروستکردنی ئەو ئەزموونە ئەدەبییەی ڕۆمانەکە پێشکەشی دەکات. کاتێک خوێنەرێک وەسفێکی ناتەواو دەخوێنێتەوە، خەیاڵی خۆی بە کار دەهێنێت بۆ تەواوکردنی وه‌سفه‌که‌. کاتێک کاراکتەرێک به‌بێ ڕوونکردنه‌وه‌ کارێک ده‌کات، خوێنەر هەوڵ دەدات تێبگات و له‌ هۆکاره‌کان ورد بێته‌وه‌. کاتێک تێکستێک بە ناڕوونی یان به‌ ئاماژه‌ و سیمبۆل باسێک ده‌خاته‌ ڕوو، خوێنەر شڕۆڤه‌ی خۆی‌ دەکات. ئەم بەشداربوونە بەرپرسیارێتی لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت. خوێنەر بەرپرسیارە لەوەی چۆن ئەو بۆشایییانە پڕ دەکاتەوە، چۆن ئەو ناڕوونییانە لێک دەداتەوە. ئایا خوێنەر ڕاستگۆیانه‌ مامەڵە لەگەڵ تێکسته‌که‌ دەکات، یان مه‌رج و ڕابردوو و بەرژەوەندییەکانی خۆی بەسەر تێکسته‌که‌دا ده‌سه‌پێنێت؟ ئایا خوێنەر هەوڵ دەدات تێبگات تێکسته‌که‌ دەیەوێت چیی پێی بڵێت، یان تەنیا له‌دوو ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێت که‌ خۆی دەیەوێت؟ مه‌به‌ست له‌ به‌رپرسیارییه‌تیی خوێنه‌ر ئه‌وه‌یه‌، له‌ چوارچێوه‌ی که‌ره‌سته‌ به‌رده‌سته‌کانی نێو تێکسته‌که‌ بمێنێته‌وه‌ و هەوڵ بدات لە ڕۆمانه‌که‌ تێبگات و ڕێزی کۆنتێکسته‌که‌ بگرێت، لە هەمان کاتدا ئازادیی خۆی بە کار بهێنێت بۆ دروستکردنی مانای نوێ و جیاواز، ئه‌مه‌یش ئه‌و ڕووبه‌ره‌یه‌ که‌ ئایزه‌ر بۆ چه‌مکی ڕەوشتی خوێنه‌ر دیاری کردووه‌. ئەم پرسیارانە پرسیاری ڕەوشتین، پرسیاری چۆنیەتیی مامەڵەکردنن لەگەڵ ئەوی دیکە- نووسه‌ردا.

The post له‌باره‌ی خوێنه‌ری ڕۆمانه‌وه‌ appeared first on ژنەفتن.

کارێکی ئاسان نییە بڕیار بدەین؛ ئه‌م ئه‌ده‌به‌ چ ناوێكی هه‌یه‌ و سه‌ر به‌ چ ڕێبازێكه‌. ناونان و جیاكردنه‌وه‌ كارێكی دژواره‌ و شتێك نییه‌ لێره‌ و له‌وێ به‌ قسه‌یه‌ك جێگیر بكرێت. ده‌كرێ ئێمه‌ باس له‌ خه‌سڵه‌تاكان بكه‌ین، تا له‌و ڕێگه‌وه‌ بگه‌ین به‌ هێڵێك بۆ قسه‌كردن له‌سه‌ر فۆڕم و ناوه‌رۆك. ئەدەب – چ جیدی بێت، چ بازاڕی، چ پۆپولیستی، چ ڕادیکاڵ – ده‌شێت وەک ئاوێنەیه‌کی پارچه‌پارچه‌ بوو، ڕووخساره‌ جیاوازه‌کان پێشان بدات. چەمک، دابەشکاری، جیاکردنەوە و ناسینەوەی فۆڕم و جۆری تێکستەکان، زێتر درێژکراوەی ئەو گوتارە بنەڕەتییەن، کە دەکرێ بە دیالێکتیکی ئەدەب ناوی بهێنین، دیالێکتیکێک کە بێکۆتایییە، بەردەوام گەشە دەکات و گفتوگۆی نوێی لێوە پەرە دەسێنێت. له‌م نووسینه‌شدا، هەر پۆڵێنکردن و ڕیزبەندییەک داوه‌ریكردن و بڕیاردان نییه‌ له‌سه‌ر باشی و خراپی، هێندەی هەوڵە بۆ ناسینەوە و تێگەیشتن.

ئەدەبی جیدی

ئەدەبی جیدی لەسەر پایه‌ی قووڵاییی فیکری و هونەریدا وەستاوە. مه‌به‌ستمان ئەو بەرهەمانه‌یه‌ لە ڕووی ناوەڕۆک و شێوازەوە خاوەنی هێڵێکی فیکری و هونەریی باڵان. بە مانایەکی دیکە، تێکستی کراوەن، ئەوەیش بوارمان دەدات تێگەیشتن و بۆچوونەکانمان بە پشتبەستن بە کۆنتێکستەکە، لە زیاد لە ئاڕاستەیەکەوە ئازادانە بخەینە ڕوو. ئەم ئەدەبە لە چوارچێوە گشتییەکەدا، خوێنەر هان دەدات بۆ بیرکردنەوە، تێڕامان و ڕەخنەگرتن لە واقیع. فرەمانایی و فرەدەنگی خەسڵەتی بەرچاوی ئەم ئەدەبەن. له‌ ڕوانگه‌ی ئێستاتیکییه‌وه‌، ئامانجی هونەر و ئەدەب بریتییە لە دروستکردنی چێژی ئێستاتیکی و قووڵکردنەوەی تێگەیشتنی مرۆڤ لە بوون و جیهان. ئه‌مه‌ خۆی پڕۆسه‌ی چێژ و گۆڕانکارییه‌. (کانت) له‌ کتێبی (Critique of Judgment) له‌ باسی ئێستاتیکادا پێی وایه‌: چێژی ئێستاتیکی- چێژێکی بێبەرژەوەندییە (Disinterested Pleasure). لێرەوە ئه‌ده‌بی جیدی- ئێستاتیکا، ناوەندێکە بۆ تێگەیشتنی باڵا، کە مرۆڤ دەتوانێت لێیه‌وه‌ بڕواتە ناو قەوارەی جوانی و ئازادانە ڕابمێنێت. کاتێک تەنیا چێژ لە شێواز، زمان و پێکهاتەی ئێستاتیکی کارەکە وەردەگرین، وه‌ک ته‌ماشاکردنی گوڵێکه‌، ئەمە ڕێک چێژی بێبەرژەوەندییە. چێژی ئامانجدار و مەرجدار، یان ڕووکەش جیاوازن لە چێژی بێبەرژەوەندی. لەم ئاستەدا دوور لە هەر سازش و مامەڵەیەک، خوێنەر یەک تیشک ئاڕاستەی دەکات، ئەویش ڕامان و چێژە. هەروەها کاتێکیش لە ڕێی خوێندنەوەوە بیر دەکەینەوە، گومان دەکەین، شتێک فێر دەبین، لە بوون و دیاردەکان ڕادەمێنین و تێدەگەین، یان بە دوای پرسیارە گەورەکانی ژیاندا دەچین، ئەوا لە دیدی کانتەوە ئەوە چێژێکی بەرژەوەندیخوازانەیە لە چاکەدا. واتا لە ئەدەبیاتی جیدی دەکرێ خوێنەر لە دوو لاوە بە فراوانی لەگەڵ بازنەی ئێستاتیکا تێکەڵ بێت.

ڕه‌خنه‌گری به‌نێوبانگی قوتابخانه‌ی فۆرمالیستی- ڤیکتۆر شکلۆڤیسکی له‌ وتاری (هونه‌ر وه‌ک ته‌کنیک) پێی وابوو ئەرکی هونەر- ئه‌ده‌ب بریتییە لە نامۆکردن یان دوورخستنه‌وه ‌(Defamiliarization)، بۆ ئه‌وه‌ی مرۆڤ ئاماده‌ بکرێت، تا شتەکان بە فۆڕمێکی نوێ ببینێت و لە قاڵبی هۆشیاریی ڕۆژانە دەربچێت، واتا له‌ مامه‌ڵه‌ی ئۆتۆماتیکی دوور ده‌که‌وینه‌وه‌ و به‌ شێوه‌ی دیکه‌ سه‌رنج بده‌ین و ڕابمێنین. بەم واتایە، چوارچێوەیەک هەیە بۆ ڕوانین لە دەرەوەی ئاکت و جووڵە ڕۆژانەیییەکان. لێره‌وه‌ ده‌توانین ئه‌ده‌ب و هونه‌ری جیدی له‌ گێڕانه‌وە میللی و ڕۆژانه‌یییه‌کان جیا بکه‌ینه‌وه‌. به‌گشتی ئه‌م ئه‌ده‌به‌ لە ڕووکەش و سادەیی دوور دەکەوێتەوە و ڕیشەی کێشەکان شی دەکاتەوە. بەکارهێنانی زمان بە شێوەیەکی هونەری و نوێ، دوورکەوتنەوە لە کڵێشە و دروستکردنی ستایلی تایبەت بە نووسەر وه‌ک یه‌کێ له‌ بنه‌ماکان ته‌ماشا ده‌کرێت. شێوازی نووسین لێرەدا خودی خۆی بەشێکە لە پەیامەکە و هێزی مانەوەی هه‌یه‌ و کاریگەری لەسەر نەوە جیاوازەکان داده‌نێت، چونکە باس لە پرسه‌ گشتگیر و مرۆیییه‌کان دەکات.

کاتێ تێکست فرەمانایە، بێژمار لێكدانه‌وه‌ هه‌ڵده‌گرێت و خوێنەر ڕۆڵی بنەڕەتی لە بەرهەمهێنانی واتاکاندا دەگێڕێت. (ئومبێرتۆ ئیکۆ) ئه‌مه‌ ناو ده‌نێت: لێڵیی بەرهەمهێنەرانە (Productive Ambiguity). لای (ئادۆرنۆ)یش هونەری ڕاستینە، نەفیی بەردەوامی واقیعە. بەم تێگەیشتنە ئەدەبی جیدی دەبێتە فۆڕمێک بۆ ئازادبوون لە کۆتوبەندی واقع- ڕۆتینی ژیانی ڕۆژانه، واتا جێهێشتنی تاکده‌نگی و تاکمانایی و ڕۆیشتن به‌ره‌و که‌رنه‌ڤاڵ به‌ تێگه‌یشتنه‌ باختینییه‌که‌‌. له‌م ڕووداوه‌دا هەر کاتێ بۆشایییەک لە هۆشیاریدا دروست بوو، واقیع و یەقین دوور خرانەوە، زەمینە دەڕەخسێت، تا ڕەخنە و تێگەیشتنی نوێ بەرهەم بێن و خوێنەر هان بدرێت بۆ تێڕامان و بینینی جیهان بە چاوێکی نوێ. لێرەدا، کواڵێتی و قووڵاییی هونەری کاری لەپێشینەیە. ئه‌ده‌ب و هونەر بەهای خۆی هەیە. گوتاری “هونەر بۆ هونەر” ئەم ڕوانینه‌ی خسته‌ سه‌ر ڕێ.

ئەدەبی جیدی مامەڵە لەگەڵ پرسیارە گەورە و مێتافیزیکییەکانی ژیان دەکات، وەک واتای ژیان، مردن، ئازادی، یاسا، چاکه‌ و خراپه‌. زمان لەم بوارەدا تەنیا ئامرازێک نییە، بەڵکوو بەشێکی سەرەکیی خودی پەیامەکەیە. ئەدەبی جیدی توانای مانەوەی هەیە و دەکارێت کاریگەری لەسەر نەوە جیاوازەکان هه‌بێت، چونکە هه‌ڵکۆڵین لە پرسیارە هەمیشەیییەکانی مرۆڤایەتی دەکات. مامەڵەی ئێمه‌ لەگەڵ پرسه‌ وجودییەکان، کۆمەڵایەتییەکان، سیاسییەکان و مرۆیییەکان بە شێوەیەکی ئاڵۆز و فرەڕەهەند، پڕۆژه‌ی ئه‌ده‌بی جیدییه‌. تێکستی جیدی زۆرجار ڕەخنە لە خۆی دەگرێت و باسی پڕۆسەی دروستبوونی خۆی دەکات. هه‌روه‌ها دابڕاویش نییە لە کاریگەریی نەریتەکان و ڕابردوو، بەڵام بە فۆڕمی نوێ. ڕۆمانی فرەدەنگ- بەرهەمی ئەو تازەکردنەوەیە. به‌رهه‌مه‌ جیدییه‌کان تەنیا هیی سەردەمێکی دیاریکراو نین، بەڵکوو بە بەردەوامی خوێندنەوەی نوێیان بۆ دەکرێت و له‌ کاتی خوێندنه‌وه‌یان، خوێنەر ناچاره‌ بە شێوەیەکی ڕەخنەیی لە جیهان و لە خودی خۆی بڕوانێت. لێره‌وه‌ دەکرێ ئاماژەیەکی کورتیش بە ئەدەبی ڕادیکاڵ بکەین و له‌نێو بازنه‌ی ئه‌ده‌بی جیدیدا جێگه‌ی بۆ بكه‌ینه‌وه‌. ئه‌ده‌بی ڕادیكاڵ فۆڕمێک دەشکێنێت و دۆخی نوێ دروست دەکات. بۆ نموونە: ئەدەبی فێمینیستی، ڕەشپێستەکان و پۆستکۆلۆنیاڵ. مەبەستمان لە ڕادیکاڵ، ڕادیکاڵی فۆڕم نییە، زێتر ئیشکردنە لە تەکنیک. بۆ نموونە: سوریاڵیزم و و ئەبسێرد و ڕیالیزمی ئەفسوناوی، لەم ڕوانگەیەوە ئەدەبی ڕادیکاڵ له‌ هه‌ندێ خه‌سڵه‌ت له‌ ئەدەبی جیدییەوه‌ نزیكه‌، به‌ڵام جیاوازیشه‌. با ڕوونتری بکەینەوە، ئەدەبی فێمینیستی زمانی پیاوسالاری تێک دەشکێنێت و دەنگی ژنان دەردەخات. ئەدەبی پۆستکۆلۆنیاڵ گێڕانەوەی کۆلۆنیاڵ تێک دەشکێنێت و چیرۆکی ململانێ دەگێڕێتەوە. ئەدەبی پێستڕه‌شه‌کان جۆرێک لە بەرهەڵستی سیاسییانەیە دژ بە ڕەگەزپەرستی و هەوڵە بۆ پێشاندان و ستایشکردنی جوانیی پێستڕەشەکان و فەراهەمکردنی ناسنامەی تایبەت… ئەمانە نموونەن لەو ئەدەبەی کە سیاسەت و ئێستاتیک پێکەوە دەخاته‌ ڕوو، ڕه‌نگه‌ به‌هۆی تایبه‌تمه‌ندییه‌كه‌وه‌، جه‌ماوه‌رێكی زۆری ناو بازنه‌كه‌ هۆگری ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ بن، به‌ڵام وه‌ك به‌رهه‌مێكی جه‌ماوه‌ریش نابینرێت.

ئەدەبی بازاڕی

کاتێک ئەدەب دەکەوێتە ناو جیهانی کاپیتاڵیستییەوە، گۆڕانکارییەکی بنەڕەتیی بەسەردا دێت. لە ڕوانگەی کارڵ مارکس-ەوە، هەموو شتێک لە سیستەمی سەرمایەداریدا دەبێتە کاڵا. ئەدەبیش وەک کاڵایەک دەناسێنرێت، کە بەهای ئاڵوگۆڕی (نرخ) لە پێش بەهای بەکارهێنانی (کواڵێتی) دادەنرێت. ئەدەبی بازاڕی بە پلەی یەکەم بۆ مەبەستی بازرگانی و بەدەستهێنانی زۆرترین فرۆش دەنووسرێت. ئامانجی سەرەکیی، گەیشتنە بە ژمارەیەکی زۆر خوێنەر، بۆیە نووسەرانی ئەم فۆڕمه‌ زێتر گرنگی بەو بابەت و شێوازانە دەدەن؛ کە جەماوەرێکی فراوان حەزیان لێیە و پەسەندی دەکەن. هەندێک لە خەسڵەتەکانی ئه‌م ئه‌ده‌به‌: بەکارهێنانی زمانێکی سادە، چیرۆکێکی ڕوون و هەستبزوێن، کاراکتەری کڵێشەیی و قاڵبی داڕێژراو؛ تا خوێنەر بە ئاسانی تێی بگات. کاتبەسەربردن، که‌ ئامانج لێی دڵخۆشکردنی خوێنەر و پڕکردنەوەی کاتە بەتاڵەکانیه‌تی، نەک هاندانی بۆ بیرکردنەوەی قووڵ. نووسه‌رانی ئه‌م ته‌رزه‌ ئه‌ده‌به‌، ده‌گه‌ڕێن بە دوای بابەت و مۆدی ئەو سەردەمە، بۆ گەیشتن بە جەماوەرێکی فراوان. زۆرجار وەک کاڵایەکی وەرزی تەماشای ئه‌و ئه‌ده‌به‌ دەکرێت.

ئەدەبی بازاڕی بە لۆژیکی “گەورەترین قازانج” کار دەکات، بۆیه‌ ئه‌گه‌ر له‌ دیدگای سوود و بازاڕی زاڵ تەماشای دۆخەکە بکەین؛ ڕوانینی پشتەوەی ئەدەبی بازاڕی، فۆڕمێکی بازرگانییه‌ و هونەر دەبێت سوودێکی دیاریکراوی هەبێت. ئەمەیش دەبێتە هۆی دروستکردنی پێکهاتەیەکی سەرکەوتوو، کە دووبارە و دووبارە بە کار دەهێنرێتەوە. (ئادۆرنۆ و هۆرکهایمەر) بەمە دەڵێن: “پیشەسازیی کولتوور”، کە تێیدا کولتوور دەبێتە ئامرازێک بۆ کۆنتڕۆڵی کۆمەڵگا. گۆڕینی چێژی هونەری بۆ بەهای ئاڵوگۆڕ، بە شێوەیەک باشیی بەرهەمێک بە ڕێژه‌ و ژماره‌ی فرۆش دەپێورێت، نەک بە قووڵاییی هونەری. ئامانجی سه‌ره‌كی كاركردنه‌ بۆ دروستکردنی بەرهەمێکی عامپەسەند. لە دیدێکی فەلسەفییەوە، له‌ ئەدەبی بازاڕیدا بەها بەرزەکان لە ناو دەچن و جێگەیان بە بەهای بازرگانی پڕ دەکرێتەوە.

له‌ ده‌ره‌وه‌ی پرسی سوود و قازانج، کاتێک ئەدەب وەک کەره‌ستەیەک تەنیا بۆ کاتبەسەربردن ته‌ماشا بکرێت و توانای خۆی بۆ ڕۆچوون و تێگەیشتنی مرۆڤ لە ژیان و بوون لە دەست بدات، مەترسییە. له‌م دۆخه‌دا کۆمەڵگە بەرەو کەمبوونەوەی توانای ڕەخنەیی و چێژوەرنه‌گرتن لە قووڵاییی هونەریدا دەڕوات. مرۆڤەکان دەشێت توانای تێڕامان لەسەر کێشە ئاڵۆزەکانی ژیانیان لە دەست بدەن و تەنیا بە دوای چارەسەری خێرا و سادەدا بگەڕێن، لە فۆڕمی حەپی ئازارشکێن. له‌ به‌رانبه‌ردا ئەگەر دیدگای ئێستاتیکییانه‌ و ئه‌ده‌بی جیدییش تاکڕەوانە زاڵ بێت، لەوانەیە ئه‌ده‌ب وه‌ک پڕۆژه‌یه‌کی تایبەت بە ده‌سته‌بژێرێك ببینرێ و پێوەندیی خۆی لەگەڵ جەماوەردا سنووردار بکات. ئەمەیش ڕەنگە ئەدەب لە ڕۆڵی خۆی وەک هێزێکی کاریگه‌ر له‌ گۆڕانکاریی کۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیری ناچالاک دەربخات.

له‌باره‌ی جیاوازییه‌كانه‌وه‌

جیاکردنەوەی ئەدەبی جیدی و ئەدەبی بازاڕی، ڕەنگدانەوەی گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتی و ئابووری و ڕۆشنبیرییەکانە. ئەم پێکدادانە فەلسەفییە نوێنەرایەتیی جیاوازییەکی قووڵترە لەسەر دوو تێگه‌یشتنی جیاواز بۆ ڕۆڵی هونەر لە کۆمەڵگادا: ڕوانگه‌ی ئێستاتیکی (هونەر بۆ هونەر) و ڕوانگه‌ی قازانج (هونەر بۆ خەڵک). که‌واته‌: تێگەیشتن و هاوسەنگی لە نێوان ئەم دوو ڕوانینه‌ گرنگه‌. ئەدەبی جیدی پێویستی بە پەرەپێدان و هاندان هەیە، لەکاتێکدا ئەدەبی بازاڕیش دەتوانێت ڕۆڵێکی گرنگ بگێڕێت لە ڕاکێشانی خوێنەر و هاندان و هێنانی جه‌ماوه‌ر بۆ ڕووبه‌ری کتێب و ئه‌ده‌ب و خوێندنەوە. لای ئێمە زۆرجار هەوڵ هەیە، ئەدەبی بازاڕ وەک ئەدەبی جیدی بناسێنرێت، ئەم تێکەڵکردنە، ئەم هەوڵە جۆرێک لە لێڵیی دروست کردووە. کاتێک هەوڵ و قسە لەسەر ناسینەوەی جۆری ئەدەبه‌کان دەکەین، ئامانج تەنیا دانانی هەردوو جۆر ئەدەبە لە شوێن و پێگەی خۆی، به‌بێ سڕینه‌وه‌ی هیچ یه‌کێکیان‌ و تێکه‌ڵکردنیان. ئەدەبی جیدی بەرگری لە “پاکیی ئه‌ده‌ب- هونەر”ی دەکات، پاڵپشتی ئەو بیرۆکەیە دەکات، کە هونەر دەبێت لە داواکارییە بازرگانییەکان دوور بێت. لە به‌رانبه‌ردا “ئەدەبی بازاڕ”ی بەرگری لە “عامپه‌سه‌ندیی ئەدەب- هونەر” دەکات. ئەو بیرۆکەیەی کە هونەر دەبێت خزمەتی خەڵکی بکات. ئەم ناکۆکییە لەوەیە لە بەرژەوەندیی ئەدەبدا بێت، وەک ئەوەی هێگل دەیگوت، ناکۆکی و پێکدادان؛ دەکرێت ببنە هۆی پەرەسەندنی دیالێکتیکی. ئەدەبی ڕاستینە دەکرێت لە نێوان ئەم دوو جیهانەدا ڕێگایەکی هاوسەنگ بدۆزێتەوە؛ ئەو ڕێگایەی بوار به‌ قووڵاییی فەلسەفی دەدات، بەبێ ئەوەی کاریگەری و بایەخی کۆمەڵایەتی و فەرهەنگی فەرامۆش بکات. ئێستاکە تەکنەلۆژیای دیجیتاڵی و پلاتفۆڕمەکانی سۆشیاڵمیدیا گۆڕانکاریی بنەڕەتییان لە شێوازی بەرهەمهێنان و بڵاوکردنەوەی ئەدەبدا هێناوەتە کایەوە، ناسینەوە و تێگه‌یشتن له‌ بایه‌خ و ئه‌رکی ئه‌ده‌بیاتی جیدی و جیاوازییه‌کانی له‌گه‌ڵ ئه‌ده‌بیاتی بازاڕیدا، لە هەر کاتێک زیاتر گرنگە. زانیاری و بەرهەمە ئەدەبییەکان بە خێرایی بڵاو دەبنەوە و کێبڕکێی ئەدەبی جیدی و ئەدەبی بازاڕی گه‌رموگوڕتر بووه‌. ئەمە تەنیا باسێکی وابه‌سته‌ به‌ کواڵێتی نییە، بەڵکوو باسێکی فەلسەفی و ڕۆشنبیرییشە لەبارەی ڕۆڵی ئەدەب لە کۆمەڵگەدا. ئایا ئەدەب ئامرازێکە بۆ کاتبەسەربردن، یان بۆ تێڕامان و گەشەکردنی فیکری و ڕۆحیی مرۆڤ؟

پۆپولیزمی ئەدەبی

پۆپولیزم ڕاستە زێتر وەک چەمکێکی سیاسی ناسراوە، بەڵام دەکرێت لە دنیای ئەدەبیشدا مانای دیکەی لێ بار بکرێت. دەشێت بڵێین: ئەدەبی پۆپولیستی بەشێکە لە ئەدەبی بازاڕی و هەوڵ دەدات خۆی وەک دەنگی زۆرینەی خەڵک پیشان بدات و ڕەخنە لە خەڵکی تایبەتمەند و دامەزراوە ڕۆشنبیرییەکان بگرێت. ئەم ئەدەبە بەوە دەناسرێتەوە لە جیاتیی شیکردنەوەی قووڵ، پشت بە هەست و سۆزی جەماوەر دەبەستێت و ترس، تووڕەیی و خۆشەویستی وەک ئامراز بە کار دەهێنێت. لەو ئاڕاستەیەوە ئەم ئەدەبە دوور دەکەوێتەوە لە لێکدانەوەی فرەڕەهەند، چوونە قووڵاییی تەکنیک و شێوازە هونەرییە جۆراوجۆرەکان، چونکە ئامانجی گەیاندنی پەیامێکی دیاریکراوە. نووسەری پۆپولیستی بانگەشە بۆ بیروڕایەکی تایبەت دەکات و جەماوەر هان دەدات بۆ کاردانەوەیەکی دیاریکراو. ئەم کەسانە زمانی ساکار، میللی و ڕاستەوخۆ بە کار دەهێنن بۆ جیابوونەوە لە زمانی نووسەرانی جیدی و ڕۆشنبیران، لای ئەم نووسەرانە جەماوەر وەک یەکەیەکی یەکگرتوو و گرنگ پێناسە دەکرێت و جیاوازی و فرەبۆچوونی خەڵک نادیدە دەگیرێت، لە بەرانبەردا ڕەخنە، شڕۆڤەی فکری و تیۆری بۆ تێکست، وەک لادان و دوورکەوتنەوە لە ژیانی ڕاستینەی خەڵک دەخرێنە ڕوو.

ئەم ئەدەبە خۆی وەک دەنگی جەماوەر دەناسێنێت و خوێنەر دەخاتە ناو دۆخێکەوە، کە تێیدا چێژی گشتی، بۆچوون و باوەڕی پێشوەختانە، جێگەی هەوڵدان بۆ تێگەیشتن دەگرنەوە. تەکنەلۆژیای دیجیتاڵی دەرفەتێکی گەورەی بە ئەدەبی پۆپولیستی بەخشیوە. پلاتفۆرمە دیجیتاڵییەکان ڕێگە بە نووسەران دەدەن ڕاستەوخۆ بگەنە جەماوەرێکی فرەوان. هەر کەسێک دەتوانێت وەک نووسەر پەیامەکانی بڵاو بکاتەوە. ئەمە ڕاستە کە دەگوترێت، ئەم دۆخە فۆرمێکی دیموکراسییانەیە، بەڵام لە لایەکی دیکەوە دەروازەیەکی بۆ بڵاوبوونەوەی ئەدەبی میللی و بێکواڵێتی کردووەتەوە. بەم هۆیەیشەوە، دەستەڵاتی ڕەخنەکاران و ناوەندە ئەدەبییەکان کەم بووەتەوە و خوێنەران هەنووکە یەکسەر بڕیار لەسەر بەرهەمەکان دەدەن، زۆرجار بە پشتبەستن بە ژمارەی لایک، کۆمێنت یان شێرکردن شڕۆڤە و هەڵسەنگاندن دەکەن، نەک قووڵایی و ئاستی ئەدەبیی تێکستەکان. واتا دەروازەوانە دیجیتاڵییەکان ئێستا ڕۆڵێكی گه‌وره‌ له‌نێو دۆخی بڵاوكردنه‌وه‌ ده‌گێڕن، پێشتر ڕەخنەگر و سەرنووسەر دەروازەوان بوون، ئێستاكه‌ ئەلگۆریتمەکان ئەو ڕۆڵە دەبینن. جاران تەنیا دوو کولتوور هەبوون، کولتووری زارەکی و کولتووری نووسراو، بەڵام ئێستاکە فۆڕمێکی دیکەیش هاتووە، کە تێکەڵەیەکە لە کولتووری نووسراو و زارەکی، دەشێت بە کولتووری دیجیتاڵی ناوی ببەین. لە پلاتفۆڕمەکانی بڵاوکردنەوە، هەموو جۆرە ناوەڕۆکێک لەسەر سەکۆکە پێشکەش دەکرێن. ئاڵنگاری سەرەکی ئەوەیە چۆن لەم دۆخەدا ئەدەبی جیدی دەتوانێت شوێنی خۆی بپارێزێت؟ ئایا دەتوانین ئەدەبێک وێنا بکەین، لە یەککاتدا قووڵاییی هونەری و جەماوەریی هەبێت، بەبێ ئەوەی سازش لەسەر ئێستاتیکا بکات یان ببێتە کاری ده‌سته‌بژێرێكی داخراو؟ ڕەنگە پلۆڕالیزمی ئەدەبی ناوێکی گونجاو و هاوسەنگ بێت، کە تێکستەکان لە کۆنتێکستی خۆیاندا دەخوێنێتەوە و لەو ڕێگەیەوە ئەرکە جیاوازەکانی ئەدەب دەناسێتەوە. ئایا بنه‌مای ئابووری، سیاسی و تەکنەلۆژی کاریگەریی لەسەر بەرهەم دروست دەکەن؟ چۆن؟ ئایا خوێنەران بە شێوەی جیاواز تێکستەکان دەخوێننەوە؟ ئەم بەرهەمە چ کارێک لە کۆمەڵگە دەکات؟ ئەمە ڕێگایەکی مامناوەندە و بەهۆی پرسیارەکانمان ددان بەوەدا دەنێین، ئەدەب فرەڕەهەندە و دەتوانێت هەم قووڵاییی هونەری و هەم کاریگەریی کۆمەڵایەتیی هەبێت- به‌ڵام گۆڕانکاری و کاریگه‌رییه‌که‌ پڕۆسه‌یه‌کی هێواش و درێژخایه‌نه‌.

لەپاڵ هەژموونی کولتووری سەرمایەداری و تەکنەلۆژیای دیجیتاڵی له‌ دنیادا، ئێمه‌ بۆ قسه‌كردن و سه‌رپێخستنی ئه‌م پرسوباسانه‌ زۆر نوێین، بۆیه‌ ئەم سه‌رنجانه‌ بەشدارییەکی بچووکن له‌و بازنه‌یه‌دا.

The post لەبارەی ئەدەبی جیدی و ئەدەبی بازاڕییەوە appeared first on ژنەفتن.

ئه‌لفبێی ئه‌م کاره‌ له‌ متمانه‌وه‌ دروست ده‌بێت، چونکه‌ ئێدیته‌ر دەستی دەگاتە کاری ناته‌واوی نووسەر، بە وێنه‌ سەرەتایییه‌کان و هەڵەکان؛ بۆیه‌ ئه‌مه‌ بەرپرسیاریه‌تییه‌کی گەورەیە. ئێدیته‌ر دەبێت نهێنییەکان بپارێزێت و هەرگیز بە کاریان نەهێنێت بۆ مەبەستی تاکەکەسی، بانگه‌شه‌ و بازرگانی. هه‌ر درکاندن و پرسوباسێکی وابه‌سته‌ به‌ کاره‌که‌، بۆ ئه‌وانی دیکه‌، پێویستە به‌ ڕه‌زامه‌ندیی نووسه‌ر بێت.

له‌باره‌ی سێکوچکه‌ی ئێدیته‌ر- نووسه‌ر- تێکست-ەوە:

یەکێک لە زه‌حمه‌تترین کاره‌کانی ئێدیته‌ر، دۆزینه‌وه‌ی ڕێگه‌ی مامەڵەکردنە لەگەڵ ئیگۆی نووسەردا. کاره‌که‌ زۆر هه‌ستیاره‌، چونکه‌ ئێدیتکردن جۆرێکه‌ له‌ ڕەخنە؛ نابێت کاره‌کانی ئێدیته‌ر وه‌ک دۆخێکی تایبه‌تی و هێرش بۆ سه‌ر تێکست لێک بدرێنه‌وه‌. ئێدیته‌ری لێهاتوو دەزانێت چۆن ڕەخنە له‌ نووسه‌ر ده‌گرێت؛ بە شێوەیەک زەوینە بۆ نووسەر بڕەخسێنێت، تا نووسەر به‌ کراوه‌یی دیالۆگ له‌بارەی ڕه‌خنه‌ و سه‌رنجه‌کانەوە بکات.

ناکۆکی لەنێوان نووسەر و ئێدیته‌ردا کارێکی ئاسایییه‌، تەنانەت پێویستیشه‌. ئەم ناکۆکییانە دەتوانن ببنە هۆکار بۆ بیرکردنه‌وه‌ی قووڵتر و دۆزینەوەی چارەسەری نوێ، بەڵام ئەوەیش گرنگە ناکۆکییه‌که‌ به‌ دیالۆگ و لێکتێگه‌یشتن بەڕێوە بچێت، تا وه‌ک به‌شێک له‌ پڕۆسه‌که‌ ته‌ماشا بکرێت. پاش هه‌موو ناکۆکییه‌کان، بڕیاری کۆتایی هەمیشە بۆ گشت ڕه‌خنه‌ و سه‌رنجه‌کان هیی نووسەرە؛ چونکە نووسه‌ر ئەو کەسەیە وا ناوی لەسەر بەرگی کتێبەکەدا ده‌نووسرێت.

لە قووڵاییی هەر تێکستێکی ئەدەبیدا، که‌ به‌ ڕێڕه‌وی ئێدیته‌ردا ڕۆیشتبێت، دیالۆگێکی نهێنی له‌نێوان دوو ده‌نگدا به‌ڕێوه‌ چووه‌. دەنگی نووسەر و دەنگی ئێدیته‌ر. له‌م دیالۆگانه‌دا هه‌وڵ هه‌یه،‌ تا تێکست به‌ ئاستێک بگات، که‌ هه‌ردوو لا لێی ڕازی ببن. ئەم پێوەندییە لە هەموو هونەرەکانی دیکە جیاوازترە؛ چونکە لە پێداچوونه‌وه‌ و چاککاریی ئەدەبیدا دوو عه‌قڵ و بیرکردنه‌وه‌ پێک ده‌گه‌ن و به‌ره‌و یه‌ک خاڵ ده‌ڕۆن.

ئێدیته‌ر نە نووسەرە، نە خوێنەرە، بەڵکوو که‌سێکه‌ لەنێوان نووسه‌ر و خوێنه‌ردا دێت و ده‌چێت؛ وەک پردێکە لەنێوان خواستی نووسەر و تێگەیشتنی خوێنەردا، وەک شاخه‌وانێکه‌‌ له‌ چیایه‌کی پڕ سه‌ختی و مەترسیدا- هەم ڕێگای نووسەر و هەم ڕێگای خوێنەر دەزانێت.

ئێدیتکردن لە بنەڕەتدا یارییەکی پارادۆکسییە؛ چونکە دەبێت لە یەک کاتدا دوو کاری پێچەوانە بکرێن: ئێدیته‌‌ر کۆشش بکات، تا دەنگی ڕەسەنی نووسەر بپارێزێت و لە هەمان دەمدا دەستکاریی ئەو دەنگەیش بکات و بیخاتە ئاستێکی باڵاترەوە.

ماکسوێل پێرکینز- ئەو ئێدیته‌رە بەناوبانگەی کاری لەگەڵ ئێرنست هێمینگوەی و فیتزجیرالددا دەکرد- باوەڕی وا بوو لە کاتی ئێدیتکردندا نابێت ئەمە لە یاد بکرێت: »کتێب هی نووسەرەکەیەتی، نەک هیی ئێدیته‌ر. «

 ئەم ڕوانگەیە بنەمایەکی سەرەکی و ڕوونە بۆ ئیگۆ و مامەڵەی ئێدیته‌ر؛ لێرەوە هیچ ڕێگەیەک نامێنێتەوە، تا ئێدیته‌ر دەنگ و ڕەنگی خۆی بەسەر تێکست و ئایدیای نووسەردا بسەپێنێت. دەبێت ئێدیته‌ر هەوڵی تەواو بدات، تا بینین و تێگەیشتنی نووسەر تۆکمەتر بکات.

ده‌بێت بزانین کاری ئێدیته‌ر هه‌ر وا ساده‌ و ساکار نییە. ئێدیته‌ری لێهاتوو، نازانێت کەی چاککاری له‌ تێکستدا ده‌کات، به‌ڵام دەزانێت چۆنی بکات. کاری ئێدیته‌ر هه‌تا بڵێی ورد و هه‌ستیار و مه‌ترسیداره‌؛ زۆر نزیکه‌ له‌ کاری ئه‌و پزیشکه‌ی نه‌شته‌رگه‌رییه‌کی هه‌ناوی ده‌کات. ده‌بێت پزیشکه‌که‌ ته‌واو شاره‌زا بێت و نەهێڵێت بچووکترین هه‌ڵه‌ ڕوو بدات. پێویستە بزانێت چی ده‌بڕێت و چی ده‌هێڵێته‌وه‌.

دەکرێت بپرسین: ئایا دۆخ یان ساتێک هەیە ئێدیته‌ر بێتە پێگەی نووسەر؟ واتا، دەسەڵاتەکان چۆن پێناسە کراون‌؟ دەسەڵاتی ئێدیته‌ر دەسەڵاتێکی جێگیرە؟ دەکرێت بڵێین سنوورەکانی پێداچوونەوە و چاککردنی تێکست، نە ڕوون و دیاریکراون و نە جێگیر و نەگۆڕن، بەڵکوو بەپێی سروشتی تێکست، شێوازی نووسەر، و لێکتێگەیشتن و ڕێککەوتنی نێوانیان، کار و دەسەڵاتەکانی ئێدیته‌ر دەگۆڕێن.

دەکرێت پێوەندی و گرێبەست لەنێوان نووسەر و ئێدیته‌ردا تەواو ڕه‌ها و ڕێگەپێدراو بێت، بە جۆرێک کە ئێدیته‌ر چی بە باش بزانێت بیکات. بەڵام ئەم جۆرە گرێبەستە کێشەی لێ دەکەوێتەوە و ڕەنگە لایەنە نەرێنییەکانی زیاتر بن لە دیوە ئەرێنییەکانی؛ چونکە ئێدیته‌ر دەشێت دەنگ و سەدای نووسەر تێکەڵ بە دەنگی خۆی بکات و ڕوانگە و دنیابینیی نووسەر بخاتە شوێنێکەوە، کە ناسینەوەی ئاسان نەبێت.

پێویستە ڕامان و خوێندنەوەی ئێدیته‌ر بۆ تێکستی ئەدەبی بە جۆرێک بێت، کە جیاواز بێت لە هيی خوێنەری ئاسایی و نووسەرەکەیش. ئێدیته‌ر لە سەرەتادا وەک خوێنەرێکی ئاسایی تێکستەکە دەخوێنێتەوە، تا هەست و ڕامانی یەکەم بەرکەوتنی بە تێکستەکە بزانێت. لێرەوە، واتە دوای یەکەم خوێندنەوە، پرسیار و ڕامانەکانی بۆ تێکستەکە دەست پێ دەکەن و چەند جارێکی دیکە تێکستەکە دەخوێنێتەوە، تا وەڵامی پرسیارەکانی خۆی بداتەوە سەبارەت بە: فۆڕم، زمان، ڕێزمان، تەکنیک و دەیان وردەکاریی دیکە. ئامانج لەم کارەدا ئەمەیە: ئێدیته‌ر خۆی بخاتە شوێنی خوێنەرێکی ورد، بەئاگا و دۆزه‌ره‌وه‌ (کەشفکار)، تا بزانێت کەلێن، کێشە و پرسیارە بێوەڵامەکانی ئەم تێکستە چین.

به‌م مامه‌ڵه‌یه‌ ئێدیته‌ر ده‌کارێت له‌ زیاد له‌ دیوێکه‌وه‌ تێکسته‌که‌ هه‌ڵبسه‌نگێنێت و ببینێت. له‌ پڕۆسێسی ئێدیتکردندا پێویستە ئێدیته‌ر له‌ یه‌ککاتدا دڵسۆز و هاوسۆزی نووسه‌ر بێت، ڕه‌خنه‌گر و نه‌یار و هه‌روه‌ها بێلایه‌نیش بێت.

ئێدیته‌ری بەهرەمەند لە خاڵێکەوە هەوڵی دۆزینەوەی کۆدەکانی نووسەر دەدات، تا بزانێت خواستی نووسەر چییە و ویستوویەتی لە ڕێگەی ئەو تێکستەوە چی بڵێت، بەڵام وەک پێویست تێیدا سەرکەوتوو نەبووە. لێرەوە، دەبێت ئێدیته‌ر شارەزایی لە سایکۆلۆژیادا هەبێت، تا لەو نهێنییانە تێبگات کە نووسەر بە ناڕاستەوخۆ کاری لەسەر کردوون. وەک دەزانین، ئەدەبیات بەگشتی و ئەدەبی گێڕانەوە بەتایبەتی، مامەڵەیە لەگەڵ ئاماژەکان؛ هەوڵە بۆ خۆپاراستن لە زمانی ڕاستەوخۆ. بۆیە، بۆ تێگەیشتن لە کۆد، هێما و مانا دووەمییەکان، یەکێک لە کلیلەکان وردبوونەوەی سایکۆلۆژییانەیە لە ماناکانی پشت تێکست. تێگەیشتن لە چۆنیەتیی بیرکردنەوەی نووسەر هاریکار دەبێت، بۆ ئەوەی بزانرێت چۆن بیرۆکەکان بوونەتە ڕستە و چۆن خوێنەر تێکست وەردەگرێت.

ئێدیتەر پێویستە توانای ناسینەوەی مانا شاراوەکانی هەبێت، کە نووسەر بە مەبەست یان بێ مەبەست کاری تێدا کردوون. هەڵبەت، بۆ تەواوی پڕۆسەی ئێدیتکردن، شارەزایی و قووڵبوونەوە لە زمان مەرجێکی پێشوەختەیە، تا کاری ئێدیتکردن بە شێوەیەکی باش بە ڕێوە بچێت؛ واتا پێویستە ئێدیته‌ر لە زیاتر لە لایەکەوە شارەزا و بەهرەمەند بێت. ئێدیتەرێک، کە تەنیا زانیاری لە هەڵەچنی، نژوه‌، خاڵبەندی و ڕێنووسدا هەبێت، ناتوانێت بە تەواوی ڕۆڵی خۆی بگێڕێت. تێگەیشتن لە چۆنیەتیی کارکردنی زمان، چۆن مانا دروست دەبێت، و جیاوازیی نێوان مانای وشەیی و مانا دووەمییەکان، بایەخێکی زۆری هەیە؛ چونکە پێوەندیی نێوان وشە و شتەکان لە واقیعدا زۆرجار پێوەندییەکی ڕێککەوتننامەییە، نەک سروشتی. زانیاری دەربارەی چۆنیەتیی پێوەندیی زمان بە کولتوور و کۆمەڵگاوە، وردبوونەوەی دەوێت. وشەکان لە کولتوورێکی دیاریکراودا مانایەکیان هەیە و لە کولتوورێکی دیکەدا هەمان ئەو وشانە ڕەنگە مانایان جیاواز بێت. بەگشتی، گرنگە ئێدیتەر ئاگای لە مانا کولتووری و مێژوویییەکان بێت.

بەرپرسیاریه‌تییه‌کی گرنگی دیکه‌ی ئێدیته‌ر، پاراستنی دەنگی تایبەتی نووسەرە. هەر نووسەرێک دەنگێکی جیای خۆی هەیە. شێوازێکی تایبەت لە بەکارهێنانی وشە، ڕسته‌ی تایبەت، بینینێکی سه‌ربه‌خۆ بۆ جیهان. ئێدیته‌ر دەبێت ئەم دەنگە بناسێت، ڕێزی لێ بگرێت و پارێزگاریی لێ بکات. به‌شێک له‌ نووسه‌ران ترسیان هه‌یه‌، ئێدیته‌ر نائاگایانه‌ دەنگی خۆی بخاتە شوێنی دەنگی نووسەرەوە. ئێدیته‌ر پێویستە ئاگاداری ئەم مەترسییە بێت و هەمیشە لە یادی بێت، کە ئەرکەکەی یارمەتیدانی نووسەره‌، تا بە باشترین شێوە دەنگی خۆی بەرهەم بهێنێت‌؛ نەک گۆڕینی ئەو دەنگە بۆ دەنگێکی تر. گەرچی ئێدیته‌ر وه‌ک هاوڕێ و هاوبه‌ش لەگەڵ نووسەردا کار دەکات، بەڵام هاوشێوه‌ی نووسه‌ر، بەرپرسیارێتی هەیە بەرانبەر خوێنەر و که‌لێنه‌کانی تێکست. ئێدیته‌ر پێویستە دڵنیا بێته‌وه‌، کە تێکسته‌که‌ بە ڕوونی و بە وردی گەیەنراوە، زانیارییەکان دروستن و ناوەڕۆکەکە شێلوه‌تی و چاڵ و خەڵەتاندنی تێدا نین‌. ئێدیته‌رانی پسپۆڕ له‌سه‌ر چه‌ند پرسێک هاوڕان، به‌م جۆره‌:

ئێدیته‌ر سەیری باڵەخانەی تێکستەکە دەکات؛ ئایا گێڕانەوەکە چۆن بەرەو پێشەوە چووە؟ ئایا بەشەکان بە باشی پێکەوە بەستراون؟ ئێدیته‌ر دەتوانێت پێشنیازی گۆڕانکاریی گەورە بکات: لابردنی بەشێک، زیادکردنی بەشێکی نوێ، گۆڕینی ڕیزبەندیی بەشەکان، یان تەنانەت دووبارەدانانەوەی دەستپێکردن یان کۆتایی.

پرسی لابردن و زیادکردن ئاستەنگێکی ڕاستەقینەیە. ئێدیته‌ر پێویستە بێبەزەیی بێت، بەڵام بە هۆشیارییەوە مامەڵە بکات. هەندێک نووسەر دڵیان بە وشەکانیانەوەیە و دەیانەوێت ڕستە و پەرەگرافەکان وەک خۆیان بمێننەوە. ئێدیته‌ر دەبێت ڕوونکردنەوە بدات، کە «کوشتنی خۆشەویستەکانت» – واتە وشە و ڕستەکان- بەشێکی پێویستە لە پڕۆسەی ئێدیتکردن و نووسین، لە بەرانبەردا کاتێک ڕستە و پەرەگراف زیاد دەکرێن، ئێدیته‌ر پێویستە بزانێت لە چ شوێنێکی تێکستەکەدا بۆشایی هەیە: ئایا خوێنەر پێویستی بە زانیاریی زیاتر هەیە؟ ئایا لە کوێ گێڕانەوەکە پێویستی بە هەناسە و پشوودان هەیە؟

ئێدیته‌ر ته‌ماشای وردەکارییەکان دەکات. ئایا کارەکتەرەکان باوەڕپێکراون؟ ئایا دیالۆگەکان سروشتین؟ زه‌مینه‌سازی بۆ ڕوودانی ڕووداو و دیالۆگ کراوه‌؟ ئایا وێنەکان کار لە خوێنەر دەکەن؟ ئەمە قۆناغێکە کە تێیدا ئێدیته‌ر وەک خوێنەری یەکەم و هەستیارترین هەڵسەنگێنەری تێکست مامه‌ڵه‌ ده‌کات. لە ئاستی ڕستەدا ئێدیته‌ر سەیری ڕێزمان و شێواز ده‌کات. ئەمە هونەریترین قۆناغە، چونکە ئێدیته‌ر هەوڵ دەدات ئێستاتیکا و ڕوونی بپارێزێت.

کۆتا قۆناغ، فۆکه‌سه‌ لەسەر هەڵە تەکنیکییه‌کان، ڕێنووس، خاڵبه‌ندی، نژوە، ڕێکخستنی په‌ره‌گراف، ئه‌مه‌ وه‌ک به‌شی په‌راوێز و کۆتاییی پڕۆژه‌که‌ ته‌ماشا ده‌کرێت. گەرچی ئەم قۆناغەیش بایه‌خی خۆی هه‌یه‌، چونکە زۆرجار هەڵە تەکنیکییه‌کان دەتوانن خوێنەر لە تێکسته‌که‌ بتۆرێنن.

پێوەندیی نووسەر و ئێدیتەر تەنیا پێوەندییەکی کارکردنی ڕاستەوخۆ نییە، بەڵکوو یارییەکی دیالێکتیکیی قووڵیشە. نووسەر خەون دەبینێت، ئێدیتەر ڕاستی دەبینێت. نووسەر دەڕوا، ئێدیتەر ده‌وه‌ستێت بۆ دڵنیابوونه‌وه‌ ته‌ماشای ئاسۆی به‌رده‌می نووسه‌ر ده‌کات. لە کۆتاییدا نووسەر و ئێدیتەر هەر یەکێکیان نیازی جیاوازیان نییە. هەردووکیان خزمەتی هەمان پڕۆژه‌ دەکەن. نووسەر پەیامی هەیە، ئێدیتەر وەک یاریدەدەرێک ڕۆڵ ده‌گێڕێ پەیامەکە بە ڕێگای دروست بگات بە عەقڵ و دەروونی خوێنەر، بۆیە ئەمە تەنیا پێوەندیی نێوان دوو کەس نییە، بەڵکوو پێوەندیی نێوان دوو جیهانی جیاوازیشە، کە پێویستییان بە یەکتری هەیە بۆ دروستکردنی جیهانی سێیەم، کە ناوی کتێبە. نووسەر پێویستە له‌ بایه‌خی ئێدیتەر تێبگات، ئێدیتەریش دەبێت ڕێز له‌ هەستی و ویستی نووسەر بگرێت. لە کۆتاییدا ئەوان دەبنە دوو باڵی باڵندەیەک (کتێب)، کە پێکەوە ده‌فڕن بەرەو تۆقه‌ڵانی واتا.

له‌باره‌ی هونه‌ری خۆ- ئێدیتکردن (Self-Editing)

لەنێو نووسەرانی دنیادا پڕۆسەیەک هەیە: پێش ئەوەی بەرهەمەکەیان بگاتە دەستی ئێدیتەر، خۆیان ڕۆڵی ئێدیتەر پەیڕەو دەکەن. دوای خۆ-ئێدیتکردن، ئینجا بەرهەمەکە دەدرێتە ئێدیتەری پرۆفیشناڵ.

پرسیارەکە ئەوەیە: لە ئەگەری نەبوونی ئێدیتەری پرۆفیشناڵ و کاری ئێدیتەری وەک پیشە، نووسەران ناچار دەبن خۆیان زۆرینەی ئەرکی ئێدیتەر جێبەجێ بکەن. ئەم کارە (Self-editing) بۆ هەموو نووسەرێک پێویست و گونجاوە. پڕۆسەی خۆ-ئێدیتکردن پێویستی بە کۆمەڵێک هەنگاوە و چوارچێوە و ڕێنماییی تایبەت بە خۆی هەیە. چەندان کتێب هەن کە لەو بارەیەوە نووسراون؛ بۆ نموونە، یەکێک لە کتێبە گرنگەکان، کە شرۆڤە، نموونە و ڕوونکردنەوەی وردی تێدایە، کتێبەکەی (ڕێنی بڕۆون و دەیڤید کینگ)ـە

لە کتێبی «Self-Editing for Fiction Writers»دا، نووسەران (ڕێنی بڕۆون و دەیڤید کینگ) لەبارەی خۆ-ئێدیتکردنەوە دەڵێن: «لە کاتی پێداچوونەوەدا، پێویستە چاودێریی پێکهاتە و پلۆتی گشتیی گێڕانەوە بکرێت؛ چارەسەر بۆ کێشەی کەسایەتییەکان و دیالۆگ بدۆزرێتەوە؛ بۆ باشترکردنی شێوازی نووسین و زمان و ڕاستکردنەوەی هەڵەکانی ڕێزمان و تایپکردن، بەدواداچوونی ورد بکرێت؛ و لە کۆتاییدا، تێکستەکە بدرێتە خوێنەری ئاست جیاواز، وەک تاقیکردنەوەیەک بۆ وەرگرتنی ڕەخنەی بێلایەن. «

بەکورتی، خۆ- ئێدیتکردن بەکارهێنانی توانای خۆتە، تا هەستەکانت لە نووسەرەوە بگۆڕیت بۆ ئێدیتەر و بە چاوێکی ڕەخنەگرانەوە سەیری کارەکەی خۆت بکەیت. لەم کارەدا، پێویستە جەخت لەسەر مۆدێلی “پیشاندان” بکرێتەوە، نەک “گێڕانەوە”ی ڕووت و ناهونەری؛ هەروەها سەرنج بخرێتە سەر چەند توخمێکی سەرەکی: کەسایەتیی کارەکتەرەکان، بینین، هاوسەنگی، دیالۆگ، دەنگدانەوە، مۆنۆلۆگ، جووڵەی ئامانجدار، هونەری شاردنەوە و ئاشکراکردن.

ڕاهێنەر و نووسەر، سارا گریبڵ، لە وتارێکدا بە چەند هەنگاوێک باس لە خۆ-ئێدیتکردن دەکات، بەم جۆرە:

دوای ڕەشنووسی یەکەم پشوو بدە! ئەمە یارمەتیدەرە، تا بە چاوی نوێی ئێدیتەرەوە بگەڕێیتەوە بۆ لای تێکستەکەت. پاشان لە خوێندنەوەی یەکەمتدا بگەڕێ بەدوای کێشە گەورەکاندا: وەک گرفتی پێکهاتە، کەسایەتییەکان و چاڵەکانی پڵۆت. دواتر پلانەکەت بخوێنەوە، تەنانەت ئەگەر داتنه‌ناوە، دایبنێ! پلان وەک نەخشەیەکە هەموو چیرۆکەکەت پیشان دەدات، تا ئاسانتر بزانیت چی لا دەبەیت و چی زیاد دەکەیت.

ئینجا دوای تۆمارکردنی تێبینییەکان، دەتوانیت دەستکاریی ڕەشنووسەکە بکەیت؛ سەرنجت لەسەر کێشە گەورەکان بێت. پاشان دیسان ڕەشنووسەکە بخوێنەرەوە، ئەم جارە بگەڕێ بەدوای کێشەکانی زمان و شێوازی نووسیندا! باشترە پرێنتی بکەیت، تاکوو تێبینییەکانت لە پەراوێزدا بنووسیت. پاشان بە دەنگی بەرز بیخوێنەرەوە، چونکە گوێ هەڵەکان باشتر هەست پێ دەکات.

دوای ئەو هەنگاوانە، ئێدیت دەست پێ بکە! لێرەدا زۆر دەستکاریی وشە و ڕستە بکە. پاش ئەوە، دەستنووسەکە بنێرە بۆ کۆمەڵێک نووسەر و خوێنەری جیاواز، تا پڕۆژەکەت ببینن، تەنانەت بە هەموو هەڵەکانیشەوە. دوای کۆکردنەوەی سەرنج و تێبینییەکان، هەڵەکانی تایپ، ڕێزمان و وشەهەڵبژاردن ڕاست بکەرەوە! دیسان بە دەنگی بەرز بیخوێنەوە بۆ دۆزینەوەی ڕستەی ناتەواو و نامۆ.

هەڵبەت، هەموو تێکستێک ئەم هەنگاوانەی خۆ- ئێدیتکردنی پێویستە، بەڵام لە وڵاتاندا دوای خۆ- ئێدیتکردن، ئینجا کتێبەکە دەدرێت بە ئێدیتەری پرۆفیشناڵ؛ واتە کارەکە پڕۆژەیەکی دوورودرێژە و کات و ماندووبوونی زۆری پێویستە. لە کۆمەڵگەی کوردیدا، جگە لەوەی کە ئێدیتەرمان نییە، نووسەرانیش بە پڕۆسەیەکی کرچوکاڵ و ناتەواوی خۆ-ئێدیتکردن کتێبەکانیان بڵاو دەکەنەوە.

لەم وتارەدا ئامانجمان خستنەڕووی هەندێک وردەکاری بوو بۆ پڕۆسەی ئێدیت و پیشەی ئێدیتەر لە بازنەی ئەدەبیدا، بەتایبەت ئەدەبی گێڕانەوە. لێرەوە دەزانین پڕۆسەی ئێدیت لە زۆرینەی کایەکانی بڵاوکردنەوەدا هەیە: لە وێبسایت و ڕۆژنامەکان، لە کارە زانستی و فیکرییەکاندا؛ بەڵام هیچ ئێدیتکردنێک وەک ئێدیتی ئه‌ده‌بی و پڕ ورده‌كاری و زه‌حمه‌تی نییه‌.

The post له‌باره‌ی ئێدیت و ئێدیتەرەوە appeared first on ژنەفتن.

 ئه‌گه‌ر ڕۆژێك له‌ ڕۆژان ڕێكه‌وتی تێورییه‌كانی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌گه‌راییی (ژاك دێریدا)، مه‌رگی نووسه‌ری (ڕۆڵان بارت)، یان هێرمۆنتیكا لای (پۆڵ ڕیكۆر)مان كردبێت، ڕێگه‌ به‌ خۆمان ناده‌ین به‌م ئاسانییه‌ مانا سنووردار بكه‌ین و هه‌ست و حه‌زه‌كانمان به‌سه‌ر نووسه‌ردا بیسه‌پێنین. ئه‌گه‌ر ڕێگه‌یه‌ك هه‌بێت بۆ قسه‌كردن له‌باره‌ی پڕۆسه‌ و پڕه‌نسیپه‌كانی نووسینی ئه‌ده‌بی، ده‌كرێ له‌و ئاڕاسته‌یه‌وه‌ قسه‌ له‌سه‌ر تێكنیكه‌ جۆراوجۆره‌كانی نووسین بكه‌ین. له‌و ڕێگه‌یه‌وه‌ ده‌مه‌وێت هه‌ندێك سه‌رنج له‌باره‌ی پرسوباسی (وه‌سف) له‌ گێڕانه‌وی ئه‌ده‌بیدا بخه‌مه‌ ڕوو. ده‌مه‌وێت دیالۆگێك دامه‌زرێنین و له‌ پشت ئه‌و قسه‌ سواو و میلییانه‌ی له‌باره‌ی (وه‌سف)ه‌وه‌ ده‌كرێن.

لە ڕۆمانی کلاسیکدا وه‌سف بایەخێکی زۆری پێ دراوه‌. هه‌ندێك له‌ ڕۆمانەکان چەندان بەرگ بوون. باسه‌كه‌ پێوه‌ندی به‌ دیدگا و هزری ئه‌و شوێنكاته‌وه‌‌ هه‌بووه‌. دۆخ و ژیانی مرۆڤ ڕێگەی دەدا وردەکارییەکان زیاد لە پێویست باس بکرێن. واقیعی ئه‌وكات، ئه‌وه‌ی خواستووه‌ گێڕانەوەکان درێژ بکرێنەوە. لەگەڵ گۆڕانکارییەکان و گۆڕانی دۆخی ژیان و ژیار، دەرکەوتنی ڕەوت و شێوازی نوێ، واقیعێكی نوێ دێته‌ پێشه‌وه‌، به‌تایبه‌ت له‌ پرسوباسه‌‌ فكری و فه‌لسه‌فییه‌كان. به‌و هۆیه‌وه‌ ئەدەب و هونەریش گۆڕانیان بەسەردا هات. ئەم باسە لە بزووتنەوەی ئاڤانگاردیزمدا بووە جووڵە و ئاکت. لە ڕۆمانی هاوچەرخدا، بە ڕەچاوکردنی گۆڕانکارییەکان و ژیانی مرۆڤ، پێویستی و جۆر و ڕۆڵی وەسف لە گێڕانەوەدا زیاتر قسەی لەسەر کرا و لە لایەن توێژەر و نووسەرانەوە ڕوونکردنەوەی جۆراوجۆری لە بارەوە درا. واتا ئەم پرسە لینکی هەیە لەگەڵ سەردەم و چۆنیەتیی ناوەڕۆکی ژیانمان. به‌ مانایه‌كی دیكه‌، واقیعێكی نوێ دروست بوو، كه‌ تێكه‌ڵاوییه‌كی تۆخی له‌گه‌ڵ فكردا هه‌بوو. بێگومان نزیكبوونه‌وه و‌ تێكه‌ڵبوونی سنووری ئه‌ده‌ب و فكر، جیاوازی و واقیعه‌كه‌ی سه‌پاند.

مادام گێڕانەوە به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان خەڵقکردنەوەی ژیانە، بایەخی وەسف لە دروستکردنی ئەو ژیانەدا دەردەکەوێت. خوێنەر دەتوانێت بەهۆی وەسفەوە وێنای شوێن و کات بکات و خۆی لەنێو کەشوهەوای سیاسی و سۆزداری و دەروونی ببینێتەوە. دەکرێت لە ڕیگەی وەسفی ڕووخسار و جلوبەرگ، کەسایەتی و دۆخی کۆمەڵایەتیی کارەکتەرەکان بناسینەوە. لە ڕێگەی وەسفی هەستەکان باس لە ترس، خۆشی، تەنیایی، خۆشەویستی و ڕق بکەین.

زۆرجار گوێمان لێ دەبێت، دەگوترێت بۆ ئەدەبیات زمان هەموو شتێکە، بەڵام ناڵێن چۆن؟ هەندێکیان زمان له‌ هه‌ڵه‌چنی و ڕێنووس و خاڵبەندی كورت ده‌كه‌نه‌وه‌، هەندێکیشیان بایه‌خ به‌ شیعریەت و ڕەوانبێژیی ده‌ده‌ن. ئێدیت و كاری ئێدیته‌ر باسێكی دیكه‌یه‌ و پڕۆژه‌یه‌كی زۆر گشتگیرتر و گه‌وره‌تره‌. وردەکارییەکانی زمان لە ئەدەبیاتدا هەتا بڵێی ئاڵۆز و زەحمەتن. کاتێ دەگوترێ ئەم تێکستە زمانی باشە، یان خراپە، ئەم قسەیە بەم کڵێشەیییەی هیچ ناگەیەنێت و هەموو کەسێک دەتوانێت بیکات. لەپشت هەر وشەیەک کۆمەڵێ وردەکاری هەن، وشه‌كان له‌و ڕووه‌ی ده‌یان بینین، جیاوازتر و فره‌لاترن. وشه‌كان به‌ تێگه‌یشتنی دێریدا فریوده‌رانه‌ن، زیاد له‌ مانایه‌ك هه‌ڵده‌گرن و خۆیان ناده‌نه‌ ده‌ست یه‌ك تێگه‌یشتنی ڕووت. دروستکردنی ڕستەیەک، واتا گونجاندن و کارکردن لەنێو ده‌یان هاوكێشه‌ی مانایی و وردەکاریی ئێستاتیكی. ئەم کارەیش بە ڕۆژێک و دووان فێری نابین، هه‌موو ته‌مه‌نمان فریای بیركردنه‌وه‌ ڕاڤه‌ی نیوه‌ی ئه‌و تیۆری و كارانه‌ ناكه‌وین، ئیدی چۆن به‌و ئاسانییه‌وه‌ بڕیار و ئه‌نجامێكی ماتماتیكی له‌ ڕاڤه‌ی تێكستێك ده‌خه‌یته ڕوو؟ پڕۆسه‌ی نووسین خاڵێك نییه‌ پێی بگه‌ین یان بڕوانامه‌یه‌ك نییه‌ به‌ ده‌ستی بهێنین، له‌ دنیای نووسین و خوێندنه‌وه‌ ڕاڤه‌كان بێسنوورن. هەروەها کارێک نییە بێهه‌وڵدان و بیركردنه‌وه‌ فێری ببین. ڕەنگە مەعریفەی زمان و ئاڵۆزی و چڕی و زەحمەتییەکانی بە جۆرێک بن، ئەگەر ئامێرێک هەبووایە ئەو ئاڵۆزییانه‌ی دەربخستنایە، کەس ئەو ئازایییەی نەدەبوو بەو ئاسانییە لەبارەی زمانەوە قسە فڕێ بدات، یان هێندە ماتماتیکیانە زمان دابەشی باش و خراپ بکات، به‌ قسه‌ و گوزاره‌ی كڵێشه‌یی لێره‌ و له‌وێ جوانی و ناشیرنی یان ئاڵۆزی و ساده‌یی زمان به‌سه‌ر تێكستی ئه‌و نووسه‌ر و ئه‌م نووسه‌ر ببه‌شێته‌وه‌.

 زمان لە ئەدەبیاتی گێڕانەوە- داهێنەرانە، کارێک نییە تەنیا پشت بە بابەت یان تەکنیک (به‌ هه‌موو به‌شه‌كانییه‌وه‌) ببەستێت. ئەمانە و دەیان وردەکاریی دیکە، هه‌ر به‌ ئاماده‌یی و جادووی زمان، پێکەوە تێکستێکی داهێنه‌رانه‌ بەرهەم دەهێنن.

لە ڕووی ڕێزمانییەوە، وشەکان وەک کەرەستەن، پێویستە ئێمە وەبەرهێنانیان تێدا بکەین. دارتاشێک با هەموو کەلوپەلە پێویستەکانی لەبەردەم بێت، ئەگەر تەنیا قسه‌ بكات و کات بە فیڕۆ بدات و ئەزموون و  بەهرەمەندی نەبێت، هیچ لە باسەکان ناگۆڕێن، یان شتێكی ناته‌واو و ته‌قلیدی دروست ده‌كات و باوه‌ڕیش به‌ خۆی ده‌هێنێت كارێكی داهێنه‌رانه‌ی كردووه‌. ئه‌مه‌ ئاكتێكی زه‌حمه‌ت نییه‌. مرۆڤ چۆن كۆششی هه‌یه‌ بۆ فریودانی ئه‌وانی دیكه‌، ئاوایش هه‌وڵ ده‌دات بۆ فریودانی خۆی. ئەم کارە كۆمه‌ڵێ پێشمه‌رج و ئاماده‌كاری و هه‌وڵدان و ماندووبوونی پێویسته‌. پاش هه‌موو ئاماده‌كارییه‌ پڕاكتیكییه‌كان، دارتاش لە سەرەتاوە دەبێت نەخشەی ئەقڵیی هەبێت بۆ دروستکردنی کورسییەک یان داهێنانێک، تا بتوانێت کارێک بکات و کەلوپەلەکان لێک بدات و فۆڕمی نوێیان لێ پێک بهێنێت. لێره‌وه‌ دیوێكی كاره‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و كه‌سه‌ دنیابینی و تێگه‌یشتنی بۆ كار و پڕۆژه‌كه‌ی دامه‌زراو و قووڵ بێت، ڕوانگه‌ و كاره‌كانی به‌رهه‌می ئه‌و فۆڕمه‌ بن، كه‌ به‌ هه‌وڵدان و ڕامان و ئه‌زموون پێی گه‌یشتووه‌.

ئێمە کاتێک باسی وەسف دەکەین، مه‌به‌ستمان وه‌ستان و ڕامانه‌ له‌سه‌ر ئه‌ركی وشه‌كان. له‌ بازنه‌ی ڕێزماندا، وەسفی ناو (ئاوەڵناو) و وەسفی کار (ئاوەڵکار) مان هه‌یه‌. ئەمانە لەنێو ڕستەدا لەگەڵ ناو (Noun) و کار (verb) تێکەڵ دەکرێن. هەڵبەت بە هاوکاریی دیالۆگ لەپاڵ وەسفدا، نووسەری بەئاگا لە ڕێگەی (Verb)کارەوە ناهێڵێت وەسفەکان، جووڵەی گێڕانەوە بوەستێنن. لێره‌دا ئامانجمان نییه‌ بڕیار بده‌ین چی زیاده‌ و چی كه‌مه‌، به‌ڵكوو ئامانجمانه‌ له‌ ڕووی ئه‌ركه‌وه‌ قسه‌ له‌سه‌ر پێویستی و ناپێویستی وشه‌كان (وه‌سف) بكه‌ین. هێشتا ئه‌مه‌ نابێته‌ حوكم، به‌ڵكوو جۆرێك له‌ سه‌رنجه‌ له‌سه‌ر پێكهاته‌ی وشه‌ و ڕسته‌كان.

ئێمه‌ باسه‌كه‌مان گێڕانه‌وه‌یه‌، وه‌سفی  بینین، بیستن، بۆنکردن، دەستلێدان و تامکردن گرنگن بۆ گێڕانه‌وه‌. باسكردنی ئەم هەستانە ئه‌گه‌ر ئه‌ركی خۆیان جێبه‌جێ بكه‌ن، ئەزموونی زیندوو بۆ خوێنەر دروست دەکەن. ناکرێ ئەم هەستانە لە تێکست لا بدرێن، بەڵام وەسفی زۆر و بێکاریگەر و بێکردار خوێنەر ماندوو دەکەن. لێره‌وه‌ ده‌زانین كێشه‌ له‌ ئه‌ركی وشه‌كان هه‌یه‌. لەهەمان کاتدا وەسفی کەم (گێڕانه‌وه‌ی ناته‌واو)، گێڕانەوە لە ڕاستەوخۆیی دەربڕین نزیک دەکاتەوە و فۆڕمی ئەدەبی لاواز دەکات و شوێن و کات و کارەکتەرەکان ناڕوون دەهێڵێنەوە.

لای من هاوسەنگی له‌ نێوان وەسف، دیالۆگ و کاردا جێی بایه‌خه‌. دەتوانین بڵێین وەسف کلیلی دروستکردنی گێڕانەوەیەکی ئەدەبییە بۆ پێشاندان، نەک گوتنی ڕاستەوخۆ، ئەمە بۆ داڕشتنی هەواڵ، گوتاری سیاسی یان کۆمەڵایەتی ئاسایییە، بەڵام ئەدەبیاتی گێڕانەوە جیاوازە. لە گێڕانەوەی ئەدەبیدا وەسف ئه‌ركی ئه‌وه‌یه‌ هەست دروست بکات، نەک تەنها زانیاری بدات. نووسەری بە ئەزموون دوای دڕافتی یەکەم، لە کاتی پێداچوونەوەدا، ئەم پرسیارانە لە خۆی دەکات: ئایا ئەم وەسفە خزمەتی گێڕانەوەکە دەکات؟ ئایا خوێنەر پێویستی بەم زانیارییانەیە؟ ئایا ئەم شوێنکاتە گونجاوە بۆ ئەم وەسفە؟ ئایا ئەم وەسفە خێراییی گێڕانەوەکە چی لێ دەکات؟ بە پشتبەستن بەم هەڵسەنگاندنە، وەسفی ناپێویست لا دەبات و لە شوێن و کاتی گونجاو وەسف زیاد دەکات. ئه‌مه‌یش پڕۆسه‌ی ئێدێتكردنه‌ له‌ لایه‌ن نووسه‌ر خۆیه‌وه‌، كه‌ گرنگترین قۆناغی نووسینی تێكستی ئه‌ده‌بییه‌. هەوڵی نووسەر پێویستە بۆ ئەوە بێت ئاوەڵناوەکان تێکەڵ بە دیالۆگ و کار بکات، ئه‌ركیان پێ بسپێرێت. نووسین کارێکی ئاسان نییە، پێویستە ڕەچاوی چەندەها وردەکاری بکەیت، چونکە دروستکردنی هاوسەنگی و هەڵبژاردنی تەکنیک و مۆدی گێڕانەوە لە دەستی نووسەرە. هەڵبەت ئەمانە بە زمان دەکرێن، ناکرێ بە زمانێکی کرچوکاڵەوە، بە ئەزموون و مەعریفەیەکی کەم و سنوورداری زمانەوە، پێت وا بێت داهێنان دەکەیت. نووسەر دەبێت بزانێت تۆنی گێڕانەوە چییە و لە ڕێگەی وەسف، هەستەکان وێنا بکات. دەتوانین بڵێین وردەکارییەکانی وەسف ستایلی تایبەتی نووسەر دەردەخەن. من خۆم بۆ ئه‌وه‌ی تایبه‌تمه‌ندیی نووسه‌رێك بناسمه‌وه‌، له‌ مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ ڕسته‌سازی و ئه‌ركسپاردن به‌ وشه‌كانی ورد ده‌بمه‌وه‌. تا قسەکانمان لە ئاستی تیۆریدا نەمێننەوە، چەند نموونەک دەخەمە ڕوو:

یەکەم: نموونەی پەرەگرافێ، کە وەسف ئه‌ركی نییه‌ و زۆرتر زانیارییە: (چوومە نێو باخچەکە. ئاسمان پڕی هەوری ڕەش و تاریک بوو. وەک شەپۆلی کەنار دەریا، هەورەکان دەجووڵان. هەورەکان لە هەندێ شوێن وەک پەڕۆی ڕەنگ کاڵ و تۆخ لە ئاسماندا پەرتەوازە بوون. خۆر لە ناوەڕاستی ئاسماندا وەک تۆپێکی داپۆشراو بە قوماشێکی ڕەش وابوو و نە دەدرەوشایەوە و تیشکەکانی وەک تیرێکی زێڕین نەدەگەیشتنە سەر زەوی. بایەکی نەرم و خۆش دەهات، دارەکان بە گەڵای زەرد و سیسەوە دەلەرزین. باخچەکان پڕ بوون لە گەڵای وەریو و گوڵە زەرد و سپی و شین و سوورەکان نەمابوون…)

کێشەی ئەم پەرەگرافە: وردەکارییەکان زیاتر زانیارین و زۆرن، به‌ وەسفی بێئه‌رك خوێنەر ماندوو دەبێت، لە هەموویشی گرنگتر، به‌و هۆكاره‌ گێڕانەوە وەستاوە. هەڵبەت دەکرێ بۆ گۆڕانکاری و باشترکردن، نووسه‌ری كه‌مئه‌زموون گوێ له‌ ئێدیته‌ر بگرێت، ئەو ته‌نیا ده‌توانێ پێشنیار بۆ نووسەر بکات، كه‌ وشه‌ وه‌سفییه‌كان یان ئه‌ركیان پێبسپێردرێ یان لابدرێن، بەڵام بڕیاری کۆتایی لای نووسەرە.

بۆ نموونه‌ دەکرێ ئێدیته‌رێك ئەو پەرەگرافە بەم جۆرە دابڕێژێته‌وه‌: (ڕۆژێکی ساردی پایز بوو. لە باخچەکەی بەرانبەر ماڵمان، لە هەوری ڕەش و گەڵا و گوڵەکان ورد بوومەوە.)

ئێدیته‌ر ڕوونی دەکاتەوە، پەرەگرافەکە ئاوا باشترە، چونکە کورتبڕی و وردەکاری پێویست و هاوسەنگی لە نێوان کردار و وەسفدا هەیە. هه‌موو وشه‌كان ئه‌ركیان هه‌یه‌.

با نموونەیەکیش وەرگرین، کە کورتبڕی زۆرە و گێڕانەوەکە پێویستی بە وەسفە:

 (ڕۆیشتە ژوورەکەی. ژوورەکە بچووک بوو. دانەنیشت و هاتە دەرەوە.) لەم چەند ڕستەیەدا خوێنەر ناتوانی هیچ وێنا بکات، نووسەر ناڵێ چ جۆرە ژوورێکە، هەستەکان چۆنن، شوێنەکە پێویستی بە وەسفە.

دەکرێ به‌ پێشنیاری ئێدیته‌ر یان پێداچوونه‌وه‌ی خۆی، وەسفی ژوور و دۆخەکە، گێڕانەوەکە تەواو سەرنجڕاکێش بکات. به‌م جۆره:‌

(ڕۆیشتە ژوورەکەی. لە نیوەڕۆیانیشدا تاریک بوو، تەنیا ڕووناکایییەکی کەم لە کەلێنی پەردەی پەنجەرە بچووکەکەوە دەهات. دەنگی چرکەی کاتژمێر و بۆنێکی ناخۆش بێزاری دەکرد. لەسەر مێزەکەدا کتێبێکی کۆن دانرابوو، تۆزی لەسەر نیشتبوو. دانەنیشت و هاتە دەرەوە.)

لەم پەرەگرافەدا خوێنەر وێنەی ڕوون دەبینێ. کەشوهەوا و هەستەکان دەردەکەون (بینین- بیستن- بۆنکردن) بە هۆی ئەو هەستانەوە ماناکانی (تەنیایی، تاریکایی، کۆن، فه‌رامۆشی، دابڕان، دڵتەنگی…) هه‌موو وه‌سفه‌كان ئامانج و ئه‌ركیان هه‌یه‌. وەسفەکە به‌گشتی هەست و ئاواز دروست دەکات.

لێرەوە کورت و پوخت دەزانین، مەرج نییە هەموو وەسفێک ناپێویست بێت، مەرجیش نییە هەموو وەسفێک پێویست بێت. پێویست به ‌مانای ئه‌رك (function). کاری نووسەر لەگەڵ وشە و ڕستەدا زۆرتر لە کاری ئەندازیاری ته‌لارساز دەچێت، ئامادەکاریی پێویست، پێوانی دروست و هاوسەنگی و دابەشکردن، وێناكردن و خه‌یاڵ و نه‌خشه‌ی ئه‌قڵی دەبنە بناغەی کارێکی داهێنەرانە و دروست. هه‌ر كه‌می و زیاده‌یه‌ك، هه‌ر پارچه‌یه‌كی بێسوود، خاڵێكی نه‌گه‌تیڤه‌ و ئه‌ندازیار ده‌بێت چاره‌ی بكات.

The post له‌باره‌ی (وەسف)ی پێویست و ناپێویست لە گێڕانەوەدا appeared first on ژنەفتن.

مرۆڤ و ناو‌

مرۆڤ وەک چۆن بە پۆشینی پۆشاک ڕووتیی خۆی دەشارێتەوە، ئاوایش بە هۆی ناونانەوە، ناسنامەیەک دەشارێتەوە و ناسنامەیەکی دیکە وەردەگرێ. نە ڕووتی لەناو دەچێت و نە بێناسنامەییش، بەڵکوو تەنیا ئەوەیە خۆمان دژ بەو بنەڕەتە سروشتییە دەوەستینەوە و جێپەنجەمان دەخەینە سەر مرۆڤ.

لەناو ژیاندا، هەریەکەمان بە جۆرێك له‌ چەمکی ڕووتی ده‌ڕوانین. لانی کەم ڕووتیی ئێمە بۆ خۆمان کارێکی ئاساییە و بەردەوام دەکرێ لێی ڕابمێنین. دەشێ لەو ڕێگەیەوە دەستەڵاتی جلوبەرگ بەو ڕادیکاڵییە بەهێز نەبێت، وەک ئەو هێزەی ناو بەسەر مرۆڤەوە دروستی ده‌كات. شاردنەوەی ڕووتی بە پۆشاک لە ئەوانی دیکە، کارێکی بنچینه‌یی نییه‌، په‌رچه‌كرداره‌. ئاكتێكی کاتییە دژ بە چاوی کەسانی دیکە. مرۆڤ کە خۆی بۆ خۆشەویستەکەی ڕووت دەکاتەوە، ئەوە تەنیا وەڵامدانەوەی فشاری هەستەکان نییە، یان ئاوڕدانەوە نییە لە حەزێک بۆ خۆبوون، بەڵکوو مەیلێکی نادیار و شاراوەیە بۆ گەڕانەوە بۆ بنەڕەتێک، كه‌ خۆمان به‌ شێوه‌یه‌كی كاتی شاردوومانه‌ته‌وه‌. ئێمە دەزانین ئەو بنەڕەتە تێکەڵ بە دەستەڵاتی ئارەزوو بووە. هەروەها بووەتە پێداویستییەکی جەستە… لێرەدا مەبەست لە باسکردنی بنەڕەتی ڕووتی، بۆ ئەوەیە بەبێ ناسنامە لە كڕۆكی مرۆڤ تێبگەین. ناسنامە واتا پڕۆسەسی ناونان، پڕۆسەسی ناسینەوە و جیاکردنەوە. کاروان کاکەسوور لە ڕۆمانی (مامزێر)دا، پرسی ناسنامە و ڕووتی شڕۆڤە کردووە. پیاوێک بە ڕووتی خراوەتە قەفەزێکەوە، ورد ورد لە ڕێگەی دەستەڵاتە ناوەکی و دەرەکییەکانی مرۆڤ، تێكه‌ڵ به‌ پرسیارەکانی وابه‌سته‌ به‌ ڕووتی ده‌بین.

ناو و ناسنامە تۆختر لە پێوەندیی جلوبەرگ و ڕووتی، فۆڕم و جێپەنجەی خۆیان لەسەر مرۆڤ جێدەهێڵن. مرۆڤ ئەگەر هیچ ناوێکی نەبێت و بێناو بێت، چۆن بیناسینەوە؟ چۆن بیخەینە فۆڕمی وەکیەکی ژیان؟ ئێمە لە ڕێگەی ناو و ناسنامەوە، مرۆڤەکان فڕێ دەدەینە ناو کۆمەڵگە. له‌گه‌ڵ لەدایکبووندا دژ بە بنەڕەتی ڕووتی و بێناسنامەی دەوەستینەوە، بۆیە یەکەمین دوو شت بۆ منداڵی تازە لەدایکبوو، گرنگتر لە خواردن، ناو و پۆشاکن. دوای پۆشاک ناو دەبێتە دیارترین شوێنەواری دەستکاریی مرۆڤ لەسەر مرۆڤ.

ناو شڕۆڤە و مانای جیاواز هەڵدەگرێ، بۆ من دیوە سۆسیۆلۆژی و سایکۆلۆژییەکەی جێگەی سەرنجن.

مرۆڤ بە هۆی ناوەوە لە سەرەتاوە لەناو کۆمەڵگەدا دەچێتە قاڵبێکەوە. دەکرێ بڵێین: ناو خۆی قاڵبە، مرۆڤی دەخرێتە ناو یان وەک تابووتێکە مرۆڤ ئیتر مرۆڤی بێناسنامە نییە. باشتره‌ بڵێین، مرۆڤ دەخرێتە تابووتی ناو و ناسنامەوە. لە ڕێگه‌ی ئه‌و تابووتەوە مرۆڤ پێوەندییەکانی له‌گه‌ڵ دەرەوە و ناوەوەی ده‌به‌ستێت. مرۆڤ له‌گه‌ڵ ناوه‌كه‌یدا به‌رده‌وام له‌ پێوه‌ندییدایه‌، خزمه‌تی ده‌كات. ئاگایی لێیه‌تی، ته‌نانه‌ت له‌ پێناو ناوه‌كه‌یدا زۆر سه‌كێشی ئه‌نجام ده‌دات. به‌ تێپه‌ڕینی زه‌مه‌ن، سێبه‌ری ناو به‌ته‌واوی مرۆڤ داده‌پۆشێت. لای كاروان ناو سه‌ره‌تا جۆرێكه‌ له‌ خه‌یاڵ و خه‌ون‌، دواتر ده‌بێته‌ ڕاستی، چیرۆكی پشت ناوه‌كان مرۆڤ وا لێ ده‌كه‌ن، خوڕافه‌ی لا ببێته‌ حه‌قیقه‌ت. ناو لای كاروان قۆناغی جیاواز جیاواز ده‌بڕێت. هه‌ریه‌ك له‌ ئێمه‌ له‌ناو چیرۆكێكداین له‌گه‌ڵ ناوه‌كانمان.

پرسیارەکە ئەوەیە، مرۆڤ ئەگەر بێناو بێت، سیناریۆی ژیان چۆن دەبێت؟ فۆڕمی ژیان و ناسنامە لەناو یەک هاوکێشەن. مرۆڤی بێناو، واتا مرۆڤی بێناسنامە، له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا مرۆڤی بێناسنامه‌ جێگه‌یه‌كی نییه. ‌هەر لە بنەڕەتەوە کارێکی ئاوا ئەگەر وەک گریمانەیش بێت، وێنا دەکرێ؟ ئایا زمان و گێڕانەوە، ئەو گرنگییەی ئێستایان دەمێنێ بۆ کەسی بێناسنامە؟ مرۆڤێک هەیە یان ددانی پێدانراوه‌ لەسەر ئەم زەوییەدا ناوی نەبێ؟ تا چەند ناو ڕاستەوانە دەگۆڕێ لەگەڵ بوونی ئێمه‌دا؟

ئەم باس و پرسیارانە لەو ڕوانگەیەوە گرنگن، کە سەرنج دەدەینە ڕۆمان و چیرۆکەکانی “کاروان کاکەسوور”، بەر سەدان ناوی سەیر و نامۆ دەکەوین.

کاروان لە پڕۆژەی گێڕانەوەکانیدا، دەمانخاتە بەردەم کۆمەڵێ پرسیار و گومانی لەو جۆرە، کارێکی ناواقیعییە یان نزیک ئەستەمە ناو لە مرۆڤ بکەیتەوە و لەناو کۆمەڵگەشدا ئەرکی پێ بدەیت و بەردەوامیش بێت، بەڵام ڕێی تێدەچێت و کردارێکە ئەگەری ڕوودانی نۆرماڵە، بۆیە لە ناو ئەدەبی گێڕانەوەدا، کارێکی زەحمەت نییە، دەبینین و گریمانەکان دەبنە وێنەی جواروجۆری پڕ هەست و مانا.

لە ڕۆمانی (مۆزەخانەی کوڕەقژدرێژ)ی “کاروان”دا ناو نامێنێت، هەموو کارەکتەرەکان بێناون، بەڵام کۆمەڵگە ئەمە قبووڵ ناکات و هەرکەسە و بە ئاوەڵناوێک لە قاڵب دەدات، وەک کوڕەکەچەڵ، یان کوڕەقژدرێژ… چۆن دەستکاریی فۆڕمی ناوەکان بکەین؟ ناوەکان چەندان ساڵە یەک شێوەن. جارێ با فۆڕمێکی نوێی ناوی مرۆڤەکان تاقی بکەینەوە، ئینجا دەکرێ لەسەر وێناکردنی مرۆڤی بێناویش بوەستین. لە ڕۆمانی (یادەوەریی بووکەڵەکان)یشدا هەندێ ناوی نوێ دەکاتە ناسنامەی کارەکتەرەکانی، بۆ نموونە: (پەنژین پیرۆت)، کە لە عەرەبیدا بۆ (بنزین بەیروت) گۆڕاوە، (نەرزان چەرکەش)، (نیدۆ)، (کوڕمان) و هتد. لەم کارەدا نووسەر بەدەر لە تێکشکاندنی فۆڕمی باوی ناو، لە ڕێگەی ناوی نوێوە هەوڵی شاردنەوەی ڕەگەز دەدات‌. شەڕی جیاوازیی ڕەگەز و پرسوباسی ڕەگەز تێکەڵ بە ناسنامە بووە. لای نووسەر تا ئاستێکی زۆر ڕەگەز لە توخمی ناودا شاردراوەتەوە، بۆیە هەوڵی سڕینەوەی سنوورەکانی ناو دەدات.

ئایا لەو ڕێگەوە هەست بە نوێبوونەوە و نامۆبوون دەکەین؟ هەست دەکەین لانی کەم ئەوە چەندان سەدەیە ئێمە یەک فۆڕممان لە ناو هەیە؟ خۆشی و ناخۆشیی ناو؟ درێژی و کورتی، نێر و مێ، تا دەگات بە واتاکەی… ئەی ئەگەر ناوێکمان بیست لە دەرەوەی ئەم کۆدەنگییە مێژوویییە؟ (کاروان) لەو نووسەرانەیە زۆر ورد و تایبەت لەسەر پرسی ناو و ناسنامە ڕاوەستاوە، ئەمە لە هەموو ڕۆمانەکانیدا هەستی پێ دەکرێت.

بووكه‌ڵه‌ وه‌ك مێتافۆڕ

(یاده‌وه‌ریی بووكه‌ڵه‌كان) مێتافۆڕه‌، چۆن دیوی پشته‌وه‌ی ئه‌و مێتافۆڕه‌ ببینین؟ بووکەڵە وەک هەر پێداویستییەکی دیکە، مرۆڤ دایهێناوە. مرۆڤ لە پاڵ ئۆتۆمۆبێل، خانوو، تەلەڤیزیۆن و مۆبایل و.. هتد، بووکەڵەیشی دروست کردووە. گەر هەموومان چیرۆکی دروستکردنی بووکەڵەکان بۆ یەکەمجار نەزانین، بەڵام تا ڕادەیەک ئامانجەکانی بۆ هەموومان ڕوونن. مرۆڤ سەرەتا بووکەڵەی خستە بەردەستی منداڵ، جیهانی منداڵ پێویستی بە هاوشێوەیەکی وەک خۆی هەبوو، تا منداڵەکە چۆنی بووێت، ئاوا مامەڵەی لەگەڵ بکات. دنیا و بیرکردنەوەی منداڵ لەگەڵ بووکەڵەکاندا جۆرێکە لە پڕکردنەوەی گاپەکان، کە ڕەنگە مرۆڤ نەتوانێت لە ویست و خواستی منداڵێک وەک خۆی تێبگات، بەتایبەت کە هێشتا زمان ناتوانێ وەک پێویست هاریکار بێت، تا گاپەکان نیشانی دەوروبەری بدات. ئەم تێگەیشتنە گەشەی پێدرا.

دەکرێ بڵێین: مرۆڤ بە کۆمەڵێک برینەوە لە دایک دەبێت، برینەکانی منداڵ بەس بە دیالۆگ و مامەڵەی منداڵ لەگەڵ بووکەڵەکاندا بە شێوەیەکی کاتی سارێژ دەبن. هەر لە ڕاستیدا مرۆڤ لەوە تێگەیشتووە هەمان دۆخی منداڵ لە گەورانیشدا هەیە. هەمان برین لەگەڵ تێپه‌ڕینی ته‌مه‌ندا گەورە دەبن، بەڵام لە کات و شوێنی جیاواز، مرۆڤ بە شێوەی تایبه‌ت تیماریان دەکات.

لە فیلمی(Cast Away)ى کاتێک (تۆم هانکس)، دەکەوێتە چۆڵەوانییەوە. تۆپێک کە خۆی دوو چاو و دەمی بۆ دروست دەکات، دەبێتە هاودەم و فریادڕەسی. تۆپەکە وەک سەری مرۆڤێک ڕۆڵ دەگێڕێ. کارەکتەر لە بەرانبەری دادەنیشێ و ڕازه‌كانی له‌گه‌ڵ ده‌گۆڕێته‌وه‌. دەکرێ بڵێین: ئەو تۆپە بووکەڵەیە، وەک منداڵێک، پاڵەوان دڵی خۆی بۆ ده‌كاته‌وه‌ خواسته‌كانی دەدركێنێ. لێی توڕە دەبێت و دواتر لەگەڵی پێدەکەنێ. لێرەوە دەزانین، هەمان برینەکانی منداڵی ماون، لەو دۆخەدا دەردەکەونەوە.

بەشێک لە دیمەنەکە واتا هەموو شتێ دژ بە تەنیایی، بەڵام باسەکە لەوە قووڵترە. لەو قۆناغەدا دۆخێک دێتە پێشەوە، جیاوازە لە قەرەباڵغیی ناو کۆمەڵگە، بەڵام ئەو بووکەڵە دروستکراوە، پاڵەوان لە تەنیایی ڕزگار دەکات و برینەکانی بە شێوەیەکی کاتی، هاوشێوەی منداڵێک ساڕێژ دەکات. دەکرێ بووکەڵەکان چەندان هەزار مرۆڤیان لە بیرۆکەی خۆکوشتن بەتاڵ کردبێتەوە. ڕەنگە بووکەڵە هۆکار بێت کە منداڵ بەرگەی پرسیارەکانی بگرێ، وەک چۆن لای گەوران بووکەڵە هۆکارە کە مرۆڤ لە خۆکوشتن پەشیمان ببێتەوە. دەکرێ بڵێین: بووکەڵەکان، ئێمە هەم لە پرسیار و هەم لە تەنیایی بەتاڵ دەکەنەوە. ئەوان وەڵامی منداڵ نادەنەوە، بەڵام منداڵ وا دەزانێ ئەوانە هەمان ئەو وەڵامانە دەدەنەوە، کە لە ناخی ئەواندایە.

مێتافۆڕی بووکەڵە بە ڕووبەرێکی فراوان لە شڕۆڤەی جۆراوجۆر دەورە دراوە. (کاروان) لە (یادەوەریی بووکەڵەکان)دا، لە پنتێكی جیاوازه‌وە سەیری دنیای بووکەڵەکان دەکات و دەیانگەڕێنێتەوە سەر بوون و گێڕانەوە. لە ڕێگەی گێڕانەوەیشەوە مانای بووکەڵەکان تێکەڵ بە بنەڕەتی مرۆڤ دەبێت. یەکێک لەو تێکنیکانەی (کاروان) بەردەوام لە ڕۆمانەکانیدا بەکاریان دەهێنێت، تێکنیکی هەڵگێڕانەوەی ئەرکەکانە، بۆ نموونه‌: ئه‌ركی بووكه‌ڵه‌ ته‌واو جیاوازه‌ له‌وه‌ی تا ئێستا ئێمه‌ زانیومانه‌. ئەرکی ناوی مرۆڤ، ته‌نیا جۆرێك له‌ سه‌پاندن و نه‌ریتێكی كۆمه‌ڵایه‌تی و فۆڕمێكی چه‌سپاو نییه‌، به‌ڵكوو دیوی دیكه‌ی هه‌یه‌. بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌ركی ناوی باو هه‌ڵگێڕینه‌وه‌، ده‌بێت سه‌ره‌تا ناوه‌كه‌ تێك بشكێنرێت و دواتر به‌ جۆری دیكه‌ دروست بكرێته‌وه‌، یان هه‌ر بسڕدرێته‌وه‌ و فۆڕمێكی دیكه‌ تاقی بكرێته‌وه‌‌. ئه‌م هه‌وڵه‌ ئیشكردنێكی دژواره‌، باسێكی فره‌ڕه‌هه‌ندی فیكری و سۆسیۆلۆژییه‌، به‌ڵام كاروان هاتووه‌ له‌ناو ئه‌ده‌بیاتدا، ئیشی تێدا كردووه‌.

خوێنه‌ر ئه‌گه‌ر سه‌رنج بدات، له‌ زۆرینه‌ی به‌رهه‌می كارواندا تێكشكاندنی شته‌ باوه‌كان ده‌بینین، نه‌ك دروستكردنیان. ئه‌مه‌ كۆدێكه‌ تا له‌و ڕێگه‌وه‌ شتی جیاواز دروست بكه‌ینه‌وه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی لە چیرۆکی (کۆیلەی پیتەکان) كردوویه‌تی، کە بەشێکە لە ڕۆمانی (ڕێگەکانی ژەهر). له‌و چیرۆكه‌دا هه‌ر ڕۆژه‌ و پیتێك ته‌واوی سیسته‌می ژیانی خێزانێك ئاراسته‌ ده‌كات. مه‌به‌ست له‌م تێكنیكه‌، بینینی شته‌كانه‌ پێچه‌وانه‌ی ڕۆتینی ژیانی زۆرینه‌مان‌. مرۆڤ دەکرێ سیستەمێکی نوێی ژیان بە کەرەستەی زۆر بچووک بنیات بنێت، ئه‌گه‌ر بوێر بێت و له‌ تێكشكاندن نه‌ترسێت. ئه‌ده‌بیاتی كاروان ئه‌و به‌رچاوڕوونییه‌مان بۆ دروست ده‌كات، كه‌ کارێکی نۆڕماڵە پێچه‌وانه‌ی شته‌كان ببینین. مرۆڤ هەزاران ساڵە لە قاڵبێکدا خەریکی تێپەڕاندنی ژیانە.

نووسەر لە ڕۆمانی (یادەوەریی بووکەڵەکان)دا جێگۆڕکێ لەنیوان مرۆڤ و بووکەڵەدا دەکات. بووکەڵە دەبێتە مرۆڤ و مرۆڤ دەبێتە بووکەڵە، وا جێیان دەگۆڕێتەوە، ئیتر خوێنەر نازانێت کامیان کامیانە. دنیای تەکنەلۆژیا بەگشتی و دنیای پشت شاشەی لاپتۆپ و مۆبایل بەتایبەتی، مرۆڤی بۆ ناو جۆرێکی دیکە لە تایبەتمەندی گواستووەتەوە. مرۆڤ لەناو کۆمەڵگادایە و تەنیایە، مرۆڤ لەناو قەرەباڵغیدایە و کەچی کاتێ تەماشای دەورووبەری خۆی دەکات، هیچ کەسێ نابینێت. لێرەوە، ئامێرە زیرەکەکان، بوونەتە فۆڕمێک لە بووکەڵە، دەکرێ ناویان بنێین: بووكه‌ڵه‌ی زیره‌ك (Smart Dolls). بووکەڵەی زیرەک لەگەڵ خواستەکانی مرۆڤدایە. مرۆڤ حەزێکی شاراوەی هەیە بۆ ئەوەی ببێتە کۆیلە یان کۆیلەی هەبێت. ئیستاکە لە ڕێگەی بووکەڵەی زیرەکەوە، مرۆڤ هەم کۆیلەیە و هەم کۆیلەیشی هەیە. ئەوەی وای کردووە بووکەڵە زیرەکەکان ڕۆژ بە ڕۆژ زیاتر برەویان پێبدرێ و لای مرۆڤ بەهایان هەبێت، پێوەندیی بە هیلاکبوونی مرۆڤەوە هەیە بەدەست مرۆڤەوە.

بووکەڵەی سێکسی کە ئێستا لە گەشە و برەو دایە، بەڵگەی ئەوەیە مرۆڤ بە دوای جۆرێک لە مرۆڤدا دەگەڕێت، کە هاوشێوەی بووکەڵە بێت. ئەگەر ئەوەی دەست نەکەوت، دەچێت بووکەڵەیەک دەکڕێت. ڕه‌نگه‌ ئەمە لە داهاتوودا زیاتر تۆخ بێتەوە. مرۆڤ کە یەکسان بوو لەگەڵ تایبەتمەندییەکانی بووکەڵە، ئەوکات تەنیا یادەوەرییەکان وەک مرۆڤ دەیهێڵنەوە. کاتێک مرۆڤ ئەمەیش لەدەست دەدات، بووکەڵەکان دەبنە خاوەنی یادەوەرییش، جێگۆڕکێ نێوان بووکەڵە و مرۆڤ زۆر ئاسان و بەربڵاو دەبێت. لەم کاتەدا دۆخێک دێتە پێشەوە، وەک ئەوەی (کاروان) کردوویەتی، مرۆڤ دەڵێت: یادەوەریی بووکەڵەکان، نەک یادەوەریی مرۆڤەکان. بووکەڵە زیرەکەکان ئیستاکە هێندە نزیکبوونەتەوە لە شوێنی مرۆڤ، باوەڕ ناکرێت ئەوەی قسە دەکات و دەجووڵێت و کار دەکات، مرۆڤە یان بووکەڵەیە، ئەمە مێتافۆڕی بووکەڵەیە لە ڕۆمانەکەدا.

یاده‌وه‌ری و گێڕانه‌وه‌

ئه‌گه‌ر بمانه‌وێت سه‌رنج بخه‌ینه‌ سه‌ر چه‌مكی یاده‌وه‌ری(Memory)، واباشه‌ خوێنه‌ری ئه‌و نامه‌ كراوه‌یه‌ی كاروان خۆی بین، كه‌ بۆ (كه‌ریم كاكه‌) نووسیویه‌تی و چه‌ند ساڵێك له‌مه‌وبه‌ر بڵاو كراوه‌ته‌وه‌. له‌و نامه‌یه‌دا ئێمه‌ تێده‌گه‌ین یاده‌وه‌ری پانتاییه‌كی چه‌نده‌ فراوان و گرنگی هه‌یه‌. تێده‌گه‌ین چۆن یاده‌وه‌ری و هۆشیاری هاوواتان. ئێمه‌ مه‌به‌ستمان نییه‌ باس له‌ چه‌مكی یاده‌وه‌ری بكه‌ین، به‌ڵكوو ده‌مانه‌وێت له‌ ڕێگه‌ی ناونیشانی ڕۆمانی (یاده‌وه‌ریی بووكه‌ڵه‌كان)ەوە هه‌ندێ پرسیاری ساده‌ بورووژێنین. ئایا ئەوە تەنیا مرۆڤە مانا بە یادەوەری دەبەخشێت، یان دەکرێ شتەکانیش یادەوەرییان هەبێت؟ واتا دەکرێ مۆبایلێک یان کتێبێک یادەوەری هەبێت، مه‌به‌ست له‌م پرسیاره‌ هه‌ڵگێڕانه‌وه‌ی مانای شته‌ باوه‌كان نییه‌، به‌ڵكوو ڕامانه‌ له‌ پرسی به‌ره‌وپێشچوونی ته‌كنه‌لۆژیا و بووكه‌ڵه‌ زیره‌كه‌كان. پرسی تێكه‌ڵبوونی مرۆڤ و بووكه‌ڵه‌. ئایا پڕۆسه‌سی گێڕانه‌وه‌ی یاده‌وه‌رییه‌كان له‌ هۆشیاری داده‌بڕدرێت؟‌ ئێمه‌ ده‌زانین، ده‌كرێت لە ڕێگەی تەکنەلۆژیاوە، یادەوەرییەکانمان به‌ ده‌نگ و وێنه‌ تۆمار بكه‌ین و پاش چەندان ساڵ هەر لە ڕێگەی ئەو ئامێرانەوە دووبارە گوێیان لێ ڕاگرین و ته‌ماشایان بكه‌ینه‌وه‌. واتا دەکرێ بووکەڵەکانیش یادەوەری تۆمار بکەن، بیگێڕنەوە؟ (كاروان) له‌و جیهانه‌ی دروستی كردووه‌، هیچ یه‌قینێك نمایش ناكات، هیچ گه‌ره‌نتییه‌ك نییه‌ ڕه‌نگه‌ مرۆڤ له‌ناو گێرانه‌وه‌كانی خۆیدا ون ببێت. (كاروان) ئه‌و گومانه‌ تۆخ ده‌كاته‌وه‌، وامان لێ ده‌كات له‌ ئاوێنه‌وه‌ سه‌یری خۆمان بكه‌ین و بڵێین: ئه‌رێ ده‌بێت ئێمه‌ له‌ناو چ گێڕانه‌وه‌یه‌كدا ڕۆڵمان هه‌بێت و ئێستاكه‌ لێره‌، له‌ كات و شوێنێكی دیكه‌ ئێمه‌یش خه‌ریكین درێژه‌ به‌و یارییه‌ ده‌ده‌ین. ئامانج له‌و گومانه‌، به‌ستنه‌وه‌ی پڕۆسه‌سی یاده‌وه‌رییه‌، به‌ جیهانی گێڕانه‌وه‌وه‌. له‌ به‌رده‌م جیهانێكداین، ڕۆژ دوای ڕۆژ مرۆڤ له‌گه‌ڵ خه‌یاڵه‌كانیدا له‌ شه‌ڕی ئه‌وه‌دایه‌، ئه‌وێكی دیكه‌ به‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كی جیاوازه‌وه‌، جا ناوی بووكه‌ڵه‌یه‌، یان هه‌ر ناوێكی تر، ده‌بێته‌ هاوتای مرۆڤی ڕاسته‌قینه‌. لای (كاروان) تێكه‌ڵ به‌ فۆڕمی ڕاسته‌قینه‌ و ساخته‌ی شته‌كان ده‌بین. ئێمه‌ی مرۆڤ هه‌ر خه‌ریكین به‌رگری له‌ فۆڕمه‌ باوه‌كانی هه‌قیقه‌ت بكه‌ین، له‌ كاتێكدا مرۆڤی ساخته‌(بووكه‌ڵه‌)، هۆشیاریی ساخته ‌(ئامێره‌ ڕاهێنراوه‌كان) به‌ته‌واوی ڕه‌نگی جیهانی ئێمه‌یان گۆڕیوه‌. چاره‌یه‌كمان نییه‌ جگه‌ له‌وه‌ی له‌باره‌یانه‌وه‌ قسه‌ بكه‌ین و بنووسین.

 لە ڕۆمانی (یادەوەریی بووکەڵەکان)دا مرۆڤ بووەتە بووکەڵە و بووکەڵە بووەتە مرۆڤ، بۆیە ئەوەی یادەوەرییەکان دەگێڕێتەوە، دیار نییە مرۆڤە یان بووکەڵەیە. لە ڕاستیدا لە ڕێگەی گێڕانەوەوە، تێدەگەین مرۆڤ چیتر لەناو یادەوەرییەکاندا سەنتەر و سەروەر نییە. هاوبەشێکی بۆ پەیدا بووە، هاوبەشێكی نه‌ناسراو و جیاواز له‌ هەڵسوکەوت و مامەڵە. بووكه‌ڵه‌ی زیره‌ك لە گێڕانەوە و ڕۆچوون بەناخی مرۆڤدا زۆر قووڵتر دەڕوا، چونكه‌ مرۆڤ هه‌ست به‌ ئازادییه‌كی زۆر ده‌كات و پێویستی به‌ هیچ ماسكێك نییه‌. مرۆڤ لە جیهانێکدا کە جێگە و پێگەی هاوشێوەی بووکەڵەیەکە، ئیتر یادەوەرییەکانیشی دەبنە یادەوەریی بووکەڵەیەک.

کۆی ڕۆمانەکانی (کاروان) دژ بە گێرانه‌وه‌ی كرۆنۆلۆژین. گێڕانەوەکان فۆڕمێک لە ژیان پیشان دەدەن، کە ناکۆتا چیرۆکی دیکەی لێ دەبێتەوە، لەو چیرۆکانەش ناکۆتا چیرۆکی دیکە هەن

گێڕانەوە لای (کاروان کاکەسوور)، لە خاڵێکەوە دەست پێ ناکات، لە خاڵێکیش کۆتایی نایەت. هەر لەبنەڕەتەوە ئەم مۆدێل و فۆڕمە لە گێڕانەوە دژ بەهەر سەرەتاو ناوەڕاست و کۆتایییەکە. لێرەدا (کاروان) دژ بە هەموو ئەو گریمانە و پرس و باس و چیرۆکانە دەوەستێتەوە، کە بناغە و سەرەتایەک بۆ ژیان دادەنێن. ژیان لە سەرەتاوە دەستی پێ نەکردووە. ژیان ناوەڕاستی نەبووە، ژیان کۆتاییشی نییە. ئەم تێگەیشتنە لەناو گێڕانەوەكانی كارواندا مانیفێست دەبێت.

نووسەر لە گێڕانەوەدا دنیا و پاشان ژیان دروست دەکاتەوە، به‌ڵام لەناو بازنەیەکدا، بەبێ سەرەتا و ناوەڕاست و کۆتایی. کۆی ڕۆمانەکانی (کاروان) دژ بە گێرانه‌وه‌ی كرۆنۆلۆژین. گێڕانەوەکان فۆڕمێک لە ژیان پیشان دەدەن، کە ناکۆتا چیرۆکی دیکەی لێ دەبێتەوە، لەو چیرۆکانەش ناکۆتا چیرۆکی دیکە هەن، ئیتر ئاوا هاوشێوەی چیرۆکێکی بێسەرەتا و بێکۆتایی گێڕانەوە لای (کاروان) درێژەی پێ ده‌درێ. نووسەرانی دنیا هەریەکە و بەجۆرێک هەوڵیانداوە لەناو گێڕانەوەدا جیهانێک بە ویستی خۆیان دروست بكه‌ن، جیهانێک کە دەکرێ لە ئاسمان یان له‌ زەوی بیت، واتا چ ئەوەی بە فانتازیا و جادوو هەستێکی واقیعی لای خوێنەر دروست بکەیت و  بیگێڕیتەوە، چ ئەوەی لەناو واقیعدا خەیاڵ و فەنتازیا دروست بکەیت بیگێڕیتەوە. (کاروان) لەو نووسەرانەیە دنیای تایبەتیی خۆی دروست کردووە. دنیایەک کە شتەکان لە جێگەی خۆیان نین. کۆدەکانی گێڕانەوە لای کاروان، هێندە زۆرن، مرۆڤ سەری سووڕ دەمێنێ لە توانای مرۆڤ.گێڕانه‌وه‌ له‌ (یاده‌وه‌ریی بووكه‌ڵه‌كان) گێرانه‌وه‌ی چیرۆكێكی ناو ژیان نییه‌، به‌ڵكوو گێڕانه‌وه‌ی هه‌موو چیرۆكه‌كانی ژیانه‌ له‌ كات و شوێنێكی دیاریكراو، له‌گه‌ڵ چه‌ند كاره‌كته‌رێكی دیاریكراودا. لێره‌ ده‌كرێ دیسان ئه‌وه‌ بڵێینه‌وه‌: (كاروان) ژیانی ئه‌و جیهانه‌ ده‌گێڕێته‌وه‌، كه‌ خۆی دروستی كردووه‌.

The post ئێمه‌ و بووكه‌ڵه‌كان له‌ناو گێڕانه‌وه‌دا appeared first on ژنەفتن.

دووەم: تێگەیشتنی تاك بۆ گۆڕانكاری، پێوەندی بە چەمكی ئومێدەوە هەیە. مرۆڤ بوونەوەرێكە ئومێد لە كەوتن و نەهامەتی و ئازارەكانەوە وەردەگرێت، یان وەك ئەوەی وێڵ ڕۆجەرز دەیڵێت: (مرۆڤی ڕەشبین و نائومێد مادام دركی بە نائومێدی كردووە، ئیتر ئەوە خاڵێكی گرنگی گەشبینی و ئومێدە.) نائومێدبوون وەك نەخۆشیی وایە، ده‌رده‌ و تووشی مرۆڤ ده‌بێت. مرۆڤ خۆی دکتۆری خۆیەتی و دەردی خۆی دەدۆزێتەوە. جا كە دەردەكە دۆزرایەوە، ئیشكالی جۆرایەتی چارەسەر دروست دەبێت. ئەگەر دەردەكە بێچارەسەریش بێت، هێشتا ئومێد هەیە بۆ هەوڵدان و دۆزینەوەی چارەسەر.

سێهەم: من وەك تاک، بەرانبەر هێزی گۆڕانكاری لە كۆمەڵگەی كوردییدا، نائومێدییەكی قووڵم هەیە. پێم وایە ئەم چینە لە دەسەڵاتدار و خەڵك، دەبێ‌ تێبپەڕن و چینێكی نوێ‌ جێگەیان بگرێتەوە. جۆرایەتی تێپەڕین و كاتی تێپەڕین، یاری بە ئومێدی منەوە دەكات. من زیاتر هیوام بە گۆڕانكاری خێرا و نزیك هەیە نەك دوور و نادیار، كارێك كە بە خەباتی بیست ساڵ یان نیوسەدە دەكرێت، ڕەنگە بە جووڵەیەكی گۆڕانی هێز، بە یارییەكی دەرەكی، بە كەمتر لە هەفتەیەك زیاتر لە پێشبینی ڕوو بدات. ئەم حاڵەتە بۆ سەدەی بیستویەك خەیاڵ نییە، بینراو و ئەزموون كراوە. خۆ ئەگەر باوەڕ و ئومێدت بە گۆڕانکاری نادیار و دووریش هەبێت، هەر باشترە لەوەی باوەڕت بە هیچ نەمێنێ، سی ساڵ ئومێد باشترە لە نائومێدبوون. ترسناکە باوەڕت وا بێت نە لە دوور و نە لە نزیک هیچ ڕوونادات. بێئومێدی و ژیان بەیەکەوە كۆنابنه‌وه‌، ناتوانن بەردەوام بن.

چوارەم: نائومێدبوون لە گشت و جۆرێك لە گوتار: (من ئەوەندە دەزانم هیچ ڕوونادات و چاوەڕوانی هیچ ڕووداوێکیش مەبن!) ئەم  دیدە ڕەهایه‌ی به‌شێ له‌ ڕۆشنبیران، بۆ ئێستا و داهاتوو ترسناکە و جۆرێكە لە ڕەوایەتی بەوەی كە  ئێستە هەیە. ده‌كرێ بڵێن دۆخی نەزیفبوونی  ئومێدە. واتا، یان بە كۆمەڵ خۆمان بده‌ینه‌ ده‌ست قه‌ده‌رێكی نادیار و هه‌مووان‌ هه‌ڵبێین له واقیع، یان هیچ ئومێدێك بۆ گۆڕانکاری مانەوەمان نییە. هه‌ڵاتن و سه‌رهه‌ڵگرتن بۆ تاكی ئێمه‌ جۆرێكه‌ له‌ ئومێد، كه‌ ئه‌گه‌ر هه‌یه‌ دیسان به‌ فۆڕمێكی دیكه‌، به‌ر چه‌مكی نائومێدی بكه‌وین. فۆڕمه‌كانی نائومێدی به‌پێی كات و شوێن ده‌گۆڕێن.

یاخیبوون لە نائومێدی، واتا دۆزینەوەی کامەرانی، ئه‌مه‌ ڕێك به‌هابه‌خشین و باوه‌شكردنه‌وه‌یه‌ بۆ ژیان.

پێنجەم: نائومێدی و کامەرانی دوو دۆخن لەناو مرۆڤدا لە جووڵەدان. ئه‌لبێر کامۆ له‌ یاداشته‌كانیدا نووسیویه‌تی، کامەرانی لە نائومێدییەکی درێژەوە دروست دەبێت. کامۆ لەبەرانبەر نائومێدیدا فێری یاخیبوونمان دەکات. یاخیبوون لە نائومێدی، واتا دۆزینەوەی کامەرانی، ئه‌مه‌ ڕێك به‌هابه‌خشین و باوه‌شكردنه‌وه‌یه‌ بۆ ژیان. لێره‌ ده‌كرێت جیاوازی بكه‌ین له‌نێوان ژیان و دنیا، ده‌كرێ مرۆڤ له‌ دنیا یاخی بێت، بێئومێد و نیگه‌ران بێت، به‌ڵام ژیان جیاوازه‌، ناوازه‌ و تایبه‌ته‌، یه‌ك ده‌رفه‌ته‌، شیرینه‌، ده‌كرێ ژیانمان خۆش بووێت و ڕقمان له‌ دنیا بێت. ڕاسته‌ ژیان و دنیا تێكه‌ڵن، به‌ڵام كاتێك كار گه‌یشته‌ ئه‌وه‌ی ژیان بێبه‌ها ببینیت، ئه‌وكات ده‌كرێ جیا بكرێنه‌وه‌ و به‌ یه‌ك نیگا ته‌ماشا نه‌كرێن. جیانه‌كردنه‌وه‌ی ژیان و دنیا له‌ هه‌ندێ دۆخ ترسناكه‌، دروستبوونی ئه‌م ئاگاییه‌ پێویستی به‌ ڕامان و بیركردنه‌وه‌ هه‌یه‌.

شەشەم: بۆ تاکی باوەڕدار خودا ئومێدە. جار هەیە دەست لە هەموو ئومێد و هیواکان هەڵدەگری کە لە دەستی مرۆڤدان یان مرۆڤ لەپشتیانە، دێیت دوای ئومێدێک دەکەویت کە پێت وایە هێزێکە لەسەروو هەموو هیزەکانەوەیە. خۆ تەسلیمکردن بەم هیزە، کە کۆمەڵێک تایبەتمەندی هەیە، لەدەرەوەی تایبەتمەندییەکانی مرۆڤ، هەڵاتنە لەو ئومێدەی لە واقیعدا هەیە و باوەشکردنە بە خەیاڵ و نادیار. لێرە تێدەگەین، (گۆدۆ)ی بێكت خودایە، باوەڕمان بەهەبوونی هەیە و ئومێدمان بە هاتنی هەیە. دەشزانین نایەت، بەڵام هەر چاوەڕیین و بێئومێد نین. هەر بەو ئومیدەوە درێژە بە ژیان دەدەین. ئەمە فراوانترین مامەڵەی مرۆڤایەتییە بەرانبەر چەمکی ئومێد. بۆ خەڵکانێکی زۆر، تەسلیمبوون بەم هێزە باڵایە، نەخۆشی و ده‌ردی نائومێدی بنبڕ کردوون.

حەوتەم: چ کاتێک ئومێد هیچ مانایەکی نامێنێ؟ ئەو کاتەی باوەڕ و بیرکردنەوە لە ئێستا و داهاتوو تەفروتونا دەبن، هەموو بیرکردنەوەی تاک دەبێتە، یەک باوەڕ و هەبوون هیچ بەهایەکی نامێنێت. ئەمە دۆخێکە لەسەرووی پێشبینییەوە. ڕەنگە کەسێک هەبێت شەست ساڵی تەمەنی پڕبووبێت لە هیوا و ئومێد، کەچی بە ماوەیەکی خێرا و کەم، هەموو شتێکی لا پووچ و بێمانا دەبێت. ئەوانەی خۆیان دەکوژن، وانەبێ چەندان ساڵ بەو خەیاڵەوە ژیابن و هیچ هیوا و ئومێدێکیان نەبووبێت، نا ئەوە ساتێکی زۆر خێرایە، بینینی بایه‌خی ژیانه‌ به‌ هه‌مان نیگای دنیا، دۆڵوز حەفتا ساڵ ژیا، ئینجا بەیانییەک لە پەنجەرەی ئەپارتمانەکەی خۆی فڕێدایە خوارەوە. لە ڕێگەی نووسین و چالاکییەكانییەوە، ئاسان تێدەگەین دۆڵوز بەهیوا و ئومێدەوە ژیاوە، تا ئەو ساتەی هەموو شتێ بەتاڵ بووەتەوە لە ئومێد و ژیان و دنیا بوونه‌ته‌ یه‌ك فۆڕم و هیچ به‌هایه‌كیان نه‌ماوه‌.

The post حەوت سەرنج لەبارەی نائومێدی appeared first on ژنەفتن.