بەگشتی لە ئەدەبی مۆدێرندا، بە دوو شێواز دەقێک دەنووسرێت –لێرەدا شێواز مەبەست ژانر، یاخوود تەکنیکەکانی گێڕانەوە نییە- شێوەیەکیان لە هەناوی “شتەکان” یاخود ڕووداوەکانی کۆنتێکستێکدا دەردەکەوێت، بەو مانایەی خەریکە بە شێوازێکی ئێستاتیکییانە، واقیعی کۆنتێکستێک کەشف دەکات و گرنگی دەدات بە پەراوێزەکانی ژیانی ڕۆژانە. گەر لێرەدا نموونەیەک یارمەتیمان بدات ئەوەیە ئەم شێوازە لە ئەدەب، ڕەنگە زۆر بەچڕی لە ئەدەبی مۆپاسان لە فەڕەنسادا و هەمینگوای لە ئەمریکادا و ڕیاڵیستەکانی ڕووسیا بەرجەستە ببن؛ شێوازی دووەمیان، زێدەتر خۆی دەلکێنێت بە “ئایدیا”یەکەوە، واتە لەبارەی شتێکەوە نییە لە واقیعدا خۆبەخۆ ڕوو بدات؛ بەڵکوو نامومکینە بە واقیع، واتە بەردەوام لە شوێنێکدا “ناواقیعێک” ڕووبەڕووی واقیع دەبێتەوە، کە تێیدا کێشە بۆ خودی ژیانی ڕۆژانە، تێگەیشتنی باو و سیستەم دروست دەکات، لە ئاستێکی دیکەدا، کێشە بۆ خودی خوێنەر دروست دەکات. ئەم دووەهەمینەیان، لەناو کورتەچیرۆکەکان و ڕۆمانەکانی کافکا لە ئەڵمانیادا، ئەدەبی کاڵڤینۆ لە ئیتاڵیادا بەرجەستە دەبێت. گەر ئەزموونی دونیای مۆدێرن دەنێو بەرهەمەکانی بەرەی یەکەمدا لە ڕێی خودی واقیعی ژیانی ڕۆژانەوە مانیفێست ببن، ئەوا لە شێوازی دووەمدا، ئەوەی نامۆییی ئەزموونی مرۆڤ لە مۆدێرنەدا مانیفێست دەکات، مرۆڤ خۆی نییە، بەڵکوو مرۆڤە لە کەوڵی شتێکی دیکەدا. لێرەدا دەتوانین چیرۆکی «میوەکانی ژنەکەم» و ئەدەبی هان کانگ، بەئاسانی بخزێنینە شێوازی دووەمەوە؛ چونکە ئاسان دەنێو دونیای ڕۆمانەکەدا ئەو مەسخ، یاخود بەدگۆڕانەی لای کافکا هەیە، لە کارەکتەری بەدرەخت‌بوو دەدۆزرێتەوە، واتە دووبارە مرۆڤ دەچێتە کەوڵی شتێکی دیکەوە؛ گەر دوورتر بڕۆین، دەتوانین بە شێوازێکی ئەدەبییانە، لە مەسخی ئۆڤیدیشی نزیک بکەینەوە.

   چیرۆکی میوەکانی ژنەکەم، چیرۆکێکی خانمەنووسەری کۆریی “هان کانگ”ە. ئەو لە ساڵی ١٩٧٠ـدا لە شاری گوناگجوی کۆریای باشوور لەدایک دەبێت، ئەو کچی باوکێکی ڕۆماننووسە بە ناوی هان سون‌وۆنگ. هەروەها خوشکی شاعیرێکیشە بە ناوی هان دۆنگ ڕیم، کە خاوەنی کتێبی «زستانی سیئۆل»ـە. هان کانگ لە پاشتردا، بەشی ئەدەبیات هەر لە کۆریای باشووردا دەخوێنێت. دەنێو دونیای ڕۆژئاوادا، هان کانگ زێدەتر بە ڕۆمانی The Vegetarian«ڕووەکی» نێوبانگی هەیە کە لە ساڵی ٢٠٠٧ـدا بڵاو بووەتەوە. چیرۆکی میوەکانی ژنەکەم، بەر ١٠ ساڵ لە بڵاوبوونەوەی ڕۆمانی ڕووەکی لەلایەن نووسەری ناوبراوەوە، بڵاو بووەتەوە. چیرۆکەکە باس لە ژنێکی مێرددار دەکات، کە پاش ئەوەی لە سەرەتادا پەڵەیەک لە پشت و سکیدا دەردەکەوێت، وردەوردە ئەم پەڵەیە لە جەستەیدا گەشە دەکات و تا لە کۆتاییدا، ژنە جەستەی دەبیتە درەخت.

   زۆرینەی ڕەخنەگرانی ئەدەبی، کۆکن لەسەر ئەوەی چیرۆکی میوەکانی ژنەکەم، زاگەی لەدایکبوونی ڕۆمانی ڕووەکییە. واتە کەڵکەڵەی لەدایکبوونی ڕۆمانی ڕووەکی، لە سەرەتادا دەنێو چیرۆکی میوەکانی ژنەکەمدا دەردەکەوێت. هەر لەم چیرۆکەوە، تا ڕادەیەک ڕێگەی کارکردنی هان کانگ دەنیو ڕۆماندا ڕوون دەبێتەوە؛ کە تێماکانی ئەدەبەکەی پێک دێن لە؛ نائومێدی، دونیایەکی لێڵ و ناڕوون، ژنێتی، کەڵکەڵەی مرۆڤی مۆدێرنی کۆریای باشوور، ئایدۆلۆژیا، بێ‌شووناسی، نامۆیی و سێکس. چیرۆکەکە، وەک لە سەرەوە لێی دووام، دەستپێکەکەی بەڕادەیەکی زۆر گومان‌ئامێزە؛ “ئەو کاتەی بۆ یەکەم جار پەڵە شینەکانی سەر لەشی ژنەکەمم بینی، کۆتاییی مانگی جۆزەردان  بوو”، بەم شێوە نامۆیە، چیرۆکەکە دەست پێ دەکات و یەکەم پرسیاریش بە مێشکی خوێنەردا دێت، ئەوەیە ئاخۆ گێڕەرەوە کێیە و بۆچی ژنێک پەڵەی شین لە جەستەیدا دەردەکەوێت؟ ئیدی لێرەوەڕا، بەدەر لە بەشەکانی کۆتاییی چیرۆکەکە کە ڕاستەوخۆ دەمانبەنە نێو ئەو نامانەوە کە ژنەی بەدرەختبوو بۆ دایکی دەنووسێت، ڕوون دەبێتەوە کە گێڕەرەوەی تەنها و سەرەکی، مێردی ژنەی بەدرەختبووە.

“هەستم کرد لە بەردەم کەسێکی غەریبدام، نەک ئەو ژنەی وا چوار ساڵە پێکەوە دەژین”

گێڕانەوەکە بە سەرەتایەکی تۆقێنەر دەست پێ دەکات، کە ڕاستەوخۆ هان کانگ لێزانانە خوێنەر تووشی دڵەڕاوکێ دەکات و پرسیاری لەبارەی هەموو شتێکی نێو چیرۆکەکەوە بۆ دووست دەبێت. ئەم سەرەتایە، بەتەواوی لەنێو ڕۆمانی ڕووەکی هەمان نووسەرەوە بەدی دەکرێت، سەروەختێک لە بەیانییەکدا، کارەکتەری ڕۆمانەکە هەڵدەستی و وەک ڕووداوێکی مەزن؛ بووە بە ڕووەکی. پاشان ڕووداوەکان بڕێک هێمن دەبنەوە، گێڕەرەوەکە پێش هێمنبوونەوەکە، لە ئاستێکی مەزندا تۆقێنەر دەردەکەوێت، لە سەرەتاکاندا گێڕەرەوە دۆخەکە بەم شێوەیە دەگوازێتەوە: “بە بینینی پەڵەی سەوزی- زەردباو لەسەر قون و پەراسوو و هەردوو لاقی ژنەکەم، بەڕادەیەک کە پێستە سپییەکەی بەینی ڕانیشی داپۆشیبوو، یەکسەر دەهری بووم.” تۆقێنەر بەو ئەندازەیەی ژاوەژاو و توڕەییی مێردی ژنە، لە گوێی خوێنەردا دەزرینگێتەوە؛ لەپاڵ هەموو ئەمانەشەوە، لێزانانە شوێنی نیشتەجێبوونیان و شەقامەکان، کە بە قەولی ژنە ئوتۆمبێل و مرۆڤ تێیدا ترنجاون، ئاریشە دەکات. لێ پاش ئەم توڕەیییە، ڕاستەوانە لە بەشی دووەمی چیرۆکەکەدا، بەر ئارامیی گێڕانەوە و مێردی ژنە دەکەوین؛ “پێم وابوو هەموو شتێک باش دەبێت. هەر بۆیە لەو ڕۆژە بەهارەدا، لەشی لاوازی ژنەکەمم لە ئامێز گرت و پێم گوت: ”ئەگەر ئازاریان نەبێت، کەواتە گومانی تێدا نییە پەڵەکان خۆیان لا دەچن. باشە تۆ پێشتر کوا قەت تووشی شتی وا بوویت، ئێستا بۆ وات لێهاتووە؟” پاشان بەدەم پێکەنینەوە تۆنە سەرزەنشتاوییەکەم نەرمتر کردەوە.”فەزای چیرۆکەکە، فەزایەکە بە شێوەیەکی خێرا لە مابەینی توڕەیی و ئارامیدا هاتوچۆ دەکات، بە ئەندازەیەک کە هەر ساتێک، خوێنەر ڕادەچڵەکێنێت و دەیباتە دۆخێکی هەراسانکەرەوە؛ ڕاستەوخۆش دەیخاتەوە نێو ئارامییەکی بەدەوە.

چی لەبارەی ژیانێکی جەنجاڵەوە؟

“ڕقم لە ژیانە لەنێو باڵەخانە بەرزەکانی سنۆگی دۆنگدا.”

ئەدەبی “هان کانگ”، ئەدەبێکە تێیدا کارەکتەرەکانی عەبەسییانە سەیری ژیان دەکەن؛ هەمیشە دڕدۆنگانە ڕووبەڕووی دونیا دەبنەوە، بە ئەندازەیەک، کە دەنێو خودی ژیانی مۆدێرندا، دەچنە کەوڵی شتێکی دیکەوە جگە لە مرۆڤ، واتە مرۆڤ هەمیشە نامۆیە بە خۆی، نامۆیە بە چواردەور، نامۆیە بە دونیا، نامۆیە بە شار. چیرۆکی “میوەکانی ژنەکەم”ی هان کانگ، چیرۆکێکە لەبارەی بەدبوونی مرۆڤەوە، لەناو هەراوزەنای ژیانی مۆدێرندا. گواستنەوەی ئەو نائومێدییەوە، کە شار و لێکەوتەکانی دروستیان کردووە، بێزاربوونە لە سیستەم بە مانا هەرە ڕادیکاڵەکەی؛ ئەوەتا ژنە لە شوێنێکدا دەبێژێت: “هەستەکەم لەم شوێنەدا وشک دەبمەوە و دەمرم. حەوت سەد هەزار کەس ترنجاونەتە یەکتری. ڕقم لە بینای چوونیەک، مەتبەخی چوونیەک، سەقفی چوونیەک، توالێتی چوونیەک، بانیۆ، باڵکۆنی و باڵابەرە چوونیەکەکانیانە، ڕقم لە پارک، دوکان، پەڕگەی پیادە و تەواوی شوێنەکانی تریشە… ڕقم لە هەموو شتێکیانە.”هەمیشە ئامادەییی مرۆڤ لە ئەدەبی هان کانگدا، لە هەمان کاتیشدا ئامادەییی بێشوناسی، نامۆیی و زەلیلییە. بە بڕوای من، گۆڕانی شوناس لە چیرۆکەکەدا لەلای کارەکتەری ژنە، لەو شوێنەدا ڕەنگ دەداتەوە، کە گێڕەرەوەی چیرۆکەکە و مێردی ژنە، ئاماژە بە هیچ ناوێک ناکات، تاوەکوو لە ڕێگەی ناوهێنانییەوە، کارەکتەرەکە بناسینەوە. ئا لێرەدا، ژنە کەڵکەڵەی ڕۆیشتنی لەو شوێنەدا دەبێت و گەرەکیە بڕوات و ناشزانێت بۆ کوێ، واتە هەمیشە دوورکەوتنەوەی بە چارەسەر زانیوە. شتێک کە ڕەنگە زووتر لەوەی گێڕەڕەوە پێمان ڕا بگەیەنێت، خۆمان درکی پێ بکەین.

بە‌درەخت‌بوونی ژنێک

“ئاوەکەم کرد بە  سەر و سنگی ژنەکەمدا؛ تەواوی لەشی وەک گەڵای درەختێکی گەورە بووژایەوە. دیسان گەڕامەوە بۆ ئەوەی تەشتەکە پڕکەمەوە و ئەم جارەیان بیکەم بە سەریدا. هەرکە ئاوەکەم پیاکرد قژی ڕەپ و ڕێك بەرز بووەوە، دەتگوت پێشتر هێزێکی نادیار کەپسی کردووە بە سەرییەوە. تەماشام کرد لەشە سەوزە بریقەدارەکەشی سەرلەنوێ دەگەشایەوە. بۆ ساتێک هەستم بە وڕی دەکرد”.

لە درێژەی چیرۆکەکەدا، وردەوردە تێدەگەین کە جەستەی ژنە، بەرەو بەدرەختبوون دەڕوات. تێماکە لێرەدا نامۆیییە دەیگەیەنێت بەو دۆخە. واتە مرۆڤ دەچێتە کەوڵی شتێکی دیکەوە تا ئارام بێتەوە. سەیر نییە ئەم حیکایەتە لە کۆنەوەڕا و دەنێو چیرۆکە ئوستووڕەیی و ئایینییەکانی شارستانییەتدا، ئاسایی ڕوو دەدات و مرۆڤ دەچێتە کەوڵی شتێکی دیکەوە، ئەویش لەپێناوی ئاسوودە بوونەوە، ئۆڤید بەشێکی گەورەی میراتی مرۆیییە و بەشدارە لە نووسینەوەی مێژوویەکی دوورودرێژی کەوڵ گۆڕین؛ ئەوە مرۆڤەکانن دەنێو مەسخی ئۆڤیددا، دەبنە شتێکی دیکە، هەرچی دەکەن لەپێناو ئەوەدایە، مرۆڤ نەبن؛ ئارامی لەوەوە وەدەست دەخەن، کە کەوڵی خۆیان بگۆڕن و ببن بە شتێکی دیکە. یاخود بە شێوەیەک لە شێوەکان، ناچارن بچنە کەوڵی شتێکی دیکەوە و مرۆڤ نەبن؛ سامسای کارەکتەری مەسخی کافکاش بەیانییەک لە خەو هەڵدەستێت و دەبێتە شتێکی دیکە؛ یۆنگ هێی کارەکتەری ڕووەکی هەمان نووسەری ئەم چیرۆکە، هەڵدەستێت و دەبێتە ڕووەکی و لە پاشتردا دەبیتە درەخت… هەموو ئەم بوون‌بەیە، بە جۆرێک لە جۆرەکان بەدگۆڕانە دەنێو ژیاندا. چیرۆکی میوەکانی ژنەکەم، بەشدارییە لە چیرۆکێکی لەمێژینەی بەدگۆڕانی مرۆڤدا لەنێو ئەدەبدا؛ ئا لێرەوە هان کانگیش زەنگی بەدگۆڕان، لەنێو سەردەمی مۆدێرنی کۆریای باشووردا لێ دەدات.

ناوەوەی تۆقێنەر

“دایکە، بەردەوام هەمان خەون دەبینم. لە خەونمدا وەک سوورەچنارێک باڵا دەکەم. سەقفی باڵکۆنەکەی خۆمان کون دەکەم  و پاشان سەقفی نهۆمی دواتریش دەبڕم، پاشان نهۆمی پازدەهەم، شازدەهەم، دانە دانە کۆنکرێت و شیشی سەقفەکان دەبڕم تا دەگەمە کۆتا سەقف. لەسەر بەرزترین چڵەکانم گوڵەکرمۆکەی سپی خونچە دەکەن. بۆری هەواکەم ئاوی پاک نەبێت هەڵی نامژێت، لە خاوێنیدا خەریکە دەتەقێت. سنگم دەکەمە ئاسمان و ڕادەکشێم تا چڵەکانم درێژتر بن. بەو جۆرە لەم شووقە نەفرەتییە هەڵدێم. بەڵێ دایکە، هەموو شەوێک هەمان خەون دەبینمەوە، هەموو شەوێک.”

“گومانم هەیە جارێکی تر و لە جیهانێکی لەم جۆرەدا، خونچە بگرمەوە.”

ژنە، چیدی مرۆڤ نییە، بەڵکوو بووەتە درەخت. یاخود خەریکە دەبێتە درەخت؛ بەڵام بە دڵنیایییەوە لە ناوەوەڕا، ژنە چیدی لە کەوڵی مرۆڤدا نەماوە و بووەتە شتێکی دیکە، ئا لێرەدایە چیدی ژنەی کارەکتەر بە شێوازێکی دیکە لەدایک دەبێتەوە، بەڵام چیدی مرۆڤ نییە. گەر گوتەیەک لە فرۆید قەرز بکەین و بە شێوازێکی دی دایڕێژینەوە، بێگومان هیچ شتێک لە ناوەوەی مرۆڤ ترسناکتر نییە، هێچ بیرۆکەیەکت نییە چی دەگوزەرێ، واقیع جگە لە تۆقانێک بۆت هیچ نییە؛ تۆ ئەی مرۆڤ، ئەوەی لە ناوەوەتدا دەگوزەرێ ژاوەژاو، تاریکی، قیژەقیژ و هاوارێکە کە نایەنە نێو واقیعەوە، گوژمێکی بەهێز لە ناوەوەتدا، وەختە جەستەت بتەقێنێت؛ بەڵام تۆ بۆ هەمیشە لەپێناو بەدەستهێنانی چێژدا، چێژێکی فریودەر، ناوەوەت فریو دەدەیت و هەر مرۆڤ دەبیت، سوبێکتێکی لەڕ و لاواز کە بەرگەی تەقینەوەکانی ناوەوەی ناگرێت. بوون بە درەختی ژنە، بریتییە لە تەقینەوەی نامومکین لە واقیعدا. ئا لێرەدایە ئەدەب توانستی گوزارشتی هەیە لە مرۆڤ و قووڵترین ناوچەی زەینی مرۆڤ. بەدرەختبوونی ژنە، جگە لە تەقینەوەی نەست (بە مانا فرۆیدییەکەی) هیچی دیکە نییە. مرۆڤێکی بەرەڵا و ڕەتکەرەوە…

لە کۆتاییدا، میوەکانی ژنە

“ئێستا ئیتر شێوەی ژنەکەم لە مرۆڤێکی ئاسایی نەدەچوو؛ ناتوانێت ببینێت و تەنانەت ناتوانێت سەرچڵەکانیشی بجووڵێنێت. بیلبیلەکانی چاوی کە شێوەیان بۆ دەنکە ترێی قەترانی ڕەش گۆڕابوو، وردە وردە لەنێو قەدە قاوەیییەکەیدا ون دەبوون. کاتێک دەچمە سەر باڵکۆنەکە، هەستێکی تەماویی کە هیچ زمانێک دەرەقەتی نایەت، دامدەگرێت؛ بۆ خولەکەێک هەست دەکەم هاوشێوەی تەزووی کارەبا، پرتەیەک لە لەشی ئەوەوە بۆ هی من دێت. بەڵام لەگەڵ هەڵوەرینی ئەو گەڵایانەی ڕۆژانێک دەست و قژی ژنەکەم بوون و کرانەوەی ئەو لێوانەی بەیەکەوە چەسپی بوون و پاشان کەوتنە خوارەوەی مشتێک میوە لێوەی، ئیتر مینا بچڕانی تاڵێکی باریک ئەو هەستە بوونی نەما.”

کۆتاییی چیرۆکەکە، بە لەدایکبوونی بەری درەختێکی نوێیە، کە ژنەیە. گێڕەرەوە دونیایەکی سەیر و نامۆمان بۆ دەگوازێتەوە، باس لەوە دەکات کە چۆن ژنەکەی بووەتەوە درەخت و ئەمیش میوەکانی لێ دەکاتەوە. تێماکە لێرەدا، هەڵگری چەند خوێندنەوەیەکی جیاوازە. چونکە ئەدەبی کۆریای باشوور و باگراوەندە ئایینییەکەی، هەروەها کاریگەریی ئەدەبی مۆدێرنی ئەوروپا لەسەری، وا دەکەن میوە لێرەدا خوێندنەوەی جیاواز هەڵ بگرێت. بە بڕوای من، میوەکانی ژنە، هێندەی بەرهەمی نامرۆڤبوونی درەختە نوێیەکە، هێندەش پەیوەستە بە گواستنەوەی وێنەیەکی ترسناک و تۆقێنەر. زێدەتر لە دامەزراندنی پانتایییەک دەچێت هاوشێوەی دونیای پێش گوناحی یەکەم، ئەو کاتەی حەوا بەری زانینی خوارد، گەڕانەوە بۆ بێدەنگی هەمیشەییی مرۆڤ، سەرەتای هەمیشە بێدەنگ؛ میوە لیرەدا سەر بە دونیای نادونیایە؛ سەر بە زەمەنێکە مرۆڤی گوناحکار بوونی نییە، ئەوەی هەیە، میوەکانی پێش دۆزینەوەی درەختی زانینە. میوە، بەدەر لە هەر مێتافۆڕێک کە پێشووتر لە ئەدەبدا خوێندوومانەتەوە، لەم چیرۆکەدا، ترسناکترین و تۆقێنەرترین گوزارشتە لە دونیای مۆدێرن.

گفتوگۆی دەقەکان و ئینتەر‌تێکستوالێتە

“گشت کارێکی هونەری، بریتییە لە جوابدانەوەی کارێکی هونەری پێش خۆیەتی؛ هەموو بەرهەمێک هەموو ئەزموونی پێش خۆی لەنێو خۆیدا هەڵگرتووە” میلان کۆندێرا

بێگومان لەپاش چەمکە زەبەلاحەکانی تیۆری ئەدەبیی سەدەی بیستەم، هیچ مرۆڤێک بوێریی سەربەخۆکردنی دەقێکی نییە، چیدی دەقی ڕەسەن ئەو دەقەیە، بە باشترین شێوە هەڵگری سەرجەم دەقەکانی پێش خۆی بێت؛ دروستکردنی مێتافۆڕێکی شایستە، کارکردنە لە مێتافۆڕەکانی ئەدەبی پێش دەقە. هەموو دەقێک دەنێو دەقی دیکەدا لەدایک دەبێت، هەموو دەقەکان لەگەڵ گفتوگۆدان لەیەکتری. سەبارەت بە ئەدیبیش، ئەوەی کە هەموو ژیانی تەقاندنەوە و بەرهەمهێنانەوەی مانای نوێیە، بەخشینی بەردەوامی دیدگایەکی نوێیە بۆ سەرلەبەری دیاردە و چەمکەکانی نێو ژیان و گەردوون، دەقێکی پیاسەی هەمیشەیی بەنێو سەرجەم دەقەکانی نووسەردا دەکات. لێرەدا پێویستە ئاماژە بەوە بدەین، ڕۆمانی ڕووەکی پاش بردنەوەی ئەو هەموو خەڵاتە لەسەر ئاستی ناوخۆی کۆریای باشوور و ئەوروپاشدا، لە هەناوی ئەم دەقەوە لەدایک بووە؛ وەک چۆن ئەم دەقەیش لە هەناوی دەیان دەقی مەزنی دیکەی ئەدەبەوە دروست بووە. بێگومان خوێنەر بەئاسانی دەتوانێت توخم، ڕەگەزە لەیەکچووەکانی نێوان چیرۆکەکە و ڕۆمانەکە بدۆزێتەوە، هەر لە هەردوو کارەکتەرەوە، تا دەگات بە خودی فەزا و گێڕانەوەش.

 زۆرێک لە ڕەخنەگران هان کانگ بە کافکا بەراورد دەکەن. وەرگێڕی سەرچاوە ئینگلیزییەکەی ئەم دەقە (دیبۆرا سمیز)، بڕوای وایە باشترە نەکەوینە ئەو هەڵەیە کە بەدگۆڕانی کارەکتەرەکانی هان کانگ بە ئۆڤید بەراورد بکەین و بیخەینە پێش بەدگۆڕانە کافکاییەکەوە، چونکە ئەو پێی وایە لە ڕوانگەی کاریگەری لەسەر ئەدەبی کۆریای باشوورەوە، خودی ئەدەبی مۆدێرنی ئەوروپا لە پێشترە وەک لە توراسی میسۆلۆجی یۆنانی و ڕۆمانی. بۆیە ئەو پێشنیاری کارکردن دەکات لە بەراوردکردنیان، یاخود دۆزینەوەیان لەناو خودی کافکادا. پێم وایە لە ڕوانگەیەکی دیکەشەوە دەتوانرێت ئەم تێزە بسەلمێندرێت، بەوەی هەردوو دەقەکە لەناو چوارچێوەی شار و دونیای مۆدێرندا لەدایک دەبن، نەوەک لە کۆنتێکستێکی جیاوازی وەک مەسخی ئۆڤیددا. دەکرێت ئەم ڕوانگەیە گفتوگۆی لەبارەوە بکرێت. لێرەدا من نامەوێت زێدەتر لەبارەی ئەم چیرۆکەوە بنووسم، چونکە وای دەبینم، ئەم بابەتە پتر لە ڕۆمانەکەدا (ڕووەکی)، کاری لەسەر دەکرێت، ئەویش لەبەر دوو هۆکار؛ یەکەمیان دونیای ڕۆمان و خوێندنەوەیەکی ئینتەرتێکستوالێتییانە، بە بەراورد بە چیرۆک ئاسانتر و جێگرترە، دووهەمیشیان وای دەبینم کۆمەڵێک هێڵ هەن لە چیرۆکەکەدا، دەکرێت بە جۆرێک خوێندنەوەیەکی جیاواز هەڵبگرن و بەراوردکاری بە کافکا، نامومکین بێت. چیدی من زیاتر ناڵێم و بەهیوام چیرۆکەکە بەو وەرگێڕانە نایابەی لەبەردەمتاندایە، چێژێکی ئەدەبیی گەورەتان پێ بدات.

The post لەبارەی بە‌درەخت‌بوونی ژنێکەوە appeared first on ژنەفتن.

 زەمەنی دواتر، ئەو زەمەنەی دوا میرنشینی کوردی، کە ئەردەڵانییە، بە نزیک لە کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدە، لەناودەبرێ؛ چیدی ئەدەب لە وڕێنەکردنەکەی خۆی بەو فۆڕمە ڕاستەوخۆیە، دەکەوێت. دوای کەوتنی میرنشینەکان و تێکەڵبوونی ئایینی ئیسلام لەگەڵ ئایینە کوردییەکان، لە باشووری کوردستاندا، دەبێتە هۆی دروستبوونی دوو تەریقەتی جیاواز، قادری و نەقشبەندی و دواجار شێخ و بنەماڵەکانیان، بە خۆیان و خێڵیانەوە، بوونە دەمڕاستی کوردان.² دوابەدوای چەند ڕووداوێک لە هەنگاونانی زەمەنەوە، لەنێوان کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدە و سەرەتاکانی سەدەی بیستەمدا، شێخ مەحموودی حەفید، بە چەند ڕۆڵ و جارێکی جیاواز، حوکمی سلێمانی دەکات.³ لەم کاتەوە، چیدی ئەدەب لەم سیاقە مێژووییەدا، وڕێنە وەک جۆرێک لە سیاسەتکردن ناگرێتە خۆی، بەڵکە وەک جۆرێک لە خەونبینین خۆی مانیفێست دەکات. چیدی خەونبینینیش، لەپاڵ فۆڕمەکانی تری وڕێنەی نێو ئەدەبەکەماندا، دەخزێتە نێو باغی بەرهەمهێنانی دەق. گریمانەی ئەوەی کە بۆچی دەقەکان -بە کارەکتەر و فەزاکەی نێویانەوە- خەون دەبینن، ئەوەیە کە چیدی ئەدیبان -یاخوود دەقەکان بە مانا بارتییەکەی- زمانیان وەک جۆرێک لە بەرەنگاریی دژ بە دەسەڵاتی ئەوی تری ناکورد، بەکار نابەن؛ بەڵکە لەپاڵ وەرگرتنی ئیسلام و هاتنە کایەی دەسەڵاتی خێڵە کوردییەکان، هاوشان بە تەریقەتەکان، دژ بەوانیش دەوەستن و «خەون دەبینن». ئیدی لێرەوەڕا، ئەدەب فۆڕمی وڕێنەی پێش دەسەڵاتی شێخ و خێڵەکان، دەگۆڕێ بۆ فۆڕمێکی تر لە وڕێنە، ئەویش بەرامبەر شێخ و خێڵەکان.

چیرۆکی “لە خەوما” وەک زۆرێک لەسەری ڕێککەوتوون کە یەکەم چیرۆکی مۆدێرنی کوردییە، بەڵام ئەم ڕیزبەندییە کێشەدارە و “سەرەتای چیرۆکی کوردی، دەگەڕێتەوە بۆ چیرۆکێکی تەواونەکراوی “فوادی تەمۆ“، چیرۆکەکەی فوادی تەمۆ بێناونیشانە و بە سەرناوی “چیرۆک”، لە ساڵی ١٩١٣ بە دوو بەش، لە ژمارە “١” و “٢”ـی گۆڤاری “ڕۆژی کورد“ـی کۆمەڵەی “هێڤی”، کە لە ئەستەمبووڵ دەرچووە، بڵاو کراوەتەوە…”،⁴پاش ئەویش “چوار مانگ و دە ڕۆژ بەر لە چیرۆکی “لە خەوما”ـی جەمیل سائیب، چیرۆکی “بۆچی جلخوارم؟“، لە نووسینی مامۆستا کەریم سەعید زانستی بڵاو کراوەتەوە،⁵ دەورانی حوکمڕانیی شێخ مەحموودمان بۆ دەگێڕێتەوە. ئەوەی لێرەدا ئێمە سەرنجی دەخەینە سەر و لێوەی دەدوێین، چیرۆکی لە خەومایە و هەوڵ دەدەین لە ڕێگەی چیرۆکەکەوە، باشتر و ڕوونتر، هەم لە دەورانی شێخ مەحمود، هەمیش دواتری وەک درێژکراوەی خەونە کۆتایینەهاتووەکەی چیرۆکەکە، تێبگەین.

لێرە و لەوێ، لە هەموو ئەو مێژووە نووسراوەی مێژوونووسانی کوردەوە و، ئەوانەیشی لەسەری نووسراون، ستایشی شێخ مەحموود کراوە، هەر بە ناساندنی بە شێخ مەحموودی مەلیک، شێخ مەحموودی نەمر، یان پەیکەرتاشین و وێنە هەڵواسینی لە شارە کوردییەکان و بەتایبەتیش سلێمانیدا، یاخود بەوەی کە خۆی دەیگوت و دوابەدواکان خۆی پێدەناساند: بەرجەستەکەری گیانیی گەردوون، شێخ مەحموود ستایش کراوە وەک کاریزمایەکی سیاسی و نیشتیمانپەروەر و دەیان نازناوی پاڵەوانانە. سەرەتای ئەم ستایشەش لە زمانحاڵی مێژوونووس و شاعیرێکی کوردەوە، وەها دەگێڕدرێتەوە: “شێخ مەحموود دوای ئەوەی بوو بە حوکمداری کوردستان، کەوتە وەستاوێکی گرنگەوە، لە کاروباری حکومەتدا کەمتەجروبە و لە مەیدانی سیاسەتدا بێکەس بوو..” ⁶

وەک لە سەرەتادا باسمان لێوە کرد، دوای کۆتاییهاتنی میرنشینەکان، سەرۆک خێڵ و ڕابەرە ئایینییەکان (شێخ و مەلا)، مانەوە بۆ داکۆکی کردن لە کورد و کوردستان، ئیدی عەقڵیەتی خێڵ، حوکمی کوردستانی کرد. لێرەوە خێڵ بە سیما نێگەتیڤەکانییەوە، بۆ نموونە: “پارێزگەری لە خێڵ، خزمایەتی، عەشیرەتگەری و ناوچەگەرێتیدا”⁷خۆی دەردەخات. لە نموونەی ئەو دەمڕاست و سەرۆکانە، بە گێڕانەوەی مێژوویی میهرداد ئێزەدی، کە خۆی دەنووسێت: “هیچ یەکێک لەم سەرکردانەی خێڵەکان، لە دووریشەوە پا بە پای گەیشتن بە کاروانی تیژڕەوی گۆڕانکارییەکان جیهان نەیانتوانی لە جێگەی پیاوانی وەکو شەڕەففەدینی بەدلیسی بڕۆن. دەمڕاست و داواکەری کوردستانی سەربەخۆ، لە کۆتاییی جەنگی جیهانیی یەکەمدا، هەندێک سەرۆک هۆزی پاشەڵپیسی وشک و نەزان بوون، وەک سمکۆ کە بە پیاوخۆر بەناوبانگ بوو، یان مەلای وەکو شێخ سەعید، کە بە سەختگیری و بیرتەسکی، کوردە عەلەوییەکانی لە خۆی و بزووتنەوەکەی کردبوو بە دوژمن، نەیانتوانی لە دەرفەتە زێڕینەکاندا، کە نەتەوەکانی دیکە بە ژیری و کارامەیی و ئاسۆی فراوانی دیدی سیاسیی سەرکردەکانیان، سەربەخۆییی بۆ کوردستان مسۆگەر بکەن.”⁸تا دواجار لە ساڵی ١٩٢٢دا، شێخ مەحموود، کە نەدەچووەوە سەر هیچ میرێکی کوردی، بەڵکوو ئەو بەرزنجەیی بوو و بنەماڵەکەیشی پەیڕەوکەرێکی سەرەکیی ڕێبازی قادرین. بۆیە شێخ مەحموود، بە پشتبەستن بە خێڵەکەی و توانا ئایینییەکەی، حوکمی ناوچەیەکی بەرینی کوردانی دەکرد. ئا لێرەدایە، دەقێکی گرنگی کوردی و سەرەتایی لەدایک دەبێ بەناوی “لە خەوما”. چیرۆکەکە، باس لە پیاوێکی هەژار دەکات کە بارگەی هەڵدەگرێ و دەچێت بۆ “وڵاتی موسڵمانان”، تا بەشکێکوم نان و بژێوی، لە شارەکەدا، پەیدا بکات و بیباتەوە بۆ ماڵ و منداڵەکانی. دیارە بەپێی مێژووی نووسراو بێ، پاش بۆردومانکردنی سلێمانی، “جەمیل سائیب”یش لە سلێمانی ڕادەکات بۆ کەرکووک و لەوێ ماوەیەک نیشتەجێ دەبێ. چیرۆکەکە بە سەرەتاییەکی زێڕین دەست پێ دەکات: “خوا بەخێری بگێڕێ: لە خەوما…”⁹چیرۆکەکە، بە ستایلێکی ڕێکەوە دەڕواتە پێشەوە، سەرەتای هەیە، ناوەراستیشی هەیە، ڕووداویش تیایدا ڕوودەدات، کۆتایییەکیشی هەیە، لێ بە کۆتاییهاتنی خەوەکە نییە، بەڵکوو خەوەکە بەردەوام دەبێ. گێڕەرەوەی چیرۆکەکە، کەسی یەکەمی تاکە، واتە گێڕەرەوەی (من)ـە. سیما دیارەکانی چیرۆکەکە، ئەوەیە کە نووسەر تەکنیکی مەنەلۆگ بەکار دەبات. دواتر، کابرای هەژاری نێو چیرۆکەکە، لەگەڵ کاروانچییاندا وەڕێ دەکەوێ بەرەو شار، لە ڕێدا، چەتە و ڕێگر بەرامبەریان دەوەستنەوە، لێ کاروانچییانیش تفەنگ و چەکیان پێیە، بۆیە ناتوانن زەفەریان پێبەرن. نووسەر زەمەن و شوێنی ڕووداوەکان، بە قۆرت ناو دەبا، قۆرتی یەکەم، هیی دووەم و هەتا کۆتایی. قۆرتی یەکەم، نزیکبوونەوەیە لە شار و تفەنگبەدەستانی دەسەڵاتداری شارەکە، باج لە کاروانچییان دەستێنن، لێ داماوەی هەژار، هیچی پێ نییە، بۆیە ئەزیەتی دەدەن و داوای باجی لێ دەکەن و بە جاسووسیشی ناو دەبەن. لێرەدا سیمای دەسەڵاتەکەی شێخ، کە خێڵەکییەکی نیمچەخوێندەوارە، دەردەکەوێ، بە گوتەی میهرداد، دەسەڵاتی چەتەگەری. پاشان لە لایەن سەرۆکی کاروانچییانەوە، کە پیرەمێردێکە، داوا دەکرێ بیبەن بۆ شار لەگەڵ خۆیان و لە لای خاندا بن و سبەی لێی بپرسنەوە و بزانن جاسووسە یان نا. دەگەنە لای خان و قۆرتی دووەم دەست پێ دەکات، هەژاری داماو، بە کزۆڵە دادەنیشێ و گوێی لە دەنگی گریانی ژن و منداڵ دەبێ، دواتر پێی دەڵێن: هیچی وانییە، ئەو ژن و منداڵانە، مێرد و باوکیان کوژراوە. هەژار دەبێتە شاهێدی ئەمە و پاشان چەندانی دی، بۆ نموونە، گوێی لە دەنگی تەقە دەبێ، گوایە پیاوانی سەرۆک بە تۆمەتی جاسووسی چەند ڕۆژێ لەوەوبەر، پیاوێکیان گرتووە و وا ماڵەکەیشی کاول دەکەن. قۆرتی سێیەم ڕۆژەوەبوونە، کە تیایدا پیاوانی تفەنگچی لە خانەکە دێنە ژوورەوە و دەڵێن کابرای جاسووس کوا؟ کاروانچییان بۆی دەپاڕێنەوە و بەڵام بێفایدەیە، دەیگرن و دەیبەن لەگەڵ خۆیان. بەنێو بازاڕدا، دەیبەن و داماوەی هەژاریش، لە نزیکەوە زیاتر خەڵکی وڵاتەکە دەبینێ و بەم شێوەیە وێنای دەکات: “هەر یەکە دە دوانزە چەفتە و مشکى و جامانەى ڕەنگاوڕەنگیان تێک ئاڵاندووە و بە سەریانەوە بەستوە هەر یەکە بەقەدەر بەرداشێ، چوار ڕیز و پێنج ڕیز فیشەکیان لە خۆیان دابوو، خەنجەر و دەمانچەیان کردبوو بە قەدیانا، هەروا خوێن لە ناوچەوانیان دەبارى” دووبارە، لێرەدا سیمای خێڵ و حوکمڕانیی خێڵ دەردەکەوێ، جۆرێک وێناکردنە بۆ سەردەمی هاوشانی چیرۆکەکە. چیرۆکەکە بەردەوام دەبێت و هەژارەکە خۆی لە ماڵی حکومداری وڵاتەکە دەبینێتەوە، لێ لەبەر بەزم و سەفای خۆیان، نایانپەرژێتە سەر هەژاری داماو و لێپرسینەوەی لە تەکدا بکەن. دواتر لە ژوورێکی دەنێن، دوو پەنجەرەی تێدایە، کە لە قۆرتانی داهاتووی چیرۆکەکەدا، دەبنە هۆی شاهیدی هەژارەی داماو بە ڕوواداوگەلێک، کە یارمەتیمان دەدات باشتر تێبگەین لە کەسایەتی و لاوازی هۆشیاریی خان و سەرۆکی وڵات و، هەروەها دەستبەسەراگرتنی موڵک و ماڵی خەڵکی لە لایەن ئەوەوە، وەک ڕابەرێکی خێڵەکی و خەمخۆر و دەمڕاستی کوردان. لە دیمەنێکی یەکەم پەنجەرەدا، خانمگەلێ دەبینێ، پێدەچێ سەر بە بنەماڵەی دەسەڵات بن. کە گوێبیست دەبێ، شایەتی چەندان ستەمکاریی ژنانی ماڵی حوکمکەری وڵات دەبێ، لە چەتەیی و ڕفاندنی موڵک و ماڵی خەڵکەوە بگرە، تا دەگاتە ئازاردانی هەموو مرۆیەکی چواردەوریان. لە دیمەنی دووەم پەنجەرەدا، ژووری سەرۆک دەبینێ. لەبیرم نەچێ، وشەیەکی سەرنجکێش کە جەمیل سائیب لە زاری هەژارەکەوە بەکاری دەبا، بریتییە لەوەی کە دەڵێ: پەتای جاسووسی لە وڵاتەکەدا بڵاو بووەتەوە. ئەوەی دەیبینێ لەم پەنجەرەوە، هاتنی چەند وەفدێکە بۆ لای، سەرەتا سەبارەت بە چەند جاسووسێکە، دواتر کۆمەڵێکن کە دێن داوا لە حوکمدەری وڵات دەکەن، لەگەڵ تورکەکان ڕێبکەوێ، ئەوی خۆشباوەڕیش، دەڵێ باشە و وەفدێ دەنێرێ بۆ لای تورکان. لە دواتردا، کۆمەڵێکی دی دێن و داوا دەکەن کە لەگەڵ ئینگلیزاندا ڕێبکەوێ، دووبارە بڕوا بەمانیش دەکات و وەفدێ دەنێرێت بۆ بەغدادی ئەو سەردەم، بۆ دانووستان لەگەڵ ئینگلیزدا. ئەوجا کۆمەڵێکی سەیرتر دێن کە تفەنگبەشان و خەنجەرلەکەمەرن، کە دەڵێن نە حوکمی ئینگلیزیان دەوێت، نە هیی تورک، خۆیان دەبێ خۆیان بەڕێوە ببەن، ئەویش قایل دەبێت و دەڵێت: “ئەم قسانە هەموو بە لامەوە پەشمن و گاڵتەم پێیان دێت، من بۆچى خۆم بۆ ئەم خەڵکە تووشى ئەزێت و دەردى سەرى بکەم، ئەوى قازانج و خێرى خۆمى تیا نەبێ نایکەم، من هەتا پارەیەکى زۆر نەخەمە سەر یەک و لە بابەت ئیشوکارى خۆمەوە دڵم رەحەت نەبێ، ئەمانە هیچیان ناکەم، هەر کەسێک بێت بە هەوەسى خۆى، بۆ قازانج و کاروبارى خۆى قسەیەک بکات، بۆچى من شێتم، مناڵم، هەروا شوێنیان بکەوم و بە قسەیان بکەم. ئەگەر لێم بگەرێن هەتا ئیشى خۆم، وەک خۆم ئەیزانم جێبەجێ بکەم، ئەوا باشە، ئەگینا من خۆم ئەزانم چى ئەکەم” لێرەدا، بە تێگەیشتنی میهرداد وێنەی ئەم دەسەڵاتدارییە، ئەوەندەی لە باوکێکی خەمخۆر دەچێ، کە هەر هەڵەیەک بکا خەڵکەکە قبوڵی دەکەن، ئەوەندە لە سیاسەتمەدارێکی ژیر ناچێ، کە بیر لە ستراتیژییەت بکاتەوە. عەقڵیەتی خاوەن بڕیار، عەقڵیەتێک بووە تژی لە شکست، خۆشباوەڕی و نەزانی، هەتا ئەو ڕادەیەی کە هەژارەی نێو چیرۆکەکە، دەهێنێتە قاقای پێکەنین. لێرەدا چیرۆکەکە بە تێهەڵدانی هەژارەکە کۆتایی دێ و، هیچ کاتێک، خەوەکە کۆتایی نایەت؛ بەڵکە ئەوەندەی قاقا لێیان و شەقوهوڕی تفەنگچییانی خان لە گوێی خوێنەردا دەزرینگێتەوە، بیر لە وەخەبەر هاتنەوەی ناکات. باسی هەرە گرنگی چیرۆکەکە، ئەوەیە ئەم خەونە کۆتایی نایەت، پێچەوانەی جەمال بابان بیر دەکەمەوە، وەختێک پێی وایە چیرۆکەکە کۆتایی نەهاتووە، چونکە هەژارە بەخەبەر نەهاتووەتەوە.¹⁰تێمای بەخەبەرنەهاتنەوەکە، تێمای کۆتایینەهاتنی ستەمە “وەک ئەوەی کە نووسەری چیرۆکەکە بیەوێت پێمان بڵێت کە ئەو کابووسە هەمیشەییە و بەپێی لۆژیکی چیرۆکەکە بێت، خەون‌بینەکە، لە چرکەی دەستپێکی چیرۆکەکە و دانانی دوایین خاڵی نووسینیەوە تا ئێستە هیشتا لێی دەدرێت و چیرۆکی دەسەڵاتی حوکمڕانی گێلۆکە و ستەمی بەردەوام و شەقی داربەدەستەکانی سەرۆک، هیشتا و تا ئێستەش بەردەوامە. خەونێک کە بە جۆرێک لە ئەدەبیاتدا چارەنووسی داهاتووی نەتەوەیەک دیاری دەکات، کابووسێک کە هیشتا نە ئەو و نە نەتەوەیەک لێی بەخەبەر نەهاتووە لە چیرۆکەکە و لە ڕاستیشدا هیشتا خەون‌بینەکە لەژێر پێ‌لەقە و لێداندایە.”¹¹

   خەوەکە چۆن بەردەوام دەبێ و بۆچی، چۆن فۆڕمی ستەمکردن لە دەورانی دەسەڵاتداری نێو چیرۆکەکەوە دەگۆڕێت و دەمڕاستی کوردەکە چ ڕۆڵێک دەبینێ، لەوەی کە وا بکات هەر خەونەکە بەردەوام بێ؟ لێرەدا، بۆ جوابدانەوەی ئەم پرسیارە پێویستە کەمێک بگەڕێمەوە دواوە، ئەوەی کە بە ئەنقەست دیمەنێکی چیرۆکەکەم باس نەکرد و دەمویست بە جودا، لەم بەشەدا لێوەی بدوێم.

   وەختێ هەژارەکە لە پەنجەرەی دووەمەوە، سەیری ژووری گەورەوی وڵات دەکات، دیمەنێک دەبینێت کە تێیدا کۆمەڵێک مەلا دەچنە خزمەتی دەسەڵاتدارەوە، لێرەدا کۆمەڵێک داوا ئاڕاستەی خانەکە دەکەن، کە لە هەناویدا هەڵگری بیری ئایدۆلۆجییە و ڕەتکردنەوەی مۆدێرنیزمە، بەوەی ئینگلیز بە کافر دادەنێن و ئەوانەی لەوێ و تەنانەت لێرەیش، خزمەتی فیکری ئەوان دەکەن، پێویستە سزا بدرێن و ژنان و منداڵیان بچنە ژێر سایەی حکوومەت. لە چیرۆکەکەوە، تێدەگەین لێرەدا، دەسەڵاتدارەکە، وەک کابرایەکی خێڵەکی و عەشایەر، پشتئەستوور بە دین، وردەوردە سیمای دەسەڵاتێکی ئایینی لە هەناوی خێڵدا تۆوی لەدایکبوونی خۆی دەڕێژێ بەسەر داهاتوودا، داهاتوویەک کە هێشتا هەژارەکە، لەژێر پێلەقەی ستەمدایە و خەونەکە بەکۆتا نەهاتووە. بەم جۆرە، چیرۆکی لە خەوما و خەون کۆتایینەهاتنەکەی بریتییە لە چارەنووسی نەتەوەیەک لە خەبەرنەبوونەوە و لەژێرپێلەقەبوونی داربەدەستی حکوومەت، کە دواتر فۆڕمی دەسەڵاتی ستەمکار لە دەسەڵاتی خێڵی کوردی و خێڵەکییەکانەوە دەگۆڕێت بۆ حیزبی مۆدێرن لەنێوان کوردستاندا، حیزب وەک سەنتێزی نێوان خێڵ و ئایین.¹²

دوای کۆتاییهاتنی میرنشینەکان، پاش دەسەڵاتی خێڵ، بە تێپەڕین بە چەند ڕووداوێکی سیاسی و کۆمەڵایەتی لە ناوچەکەدا، ئیدی حیزبی کوردی دروست دەبێت. حیزب، لە پێناسە هەرە جەوهەرییەکەی خۆیدا بریتییە لە پارتێکی سیاسی مۆدێرن، کە بەرگریکاری گەل و بەڕێوەبەرێتی دەنێو سیستەمێکی دیموکراسیدا. واتە حیزب وەک بوونێک، دەنێو مۆدێرنیتەدا دروست دەبێ. هاتنیشی بۆ ناوچە کوردییەکان و لە ڕۆژهەلاتدا، حیزبی دیموکراتی کوردستان، وەک یەکەم حیزبی مۆدێرنی کوردی لەسەر دەستی سەرۆککۆماری گەورەی کورد “قازی محەمەد” لەدایک دەبێ.¹³لێرەدا جێی ئاماژەیە سەروەختی دروستبوونی، “مەلا مستەفای بارزانی” بە خۆیی و بەشێکی زۆر لە خێڵەکەیەوە لە باشووری کوردستانەوە دەچنە نێو حیزبەکەی قازییەوە. پاش ڕووخان و لە سێدارەدانی قازی، پاش چەندین ڕووداوی دیکە، مەلا مستەفای بارزانی دەبێتە سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان لە کوردستانی باشووردا. پاش چەندین ڕووداوی دیکە، لە هەناوی پارتی دیموکراتی کوردستان، حیزبی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان لە ساڵی ١٩٧٦دا دادەمەزرێ. سیما هەرە دیارەکانی دەمڕاستێکی خێڵەکییانە، بە تێکەڵبوون لە سیما مۆدێرنەکانی وەکو حیزب، بەڕوونی لە هەردوو حیزبەکەدا وەک گەورەترین حیزبی باشووری کوردستاندا، دیارە. هەمیشە خێڵەکییانە گفتوگۆیان لەبارەی پرسە سیاسییەکانەوە کردووە، هەتا ئەو ئاستەی، میهرداد گوتەنی: “زۆربەی کەسایەتییە سیاسییە کوردییەکان، هاوەڵناوێکی خێڵەکییانەیان خستووەتە سەر ناوەکەی خۆی، هەرچەندە بەشێکیشیان هەڵگری ناوی ئایینین، باشتر وایە لەم ڕووەوە ئاماژە بۆ هەندێ کەسی هەرە ناسراو بکەین کە ناوی هۆزەکانیشیان خستووەتە سەر ناوی خۆیان، لەوانە: جەلال تاڵەبانی، مەلا مستەفای بارزانی، مەسعوود بارزانی، عەبدولڕەحمانی قاسملو، ڕەسووڵ مامەند.”¹⁴سیمای خێڵەکییانە، لە ناوەکانەوە دەست پێ دەکات و بە کردەوە و ڕەفتارەکانیان ئەنجامگیریی دەبێت. هەروەها حیزبەکانیشیان، شەرعییەتی خۆیان لە هەمبەر دەستتێکەڵکردن لە خێڵەکانەوە وەردەگرن، نەوەک لە ئایدیای ڕزگارییەوە، یاخود ئەوەی خۆیان دەیانەوێ پێی بناسرێنەوە: حیزبێکی سیاسیی مۆدێرن. ئەمە چی لێکەوتووەتەوە؟ میهرداد گوتەنی: “ئەوەی ئەوێستا کوردان هەیانە، تا ڕادەیەکی زۆر، سەرکردایەتی و کولتوورێکی خێڵەکییە.”¹⁵خێڵەکی بوون و ڕەفتاری خێڵەکییانە، سیمای هەرە دیاری سەرکردە سیاسییەکان بووە، سیاسەتی خێڵ، زیاتر بەلای پارێگاری کردن لە خۆی، خزمخزمێنە، ناوچەگەرییەتی و عەشیرەتگەرییدا خۆی دەبینێتەوە. تەنانەت “سەرکردەگەلێکی سیاسیی کورد، وەک جەلال تاڵەبانی و عەبدولڕەحمانی قاسملو، کە لە ناوەندە ئەروپییەکان خوێندوویانە و ژیاون، نەیانتوانیوە لە بەندی ڕەگوڕیشاڵە خێڵەکییەکانیانەوە، خۆیان و حیزبەکانیان دەرباز بکەن.”¹⁶مامەڵەیەکی دیکەی خێڵەکییانە، ئەو هەموو شەڕە لەنێوان هێزی حیزبە کوردییەکانەوە، کە لە شەڕی ١٩٧٨ی جەلالی و مەلاییەکانەوە، دەست پێ دەکات و تا دواتر دروستبوونی شەڕی خێلەکییانەی ناسراو بە شەڕی ناوخۆ و تا ئێستایش بەردەوامە. پێویستە ئاماژە بەوە بکەین، کە ڕەخنەکاری لە هەمبەر خێڵدا، پشتئەستوورە بەوەی لە بەرگێکی مۆدێرندا خۆی دەردەخا، یاخوود بەمانایەکی دیکە؛ بەرگێکی مۆدێرن و ناوکێکی خێڵەکییانە.

   میهرداد ئێزەدی، حیزبی کوردی بە سەنتێزی نێوان خێڵ/ئایین یاخوود شێخ/مەلا دادەنێت، ئەم تێزە، بە گێڕانەوەی جەمیل سائیب، لە شێخ مەحموود و ئەوانەی سەردەمانی نزیک ئەو بوون، دەست پێ دەکات، وەختێک لەو چوار تاقمەی دێنە لای دەمڕاستی کوردان و سەرۆکی وڵات، یەکێکیان ئینگلیزە و ئەوی دییان تورکە و یەکێکیان مەلاکانن و ئەوانی دیکە خێڵەکییەکانن. لێرەوە، خەونی هەژارەکەی نێو چیرۆکی لە خەوما، خەونێکە گەلێک تێی دەکەوێت، بە دەسەڵاتی ستەمئامێزی خێڵ دەست پێ دەکات و دواتریش حیزبی کوردی، وەک سەنتێزی نێوان خێڵ و ئایین دەست پێ دەکات. خەونی هەژارەی لە خەومای جەمیل سائیب، نەک تەواو نابێ، بەڵکوو دەچێتە نێو قوڵترین شوێنی نەستی خەونبین/کوردەکەوە، تا هێندە قوڵدەبێتەوە، تێکەڵبوونی ئایین و خێڵی کوردی، بە دروستبوونی حیزبی کوردی دەست پێ دەکات. لەبارەی کاریزما کوردییەکانەوە، مەلا مستەفای بارزانی بە نموونە، میهرداد بە سیاسەتی بڕیاری نەزانانە و خێڵەکییانە، تۆمەتباری دەکات، ئەو لە نمونەیەکدا، وا باسی دەکات کە: “ژەنەراڵ مستەفا بارزانی، لە ساڵی ١٩٧٥دا، پێشنیاری کرد کوردستان ببێ بە ویلایەتی پەنجا و یەکەمی وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا، ئەم پێشنیارە گەر لە لایەن هەر سەرکردەیەکی سیاسی تری جیهانی سێیەمەوە بخرایەتە ڕوو، لەوانەیە لێڵی بخستایەتە نەک هەر کارامەیی سیاسی، بەڵکوو تەنانەت سەلامەتی بیرکردنەوەی خاوەنەکەیشی…” (١٦) دەقی لە خەوما، دەقێکە تێیدا پێیەکی گەورەی لە داهاتوودایە، بە چەندان ئاماژەی نێو دەقەکە، دەگەین بە خاڵی جەوهەریی سیاسی و کۆمەڵایەتی و سیماکانی دەسەڵاتداران، هەم هاوسەردەمی خۆی، هەم داهاتووش. دەقەکە، هەڵگری ئەو سەرجەمێتییە پتەوەیە، کە نەک بە تەنها دەقێکە و بەس، بەڵکە وەک خەونێک، سیاقی سەردەمی خۆی بەرهەمی نەهێناوە، بەڵکوو ئەم هەڵگری سیاقەکەی خۆیەتی. جیاوازی ئەوەی کە بۆچی سیاقی خۆی بەرهەمی نەهێناوە ئەوەیە کە ئەم دەقە، وەک چیرۆک و وەک جۆرێک لە پەخشان، سۆزداری باوکانەی بۆ ئاغا دەمڕاستەکانی سیاقی خۆی نییە –وەک چۆن چیرۆکنووسان و وتارنووسانی ئەوسا و ئێستایش تێی دەکەون- بەڵکوو ئەم پایەبڵندانەتر، وەک ئەوەی سیاقەکە دەشتاییەک بووبێ و دەقەکە لە شاخێکی بەرزەوە لێی بڕوانێ، دەنێو دەقێتیی خۆیدا سیاقەکە چێ دەکات.

پرسیارە هەرە سەرەکییەکە لە ئەدەب ئەوەیە، ئەدەب کە لە وڕێنەوە دەگات بە خەونبینینەکەی جەمیل سائیب، ئایا کەی دەتوانێ لەو خەوەی جەمیل سائیب خەبەری ببێتەوە و چیدی دونیایەکی نوێ، لەدوای دونیای خێڵ و حیزبی کوردییەوە دەست پێ بکات؟

تێبینی: ئەم وتارە، بە پشتبەستن بە چەند تێزێکی نووسەر و لێکۆڵەر: میهرداد ئێزەدی، سەبارەت بە میرنشینی کوردی، خێڵ، شێخ و مەلا، حیزبی کوردی وەک سەنتێزی نێوان خێڵ و ئایین و بوونی کاریزمای کوردییەوە، نووسراوە.

پەراوێزەکان

The post خەونبینینێکی کۆتایینەهاتوو appeared first on ژنەفتن.