دووه‌مین هۆكاری ئه‌مه‌ی كه‌ بۆچی ئه‌ركی دانپێدانان گرنگییه‌كی كه‌می هه‌یه‌ له‌ ڕێنماییی ویژدانی كلاسیكیدا یا له‌ ویژدان له‌ سه‌رده‌می كۆندا، ئه‌مه‌یه‌ كه‌ په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ مامۆستا مه‌رجدار بوو، یا له‌ هه‌موو حاڵه‌تێكدا كاتی بوو. ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌ په‌یوه‌ندییه‌ك بوو له‌نێوان دوو ویستدا، په‌یوه‌ندییه‌ك كه‌ پێویستی به‌ یه‌ك گوێڕایه‌ڵیی كامڵ یا گوێڕایه‌ڵیی كاربڕ نه‌بوو. په‌نابردن یا په‌سه‌ندكردنی ڕاسپارده‌ی یه‌ك مامۆستا یا یه‌ك هاوڕێ بۆ ئه‌مه‌ بوو كه‌ بتوانین به‌رگه‌ی یه‌ك تاقیكردنه‌وه‌، یه‌ك ماته‌مینی و پرسه‌، یه‌ك تاراوگه‌، یه‌ك شكست، یه‌ك مه‌حروومییه‌ت و هتد بگرین. یا به‌ ده‌ربڕینێكی تر، ئامانج له‌ جێگرتن له‌ژێر ڕێنماییی مامۆستادا بۆ كاتێكی دیاریكراو بوو یا بۆ قۆناغێكی دیاریكراو كه‌ تاك بتوانێت ڕۆژێك به‌ سه‌ربه‌خۆیی ڕه‌فتار بكات و ئیتر پێویستی به‌ ڕاسپارده‌ و ئامۆژگاری نه‌بێت. ئامانج له‌ ڕێنمایی له‌ سه‌رده‌می كۆندا سه‌ربه‌خۆییی ئه‌و كه‌سه‌ بوو كه‌ ڕێنمایی ده‌كرا. [[ڕێنماییی كۆن به‌ ئاڕاسته‌ی‌ سه‌ربه‌خۆییی ڕێنماییكراو كار ده‌كات]]. به‌م شێوه‌یه‌، ده‌توانین تێبگه‌ین كه‌ زه‌رووره‌تێك بۆ هه‌ڵكۆڵین یا پشكنینی قووڵ و گشتگیر له‌ قووڵاییه‌كانی تاكدا بوونی نه‌بوو: پێویستی نه‌ده‌كرد كه‌ هه‌موو شتێك ده‌رباره‌ی خۆت بڵێیت، بچووكترین نهێنییه‌كانت ئاشكرا بكه‌یت، به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ مامۆستا بتوانێت یه‌ك ده‌سه‌ڵاتی كامڵ به‌سه‌ر تۆدا پیاده‌ بكات. نواندنه‌وه‌ی گشتگیر و به‌رده‌وامی خود له‌ژێر چاوه‌ گشتبینه‌كانی یه‌ك ڕێنماییكاردا پێویست نه‌بوو. تایبه‌تمه‌ندیی بنه‌ڕه‌تیی ئه‌م ته‌كنیكه‌ی ڕێنمایی هه‌ر ئه‌مه‌یه[3]‌.

به‌ڵام، سه‌ره‌ڕای ئه‌م ئاڕاسته‌گیرییه‌ گشتییه‌ كه‌ زۆر كه‌م جه‌خت له‌سه‌ر خود-هه‌ڵكۆڵین و دانپێدانان ده‌كات، به‌ر له‌ مه‌سیحییه‌ت ته‌كنیكگه‌لێك ده‌دۆزینه‌وه‌ كه‌ پێشوه‌خت بۆ دۆزینه‌وه‌ و ده‌ربڕینی هه‌قیقه‌ت ده‌رباره‌ی خود ڕه‌نگڕێژ و ڕێك خرابوون. و ڕۆڵی ئه‌م ته‌كنیكانه‌، وا ده‌رده‌كه‌وێت، زیاتر و زیاتر گرنگی وه‌رده‌گرێت. گرنگیی ڕوو له‌ زیادی ئه‌م ته‌كنیكانه‌ بێگومان په‌یوه‌سته‌ به‌ گه‌شه‌ی ژیانی ده‌سته‌جه‌معی[4]یه‌وه‌ له‌ قوتابخانه‌ فه‌لسه‌فییه‌كانی فیتاگۆرسییه‌كان[5] یا ئه‌پیكۆرییه‌كان[6]، و هه‌روه‌ها په‌یوه‌سته‌ به‌و به‌هایه‌وه‌‌ كه‌ له‌ قوتابخانه‌ ئه‌پیكۆرییه‌كان یا ڕه‌واقییه‌كاندا ده‌یانبه‌خشی به‌ مۆدێلی پزیشكی[7].

له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ له‌م جۆره‌ ماوه‌ كورته‌دا ڕه‌خساو نییه‌ كه‌ ته‌نانه‌ت نه‌خشه‌یه‌كی گشتیی ئه‌م گۆڕانكارییه‌ له‌ شارستانییه‌تی یۆنان و هیلینیستیدا پێشكه‌ش بكه‌م، ته‌نها دوو بڕگه‌ی سێنیكا، فه‌یله‌سوفی ڕۆمی، ده‌گوازمه‌وه‌. ده‌توانرێت ئه‌م دوو بڕگه‌یه‌ به‌ به‌ڵگه‌گه‌لێكی باش دابنرێن بۆ كرداری خود-تاقیكردنه‌وه‌و دانپێدانان به‌و جۆره‌ی كه‌ له‌ فیكری ڕه‌واقییه‌كانی سه‌رده‌می ئیمپراتۆریدا له‌ كاتی له‌دایكبوونی مه‌سیحییه‌تدا بوونی هه‌بوو[8]. یه‌كه‌مین بڕگه‌ له‌ كتێبی تووڕه‌یی[De Ira]سێنیكادا هه‌یه‌‌. ئه‌م بڕگه‌یه‌ ده‌خوێنمه‌وه‌ بۆ ئێوه‌.

«ئایا شتێكی جوانتر له‌م ڕه‌فتاره‌ هه‌یه‌ كه‌ ته‌واوی ڕۆژ خۆت بپشكنیت؟ چ خه‌وێك باشتره‌ له‌و خه‌وه‌ی كه‌ به‌دوای ئه‌م خود-هه‌ڵكۆڵینه‌دا دێت؟ و ڕۆح چه‌نده‌ ئاسووده‌، ئارام، قووڵ و ئازاد ده‌بێت كاتێك كه‌ ستایش یا سه‌رزه‌نشت ده‌كرێت، كاتێك كه‌ ده‌بێته‌ پاسه‌وان و پشكنه‌ری خۆی، كاتێك‌ ده‌بێته‌ سه‌رزه‌نشتكاری خووه‌كانی خۆی، و كاتێك به‌ نهێنییه‌وه‌ دادگاییی ڕه‌فتاری خۆی ده‌كات. من ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ دادوه‌رییه‌ ڕۆژانه‌ پیاده‌ ده‌كه‌م، هه‌موو ڕۆژێك خۆم وه‌ك شایه‌ت له‌ به‌رامبه‌ر خۆمدا داده‌نێم، و پاڵنه‌ر و ئه‌نگێزه‌م دادگایی ده‌كه‌م. كاتێك كه‌ چراكه‌م كز ده‌كرێت و هاوسه‌ره‌كه‌م، كه‌ به‌ خووه‌كانی من ئاشنایه‌، بێده‌نگ ده‌بێت، و من ته‌واوی ڕۆژه‌كه‌م ده‌پشكنم و كرده‌ و گوته‌كانم تاقی ده‌كه‌مه‌وه‌ و هه‌ڵده‌كۆڵم؛ هیچ شتێك له‌ خۆم ناشارمه‌وه‌؛ له‌ هیچ شتێكی خۆم نابه‌خشم. بۆچی ده‌بێت له‌ كاریگه‌ریی یه‌كێك له‌ هه‌ڵه‌كانم بترسم، له‌ كاتێكدا كه‌ ده‌توانم بڵێم: “ئاگادار به‌ ئه‌م هه‌ڵه‌یه‌ دووباره‌ نه‌كه‌یته‌وه‌؛ به‌ڵام ئه‌مڕۆ ده‌تبه‌خشم. تۆ له‌ گفتوگۆیه‌كی دیاریكراودا زۆر شه‌ڕانگێزانه‌ قسه‌ت كرد […]، تۆ زیاتر له‌وه‌ی كه‌ پێویسته‌ سه‌رزه‌نشتت كرد. به‌ڵام ئه‌و كه‌سه‌ت ڕاست نه‌كرده‌وه‌، به‌ڵكه‌ ڕه‌نجاندت، سه‌ركۆنه‌ت كرد…»‌ و هتد.

له‌ فیكری ڕواقییه‌كان[9]ی وه‌ك سێنیكا، و هه‌روه‌ها سكستیوس[10]، ئه‌پیكته‌تۆس[11]، ماركۆس ئۆرلیۆس[12] و ئه‌وانی تردا، كه‌ گرنگییه‌كی زۆر بۆ هه‌ڵكۆڵین و تاقیكردنه‌وه‌ی ویژدان داده‌نێن، شتێكی دژیه‌ك و پارادۆكسیكاڵ بوونی هه‌یه‌، له‌ كاتێكدا كه‌ به‌پێی زاراوه‌ و چوارچێوه‌ی دۆكترینه‌كانیان، ته‌واوی هه‌ڵه‌كان به‌ یه‌كسانی گریمانه‌ ده‌كرێن[13]. كه‌واته،‌ پشكنینی خود ده‌رباره‌ی یه‌ك به‌ یه‌كی هه‌ڵه‌كان نابێت زه‌رووری بێت.

به‌ڵام، با كه‌مێك وردتر ته‌ماشای ئه‌م ده‌قه‌ بكه‌ین. یه‌كه‌م، سێنیكا زمانێك به‌كار ده‌هێنێت كه‌ له‌ نیگای یه‌كه‌مدا، به‌ر له‌ هه‌ر شتێك، وشه‌سازی و زمانی دادوه‌رییه‌. سێنیكا سوود له‌ ده‌ربڕینگه‌لێك وه‌رده‌گرێت چه‌شنی cognoscere de moribus suis^{[ئاگادار به‌ له‌ ڕه‌فتاره‌كان]} و causam meam dico^{[پاڵنه‌رم ده‌ڵێم]}– هه‌موو ئه‌م ده‌ربڕینانه‌ له‌ ڕووی جۆرییه‌وه‌ ده‌ربڕینی دادوه‌رانه‌ن. كه‌واته‌، واده‌رده‌كه‌وێت كه‌ سوژه‌ له‌ ئاست خۆیدا، هه‌م دادوه‌ره‌ هه‌م تاوانبار. له‌م هه‌ڵكۆڵینی ویژداندا وا ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ سوژه‌ خۆی دابه‌ش ده‌كات بۆ دوو به‌ش، و شانۆیه‌كی دادوه‌ری ڕێك ده‌خات كه‌ تێیدا هاوكات دوو ڕۆڵ ده‌گێڕێت. سێنیكا چه‌شنی ئه‌و تاوانباره‌یه‌ كه‌ له‌ به‌رامبه‌ر دادوه‌ردا‌ دان به‌ تاوانه‌كه‌یدا ده‌نێت، و دادوه‌ر خودی سێنیكایه‌. به‌ڵام، ئه‌گه‌ر وردتر نیگا بكه‌ین، ده‌بینین كه‌ ئه‌و زمانه‌ی كه‌ سێنیكا به‌كاری هێناوه‌ زۆر زیاتر كارگێڕانه[14]‌یه‌‌ تا دادوه‌رانه[15]‌. ئه‌م زمانه‌ زمانی كارگێڕیی شتومه‌كه‌ گوازراوه‌ و نه‌گوازراوه‌كانه‌ یا زمانی قه‌ڵه‌مڕه‌وی كارگێڕییه‌. بۆ نموونه‌، سێنیكا ده‌ڵێت speculatuor sui، واته‌ ئه‌و خۆی ده‌پشكنێت؛ واته‌ ته‌واوی ئه‌و ڕۆژه‌ی كه‌ به‌سه‌ری بردووه‌ له‌گه‌ڵ خۆیدا ڕووماڵ ده‌كات، و totum diem meum scrutor، واته‌ گوته‌ و كرده‌كانی هه‌ڵده‌سه‌نگێنێت؛ ئه‌و وشه‌ی remetior^{]ڕووماڵكردن، چاوپێداخشانه‌وه‌، به‌بیردا هێنانه‌وه‌[} به‌كار ده‌هێنێت. سێنیكا له‌ ئاست خۆیدا، ئه‌و دادوه‌ره‌ نییه‌ كه‌ ده‌بێت سزا بدات؛ به‌ڵكه‌ ئه‌و به‌ڕێوه‌به‌ره‌یه‌‌ كه له‌ كاتی ئه‌نجامدانی كاردا یا ته‌واوبوونی كاری ساڵانه‌دا، شتومه‌كه‌كان ده‌خاته‌ كۆگاوه‌ و په‌یجۆری ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ ئایا هه‌موو شتێك به‌ درووستی ئه‌نجام دراوه‌ یا نا. سێنیكا زیاتر به‌ڕێوه‌بری هه‌میشه‌یی خۆیه‌تی تا یه‌ك دادوه‌ری ڕابردووی.

جۆری ئه‌و هه‌ڵانه‌ی كه‌ سێنیكا ئه‌نجامیان ده‌دات و ئه‌و سه‌رزه‌نشته‌ی كه له‌ ئاست خۆیدا ده‌یكات له‌م دیدگایه‌دا زۆر گرنگن. بۆ نموونه‌، ئه‌و خۆی سه‌رزه‌نشت ده‌كات، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ڕه‌خنه‌ی له‌ كه‌سێك گرتووه‌ و ئازاری داوه‌، له‌جیاتیی ئه‌وه‌ی كه‌ ڕاستی بكاته‌وه‌ ئازاری داوه‌؛ یا دووباره‌، ئه‌و ده‌ڵێت گفتوگۆی له‌گه‌ڵ خه‌ڵكیدا كردووه‌ كه‌ له‌ هه‌موو حاڵه‌تێكدا ناتوانن له‌ ئه‌و تێبگه‌ن. ئه‌م هه‌ڵانه‌، وه‌ك خۆی ده‌ڵێت، به‌ ڕاستی هه‌ڵه‌ نین؛ به‌ڵكه‌ چه‌وتین و بۆچی چه‌وتین؟ یا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌و ئاگادار نه‌بووه‌ له‌و ئامانجانه‌ی كه‌ دانا[16] ده‌بێت بۆ خۆی دیارییان بكات یا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی دروست ڕێساكانی ڕه‌فتاری جێبه‌جێ نه‌كردووه‌ كه‌ ده‌بێت له‌و ئامانجانه‌وه‌ هه‌ڵبهێنجرێن.‌ هه‌ڵه‌كان له‌م مانایه‌دا چه‌وتین كه‌ سازگارییه‌كی دروستیان له‌نێوان ئامانجه‌كان و ئامڕازه‌كاندا دانه‌مه‌زراندووه‌. هه‌روه‌ها ئه‌م ڕاستییه‌ زۆر گرنگه‌ كه‌ ئامانجی سێنیكا له‌ بیرهێنانه‌وه‌ی هه‌ڵه‌كانیدا نه‌ك سزادان و ته‌مبێكردنی خۆی، به‌ڵكه‌ ته‌نها بیرهێنانه‌وه‌ی ڕێساگه‌لێكه‌ كه‌ ده‌بێت به‌كاریان بهێنێت. ئامانج له‌م بیرهێنانه‌وه‌یه‌ چالاككردنه‌وه‌ی پره‌نسیپه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌ فه‌لسه‌فییه‌كان و ڕێكخستنی به‌كارهێنانی ئه‌م ڕێسایانه‌یه‌. له‌ دانپێدانانی مه‌سیحیدا ته‌وبه‌كار ده‌بێت یاسا به‌بیر بهێنێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ گوناهه‌كه‌ی بدۆزێته‌وه‌، به‌ڵام له‌ ڕاهێنانی ڕه‌واقیدا و له‌ هه‌ڵكۆڵینی سێنیكایی خوددا، دانا ده‌بێت كرده‌كانی به‌بیر بهێنێته‌وه ته‌نها‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ ڕێسا بنه‌ڕه‌تییه‌كان چالاك بكاته‌وه‌.

كه‌واته‌، ده‌توانین ئه‌م هه‌ڵكۆڵین و تاقیكردنه‌وه‌یه‌ له‌ چه‌ند وشه‌یه‌كدا وه‌سف بكه‌ین. ١) مه‌به‌ست له‌م هه‌ڵكۆڵین، ئه‌زموون و تاقیكردنه‌وه‌یه‌ به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك دۆزینه‌وه‌ی هه‌قیقه‌تی شاراوه‌ نییه‌ له‌ سوژه‌دا، به‌ڵكه‌ بیرهێنانه‌وه‌ی هه‌قیقه‌تێكه‌ كه‌ سوژه‌ له‌بیری كردووه‌. ٢) ئه‌و شته‌ی كه‌ سوژه‌ له‌بیری ده‌كات نه‌ خۆی، نه‌ سروشتی، نه‌ ئاخێزگه‌كه‌ی و نه‌ نزیكییه‌ك له‌ مه‌له‌كوته‌وه‌، به‌ڵكه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ سوژه‌ له‌بیری ده‌كات شتێكه‌‌ كه‌ بڕیار بوو ئه‌نجامی بدات، واته‌ كۆمه‌ڵه‌یه‌ك ڕێسای ڕه‌فتار كه‌ فێریان بووه‌. ٣) بیرهێنانه‌وه‌ی هه‌ڵه‌ ئه‌نجامدراوه‌كان به‌ درێژاییی ڕۆژ سوود به‌و مه‌ودایه‌ ده‌به‌خشێت كه‌ ئه‌و شته‌ی ئه‌نجام دراوه‌ جیا ده‌كاته‌وه‌ له‌و شته‌ی كه‌ پێویست بوو ئه‌نجام بدرێت. و ٤) ئه‌و سوژه‌یه‌ی كه‌ هه‌ڵكۆڵین به‌سه‌ر خۆیدا ئه‌نجام ده‌دات پانتایی ڕاهێنانی پڕۆسه‌یه‌كی كه‌م تا زۆر ناڕوون نییه‌ كه‌ ده‌بێت ڕه‌مزشكێنی بكرێت. ئه‌م سوژه‌یه‌ یه‌ك پنته‌‌ كه‌ تێیدا ڕێساكانی ڕه‌فتار كۆ ده‌بنه‌وه‌ و له‌ فۆرمی بیره‌وه‌رییه‌كان خۆیان له‌م پنته‌دا تۆمار ده‌كه‌ن. له‌ هه‌مان كاتدا ئه‌م سوژه‌یه‌ پنتی ده‌ستپێكی كرده‌كانه‌، كرده‌گه‌لێكی كه‌م تا زۆر هاوده‌ق به‌م ڕێسایانه‌. سوژه‌ پنتی یه‌كتربڕینی نێوان كۆمه‌ڵێك بیره‌وه‌ری كه‌ ده‌بێت بهێنرێنه‌وه‌ بۆ ئێستا[17] و كۆمه‌ڵێك كرده‌ كه‌ ده‌بێت ڕێسادار بكرێن پێك ده‌هێنێت.

شوێنی لۆجیكیی ئه‌م هه‌ڵكۆڵینی شه‌وانه‌ ده‌كه‌وێته‌ ناو كۆمه‌ڵه‌یه‌كی ڕاهێنانه‌ ڕه‌واقییه‌كان [[كه‌ هه‌موویان یه‌ك ڕێگه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ كۆدی كرده‌كان و په‌رچه‌كرداره‌كان[18] له‌ یه‌ك هه‌ڵوێست[19]ـی چه‌سپاودا ئاوێته‌ ببن، جا هه‌ر دۆخێك ڕوو بدات]]؛ ئه‌م ڕاهێنانانه‌ بریتین له‌: ١) خوێندنه‌وه‌ی به‌رده‌وام، بۆ نموونه‌، خوێندنه‌وه‌ی به‌رده‌وامی نامیلكه‌ی فێركارییه‌كان و ڕێساكان (بۆ ئێستا)؛ ٢) ئه‌زموون و هه‌ڵكۆڵینی كۆمه‌ڵێك چه‌په‌ڵی كه‌ ده‌شێت له‌ ژیاندا ڕوو بده‌ن، ده‌ربڕینی ناسراوی premeditation malorum (بۆ پرسه‌ ڕه‌خساوه‌كان)؛ ٣) هه‌ر به‌یانییه‌ك پێڕستكردنی ئه‌ركگه‌لێك كه‌ ده‌بێت به‌ درێژاییی ڕۆژ ئه‌نجام بدرێن (بۆ داهاتوو)؛ و له‌ كۆتاییدا، ٤) ئه‌زموون و هه‌ڵكۆڵینی شه‌وانه‌ی ویژدان (زۆرتر بۆ ڕابردوو)[20]. وه‌ك ده‌بینن، له‌ ته‌واوی ئه‌م ڕاهێنانانه‌دا خود وه‌ك یه‌ك هه‌رێمی دراوی سوبێكتیڤ[21] ده‌رك ناكرێت، دراوگه‌لێك كه‌ ده‌بێت بدۆزرێنه‌وه‌ یا كه‌شف بكرێن و ڕاڤه‌ بكرێن. خود خۆی ده‌خاته‌ به‌رده‌م تاقیكردنه‌وه‌ و دادگای كرده‌ ڕه‌خساو یا واقیعییه‌كان، [[كرده‌كانی ڕابردوو یا داهاتوو]].

باشه‌، پاش هه‌ڵكۆڵینی ویژدان، كه‌ جۆرێك دانپێدانانه‌ بۆ خۆ، ده‌مه‌وێت ده‌رباره‌ی دانپێدانان بۆ‌ ئه‌وانیتر بدوێم: مه‌به‌ستم ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بڵێم ده‌رخستنی ڕۆحی خۆ بۆ ئه‌ویتر، ئه‌وی ترێك كه‌ ده‌توانێت یه‌ك هاوڕێ یا ڕاوێژكار یا ڕێنیشانده‌ر بێت. ئه‌مه‌ كردارێك بوو كه‌ نه‌ك له‌ ژیانی فه‌لسه‌فیدا، به‌ڵكه‌ له‌ هه‌ندێك له‌ قوتابخانه‌ فه‌لسه‌فییه‌كاندا، بۆ نموونه‌، له‌ ئه‌پیكۆرییه‌كان و ڕه‌واقییه‌كاندا، گه‌شه‌ی كرد. هه‌روه‌ها ئه‌م كرداره‌ یه‌ك كرداری ته‌واو ناسراوی پزیشكی بوو. ئه‌ده‌بیاتی پزیشكی سه‌رشاره‌ له‌م جۆره‌ نموونانه‌ی دانپێدانان یا ده‌رخستنی خود. بۆ نموونه‌، نامیلكه‌ی نه‌هامه‌تییه‌كانی ڕۆح و هه‌ڵه‌كانی[22] به‌رهه‌می گالین نموونه‌یه‌كه‌ له‌م ئه‌ده‌بیاته‌؛ یا پلوتارخس له‌ De profectibus in virtute ده‌نووسێت: «زۆرێك نه‌خۆش هه‌ن كه‌ ده‌رمان په‌سه‌ند ده‌كه‌ن و نه‌خۆشه‌كانی تریش ئه‌م كاره‌ ڕه‌ت ده‌كه‌نه‌وه‌؛ مرۆڤ كه‌ شه‌رمه‌زاریی ڕۆح، ئاره‌زوو، داهێزراوی، به‌رچاوته‌نگی و شه‌هوه‌تپه‌رستیی خۆی ده‌شارێته‌وه‌، به‌ختێكی كه‌می هه‌یه‌ له‌ پێشكه‌وتندا. له‌ ڕاستیدا، قسه‌كردن له‌سه‌ر نه‌خۆشیی خۆ، چه‌په‌ڵیی خۆ ئاشكرا ده‌كات؛ په‌سه‌ندكردن و ناسینه‌وه‌ی ئه‌م چه‌په‌ڵییه‌ له ‌جیاتیی چێژبردن له‌ شاردنه‌وه‌ی، نیشانه‌ی پێشكه‌وتنه‌.»[23]

زۆر باشه‌، ده‌قێكی تری سێنیكا ده‌توانرێت وه‌ك نموونه‌یه‌ك ڕه‌چاو بكرێت بۆ ئه‌و شته‌ی كه‌ دانپێدانان بوو له‌ سه‌رده‌می كۆنی دواییندا. ئه‌م ده‌قه‌ ده‌ستپێكی نامیلكه‌ی ئارامیی ڕۆحـه‌. سێرینوس، هاوڕێی لاوی سێنیكا، دێته‌ لای سێنیكا و داوای په‌ند و ڕاسپارده‌ی لێ ده‌كات. ئه‌م كاره‌ ڕێگه‌یه‌كی زۆر ڕوونیی ڕاوێژی پزیشكییه‌ ده‌رباره‌ی دۆخی ڕۆحی سێرینوس. سێرینوس به‌ سێنیكا ده‌ڵێت: «بۆچی نابێت دان بنێم به‌ هه‌قیقه‌تدا بۆ تۆ، وه‌ك چۆن دانپێدانان بۆ یه‌ك پزیشك ئه‌نجام ده‌ده‌م؟ […] من نه‌ به‌ ته‌واوه‌تی نه‌خۆشم نه‌ به‌ ته‌واوه‌تی ته‌ندرووست.»[24] سێرینوس هه‌ست ده‌كات له‌ دۆخی داهێزران و ناخۆشیدایه‌ و ئه‌زموونی یه‌ك دۆخی شه‌كه‌تی ده‌كات، یا به‌ ده‌ربڕینێكی وردتر، به‌و جۆره‌ی كه‌ خۆی ده‌ڵێت، وه‌ك بڵێی كه‌ له‌سه‌ر به‌له‌مێكه‌ كه‌ ناڕواته‌ پێش، به‌ڵكه‌ به‌ ڕاتڵه‌كانی ده‌ریا ده‌جووڵێت. و ئه‌و له‌وه‌ ده‌ترسێت كه‌ له‌م جۆره‌ دۆخه‌دا له‌ ده‌ریادا بمێنێته‌وه‌، له‌ كاتێكدا كه‌ ئاره‌زووی مه‌زرا و فه‌زیله‌تگه‌لێكی هه‌یه‌ كه‌ ده‌ستپێڕانه‌گه‌یشتوو ده‌مێننه‌وه‌. كه‌واته‌، بۆ هه‌ڵهاتن له‌م دۆخه‌، سێرینوس بڕیار ده‌دات كه‌ دان بنێ به‌ هه‌قیقه‌تدا بۆ سێنیكا و دان بنێ به‌وه‌دا كه‌ هه‌ستی پێ ده‌كات. ئه‌و ده‌ڵێت كه‌ verum fateriـی ده‌وێت، واته‌ گوتنی هه‌قیقه‌ت.]]به‌ڵام، به‌م دانپێدانانه‌ و به‌ وه‌سفكردنه‌ی دۆخی خۆی، داوا له‌ سێنیكا ده‌كات كه‌ هه‌قیقه‌ت ده‌رباره‌ی خۆی به‌ ئه‌و بڵێت: سێرینوس له‌ یه‌ك كاتدا هه‌م دان ده‌نێت به‌ هه‌قیقه‌تدا و هه‌م له‌ هه‌قیقه‌ت بێ به‌هره‌یه[[‌.

ئێستا ئه‌م هه‌قیقه‌ته‌ چییه‌، ئه‌م verumـه‌ چییه‌ كه‌ سێرینوس ده‌یه‌وێت دانی پێدا بنێت؟ ئایا ئه‌و دان ده‌نێت به‌ هه‌ڵه‌كان، به‌ ئه‌ندێشه‌ شاراوه‌كان، به‌ ئاره‌زووه‌ شه‌رمهێنه‌ره‌كان، و به‌ شتگه‌لێكی له‌م جۆره‌دا؟ به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك. ده‌قه‌كه‌ی سێرینوس له‌ كه‌ڵه‌كه‌بوونی كۆمه‌ڵێك ورده‌كاریی تا ڕاده‌یه‌ك ناگرنگ پێك هاتووه‌، یا لانیكه‌م له‌ دیدی ئێمه‌دا ناگرنگ‌؛ بۆ نموونه‌، سێرینوس دان به‌وه‌دا ده‌نێت بۆ سێنیكا كه‌ سوود له‌ ده‌فره‌كانی چێشتخانه‌ وه‌رده‌گرێت كه‌ له‌ باوكییه‌وه‌ به‌ میرات بۆی ماوه‌ته‌وه‌، له‌ كاتی پێشكه‌شكردنی وتاردانه‌ گشتییه‌كاندا زوو له‌ هۆش خۆی ده‌چێت و هتد. به‌ڵام له‌ژێر ئه‌م ناڕێكی و شێواوییه‌ ڕواڵه‌تییه‌دا به‌ ئاسانی ده‌توانرێت سێ پانتاییی جیاكار له‌م دانپێدانانه‌دا بناسرێته‌وه‌: پانتاییی سامان، پانتاییی ژیانی سیاسی و پانتاییی شكۆ و شانازی؛ به‌ده‌ستهێنانی سامان، به‌شداریكردن له‌ كاروباره‌كانی شاردا، به‌ده‌ستهێنانی به‌های گشتی. ئه‌مانه‌ سێ جۆری چالاكیی به‌رده‌ست بوون بۆ یه‌ك پیاوی ئازاد، سێ جۆری پرسیاری ئه‌خلاقیی بره‌ودار كه‌ قوتابخانه‌ فه‌لسه‌فییه‌ گرنگه‌كانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ گه‌ڵاڵه‌یان ده‌كردن. كه‌واته‌ چوارچێوه‌ی شرۆڤه‌ی سێرینوس نه‌ك له‌ ڕێگه‌ی ڕه‌وتی واقیعیی بوون[25]ـه‌كه‌یه‌وه‌‌، نه‌ك له‌ ڕێگه‌ی ئه‌زموونه‌ واقیعییه‌كانییه‌وه‌، نه‌ك له‌ ڕێگه‌ی یه‌ك تیۆریی ڕۆح یا توخمه‌كانییه‌وه‌، به‌ڵكه‌ ته‌نها له‌ ڕێگه‌ی یه‌ك پۆلێنبه‌ندی جۆره‌ جیاوازه‌كانی چالاكییه‌وه‌ پێناسه‌ ده‌كرێت، جۆرگه‌لێك كه مرۆڤ ده‌توانێت ئه‌نجامیان بدات و ئامانجگه‌لێك كه‌ ده‌توانێت شوێنیان بكه‌وێت. له‌ هه‌ر یه‌كێك له‌م پانتایییانه‌دا، سێرینوس له‌ ڕێگه‌ی ژماردنی ئه‌و شته‌وه‌ كه‌ خۆشی پێ ده‌به‌خشێت و ئه‌و شته‌وه‌ كه‌ ناخۆشی پێ ده‌دات، ئیتۆس و هه‌ڵوێستی خۆی ئاشكرا ده‌كات. ده‌ربڕینی «ئه‌م شته‌ خۆشیم پێ ده‌دات[placet me] » هێڵی ڕێنیشانده‌ره‌ له‌ شیكاری سێرینوسدا[26]‌. ئه‌و خۆشی له‌وه‌ ده‌بات كه‌ خزمه‌ت به‌ هاوڕێیانی بكات؛ و چێژ ده‌بات له‌ به‌ساده‌یی خۆراك خواردن،‌ و له‌مه‌ی كه‌ سامان و موڵكه‌كانی جگه‌ له‌وه‌ی كه‌ به‌ میرات بۆی ماوه‌ته‌وه‌ هیچ نین، به‌ڵام له‌ هه‌مان كاتدا چێژیش له‌ ته‌ماشاكردنی شته‌ ڕازاوه‌كان لای ئه‌وانی تر ده‌بات. ئه‌و هه‌روه‌ها له‌ زێده‌ڕۆیی له‌ سه‌بكی وتاردانه‌كه‌ی خۆشی ده‌بات به‌م هیوایه‌ی كه‌ كه‌سانی داهاتوو وته‌كانی به‌بیر بهێننه‌وه‌. سێرینوس، به‌ وه‌سفكردنی ئه‌و شته‌ی كه‌ خۆشی و چێژی پێ ده‌دات، به‌دوای ئه‌وه‌دا ناگه‌ڕێت كه‌ ئاره‌زووه‌ قووڵه‌كانی ئاشكرا بكات. خۆشی و چێژه‌كانی ئه‌و ئامڕازێك نین بۆ ئاشكراكردنی ئه‌و شته‌ی كه‌ مه‌سیحییه‌كان دواتر پێی ده‌ڵێن نه‌فسپه‌رستی[27]. مه‌به‌ست له‌م چێژ یا خۆشییانه‌ دۆخی تایبه‌تی ئه‌وه‌، و هه‌روه‌ها سه‌رباركردنی شتێكه‌ بۆ سه‌ر مه‌عریفه‌ی ڕێسا ئه‌خلاقییه‌كان. ئه‌م سه‌رباركردنه‌ بۆ سه‌ر ئه‌و شته‌ی كه‌ پێشوه‌خت ناسراوه‌ یه‌ك هێزه‌، هێزێك كه‌ ده‌توانێت مه‌عریفه‌ی په‌تی و ئاگایی ڕووت بگۆڕێت بۆ یه‌ك شێوازی واقیعیی ژیان. [[مه‌به‌ست له‌م چێژ و خۆشیانه‌‌ ئاماژه‌یه‌كی تا ئاستی شیاو ورده‌ بۆ ئه‌و شته‌ی كه‌ سێرینوس هێشتا هۆگریه‌تی و ئه‌و شته‌ی كه‌ ده‌ستی لێ به‌ر‌داوه‌، ئاماژه‌یه‌ بۆ‌ ئه‌و شته‌ی كه‌ ئه‌و ڕزگار بووه‌ لێی‌، و ئاماژه‌ بۆ شتگه‌لێكی ده‌ره‌كی كه‌ ئه‌و وابه‌سته‌یه‌ پێیانه‌وه‌. verum fateri^{[گوتنی هه‌قیقه‌ت]} كه‌ ئه‌و مه‌به‌ستییه‌تی ئه‌نجامی بدات، تیشك خستنه‌ سه‌ر نهێنییه‌ قووڵه‌كان نییه‌، به‌ڵكه‌ به‌پێی په‌یوه‌ندیگه‌لێكه‌ كه‌ ئه‌و ده‌به‌ستێت به‌ شتگه‌لێكه‌وه‌ و به‌ند ده‌كات و ئه‌و ده‌سه‌ڵاتی به‌سه‌ر ئه‌م شتانه‌دا ناشكێت. ئه‌مه‌ جۆرێك دانانی ئازادییه‌ له‌ چوارچێوه‌ی ڕێسای كرده‌كاندا. ژماردنی هه‌ڵه‌كانی ڕابردوو نییه‌، به‌ڵكه‌ یه‌ك پێڕستی وابه‌سته‌ییه‌كانه]]. و سێنیكا كاتێك كه‌ سوود له‌ كۆمه‌ڵه‌یه‌كی به‌ڵگه‌هێنانه‌وه‌، هۆكاره‌كان، نموونه‌ قه‌ناعه‌تپێكه‌ره‌كان وه‌رده‌گرێت، هه‌وڵ نادات كه‌ هه‌قیقه‌تێكی هێشتا نه‌ناسراو له‌ قووڵاییی ڕۆحی سێرینوسدا بدۆزێته‌وه و كه‌شف بكات، به‌ڵكه‌ هه‌وڵ ده‌دات ڕوونی بكاته‌وه‌ كه‌ هه‌قیقه‌ت به‌ گشتی تا چ ئاستێك ڕاسته‌قینه‌یه‌. ئامانجی گوتاری سێنیكا ئه‌مه‌ نییه‌ كه‌ هێزێكی ناچاركه‌ر كه‌ له‌ شوێنێكی تره‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌ سه‌ربار بكات بۆ سه‌ر هه‌ندێك له‌ پره‌نسیپه‌ تیۆریكییه‌كان، به‌ڵكه‌ ئامانجی گوتاری سێنیكا ئه‌مه‌یه‌ كه‌ پره‌نسیپه‌ تیۆریكییه‌كان بگۆڕێت بۆ هێزێكی توانامه‌ند و سه‌ركه‌وتوو. سێنیكا ده‌بێت شوێنێك بداته‌ هه‌قیقه‌ت، هه‌قیقه‌ت وه‌ك یه‌ك هێز.[28]

[[به‌ڵام ده‌بێت سه‌رتر بچین. سێرینوس نه‌ك ته‌نها بۆ ده‌رخستنی دۆخی ڕاسته‌قینه‌ی ڕۆحی، به‌ڵكه‌ بۆ ئه‌وه‌ دانپێدانان ئه‌نجام ده‌دات كه‌ له‌ سێنیكاوه‌ هه‌قیقه‌ت ده‌رباره‌ی خۆی وه‌ربگرێت. به‌ڵام ئه‌مه‌ چ جۆره‌ هه‌قیقه‌تێكه‌ كه‌ سێرینوس پێویستی پێیه‌تی، و داوا له‌ سێنیكا ده‌كات كه‌ بۆی ئاشكرا بكات؟ ئایا یه‌ك ده‌ستنیشانكردنه‌؟ ئه‌م هه‌قیقه‌ته‌ له‌ ڕاستیدا هه‌مان شتێكه‌ كه‌ سێرینوس ده‌یڵێت و هه‌مان شتێكه‌ كه‌ سێنیكا به‌ سێرینوسی ده‌دات. و ئه‌م ده‌ستنیشانكردنه‌ بریتی نییه‌ له‌ ڕاگه‌یاندنی ئه‌مه‌ی كه «تۆ ئه‌مه‌یت» و «نه‌خۆشییه‌ شاراوه‌كان كه‌ ئازاری تۆ ده‌ده‌ن ئه‌مانه‌ن». سێنیكا به‌م وته‌یه‌ به‌سنده‌ ده‌كات كه‌: «پێت وانه‌بێت كه‌ یه‌ك نه‌خۆشی چاره‌سه‌رنه‌كراویت. تۆ نه‌خۆشێكی پێشوویت كه‌ ئاگادار نییه‌ چاره‌سه‌ر كراوه‌.» سێنیكا یارمه‌تیی سێرینوس ده‌دات كه‌ له‌ یه‌ك ڕێگه‌دا جێ بگرێت، ڕێگه‌یه‌ك كه‌ بڕیاره‌ سێرینوس به‌ره‌و كێڵگه‌ی فه‌زیله‌ته‌كان ڕێنمایی بكات؛ ئه‌و به‌وردی ئه‌م دۆخه‌‌ ڕۆشن ده‌كاته‌وه‌. به‌ڵام، وه‌ك ده‌بینن، ئه‌م ده‌ستنیشانكردنه‌ له‌ خۆیدا یه‌ك شیكاركردنی زۆر كورته‌. ئه‌مه‌ ته‌نها به‌شێكی زۆر كورتی ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ سێنیكا ده‌یڵێت، و كتێبی ئارامیی ڕۆح زۆر زیاتر له‌مه‌ ده‌ڵێت. سێنیكا له‌م نامیلكه‌یه‌دا چ جۆره‌ وه‌ڵامێك بۆ پێویستییه‌كانی سێرینوس ده‌داته‌وه‌؟ فه‌لسه‌فه‌یه‌كی تیۆرتیكی؟ به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك. شرۆڤه‌یه‌كی تازه‌ی ڕێسا و فێركاركارییه‌ ئه‌خلاقییه‌كان؟ ڕوونه‌ كه‌ سێرینوس پێویستی به‌م شرۆڤه‌یه‌ نییه‌. سێرینوس له‌ دانپێدانانی خۆیدا نیشانی داوه‌ كه‌ پره‌نسیپه‌ گرنگه‌ ئه‌خلاقییه‌كان زۆر باش ده‌ناسێت، پره‌نسیپگه‌لێك كه‌ بۆ یه‌ك ژیانی فه‌لسه‌فی زه‌روورییه‌. هه‌قیقه‌تی جێ مه‌به‌ستی سێرینوس مه‌عریفه‌یه‌كی ته‌واوكه‌ر نییه‌، به‌ڵكه‌ شتێكه‌ كه‌ سه‌ربار ده‌كرێت بۆ سه‌ر ئه‌و مه‌عریفه‌یه‌ی كه‌ هه‌یه‌تی، سه‌ربار ده‌كرێت بۆ سه‌ر مه‌عریفه‌ی دۆخی ئه‌و و مه‌عریفه‌ی ڕێسا ئه‌خلاقییه‌كان. ئه‌م سه‌رباركردنه بۆ سه‌ر ئه‌و شته‌ی كه‌ پێشوه‌خت ناسراوه‌ مه‌عریفه‌یه‌ك نییه‌، به‌ڵكه‌ یه‌ك هێزه‌، هێزێك كه‌ ده‌توانێت مه‌عریفه‌ی په‌تی و ئاگاییی ڕووت بگۆڕێت بۆ یه‌ك ڕێگه‌ی واقیعیی ژیان. و ئه‌مه‌ هه‌مان ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ سێنیكا هه‌وڵ ده‌دات ئه‌نجامی بدات، هه‌مان شتێك كه‌ ده‌یگوازێته‌وه‌ بۆ سێرینوس كاتێك كه‌ كۆمه‌ڵه‌یه‌كی به‌ڵگه‌هێنانه‌وه‌كان، سه‌لماندنه‌كان و نموونه‌گه‌لێكی قه‌ناعه‌تپێكه‌رانه‌‌ به‌كار ده‌هێنێت، ئه‌ڵبه‌ته‌ نه‌ك بۆ هه‌قیقه‌تێكی هێشتا نه‌ناسراو له‌ سێرینوسدا، به‌ڵكه‌ بۆ ڕوونكردنه‌وه‌ی ئه‌مه‌ی كه‌ تا چ ئاستێك ئه‌م هه‌قیقه‌ته‌ ڕاسته‌قینه‌ و دروسته‌. ئامانجی گوتاری سێنیكا ئه‌مه‌ نییه‌ كه‌ هێزێكی ناچاركه‌ر كه‌ سه‌رچاوه‌كه‌ی له‌ شوێنێكی تره‌ سه‌ربار بكات بۆ هه‌ندێك له‌ پره‌نسیپه‌ تیۆرتیكییه‌كان، به‌ڵكه‌ ئامانجی گوتاری سێنیكا گۆڕینی هه‌قیقه‌ته‌ به‌ هێزێكی به‌رپێنه‌گیراو و توانادار. سێنیكا ده‌بێت شوێنێك بداته‌ هه‌قیقه‌ت وه‌ك یه‌ك هێز[29]]].

لێره‌دا، پاش ئه‌وه‌ی كه‌ پێشكه‌ش كرا، پێم وایه‌ چه‌ند ئاكامێك هه‌یه‌. ١) وه‌ك ده‌بینن، له‌م گه‌مه‌ی نێوان دانپێدانانی سێرینوس و ڕاوێژی سێنیكادا، هه‌قیقه‌ت به‌پێی هاوده‌قی له‌گه‌ڵ واقیعییه‌تدا[30] پێناسه‌ ناكرێت، به‌ڵكه‌ وه‌ك یه‌ك هێزی جیانه‌كراوه‌ له‌ پره‌نسیپه‌كان پێناسه‌ ده‌كرێت، هێزێك كه‌ ده‌بێت له‌ یه‌ك گوتاردا گه‌شه‌ بكات. ٢) ئه‌م هه‌قیقه‌ته‌ شتێك نییه‌ كه‌ له‌ پشته‌وه‌ی ئاگایی یا له‌ژێر ئاگاییدا و له‌ قووڵترین و تاریكرترین به‌شی ڕۆحدا شاراوه‌ بێت، به‌ڵكه‌ شتێكه‌ كه‌ له‌ به‌رامبه‌ر تاكدا وه‌ك یه‌ك پنتی ڕاكێشان[31]ـه‌، جۆرێك هێزی موگناتیزی كه‌ تاك ڕاده‌كێشێت بۆ ئامانجێك. ٣) ئه‌م هه‌قیقه‌ته‌ له‌ ڕێگه‌ی هه‌ڵكۆڵینی شیكارییانه‌ی ئه‌و شته‌وه‌ به‌ ده‌ست نایێت كه‌ له‌ تاكدا به‌ واقیعی گریمانه‌ ده‌كرێت، به‌ڵكه‌ له‌ ڕێگه‌ی ڕوونكردنه‌وه‌ی ڕه‌وانبێژانه‌ی ئه‌و شته‌وه‌ به‌ ده‌ست دێت كه‌ بۆ هه‌ر كه‌سێك كه‌ ده‌یه‌وێت نزیك بكه‌وێته‌وه‌ له‌ ژیانی دانا به‌سوود و چاكه‌. ٤) ئه‌م دانپێدانانه‌ به‌ره‌و تاكسازیی سێرینوس، ]]واته‌ تاكسازیی قوتابی[[، ڕێنمایی ناكرێت له‌ ڕێگه‌ی دۆزینه‌وه‌ی هه‌ندێك له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌ كه‌سییه‌كانه‌وه‌، به‌ڵكه‌ به‌ره‌و‌ پێكهێنانی یه‌ك خود ڕێنمایی ده‌كرێت، خودێك كه‌ ده‌توانێت له‌ یه‌ك كاتدا و به‌بێ هیچ دابڕانێك، سوژه‌ی مه‌عریفه‌ و سوژه‌ی ویست بێت. ٥) [[ئه‌گه‌ر ڕۆڵی دانپێدانان و ڕاوێژ ئه‌مه‌یه‌ كه‌ شوێنێك به‌ هه‌قیقه‌ت وه‌ك هێز بدات، كه‌واته‌ به‌ ئاسانی ده‌توانین تێبگه‌ین كه‌ خود-هه‌ڵكۆڵین یا تاقیكردنه‌وه‌ی خود تا ڕاده‌یه‌ك هه‌مان ڕۆڵی هه‌یه‌. بینیمان كه‌ سێنیكا له‌به‌ر ئه‌وه‌ هه‌موو شه‌وێك هه‌ڵه‌كانی بیر ده‌هێنێته‌وه‌ كه‌ ڕێسا ئه‌خلاقییه‌كانی ڕه‌فتار به‌ یادگه‌ بسپێرێت، و یادگه‌ كاتێك كه‌ حزوورێكی هه‌میشه‌یی و چالاكی له‌ ڕۆحدا هه‌یه‌ جگه‌ له‌ هێزی هه‌قیقه‌ت هیچ نییه‌. یه‌ك بیره‌وه‌ریی هه‌میشه‌یی له‌ تاكدا و له‌ گوتاری ناوه‌كیی تاكدا، یه‌ك ڕه‌وانبێژیی قه‌ناعه‌تپێكه‌ر له‌ ڕاوێژ، ئامۆژگاری و په‌ندی مامۆستادا- ئه‌مانه‌ لایه‌نه‌كانی هه‌قیقه‌تن كه‌ وه‌ك یه‌ك هێز داده‌نرێن. كه‌واته‌، ده‌توانین ئاكامگیری بكه‌ین كه‌ تاقیكردنه‌وه‌ی خود یا خود-هه‌ڵكۆڵین و دانپێدانان ده‌توانرێت له‌ فه‌لسه‌فه‌ی كۆندا به‌ یه‌ك گه‌مه‌ی هه‌قیقه‌ت، به‌ یه‌ك گه‌مه‌ی گرنگی هه‌قیقه‌ت هه‌ژمار بكرێت[32]، به‌ڵام ئامانجی ئه‌م گه‌مه‌یه‌ی هه‌قیقه‌ت دۆزینه‌وه‌ی واقیعییه‌تێكی شاراوه‌ نییه‌ له‌ناو‌ تاكدا. ئامانجی ئه‌م گه‌مه‌یه‌ی هه‌قیقه‌ت گۆڕینی تاكه‌ بۆ شوێنێك كه‌ هه‌قیقه‌ت بتوانێت تێیدا ده‌ربكه‌وێت و وه‌ك هێزێكی واقیعی له‌ ڕێگه‌ی حزووری بیره‌وه‌ری و كارایی گوتاره‌وه‌ كرده‌ بنوێنێت یا كار بكات]]. ده‌توانین ببینین كه‌ كرداری خود-هه‌ڵكۆڵین و دانپێدانان له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌و شته‌دا ده‌مێنێته‌وه‌ كه‌ یۆنانییه‌كان بۆ ماوه‌یه‌كی درێژخان به‌ gnômê^{]یه‌كێتیی مه‌عریفه‌ت و ویست، بڕگه‌ی كورتی گوتار[}ناویان ده‌برد[33]. زاراوه‌ی gnômêبه‌ یه‌كێتیی ویست و مه‌عریفه‌ ده‌وترێت؛ هه‌روه‌ها ئه‌م زاراوه‌یه‌ به‌ بڕگه‌ی كورتی گوتاره‌كان ده‌وترێت- یه‌ك ڕسته‌ یا چه‌ند نیوه‌ دێڕێك- كه‌ له‌ ڕێگه‌یه‌وه‌ هه‌قیقه‌ت به‌ ته‌واوی هێزی خۆیه‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێت و له‌ ڕۆحی خه‌ڵكی و له‌ ڕۆحی تاكه‌ ئاساییه‌ به‌رمه‌رگه‌كاندا له‌نگه‌ر ده‌گرێت. [[له‌ فۆرمه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی فه‌لسه‌فه‌ی یۆناندا، شاعیره‌كان و پیاوانی خودا له‌ ڕێگه‌ی ئه‌م جۆره‌ gnômêـه‌وه‌، له‌ ڕێگه‌ی gnômaiـه‌وه‌[34]، هه‌قیقه‌تیان بۆ‌ خه‌ڵكی ساده‌ی به‌رمه‌رگ ده‌رده‌بڕی؛ gnômai ڕسته‌گه‌لێكی زۆر كورت، زۆر فه‌رمانده‌رانه‌ و ئه‌وه‌نده‌ به‌ قووڵی ڕووناككه‌ره‌وه به‌ ڕووناكیی شاعیرانه‌ بوو كه‌ له‌بیركردنیان و هه‌ڵهاتن له‌ ده‌سه‌ڵاتیان مه‌حاڵ بوو. زۆر باشه‌، به‌ باوه‌ڕی من، ئێوه‌ ده‌توانن ببینن كه‌ خود-هه‌ڵكۆڵین و دانپێدانان- به‌و جۆره‌ی كه‌ ده‌توانن، بۆ نموونه‌، له‌ ئه‌ندێشه‌ی سێنیكا، و هه‌روه‌ها له‌ ئه‌ندێشه‌ی ماركۆس ئۆرلیۆس، ئه‌پیكته‌تۆس و ئه‌وانیتردا و دواتر ته‌نانه‌ت له‌ سه‌ده‌ی یه‌كه‌می زاییندا- خود-هه‌ڵكۆڵین و دانپێدانان هێشتا جۆرێك گه‌شه‌ و په‌ره‌سه‌ندنی gnômai بوو]]. كه‌واته‌، ده‌توانین بڵێین كه دواتر ته‌نانه‌ت له‌ سه‌ده‌ی یه‌كه‌می زاییندا، ئه‌و جۆری سوژه‌یه‌ [[و ئه‌و جۆری «خود»ـه‌ی]] كه‌ فه‌یله‌سوفه‌كانی سه‌ر‌ده‌می كۆن- فه‌یله‌سوفه‌ یۆنانی و هیلینیستی و ڕۆمییه‌كان- وه‌ك یه‌ك مۆدێل و وه‌ك یه‌ك ئامانج پێشنیاریان ده‌كرد، خودی مه‌عریفه‌تمه‌ند[35]ـه‌، خودێك كه‌ تێیدا هێزی هه‌قیقه‌ت ده‌بێت له‌گه‌ڵ فۆرمی ویستدا یه‌كێك بێت.

***

له‌ مۆدێلی خودی مه‌عریفه‌تمه‌نددا، چه‌ندین توخمی پێكهێنه‌ر ده‌دۆزینه‌وه‌: زه‌رووره‌تی گوتنی هه‌قیقه‌ت ده‌رباره‌ی خود، ڕۆڵی مامۆستا و گوتاری مامۆستا، ڕێگه‌یه‌كی دوورودرێژ كه‌ له‌ كۆتاییدا ڕێنمایی ده‌كرێت بۆ ده‌ركه‌وتنی خود. ته‌واوی ئه‌م توخمانه‌ له‌ ته‌كنه‌لۆژیای مه‌سیحیی خود[36]یشدا ده‌دۆزینه‌وه‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ڕێكخستێكی زۆر جیاوازدا[37]. به‌ كورتی، و لێره‌دا ئاكامگیری ده‌كه‌م، ده‌بێت بڵێم كه‌ له‌ كرداره‌كانی خود-تاقیكردنه‌وه‌ یا خود-هه‌ڵكۆڵین و دانپێدانان له‌ فه‌لسه‌فه‌ی هیلینیستی و ڕۆمیدا، خود شتێك نییه‌ كه‌ وه‌ك یه‌ك ده‌قی زۆر ناڕوون ده‌بێت بدۆزرێته‌وه‌ یا ڕه‌مزشكێنی بكرێت. ئه‌رك ئه‌مه‌ نییه‌ كه‌ ناڕوونترین و تاریكترین به‌شی بوون [[و «خود»مان]] ڕۆشن بكه‌ینه‌وه‌. به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، نابێت خود بدۆزرێته‌وه‌، به‌ڵكه‌ ده‌بێت پێك بهێنرێت، ده‌بێت له‌ ڕێگه‌ی هێزی هه‌قیقه‌ته‌وه‌ پێك بهێنرێت. ئه‌م هێزه‌ له‌ كوالێتیی ڕه‌وانبێژانه‌ی گوتاری مامۆستادا شاراوه‌ته‌وه‌، و ئه‌م كوالێتییه‌ ڕه‌وانبێژانه‌یه‌ تا ئاستێك په‌یوه‌سته‌ به‌ ده‌رخستن و ئاشكراكردنی قوتابییه‌وه‌، قوتابییه‌ك كه‌ ده‌بێت ڕوونی بكاته‌وه‌ كه‌ چۆن به‌پێی پره‌نسیپه‌ ڕاسته‌قینه‌كان ژیان به‌سه‌ر ببات، پره‌نسیپگه‌لێك كه‌ ئه‌و باش ده‌یانناسێت. [[به‌ كورتی، خود ده‌بێت له‌ ڕێگه‌ی هێزی هه‌قیقه‌ته‌وه‌ پێك بهێنرێت؛ و ئه‌م هێزه‌ له‌ توانایی به‌-یادگه‌-سپاردنی تاك و كوالێتیی ڕه‌وانبێژانه‌ی مامۆستادا شوێنی هه‌یه‌، و ئه‌م دوو تواناییه‌ تا ئاستێك په‌یوه‌ستن به‌ هونه‌ری یادگه‌ و كرده‌ی قه‌ناعه‌تپێكردن[38]ـه‌وه‌. به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ ته‌كنه‌لۆژیاكانی خود له‌ جیهانی كۆندا گرێ نه‌دراون به‌ هونه‌ری ڕاڤه‌وه‌، به‌ڵكه‌ په‌یوه‌ستن به‌ هونه‌رگه‌لێكی وه‌ك ته‌كنیكی به‌-یادگه‌-سپاردن و ڕه‌وانبێژییه‌وه‌. به‌ر له‌ مه‌سیحییه‌ت، خود-موشاهه‌ده‌كردن[39]، خود-هه‌ڵكۆڵین، خود-ڕاڤه‌كردن[40] و خود-هێرمنۆتیك[41] له‌ ته‌كنه‌لۆژیاكانی خوددا ڕۆڵیان نییه‌]]. و به‌ باوه‌ڕی من، ئه‌م ڕێكخستنی خود وه‌ك یه‌ك ئامانج و مۆدێل‌، ڕێكخستنی ئه‌و شته‌ی كه‌ من ناوی ده‌نێم خودی مه‌عریفه‌تمه‌ند وه‌ك ئامانج، وه‌ك نیشانه‌، و خود-هه‌ڵكۆڵین و دانپێدانان كه‌ به‌ ئاڕاسته‌ی ئه‌م خوده‌ ڕێنمایی ده‌كرێن، شتێكه‌ كه‌ به‌قووڵی جیاوازه‌ له‌و شته‌ی كه‌ له‌ ته‌كنه‌لۆژیای مه‌سیحیی خوددا ده‌یبینین[42]. له‌ ته‌كنه‌لۆژیا مه‌سیحییه‌كانی خوددا، گرفت ئه‌مه‌یه‌ كه‌ ئه‌و شته‌ بدۆزینه‌وه‌ و كه‌شف بكه‌ین كه‌ له‌ خوددا شاراوه‌یه‌؛ خود چه‌شنی یه‌ك ده‌ق یا چه‌شنی یه‌ك كتێبه‌ كه‌ ده‌بێت ڕه‌مزشكێنی بكه‌ین، و نه‌ك شتێك كه‌ ده‌بێت له‌ ڕێگه‌ی هاوده‌قكردن و له‌سه‌ر یه‌ك دانانه‌وه‌، واته‌ هاوده‌قكردنی ویست و هه‌قیقه‌ت، پێك بهێنرێت. ئه‌م ڕێكخستنه‌، ئه‌م ڕێكخستنه‌ مه‌سیحییه‌، كه‌ زۆر جیاوازه‌ له‌ ڕێكخستنی بتپه‌رستی، شتێكه‌ كه‌ به‌ باوه‌ڕی من، بۆ جینالۆژیای خودی مۆدێرن[43] ته‌واو دیاریكه‌ره‌، و ئه‌مه‌ ئه‌و خاڵه‌یه‌ كه‌ هه‌وڵ ده‌ده‌م هه‌فته‌ی داهاتوو كاتێك كه‌ دووباره‌ یه‌كتری ده‌بینینه‌وه‌ ڕوونی بكه‌مه‌وه‌.

سوپاستان ده‌كه‌م.

سه‌رچاوه‌ی وه‌رگێڕانی ئەم وانەوتارە:

میشل فوكو، خاستگاه هرمنوتیك خود (سخرانیهادر كالج دارتموت 1980)، ترجومه‌ی نیكو سرخوش و افشین جهاندیده‌، چاپ اول، تهران، نشر نی، 1395.

Michel Foucault, About the Beginning of the Hermeneutics of the Self, Lectures at Dartmouth College 1980, translated by Graham Burchell, Edition Established by Henri-Paul Fruchaud and Daniele Lorenzini, the University Chicago Press, 2016.

Michel foucault, The Politics of Truth, translated by Lysa Hochroth and Catherine Porter, Edited by Sylvère Lotringer, Inrtoduction by John Rajchman, semiotext(e), Los Angeles, 2007, p. 147-169.

[1]. ڕه‌نگه‌ مه‌به‌ستی فوکۆ لێره‌دا توێژینه‌وه‌كانی پییه‌ر ئادۆ بێت كه‌ به‌ باوه‌ڕی ئه‌و فه‌لسه‌فه‌ی كۆن به‌ر له‌ هه‌ر شتێك یه‌ك ڕێگه‌یژیانكردن بوو، ڕێگه‌یه‌ك كه‌ ئامانجه‌كه‌ی نه‌ك پێكهاته‌یه‌كی تیۆرتیكی به‌ڵكه‌ گۆڕان و شكۆفه‌كردنی شێوازی بوونی تاكگه‌لێك بوو كه‌ ئه‌م فه‌لسه‌فه‌یه‌یان به‌كار ده‌خست. بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ:

P. Hadot, »Exercices spirituels«, Annuaire de la Vème section de l’école pratique des hautes études. Vol. 84, 1977, p. 25-70; repris dans Exercices spirituels et philosophie antique, paris, Albin Michel, 2002, p. 19-74.

[2]. فوکۆ له‌ وانه‌وتاری هێرمنۆتیكی سوژه‌دا و به‌ وردیی له‌م زه‌مینه‌یه‌دا، له‌م پرسیاره‌ قووڵ ده‌بێته‌وه‌ تا تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی گوتاری مامۆستا له‌ كرداره‌ كۆنه‌كانی ڕێنماییدا وه‌سف بكات. ئه‌و گریمانه‌ی parrêsia ده‌خاته‌ ڕوو: « parrêsia له‌ ڕاستیدا وه‌ڵامی مامۆستایه‌ بۆ ئه‌ركی قوتابی به‌ بێده‌نگبوون. درووست وه‌ك چۆن كه‌ قوتابی ده‌بێت بێده‌نگ بێت تا بوون به‌ سوژه‌ له‌ گوتاریدا بكاته‌ كرده‌یی، مامۆستاش دواجار ئه‌گه‌ر ده‌یه‌وێت ئه‌و شته‌ی ده‌رباره‌ی هه‌قیقه‌ت ده‌یڵێت له‌ كۆتایی كرده‌ و ڕێنماییدا بگۆڕێت بۆ گوتاری ڕاسته‌قینه‌ و سوبێكتیڤی قوتابی، ده‌بێت گوتارێك بگرێته‌ به‌ر كه‌ په‌یڕه‌وی له‌ پره‌نسیپی parrêsia بكات.» بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: HS, p. 348 و هه‌روه‌ها DE II, n349, p. 1477-1478.

[3]. فوکۆ له‌ وانه‌ی ٢٢ـی شوباتی ١٩٧٨ له‌ وانه‌وتاری ئاسایش، قه‌ڵه‌مڕه‌و، جه‌ماوه‌ردا (STP, p. 184-186) و له‌ وانه‌ی 12 و ١٩ـی مارسی ١٩٨٠ له‌ وانه‌وتاری ده‌رباره‌ی به‌ڕێوه‌بردنی زیندووه‌كان (GV, p. 224-230 et 260-265)، به‌ ورده‌كارییه‌كی زیاتره‌وه‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی ڕێنماییی ویژدان له‌ سه‌رده‌می كۆندا به‌ به‌راورد به‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی ڕێنماییی مه‌سیحی شیكار ده‌كات. ئه‌و ئه‌م تێگه‌یه‌ له‌ كاتژمێری دووه‌می وانه‌كانی سێیه‌م و ده‌یه‌می مارسی 1982 له‌ وانه‌وتاری هێرمنۆتیكی سوژه‌دا، دووباره‌ ده‌خاته‌ ڕوو (HS, p. 345-348 et 390-391).

[4]. communal life

[5]. Pytagoreans؛ قوتابخانه‌ی فیتاگۆرسییه‌كان له‌لایه‌ن فیتاگۆرسه‌وه‌ (٥٨٢-٥٠٧) پ. ز، دامه‌زراوه‌. هه‌ندێك له‌ مێژوونووسه‌كانی فه‌لسه‌فه‌ له‌و باوه‌ڕه‌دان كه‌ قوتایخانه‌ی فیتاگۆرسی یه‌كه‌مجار به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك قوتابخانه‌یه‌كی فه‌لسه‌فی نه‌بوو، به‌ڵكه‌ له‌ ڕاستیدا ئه‌نجومه‌نێكی ئه‌خلاقی و ئایینی یا ئه‌نجومه‌نی ڕیفۆرمخوازانی ئایینی بوو. فیتاگۆرسییه‌كان په‌یوه‌ندییه‌كی نزیكیان له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵه‌ی ئۆرفیوسیدا هه‌بوو، و له‌م كۆمه‌ڵه‌وه‌ باوه‌ڕبوون به‌ «دۆنادۆنی ڕۆح (تناسخ ارواح)»یان وه‌رگرت. كۆمه‌ڵه‌ی ئۆرفیوسی باوه‌ڕیان وابوو كه‌ ڕزگاربوون له‌ جه‌بری ژیان ده‌بێت له‌ ڕێگه‌ی ڕێوڕه‌سمی سرووته‌ ئایینییه‌كانه‌وه‌ به‌ ده‌ست بهێنرێت. فیتاگۆرسییه‌كان ئه‌م جۆره‌ ڕێوڕه‌سمه‌ ئایینیانه‌یان هه‌بوو، به‌ڵام، به‌ باوه‌ڕی ئه‌وان، مرۆڤ بۆ ئه‌وه‌ی ڕزگاری به‌ ده‌ست بهێنێت ده‌بێت كۆمه‌ك له‌ توێژینه‌وه‌ی زانستی، په‌روه‌رده‌كردنی خود و تێڕامانی فه‌لسه‌فی وه‌ربگرێت. له‌ دیدی فیتاگۆسییه‌كاندا، جه‌سته‌، زیندان و «ئارامگا»ـی نه‌فس/ڕۆحه‌، به‌ڵام مرۆڤ نابێت له‌ ڕێگه‌ی خۆكوشتنه‌وه‌ ده‌ستی بگاته‌ ڕزگاری، چون «مرۆڤ موڵكی خودایه». به‌ باوه‌ڕی ئه‌م فه‌یله‌سوفانه‌، جیهان له‌ سه‌ره‌تادا پێكهاته‌یه‌كی شێواوی هه‌بووه‌، كه‌ ئه‌وان به‌ خائۆس [khaos] ناویان ده‌برد. خائۆس هه‌وێنێكی دیارینه‌كراو، شێواو و ناڕێكه‌، به‌ڵام له‌ جووڵه‌ی خۆیدا ڕووه‌و كامڵبوون و په‌ره‌سه‌ندن، ده‌گۆڕێت بۆ كۆسمۆس [kosmos]. وشه‌ی كۆسمۆس ئاماژه‌یه‌ به‌ گونجاوبوون، هه‌ماهه‌نگی، ڕیزبه‌ندی، جوانی، ڕێكی و هتد. كۆسمۆس واته‌ جیهانێكی دیاریكراو كه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ پره‌نسیپی یه‌كێتی. له‌ مێژووی فه‌لسه‌فه‌دا، فیتاگۆرسییه‌كان یه‌كه‌مین كه‌سانێك بوون كه‌ ئه‌م دوو وشه‌یان بۆ وه‌سفكردنی جیهان به‌كار هێنا. (و. كوردی) 

[6].Epicureans؛ قوتابخانه‌ی ئه‌پیكۆرییه‌كان، ئه‌پیكۆر (٣٤١-٢٨٠) پ. ز. له‌ ساڵی ٣٠٦ پ. ز. دایمه‌زراندووه‌. ئه‌و قوتابخانه‌كه‌ی یه‌ك ساڵ به‌ر له‌ قوتابخانه‌ی ڕه‌واقی دامه‌زراند. قوتابخانه‌ی ئه‌پیكۆر زیاتر له‌ شه‌ش سه‌ده‌ به‌رده‌وام بوو. ئه‌پیكۆر هه‌ر زوو ئاشنا ده‌بێت به‌ فه‌لسه‌فه‌ی ئه‌تۆمیزمی دیمۆكریتس و ئه‌م ئاشنابوونه‌ش كاریگه‌ری ده‌خاته‌ سه‌ر فه‌لسه‌فه‌ و بیركردنه‌وه‌ی. قوتابخانه‌ی ئه‌پیكۆری فه‌لسه‌فه‌ی سروشت و فه‌لسه‌فه‌ی لۆجیك ده‌كاته‌‌ پاشكۆی فه‌لسه‌فه‌ی ئه‌خلاق. ئه‌ڵبه‌ته‌ سوبێكتیڤیته‌ی توند یه‌كێكه‌ له‌ خه‌سڵه‌ت و تایبه‌تمه‌ندییه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كانی قوتابخانه‌ فه‌لسه‌فییه‌ پاش-ئه‌رستۆیییه‌كان، به‌ ده‌ربڕینێك، هه‌موو هه‌رێمه‌كانی ئه‌ندێشه‌ ده‌بنه‌ پاشكۆی هه‌رێمی ئه‌خلاقی خود. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌یه‌ كه‌ فوکۆ له‌م وتارانه‌دا زیاتر ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ قوتابخانه‌ پاش-ئه‌رستۆیییه‌كان. به‌ باوه‌ڕی ئه‌پیكۆ- (ئه‌م گرفته‌، واته‌ وابه‌سته‌بوون و وابه‌سته‌نه‌بوون بۆ فوکۆ گرنگه‌)- مرۆڤ بۆ به‌ده‌ستهێنانی به‌خته‌وه‌ری نابێت وابه‌سته‌ بێت به‌ پرسه‌ ده‌ره‌كییه‌كانه‌وه‌؛ مرۆڤ ده‌بێت له‌ خودی خۆیدا بۆ به‌خته‌وه‌ری بگه‌ڕێت. مرۆڤی عه‌قڵمه‌ند ته‌نانه‌ت له‌ ئازار و ئه‌شكه‌نجه‌ی جه‌سته‌ییدا ده‌توانێت به‌خته‌وه‌ر بێت، چون له‌ ئارامیی ناوه‌كیی ڕۆحی خۆیدا خاوه‌نی به‌خته‌وه‌رییه‌كه‌ كه‌ له‌پێشتر و گرنگتره‌ له‌ هه‌ر ئازارێكی جه‌سته‌یی. له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا، چێژه‌ جه‌سته‌ییه‌كان نه‌ قه‌ده‌غه‌ ده‌كرێن و نه‌ به‌ كه‌م ته‌ماشا ده‌كرێن. مرۆڤی ژیر له‌ هه‌موو شتێك چێژ ده‌بات. له‌ نێوان هه‌موو چێژه‌ عه‌قڵانییه‌كاندا، ئه‌پیكۆرییه‌كان، زۆرترین جه‌خت له‌سه‌ر «هاوڕێیه‌تی» ده‌كه‌نه‌وه‌. بۆ ئه‌پیكۆرییه‌كان، قوتابخانه‌، ته‌نها یه‌ك جڤاكی فه‌یله‌سوفه‌ هاوده‌نگه‌كان نه‌بوو، به‌ڵكه‌ به‌ پله‌ی یه‌كه‌م، یه‌ك «كۆمه‌ڵگه‌ی هاوڕێیان» بوو. (و. كوردی)     

[7]. بۆ ڕوونكردنه‌وه‌ی زیاتر ده‌رباره‌ی ئه‌م خاڵانه‌، بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: HS, p. 94-96 et 131-133. هه‌روه‌ها بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: F. Gros, dans HS, p. 141, n18.

[8]. فوکۆ چه‌ندین جار توێژینه‌وه‌ی له‌سه‌ر كرداری دێرینی تاقیكردنه‌وه‌ی خود یا خود-هه‌ڵكۆڵین (و هه‌ڵكۆڵینی ویژدان) ئه‌نجام داوه‌. ئه‌و له‌ وانه‌ی ١٢ـی مارسی ١٩٨٠ له‌ وانه‌وتاری ده‌رباره‌ی به‌ڕێوه‌بردنی زیندووه‌كان، پاش ورده‌كارییه‌كی زۆر ده‌رباره‌ی كرداری ڕێنماییی ویژدان له‌ سه‌رده‌می كۆندا و جیاوازییه‌كانی له‌گه‌ڵ ڕێنمایی ویژدان له‌ مه‌سیحییه‌تدا، ده‌په‌رژێته‌ سه‌ر تێگه‌ی هه‌ڵكۆڵینی یۆنانی-ڕۆمیی ویژدان وه‌ك «بڕگه‌ی بنچینه‌یی و بنه‌ڕه‌تی» له‌ ته‌كنیكه‌ دێرینه‌كانی ڕێنماییدا؛ و ئه‌م تێگه‌یه‌ له‌ ئه‌ندێشه‌ی فیساگۆرسییه‌كان و ڕه‌واقییه‌كانی سه‌رده‌می ئیمپراتۆرییه‌تی ڕۆمدا (سێنیكا و ئه‌پیكته‌تۆس) توێژینه‌وه‌ ده‌كات. بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: GV, p. 23. له‌ به‌رامبه‌ردا، له‌ وانه‌ی ٢٩ـی نیسانی ١٩٨١ له‌ وانه‌وتاری لۆوڤه‌ین، ڕێكیی ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ به‌ پێچه‌وانه‌یه‌: فوکۆ ڕاسته‌وخۆ گرفتی «هه‌قیقه‌ت گوتن ده‌رباره‌ی خود له‌ سه‌رده‌می دێرینی بتپه‌رستیدا» ده‌خاته‌ ڕوو، و ئه‌م گرفته‌ له‌ ناخی كرداره‌ ئایینییه‌ جه‌ماوه‌رییه‌كان و له‌ ئایینه‌ ڕۆژهه‌ڵاتیییه‌كان و هه‌روه‌ها له‌ ئه‌ندێشه‌ی فیساگۆرسییه‌كان و سێنیكادا شیكار ده‌كات. و ته‌نها دوای ئه‌م شیكارییه‌یه‌ كه‌ تێگه‌ی «دانپێدانان بۆ ئه‌وی تر» ده‌هێنێته‌ پێشه‌وه‌. بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: MFDV, p. 91-97. له‌ كاتژمێر دووه‌می وانه‌ی ٢٤ـی مارسی ١٩٨٢، به‌ستێنی ئه‌م باسه‌ دووباره‌ جیاوازه‌، و پاش تێڕامانی سه‌ره‌تایی له‌سه‌ر شه‌ڕانگێزییه‌كان و تێڕامان له‌سه‌ر مه‌رگ، هه‌ڵكۆڵینی دێرینی ویژدان وه‌ك یه‌كێك له «تاقیكردنه‌وه‌كانی خود وه‌ك سوژه‌ی هه‌قیقه‌ت» توێژینه‌وه‌ ده‌كرێت. لێره‌دا فوکۆ به‌ر له‌ هه‌موو شتێك پشت به‌ هه‌ڵكۆڵینی فیساگۆرسی و دواتر پشت به‌ هه‌ڵكۆڵینی سپێده‌ده‌میی له‌ ئه‌ندێشه‌ی ماركۆس ئۆرلیۆس و دواجار به‌ هه‌ڵكۆڵینی شه‌وانه‌یی له‌ ئه‌ندێشه‌ی سێنیكا و ئه‌پیكته‌تۆسدا ده‌به‌ستێت. بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: HS, p. 444-445, 460-465. دواتر فوکۆ له‌ سیمینارێكدا له‌ زانكۆی ڤێرمۆنت [به‌ ناونیشانی «ته‌كنیكه‌كانی خود»]، هه‌ڵكۆڵینی ڕه‌واقیی ویژدان له‌ناو تێڕامانێك له‌سه‌ر «كولتووری بێده‌نگی» و «هونه‌ری بیستن» له‌ سه‌رده‌می ئیمپراتۆریی [ڕۆمدا] ده‌خاته‌ ڕوو [بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: «ته‌كنیكه‌كانی خود» له‌: م. فوکۆ، شانۆی فه‌لسه‌فه‌، ل. ٥٢٥-٥٣٢]، له‌ كاتێكدا كه‌ له‌ وتارێكی 1983دایه‌ كه‌ زیاتر له‌ژێر ڕۆشنایی پرسیاری نووسراو وه‌ك ڕاهێنان و هونه‌ری خود كه‌ تێگه‌ی هه‌ڵكۆڵینی ویژدان، به‌ تایبه‌ت له‌ ئه‌ندێشه‌ی سێنیكا و ماركۆس ئۆرلیۆسدا، ده‌خاته‌ ڕوو: «وا ده‌رده‌كه‌وێت […] له‌ یه‌ك په‌یوه‌ندیی نامه‌ گۆڕینه‌وه‌دا- و دواجار بۆ ده‌رخستنی خود له‌ به‌رده‌م نیگای ئه‌وی تردایه‌- كه‌ هه‌ڵكۆڵینی ویژدان وه‌ك چیرۆكێكی نووسراوی خود شێوه‌به‌ندی كراوه‌.» بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: میشێل فوکۆ، «نووسراوی خود» له‌ DE II, n329, p. 1247-1249. دواجار، بۆ باسێك ده‌رباره‌ی هه‌ڵكۆڵینی ویژدان له‌ زه‌مینه‌ی «په‌روه‌رده‌كردنی خود»دا، بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: SS, p. 65-66, 77-79.

[9]. Stoics؛ زینۆن [Zeno] (336-264) پ. ز، خه‌ڵكی قوبرس، دامه‌زرێنه‌ری قوتابخانه‌ی ڕه‌واقییه‌. ئه‌و له‌ ئه‌سینا، له‌ژێر ده‌ستی كراتس [Crates]ـی سه‌گڕه‌فتار، ستیلپۆ [Stilpo]ـی مه‌گاری و پۆلیمۆ [Polemo]ـی ئه‌ندامانی ئه‌كادیمی، وانه‌ی فه‌لسه‌فه‌ی خوێند. دوای ئه‌وه‌ی زینۆن خۆی ده‌كوژێت، كلیانتیس [Cleanthes] و خرۆسیپۆس [Chrysippus] وه‌ك ڕابه‌ری قوتابخانه‌ی ڕه‌واقی، شوێنی ئه‌و ده‌گرنه‌وه‌. خرۆسیپۆس فێرخوازێكی كۆڵنه‌ده‌ر و مرۆڤێكی پڕكار بوو؛ وه‌ك هه‌ندێك مێژوونووسی فه‌لسه‌فه‌ ده‌ڵێن، زیاتر له‌ حه‌وت سه‌د كتێبی نووسیوه‌ به‌ڵام هه‌موویان له‌ناو چوون. خرۆسیپۆس ئه‌گه‌ر چی دامه‌زرێنه‌ری قوتابخانه‌ی ڕه‌واقی نییه‌، به‌ڵام به‌ یه‌كێك له‌ ئه‌ستوونگه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ئه‌م قوتابخانه‌یه‌ داده‌نرێت. قوتابخانه‌ی ڕه‌واقی هه‌واداری زۆری بۆ خۆی ڕاكێشا و بۆ ماوه‌ی چه‌ندین سه‌ده‌ نه‌ك ته‌نها له‌ یۆنان، به‌ڵكه‌ له‌ ڕۆما گرنگی زۆری پێ درا، شوێنێك كه‌ بیرمه‌ندترین نووسه‌ری وه‌ك ماركۆس ئۆرلیۆس، سێنیكا و ئه‌پیكته‌تۆس له‌ په‌یڕه‌وكارانی ئه‌م قوتابخانه‌یه‌ بوون. قوتابخانه‌ی ڕه‌واقی له‌ بنچینه‌دا یه‌ك سیسته‌می ئه‌خلاقییه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا به‌ هۆی لۆجیكه‌وه‌ وه‌ك تیۆریی میتۆد، به‌ره‌و پێش ده‌چێت و له‌سه‌ر فه‌لسه‌فه‌ی سروشت وه‌ك بنه‌ڕه‌ت دامه‌زراوه‌. تیۆریی ئه‌خلاقیی ڕه‌واقییه‌كان له‌سه‌ر دوو پره‌نسیپ وه‌ستاوه‌: یه‌كه‌م، جیهان به‌ یاسایه‌كی ڕه‌ها به‌ڕێوه‌ ده‌چێت كه‌ هیچ حاڵه‌تێكی ڕیزپه‌ڕ قبووڵ ناكات؛ و دووه‌م، سرووشتی جه‌وهه‌ریی مرۆڤ، عه‌قڵه‌. ئه‌م دوو پره‌نسیپه‌ له‌ ڕێسای ئه‌خلاقیی ناوداری ڕه‌واقییه‌كاندا كورت كراوه‌ته‌وه‌: «به‌پێی سرووشت ژیان بژی‌.» به‌ باوه‌ڕی ڕه‌واقییه‌كان، فه‌زیله‌ت، ژیانكردنه‌ به‌پێی عه‌قڵ؛ ئه‌خلاق، تاكه‌ كرده‌یه‌كی عه‌قڵانییه‌. به‌خته‌وه‌ری ته‌نها له‌ فه‌زیله‌تدایه‌. مرۆڤ نه‌ك له‌به‌ر چێژ، به‌ڵكه‌ له‌به‌ر ئه‌رك ده‌بێت فه‌زیله‌تمه‌ند بێت. ڕه‌نگه‌ شایسته‌ی ڕه‌واقییه‌كان له‌وه‌دا بێت كه‌ له‌ سه‌رده‌می وێرانبووندا، پابه‌ند بوون به‌ ئه‌ندێشه‌ی ئه‌خلاقییه‌وه‌. (و. كوردی)

[10]. مه‌به‌ست له‌ كۆینتوس سكستیوس[Quintus Sextius]ـی باوكه‌، فه‌یله‌سوفی ڕۆمیی سه‌ده‌ی یه‌كه‌می به‌ر له‌ زایین كه‌ باوه‌ڕێكی فیساگۆرسیی نوێ و ڕه‌واقی هه‌بوو، سێنیكا لێره‌دا قسه‌ له‌سه‌ر كۆینتوس ده‌كات. پاپیریۆس فابیانوس و سوتیون په‌یڕه‌وكاره‌كانی سكستیوسن و سێنیكا له‌ سه‌رده‌می لاویدا له‌م دووانه‌وه‌ فێر بووه‌. له‌: De Ira, III, 36, I, op. cit., p. 102

[11]. Epictetus؛ فه‌سله‌سوفی یۆنانیی سه‌ده‌ی یه‌كه‌م و سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی دووه‌می زاینی، و یه‌كێك له‌ نوێنه‌ره‌كانی ئه‌خلاقی ڕه‌واقی، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌یه‌ به‌ فه‌یله‌سوفی ڕه‌واقی ناسراوه‌. ئه‌پیكته‌تۆس به‌شێك له‌ ژیانی خۆی وه‌ك كۆیله‌ له‌ ده‌رباره‌ی ئیمپراتۆر نیرۆندا به‌سه‌ر بردووه‌. و هه‌روه‌ها بۆ ماوه‌یه‌كی دیاریكراو لای مۆسۆنیۆس ڕوفۆس، فه‌یله‌سوف و سیناتۆری ڕۆمی كه‌ له‌ شاری ڕۆح وانه‌ی ده‌وته‌وه‌، خوێندوویه‌تی. ئه‌پیكته‌تۆس دوای ئه‌وه‌ی كه‌ ئازاد ده‌بێت، خۆی ده‌ست ده‌كات به‌ وانه‌ وتنه‌وه‌ و پاشان قوتابخانه‌ی تایبه‌ت به‌ خۆی له‌ شاری نیكۆپۆلیس داده‌مه‌زرێنێت و تا كۆتایی ته‌مه‌نی، نزیك به‌ ساڵی ١٣٥ ز، سه‌رقاڵی فێركردن و وانه‌ وتنه‌وه‌ ده‌بێت له‌ قوتابخانه‌كه‌یدا. كه‌ڵكه‌ڵه‌ی بنچینه‌یی ئه‌پیكته‌تۆس له‌ ئه‌خلاقی ڕه‌واقییانه‌ی خۆیدا بریتییه‌ له‌: شه‌رافه‌تمه‌ندی، باڵاده‌ستبوون یا سه‌روه‌ری به‌سه‌ر خوددا و ئازادیی كه‌سی. (و. كوردی)

[12]. M. Aurelius؛ ئۆرلیۆس ئیمپراتۆر و فه‌یله‌سوفی ڕه‌واقی بوو، ئه‌و له‌ ساڵی ١٢١ز له‌دایك بوو و له‌ ١٦١ز بووه‌ ئیمپراتۆر و تا كۆتایی ته‌مه‌نی واته‌ ١٨٠ز حوكمڕانی كرد. ئه‌و كتێبه‌ی كه‌ ناوبانگی پێ به‌خشی، كتێبی تێڕامانه‌كان بوو؛ جگه‌ له‌مه‌ش هه‌ندێك له‌ نامه‌ تایبه‌ته‌كانی، به‌ تایبه‌ت بۆ مامۆستاكه‌ی و بۆ هاوڕێ دێرینه‌كه‌ی فرۆنتۆن، ماونه‌ته‌وه‌. ئۆلیۆس، له‌ تێڕامانه‌كاندا، ستایشی ڕوستیكۆس، ئامامۆستا و هاوڕێ ڕه‌واقییكه‌ی، ده‌كات به‌وه‌ی كه‌ هانی داوه‌ نووسراوه‌كانی ئه‌پیكته‌تۆسی فه‌یله‌سوف بخوێنێته‌وه‌. و له‌ نامه‌یه‌كیدا بۆ فرۆنتۆن، كه‌ له‌ نێوان ساڵانی ١٤٥ و ١٤٧ نووسراوه‌، ده‌ڵێت كه‌ نووسراوێكی ئاریستۆ [Aresto]ی ڕه‌واقی خوێندووته‌وه‌ و شادییه‌كی قووڵی له‌ فێركارییه‌كانی ئه‌و ده‌ست كه‌وتووه‌. جگه‌ له‌ ئه‌پیكته‌تۆس و ئه‌پیكۆ، ئۆرلیۆس نووسراوه‌كانی هه‌ریه‌ك له‌ ئانتیستنس، خروسیپوس، دیمۆكریتس، ئۆرپیدس، هۆمیرۆس، ئه‌فڵاتونی خوێندووه‌ته‌وه‌. (و. كوردی)  

[13]. بۆ ڕوونكردنه‌وه‌ی زیاتر له‌م باره‌وه‌ بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: MFDV, p. 94.

[14]. administrative

[15]. judicial

[16]. sageحكیم:

[17]. present

[18]. actions and reactions

[19]. attitude

[20]. فوکۆ به‌ تێروته‌سه‌لی ئه‌م ڕاهێنانانه‌ له‌ وانه‌وتاری هێرمنۆتیكی سوژه‌دا، به‌ تایبه‌ت له‌ وانه‌كانی سێیه‌م و بیست و چواره‌می مارسی ١٩٨٢دا، توێژینه‌وه‌ ده‌كات. بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: HS, p. 338-351, 444-454, 457-464.

[21]. Subjective data

[22]. Gallien, Traité des passions de l’âme et de ses erreures, trad. Fr. R. Van Der Elst, paris, Delagrave, 1914.

فوکۆ به‌ تێروته‌سه‌لی نامیلكه‌ی نه‌هامه‌تییه‌كانی ڕۆحی گالین له‌ سه‌ره‌تای كاتژمێری دووه‌می وانه‌ی ١٠ـی مارسی ١٩٨٢ له‌ وانه‌وتاری هێرمنۆتیكی سوژه‌دا شیكار ده‌كات. بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: HS, p. 378-382. هه‌روه‌ها، بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: M. Foucault, La Parrêssia, Anabases, n16, 2012, p. 170-173 et SS, p. 72.

[23]. Plutarque, Des progrès dans la vertu, 81 f-82 A, dans CEuvres morales, t. II-I, paris, Les Belles Lettres, 2003, p. 178.

«له‌نێوان ئه‌و مرۆڤانه‌دا كه‌ پێویستیان به‌ چاودێریی پزیشكییه‌ كه‌سانێك كه‌ به‌ هۆی ژانی ددانه‌وه‌ یا ژانی پشته‌وه‌ ئازار ده‌كێشن ده‌ستبه‌جێ خۆیان ده‌خه‌ ژێر چاودێریی پزیشكییه‌وه‌؛ كه‌سانێك كه‌ تایان هه‌یه‌ ده‌یانبه‌نه‌ سه‌ردانی پزیشك و داوای هاوكاریی له‌ پزیشك ده‌كه‌ن؛ به‌ڵام كه‌سانێك كه‌ تووشی خه‌مۆكی، شێتی یا وڕێنه‌ ده‌بن ته‌نانه‌ت ناهێڵن پزیشكه‌كان بیانبینن؛ ئه‌م كه‌سانه‌ پزیشكه‌كان له‌ خۆیان دوور ده‌خه‌نه‌وه‌ یا لێیان هه‌ڵدێن و ترسناكیی نه‌خۆشییه‌كه‌یان ته‌نانه‌ت ڕێگری ئه‌وه‌یه‌ كه‌ تێبگه‌ن نه‌خۆشن. به‌م شێوه‌یه‌، له‌ پێڕی ئه‌و مرۆڤانه‌ن كه‌ له‌ هه‌ڵه‌دا ژیان به‌سه‌ر ده‌به‌ن. كه‌سانێكی چاره‌سه‌رنه‌كراو هه‌ن كه‌ خه‌سڵه‌تێكی به‌ توندی دوژمنانه‌یان له‌گه‌ڵ ئه‌و تاكانه‌دا هه‌یه‌ كه‌ هه‌ڵه‌كانی خۆیان نیشانی ئه‌وان ده‌ده‌ن یا ئه‌وانه‌ سه‌رزه‌نشت ده‌كه‌ن و ئه‌مانه‌ به‌ توندوتیژی دوور ده‌خه‌نه‌وه‌. و له‌ به‌رامبه‌ردا، كه‌سانێك هه‌ن كه‌ ڕه‌فتارێكی نه‌رمتریان هه‌یه‌ و ئه‌م جۆره‌ كه‌سانه‌ په‌سه‌ند ده‌كه‌ن و ڕێگه‌ ده‌ده‌ن نزیكیان بكه‌ونه‌وه‌. هه‌ندێكجار، كاتێك كه‌ له‌ هه‌ڵه‌داین سپاردنی خۆمان به‌ ده‌ست كه‌سانێك كه‌ ناچارمان ده‌كه‌ن ئه‌م هه‌ڵه‌یه‌ په‌سه‌ند بكه‌ین، گوتنی ئه‌و شته‌ی كه‌ هه‌ستی پێ ده‌كه‌ین به‌ ئه‌وان، ئاشكراكردنی ئه‌و شته‌ی كه‌ خراپه‌یه‌ له‌ ئێمه‌دا بۆ ئه‌وان، شاد و دڵخۆشنه‌بوون له‌مه‌ی كه‌ له‌سه‌ر هه‌ڵه‌ین به‌بێ ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌وان ئه‌م هه‌ڵه‌یه‌ ببینن، خۆشحاڵنه‌بوون له‌مه‌ی كه‌ هیچ كه‌س نازانێت به‌ هه‌ڵه‌بوونمان، به‌ڵكه‌ دانپێدانان به‌ هه‌ڵه‌دا و هه‌ستكردن به‌ پێویستبوون به‌ یه‌ك مرۆڤ كه‌ وه‌ك مامۆستا به‌شداری بكات و لێپرسینه‌وه‌مان له‌گه‌ڵدا بكات، هه‌موو ئه‌مانه‌ ناتوانن نیشانه‌یه‌كی بێنرخی و بێبه‌هاییی پێشكه‌وتن بێت.»

[24]. Sénèque, De la tranquillité de l’âme, 1, 2, dans dialogues, t. IV, op. cit., p. 71.

بۆ ڕاڤه‌كانی تری فوکۆ ده‌رباره‌ی ئارامیی ڕۆح، به‌رهه‌می سێنیكا، بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ:

GV, p. 235; MFDV, p. 97-101; HS, p. 86, 126-129, 150-151; fearless Speech, op. cit., p. 150-160.

[25]. existence

[26]. Cf. Sénèque, De la tranquillité de l’âme, I, 5-15, op. cit., p. 72-74.

[27]. concupiscensia

[28]. تێگه‌ی «هه‌قیقه‌ت وه‌ك هێز» له‌ ئه‌ندێشه‌ی فوکۆدا به‌ دڵنیاییه‌وه‌ تێگه‌یه‌كی تازه‌ نییه‌. بۆ نموونه‌، بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ:

LVS, p. 71-74, 81-84; II faut défender la société. Cours au College de France, 1975-1976, éd. M. Bertani et A. Fontana, paris, Seuil-Gallimard, 1997, p. 45-46; GV, p. 37-38, 98-99 ; MFDV, p. 17.

له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا، ئه‌م تێگه‌یه‌ لێره‌دا له‌ زمانێكی جیاوازدا و له‌ چوارچێوه‌یه‌كی تازه‌دا ده‌خرێته‌ ڕوو و توێژینه‌وه‌ ده‌كرێت، و ده‌ستبه‌جێ له‌ وانه‌وتاری ڕیازه‌ت [askêsis] له‌ سه‌رده‌می كۆندا، فوکۆ وه‌ك یه‌ك «كرداری هه‌قیقه‌ت» وه‌سفی ده‌كات، واته‌ كۆمه‌ڵه‌یه‌كی ڕاهێنانگه‌لێك كه‌ ئامانجه‌كه‌یان بریتییه‌ له «چاككردنی بوونی سوژه» و پێكهێنانی سوژه «وه‌ك ئامانجی كۆتایی بۆ خودی خۆی له‌ ڕێگه‌ی هه‌قیقه‌ته‌وه‌ و به‌ ڕاهێنانی هه‌قیقه‌ت». ئه‌و له‌م وانه‌وتاره‌دا ده‌ڵێت كه‌ ئه‌گه‌رچی ده‌بێت «ئه‌م هه‌قیقه‌ته‌ كاریگه‌ریی بخاته‌ سه‌ر سوژه»، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا (جیاواز له‌ مه‌سیحییه‌ت) گرفت ئه‌مه‌ نییه «كه‌ سوژه‌ بگۆڕێت بۆ ئۆبژه‌ی گوتاری هه‌قیقه‌ت». تێگه‌ی paraskeuê]ئاماده‌سازی، ته‌یاركردن[ به‌ ڕاستی هه‌ر ئه‌مه‌یه‌: فوکۆ ڕوونی ده‌كاته‌وه‌ كه‌ ئامانجی ڕیازه‌ت له‌ سه‌رده‌می كۆندا ته‌یاركردن و ئاماده‌سازیی سوژه‌‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ بتوانێت هه‌مان سات وه‌ڵامی ڕووداوه‌كانی ژیان بداته‌وه‌، و ئه‌م ته‌یاركردنه‌ له‌ لایه‌ن logoi[گوتاره‌كان]ـه‌وه‌ پێك هێنراوه‌، گوتارگه‌لێك كه‌ له‌ ڕاستیدا «ئه‌و نه‌خشه‌به‌ندییانه‌ن كه‌ كرده‌ ده‌چێنن و به‌ها و كارایی خه‌سڵه‌تی چاندنیان به‌ جۆرێكه‌ كه‌ له‌ ساتی حزووریانه‌وه‌- حزوور له‌ سه‌ر و ئه‌ندێشه‌ و دڵ و جه‌سته‌ی كه‌سێكدا كه‌ ئه‌و گوتارانه‌ی له‌ به‌رده‌ستدایه‌- تاك به‌ چه‌شنێكی خودكار كرده‌ ده‌نوێنێت. وه‌ك بڵێی كه‌ ئه‌م logoi[گوتاره‌كان]ن كه‌ به‌ره‌ به‌ره‌ به‌ پێكهێنانی جه‌سته‌، عه‌قڵ، ئازادی و ویستی تاك، بۆ ئه‌و تاكه‌ قسه‌ ده‌كه‌ن تا هه‌م پێی بڵێن كه‌ چ كارێك ده‌بێت ئه‌نجام بدات هه‌م ئه‌و شته‌ی زه‌روورییه‌ به‌رمه‌بنای شێوازی عه‌قڵانییه‌تی زه‌رووری به‌ ڕاستی ئه‌نجام بدات». به‌م شێوه‌یه‌، فوکۆ ئاكامگیری ده‌كات كه‌ askêsis[ڕیازه‌ت] له‌ سه‌رده‌می كۆندا «گوتنی هه‌قیقه‌ت ده‌گۆڕێت بۆ یه‌ك شێوازی بوونی سوژه»: مانا و كاركردی بنچینه‌یی ڕیازه‌ت دابینكردنی «سوبێكتیڤبوونی گوتاری هه‌قیقه‌ت»ـه‌. بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: HS, p. 233, 303-313 et 316؛ [هه‌روه‌ها، بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ وتاری «ته‌كنیكه‌كانی خود» له‌: م. فوکۆ، شانۆی فه‌لسه‌فه‌، ل. 532-534]؛ و

»L’écriture de soi«, art. Cit., p. 1238; »L’éthique du souci de soi comme pratique de la libérté«, enttretien cit., p. 1532.

له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا، جێی خۆیه‌تی جه‌خت بكه‌ینه‌وه‌ كه‌ له‌ ته‌واوی ئه‌م ده‌قانه‌دا تێگه‌ی «هه‌قیقه‌ت وه‌ك هێز» ئیتر نابینرێت.

[29]. پییه‌ر ئادۆ، له‌ كتێبه‌كه‌یدا به‌ ناونیشانی فه‌لسه‌فه‌ی كۆن چییه‌؟، ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ سێنیكا له‌ پێشوتاری كتێبی ئارامیی ڕۆحدا وته‌یه‌ك له‌ هاوڕێكه‌ی، واته‌ له‌ سێرینوسه‌وه‌ ده‌گوازێته‌وه‌ كه‌، به‌ باوه‌ڕی ئادۆ، جۆرێكه‌ له‌ دانپێدانان: «كاتێك كه‌ به‌ باشی ده‌ڕوانمه‌ خۆم كۆمه‌ڵێك كه‌میی ئاشكرا له‌ خۆمدا ده‌دۆزمه‌وه‌ كه‌ ده‌توانم به‌ په‌نجه‌كانم له‌مسیان بكه‌م، خه‌وشگه‌لێكی ترم هه‌یه‌ كه‌ له‌ شوێنه‌ قووڵه‌كاندا شاراونه‌ته‌وه‌، دواجار كۆمه‌ڵێك كه‌موكورتی كه‌ هه‌میشه‌یی نین، به‌ڵكه‌ جار جار ده‌رده‌كه‌ون… حاڵه‌تێك كه‌ زۆربه‌ی جار ده‌مخاته‌ سه‌رسوڕمانه‌وه‌ (ده‌سا بۆچی له‌ به‌رامبه‌ر تۆدا هه‌روه‌ك لای پزیشك دانپێدانان به‌جێ نه‌هێنم!) ئه‌مه‌یه‌ كه‌ نه‌ به‌ ڕاستی له‌ ترس و نه‌فره‌تی ڕابردوو ڕزگارم بووه‌ و نه‌ هێشتا له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی ترس و نه‌فره‌تی ڕابردوودام.» وه‌ك ده‌بینین، سێرینوس ته‌واوی گومان و خه‌وشه‌كانی خۆی بۆ سێنیكا ئاشكرا ده‌كات، به‌ڵام ئه‌مه‌ ئامانجی سێنیكا نییه‌؛ چون ئه‌و ده‌یه‌وێت چاكه‌ له‌گه‌ڵ هاوڕێكه‌یدا بكات. كاتێك مرۆڤ ده‌یه‌وێت چاكه‌ له‌گه‌ڵ كه‌سێكدا بكات، نییه‌تی چاكه‌كردن ته‌نها له‌ حاڵه‌تێكدا پاكه‌ كه‌ خۆبه‌خۆ ناهۆشیار بێت. چاكه‌كاری ڕاسته‌قیته‌ كه‌سێكه‌ كه‌ خۆی نازانێت چی ده‌كات. چاكه‌كار به‌ نائاگایانه‌ چاكه‌ ده‌كات. لێره‌دا پارادۆكس ده‌گاته‌ ئه‌وپه‌ڕی خۆی: ویستی چاكه‌كردن ئه‌وه‌نده‌ تونده‌ كه‌ ویستن له‌ناو ده‌بات. بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: فلسفه‌ باستانی چیست؟پییر أدو، ترجمه‌ی دكتر عباس باقری، ص 282. (و. كوردی)

[30]. correspondence to reality؛ هاوتابوون له‌گه‌ڵ واقیعییه‌ت.

[31]. Point of attraction

[32]. فوکۆ له‌ یاداشتێكدا كه‌ بۆ پێشه‌كیی «فوکۆ» له‌ فه‌رهه‌نگنامه‌ی فه‌یله‌سوفان ده‌ینووسێت، «گه‌مه‌كانی هه‌قیقه‌ت» وه‌ك یه‌ك كۆمه‌ڵه‌ی «ڕێساكان» وه‌سف ده‌كات «كه‌ [به‌پێی ئه‌م ڕێسایانه‌] ئه‌وه‌ی كه‌ سوژه‌یه‌كی دیاریكراو ده‌توانێت ده‌رباره‌ی شتگه‌لێكی دیاریكراو بیڵێت به‌ستراوه‌ به‌ پرسیاری هه‌قیقه‌ت و درۆوه». بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: M. Foucault, Foucault, dans DE II, n345, p. 1452.

هه‌روه‌ها، بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ:

M. Foucault, »L’éthique du souci de soi comme pratique de la libérté«, entretien cit., p. 1544.

له‌ وانه‌وتاری ١٩٧٩-١٩٨٠ له‌ كۆلێژ دو فڕانس، چه‌مكه‌كانی «گه‌مه» و به ‌تایبه‌ت «سیسته‌می هه‌قیقه‌ت» گرنگییه‌كی كاربڕ و یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ وه‌رده‌گرن، چون فوکۆ له‌ ڕێگه‌ی ئه‌م چه‌مكانه‌وه‌یه‌ كه‌ مه‌سیحییه‌تی سه‌ده‌ یه‌كه‌مینه‌كان شیكار ده‌كات. بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: GV, p. 81-84, 99. بۆ ڕوونكردنه‌وه‌ی ئه‌و شته‌ی كه‌ فوکۆ له‌وه‌ به‌دواوه‌ وه‌ك مه‌به‌ستی «سیسته‌می هه‌قیقه‌ت» ڕه‌چاوی ده‌كات، بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: GV, p. 91-99. له‌ به‌رامبه‌ردا، بۆ یه‌كه‌مین پێناسه‌یی جیاوازی «سیسته‌می هه‌قیقه‌ت»، بڕوانن بۆ:

M. Foucault, »La function politique de l’intellectuel«, dans DE II, n184, p. 112.

له‌ كۆتاییدا، بۆ شیكارییه‌كی دانپێدانان وه‌ك كرده‌ی گوته‌یی و «سیمای تا ڕاده‌یه‌ك بێگانه‌ی گه‌مه‌كانی زمان»، بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: MFDV, p. 4-10.

[33]. فوکۆ پێشتر له‌ وتاری Le savoir d’CEdipe[مه‌عریفه‌تی ئۆدیپۆس] له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان كه‌ دوو جار له‌ ١٩٧٢ پێشكه‌شی كرد، ده‌رباره‌ی gnôme قسه‌ ده‌كات؛ له‌ ڕاستیدا له‌ CEdipe roi]شا ئۆدیپۆس[ به‌رهه‌می سۆفۆكلیسدا gnôme و technéخه‌سڵه‌تی بنه‌ڕه‌تیی مه‌عریفه‌ت و ده‌سه‌ڵاتی ئۆدیپۆسه‌، چون به‌ هۆی ئه‌م gnômeـه‌وه‌یه‌ كه‌ ئۆدیپۆس ڕایده‌گه‌یێنێت كه‌ مه‌ته‌ڵی سفینكسی ئاشكرا كردووه‌. كه‌واته‌ فوکۆ ڕوونی ده‌كاته‌وه‌ كه‌ gnôme جیاكار و جیاوازه‌ له‌ شێوازێكی مه‌عریفه‌ت كه‌ فێربوونی شتێكه‌ له‌ كه‌سێكه‌وه‌؛ به‌ پێچه‌وانه‌، gnôme مه‌عریفه‌تێكه‌ كه‌ «هیچ شتێك له‌ هیچ كه‌سێك فێر نابێت». بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ:

M. Foucault, »Le savoir d’CEdipe«, dans LVC, p. 239-240.

هه‌روه‌ها، بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ:

M. Foucault, »La vérté et les formes juridiques«, conférences cit., p. 1434.

فوکۆ له‌ وانه‌ی ٢٣ـی ژانویه‌ی ١٩٨٠ له‌ وانه‌وتاری ده‌رباره‌ی به‌ڕێوه‌بردنی زیندووه‌كان، به‌ تێروته‌سه‌لییه‌كی زیاتره‌وه‌ و هه‌میشه‌ له‌ زه‌مینه‌ی خوێندنه‌وه‌ی شا ئۆدیپۆسدا، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌م تێگه‌یه‌: gnôme واته‌ «عه‌قیده‌، ڕا، شێوه‌ی بیركردنه‌وه‌، ڕێگه‌ی قه‌زاوه‌تكردن»، جیاواز له‌ مه‌عریفه‌تێكی به‌ده‌ستهێنراو پاش گه‌ڕان یا دۆزینه‌وه‌ی هه‌قیقه‌ت. به‌ ده‌ربڕینێكی وردتر، «gnôme وشه‌یه‌كی ته‌كنیكییه‌ كه‌ به‌شێكه‌ له‌ زمانی سیاسی-یاسایی یۆنان له‌ سه‌ده‌ی پێنجه‌مدا»، و ئاماژه‌یه‌ به‌ عه‌قیده‌یه‌ك كه‌ هاووڵاتی ناچار ده‌بێت له‌ ڕه‌وتی یه‌ك ڕاپرسیی سیاسیدا یا یه‌ك داوای یاساییدا ده‌ری ببڕێت. بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: GV, p. 55 et 66. ده‌رباره‌ی ئه‌م تێگانه‌ و وه‌ك سه‌رچاوه‌ی ڕه‌خساوی ئه‌م وتانه‌ی فوکۆ، بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ:

J.-P. Vernant et P. Vidal-Naquet, Mythe et tragédie en Grèce ancienne, paris, F. Maspero, 1972 ; repris dans J.-P. Vernant, CEvres, religions, rationalités, politiques, paris, Seuil, 2007, t. I, p. 1102, 1147, 1156, 1160.

له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا، له‌م وتارانه‌دا وا ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ فوکۆ ڕاڤه‌یه‌كی جیاوازی gnôme پێشكه‌ش ده‌كات: «یه‌كێتیی ویست و مه‌عریفه» له‌ هه‌مان كاتدا «یه‌ك بڕگه‌ی كورتی گوتار كه‌ له‌ ڕێگه‌یه‌وه‌ هه‌قیقه‌ت به‌ هێزی خۆیه‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێت و له‌ ڕۆحی خه‌ڵكیدا له‌نگه‌ر ده‌گرێت». به‌ ڕێگه‌یه‌كی هاوشێوه‌ فوکۆ له‌ وانه‌ی ٦ـی مارسی ١٩٨١ له‌ وانه‌وتاری لۆوڤه‌ین، وشه‌ی gnôme (له‌ زه‌مینه‌ی ڕێنمایی ویژدان له‌ سه‌رده‌می كۆندا) ده‌خاته‌ ڕوو، و ڕوونی ده‌كاته‌وه‌ كه‌ ئه‌م وشه‌یه‌ هه‌م ئاماژه‌یه‌ به‌ مه‌عریفه‌ هه‌م به‌ ده‌ستوور، هه‌م به‌ هه‌قیقه‌ت هه‌م به‌ ڕێسا. بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: MFDV, p. 130. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌یه‌ كه‌ له‌ وانه‌وتاری هێرمنۆتیكی سوژه‌دا، هه‌رچه‌نده‌ وشه‌ی gnôme به‌كار نه‌هاتووه‌، به‌ڵام ده‌توانین گومان بكه‌ین كه‌ ئه‌م وشه‌یه‌ جێی مه‌به‌سته‌ ئه‌ویش كاتێك كه‌ فوکۆ له‌ كاتژمێری یه‌كه‌می وانه‌ی ١٧ـی شوباتی ١٩٨٢ ده‌رباره‌ی «ڕاسپارده‌ دراوه‌كان به‌ مامۆستا له‌ كاتی یه‌كه‌مین وانه‌كان بۆ لوسیلیوس» قسه‌ ده‌كات، و سێنیكا تێیدا ڕاهێنانی چاودێری و قووڵبوونه‌وه‌ به‌ لوسیلیوس ڕاده‌سپێرێت و ئه‌م ڕاهێنانه «له‌ ڕێگه‌ی ڕێگایه‌كی كولتورییه‌وه‌ كه‌ مه‌عریفه‌ت به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی له‌به‌رچاو ده‌گرێت ئه‌نجام نادرێت»، به‌ڵكه‌ زیاتر «به‌پێی ته‌كنیكێكی ئێجگار كۆنی یۆنانی»یه‌وه‌ ئه‌نجام ده‌درێت، «به‌ ده‌ستپێكردن له‌ ئه‌حكامه‌كان، به‌ ده‌ستپێكردن له‌ پێشنیارگه‌لێك كه‌ هه‌م ده‌ربڕینی هه‌قیقه‌تن هه‌م ده‌ركردنی حوكمه‌كان، هه‌م ئاشكراكردن یا ڕاگه‌یاندن هه‌م حوكم». بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: HS, p. 250.

[34]. gnômaiكۆی gnômeیه‌ كه‌ به‌ مانای بڕگه‌ی كورتی گوتار یا ڕسته‌ی كورتیش دێت.

[35]. gnomic self

[36]. the Christian technology of the self

[37]. به‌ باوه‌ڕی فوکۆ، مه‌سیحییه‌ت «میراتگر»ـی چه‌ند ته‌كنیكێكی «خود»ـه‌ كه‌ فه‌یله‌سوفه‌كانی سه‌رده‌می كۆن ئه‌م ته‌كنیكانه‌یان ڕێك و ڕه‌نگڕێژ كردبوون، به‌ڵام مه‌سیحییه‌ت ئه‌م ته‌كنیكانه‌ له‌ چوارچێوه‌یه‌كی جیاوازدا جێ ده‌كاته‌وه‌، چوارچێوه‌یه‌ك كه‌ شێوازه‌ نوێیه‌كانی پیاده‌كردنی ده‌سه‌ڵات و فۆرمه‌ تازه‌كانی ده‌ركێشانی هه‌قیقه‌ت[له‌ سوژه‌وه‌] نیشان ده‌دات. كه‌واته‌ له‌م زه‌مینه‌یه‌دا، ته‌كنیكه‌كانی خود له‌ ڕاستیدا كاریگه‌رییه‌كانی سوبێكتیڤبوون وه‌رده‌گرن كه‌ جیاوازه‌ له‌ ته‌كنیكه‌كانی سه‌رده‌می كۆن، چون سوژه‌یه‌ك ده‌ڕه‌خسێنن كه‌ «تواناییه‌كانی به‌ شێوه‌یه‌كی شیكاریی ده‌ناسێنرێن و ده‌ستنیشان ده‌كرێن، سوژه‌یه‌ك كه‌ له‌ تۆڕه‌ به‌یه‌كه‌وه‌لكاو و به‌رده‌وامه‌كانی گوێڕایه‌ڵیدا ده‌كرێته‌ سوژه‌ی ملپێكه‌چكراو، سوژه‌یه‌ك كه‌ به‌ ده‌ركێشانی ئه‌و هه‌قیقه‌ته‌ی كه‌ ده‌سه‌پێنرێت به‌سه‌ر ئه‌ودا ده‌بێته‌ سوژه». بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: STP, p. 188.

[38]. the act of persuasion

[39]. self-observation

[40]. self-interpretation

[41]. self-hermeneutics

[42]. فوکۆ له‌ دووه‌مین كاتژمێری وانه‌ی ٢٤ـی مارسی ١٩٨٢ له‌ وانه‌وتاری هێرمنۆتیكی سوژه‌دا، ده‌ڵێت كه‌ ڕیازه‌تی فه‌لسه‌فی «به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك له‌ جۆری زوهدی مه‌سیحی نییه‌، زوهدێك كه‌ كاركرده‌كه‌ی له‌ بنچینه‌دا ئه‌مه‌یه‌ كه‌ دیاری بكات چاوپۆشیكردنه‌ زه‌روورییه‌كان كه‌ ده‌بێت ڕێنمایی بكرێن بۆ پنتی كۆتایی چاوپۆشیكردن له‌ خود و خۆگرتنه‌وه‌ له‌ نه‌فس به‌ ڕیز كامانه‌ن». به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، ڕیازه‌تی فه‌لسه‌فی «یه‌ك ڕێگه‌ی تایبه‌تی پێكهێنانی سوژه‌ی مه‌عریفه‌ی ڕاسته‌قینه‌یه‌ وه‌ك سوژه‌ی كرده‌ی درووست»، سوژه‌یه‌ك كه «خۆی پێك ده‌هێنێت له‌ناو یه‌ك جیهاندا یا خۆی به‌ هاوبه‌سته‌ و هاوژینی یه‌ك جیهان [نیشان ده‌دات]، جیهانێك كه‌ وه‌ك یه‌ك ئه‌زموون [test] ده‌رك ده‌كرێت، ده‌ناسرێته‌وه‌ و پڕاكتیك ده‌كرێت». بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: HS, p. 465.

[43]genealogy of the modern self

The post سوبێكتیڤیته‌ و هه‌قیقه‌ت appeared first on ژنەفتن.

[[زۆر باشه‌، به‌ر له‌ هه‌ر شتێك ده‌مه‌وێت سوپاسی ئێوه‌ بكه‌م بۆ ئاماده‌بوونتان، و نازانم ده‌بێت بڵێم یا نا كه‌ ئه‌م ئاماده‌بوونه‌ یه‌كجار بێ هه‌ژماره‌، ئه‌وه‌نده‌ بێ هه‌ژمار كه‌ هه‌ندێك كه‌س به‌داخه‌وه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ ماونه‌ته‌وه‌ و به ‌هه‌ر حاڵ ئه‌وه‌نده‌ بێ هه‌ژمار كه‌ بڕیارم دا، وه‌ك پڕۆفیسۆر درایفۆس ئێستا‌ پێی وتن، دوو وتار ده‌رباره‌ی تێگه‌گه‌لێكی تا ڕاده‌یه‌ك ته‌كنیكی و هونه‌ری پێشكه‌ش به‌ ئێوه‌ بكه‌م. دواجار، داوای لێبوردن له‌ كه‌سانێك ده‌كه‌م كه‌ ده‌یانه‌ویست لێره‌دا قسه‌گه‌لێكی گشتیتر و ڕاكێشتر هه‌م ده‌رباره‌ی بوونی جیهان هه‌م ده‌رباره‌ی ژیانی تایبه‌تیی خۆیان ببیستن. به ‌هه‌ر حاڵ، سوپاسی ئه‌و كه‌سانه‌ ده‌كه‌م كه‌ منیان بانگهێشت كرد، و پێم وایه‌ یه‌كه‌م ده‌بێت سوپاسی دامه‌زراوه‌ بانگهێشتكه‌ره‌كان بكه‌م. كه‌واته‌، سوپاسی كۆمیته‌ی هاوسن لێكچه‌رز[1]، كۆمیته‌ی هونه‌ره‌كان و وتاردانه‌كان، سوپاسی ئه‌نجومه‌نی ده‌رچووه‌كان، به‌شی فه‌لسه‌فه‌، به‌شی زمانی فه‌ڕه‌نسی و له‌ ڕاستیدا به‌ر له‌ هه‌ر كه‌سێك، سوپاسی هاوڕێیانم درایفۆس و لیۆ بێرسانی[2].

زۆر باشه‌، با ده‌ست پێ بكه‌ین]].

[فڕانسوا] لۆرێ[3]، ده‌روونپزیشكی فه‌ڕه‌نسی، له‌ كتێبێكدا ده‌رباره‌ی چاره‌سه‌ركردنی ئه‌خلاقیی شێتی كه‌ له‌ ساڵی ١٨٤٠ چاپ كراوه‌، ده‌گێڕێته‌وه‌ كه‌ چۆن یه‌كێك له‌ نه‌خۆشه‌كانی چاره‌سه‌ر كردووه‌- چاره‌سه‌ری كردووه،‌ و به‌و جۆره‌ی كه‌ ئێوه‌ ده‌توانن به‌ دڵنیایییه‌وه‌ گومان بكه‌ن، ده‌رمانی كردووه‌. به‌ره‌به‌یانی ڕۆژێك دكتۆر لۆرێ نه‌خۆشه‌كه‌ی به‌ڕێز A ده‌باته‌ ناو گه‌رماوه‌وه‌؛ و ناچاری ده‌كات كه‌ وڕێنه‌كه‌ی به‌ وردی و تێروته‌سه‌لی بگێڕێته‌وه‌.

دكتۆر ده‌ڵێت: «باشه‌، هه‌موو ئه‌مانه‌ جگه‌ له‌ شێتی هیچ نین. به‌ڵێنم پێ بده‌ كه‌ ئیتر هه‌رگیز باوه‌ڕ به‌مانه‌ نه‌كه‌یت.»

نه‌خۆش ده‌كه‌وێته‌ دوودڵی و گومانه‌وه‌، پاشان به‌ڵێن ده‌دات.

دكتۆر وه‌ڵام ده‌داته‌وه‌: «ئه‌وه‌نده‌ به‌س نییه‌، پێشتریش له‌م جۆره‌ به‌ڵێنانه‌ت داوه‌، و جێبه‌جێت نه‌كردوون.» و دكتۆر دووشی ئاوه‌ سارده‌كه‌ به‌سه‌ر سه‌ری نه‌خۆشه‌كه‌دا ده‌كاته‌وه‌.

نه‌خۆش هاوار ده‌كات: «به‌ڵێ، به‌ڵێ، من شێتم.»

دووشه‌كه‌ ده‌گیرێته‌وه‌، و پرسیار و وه‌ڵام ده‌ست پێ ده‌كاته‌وه‌.

نه‌خۆش دووباره‌ی ده‌كاته‌وه‌: «به‌ڵێ، دانی پێدا ده‌نێم كه‌ من شێتم.» و درێژه‌ی پێ ده‌دات: «دانی پێدا ده‌نێم، چون تۆ ناچارم ده‌كه‌یت كه‌ دانی پێدا بنێم.»

دووباره‌ دووشه‌كه‌ ده‌كرێته‌وه‌، و دووباره‌ دانپێدانان. پرسیار و وه‌ڵام سه‌رله‌نوێ ده‌ست پێ ده‌كاته‌وه‌.

نه‌خۆش ده‌ڵێت: «به‌ڵام، دڵنیات ده‌كه‌مه‌وه‌ كه‌ ده‌نگگه‌لێكم بیستووه‌ و دوژمنگه‌لێكم له‌ ده‌وروبه‌ری خۆم بینیوه‌.»

دووباره‌ دووشه‌كه‌ ده‌كرێته‌وه‌.

به‌ڕێز A، نه‌خۆش ده‌ڵێت: «قبووڵی ده‌كه‌م. من شێتم؛ هه‌موو ئه‌مانه‌ شێتی بوون.»[4]

و به‌م شێوه‌یه‌، نه‌خۆش ده‌رمان ده‌كرێت.

ناچاركردنی كه‌سێك كه‌ تووشی جۆرێك نه‌خۆشیی ده‌روونی بووه‌ به‌ دانپێدانان به‌ شێتییه‌كه‌یدا ڕێوشوێنێكی زۆر كۆنه‌ له‌ پزیشكیی كلاسیكیدا. به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ به‌ر له‌ ناوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی هه‌ژده‌یه‌م، ئه‌م یه‌قینه‌ بوونی هه‌بوو كه‌ له‌نێوان شێتی و دانپێدانان یا ناسینه‌وه‌ی شێتیدا، ناسازگاری بوونی هه‌یه‌. و له‌ كاره‌ پزیشكییه‌كاندا، بۆ نموونه‌، له‌ سه‌ده‌ی هه‌ڤده‌یه‌م و هه‌ژده‌یه‌مدا، نموونه‌گه‌لێكی زۆری ئه‌و شته‌ ده‌دۆزینه‌وه‌ كه‌ ده‌توانین ناوی بنێین ده‌رمانه‌ هه‌قیقه‌تمه‌داره‌كان. شێته‌كان له‌ حاڵه‌تێكدا ده‌رمان ده‌كران كه‌ ڕێنمایی ده‌كران بۆ ئه‌مه‌ی كه‌ وه‌همه‌كان و وڕێنه‌كانیان، به‌بێ هیچ په‌یوه‌ندییه‌ك له‌گه‌ڵ واقیعییه‌تدا، نیشان بده‌ن.

به‌ڵام، وه‌ك ده‌بینن، ئه‌و ته‌كنیكه‌ی كه‌ دكتۆر لۆرێ به‌كاری ده‌هێنێت به‌ ته‌واوه‌تی جیاوازه‌. ئه‌و هه‌وڵ نادات كه‌ نه‌خۆشه‌كه‌ی ڕازی بكات به‌وه‌ی كه‌ ئایدیاكانی هه‌ڵه‌ یا ناعه‌قڵانین. ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ سه‌ری به‌ڕێز Aدا ده‌گوزه‌رێت بابه‌تی سه‌رنجدان و كێشه‌ی پزیشك نییه‌. خواستی دكتۆر لورێ گه‌یشتنه‌ به‌ یه‌ك كرده‌ی تایبه‌ت: سه‌لماندنی ڕاشكاویی «من شێتم». لێره‌دا به‌ئاسانی گواستنه‌وه‌ی ڕێوشوێنگه‌لێك بۆ ده‌رمانی ده‌روونپزیشكی ده‌ناسینه‌وه‌ كه‌ تا ماوه‌یه‌كی درێژخایه‌ن له‌ دامه‌زراوه‌ دادوه‌رییه‌كان و ئایینییه‌كاندا به‌كار ده‌هاتن[5]. ڕاگه‌یاندنی هه‌قیقه‌ت ده‌رباره‌ی خود به‌ ده‌نگی به‌رز و هه‌راش- مه‌به‌ستم دانپێدانانه‌- تا ماوه‌یه‌كی درێژخایه‌ن له‌ جیهانی ڕۆژئاوادا، یا به‌ مه‌رجی ڕزگاربوون له‌ گوناهه‌كان داده‌نرا یا به‌ پنتێكی بنچینه‌یی له‌ مه‌حكومییه‌تی گوناهكاردا داده‌نرا. ده‌رمانە سه‌یرەکەی دكتۆر لورێ ده‌توانرێت وه‌ك یه‌ك بڕگه‌ی شیاوكردن بۆ سزادان[6]ـی قۆناغ به‌ قۆناغی شێتی ده‌رك بكرێت. به‌ڵام، من پێم باشه‌ و ده‌مه‌وێت كه‌ ئه‌م ده‌رمانه‌ سه‌یره‌ وه‌ك یه‌ك پنتی ده‌ستپێكی تێڕامان له‌به‌رچاو بگرم، تێڕامانێكی گشتیتر ده‌رباره‌ی كرداری دانپێدانان، و ده‌رباره‌ی ئه‌م پێشگریمانه‌یه‌ كه‌ به‌ گشتی په‌سه‌ندكراوه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ ڕۆژئاواییه‌كاندا: بۆ ڕزگاری پێویستمان به‌وه‌یه‌ كه‌ تا ئاستی ڕه‌خساو به‌وردی بزانین كه‌ كێین، و هه‌روه‌ها تا ئاستی ڕه‌خساو ئه‌مه‌ به‌ ڕاشكاوی به‌ ئه‌وانی تر بڵێین، و ئه‌م خاڵه‌ی كۆتایی به‌ ته‌واوه‌تی جیاوازه‌[7]. چیرۆكه‌كه‌ی لۆرێ لێره‌دا ته‌نها نموونه‌یه‌كی ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ سه‌یر و ئاڵۆزانه‌یه‌ كه‌ له‌ كۆمه‌ڵگاكانی ئێمه‌دا له‌نێوان تاكێتی، گوتار، هه‌قیقه‌ت و ناچاركردندا گه‌شه‌ی كردووه‌. [[كه‌واته‌، پرسیار ئه‌مه‌یه‌: ئه‌م ئه‌ركی گوتنی هه‌قیقه‌ت ده‌رباره‌ی خود چییه‌ كه‌ ده‌سه‌پێنرێت به‌سه‌ر هه‌موواندا و ته‌نانه‌ت به‌سه‌ر شێته‌كان ئه‌گه‌ر بیانه‌وێت ماقووڵ و نۆرماڵ بن؟]]

بۆ ئه‌وه‌ی سه‌رنجدانه‌كه‌م له‌ بابه‌تێكی به‌ ڕواڵه‌ت وه‌ها پسپۆڕانه‌ پاساو بده‌مه‌وه‌، مۆڵه‌تم بده‌ن بۆ ساتێك هه‌نگاوێك بگه‌ڕێمه‌وه‌ دواوه‌. به‌گشتی، هه‌موو ئه‌مانه‌، له‌ دیدی مندا ته‌نها یه‌ك ئامڕازه‌ كه‌ من بۆ پشكنین و توێژینه‌وه‌ی یه‌ك تێگه‌ی زۆر گشتیتر به‌كاری ده‌هێنم- واته‌، تێگه‌ی جینالۆژیای سوژه‌ی مۆدێرن[8].

له‌ ساڵه‌كانی به‌ر له‌ جه‌نگی جیهانیی دووه‌م، و ته‌نانه‌ت پاش جه‌نگی جیهانیی دووه‌م، فه‌لسه‌فه‌ له‌ فه‌ڕه‌نسادا و به‌ گومانم، له‌ ته‌واوی ئه‌وروپای كیشوه‌ری[9]دا، له‌ژێر باڵاده‌ستیی فه‌لسه‌فه‌ی سوژه‌دا بووه‌. مه‌به‌ستم ئه‌مه‌یه‌ كه‌ فه‌لسه‌فه‌ ئه‌ركی هه‌ره‌باڵای خۆی به‌م جۆره‌ دیاری كردبوو: دامه‌زراندنی هه‌موو مه‌عریفه‌یه‌ك و پره‌نسیپی هه‌موو [[مانا یا]] ده‌لاله‌تگه‌رییه‌ك به‌پێی بناغه‌ی سوژه‌ی ده‌لاله‌تگه‌ر. [[ترانسێندێسی «من»[10] باڵاده‌ست بوو]]. ئه‌و گرنگییه‌ی كه‌ درابوو به‌ گرفتی سوژه‌ی ده‌لاله‌تگه‌ر، به‌ دڵنیایییه‌وه‌ له‌ كاریگه‌ریی هۆسرڵه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتبوو- له‌ فه‌ڕه‌نسادا به‌ گشتی ته‌نها تێڕامانه‌ دیكارتییه‌كان و قه‌یران[11]یان ده‌ناسی- به‌ڵام چه‌قێتیی سوژه‌ هه‌روه‌ها په‌یوه‌ست بوو به‌ یه‌ك زه‌مینه‌ی دامه‌زراوه‌ییه‌وه‌. بۆ زانكۆی فه‌ڕه‌نسی، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ فه‌لسه‌فه‌ به‌ دیكارت ده‌ستی پێ ده‌كرد، ته‌نها ده‌یتوانی به‌ ڕێگه‌ی دیكارتی پێش بكه‌وێت. به‌ڵام هه‌روه‌ها ده‌بێت دۆخ و كه‌شی سیاسیش له‌به‌رچاو بگرین. به‌ ڕواڵه‌ت له‌ ئه‌ستۆی سوژه‌ی تاكی[12] بوو كه‌ له‌ به‌رامبه‌ر بێمانایی و پووچیی جه‌نگه‌كان، كۆمه‌ڵكوژییه‌كان و سته‌مكاری[13]دا، مانا به‌ هه‌ڵبژاردنه‌ ئۆنتۆلۆجییه‌كانی خۆی ببه‌خشێت.

له‌گه‌ڵ ئاسووده‌ییی پاش جه‌نگ و مه‌وداگرتن له‌ جه‌نگ، ئه‌م پێداگرتنه‌ له‌سه‌ر سوژه‌ی فه‌لسه‌فی یا ئه‌م گرنگییه‌ دراوه به‌ سوژه‌ی فه‌لسه‌فی، ئیتر ئه‌وه‌نده‌ به‌ به‌ڵگه‌نه‌ویست و ڕوون نه‌ده‌كه‌وته‌ به‌رچاو. ئیتر نه‌ده‌كرا خۆمان لا بده‌ین له‌ دوو پارادۆكسی تیۆرتیكی[14] كه‌ تا ئه‌و ڕۆژه‌ شاراوه‌ مابوونه‌وه‌. یه‌كه‌مین پارادۆكس ئه‌مه‌ بوو كه‌ فه‌لسه‌فه‌ی ئاگایی شكستی هێنا له‌وه‌دا كه‌ فه‌لسه‌فه‌یه‌كی مه‌عریفه‌ و به‌ تایبه‌ت مه‌عریفه‌ی زانستی ڕه‌نگڕێژ بكات و دابمه‌زرێنێت، و دووه‌مین پارادۆكس ئه‌مه‌ بوو كه‌ فه‌لسه‌فه‌ی مانا به‌ شێوه‌یه‌كی پارادۆكسئاسا شكستی هێنا له‌وه‌دا كه‌ میكانیزمه‌كانی شكڵگیریی ده‌لاله‌تگه‌ری و پێكهاته‌ی سیسته‌می مانا له‌به‌رچاو بگرێت. باش ئاگادارم كه‌ فۆرمێكی تری ئه‌ندێشه‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌ی ده‌كرد كه‌ له‌ فه‌لسه‌فه‌ی سوژه‌ سه‌رتر چووه‌- و ئه‌م فۆرمه‌ی ئه‌ندێشه‌، به‌ دڵنیاییه‌وه‌ ماركسیزم بوو. به‌بێ گوتن ئاشكرایه‌- و له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا، باشتره‌ بڵێین- كه‌ نه‌ ماتریاڵیزم نه‌ تیۆریی ئایدیۆلۆژیاكان هیچ كامیان سه‌ركه‌وتوو نه‌بوون كه‌ تیۆرییه‌كی ئۆبێكتیڤیته‌ یا تیۆرییه‌كی ده‌لاله‌تگه‌ری پێك بهێنن. ماركسیزم خۆی وه‌ك یه‌ك گوتاری مرۆڤگه‌را داده‌نا كه‌ ده‌توانێت به‌ په‌نابردن بۆ مرۆڤی واقیعی و به‌ په‌نابردن بۆ مرۆڤی به‌رهه‌ست، [[یا به‌ ده‌ربڕینێكی وردتر، په‌نابردن بۆ له‌-خۆنامۆیی-خستن[15]ـی مرۆڤ]]، شوێنی سوژه‌ی ده‌رهه‌ست[16] بگرێته‌وه‌. له‌و سه‌رده‌مه‌دا ده‌بوو ڕوون بێت كه‌ ماركسیزم لاوازیی بنچینه‌ییی تیۆرتیكی و پڕاكتیكی هه‌یه‌: گوتاری مرۆڤگه‌را واقیعییه‌تی سیاسی ده‌شارده‌وه‌، واقیعییه‌تێك كه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا ماركسیسته‌كانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ پشتگیریان ده‌كرد‌.

له‌گه‌ڵ ڕۆشنبینییه‌كی نه‌ ئه‌وه‌نده‌ دژوار كه‌ ئه‌م مه‌وداگرتنه‌ی دابین كرد- ئه‌و شته‌ی كه‌ ئێوه‌ی ئه‌مریكایی به‌ گومانم پێی ده‌ڵێن «Monday morning quaterback»[17]– دوو ڕێگه‌ی ڕه‌خساو بوونی هه‌بوو كه‌ به‌ره‌و سه‌روو یا ئه‌ودیوی فه‌لسه‌فه‌ی سوژه‌ ئاڕاسته‌ ده‌كرا: یه‌كه‌م، تیۆریی مه‌عریفه‌ی ئۆبێكتیڤ؛ و دووه‌م، یه‌ك شیكاریی سیسته‌مه‌كانی مانا یا نیشانه‌ناسی. یه‌كه‌م ڕێگه‌ی پۆزه‌تیڤیزمی لۆجیكی[18] بوو؛ و دووه‌م ڕێگه‌ی یه‌ك قوتابخانه‌ی تایبه‌تی زمانناسی، ده‌روونشیكاری و مرۆڤناسی كه‌ به‌ گشتی له‌ژێر ناونیشانی بونیادگه‌رایی[19]دا گرووپبه‌ندی ده‌كرێت.

ئه‌مانه‌ ئه‌و ڕێگایانه‌ نین كه‌ من هه‌ڵمبژاردن. و ڕێگه‌م بده‌ن یه‌ك جار و بۆ هه‌میشه‌ بڵێم كه‌ من یه‌ك بونیادگه‌را[20] نیم، و به‌ غه‌مێكی به‌جێوه‌ دان به‌وه‌دا بنێم كه‌ یه‌ك فه‌یله‌سوفی شیكاریی[21] نیم- هیچ كه‌س كامڵ نییه‌. من هه‌وڵم داوه‌ ڕێڕه‌وێكی تر بدۆزمه‌وه. من هه‌وڵم داوه‌، له‌ ڕێگه‌ی یه‌ك جینالۆژیای سوژه‌وه‌، له‌ ڕێگه‌ی توێژینه‌وه‌ی پێكهێنانی سوژه‌وه‌ به‌ درێژاییی مێژوویه‌ك كه‌ به‌ره‌و چه‌مكی مۆدێرنی خود[22] ئاڕاسته‌ كراوه‌، له‌ فه‌لسه‌فه‌ی سوژه‌ بچمه‌ ده‌ره‌وه‌. ئه‌م كاره‌ هه‌میشه‌ ئه‌رك و هه‌وڵێكی ئاسان نه‌بووه، چون زۆرینه‌ی مێژوونووسه‌كان ئه‌و مێژووه‌ی پڕۆسه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان به‌ باشتر ده‌زانن [[كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ تێیدا ڕۆڵی سوژه‌ ده‌بینێت و زۆرینه‌ی فه‌یله‌سوفه‌كان]] سوژه‌یه‌كی به‌بێ مێژوو به‌ باشتر ده‌زانن. ئه‌م كاره‌ هه‌رگیز ڕێگری لێ نه‌كردم‌ كه‌ هه‌مان ماده‌ به‌كار بهێنم كه‌ هه‌ندێك له‌ مێژوونووسه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان به‌كاری ده‌هێنن، و هه‌روه‌ها ڕێگری لێ نه‌كردم كه‌ دان بنێم به‌ قه‌رزی تیۆریكی[23]مدا بۆ فه‌یله‌سوفگه‌لێك كه‌، بۆ نموونه‌ نیچه‌، پرسیاری مێژوومه‌ندیی سوژه‌[24]یان گه‌ڵاڵه‌ كرد.[25]

[[تا ئێره‌ ده‌رباره‌ی پڕۆژه‌یه‌كی گشتی قسه‌م كرد. و ئێستاش چه‌ند وشه‌یه‌ك ده‌رباره‌ی میتۆدناسی. مێژووی زانسته‌كان بۆ ئه‌م جۆره‌ توێژینه‌وه‌یه دیدگایه‌كی جیاوكدار پێك ده‌هێنێت. ئه‌م وته‌یه‌ ده‌شێت دژیه‌ك و پارادۆكسیكاڵ بێت. هه‌رچی بێت، جینالۆژیای خود[26] شوێنێك له‌ هه‌رێمی مه‌عریفه‌ی زانستیدا نادۆزێته‌وه‌، وه‌ك بڵێی كه‌ ئێمه‌ جگه‌ له‌و شته‌ی كه‌ مه‌عریفه‌ی عه‌قڵانی ده‌توانێت ده‌رباره‌ی خودی خۆمان پێمان بڵێت هیچ نین. مێژووی زانسته‌كان بێگومان پانتایییەکی گرنگه‌ بۆ تیۆریی مه‌عریفه[27]‌، وه‌ك چۆن بۆ شیكاریی سیسته‌مه‌ ده‌لاله‌تگه‌ره‌كان، له‌ كاتێكدا كه‌ بۆ توێژینه‌وه‌ی جینالۆژیای سوژه‌ پانتایییەکی نه‌زۆكه‌. لێره‌دا دوو هۆكار هه‌یه‌ بۆ ئه‌م پرسه‌. ته‌واوی كرداره‌كانی پێناسه‌كردن و گۆڕینی سوژه‌ هاوڕێن له‌گه‌ڵ شكڵگیریی جۆره‌ دیاریكراوه‌كانی مه‌عریفه‌دا، و له‌ ڕۆژئاوادا، به‌پێی چه‌ند هۆكارێكی جۆراوجۆر، مه‌عریفه‌ ده‌یه‌وێت به‌ ده‌وری فۆرمه‌كان و نۆرمه‌ كه‌م تا زۆر زانستییه‌كاندا ڕێك بخرێت. لێره‌دا هۆكارێكی تر هه‌یه‌ كه‌ ڕه‌نگه‌ زۆر بنچینه‌ییتر و زۆر تایبه‌تتر بێت بۆ كۆمه‌ڵگاكانی ئێمه‌. مه‌به‌ستم ئه‌م واقیعییه‌ته‌یه‌ كه‌ یه‌كێك له‌ ئه‌ركه‌ ئه‌خلاقییه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی هه‌ر سوژه‌یه‌ك بریتییه‌ له‌ ناسینی خود، دۆزینه‌وه‌ی خود، گوتنی هه‌قیقه‌ت ده‌رباره‌ی خود، و پێكهێنانی خود وه‌ك یه‌ك ئۆبژه‌ی مه‌عریفه‌ چ بۆ ئه‌وانی تر و چ بۆ خود. «ئه‌ركی هه‌قیقه‌ت» بۆ تاكه‌كان و ڕێكخستنی زانستیی مه‌عریفه‌: ئه‌مانه‌ ئه‌و دوو هۆكاره‌ن كه‌ بۆچی مێژووی مه‌عریفه‌ یه‌ك دیدگای جیاوكدار بۆ جینالۆژیای سوژه‌ پێك ده‌هێنێت.

دواجار، یه‌كه‌م، من هه‌وڵ ناده‌م كه‌ گرنگی به‌ مێژووی زانسته‌كان به‌ گشتی بده‌م، به‌ڵكه‌ ته‌نها گرنگی به‌ مێژوویه‌كی ئه‌و زانستانه‌ ده‌ده‌م كه‌ هه‌وڵیان داوه‌ یه‌ك مه‌عریفه‌ی زانستیی سوژه‌ پێك بهێنن. دووه‌م، هه‌وڵ ناده‌م به‌های ئۆبێكتیڤی ئه‌م زانستانه‌ هه‌ڵبسه‌نگێنم، یا خوازیاری زانینی ئه‌مه‌ نیم كه‌ ئه‌م زانستانه‌ ده‌توانن ببنه‌ به‌هایه‌كی گه‌ردوونی یا نا. ئه‌مه‌ ئه‌ركی یه‌ك مێژوونووسی ئیپستمۆلۆژیكی[28]یه‌. له‌جیاتیی ئه‌م كاره‌، من كار له‌سه‌ر یه‌ك مێژووی زانسته‌كان ده‌كه‌م، مێژوویه‌ك كه‌ به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان مێژوویه‌كی ڕابردوونواڕانه‌[29]یه‌ كه‌ هه‌وڵ ده‌دات كرداره‌ گوتارییه‌كان، كرداره‌ دامه‌زراوه‌ییه‌كان و‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان بدۆزێته‌وه‌، كردارگه‌لێك كه‌ ئه‌م زانستانه‌ له‌وانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌یان گرتووه‌؛ و ئه‌مه‌ یه‌ك مێژووی ئاركیۆلۆژیكی[30]یه[31]‌. و دواجار، سێیه‌م، ئه‌م پڕۆژه‌یه‌ هه‌وڵ ده‌دات پنت یا ساتێك بدۆزێته‌وه‌ كه‌ تێیدا ئه‌م كردارانه‌ گۆڕاون بۆ ته‌كنیكگه‌لێكی یه‌كپارچه‌ و نرخێنراو له‌گه‌ڵ ئامانجگه‌لێكی پێناسه‌كراودا، ساتێك كه‌ تێیدا یه‌ك گوتاری تایبه‌ت له‌م ته‌كنیكانه‌وه‌ به‌رهه‌م هات و وه‌ك گوتارێكی ڕاسته‌قینه‌ ده‌رك كرا، ساتێك كه‌ تێیدا ئه‌م ته‌كنیكانه‌ گرێ دران به‌ ئه‌ركی گه‌ڕان به‌دوای هه‌قیقه‌ت و گوتنی هه‌قیقه‌ت. به‌ كورتی، ئامانجی پڕۆژه‌كه‌ی من پێكهێنانی یه‌ك جینالۆژیای سوژه‌یه‌. میتۆد بریتییه‌ له‌ یه‌ك ئاركیۆلۆژیای مه‌عریفه‌، و پانتاییی وردی شیكاركردن ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ ده‌بێت ناوی بنێم ته‌كنه‌لۆژیاكان: مه‌به‌ستم جومگه‌به‌ندی هه‌ندێك له‌ ته‌كنیكه‌كان و هه‌ندێك له‌ جۆره‌كانی گوتاره‌ ده‌رباره‌ی سوژه‌.

ده‌مه‌وێت قسه‌ی كۆتایی ده‌رباره‌ی ده‌لاله‌تی پڕاكتیكیی ئه‌م فۆرمی شیكارییه‌ زیاد بكه‌م. له‌ دیدی هایدگه‌ردا، هۆكاری ئه‌مه‌ی كه‌ ڕۆژئاوا په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ بوون[being]ـی له‌ ده‌ستدا، بریتی بوو له‌ وه‌سوه‌سه‌یه‌كی ڕوو له‌ زیاد بۆ ته‌خنه[32]‌، ته‌خنه‌ وه‌ك تاكه‌ ڕێگه‌یه‌ك بۆ گه‌یشتن به‌ مه‌عریفه‌ و تێگه‌یشتن له‌ ئۆبژه‌كان. با بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ پرسیاره‌كه‌مان و بپرسین كه‌ كام ته‌كنیك و كام كردار چه‌مكی ڕۆژئاواییی سوژه‌یان پێك هێنا، و درزی تایبه‌تمه‌ندیی هه‌قیقه‌ت و هه‌ڵه‌ و درزی ئازادی و ناچاركردن[33]یان به‌م چه‌مكه‌ به‌خشی[34]. به‌ باوه‌ڕی من، هه‌ر له‌م شوێنه‌دایه‌ كه‌ ئێمه‌ ئه‌گه‌ری واقیعیی پێكهێنانی یه‌ك مێژووی ئه‌و كاره‌ی كه‌ ئه‌نجاممان داوه‌، و له‌ هه‌مان كاتدا، ئه‌گه‌ری ده‌ستنیشانكردنی ئه‌و شته‌ی كه‌ ئێمه‌ین[35]، ده‌دۆزینه‌وه‌. ئه‌مه‌ شیكاری تیۆرتیكییه‌ كه‌ له‌ هه‌مان كاتدا ڕه‌هه‌ندێكی سیاسی هه‌یه‌. مه‌به‌ستم له‌م ده‌سته‌واژه‌یه‌ «ڕه‌هه‌ندی سیاسی» یه‌ك شیكاری ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ ده‌خوازین له‌ جیهانه‌كه‌ماندا، واته‌ چ له‌ خودمان و چ له‌ پێگه‌ماندا، په‌سه‌ندی بكه‌ین- په‌سه‌ندی بكه‌ین، یا ڕه‌تی بكه‌ینه‌وه‌ و بیگۆڕین. به‌ كورتی، پرسیاری گه‌ڕان به‌دوای جۆرێكی تری فه‌لسه‌فه‌ی ڕه‌خنه‌ییدا جێی مه‌به‌سته‌؛ نه‌ك فه‌لسه‌فه‌ی ڕه‌خنه‌یی كه‌ خوازیاری دیاریكردنی هه‌لومه‌رجه‌كان و سنووره‌كانی مه‌عریفه‌ی ڕه‌خساوی ئێمه‌یه‌ ده‌رباره‌ی ئۆبژه‌، به‌ڵكه‌ یه‌ك فه‌لسه‌فه‌ی ڕه‌خنه‌یی كه‌ به‌دوای هه‌لوه‌رجه‌كان و ئه‌گه‌ره‌ دیارینه‌كراو و ناكۆتاكانی گۆڕانی سوژه‌دا ده‌گه‌ڕێت، واته‌ به‌دوای ئه‌گه‌ره‌ ناكۆتاكانی گۆڕانی خودمان ده‌گه‌ڕێت[36].]]

تا ئێستا‌ ئه‌م پڕۆژه‌ گشتییه‌م به‌ دوو شێواز پێش خستووه‌. [له‌ لایه‌كه‌وه]، سه‌رنجم له‌ پێكهێنانی تیۆرتیكیی مۆدێرن داوه‌‌ كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ سوژه‌وه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی. له‌ یه‌كێك له‌ كتێبه‌كانی پێشوومدا، هه‌وڵم داوه‌ تیۆره‌كانی سوژه‌ وه‌ك بوونه‌وه‌رێكی بگۆ، زیندوو و كاركه‌ر شیكار بكه‌م[37]. هه‌روه‌ها سه‌رنجم له‌ مه‌عریفه‌ی پڕاكتیكی تر داوه‌ كه‌ له‌ دامه‌زراوه‌گه‌لێكی وه‌ك نه‌خۆشخانه‌، ئاسایشگای ده‌روونی و زینداندا به‌رهه‌م هاتووه‌، و له‌م دامه‌زراوانه‌دا هه‌ندێك له‌ سوژه‌كان گۆڕاون بۆ ئۆبژه‌كانی مه‌عریفه‌ و له‌ هه‌مان كاتدا، گۆڕاون بۆ ئۆبژه‌كانی باڵاده‌ستی[38]. و ئێستا، خوازیارم ئه‌و فۆرمانه‌ی مه‌عریفه‌ توێژینه‌وه‌ بكه‌م كه‌ سوژه‌ ده‌رباره‌ی خۆی ده‌یانخوڵقێنێت. ئه‌م فۆرمانه‌ی مه‌عریفه‌ی خود، به‌ باوه‌ڕی من، بۆ شیكاركردنی ئه‌زموونی مۆدێرنی سێكسواڵیته‌ گرنگن.[39]

به‌ڵام له‌و كاته‌وه‌ی كه‌ ده‌ستم كرد به‌م دواهه‌مین جۆری پڕۆژه‌یه‌ پێویست بوو دیدگام له‌ زۆرێك پنتی ئێجگار گرنگدا هه‌موار بكه‌مه‌وه‌ و بگۆڕم. مۆڵه‌تم بده‌ن جۆرێك ڕه‌خنه‌ی خود به‌رهه‌م بهێنم، [[یا به‌ جۆرێك ڕه‌خنه‌ له‌ خۆم بگرم]]. به‌پێی هه‌ندێك له‌ بۆچوونه‌كانی هابرماس[40]، وا ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ ده‌توانرێت سێ جۆری بنچینه‌ییی ته‌كنیكه‌كان له‌ كۆمه‌ڵگه‌ مرۆییه‌كاندا جیا بكرێنه‌وه‌: ته‌كنیكگه‌لێك كه‌ به‌رهه‌مهێنان، گۆڕان و ده‌ستكاریكردنی شته‌كان ده‌ڕه‌خسێنن؛ ته‌كنیكگه‌لێك كه‌ به‌كارهێنانی سیسته‌می نیشانه‌كان ده‌ڕه‌خسێنن؛ ته‌كنیكگه‌لێك كه‌ دیاریكردنی ڕه‌فتاری تاكه‌كان، سه‌پاندنی هه‌ندێك‌ ویست به‌سه‌ر تاكه‌كاندا و ناچاركردنی تاكه‌كان به‌ گوێڕایه‌ڵیكردن له‌ هه‌ندێك ئامانجه‌كان و هه‌ندێك له‌ مه‌به‌سته‌كان ده‌ڕه‌خسێنن. به‌ ده‌ربڕینێكی تر، لێره‌دا سێ جۆر ته‌كنیك بوونیان هه‌یه‌: ته‌كنیكه‌كانی به‌رهه‌مهێنان، ته‌كنیكه‌كانی ده‌لاله‌تكردن و ته‌كنیكه‌كانی باڵاده‌ستی.

به‌ دڵنیایییه‌وه‌، ئه‌گه‌ر ئێمه‌ بمانه‌وێت مێژووی زانسته‌ سروشتییه‌كان توێژینه‌وه‌ بكه‌ین، ئه‌گه‌رچی نه‌ك زه‌رووری، به‌ لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ سوودمه‌نده‌ كه‌ ته‌كنیكه‌كانی به‌رهه‌مهێنان و ته‌كنیكه‌ نیشانه‌ناسییه‌كان[41] له‌به‌رچاو بگرین. به‌ڵام چونكه‌‌ پڕۆژه‌كه‌ی من سه‌روكاری له‌گه‌ڵ مه‌عریفه‌ی سوژه‌دا هه‌یه‌، پێم وایه‌ ته‌كنیكه‌كانی باڵاده‌ستی گرنگترین ته‌كنیكن، ئه‌ڵبه‌ته‌ به‌بێ ئه‌وه‌ی كه‌ هیچ كام له‌ ته‌كنیكه‌كانی تر بسڕینه‌وه‌. به‌ڵام، به‌ توێژینه‌وه‌ و شیكاركردنی ئه‌زموونی سێكسواڵیته‌، من زیاتر و زیاتر تێگه‌یشتم كه‌، به‌ باوه‌ڕی تایبه‌تی من، له‌ ته‌واوی كۆمه‌ڵگاكاندا، جا ئه‌م كۆمه‌ڵگایانه‌ هه‌رچی بن، جۆرێكی تری ته‌كنیكه‌كان بوونیان هه‌یه: ته‌كنیكگه‌لێك كه‌ ڕێگه‌ به‌ تاكه‌كان ده‌ده‌ن كه‌ ژماره‌یه‌كی دیاریكراوی كرداره‌كان، له‌ ڕێگه‌ی ئامڕازه‌كانی خۆیانه‌وه‌ [[و به‌ یارمه‌تیی ئه‌وانی تر]]، به‌سه‌ر جه‌سته‌، ڕۆح، ئه‌ندێشه‌ و ڕه‌فتاره‌كانیاندا پیاده‌ بكه‌ن، و ئه‌م كاره‌ به‌ چه‌شنێكه‌ كه‌ خۆیان سه‌رله‌به‌ر بگۆڕن و هه‌موار بكه‌نه‌وه‌، و بگه‌ن به‌ یه‌ك دۆخی تایبه‌تی كامڵبوون، به‌خته‌وه‌ری، پاكێتی، ده‌سه‌ڵاتی مه‌له‌كوتی و هتد. با ئه‌م جۆره‌ ته‌كنیكانه‌ ناو بنێین «ته‌كنیكه‌كان» یا «ته‌كنه‌لۆژیای خود»[42].

به‌ گومانم ئه‌گه‌ر ده‌مانه‌وێت جینالۆژیای سوژه‌ له‌ شارستانییه‌تی ڕۆژئاوادا توێژینه‌وه‌ بكه‌ین، نه‌ك ته‌نها ده‌بێت ته‌كنیكه‌كانی باڵاده‌ستی، به‌ڵكه‌ هه‌روه‌ها ده‌بێت ته‌كنیكه‌كانی خود له‌به‌رچاو بگرین. به‌ ده‌ربڕینێكی تر، ده‌بێت كارلێكی نێوان ئه‌م دوو جۆره‌ ته‌كنیكانه‌، واته‌ ته‌كنیكه‌كانی باڵاده‌ستی و ته‌كنیكه‌كانی خود، بخه‌ینه‌ به‌ر سه‌نجی قووڵه‌وه‌. ده‌بێت پنتگه‌لێك له‌به‌رچاو بگرین كه‌ تیایاندا ته‌كنه‌لۆژیاكانی باڵاده‌ستیی تاكه‌كان به‌سه‌ر یه‌كتردا په‌نا ده‌به‌نه‌ به‌ر پڕۆسه‌گه‌لێك كه‌ له‌ ڕێگه‌یانه‌وه‌ تاك كرده‌ به‌سه‌ر خۆیدا ده‌نوێنێت یا كاریگه‌ری ده‌خاته‌ سه‌ر خودی خۆی. به‌ پێچه‌وانه‌شەوه‌، ده‌بێت پنتگه‌لێك له‌به‌رچاو بگرین كه‌ تیایاندا ته‌كنیكه‌كانی خود له‌ پێكهاته‌كانی ناچاركردن یا باڵاده‌ستیدا ئاوێته‌ ده‌بن و جومگه‌به‌ندی ده‌كرێن به‌ یه‌كتر. پنتی به‌یه‌كگه‌یشتنی ئه‌و ڕێگه‌یه‌ی كه‌ تێیدا ئه‌وانی تر ڕێنماییی تاكه‌كان ده‌كه‌ن و ده‌ناسن له‌گه‌ڵ ئه‌و ڕێگه‌یه‌دا كه‌ تێیدا تاكه‌كان ڕێنماییی خۆیان ده‌كه‌ن و ده‌ناسن، ئه‌و پنته‌یه‌ كه‌ به‌ گومانم، ده‌توانین ناوی بنێین «حكوومه‌ت/به‌ڕێوه‌بردن[43]». به‌ڕێوه‌بردن یا حوكمڕانیكردنی خه‌ڵكی[44]، له‌ مانای به‌ربڵاوی ئه‌م وشه‌یه‌دا[45]، [[به‌و جۆره‌ی كه‌ له‌ سه‌ده‌ی شانزه‌یه‌مدا بۆ نموونه‌ ده‌رباره‌ی به‌ڕێوه‌بردنی منداڵ، به‌ڕێوه‌بردنی خێزان یا به‌ڕێوه‌بردن و حوكمڕانیكردنی ڕۆحه‌كان قسه‌ ده‌كرا]]، ڕێگه‌ی ناچاركردنی خه‌ڵكی نییه‌ به‌ شتێك كه‌ حاكم[46] ده‌یه‌وێت؛ له‌نێوان ئه‌و ته‌كنیكانه‌دا كه‌ ناچاركردن ده‌سه‌پێنن و ئه‌و پڕۆسانه‌دا كه‌ تاك له‌ ڕێگه‌یانه‌وه‌ خودی خۆی پێك ده‌هێنێت یا خۆی هه‌موار ده‌كاته‌وه‌، هه‌میشه‌ یه‌ك هاوسه‌نگیی ناجێگیر له‌گه‌ڵ ته‌واوكردنه‌كان[47] و كێشمه‌كێشه‌كاندا هه‌یه‌.

كاتێك كه‌ ئاسایشگای ده‌روونی‌، زیندان، نه‌خۆشخانه‌كانم توێژینه‌وه‌ ده‌كرد، به‌ گومانم زیاد له‌ ڕاده‌ پێداگیریم له‌سه‌ر ته‌كنیكه‌كانی باڵاده‌ستی كرد. ئه‌و شته‌ی كه‌ ده‌توانین ناوی بنێین «چاودێری/دیسپلین[48]»، شتێكی به‌ ڕاستی گرنگه‌ له‌م جۆره‌ دامه‌زراوانه‌دا، به‌ڵام ئه‌مه‌ ته‌نها لایه‌نێكی هونه‌ری حوكمڕانیكردن/به‌ڕێوه‌بردن[49]ـی خه‌ڵكییه‌ له‌ كۆمه‌ڵگاكانی ئێمه‌دا. نابێت پیاده‌كردنی ده‌سه‌ڵات وه‌ك توندوتیژیی په‌تی یا وه‌ك ناچاركردنی سه‌ختگیرانه‌ ده‌رك بكه‌ین. ده‌سه‌ڵات به‌رهه‌می په‌یوه‌ندییه‌ تێكته‌نراو و ئاڵۆزه‌كانه‌: ئه‌م په‌یوه‌ندییانه‌ یه‌ك كۆمه‌ڵه‌ی ته‌كنیكه‌ عه‌قڵانییه‌كان له‌خۆ ده‌گرن، و كارایی ئه‌م ته‌كنیكانه‌ له‌ ئاوێته‌بوونی ناسكی ته‌كنه‌لۆژیاكانی ناچاركردن و ته‌كنیكه‌كانی خوده‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت. به‌ باوه‌ڕی من، ئێمه‌ ده‌بێت له‌ نه‌خشه‌ی كه‌م تا زۆر فرۆیدیی[50]– كه‌ ئێوه‌ ده‌یناسن- ڕزگار ببین، نه‌خشه‌ی ناوه‌كیكردنی یاسا له‌ ڕێگه‌ی خوده‌وه‌. خۆشبه‌ختانه‌ له‌ دیدگای تیۆرتیكییه‌وه‌، و ڕه‌نگه‌ به‌دبه‌ختانه‌ له‌ دیدگای پڕاكتیكییه‌وه‌، شته‌كان ئێجگار ئاڵۆزترن له‌م نه‌خشه‌یه‌. به‌ كورتی، پاش ئه‌وه‌ی كه‌ به‌ ده‌ستپێكردن به‌ ته‌كنیكه‌كانی باڵاده‌ستی هه‌رێمی «حكوومه‌ت»م توێژینه‌وه‌ كرد، ده‌مه‌وێت له‌ ساڵانی دواتردا «حكوومه‌ت/به‌ڕێوه‌بردن»- به‌ تایبه‌ت له‌ هه‌رێمی سێكسواڵیته‌دا- به‌ ده‌ستپێكردن له‌ ته‌كنیكه‌كانی خود، توێژینه‌وه‌ بكه‌م.

له‌نێوان ئه‌م ته‌كنیكه‌كانی خود له‌ هه‌رێمی خود-ته‌كنه‌لۆژیا[51]دا، به‌ گومانم ئه‌و ته‌كنیكانه‌ی كه‌ ڕاسته‌وخۆ به‌ستراون به‌ دۆزینه‌وه‌ و شكڵگیریی هه‌قیقه‌ت ده‌رباره‌ی خود له‌ڕاده‌به‌ده‌ر گرنگن؛ چون بۆ به‌ڕێوه‌بردنی[52] خود و [[خه‌ڵكی]]له‌ كۆمه‌ڵگاكانی ئێمه‌دا، نه‌ك ته‌نها هه‌موو كه‌سێك ده‌بێت گوێڕایه‌ڵی بكات، به‌ڵكه‌ هه‌روه‌ها ده‌بێت هه‌قیقه‌ت ده‌رباره‌ی خۆی به‌رهه‌م بهێنێت و لای هه‌مووان بڵاوی بكاته‌وه‌[53]. دانپێدانان و هه‌ڵكۆڵینی ویژدان له‌نێوان ئه‌م ته‌كنیكانه‌دا گرنگترینی ئه‌م ڕێوشوێنانه‌ن. بێگومان مێژوویه‌كی ئێجگار درێژخایه‌ن و ئێجگار ئاڵؤز بوونی هه‌یه‌، مێژوویه‌ك له‌ پره‌نسیپی دێلفیی‌gnôthi seauton[«خۆت بناسه»‌]وه‌ تا چاره‌سه‌ركردنی ڕێگه‌پێدراوی سه‌یروسه‌مه‌ره‌ی دكتۆر لۆرێ كه‌ له‌ سه‌ره‌تای ئه‌م وتاره‌دا ئاماژه‌م پێ كرد. ڕێڕه‌وێكی ئێجگار دوورودرێژ له‌ یه‌كێكه‌وه‌ بۆ ئه‌وی تر بوونی هه‌یه‌، و بێگومان ده‌مه‌وێت ئه‌مشه‌و ته‌نها یه‌ك ڕوانگه‌ی گشتیی ئه‌م ڕێڕه‌وه‌ پێشكه‌ش بكه‌م. من ته‌نها ده‌مه‌وێت پێداگیری له‌سه‌ر یه‌ك گۆڕانی ئه‌م كردارانه‌ بكه‌م، گۆڕانێك كه‌ له‌ سه‌ره‌تای سه‌رده‌می مه‌سیحییه‌تدا، له‌ قۆناغی مه‌سیحییه‌تدا، ئه‌و كاته‌ی كه‌ ئه‌ركی ناسینی خود فێركاریی كۆنی دێلفی، واته «خۆت بناسه»، ده‌گۆڕێت بۆ ڕێسای ڕه‌هبانیی «دان بنێ به‌ هه‌ریه‌كه‌ له‌ ئه‌ندێشه‌كانت بۆ مامۆستا یا ڕێنماییكاره‌ مه‌عنه‌وییه‌كه‌ت [omnes cogitations]». به‌ باوه‌ڕی من، ئه‌م گۆڕانه‌ی پره‌نسیپی دێلفی بۆ ڕێسای ڕه‌هبانی، گرنگییه‌كی ئێجگار گه‌وره‌ی هه‌یه‌؛ و [[ده‌مه‌وێت ئه‌م گۆڕان و وه‌رچه‌رخانه‌، له‌ ڕێگه‌ی ئه‌م دوو ڕێوشوێنه‌ زۆر گرنگه‌وه‌، واته‌ خود-هه‌ڵكۆڵین یا هه‌ڵكۆڵینی ویژدان و دانپێدانان‌، نیشان بده‌م، گۆڕانی ڕێسای دێرینی دێلفیی «خۆت بناسه» بۆ ڕێسا و فێركاریی ڕه‌هبانیی «ئه‌ندێشه‌كانت به‌ من بڵێ». چون ئه‌م فێركاری و ڕێسا‌ تازه‌ له‌دایكبوو و گه‌شه‌كردووه‌ له‌ سه‌ره‌تادا له‌ دامه‌زراوه‌ ڕه‌هبانییه‌كاندا ڕۆڵێكی گرنگی هه‌یه‌ له‌ پێكهێنانی سوبێكتیڤیته‌ی مۆدێرن]]؛ و به‌ گومانم ئه‌م گۆڕانه‌ گرنگییه‌كی تایبه‌تی هه‌یه‌ له‌ جینالۆژیای سوبێكتیڤیته‌ی مۆدێرندا[54]. له‌گه‌ڵ ئه‌م گۆڕانه‌دا ئه‌و شته‌ ده‌ست پێ ده‌كات كه‌ ده‌توانین ناوی بنێین هێرمنۆتیكی خود[55]. ئه‌مشه‌و هه‌وڵ ده‌ده‌م نه‌خشه‌ی گشتیی ئه‌و ڕێگه‌یه‌ پێشكه‌ش بكه‌م كه‌ تێیدا خود-هه‌ڵكۆڵین یا تاقیكردنه‌وه‌ی خود و دانپێدانان له‌ فه‌لسه‌فه‌ی بتپه‌رستیدا، واته‌ له‌ فه‌لسه‌فه‌ی یۆنانی و ڕۆمیدا، ده‌رك ده‌كرا، و هه‌فته‌ی داهاتوو هه‌وڵ ده‌ده‌م نیشانی بده‌م كه‌ ئه‌م ده‌ركه‌ له‌ مه‌سیحییه‌تی سه‌ده‌ یه‌كه‌مینه‌كاندا گۆڕا بۆ چ شتێك. [[له‌ ڕاستیدا ناونیشانی ئه‌م وتاره‌ ده‌توانێت و ده‌بێت «ئاخێزگه‌ی هێرمنۆتیكی خود» بێت]].

کۆتاییی بەشی یەکەم

[1]. Howison Lectures

[2]. Leo Bersani

[3]. Francois Leuret (1797-1851)

[4]. F. Leuret, Du traitement moral de la folie, paris, J. B. Baillière, 1980, p. 191-204.

فوکۆ گرنگییه‌كی زۆر ده‌دات به‌ كرداری ده‌رمانیی فڕانسوا لۆرێ: ئه‌م كرداره‌ كه‌ له‌ Maladie mentale et psychologie (paris, P. U. F., 1962, p. 85-86)دا خرایه‌ ڕوو، دووباره‌ له‌ ژماره‌یه‌ك ده‌قه‌كانی تردا ده‌گوازرێته‌وه‌. بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ:

M. Foucault, »L’eau et ma folie«, dans DE I, n 16, p. 298-299 et »sexualité et solitude«, dans DE II, n 295, p. 987-988.

هه‌روه‌ها فوکۆ له‌ وانه‌وتاری ١٩٧٣-١٩٧٤ له‌ كۆلێژ دو فڕانس، به‌ تایبه‌ت له‌ وانه‌ی ١٩ـی دیسامبه‌ری ١٩٧٣، چه‌ند تێڕامانێكی ته‌رخان كرد بۆ لۆرێ و میتۆده‌كانی. بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ:

M. Foucault, Le pouvoir psychiatrique. Cours au Collège de France, 1973-1974, éd. J. Lagrange, paris, Seuil-Gallimard, 2003, p. 144-163.

له‌ وانه‌ی ده‌ستپێكی وانه‌وتاری زانكۆی لۆوڤه‌ین، فوکۆ دووباره‌ ئه‌م مه‌شهه‌ده‌ ده‌گوازێته‌وه‌ كه‌ لۆرێ وه‌سفی ده‌كات، و هه‌مان ئه‌و ڕۆڵه‌ی پێ ده‌دات كه‌ له‌م وتاره‌دا باسی ده‌كات، واته‌ ڕۆڵی پێشه‌كییه‌ك بۆ یه‌ك جینالۆژیا (یا یه‌ك «ڕه‌گه‌زناسی [ethnology]»)ـی ته‌كنیكه‌كانی دانپێدانان له‌ كولتوری ڕۆژئاوادا: «له‌ پشت ئه‌و دانپێدانانه‌وه‌ كه‌ لۆرێ داوای ده‌كرد، ئه‌م مێژووه‌ درێژخایه‌نه‌ی دانپێدانان و ئه‌و باوه‌ڕه‌ دێرینانه‌ له‌ ده‌سه‌ڵات و كاریگه‌رییه‌كانی “گوتنی هه‌قیقه‌ت” به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی و “گوتنی هه‌قیقه‌ت ده‌رباره‌ی خود” به‌ شێوه‌یه‌كی تایبه‌ت بوونی هه‌یه‌. […] ڕه‌نگه‌ جێی خۆی بێت كه‌ یه‌ك ڕه‌گه‌زناسیی كامڵی گوتنی هه‌قیقه‌ت ئه‌نجام بده‌ین.» بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: MFDV, p. 1-3.

[5]. بۆ شیكارییه‌كی ئه‌و شته‌ی كه‌ فوکۆ وه‌ك گوازرانه‌وه‌ی ته‌كنیكه‌ مه‌سیحییه‌كانی دانپێدانان بۆ مۆدێله‌ ڕێساداره‌ زانستییه‌كان، و به‌ تایبه‌ت بۆ كرداره‌ پزیشكی و ده‌روونپزیشكییه‌كان و ده‌روونناسی باسی ده‌كات، بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ كتێبیمێژووی سێكسواڵیته‌، به‌رگی یه‌كه‌م، ویستی مه‌عریفه‌ت، به‌ تایبه‌ت نیوه‌ی دووه‌می به‌شی سێیه‌م. له‌ لایه‌كی تره‌وه‌، له‌ دواهه‌مین وانه‌ی وانه‌وتاری زانكۆی لۆوڤه‌ین، فوکۆ گه‌شه‌ی دانپێدانان له‌ دامه‌زراوه‌ دادوه‌رییه‌كاندا له‌ سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاسته‌وه‌ تا سه‌رده‌می ئه‌مڕۆ شیكار ده‌كات، و هه‌روه‌ها ئه‌و ڕۆڵه‌ ده‌خاته‌ ڕوو كه‌ كرداره‌ پزیشكی و ده‌روونپزیشكییه‌كان له‌م دامه‌زراوانه‌دا بینیویانه‌. بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: MFDV, p. 199-228.  

[6]. culpabilisation

[7]. ئه‌م «پێشگریمانه»یه‌ هه‌م پنتی ده‌ستپێك هه‌م پاساودانه‌وه‌ی تیۆریكی و هه‌م ئامانجی ڕه‌خنه‌یی ئه‌و شیكارییانه‌یه‌ كه‌ فوکۆ له‌م وتارانه‌دا په‌ره‌یان پێ ده‌دات. له‌ لایه‌كی تره‌وه‌، ده‌توانین ئه‌م وته‌یه‌ پێشتر له‌ ویستی مه‌عریفه‌تدا بدۆزینه‌وه‌: «دانپێدانان گۆڕا بۆ یه‌كێك له‌ به‌هادارترین ته‌كنیكه‌كانی به‌رهه‌مهێنانی هه‌قیقه‌ت له‌ ڕۆژئاوادا، و له‌وه‌ به‌دواوه‌ ئێمه‌ گۆڕاین بۆ كۆمه‌ڵگایه‌كی له‌ بنچینه‌دا دانپێدانه‌ر»؛ و مرۆڤی ڕۆژئاوایی «گۆڕا بۆ ئاژه‌ڵێكی دانپێدانه‌ر». به‌ وته‌ی فوکۆ، زه‌رووره‌تی «مێژووی سیاسیی هه‌قیقه‌ت» هه‌ر له‌م شوێنه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت. له‌ ڕاستیدا، هه‌میشه‌ له‌ ڕێڕه‌وی مێژووی سیاسیی هه‌قیقه‌تدایه‌ كه‌ فوکۆ وانه‌وتاره‌كانی ١٩٧٩-١٩٨٠ و ١٩٨٠-١٩٨١ و هه‌روه‌ها سیمیناری ساڵی ١٩٨١ له‌ لۆوڤه‌ین جێ ده‌كاته‌وه‌. بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ:

GV, p. 49, 73-74, 99, 111-112, 305-307; SV, »Lecon du 7 janvier 1981«; MFDV, p. 7-10, 89.

[8]. پڕۆژه‌ی جینالۆژیای سوژه‌ی مۆدێرن له‌ چه‌ندین شوێندا له‌ ده‌قه‌كانی فوکۆدا ده‌بینرێت. بۆ نموونه‌، له‌ گفتوگۆیه‌كدا له‌ ١٩٧٦، فوکۆ به‌ ڕۆشنی ڕوونی ده‌كاته‌وه‌ كه‌ ده‌بێت «له‌ سوژه‌ ڕزگار ببین، واته‌ ده‌بێت ده‌ست بۆ شیكارییه‌ك ببه‌ین كه‌ بتوانێت پێكهێنانی سوژه‌ له‌ تانوپۆی مێژووییدا شرۆڤه‌ بكات»، و ئه‌مه «هه‌مان ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ من به‌ جینالۆژیا ناوی ده‌نێم». بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: گفتوگۆی فۆنتانا و پاسكوینۆ له‌گه‌ڵ فوکۆ له‌ DE II, n 192, p. 147. له‌ وانه‌ی شوباتی ١٩٧٨ له‌ وانه‌وتاری ئاسایش، قه‌ڵه‌مڕه‌و، جه‌ماوه‌ردا، فوکۆ شیكارییه‌كه‌ی بۆ ده‌سه‌ڵاتی شوانكاره‌یی مه‌سیحی پنتبه‌ندی ده‌كات و له‌ ڕوانگه‌یه‌كی به‌ گشتی نزیك له‌ ڕوانگه‌ی ١٩٨٠ ئه‌و خاڵه‌ به‌بیر ده‌هێنێته‌وه‌ كه‌ ڕێكخستنی مێژوویی شوانكاره‌یی مه‌سیحی ده‌لاله‌تیشه‌ له‌ نه‌خشه‌كێشانی مێژووی سوژه‌ی ڕۆژئاوایی. بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: STP, p. 187. له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا، له‌ وانه‌وتاری ١٩٧٩-١٩٨٠، چوارچێوه‌ی گشتیی شیكارییه‌ ڕاشكاوه‌كه‌ی فوکۆ نه‌ك چوارچێوه‌ی یه‌ك جینالۆژیای سوژه‌ی مۆدێرن (ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ئه‌م تێگه‌یه‌ به‌ هێماوه‌ له‌ هه‌موو كاره‌كاندا ئاماده‌ بێت)، به‌ڵكه‌ چوارچێوه‌ی «به‌ڕێوه‌بردن یا حوكمڕانیكردن به‌سه‌ر مرۆڤه‌كانه‌ له‌ ڕێگه‌ی ئاشكراكردنی هه‌قیقه‌ت له‌ فۆرمی سوبێكتیڤیته‌دا». بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: GV, p. 79, 140, 220-221 كه‌ فوکۆ تێگه‌ی مێژووی سوبێكتیڤیته‌ی ڕۆژئاوایی ده‌خاته‌ ڕوو. له‌ ١٩٨١ به‌دواوه‌، پڕۆژه‌ی یه‌ك جینالۆژیای سوژه‌ی مۆدێرن له‌ چێوه‌ی مێژوویه‌كی په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان سوبێكتیڤیته‌ و هه‌قیقه‌ت ده‌رده‌كه‌وێت، یا به‌و جۆره‌ی كه‌ فوکۆ له‌ لۆوڤه‌ین ده‌ڵێت، «میژوویه‌كی سیاسیی هه‌قیقه‌ت گوتنه‌كان» و ئامانجی ئه‌م مێژووه‌ توێژینه‌وه‌ی ئه‌مه‌یه‌ كه «سوژه‌كان چۆن له‌ ڕاستیدا له‌ فۆرمه‌كانی هه‌قیقه‌ت گوتن و له‌ ڕێگه‌ی ئه‌م فۆرمانه‌وه‌ كۆت و ده‌رگیر ده‌بن، فۆرمگه‌لێك كه‌ سوژه‌كان پابه‌ندن پێیانه‌وه». بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ:

MFDV, p. 9; SV, »Lecon du 7 janvier 1981«; HS, p. 3-4, 173 ; GSA, p. 42; CV, p. 5.

له‌ به‌رامبه‌ردا، فوکۆ دوو به‌رگی كۆتایی مێژووی سێكسواڵیته‌ (و هه‌روه‌ها دانپێدانانه‌كانی جه‌سته‌) له‌ پڕۆژه‌ی یه‌ك «جینالۆژیای مرۆڤی ئاره‌زووكار له‌ سه‌رده‌می كۆنه‌وه‌ تا یه‌كه‌مین سه‌ده‌كانی مه‌سیحییه‌ت»جێ ده‌كاته‌وه‌- پڕۆژه‌یه‌ك كه‌ تێزه‌ گشتییه‌كه‌ی له‌ ڕاستیدا پێشتر له‌ وانه‌وتاری ١٩٨٠-١٩٨١ له‌ كۆلێژ دو فڕانس هاتووه‌. بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: UP, p. 18.

[9]. Continental Europe

[10]. Transcendence of “ego”

[11]. ئه‌و ده‌قه‌ی كه‌ فوکۆ لێره‌دا ئاماژه‌ی بۆ ده‌كات وتاری «قه‌یرانی مرۆڤایه‌تیی ئه‌وروپایی و فه‌لسه‌فه»یه‌ كه‌ هۆسرڵ له‌ 1935 له‌ ڤیه‌نا پێشكه‌شی كرد.

[12]. Individual subject

[13]. despotism

[14]. theoretical paradox

وشه‌ی تیۆرتیكی theoretical كه‌ فوکۆ زۆر جار به‌كاری ده‌هێنێت، له‌ ڕاستیدا وشه‌یه‌كی فه‌یله‌سوفی فه‌ڕه‌نسیی پییه‌ر ئادۆیه‌ له‌ كتێبی فه‌لسه‌فه‌ی كۆن چییه‌؟. ئادۆ له‌م كتێبه‌دا، له‌ فه‌لسه‌فه‌ی ئه‌فڵاتون، ئه‌رستۆ و هه‌روه‌ها له‌ قوتابخانه‌ی فه‌لسه‌فیی ڕه‌واقی، ئه‌پیكۆری و به‌ گشتی له‌ قوتابخانه‌ فه‌لسه‌فییه‌كانی سه‌رده‌می هیلینیستی و ئیمپراتۆریدا، توێژینه‌وه‌ له‌سه‌ر ڕه‌هه‌ندی پڕاكتیكی و كرده‌یی ده‌كات، و فۆرمی ژیانی تیۆرتیكی [théorétique] جیا ناكاته‌وه‌ له‌ فۆرمی ژیانی پڕاكتیكی. به‌ باوه‌ڕی ئادۆ، له‌ فه‌لسه‌فه‌ی ئه‌فڵاتوندا، مه‌عریفه‌ ته‌نها تیۆرتیكی نییه‌، به‌ڵكه‌ گۆڕانی بوونه‌. مه‌عریفه‌ پارسایی و خۆپارێزییه‌؛ حیكمه‌تی ئه‌فڵاتونی چه‌شنی حیكمه‌تی سوكراتی، به‌ر له‌ هه‌ر شتێك حیكمه‌تی ئه‌خلاقییه‌. ئه‌رستۆ به‌خته‌وه‌ریی فه‌لسه‌فی له‌ theoriaدا ده‌بینێته‌وه‌، واته‌ جۆرێك ژیان كه‌ ته‌رخان كرابێت بۆ هه‌وڵدانی ڕۆحی و مه‌نه‌وی. له‌ ڕاستیدا، له‌ دیدی ئه‌رستۆدا، به‌خته‌وه‌ریی فه‌لسه‌فی «ژیانی هاوئاهه‌نگ له‌گه‌ڵ ده‌روون/ڕۆح»ـه‌ و به‌رزرترین خۆپارێزییه‌. چالاكیی تیۆریا [theoria] (هه‌وڵدانی زه‌یینی و تیۆرتیكی) پله‌ی جیاوازی هه‌یه‌. له‌ دیدی ئه‌رستۆدا، فه‌لسه‌فه‌ جۆرێكه‌ له‌ شێوازی ژیانی تیۆرتیكی. ئه‌م خاڵه‌ زۆر گرنگه‌ (بۆ پییه‌ر ئادۆ و فوکۆ) كه‌ نابێت تیۆرتیكی [théoretique] له‌گه‌ڵ تیۆریك [théorique] به‌ یه‌ك شت دابنرێت. تیۆریك وشه‌یه‌كه‌ كه‌ ڕیشه‌یه‌كی یۆنانی هه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌رستۆ به‌كاری ناهێنێت، و ماناكه‌ی له‌ زه‌مینه‌یه‌كی به‌ده‌ر له‌ فه‌لسه‌فه‌دا بریتی بوو له‌: «ئه‌و شته‌ی كه‌ په‌یوه‌ست بوو به‌ به‌دوایه‌كداهاتنی ڕووداوه‌كان». له‌مڕۆدا وه‌ك ئاشكرایه‌ تیۆریك ده‌كه‌وێته‌ به‌رامبه‌ر پڕاكتیك. ئه‌رستۆ گوتاری فه‌لسه‌فیی تیۆریكی په‌تی به‌رامبه‌ر به‌ ژیانی فه‌لسه‌فیی پڕاكتیكی و واقیعی داده‌نێت. به‌ ڕوانگه‌ی ئه‌رستۆ، شتێك بوونی نییه‌ كه‌ زیاتر له‌ تیۆرتیك دوور بێت له‌ تیۆریك. بۆ ئه‌رستۆ، هه‌روه‌ك ئه‌فڵاتون، فه‌لسه‌فه‌ یه‌ك شێوازی ژیانه‌. ئه‌رستۆ ده‌ڵێت: «چالاكیی مه‌عنه‌وی [theoria]، یا موكاشه‌فه‌، كه‌ ئێمه‌ به‌خته‌وه‌ر ده‌كات، كه‌ڵه‌كه‌كردنی به‌ڵگه‌هێنانه‌وه‌، یا پێكه‌وه‌نانی ناسینه‌ فێركراوه‌كان نییه‌، و به‌م شێوه‌یه‌ بڕگه‌ بڕگه‌ بینا ناكرێت.» به‌م شێوه‌یه‌، ده‌بینین كه‌ فوکۆ، چه‌شنی ئادۆ، تیۆریك جیا ده‌كاته‌وه‌ له‌ تیۆرتیكی. خودی ئادۆ له‌ كتێبی فه‌لسه‌فه‌ی كۆن چییه‌؟دا ده‌ڵێت: «پێم وایه‌ كه‌ وتاره‌كه‌ی من به‌ ناونیشانی “ڕاهێنانه‌ ده‌روونییه‌كان و فه‌لسه‌فه‌ی كۆن” كاریگه‌ری خستووه‌ته‌ سه‌ر تیۆره‌ی فوکۆ ده‌رباره‌ی “په‌روه‌رده‌كردنی خود”.» وه‌ك ده‌زانین فوکۆ له‌م وتاره‌دا، به‌وردی وه‌ك ئادۆ، قسه‌ له‌سه‌ر ڕه‌هه‌ندی پڕاكتیكیی قوتابخانه‌ فه‌لسه‌فییه‌كانی سه‌رده‌می یۆنان ده‌كات و ده‌ڵێت: «باش ده‌زانین كه‌ ئامانجی سه‌ره‌كیی قوتابخانه‌ فه‌لسه‌فییه‌كانی یۆنان ئه‌مه‌ نه‌بوو كه‌ تیۆرییه‌ك پێك بهێنن، ڕێك بخه‌ن و فێر بكه‌ن. ئامانجی قوتابخانه‌ فه‌لسه‌فییه‌كانی یۆنان گۆڕانی تاك بوو. ئامانجی فه‌لسه‌فه‌ی یۆنان ئه‌مه‌ بوو كه‌ ئه‌م تواناییه‌ به‌ تاك بدات كه‌ جیاوازتر، باشتر و به‌خته‌وه‌رانه‌تر له‌ ئه‌وانیتر ژیان بكات.» سه‌ره‌ڕای ئه‌مه‌ش، ئادۆ له‌ كتێبه‌كه‌یدا ئاماژه‌ به‌ هاوڕایی و جیاوازیی خۆی ده‌كات له‌گه‌ڵ فوکۆدا. ئه‌و ده‌ڵێت: «فوکۆ ده‌یویست ده‌ستپێكی “تیۆریكبوون”ـی فه‌لسه‌فه‌ له‌ دیكارته‌وه‌ بزانێت نه‌ك له‌ سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاسته‌وه‌. وه‌ك چۆن له‌ شوێنێكی تردا وتوومه‌، ئه‌گه‌رچی من له‌گه‌ڵ ئه‌ودا هاوڕام كاتێك كه‌ ده‌ڵێت: “به‌ر له‌ دیكارت هیچ كه‌سێك نه‌یده‌توانی بگات به‌ هه‌قیقه‌ت، مه‌گه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ خۆی یه‌كه‌م ده‌ست به‌ كارێك بكات كه‌ له‌ به‌رده‌م ناسینی هه‌قیقه‌تدا جێ بگرێت.”… به‌ڵام كاتێك كه‌ سه‌ربار ده‌كات: له‌ كاتی ده‌ربڕینی باوه‌ڕی دیكارت به‌وه‌ی كه‌ پێی وایه‌: “بۆ ده‌ستگه‌یشتن به‌ هه‌قیقه‌ت كافییه‌ كه‌ هه‌ر كه‌سێك بم‌، ته‌نها بتوانم ئه‌و شته‌ ببینم كه‌ به‌ڵگه‌نه‌ویست و ڕوونه‌… به‌ڵگه‌نه‌ویستی ده‌خرێته‌ شوێنی ڕیازه‌ت.” له‌گه‌ڵ فوکۆدا هاوڕا نیم.» (و. كوردی) بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ كتێبه‌كه‌ی پییه‌ر ئادۆ: فلسفه‌ باستانی چیست؟ پییر أدو، ترجمه‌ی دكتر عباس باقری، نشر علم، چاپ دوم ١٣٩٨.‌

[15]. désaliénation

[16]. abstract subject

[17]. «قه‌زاوه‌ت و ڕه‌خنه‌ی ڕۆژ پاش ڕووداوه‌كان».

[18]. Logical positivism

[19]. structuralism

[20]. structuralist

[21]. analytic

[22]. modern concept of self

[23]. theoretical debt

[24]. historicity of subject

[25]. فوکۆ له‌ وتاری زانكۆی مه‌كگیل مۆنتریاڵ له‌ ١٩٧١ ڕوونی ده‌كاته‌وه‌ كه‌ نیچه‌ ده‌یویست «مه‌عریفه‌ له‌ ڕێگه‌ی زۆرترین سنووری جیاكردنه‌وه‌ی سوژه‌ و ئۆبژه‌وه‌ شرۆڤه‌ بكات»؛ و به‌م پێیه‌، نكۆڵی له‌مه‌ ده‌كرد كه«په‌یوه‌ندیی سوژه‌-ئۆبژه‌ پێكهێنه‌ری مه‌عریفه‌ بێت»؛ «یه‌كه‌مین ته‌وه‌هومی زۆروزه‌به‌ندی مه‌عریفه‌ بوونی یه‌ك سوژه‌ و یه‌ك ئۆبژه‌یه»، كه‌ به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، له‌ ڕووی مێژوویییه‌وه‌ پێكهێنراون. بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: میشێل فوکۆ، «وانه‌ ده‌رباره‌ی نیچه» له‌ LVS, p. 203-204. هه‌روه‌ها له‌ یه‌كه‌مین وتاری زانكۆی ئۆسقۆفیی كاسۆلیكی ڕیۆدی ژانیرۆدا له‌ ٢١ـی مایسی ١٩٧٣، فوکۆ ده‌ڵێت كه‌ ئامانجی نیشاندانی ئه‌مه‌یه‌ كه«سوژه‌ مێژوویه‌كی هه‌یه‌ و په‌یوه‌ندیی سوژه‌ له‌گه‌ڵ ئۆبژه‌دا، یا به‌ ده‌ربڕینێكی ڕوونتر، خودی هه‌قیقه‌ت مێژوویه‌كی هه‌یه»؛ كه‌واته‌، ده‌بێت «ڕه‌خنه‌یه‌كی ڕادیكاڵ و ڕیشه‌ییی سوژه‌ی مرۆیی به‌ مێژوو» ده‌ست پێ بكه‌ین، چون سوژه«له‌ناو مێژوودا پێك ده‌هێنرێت»، و «مێژوو په‌یتا په‌یتا سوژه‌ بینا و دووباره‌ بینا ده‌كاته‌وه». فوکۆ ده‌ڵێت «ئه‌وه‌ی كه‌ لێره‌دا ده‌یڵێم ته‌نها له‌ په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ به‌رهه‌مه‌كانی نیچه‌دا مانای هه‌یه»، به‌رهه‌مگه‌لێك كه‌ تیایاندا «به‌ ڕاستی یه‌ك جۆری گوتار ده‌دۆزینه‌وه‌ كه‌ شیكاریی مێژوویی بۆ شكڵگیریی خودی سوژه‌ ده‌كات». بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: میشێل فوکۆ، «هه‌قیقه‌ت و فۆرمه‌ یاساییه‌كان» له‌ DE I, n 139, p. 1407-1408, 1410. ده‌ ساڵ دواتر، فوکۆ له‌ گفتوگۆیه‌كدا له‌ ١٩٨٣، به‌ بیرهێنانه‌وه‌ی دووباره‌ی گرنگیی فه‌لسه‌فه‌ی ئه‌ڵمانیا بۆ كار و به‌رهه‌مه‌كانی، ده‌یسه‌لمێنێت كه‌ خوێندنه‌وه‌ی نیچه‌ بۆ ئه‌و «دابڕان»ێكی واقیعی بووه‌، چون له‌ ئه‌ندێشه‌ی نیچه‌دا ئه‌م گریمانه‌یه‌ی دۆزییه‌وه‌ كه«دروست به‌و جۆره‌ی كه‌ مێژووی عه‌قڵ بوونی هه‌یه‌، مێژووی سوژه‌ش بوونی هه‌یه‌، و نابێت چاوه‌ڕێی ئه‌وه‌ بكه‌ین كه‌ مێژووی عه‌قڵ له‌ كرده‌ی بونیاتنه‌رانه‌ و یه‌كه‌مینی سوژه‌ی عه‌قڵگه‌رادا نمایش بكرێت». بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: میشێل فوکۆ، «بونیادگه‌رایی و پاش-بونیادگه‌رایی»، گفتوگۆ له‌گه‌ڵ ژ. ڕوله‌. له‌ ده‌سته‌واژه‌یه‌كی سه‌ره‌تاییانه‌ی وتاری «سێكسواڵیته‌ و ته‌نیایی»دا، كه‌ فریدریك گرۆس له‌ Situation du cours de L’herméneutique du sujet به‌ وردبینی ڕوونووسی بۆ كردبوو، فوکۆ هه‌ر به‌و چه‌شنه‌ی كه‌ لێره‌دا له‌ زاری نیچه‌وه‌ ده‌گێڕێته‌وه‌، ئاكامگیری ده‌كات كه‌:«كه‌واته‌ گرفتی من ئه‌مه‌ بوو كه‌ له‌ ناڕوونییه‌كانی یه‌ك مرۆڤگه‌رایی، مرۆڤگه‌راییه‌كی زۆر ڕووكه‌ش له‌ تیۆره‌دا و زۆر ترسناك له‌ واقیعییه‌تدا، ڕزگار ببین؛ و هه‌روه‌ها گرفتی من ئه‌مه‌ بوو كه‌ گه‌ڕان به‌دوای فۆرمه‌كانی ناونشینی [immanence] سوژه‌ بخه‌ینه‌ شوێن پره‌نسیپی ترانسێندێنسی من [ego].» بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ:

F. Gros, »Situation du cours«, dans HG, p. 507.

[26]. Genealogy of the self

[27]. Theory of knowledge

[28]. epistemological historian

[29]. une histoire régressive

[30]. archaeological history

[31]. Cf. M. Foucault, »Entrtien avec Michel Foucault«, entretien avec J. G. Merquior et S. P. Rouanet, dans DE I, n 85, p. 1025-1026.

«له‌ [كتێبی] وشه‌كان و شته‌كاندا تێگه‌یشتم كه‌ سه‌ربه‌خۆ له‌ میژووی كلاسیكیی زانسته‌كان، میتۆدێكی تر ڕه‌خساوه‌ كه‌ بریتییه‌ له‌ شێواز و ڕێگه‌یه‌ك كه‌ كه‌متر ناوه‌ڕۆكی زانست و زۆرتر بوونی زانست له‌به‌رچاو ده‌گرێت؛ ڕێگه‌یه‌كی پشكنینی دراوه‌كان كه‌ نیشانی دام له‌ كولتورێكی وه‌ك كولتوری ڕۆژئاوادا، كرداری زانستی ده‌ركه‌وتنێكی میژوویی هه‌یه‌، بوون و گه‌شه‌ی مێژوویی هه‌یه‌ و ژماره‌یه‌ك له‌ هێڵه‌كانی گۆڕان-ـی تا سنوورێك- سه‌ربه‌خۆ له‌ ناوه‌ڕۆكه‌كه‌ی ئه‌زموون كردووه‌. ده‌بێت به‌ كه‌نارخستنی گرفتی ناوه‌ڕۆك و ڕێكخستنی فۆرماڵیی زانست، بگه‌ڕێین به‌دوای ئه‌و هۆكارانه‌دا كه‌ زانست، به‌رمه‌بنای ئه‌م هۆكارانه‌، بوونی په‌یدا كرد یا، به‌رمه‌بنای ئه‌م هۆكارانه‌، زانستێكی ده‌ستنیشانكراو له‌ ساتێكی دیاریكراودا قۆناغ به‌ قۆناغ ده‌ركه‌وت و ژماره‌یه‌ك له‌ كاركرده‌كانی له‌ كۆمه‌ڵگه‌كه‌ماندا له‌ ئه‌ستۆ گرت.»

[32]. techne

[33]. constraint

[34]. هه‌روه‌ها ته‌ماشای ئه‌و بڕگه‌یه‌ی ده‌ستنووسه‌ سه‌ره‌تاییه‌كه‌ی وتاری «سێكسواڵیته‌ و ته‌نیایی» بكه‌ن كه‌ فریدریك گرۆس له«Situation du cours»گواستوویه‌تییه‌وه‌: HS, p. 505.

[35]. مه‌به‌ستی فوکۆ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بڵێت ئه‌گه‌ری ده‌ستنیشانكردنی ئه‌مه‌ی كه‌ ئێمه‌ چین یا كێین.

[36]. له‌ وانه‌ی ١٧ـی ژانویه‌ی ١٩٧٩ له‌ وانه‌وتاری له‌دایكبوونی بیۆ-سیاسه‌تدا، فوکۆ شیكارییه‌كانی له‌ژێر ناونیشانی «ڕه‌خنه‌یه‌كی سیاسی له‌ مه‌عریفه‌ت» جێ ده‌كاته‌وه‌، و ده‌ڵێت كه‌ «بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ شیكاركردن سوودێكی سیاسی هه‌بێت ده‌بێت ده‌رباره‌ی ڕسكانی هه‌قیقه‌ته‌كان یا ڕاپۆرتی هه‌ڵه‌كان نه‌بێت. […] پێم وایه‌ كه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ ئێستادا گرنگیی سیاسی هه‌یه‌ به‌ ڕاستی دیاریكردنی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كامه‌ سیسته‌می هه‌قیقه‌ت گوتن یا هه‌قیقه‌تبێژیی له‌ ساتێكی دیاریكراودا بونیات نراوه‌ […]. ئه‌مه‌ به‌ وردیی هه‌مان ئه‌و پنته‌یه‌ كه‌ تێیدا شیكاری مێژوویی ده‌توانێت سوودێكی سیاسی هه‌بێت.» بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ:

M. Foucault, Naissance de la biopolitique. Cours au Collége de France, 1978-1979, éd. M. Senellart, paris, Seuil-Gallimard, 2004, p. 37-38.

فوکۆ له‌ وانه‌ی ده‌ستپێكی وانه‌وتاری لۆوڤه‌یندا، به‌ وردبینییه‌كی زیاتره‌وه‌ ده‌په‌رژێته‌ سه‌ر ئه‌و شته‌ی كه‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا به «فه‌لسه‌فه‌ی ڕه‌خنه‌یی» ناوی ده‌برد و گرنگییه‌كی زۆری پێ ده‌دا، به‌ڵام هه‌روه‌ها ئه‌م چه‌مكه‌ گرێ ده‌دات به‌ شیكارییه‌كی فۆرمه‌كانی هه‌قیقه‌ت گوتن یا هه‌قیقه‌تبێژییه‌وه‌ و نه‌ك به‌ هه‌لومه‌رج و ئه‌گه‌ره‌كانی گۆڕانی سوژه‌وه‌. بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: MFDV, p. 9. كه‌واته‌، ڕه‌نگه‌ گونجاوتر بێت كه‌ بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ وتارێكی فوکۆ به‌ ناوی «سوژه‌ و ده‌سه‌ڵات». فوکۆ له‌م وتاره‌دا، پاش بیرهێنانه‌وه‌ی كانت و وه‌ڵامه‌كه‌ی كانت بۆ «ڕۆشنگه‌ری چییه‌؟»، ده‌یسه‌لمێنێت كه «ئه‌ركی فه‌لسه‌فه‌ واته‌ شیكاركردنی ڕه‌خنه‌یی جیهانێك كه‌ تێیدا ده‌ژین زیاتر و زیاتر گرنگی وه‌رگرت. ڕه‌نگه‌ كاربڕترین گرفتی فه‌لسه‌فه‌ گرفتی سه‌رده‌می هه‌نووكه‌یی و گرفتی چییه‌تیی ئێمه‌یه‌ له‌م ساته‌ تایبه‌ته‌دا. ڕه‌نگه‌ ئه‌مڕۆ ئامانجی بنچینه‌یی نه‌ك دۆزینه‌وه‌ یا كه‌شف، به‌ڵكه‌ ڕه‌تكردنه‌وه‌ی ئه‌و شته‌ بێت كه‌ ئێمه‌ین. […] ده‌بێت به‌ ڕه‌تكردنه‌وه‌ی ئه‌و جۆره‌ تاكێتییه‌ی كه‌ به‌ درێژایی چه‌ندین سه‌ده‌ سه‌پێنراوه‌ به‌سه‌ر ئێمه‌دا، فۆرمه‌ نوێیه‌كانی سوبێكتیڤیته‌ پێك بهێنین.» بۆ ده‌قه‌كانی فوکۆ ده‌رباره‌ی «ڕه‌خنه» و ڕۆشنگه‌ری، بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: DE II, n51, p. 106.

[37]. M. Foucault, Les mots et les choses, Une archéologie des sciences humaines, paris, Gallimard, 1996.

[38]. M. Foucault, Histoire de la folie à l’âge classique, paris, Gallimard, 1972 (première édition: folie et Déraison, Histoire de la folie à l’âge classique, paris, Plon, 1961); Naissance de la Clinique. Une archéologie du regardmédicale, paris, P.U.F., 1963; SP.

[39]. فوکۆ پڕۆژه‌ی مێژوویی سێكسواڵیته‌ی به‌ شه‌ش به‌رگ له‌ ١٩٧٦ به‌ ویستی مه‌عریفه‌ت ده‌ست پێ كرد؛ ئه‌و له‌ ساڵه‌كانی دواتردا شوێن ئه‌م پڕۆژه‌یه‌ ده‌كه‌وێت، به‌ڵام به‌ زنجیره‌یه‌ك شوێنگۆڕكێی تیۆریكیی بنه‌ڕه‌تی و زه‌مه‌نی. به‌رگی دووه‌م و سێیه‌م كه‌ ته‌رخانه‌ بۆ سه‌رده‌می یۆنانی كۆن و سه‌رده‌می هیلینیستیی كۆن و ڕۆمیی دێرین، دواجار له‌ ١٩٨٤ چاپ كرا. بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: SS و UP. به‌ڵام فوکۆ به‌ هۆی مه‌رگی ناوه‌ختییه‌وه‌ نه‌یتوانی به‌رگی چواره‌می پڕۆژه‌ی مێژوویی سێكسواڵیته‌ به‌ ناونیشانی Les Aveux de la chair[دانپێدانانه‌كانی جه‌سته‌] بڵاو بكاته‌وه‌.

[40]. J. Habermas, Connaissance et intérêt, Paris, Gallimard, 1976.

[41]. Semiotic techniques

[42]. بۆ پێشه‌كییه‌كی هاوشێوه‌ی تێگه‌ی ته‌كنیكه‌كان یا ته‌كنه‌لۆژیای خود، بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: میشێل فوکۆ، «سێكسواڵیته‌ و ته‌نیایی»، conférence cit ., p. 989-990[و «ته‌كنیكه‌كانی خود» له‌: م. فوکۆ، شانۆی فه‌لسه‌فه‌، ل. ٥٠٥-٥٠٦]. فوکۆ، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، له‌ وتاری ده‌ستپێكی وانه‌وتاری لۆوڤه‌یندا قسه‌ له‌سه‌ر سێ «جۆری گه‌وره‌ی ته‌كنه‌لۆژیا» (ته‌كنیكه‌كانی به‌رهه‌مهێنان، ته‌كنیكه‌كانی نیشانه‌كان، ته‌كنیكه‌كانی ده‌سه‌ڵات/حكومه‌ت) ناكات، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا وا ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ له‌ كاتی خستنه‌ڕووی ته‌كنه‌لۆژیاكانی سوژه‌دا جۆری چواره‌میش ده‌خاته‌ سه‌ر ئه‌م ته‌كنیكانه‌. بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: MFDV, p. 12-13. سه‌ره‌ڕای ئه‌مه‌ش، فوکۆ «ته‌كنیكه‌كانی خود» وه‌ك هێڵی ڕاسته‌قینه‌ی ڕێنیشانده‌ری وانه‌وتاری 1980-1981 له‌ كۆلێژ دو فڕانس باس ده‌كات: فوکۆ، له‌ پوخته‌ی ئه‌م وانه‌وتاره‌دا، ئه‌م ته‌كنیكانه‌ وه‌ك ڕێوشوێنگه‌لێك پێناسه‌ ده‌كات «كه‌ پێشنیار ده‌كرێن بۆ تاكه‌كان تا شوناسیان به‌پێی ژماره‌یه‌ك له‌ ئامانجه‌كان دیاری بكه‌ن، بپارێزن یا بگۆڕن، و ئه‌مه‌ له‌ ڕێگه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كانی سه‌روه‌ریی خود به‌سه‌ر خوددا یا مه‌عریفه‌ی خود بۆ خود [ناسینی خود له‌ ڕێگه‌ی خوده‌وه‌] ئه‌نجام ده‌درێت». هه‌روه‌ها فوکۆ له‌ پوخته‌ی ئه‌م وانه‌وتاره‌دا ده‌ڵێت كه‌ مێژووی ته‌كنیكه‌كانی خود ده‌توانێت «یه‌ك ڕێگه‌ یا شێوازی ڕێكخستنی مێژووی سوبێكتیڤیته» بێت، و ئه‌م كاره‌ «له‌ كولتوری ئێمه‌دا له‌ ڕێگه‌ی ڕێكخستن و گۆڕانه‌كانی “په‌یوه‌ندیی خود له‌گه‌ڵ خود” هاوڕێ له‌گه‌ڵ چوارچێوه‌ی ته‌كنیكییان و كاریگه‌رییه‌كانی مه‌عریفه‌تیان» ئه‌نجام ده‌درێت. بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: «سوبێكتیڤیته‌ و هه‌قیقه‌ت» له‌: SV, DE II, n 304, p. 1032-1033، «وانه‌ی بیست و پێنجه‌می مارس و سه‌ره‌تای نیسانی ١٩٨١». هه‌روه‌ها، بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: UP, p. 16-17 كه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا «ته‌كنیكه‌كانی خود» هاوتا و هاومانا ده‌بن به «هونه‌ره‌كانی بوون» و «جوانیناسیی بوون [existence]».

[43]. government

[44]. Governing people

[45]. له‌ ١٩٧٨ به‌دواوه‌، گریمانه‌ی «حكوومه‌ت/به‌ڕێوه‌بردن» ڕۆڵێكی سه‌ره‌كیی له‌ تێڕامانی فوکۆدا هه‌بوو، و فوکۆ ئه‌م ڕۆڵه‌ی تا كۆتاییی ته‌مه‌نی پاراست. ئه‌و، له‌ ڕێگه‌ی ئه‌م گریمانه‌وه‌، فۆرمێكی له‌ ڕووی مێژوویییه‌وه‌ تایبه‌تی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی، واته‌ فۆرمی «حكوومه‌تمه‌ندی»، ده‌ستنیشان ده‌كات كه‌ له‌ نێوان سه‌ده‌ی هه‌ڤده‌یه‌م و هه‌ژده‌یه‌مدا ده‌ركه‌وت، و هێشتا تایبه‌تمه‌ندیی كۆمه‌ڵگاكانی ئێمه‌یه‌؛ فۆرمێكی ده‌سه‌ڵات «كه‌ ئامانجه‌ بنچینه‌یییه‌كه‌ی جه‌ماوه‌ر، فۆرمی ئاسایی مه‌عریفه‌ته‌كه‌ی ئابووریی سیاسی و ئامڕازی تاقانه‌یییه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كه‌ی ده‌زگاكانی ئاسایشه». بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: STP, p. 111-112. به‌ڵام، بۆ فوکۆ، گریمانه‌ی حكوومه‌ت/به‌ڕێوه‌بردن هه‌روه‌ها ڕێڕه‌وێكی شیكارییه‌ كه‌ له‌ ڕێگه‌یه‌وه‌ خودی چه‌مكی ده‌سه‌ڵات پێناسه‌ ده‌كرێته‌وه‌: «پیاده‌كردنی ده‌سه‌ڵات بریتییه‌ له‌ “ڕێنماییی ڕه‌فتاره‌كان” و به‌ڕێوه‌بردنی ئه‌گه‌ره‌كان. له‌ بنچینه‌دا ده‌سه‌ڵات كه‌متر له‌ جۆری ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی نێوان دوو ڕكابه‌ره‌ یا ده‌رگیریی نێوان ئه‌م دوو ڕكابه‌ره‌یه‌، به‌ڵكه‌ له‌ جۆری “حكوومه‌ت/به‌ڕێوه‌بردن”ـه‌. ده‌بێت مانایه‌كی زۆر به‌ربڵاو بده‌ینه‌ ئه‌م وشه‌یه‌ كه‌ له‌ سه‌ده‌ی شانزه‌یه‌مدا هه‌یبوو. […] حكومه‌ت (یا به‌ڕێوه‌بردن، حكوومه‌تكردن، حوكمڕانیكردن) له‌م مانایه‌دا پێكهاته‌به‌خشینه‌ به‌ هه‌رێمی ئه‌گه‌رداری كرده‌ی ئه‌وانی تر. كه‌واته‌، شێوازی تایبه‌تی په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ ده‌سه‌ڵات نه‌ك له‌ لایه‌نی توندوتیژی و كێشمه‌كێش یا له‌ لایه‌نی په‌یماننامه‌ و په‌یوه‌ندیی ویسته‌كی (كه‌ ته‌نها ده‌توانێت به‌ لایه‌نی زۆره‌وه‌ ئامڕازه‌كانی په‌یوه‌ندیی ده‌سه‌ڵات بێت)، به‌ڵكه‌ ده‌بێت له‌ لایه‌نی شێوازی تاقانه‌ی كرده‌وه‌- كه‌ نه‌ جه‌نگییه‌ نه‌ یاسایی و حقوقی- واته‌ له‌ لایه‌نی حكومه‌ته‌وه‌ بگه‌ڕێین به‌ شوێن په‌یوه‌ندیی ده‌سه‌ڵاتدا.» بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: میشێل فوکۆ، «سوژه‌ و ده‌سه‌ڵات». هه‌روه‌ها بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: GV, p. 13-14 و MFDV, p. 12. له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا، به‌و جۆره‌ی كه‌ فوکۆ له‌م وتارانه‌دا نیشانی ده‌دات، گریمانه‌ی حكوومه‌ت/به‌ڕێوه‌بردن هه‌روه‌ها ئه‌گه‌ری جومگه‌به‌ندیی ڕوانگه‌ی سیاسیی په‌یوه‌ندییه‌كانی ده‌سه‌ڵات و ڕوانگه‌ی «ئه‌خلاقی»ـی ته‌كنیكه‌كانی خود ده‌دات؛ و به‌م شێوه‌یه‌، ڕێگه‌یه‌ك به‌ ڕووی شیكاریگه‌لێك ده‌رباره‌ی په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان به‌ڕێوه‌بردنی خود و به‌ڕێوه‌بردنی ئه‌وانیتر ده‌كاته‌وه‌. بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: میشێل فوکۆ، «سوبێكتیڤیته‌ و هه‌قیقه‌ت»، résumé cit., p. 1033 ; HS, p. 34-40؛ [وتاری «ته‌كنیكه‌كانی خود» له‌: م. فوکۆ، شانۆی فه‌لسه‌فه‌، ل. 506]، «ئه‌خلاقی كه‌ڵكه‌ڵه‌ی خود وه‌ك كرداری ئازادی» و گفتوگۆ له‌گه‌ڵ هـ. بیكێر، ر. فۆرنێ و گومز-موله‌ر له‌ DE II, n 336, p. 1547-1548. 

[46]. governor

[47]. Complementarity ته‌كمیلكردن:

[48]. »Discipline«

[49]. the art of governing

[50]. Freudian schema

[51]. self-technology

[52]. the government of self

[53]. مه‌به‌ست له‌ تێگه‌ی بنچینه‌ییی وانه‌وتاری 1979-1980یه‌ له‌ كۆلێژ دو فڕانس‌: «بۆچی و به‌ چ شێوه‌یه‌ك له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی وه‌ك كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا په‌یوه‌ندییه‌كی زۆر قووڵ بوونی هه‌یه‌ له‌ نێوان پیاده‌كردنی ده‌سه‌ڵات و ئه‌ركی ئه‌وه‌ی كه‌ تاكه‌كان خودی خۆیان له‌ ته‌كنیكه‌كانی ئاشكراكردنی هه‌قیقه‌ت، له‌ ڕێوشوێنه‌كانی هه‌قیقه‌تنوێنیی [aléthurgie] زه‌رووریی ده‌سه‌ڵاتدا، بكه‌نه‌ كرده‌گه‌رایه‌كی بنچینه‌یی؟» بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: GV, p. 79.

[54]. فوکۆ له‌ گفتوگۆی دوای وانه‌ی 29ـی نیسانی 1981 له‌ وانه‌وتاری لۆوڤه‌ین، زیاتر جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌م گۆڕانه‌ ده‌كاته‌وه‌، گۆڕانێك كه‌ له‌ دیدی ئه‌ودا نیشانده‌ری داهێنانێكی واقیعی «دابڕان»ێكه‌ له«مێژووی سوبێكتیڤیته‌ی ڕۆژئاوایی». ئه‌و ڕوونی ده‌كاته‌وه‌ كه‌ «پابه‌ندبوون به‌ ناسینی خود لای مه‌سیحییه‌كان له‌ gnôthi seauton]خۆت بناسه[ـه‌وه‌ دانه‌ڕێژراوه»، چون ئامانجی ته‌كنیكه‌ مه‌سیحییه‌كانی خود دامه‌زراندنی په‌یوه‌ندی نییه‌ له‌گه‌ڵ هه‌قیقه‌تدا به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی (به‌و جۆره‌ی كه‌ بۆ سوكرات و ئه‌فڵاتون به‌م چه‌شنه‌ بوو)، به‌ڵكه‌ زیاتر دامه‌زراندنی یه‌ك په‌یوه‌ندییه‌ له‌گه‌ڵ هه‌قیقه‌تی تایبه‌تی تاك، له‌گه‌ڵ هه‌قیقه‌تی خود و به‌ تایبه‌ت ده‌رباره‌ی گوناهـ. بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: MFDV, p. 114. هه‌روه‌ها، بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: گفتوگۆی میشێل فوکۆ له‌گه‌ڵ ژ.ف. و ژ. دو ڤیت له‌ DE II, n349, p. 1477-1478.

[55]. hermeneutics of the self

The post سوبێكتیڤیته‌ و هه‌قیقه‌ت appeared first on ژنەفتن.

ئه‌م ده‌قه‌ بریتییه‌ له وتارێكی‌ ئیدیتكراوی فوكۆ كه‌ له‌ كۆنفرانسێك كه‌ لەلایه‌ن زانكۆی بوفالو له‌ نیویۆرك له‌ مارسی ١٩٧٠دا ڕێكخرا بوو، پێشكه‌شی كردووه‌. له‌و ساڵه‌دا به‌شی زمان و ئه‌ده‌بی فره‌نسی زانكۆی ناوبراو فوكۆیان بۆ قسه‌كردن له‌سه‌ر ئه‌ده‌بی فره‌نسی داوه‌ت كردبوو. فوكۆ له‌ ڕۆژی دووه‌می كۆنفرانسه‌كه‌دا به‌ دوو به‌ش قسه‌ی له‌سه‌ر “ماركی دو ساد”، یاخود باشترین بڵێین له‌سه‌ر ڕۆمانی ژوستینی ساد كرد. له‌ به‌شی یه‌كه‌می وتاره‌كه‌یدا فوكۆ باسه‌كه‌ی ته‌رخان كردووه‌ بۆ قسه‌كردن له‌سه‌ر په‌یوه‌ندی نێوان هه‌قیقه‌ت و ئاره‌زوو لای ساد به‌گشتی و، به‌تایبه‌ت له‌ ڕۆمانی ژوستین؛ له‌ به‌شی دووه‌میشدا سه‌رقاڵی شیكاری مه‌سه‌له‌ی “گوتار‌”ە لای ساد. له‌م ده‌قه‌دا فوكۆ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی ساد وه‌ك دامه‌زرێنه‌ری ئه‌ده‌بی مۆدێرن ده‌زانێت له‌  هه‌مان كاتیشدا وه‌ك فه‌یله‌سووفێك پیشانی ده‌دات، له‌م ڕوانگه‌یه‌شه‌وه‌‌ خوێندنه‌وه‌یه‌كی جیاوازتر بۆ ساد ده‌خاته ‌ڕوو، واته‌ به‌ پێچه‌وانه‌ی خوێندنه‌وه‌ باوه‌كانی تر ساد له‌ چوارچێوه‌ی مه‌سه‌له‌ی سێكسوالیتێ و لادانی سێكسی و ئه‌خلاقی قه‌تیس ناكات و هه‌وڵ ده‌دات به‌ ئه‌رگۆمێنت بیسه‌لمێنێت كه‌ ئه‌م ڕۆمانه‌ی ساد و كۆی جیهانبینیی ئه‌و هیچ په‌یوه‌ندییه‌كیان به‌ مه‌سه‌له‌ی “سێكسوالیتێ”ەوە‌ نییه‌، ته‌نانه‌ت فوكۆ خوێندنه‌وه‌كانی فرۆید و هێربێرت ماركۆزه‌یش له‌مه‌ڕ ساد به‌ لاڕێبردن ده‌زانێت و پێی وایه‌ ته‌نانه‌ت ئه‌وانیش له‌ تێگه‌یشتن له‌ ساد كه‌وتوونه‌ته‌ هه‌ڵه‌وه‌. فوكۆ له‌م وتاره‌دا هه‌وڵ ده‌دات ساد وه‌ك سه‌رچڵ و ترۆپكی سه‌رده‌می ڕۆشنگه‌ری بزانێـت، كه‌سێك كه‌ به‌ بۆچوونی ئه‌و كۆی گوتاره‌ باوه‌كانی پێش خۆی سه‌باره‌ت به‌‌ مۆراڵ و ئۆنتۆلۆژی و تیۆلۆژی ده‌خاته‌ ژێر پرسیاره‌وه‌. بلانشۆ ده‌ڵێت “نووسه‌ر كه‌سێكه‌‌ كه‌ ده‌بێت هه‌موو ده‌نگ‌ و فرمانه‌ دژواز و پارادۆكسه‌كان ببیستێت و،  ببێت به‌ دژی خۆی و،  له‌ كاتی سه‌لماندنی خۆیدا، خۆی نه‌فی بكاته‌وه‌، نووسه‌ر به‌ بۆچوونی ئه‌و كه‌سێكه‌ له‌پێناو ڕزگاربوونی جیهان ده‌بێت خۆی ببێت به‌ چاڵێكی تاریك و له‌پێناو پاساودانی “بوون” لێگه‌ڕێ شتێك بێته‌گۆ و بدوێ كه‌ بوونی نییه”‌. به‌رهه‌م و گوتاری سادیش ڕێك له‌م ڕوانگه‌یه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت، ڕه‌تكردنه‌وه‌یه‌كی به‌ گوژمی هه‌موو ئه‌و شتانه‌ بوو كه‌ به‌ ناوی عه‌قڵانیه‌ته‌وه‌ سه‌پێنرابوو،‌ ئه‌نجامه‌كه‌شی زیندانیكردن و سووتاندن و قه‌ده‌غه‌كردنی به‌رهه‌مه‌كانی لێ كه‌وته‌وه‌، سیستمێك كه له‌‌ ڕێگای گوتاری عه‌قڵه‌وه‌‌ سادی وه‌ك شێت ڕاپێچی زیندان ده‌كرد و به‌رهه‌مه‌كانیشی ده‌سووتاند، به‌ڵام ساد‌ له‌ هه‌مان كاتدا له ‌ڕێگای‌ نه‌فیكردنی خۆی هه‌وڵی ده‌دا خه‌ونی ده‌ستبه‌سه‌راگرتن و زاڵبوون به‌سه‌ر سروشت و مرۆڤدا به‌دی بهێنێـت، واته‌ ئه‌و شته‌ی كه‌ هه‌مان سیستمی عه‌قڵانی به‌سه‌ر ئه‌وی سه‌پاندبوو. ساد خۆی وه‌ك سروشتگه‌رایه‌كه‌ی ده‌سه‌پێنت كه‌ له‌ودیوا چاكه ‌و خراپه‌یه‌ و، داكۆكی له‌و ئه‌خلاقه‌ی ژولیه‌ت ده‌كات كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای خراپه ‌و چێژه‌ بۆ نه‌فیكردنی گوتاری باڵاده‌ست و خستنه‌ڕووی گوتاری به‌دیل.

ئەم کتێبە، ماڵپەڕی ژنەفتن وەک کتێبی ئەلیکترۆنی (فایلی pdf) بڵاوی کردووەتەوە. (دەتوانن لەسەرەوە لە دوگمەی داگرتنی کتێب ئەم کتێبە دابگرن.

The post لەبارەی “مارکی دو‌ ساد”ەوە<br>ساد بۆچی ده‌ینووسی؟ appeared first on ژنەفتن.

فوکۆ وتاری «مه‌سیحییه‌ت و دانپێدانان [Christianisme et aveu]» له‌ ٢٤ـی نۆڤه‌مبه‌ری ١٩٨٠ له‌ كۆلێژ دارتمۆس پێشكه‌ش ده‌كات. ئاسایی ئه‌م وتاره‌ش پێشتر له‌ ٢١ـی ئۆكتۆبه‌ری ١٩٨٠ له‌ زانكۆی كالیفۆرنیا له‌ بێركلی پێشكه‌ش كراوه‌ و له‌گه‌ڵ ده‌قی وتاره‌كه‌ی دارتمۆس جیاوازی هه‌یه‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌ ئه‌م دوو وتاره‌م تێهه‌ڵكێش كردووه‌ و جیاوازیی وتاره‌كه‌ی زانكۆی كالیفۆرنیام خستووه‌ته‌ ناو ئه‌م جۆره‌ كه‌وانه‌وه‌ [[…]]. ئه‌م وتاره‌ یه‌كێكه‌ له‌ ده‌قه‌ گرنگ و بنه‌ڕه‌تییه‌كانی فوکۆ، به‌ تایبه‌ت ئه‌و ده‌قانه‌ی كه‌ ده‌كه‌ونه‌ نێوان ساڵانی ١٩٧٦-١٩٨٤.

سەروان ئەحمەد ئەم گوتارەی وەرگێڕاوە و ژنەفتن وەک کتێبی ئەلیکترۆنی (فایلی pdf) بڵاوی دەکاتەوە. (دەتوانن لە سەرەوە ئەم کتێبە دابگرن)

The post مه‌سیحییه‌ت و دانپێدانان appeared first on ژنەفتن.

 ئه‌و گرنگییه‌ی كه‌ فوكۆ ده‌یداته‌ به‌رهه‌مه‌كانی هه‌ریه‌ك له‌ نیچه‌، فرۆید و ماركس، له‌به‌ر ده‌ستنیشانكردنی سنووری پانتایی بیركردنه‌وه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تیی مۆدێرن و ڕۆڵی‌ بنیاتنه‌رانه‌ی ئه‌وانه‌ له‌ دامه‌زراندنی هێرمنۆتیكی مۆدێرن و میتۆدی نوێی ڕاڤه‌كردن. به‌ باوه‌ڕی فوکۆ، هه‌ریه‌كه‌ له‌م فه‌یله‌سوفانه‌ په‌یوه‌ندیی نێوان ده‌سه‌ڵات و ئیپستیمه‌ یاخود سیسته‌می زانین ده‌ستنیشان ده‌كه‌ن. بۆ ماركس ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌ له‌ شێوه‌ی په‌یوه‌ندیی نێوان فۆرمی ئه‌ندێشه‌ و ده‌سه‌ڵاتی ئابووری ده‌رده‌كه‌وێت؛ به‌ ده‌ربڕینێكی تر، په‌یوه‌ندیی نێوان ده‌سه‌ڵات و ئیپستیمه‌، په‌یوه‌ندیی نێوان «ژێرخان» و «سه‌رخان» ده‌نوێنێت. بۆ فرۆید، په‌یوه‌ندیی نێوان ده‌سه‌ڵات و ئیپستیمه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای په‌یوه‌ندیی نێوان ئاره‌زوو و ئیپستیمه‌ ده‌ستنیشان ده‌كرێت. بۆ نیچه‌ش، هه‌موو فۆرمه‌كانی بیركردنه‌وه‌ و ئیپستیمه‌ كۆمه‌ڵێ ده‌ركه‌وته‌ی جۆراوجۆری «ویستی هێز»ن. هه‌ریه‌كه‌ له‌م فه‌یله‌سوفانه‌‌ هه‌وڵده‌ده‌ن جۆرێك ڕاڤه‌ سه‌باره‌ت به‌ بارودۆخی مرۆیی تیۆریزه‌ بكه‌ن؛ ڕاڤه‌گه‌لێك كه‌ له‌ژێر ئاسته‌كاندا، بوونی لێكدژیی نێوان به‌رژه‌وه‌ندییه‌كان و ده‌سه‌ڵات له‌ ئاستی ڕێكخستنی كۆمه‌ڵایه‌تی، له‌ ده‌روونی تاك و له‌ هه‌موو مرۆڤایه‌تیدا، به‌ شێوه‌یه‌كی كاریگه‌ر بدۆزنه‌وه‌ و ئاشكرا بكه‌ن. ئه‌م ڕاڤانه‌، به ‌تایبه‌ت ڕاڤه‌كانی نیچه‌ و فرۆید، نه‌ك ته‌نها ئاشكرایان كرد كه‌ كرده‌ی ڕاڤه‌ بووه‌ به‌ ئه‌ركێكی ناكۆتای هه‌ر پانتاییه‌كی ئیپستمی، به‌ڵكه‌ نیشانیان دا كه‌ هیچ بابه‌تێكی بنچینه‌یی یا هه‌قیقه‌تێكی بنه‌ڕه‌تی كه‌ چاوه‌ڕێی ڕاڤه‌كردن بێت، بوونی نییه‌. به‌ وته‌ی فوكۆ، به‌رهه‌مه‌كانی نیچه‌، فرۆید و ماركس، ڕاڤه‌ی ڕاڤه‌ن؛ ڕاڤه‌كردنی ڕوانگه‌ی بۆرژوازیی سه‌باره‌ت به‌ به‌رهه‌مهێنان (ماركس)، ڕاڤه‌كردنی خه‌ونێك كه‌ نه‌خۆش ده‌یگێڕێته‌وه‌ (فرۆید) و، ڕاڤه‌كردنی مانای وشه‌كان‌ (نیچه‌). ماركس جیاوازی ده‌كات له‌نێوان دوو فاكته‌ردا؛ فاكته‌رێك كه‌ به«ژێرخان/base»، و فاكته‌رێك كه‌ به «سه‌رخان/superstructure» ناوی ده‌بات؛ بۆ ماركس، «ژێرخان» بریتییه‌ له‌ كۆی په‌یوه‌ندییه‌كانی به‌رهه‌مهێنان له‌ هه‌ر كۆمه‌ڵگایه‌كدا و، «سه‌رخان» ڕه‌هه‌ندی ئایدیۆلۆژیی واته‌ كولتووری، ئه‌خلاقی، سیاسی، ئایینی و یاسایی كۆمه‌ڵگا ده‌گرێته‌وه‌. به‌ بۆچوونی ماركس، ئێمه‌ ده‌توانین له‌ ڕێی دۆزینه‌وه‌ی لۆجیكی كاركردنی ئه‌م دوو فاكته‌ره‌ و په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوانیان، واقیعییه‌تی سیسته‌می بۆرژوازیی و ئایدیۆلۆژیاكه‌ی كه «شێوه‌ی پێچه‌وانه‌ی واقیعییه‌ته‌ و، ده‌بێت وه‌ك هۆشیاری درۆیین دابنرێت»، یاساكانی جووڵه‌ی به‌رهه‌مهێنانی سه‌رمایه‌داری بدۆزینه‌وه‌؛ به‌ دۆزینه‌وه‌ی لۆجیكی ئه‌م جووڵه‌یه‌ش، ئه‌و واقیعییه‌ته‌ی كه‌ به‌رده‌وام ئاڵۆز ده‌ینواند، یا به ‌وته‌ی خۆی، ئه‌و واقیعییه‌ته‌ی كه‌ په‌یوه‌سته‌ به «دنیای باوه‌ڕه‌ چه‌قبه‌ستووه‌كان»ـه‌وه‌، بدۆزینه‌وه‌. له‌لایه‌كی تره‌وه‌، فرۆید به‌ دۆزینه‌وه‌ی شوێن و میكانیزمی ناخودئاگایی له‌ ژیانی ده‌روونیی مرۆڤدا، هه‌وڵیدا پاڵنه‌ره‌‌ بنچینه‌ییه‌كانی ڕه‌فتاره‌كان و ئه‌وه‌ی كه‌ به‌ كرده‌ی ئاگایی مرۆڤ داده‌نرێت، بدۆزێته‌وه‌ و، ده‌ریخست كه‌ ده‌بێت له‌ ڕێی نیشانه‌ی نه‌خۆشییه‌كانه‌وه‌ یا ڕه‌مزه‌كانه‌وه‌ كه‌ له‌ جیاتیی خواسته‌ ڕاسته‌قینه‌كان درده‌بڕدرێن، له‌ ئاستی ئاگایی مرۆڤه‌وه‌ بۆ ناخوئاگایی بجووڵێین. به‌م شێوه‌یه‌‌، میتۆدێك ده‌خاته‌ به‌رده‌م ئێمه‌ كه‌ له‌ لێكدانه‌وه‌ی خه‌ونه‌كان، شارستانیه‌ت، ڕاڤه‌كردنی كولتووری و هونه‌ریدا، به‌كار ده‌هێنرێت. ماركس، هه‌رچه‌نده‌ كرده‌ی گۆڕینی جیهان له‌ به‌رامبه‌ر ڕاڤه‌كردنی جیهاندا داده‌نێت، ڕێگه‌یه‌كی تازه‌ بۆ ڕاڤه‌كردنی زه‌مینه‌ی ئابووریی سیاسی، دۆزینه‌وه‌ی واقیعییه‌تی په‌یوه‌ندییه‌كانی به‌رهه‌مهێنان، شێوازی ئیشكردنی سه‌رخانی سیسته‌می بۆرژوازیی و سته‌مكاریی سیسته‌می سه‌رمایه‌داری ده‌كاته‌وه‌. فرۆیدیش به‌ گرنگیدان به‌ نیشانه‌ و سیمبۆڵه‌ ڕۆژانه‌یی و په‌رشه‌كان، توانی ڕێگایه‌ك بۆ دۆزینه‌وه‌ی ئه‌و مانایانه‌ی كه‌ له‌ ناخودئاگایی مرۆڤدا شاردراونه‌ته‌وه‌، یاخود ئه‌و مانایانه‌ی كه‌ به‌ شێوه‌ی ڕه‌مز ده‌رده‌كه‌ون، بدۆزێته‌وه‌. وه‌ك ده‌رده‌كه‌وێت فرۆید زیاتر له‌ ماركس ڕێگایه‌ك بۆ هێرمنۆتیكی مۆدێرن ده‌كاته‌وه‌؛ و گرنگتر له‌وه‌ش فرۆید ئه‌و میكانیزمانه‌ی به‌رهه‌مهێنانی مانای دۆزییه‌وه‌ كه‌ ئامانجیان شاردنه‌وه‌ی ماناكانی تره‌. به‌ڵام ئه‌وه‌ی له‌م گوتاره‌دا بۆ فوكۆ گرنگه‌، نیچه‌یه‌، چون مێژووی هێرمنۆتیكی مۆدێرن به‌ نیچه‌ ده‌ستپێده‌كات؛ هێرمنۆتیكی مۆدێرن له‌سه‌ر پایه‌ی تێڕوانین بۆ هه‌قیقه‌ت دامه‌زراوه‌. به‌ مانایه‌كی تر، باوه‌ڕبوون به‌ هه‌قیقه‌تی ڕه‌ها، باوه‌ڕبوونه‌ به‌ تاكڕاڤه‌یی؛ باوه‌ڕبوون به‌ فره‌یی هه‌قیقه‌ت، باوه‌ڕكردنه‌ به‌ فره‌یی ڕاڤه‌كان؛ هێرمنۆتیكی مۆدێرن له‌سه‌ر بنه‌مای فره‌یی ڕاڤه‌كان بنیاتنراوه‌. ئه‌وه‌ نیچه‌یه‌ كه‌ باوه‌ڕی به‌ هه‌قیقه‌ت نییه‌ و ته‌نها له‌ سنووری ڕاڤه‌كاندا ده‌وه‌ستێت؛ ئه‌و ده‌ڵێت: «هه‌قیقه‌ت شتێك نییه‌ كه‌ له‌ شوێنێكدا بێت تا بدۆزرێته‌وه، به‌ڵكه‌ شتێكه‌ كه‌ ده‌بێت بخوڵقێنرێت»؛ هه‌قیقه‌تی پێشدراو بوونی نییه‌؛ نیچه‌ ده‌ڵێت ئه‌وه‌ خواستی ئێمه‌یه‌ كه‌ جیهان ڕاڤه‌ ده‌كات، «هه‌قیقه‌ت هاوكێشه‌یه‌كه‌ بۆ ویستی هێز»؛ «هه‌قیقه‌ت بوونی نییه‌، به‌ڵكه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌یه‌ ڕاڤه‌ی فره‌جۆره»؛ هه‌قیقه‌ت هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ ڕاڤه‌ی ئێمه‌ بۆ جیهان؛ ڕاڤه‌ی ئێمه‌ش هه‌مان ویستی هێزه‌؛ هه‌قیقه‌ت بێلایه‌ن نییه‌، هه‌قیقه‌ت، ویستی داوه‌ریی و عه‌داله‌ته‌؛ هه‌قیقه‌ت ته‌نها ڕواڵه‌تێكی ڕه‌مزییه‌ كه‌ له‌ پشتییه‌وه‌ ویستی هێز شاردراوه‌ته‌وه‌؛ ئێمه‌ واقیعییه‌ت ڕاڤه‌ ناكه‌ین، به‌ڵكه‌ شێوه‌ی ده‌ركه‌وتنه‌كانی واقیعییه‌ت ڕاڤه‌ ده‌كه‌ین. به‌ ده‌ربڕینێكی تر، ئه‌وه‌ی كه‌ ئێمه‌ ڕاڤه‌ی ده‌كه‌ین ڕاڤه‌یه‌كی جیهان و شته‌كانه‌ كه‌ پێشتر خراوه‌ته‌ڕوو؛ كه‌واته‌ ڕاڤه‌ی ئێمه‌، ڕاڤه‌كردنی ڕاڤه‌یه‌: زه‌وتكردنی ڕاڤه‌كانی تر. (و. كوردی)

سه‌رچاوه‌ی ئه‌م وه‌رگێڕانه‌:

میشل فوكو، «نیچه‌، فروید، ماركس»، ت: افشین جهاندیده‌، ص 3-14.

میشل فوكو، «نیچه‌، فروید، ماركس»، در: تئاتر فلسفه‌، ت: نیكو سرخوش و افشین جهاندیده‌، چاپ دوم، تهران 1390، نشر نی، ص 7-28.

M. Foucault, Nietzsche, Freud, Marx, in: essential works of Foucault 1954-1984, editor: Paul Rabinow and Others, Pp 269-278.

كاتێك به‌رنامه‌ی ئه‌م «مێزگرد»ـه‌م پێ پێشنیار كرا، زۆر سه‌رنجڕاكێش، به‌ڵام هاوكات ئێجگار سه‌خت و دژوار كه‌وته‌ به‌رچاوم. كه‌واته‌ من ڕێگه‌یه‌كی كورتتر پێشنیار ده‌كه‌م: چه‌ند گریمانه‌یه‌ك له‌ زه‌مینه‌ی ته‌كنیكه‌كانی ڕاڤه‌كردن[1]لای هه‌ریه‌ك له‌ ماركس، نیچە و فرۆید پێشكه‌ش بكه‌م.

له ‌ڕاستیدا، وا دێته‌ پێش چاوم له‌ پشت ئه‌م تێگانه‌وه‌‌ خه‌ونێك شاردراوه‌ته‌وه‌؛ خه‌ونی ئه‌مه‌ی كه‌ ڕۆژێك بتوانرێت كۆمه‌ڵه‌یه‌كی گشتی، واته‌ جۆرێك ئینسكلۆپیدیای ته‌واوی ته‌كنیكه‌كانی ڕاڤه‌كردن، ته‌كنیكگه‌لێك كه‌ له‌ سه‌رده‌می زمانزانه‌ یۆنانییه‌كانه‌وه‌ تا به‌ ئه‌مڕۆ ناسیومانن، ده‌سته‌به‌ر بكات. پێموایه‌ تا ئێستا چه‌ند به‌شێكی كه‌م له‌م ئینسكلۆپیدیا گه‌وره‌یه‌ [ـی ته‌كنیكه‌كانی ڕاڤه‌كردن] نووسراوه‌ و كاری له‌سه‌ر كراوه‌.

پێم وایه‌ وه‌ك ده‌روازه‌یه‌كی گشتی بۆ ئایدیای مێژووی ته‌كنیكه‌كانی ڕاڤه‌كردن، ده‌توانرێت بگوترێت كه‌ زمان، هه‌رچۆنێك بێت، به ‌تایبه‌ت له‌ كولتووره‌ هیندۆئه‌وروپاییه‌كاندا، هه‌میشه‌ دوو جۆر گومان[suspicion]ـی دروست كردووه‌:

یه‌كه‌م: ئه‌م گومانه‌ی كه‌ زمان به‌ ڕاستی ئه‌و شته‌ ناڵێت، كه‌ ده‌یڵێت؛ [ئه‌و شته‌ی كه‌ زمان ده‌ریده‌بڕێت، به‌ وردی هه‌مان ئه‌و شته‌ نییه‌ كه‌ ده‌یه‌وێت ده‌ریببڕێت]؛ له ‌ڕاستیدا، ئه‌و مانایه‌ی كه‌ به‌ده‌ست دێت و ده‌ستبه‌جێ ئاشكرا ده‌بێت، ڕه‌نگه‌ ته‌نها كه‌مترین مانایه‌ك بێت كه‌ مانایه‌كی تر ده‌شارێته‌وه‌، سنوورداری ده‌كات‌ و له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا ده‌یگوازێته‌وه‌. ئه‌م مانایه‌ی تر هه‌م به‌هێزترین مانایه‌ و هه‌م هاوكات مانای بنچینه‌یی و«شاردراو»‌ـه‌یه‌ و ده‌كه‌وێته‌ توێژاڵی ژێره‌وه‌ [ی زمانه‌وه‌]. ئه‌مه‌ هه‌مان ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ یۆنانییه‌كان پێیان ده‌وت allegoria[نیشانه‌ی ڕه‌مزیی] و hyponoia[حه‌دس و گومان، مانای نێواخنی‌].

دووه‌م: له‌ لایه‌كی تره‌وه‌، زمان ئه‌م گومانه‌ دێنێته‌ ئاراوه‌ كه‌ به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان، له‌ فۆرمی به‌رته‌سكی وته‌یی خۆی سه‌رتر ده‌چێت، [زمان، له‌ سنووری قه‌تیسی كه‌لامی خۆی تێده‌په‌ڕێت]، چون له‌ جیهاندا شتگه‌لێكی تریش هه‌ن كه‌ قسه‌ ده‌كه‌ن و له‌ توخمی زمان نین و ناگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ ڕیشه‌ی زمان. به ‌كورتی، دواجار ده‌شێت سرووشت، ده‌ریا، گیانه‌وه‌ران، خشه‌ی گه‌ڵای دره‌خته‌كان، ڕوخساره‌كان، ده‌مامكه‌كان و ئه‌و شمشێرانه‌ی كه‌ به‌ شێوه‌ی خاچ له‌سه‌ر یه‌ك دانراون، قسه‌ بكه‌ن؛ ده‌شێت زمانێك هه‌بێت كه‌ به ‌شێوه‌یه‌كی نا-وته‌یی داڕێژرابێت و به‌كار بهێنرێت. تاڕاده‌یه‌ك ئه‌مه‌ هه‌مان ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ یۆنانییه‌كان به‌semainon[نیشانه‌] ناویان ده‌برد.

ئه‌م دوو فۆرمه‌ی گومان كه‌ پێشتر لای یۆنانییه‌كان ده‌ركه‌وتن، له‌ناو نه‌چوون و هێشتاكه‌ هه‌ر ماون و له‌گه‌ڵماندان، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی درووست له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م به‌دواوه‌ جارێكی تر كه‌وتینه‌ سه‌ر ئه‌م باوه‌ڕه‌ی كه‌ ده‌شێت جووڵه‌ بێده‌نگه‌كان، نه‌خۆشییه‌كان و هه‌ر ده‌نگه‌ده‌نگێكی تریش له‌ ده‌ورووبه‌رماندا قسه‌ بكه‌ن و قسه‌كه‌ر بن؛ ئێمه‌ زیاتر له‌ هه‌ر كاتێك گوێ له‌‌م زمانه‌ ڕه‌خساوانه‌ ده‌گرین و هه‌وڵده‌ده‌ین له‌ژێر وشه‌ داپۆشراوه‌كانه‌وه‌، گوتارێكی بنچینه‌یی تر ده‌رك بكه‌ین [و بدۆزینه‌وه‌].

من پێم وایه‌ هه‌موو كولتوورێك، مه‌به‌ستم هه‌ر فۆرمێكی كولتوورییه‌‌ له‌ شارستانییه‌تی ڕۆژئاوا، سیسته‌می ڕاڤه‌كردن، ته‌كنیكه‌كان، میتۆده‌كان و شێوازگه‌لێكی تایبه‌تیی خۆی هه‌بووه‌ له‌ گومانكردن له‌ زمان؛ واته‌ گومان له‌مه‌ی كه‌ زمان ده‌یه‌وێت شتێك بڵێت به‌ده‌ر له‌و شته‌ی كه‌ ده‌یڵێت، به‌ده‌ر له‌و شته‌ی كه‌ لێی تێده‌گات؛ و گومان له‌مه‌ی كه‌ زمان له‌ شوێنێكی به‌ده‌ر له‌ زمانه‌؛ [زمان، له‌ شوێنێكدا بوونی هه‌یه‌‌ كه‌ زمانی تێدا نییه و ده‌توانرێت له‌ ده‌ره‌وه‌ی زمانه‌وه‌، زمانێكی تر بدۆزرێته‌وه‌‌]. كه‌واته‌ ده‌بێت بۆ بنیاتنانی سیسته‌مه‌كان، یاخود وه‌ك چۆن له‌ سه‌ده‌ی هه‌ڤده‌یه‌مدا ده‌یانووت، بۆ ئاماده‌كردنی خشته‌یه‌ك له‌ ته‌واوی ئه‌م سیسته‌مانه‌ی ڕاڤه‌كردن، هه‌نگاو بنرێت.

به‌ بۆچوونی من، بۆ تێگه‌یشتنی ئه‌مه‌ی كه‌ له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌مدا چ سیسته‌مێكی ڕاڤه‌كردن بنیات نرا و دواجار تێگه‌یشتن له‌وه‌ی كه‌ ئێمه‌ تا به ‌ئه‌مڕۆ په‌یوه‌ستین به‌كام سیسته‌می ڕاڤه‌كردنه‌وه‌، ده‌بێت مه‌رجه‌عێكی كۆن یا ته‌كنیكێكی تایبه‌ت له‌به‌رچاو بگرین كه‌ بۆ نموونه‌ له‌ سه‌ده‌ی شانزه‌یه‌مدا بوونی هه‌بووه‌. له‌م سه‌رده‌مه‌دا [سه‌ده‌ی شانزه‌یه‌م]، ئه‌وه‌ هاوشێوه‌یی[2]بوو كه‌ سیسته‌می ڕاڤه‌كردنی ده‌ڕه‌خساند، واته‌ هه‌م دوورنمای گشتیی ڕاڤه‌كردن و پێگه‌كه‌ی، هه‌م كه‌مترین یه‌كه‌یه‌ك [ـی مه‌عریفی] كه‌ ده‌بوو‌ ڕاڤه‌كردن لێكۆڵینه‌وه‌ی له‌سه‌ر بكات؛ له‌ هه‌ر شوێنێكدا كه‌ هاوشێوه‌ییه‌ك هه‌بووایه‌، له‌ هه‌ر جێگایه‌كدا كه‌ شته‌كان هاوشێوه‌ی یه‌كتر بوونایه‌، ئه‌وه ‌شتێك هه‌بووه‌ كه‌ ده‌یویست بگوترێت و ده‌كرا ڕه‌مزشكێنی بكرێت؛ چاك ده‌زانین كه‌ هاوشێوه‌یی و ته‌واوی ئه‌و گریمانانه‌ی كه‌ وه‌ك مانگ به‌ ده‌وریدا ده‌سووڕێنه‌وه‌، ڕۆڵێكی گرنگیان له‌ گه‌ردوونناسی، گیاناسی، گیانه‌وه‌رناسی و فه‌لسه‌فه‌ی سه‌ده‌ی شانزه‌یه‌مدا گێڕاوه‌. له ‌ڕاستیدا، له‌ ڕوانگه‌ی ئێمه‌ی مرۆڤانی سه‌ده‌ی بیسته‌مه‌وه‌، ته‌واوی ئه‌م تۆڕه‌ی وه‌كیه‌كییه‌كان تاڕاده‌یه‌ك تۆڕێكی نادیار و ئاڵۆز و تێكچڕژاوه‌. به‌ڵام له‌ ڕاستیدا، كۆمه‌ڵه‌ی هاوشێوه‌ییه‌كان له‌ سه‌ده‌ی شانزه‌یه‌مدا، كۆمه‌ڵه‌یه‌كی ته‌واو سیستماتیك و ڕێكخراو بوو. به‌ لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ پێنج گریمانه‌ی گرنگ و ده‌ستنیشانكراو بوونی هه‌بوو:

1. گریمانه‌یconvenentia[وێكهاتنه‌وه‌]؛ یا هاوده‌قی و گونجان (بۆ نموونه‌، هاوده‌قیی ڕۆح له‌گه‌ڵ جه‌سته‌دا، یا سازگاریی زنجیره‌ی گیانه‌وه‌ریی له‌گه‌ڵ زنجیره‌ی گیاییدا).
2. گریمانه‌ی sympatheia[چوونیه‌كی]؛ یا هاوده‌نگی (بۆ نموونه‌، وه‌كیه‌كی و هاوده‌نگیی ڕووكاره‌كان له‌ جه‌وهه‌ره جیاوازه‌كاندا).
3. گریمانه‌ی emulatio[ ڕكابه‌رێتی و لاساییكردنه‌وه‌]؛ كه‌ هاوته‌ریبی ئێجگار سه‌یری تایبه‌تمه‌ندییه‌كانه‌ له‌ جه‌وهه‌ره‌كاندا یا له‌ بوونه‌وه‌ره‌ جیاوازه‌كاندا، به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ وه‌ك بڵێی تایبه‌تمه‌ندییه‌كان له‌م یان له‌و جه‌وهه‌ره‌دا، ڕه‌نگدانه‌وه‌ی یه‌كتر بن (بۆ نموونه‌، پۆرتا[فه‌یله‌سووفی ئیتاڵیایی سه‌ده‌ی هه‌ڤده‌یه‌م] ڕوونی ده‌كاته‌وه‌ كه‌ ڕوخساری مرۆڤ به‌ حه‌وت به‌شه‌ جیاوازه‌كه‌یه‌وه‌ جۆرێكه‌ له‌ ڕكابه‌رێتی و لاساییكردنه‌وه‌ی ئاسمان و حه‌وت ئه‌ستێره‌كه‌ی.
4. گریمانه‌یsignatura[واژۆ]، كه‌ وێنه‌ی تایبه‌تمه‌ندییه‌كی نائاشكرا و شاراوه‌یه‌ له‌ناو تایبه‌تمه‌ندییه‌ ئاشكراكانی تاكدا.
5. و دواجار، گریمانه‌یanalogie، [لێكچوونی ڕه‌مزیی]كه‌ وه‌كیه‌كیی په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان دوو یا چه‌ند جه‌وهه‌رێكی جیاوازه‌.

كه‌واته‌ له‌م سه‌رده‌مه‌دا، [سه‌ده‌ی شانزه‌یه‌م]، تیۆریی نیشانه‌ و ته‌كنیكه‌كانی ڕاڤه‌كردن له‌سه‌ر پێناسه‌یه‌كی ته‌واو ڕوونی تێكڕای چه‌شنه‌ ڕه‌خساوه‌كانی هاوشێوه‌یی وه‌ستا بوو و، دوو مه‌عریفه‌ی ته‌واو جیاوازی به‌رهه‌م ده‌هێنا: cognitio[مه‌عریفه‌ت] كه‌ به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان بوارگه‌یه‌ك بوو هاوته‌ریب له‌ هاوشێوه‌ییه‌كه‌وه‌ بۆ هاوشێوه‌یه‌كی تر؛ و divination[غه‌یبزانی] كه‌ مه‌عریفه‌یه‌كی قووڵ بوو، و له‌ هاوشێوه‌یه‌كی ڕووكه‌شه‌وه‌ ده‌چووه‌ سه‌ر هاوشێوه‌یه‌كی قووڵتر. ته‌واوی ئه‌م هاوشێوه‌ییانه‌، له‌ بنه‌ڕه‌تدا كۆده‌نگیی جیهانێك‌ ئاشكرا ده‌كه‌ن كه‌ بنیاتیان ده‌نێت؛ ئه‌م هاوشێوه‌ییانه‌ ده‌كه‌ونه‌ خاڵی به‌رامبه‌ری هاوشێوه‌یی simulacrum[هاوشێوه‌نما، خۆنوێن‌]، واته‌ هاوشێوه‌ییه‌كی درۆیین كه‌ له‌سه‌ر جیاوازیی و ناهاوشێوه‌یی خواوه‌ند و شه‌یتان وه‌ستاوه‌.

***

ئه‌گه‌رچی ئه‌م ته‌كنیكانه‌ی ڕاڤه‌كردنی سه‌ده‌ی شازده‌یه‌م به‌هۆی گۆڕانی ئه‌ندیشه‌ی ڕۆژئاوا له‌ سه‌ده‌ی هه‌ڤده‌یه‌م و هه‌ژده‌یه‌مدا هه‌ڵپه‌سێردران، و ئه‌گه‌رچی ڕه‌خنه‌ی بیكنیی و دیكارتیی له‌ هاوشێوه‌یی، ڕۆڵێكی گه‌وره‌ی بینی له‌ كه‌نارخستنی ئه‌م ته‌كنیكانه‌دا، به‌ڵام بیرمه‌ندانی سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م و به‌تایبه‌ت ماركس، نیچە و فرۆید جارێكی تر ئه‌گه‌ری نوێی ڕاڤه‌كردنیان خسته‌ به‌رده‌م ئێمه‌ و دووباره‌ ئه‌گه‌ری یه‌كهێرمنۆتیك[Hermeneutique]ـی جیاوازیان دامه‌زراند.

كتێبی یه‌كه‌می سه‌رمایه‌[ـی ماركس][3]، چه‌ند ده‌قێكی وه‌ك له‌دایكبوونی تراژیدیا[4] و ڕه‌چه‌ڵه‌كناسیی ئه‌خلاق[5][ـی نیچە] و لێكدانه‌وه‌ی خه‌ونه‌كان[ی فرۆید][6]، سه‌رله‌نوێ ده‌مانخه‌نه‌وه‌ به‌رده‌م ته‌كنیكه‌كانی ڕاڤه‌كردن. كاریگه‌ری ئه‌م شۆكه‌ و جۆره‌ برینێك كه‌ ئه‌م به‌رهه‌مانه‌ له‌ناو ئه‌ندێشه‌ی ڕۆژئاوادا دروستی ده‌كه‌ن، ڕه‌نگه‌ له‌مه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتبێت كه‌ ئه‌م به‌رهه‌مانه‌ سه‌رله‌نوێ له‌ پێش چاوماندا شتێكیان درووست كرده‌وه‌ كه خودی‌ ماركس له‌ شوێنێكدا به‌ «نووسینی هیرۆگلیفی» ناوی ده‌بات. ئه‌م پرسه‌ش ئێمه‌ی خستووه‌ته‌ دۆخێكی ئازارده‌ر و دژواره‌وه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ی ئه‌م ته‌كنیكانه‌ی ڕاڤه‌كردن په‌یوه‌ندیان به‌ خودی خۆمانه‌وه‌ هه‌یه‌[و خۆمان بابه‌تی ڕاڤه‌ین] و ئێمه‌ی ڕاڤه‌كاران له‌ میانه‌ی ئه‌م ته‌كنیكانه‌دا، ده‌ستمان به‌ ڕاڤه‌كردنی خۆمان كردووه‌. له‌ به‌رامبه‌ردا، ده‌بێت به‌هۆی هه‌مان ئه‌و ته‌كنیكانه‌وه‌، ڕاڤه‌كاره‌كان واته‌ نیچە، فرۆید و ماركس بخه‌ینه‌ ژێر پرسیاره‌وه‌، به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ به‌رده‌وام له‌ یه‌ك گه‌مه‌ی هه‌میشه‌یی ئاوێنه‌كاندا پێچه‌وانه‌ ببینه‌وه‌.

فرۆید له‌ شوێنێكدا ده‌ڵێت سێ برینی[7]گه‌وره‌ خرایه‌ ناو جه‌سته‌ی كولتووری نه‌رجسیی ڕۆژئاواوه‌: برینێك كه‌ كۆپه‌رنیكۆس له‌ زانستی گه‌ردوونناسییدا هێنایه‌ ئارا؛ برینێك كه‌ داروین به‌ دۆزینه‌وه‌ی ئه‌مه‌ی كه‌ مرۆڤ له‌ نه‌وه‌ی مه‌یموونه‌، خستییه‌ كولتووری به‌رزه‌فڕ [ـی مرۆڤگه‌رایی] ڕۆژئاواوه‌؛ و برینێك كه‌ خودی فرۆید به‌ دۆزینه‌وه‌ی ئه‌مه‌ی كه‌ خودئاگایی له‌سه‌ر ناخودئاگایی ڕاوه‌ستاوه‌، و [عه‌قڵانییه‌تی] ڕۆژئاوای خسته‌ به‌رده‌م گومانه‌وه‌. ئێستا له‌ خۆم ده‌پرسم ئایا ناتوانرێت بگوترێت كه‌ فرۆید، نیچە و ماركس ئێمه‌یان له‌ناو بازنه‌ی كاری ڕاڤه‌كردندا داناوه‌؛ ڕاڤه‌یه‌ك كه‌ به‌رده‌وام به‌سه‌ر خۆیدا قڵپ ده‌بێته‌وه‌ و له‌ چوارده‌وری ئێمه‌دا و بۆ ئێمه‌، چه‌ندین ئاوێنه‌یان دروست كردووه‌ كه‌ وێنه‌كان بۆ ئێمه‌ پێچه‌وانه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌ و برینه‌ ناكۆتاكانی ئه‌م وێنانه‌ نه‌رجسییه‌تی ئه‌مڕۆی ئێمه‌ پێكده‌هێنن؟ به‌هه‌رحاڵ، ده‌مه‌وێت له‌م باره‌یه‌وه‌ چه‌ند پێشنیارێك بخه‌مه‌ڕوو. وادێته‌ به‌رچاوم كه‌ نیچە، فرۆید و ماركس نیشانه‌كانیان له‌ كولتووری ڕۆژئاوادا به‌ ژماره‌ زۆر نه‌كردووه‌، هیچ مانایه‌كی تازه‌یان نه‌به‌خشیوه‌ته‌ شتێكی به‌ده‌ر له‌ مانا؛ شتێك كه‌ خۆی له‌ سه‌ره‌تاوه‌ مانادار نه‌بووبێت. له ‌ڕاستیدا، ئه‌وان به‌ گشتی، چییه‌تیی نیشانه‌ و شێوه‌ی ڕاڤه‌كردنی نیشانه‌یان گۆڕیوه‌؛ ڕێگه‌یه‌ك كه‌ ده‌كرا نیشانه‌ی پێ ڕاڤه‌ بكرێت.

به‌هۆی فرۆید، ماركس و نیچەوه‌، نیشانه‌كان له‌ فه‌زایه‌كی ته‌واو جیاوازدا و له‌سه‌ر بنه‌مای ڕه‌هه‌ندێك پۆلێن كران كه‌ ده‌توانرێت به‌ ڕه‌هه‌ندی قووڵایی ناو بنرێت؛ ئه‌ڵبه‌ته‌ به‌و مه‌رجه‌ی كه‌ مه‌به‌ست له‌ ڕه‌هه‌ندی قووڵایی نه‌ك ناوه‌كێتی به‌ڵكه‌ به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، ده‌ره‌كێتی بێت.

یه‌كه‌مین پرسیارێك كه‌ ده‌مه‌وێت بیخه‌مه‌ ڕوو ئه‌مه‌یه‌ كه‌ ئایا نیچە، فرۆید و ماركس فه‌زای دابه‌شكاریی یان به‌ قووڵی نه‌گۆڕیوه‌، فه‌زایه‌ك كه‌ تێیدا نیشانه‌كان ده‌توانن نیشانه‌ بن؟

له‌ سه‌ده‌ی شانزه‌یه‌مدا- كه‌ من ئه‌وم وه‌ك مه‌رجه‌ع و پێودانگێك له‌به‌رچاو گرت- نیشانه‌كان به‌ شێوه‌یه‌كی هاوچه‌شن و یه‌كده‌ست له‌ فه‌زایه‌كدا ده‌چنران و داده‌ڕێژران، كه‌ هه‌مان فه‌زا خۆشی له‌ ته‌واوی لایه‌نه‌كانه‌وه‌ هاوچه‌شن و یه‌كده‌ست بوو؛ نیشانه‌ زه‌مینییه‌كان بۆ ئاسمان ده‌نێردران یا بۆ جیهانی ژێره‌وه‌ و ئه‌م نیشانانه‌ له‌ مرۆڤه‌وه‌ بۆ گیانه‌وه‌ر ده‌گه‌ڕانه‌وه‌ یا له‌ گیانه‌وه‌ره‌وه‌ بۆ گیا و به ‌پێچه‌وانه‌شه‌وه‌. له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م به‌ دواوه‌ و به‌هۆی فرۆید، ماركس و نیچەوه‌، نیشانه‌كان له‌ فه‌زایه‌كی ته‌واو جیاوازدا و له‌سه‌ر بنه‌مای ڕه‌هه‌ندێك پۆلێن كران كه‌ ده‌توانرێت به‌ ڕه‌هه‌ندی قووڵایی ناو بنرێت؛ ئه‌ڵبه‌ته‌ به‌و مه‌رجه‌ی كه‌ مه‌به‌ست له‌ ڕه‌هه‌ندی قووڵایی نه‌ك ناوه‌كێتی[8] به‌ڵكه‌ به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، ده‌ره‌كێتی[9] بێت.

من به‌ شێوه‌یه‌كی تایبه‌ت بیر له‌و مشتوومڕه‌ دوورودرێژه‌ی نیچە ده‌كه‌مه‌وه‌ كه‌ هه‌میشه‌‌ له‌گه‌ڵ قووڵاییدا ده‌یكات. لای نیچە، ڕه‌خنه‌ی قووڵایی یۆتۆپی، واته‌ ڕه‌خنه‌ی قووڵایی ئاگایی بوونی هه‌یه‌، قووڵاییه‌ك كه‌ نیچە وه‌ك داهێنانی گه‌وره‌ی فه‌یله‌سووفه‌كان ئاشكرای ده‌كرد و ڕه‌تی ده‌كرده‌وه‌؛ ئه‌م قووڵاییه‌ ئایدیاڵییه‌، گه‌ڕانێكی په‌تیی و ده‌روونیی هه‌قیقه‌ته‌ [قووڵایی یۆتۆپی، گه‌ڕانێكی په‌تییه‌ له‌ناوه‌وه‌ی هه‌قیقه‌تدا]. نیچە نیشانی ده‌دات كه‌ چۆن ئه‌م قووڵاییه‌ هه‌ڵگری خۆبه‌ده‌سته‌وه‌دان، دووڕوویی و په‌رده‌پۆشییه‌؛ به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ ڕاڤه‌كار له‌ كاتی ڕووماڵكردنی نیشانه‌كانی ئه‌م قووڵاییه‌ بۆ ڕه‌تكردنه‌وه‌یان، ده‌بێت به‌ شێوه‌ی هێڵێكی ستوونی له‌ سه‌ره‌وه‌ بۆ خواره‌وه‌ بچێت و نیشانی بدات كه‌ ئه‌م قووڵاییه‌ ناوه‌كێتییه‌‌ له ‌ڕاستیدا شتێكی جیاوازه‌ له‌و شته‌ی كه‌ ئه‌و ده‌یڵێت و په‌یوه‌ندیی نییه‌ به‌و شته‌وه‌ كه‌ ڕاڤه‌كا‌ر ئاشكرای ده‌كات؛ دواجار، ڕاڤه‌كه‌ر ده‌بێت [له‌ هێڵه‌ ستوونییه‌كه‌] بچێته‌ خواره‌وه‌ و به‌ وته‌ی نیچه «هه‌ڵكۆڵه‌ری چاكی قووڵاییه‌كان»(1) بێت.

به‌ڵام له‌ كاتی ڕاڤه‌كردندا، [ڕاڤه‌كا‌ر] ناتوانێت ئه‌م هێڵه‌ ستوونییه‌ بپێوێت و به ‌شێوه‌یه‌كی ستوونی له‌ سه‌ره‌وه‌ بۆ خواره‌وه‌ [له‌ ئاسته‌وه‌ بۆ قووڵایی] ئه‌م هێڵه‌ ببڕێت، مه‌گه‌ر ته‌نیا بۆ دروستكردنه‌وه‌ی ده‌ره‌كێتییه‌كی ڕووناكیده‌ر كه‌ شاردراوه‌ته‌وه‌ و داپۆشراوه‌‌. هه‌ر له‌م ڕووه‌وه‌، گه‌رچی ڕاڤه‌كار ده‌بێت وه‌ك هه‌ڵكۆڵه‌ر بچێته‌ قووڵاییه‌وه‌، به ‌پێچه‌وانه‌وه‌، جووڵه‌ی ڕاڤه‌كردن، چه‌شنی جووڵه‌ی یه‌ك ده‌رپه‌ڕیویی [یا چه‌شنی جووڵه‌ی ده‌رهاتن و هه‌ڵتۆقینێكه‌]؛ ده‌رپه‌ڕین پتر به‌رزاییه‌كه‌ كه‌ به‌رده‌وام قووڵایی- به‌ شێوه‌یه‌كی بنه‌ڕه‌تیئاشكراتر و بینراوتر له‌ ڕابردوو- له‌ به‌رزایی خۆیدا ده‌نوێنێته‌وه‌. به‌م شێوه‌یه‌، قووڵایی هه‌روه‌ك نهێنییه‌كی ته‌واو سه‌تحیی دروست و جێگیر ده‌كرێته‌وه‌، به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ فڕینی هه‌ڵۆكان و هه‌ڵگه‌ڕان به‌ كێودا و ته‌واوی ئه‌و ستوونێتییه‌ ئێجگار گرنگه‌ی له‌ زه‌رده‌شتدا، له‌ مانای وردی وشه‌دا، قڵپبوونه‌وه‌ی قووڵایین و دۆزینه‌وه‌ی ئه‌مه‌ی كه‌ قووڵایی هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ گه‌مه‌یه‌ك و لۆچیی سه‌تح [قووڵایی، لۆچبوون و نووشتانه‌وه‌ی ئاسته‌‌]. هه‌رچی جیهان له‌ به‌رامبه‌ر چاوی ئێمه‌دا قووڵتر بنوێنێت، ئه‌وكاته‌ تێده‌گه‌ین كه‌ ئه‌و شته‌ی كه‌ قووڵایی مرۆڤی بارهێناوه‌، هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ گه‌مه‌یه‌كی منداڵانه‌.

له‌ خۆم ده‌پرسم كه‌ ئایا ئه‌م شوێنمه‌ندیی[10]، ئه‌م گه‌مه‌ نیچەییه‌ له‌گه‌ڵ قووڵاییدا، شیاوی به‌راوردكردن نییه‌ له‌گه‌ڵ گه‌مه‌یه‌كی به ‌ڕواڵه‌ت جیاواز كه‌ ماركس له‌گه‌ڵ سه‌تحیگه‌رییدا[platitude] ئه‌نجامیدا؟ چه‌مكی سه‌تحیگه‌ریی لای ماركس زۆر گرنگه‌؛ ماركس له‌ ده‌ستپێكی سه‌رمایه‌دا، ڕوونی ده‌كاته‌وه‌ كه‌ چۆن به ‌پێچه‌وانه‌ی پرسیۆسـه‌وه‌، ئه‌و ده‌بێت بچێته‌ ناخی قووڵایی ته‌مه‌وه‌ تا به‌ ڕاستی نیشانی بدات كه‌ نه‌ هیوولاكان بوونیان هه‌یه‌ و نه‌ مه‌ته‌ڵه‌ قووڵه‌كان، له‌به‌رئه‌وه‌ی ته‌واوی ئه‌و قووڵاییه‌ی كه‌ له‌ جیهانبینی و چه‌مكسازیی بۆرژوازییدا هه‌یه‌ له‌باره‌ی‌ پاره‌، سه‌رمایه‌ و به‌هاوه‌، له‌ڕاستیدا هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ سه‌تحیگه‌ریی.

و بێگومان لێره‌دا ده‌بێت فه‌زایه‌كی ڕاڤه‌كردن به‌‌بیر بهێنرێته‌وه‌‌ كه‌ فرۆید دایمه‌زراند؛ فه‌زایه‌ك ئه‌ویش نه‌ك ته‌نها له‌ شوێنناسیی ناوداری خودئاگا و ناخودئاگا، به‌ڵكه‌ له‌ ڕێساگه‌لێك دروست بكرێت كه‌ بۆ توێژینه‌وه‌ی ده‌روونشیكارانه‌ و ڕه‌مزشكێنی ده‌روونشیكار له‌ ئاست ئه‌و شته‌ی كه‌ له‌ ڕه‌وتی «زنجیره»ـی گوتار و گفتوگۆدا ده‌وترێت، ڕێك بخرێت. و ده‌بێت شوێنمه‌ندییه‌كی ته‌واو ماتریاڵی به‌‌بیر بهێنرێته‌وه‌ كه‌ فرۆید گرنگییه‌كی زۆری بۆ داده‌نا؛ شوێنمه‌ندییه‌ك كه‌ تاكی نه‌خۆش ده‌خاته‌ ژێر نیگای زاڵ و ده‌ستدرێژیكه‌ری ده‌روونشیكاره‌وه‌.

***

دووه‌مین تێگه‌یه‌ك[11] كه‌ ده‌مه‌وێت بۆ ئێوه‌ی گه‌ڵاڵه‌ بكه‌م، كه‌مێك به‌ستراوه‌ به‌ گریمانه‌ی پێشووتره‌وه‌، له‌دوای ئه‌و سێ بیرمه‌نده‌وه‌ [نیچە، ماركس و فرۆید} كه‌ كه‌مێك پێش ئێستا قسه‌م له‌سه‌ر كردن، ئه‌مه‌یه‌ كه‌ سه‌ره‌نجام ڕاڤه‌كردن گۆڕاوه‌ بۆ كارێكی ناكۆتا و بێسنوور.

له ‌ڕاستیدا، له‌ سه‌ده‌ی شانزه‌یه‌میشدا ڕاڤه‌كردن كارێكی ناكۆتا و بێ بڕانه‌وه‌ بوو، به‌ڵام نیشانه‌كان به‌رده‌وام بۆ یه‌كتر ده‌گه‌ڕانه‌وه‌. هۆی ئه‌مه‌ش ساده‌ بوو، چون هاوشێوه‌یی ته‌نها ده‌یتوانی سنووردار بێت و به‌ ڕاستیش زۆر سنووردار بوو. له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م به‌دواوه‌، نیشانه‌كان له‌ تۆڕێكی ته‌واونه‌كراودا كه‌ ئه‌ویش تۆڕێكی بێسنووره‌، به ‌شێوه‌ی زنجیره‌یی گرێ ده‌درێن به‌ یه‌كتره‌وه‌، نه‌ك به‌و هۆیه‌ی‌ كه‌ نیشانه‌كان له‌سه‌ر هاوشێوه‌ییه‌كی بێسنوور وه‌ستاون، به‌ڵكه‌ له‌و ڕووه‌وه‌ كه‌ كراوه‌یی و درزێكی پڕنه‌كراوه‌ بوونی هه‌یه‌.

به‌ باوه‌ڕی من، ناته‌واویی ڕاڤه‌،‌ ئه‌مه‌ی كه‌ ڕاڤه‌ به‌رده‌وام پارچه‌ پارچه‌یه‌ و له‌وپه‌ڕی سنووری خۆیدا به‌ هه‌ڵپه‌سێردراوی  ده‌مێنێته‌وه‌، به ‌شێوه‌یه‌كی ڕێژه‌یی هه‌مان ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ له‌ ئه‌ندێشه‌ی ماركس، فرۆید و نیچەدا و له‌ قاڵبی په‌سه‌ندنه‌كردن‌ و نكۆڵیكردنی ده‌ستپێكدا ده‌بینرێت. ڕه‌تكردنه‌وه‌ی «ڕابینسۆنێتیی»[12] به ‌وته‌ی ماركس؛ جیاكاریی ئێجگار گرنگی نێوان ده‌ستپێك و ئاخێزگه‌ لای نیچە؛ و تایبه‌تمه‌ندیی هه‌میشه‌ ناته‌واوی میتۆدی گه‌ڕانه‌وه‌ و شیكاریی لای فرۆید. ئه‌م ئه‌زموونه‌ی كه‌ به‌ چ ئه‌ندازه‌یه‌ك له‌ ڕاڤه‌كردندا زیاتر پێش بكه‌وین، به‌ هه‌مان ئه‌ندازه‌ و له‌ هه‌مان دۆخدا، زیاتر نزیك ده‌بینه‌وه‌ له‌ ناوچه‌یه‌كی ته‌واو ترسناك كه‌ تێیدا نه‌ك ته‌نها ڕاڤه‌كردن پنتی گه‌ڕانه‌وه‌ی خۆی ده‌دۆزێته‌وه‌، به‌ڵكه‌ تێیدا خودی ڕاڤه‌كردن وه‌ك ڕاڤه‌ له‌ناو ده‌چێت و ده‌شێت له‌ناوچوونی خودی ڕاڤه‌كه‌ریشی به‌دواوه‌ بێت؛ ئه‌مه‌ ئه‌زموونێكه‌ كه‌ به ‌تایبه‌ت لای نیچە و فرۆید و تا ئاستێكی كه‌متر لای ماركس ده‌بینرێت؛ و به‌ بۆچوونی من، بۆ هێرمنۆتیكی مۆدێرن ئه‌زموونێكی ئێجگار گرنگه‌. بوونی هه‌میشه‌ نزیكی پنتی ڕه‌های ڕاڤه‌كردن، هه‌ندێكجار ده‌توانێت بوونی پنتی دابڕانیش بێت. [هه‌بوونی پنتی ڕه‌های هه‌میشه‌یی له‌ ڕاڤه‌كردندا، هاوكات هه‌بوونی پنتی دابڕانیشه‌[13]].

ئێمه‌ باش ده‌زانین كه‌ چۆن فرۆید ئه‌م تایبه‌تمه‌ندییه‌ی ڕاڤه‌كردنی، واته‌ تایبه‌تمه‌ندیی له‌ لایه‌نی پێكهاته‌ییه‌وه‌ كرده‌وه‌ و گه‌مه‌ی ڕاڤه‌كردنی دووباره‌ پله‌به‌پله‌ دۆزییه‌وه‌. ئه‌م دۆزینه‌وه‌یه‌ له‌ سه‌ره‌تادا به‌ چه‌شنێكی زۆر هێمایی و پتر داپۆشراو له‌ ژیانی خۆیدا و له‌ لێكدانه‌وه‌ی خه‌ونه‌كاندا پێكهات، كاتێك كه‌ فرۆید خه‌ونه‌كانی خۆی ڕاڤه‌ كرد و بۆ ڕاوه‌ستاندنی ئه‌م كاری ڕاڤه‌كردنه‌ش، په‌نای برده‌ به‌ر هۆكارگه‌لێكی وه‌ك شه‌رم و ئابڕوو یا ئاشكرانه‌كردنی نهێنییه‌كی تاكه‌كه‌سی.

له‌ ده‌روونشیكاریی دۆرادا، ده‌ركه‌وتنی ئه‌م ئایدیایه‌ ده‌بینین كه‌ ده‌ڵێت: پێویسته‌ ڕاڤه‌كردن بوه‌ستێت و ناتوانێت تا دواسنوور بڕوات، ئه‌ویش به‌هۆی ئه‌و شته‌وه‌ كه‌ ساڵانی دواتر به‌ گواستنه‌وه‌[transference] ناوبرا. دوای ئه‌وه‌ش، له‌ ڕێگه‌ی توێژینه‌وه‌ی هه‌ر گواستنه‌وه‌یه‌كه‌وه‌، ناكۆتابوونی لێكدانه‌وه‌ له‌ تایبه‌تمه‌ندیی ناسنووردار و بێ بڕانه‌وه‌ی گرفتسازی په‌یوه‌ندیی نێوان تاكی لێكدراوه‌ له‌گه‌ڵ [ده‌روونشیكاری] لێكده‌ره‌وه‌ و زاڵدا، پشتڕاست كرایه‌وه‌؛ په‌یوه‌ندییه‌ك كه بێگومان‌ توخمی پێكهێنه‌ری ده‌روونشیكارییه‌ و فه‌زایه‌ك ده‌كاته‌وه‌ كه‌ تێیدا ده‌روونشیكاریی به‌رده‌وام ده‌كشێت، به‌بێ ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌رگیز بتوانێت بگاته‌ خاڵی كۆتایی.

لای نیچەش ڕاڤه‌كردن به‌رده‌وام ناته‌واوه‌. فه‌لسه‌فه‌ له‌ دیدی نیچەدا چییه‌ جگه‌ له‌ جۆرێك زمانناسیی كلاسیكی كه‌ به‌رده‌وام له‌ دۆخی هه‌ڵپه‌ساردندایه‌؛

وه‌ك ئاشكرایه‌ لای نیچەش ڕاڤه‌كردن به‌رده‌وام ناته‌واوه‌. فه‌لسه‌فه‌ له‌ دیدی نیچەدا چییه‌ جگه‌ له‌ جۆرێك زمانناسیی كلاسیكی[philology] كه‌ به‌رده‌وام له‌ دۆخی هه‌ڵپه‌ساردندایه‌؛ زمانناسییه‌كی ناكۆتا كه‌ به‌رده‌وام پێش ده‌كه‌وێت و هه‌رگیز ناتوانێت ته‌واو چه‌سپاو بمێنێته‌وه‌؟ بۆچی؟ چون هه‌ر به‌و جۆره‌ی كه‌ خۆی له‌ كتێبی ئه‌‌ودیوی خێر وشه‌ڕـدا(2)‌ ده‌ڵێت: «ده‌شێت ئه‌مه‌ خه‌سڵه‌تی بنه‌ڕه‌تیی بوون بێت، كه‌ ئه‌گه‌ر كه‌سێك ده‌ستی بگاته‌ مه‌عریفه‌ی كامڵ سه‌باره‌ت به‌ بوون، ئه‌وا له‌ناو ده‌چێت»؛ ]له‌ناوچوون له‌ ئه‌نجامی ناسینی ڕه‌هاوه‌، ڕه‌نگه‌ ئه‌مه‌ به‌شێك بێت له‌ بنه‌ڕه‌تیی بوون[؛ له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا، نیچە له‌ كتێبی ئه‌مه‌یه‌ مرۆڤدا(3) نیشانیدا كه‌ چه‌نده‌ نزیك بووه‌ له‌م مه‌عریفه‌ كامڵه‌وه‌ كه‌ به‌شێكه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تیی بوون، وه‌ك چۆن له‌ پاییزی ١٨٨٨ـدا له‌ شاری تۆرینۆ نزیك بوو]له‌ له‌ناوچوونه‌وه‌[.

ئه‌گه‌ر له‌ نامه‌كانی فرۆیددا، كه‌ڵكه‌ڵه‌ هه‌میشه‌ییه‌كانی ئه‌و له‌ قۆناغێكدا كه‌ ده‌روونشیكاریی دۆزییه‌وه‌، ڕه‌مزشكێنی بكه‌ین، ]ئه‌وا[ ئه‌وكاته‌ ده‌توانین له‌ خۆمان بپرسین كه‌ ئایا ئه‌زموونی فرۆید له‌ڕاستیدا تاڕاده‌یه‌ك هاوشێوه‌ی ئه‌زموونی نیچە نییه‌؟ ئه‌و شته‌ی كه‌ له‌ پنتی دابڕانی ڕاڤه‌كرندا ده‌خرێته‌ ڕوو، ئه‌وشته‌ی كه‌ له‌ خواستی ڕاڤه‌كرندا هه‌یه‌، خواستێك كه‌ ده‌یگه‌یێنێته‌ پنتێك كه‌ ئیتر خودی ڕاڤه‌كردن ناڕه‌خساو ده‌نوێنێت، ئه‌مه‌ پێده‌چێت ته‌واو شتێكی وه‌ك ئه‌زموونی شێتی بێت.

ئه‌مه‌ ئه‌زموونێكه‌ كه‌ نیچە جه‌نگی له‌گه‌ڵدا كرد و ]هاوكات[پێی سه‌رسام بوو؛ ئه‌زموونێك كه‌ فرۆیدیش له‌ ته‌واوی ژیانیدا ململانێی له‌گه‌ڵدا كرد، ئه‌ڵبه‌ته‌ نه‌ك به‌بێ دڵه‌ڕاوكێ. ئه‌م ئه‌زموونه‌ی شێتی، سزای جووڵه‌ی ڕاڤه‌یه‌كه‌ كه‌ بێ بڕانه‌وه‌ نزیك ده‌بێته‌وه‌ له‌ چه‌قی خۆی، ده‌سووتێت و له‌ناو ده‌چێت [نیچە].

***

به‌ باوه‌ڕی من، ئه‌م ناته‌واوییه‌ جه‌وهه‌رییه‌ی ڕاڤه‌كردن په‌یوه‌سته‌ به‌ دوو پره‌نسیپی تره‌وه‌ كه‌ ئه‌وانیش بنه‌ڕه‌تین و له‌گه‌ڵ دوو پره‌نسیپه‌كه‌ی پێشووتردا، كه‌ كه‌مێك به‌ر له‌ ئێستا قسه‌م له‌سه‌ر كردن،پێشگریمانه‌كانی[14]هێرمنۆتیكی مۆدێرن پێكده‌هێنن. یه‌كه‌م؛ ئه‌م پره‌نسیپه‌ی كه‌ ڕاڤه‌ هه‌رگیز ناگاته‌ خاڵی كۆتایی و دوایی نایێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هیچ شتێك بۆ ڕاڤه‌كردن بوونی نییه‌؛ هیچ شتێكی ته‌واو سه‌ره‌تایی بۆ ڕاڤه‌كردن بوونی نییه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له ‌ڕاستیدا هه‌موو شتێك پێشوه‌خت خودی ڕاڤه‌كردنه‌؛ و هه‌ر نیشانه‌یه‌ك شتێك نییه‌ كه‌ له‌ خۆیدا و به‌ خۆڕسك خۆی بۆ ڕاڤه‌كردن ده‌ربخات، به‌ڵكه‌ هه‌ر نیشانه‌یه‌ك ڕاڤه‌كردنێكه‌ له‌ نیشانه‌كانی تر.

ڕاڤه‌ ته‌نها ده‌توانێت ڕاڤه‌ی پێشتر به‌ توندوتیژییه‌وه‌ زه‌وت بكات، و پاشان ده‌بێت ژێروڕووی بكات و هه‌ڵیگه‌ڕێنێته‌وه‌ و به‌ لێدانی چه‌كوش وردی بكات.

هیچ ڕاڤه‌كراوێك [interpretandum]نییه‌ كه‌ پێشتر ڕاڤه‌كار [interpretans]نه‌بووبێت، چون ئه‌مه‌ په‌یوه‌ندییه‌كه‌ ڕه‌ق و به‌ هه‌مان ئه‌ندازه‌ ڕوونكه‌ره‌وه‌ كه‌ له‌ پرۆسه‌ی ڕاڤه‌كردندا داده‌مه‌زرێت؛ له‌ڕاستیدا، ڕاڤه‌ی ڕوونكه‌ره‌وه‌ بابه‌تێك نییه‌ بۆ ڕاڤه‌كردن، بابه‌تێك كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی پاسیڤانه‌ خۆی بخاته‌ به‌رده‌م ڕاڤه‌كردنه‌وه‌؛ ڕاڤه‌ ته‌نها ده‌توانێت ڕاڤه‌ی پێشتر به‌ توندوتیژییه‌وه‌ زه‌وت بكات، و پاشان ده‌بێت ژێروڕووی بكات و هه‌ڵیگه‌ڕێنێته‌وه‌ و [به ‌وته‌ی نیچە] به‌ لێدانی چه‌كوش وردی بكات.

ئێمه‌ ئه‌م خاڵه‌مان‌ پێشتر لای ماركس بینیوه‌، ئه‌و نه‌ك مێژووی په‌یوه‌ندییه‌كانی به‌رهه‌مهێنان، به‌ڵكه‌ په‌یوه‌ندییه‌ك ڕاڤه‌ ده‌كات كه‌ چون خۆی هه‌ر وه‌ك سرووشت ده‌نوێنێت، پێشوه‌خت وه‌ك ڕاڤه‌ ده‌خرێته‌ ڕوو. ئه‌مه‌ش هه‌مان ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ لای فرۆید ده‌بینرێت، فرۆیدیش نه‌ك نیشانه‌كان، به‌ڵكه‌ ڕاڤه‌كان ڕاڤه‌ ده‌كات. له ‌ڕاستیدا، فرۆید له‌ژێر نیشانه‌ی نه‌خۆشییه‌كاندا[symptoms] چ شتێكی دۆزییه‌وه‌؟ ئه‌و به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌و شته‌ی كه‌ زۆرینه‌ ده‌یڵێن، تراوماكانی [traumas] نه‌دۆزییه‌وه‌، به‌ڵكه‌ وه‌همه‌كان [phantasms] و دۆخی دڵه‌ڕاوكێهێنه‌ری وه‌همه‌كانی دۆزییه‌وه‌؛ واته‌ ناوكێك كه‌ به‌ خۆڕسك له‌ بوونیدا، یه‌ك ڕاڤه‌یه‌. بۆ نموونه‌، به‌وچه‌شنه‌ی كه‌ دال بۆ مه‌دلوول ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، بێ ئیشتیایی ناگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ له‌شیرگرتنه‌وه‌، به‌ڵكه‌ وه‌ك نیشانه‌ و سه‌مپتۆمێك كه‌ پێویسته‌ ڕاڤه‌ بكرێت، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ وه‌همه‌كانی خراپی مه‌مكی دایك كه‌ خۆی یه‌ك جۆر ڕاڤه‌یه‌ و پێشوه‌خت وه‌ك ئه‌ندامێكی قسه‌كه‌ر ده‌رده‌كه‌وێت. له‌به‌ر ئه‌مه‌ فرۆید ده‌بوو ته‌نها ئه‌و شته‌ ڕاڤه‌ بكات كه‌ له‌ زمانی نه‌خۆشه‌كانییه‌وه‌ وه‌ك نیشانه‌ی جیاواز پێشكه‌شی ده‌كرا؛ ڕاڤه‌كردنی فرۆید بریتی بوو‌ له‌ ڕاڤه‌كردنی ڕاڤه‌كردن له‌ چوارچێوه‌ی وشه‌گه‌لێكدا كه‌ ئه‌م ڕاڤه‌یه‌ی تێدا ده‌رده‌كه‌وت. ئێمه‌ زۆر باش ئه‌وه ‌ده‌زانین كه‌ فرۆید ڕۆژێك چه‌مكی «منی باڵا-superego»ـی داهێنا، كه‌ نه‌خۆشێك پێی وت: «هه‌ست به‌ بوونی سه‌گێك ده‌كه‌م له‌ خۆمدا»[15].

له‌ ڕوانگه‌ی نیچەدا ڕاڤه‌كار «هه‌قیقه‌تبێژ»ـه‌؛ ڕاڤه‌كار «هه‌قیقه‌تبێژ»ـه‌ نه‌ به‌م هۆیه‌ی كه‌ هه‌قیقه‌تێك له‌ خه‌ودا زه‌وت ده‌كات تا بیهێنێته‌ سه‌ر زمان، به‌ڵكه‌ له‌و ڕووه‌وه‌ كه‌ ڕاڤه‌یه‌ك ده‌رده‌بڕێت كه‌ كاركرد و ڕۆڵی هه‌ر هه‌قیقه‌تێك شاردنه‌وه‌ی ئه‌و ڕاڤه‌یه‌یه‌.

نیچەش به‌ هه‌مان شێوه‌، ئه‌و ڕاڤانه‌ زه‌وت ده‌كات، كه‌ پێشتر یه‌كتریان زه‌وت كردووه‌. بۆ نیچە، یه‌ك مه‌دلوولی ئۆریجیناڵ و سه‌ره‌تایی بوونی نییه‌. خودی وشه‌كانیش هیچ نین جگه‌ له‌ خودی ڕاڤه‌كردن و، به‌ درێژایی ته‌واوی مێژووی وشه‌كان به‌رله‌وه‌ی كه‌ نیشانه‌ بن، ڕاڤه‌ ده‌كه‌ن و دواجار ته‌نها له‌و ڕووه‌وه‌ ئاماژه‌كه‌رن كه‌ خۆیان هیچ نین جگه‌ له‌ ڕاڤه‌ بنچینه‌ییه‌كان. ڕیشه‌ناسیی ناوداری agathos[باڵانه‌ژاد](4) تاكه‌ به‌ڵگه‌ی ئه‌م پرسه‌یه‌. هه‌روه‌ها ئه‌مه‌ هه‌مان ئه‌و وته‌یه‌ی نیچەیه‌ كه‌ [ده‌ڵێت] هه‌میشه‌ وشه‌كان له‌ لایه‌ن چینه‌ باڵاكانه‌وه‌ داهێنراون: وشه‌كان ئاماژه‌ ناكه‌ن بۆ یه‌ك مه‌دلوول، به‌ڵكه‌ ڕاڤه‌یه‌ك ده‌سه‌پێنن. دواجار، به‌هۆی بوونی وشه‌ سه‌ره‌تایی و مه‌ته‌ڵ ئاساكانه‌وه‌ نییه‌ كه‌ ئێمه‌ ئێستاكه‌ خۆمان ته‌رخان كردووه‌ بۆ كرده‌ی ڕاڤه‌كردن، به‌ڵكه‌ پتر له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ڕاڤه‌كان بوونیان هه‌یه‌، به‌هۆی ئه‌وه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ژێر په‌رده‌ی هه‌موو ئه‌و شتانه‌ی كه‌ قسه‌ ده‌كه‌ن، به‌رده‌وام ڕه‌وتێكی گه‌وره‌ی ڕاڤه‌كان یاخود توێژاڵێكی چڕی ڕاڤه‌ توندوتیژه‌كان ئاماده‌یه‌ و بوونی هه‌یه‌؛ هه‌ربه‌م هۆیه‌یه‌ كه‌ نیشانه‌كان هه‌ن، نیشانه‌گه‌لێك كه‌ ڕێگه‌مان ده‌ده‌ن ڕاڤه‌كانیان ڕاڤه‌ بكه‌ین و وه‌ك نیشانه‌ قڵپیان بكه‌ینه‌وه‌. به‌پێی ئه‌م ڕوانگه‌یه‌، ده‌توانرێت بگوترێت كه ‌allegoria[نیشانه‌ی ڕه‌مزیی] و hyponoia[گومان ]له‌ بونیادی زماندان و ده‌كه‌ونه‌ پێش زمانه‌وه‌؛ نه‌ك ئه‌و شته‌ی كه‌ دواتر خزاوه‌ته‌ ژێر وشه‌كانه‌وه‌ تاوه‌كو شوێنیان بگۆڕێت و بیانجووڵێنێت، به‌ڵكه‌ ئه‌و شته‌ی كه‌ وشه‌كانی به‌دیهێناوه‌ و به‌ دروشانه‌وه‌یه‌كی گۆڕاوه‌وه‌ ڕووناكیان ده‌كاته‌وه‌. هه‌روه‌ها هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌یه‌‌ كه‌ له‌ ڕوانگه‌ی نیچەدا ڕاڤه‌كار «هه‌قیقه‌تبێژ»ـه‌؛ ڕاڤه‌كار «هه‌قیقه‌تبێژ»ـه‌ نه‌ به‌م هۆیه‌ی كه‌ هه‌قیقه‌تێك له‌ خه‌ودا زه‌وت ده‌كات تا بیهێنێته‌ سه‌ر زمان، به‌ڵكه‌ له‌و ڕووه‌وه‌ كه‌ ڕاڤه‌یه‌ك ده‌رده‌بڕێت كه‌ كاركرد و ڕۆڵی هه‌ر هه‌قیقه‌تێك شاردنه‌وه‌ی ئه‌و ڕاڤه‌یه‌یه‌. ڕه‌نگه‌ ئه‌م له‌پێشترییه‌ی ڕاڤه‌كردن له‌ نیشانه‌كان، مسۆگه‌رترین و گرنگترین و دیارییكه‌رترین پنت بێت له‌ هێرمنۆتیكی مۆدێرندا.

ئه‌م ئایدیایه‌ی كه‌ ده‌ڵێت ڕاڤه‌كردن له‌پێشتره‌ له‌ نیشانه‌كان، هه‌ڵگری ئه‌و مانایه‌یه‌ كه‌ پێده‌چێت نیشانه‌ چیتر بوونه‌وه‌رێكی ساده‌ و خێرخواز نه‌بێت چه‌شنی ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ سه‌ده‌ی شانزه‌یه‌مدا وێنا ده‌كرا؛ سه‌ده‌یه‌ك كه‌ تێیدا زۆری نیشانه‌كان و هاوشێوه‌یی شته‌كان له‌گه‌ڵ یه‌كتردا ته‌نها میهره‌بانی و خێرخوازیی خواوه‌ندی ده‌سه‌لماند، و ته‌نها به‌ په‌رده‌یه‌كی ته‌نك نیشانه‌ی له‌ مه‌دلوول جیا ده‌كرده‌وه‌. به ‌پێچه‌وانه‌وه‌، پێموایه‌ له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌م و له‌دوای فرۆید، ماركس و نیچەوه‌ نیشانه‌ ده‌بێته‌ [بوونه‌وه‌رێكی] به‌دخواز؛ مه‌به‌ستم ئه‌مه‌یه‌ كه‌ شێوه‌یه‌ك له‌ دوالیزم[ـی واتایی] و كه‌مێك به‌دخوازیی و «دڵپیسی» شاراوه‌ له‌ نیشانه‌دا هه‌یه‌. ئه‌مه‌ش له‌و ڕووه‌وه‌یه‌ كه‌ نیشانه‌ پێشوه‌خت ڕاڤه‌یه‌كه‌ كه‌ خۆی به‌ ڕاڤه‌ نیشان نادات. نیشانه‌كان، ڕاڤه‌گه‌لێكن كه‌ هه‌وڵده‌ده‌ن پاساو بۆ خۆیان بهێننه‌وه‌ و نه‌ك به‌پێچه‌وانه‌وه‌.

پاره‌ش به‌ هه‌مان شێواز كار ده‌كات، وه‌ك چۆن له‌ ڕه‌خنه‌ی ئابووریی سیاسی(5) و به ‌تایبه‌ت كتێبی یه‌كه‌می سه‌رمایه‌دا، ڕوون كراوه‌ته‌وه‌. له‌ ڕوانگه‌ی فرۆیدیشدا، نیشانه‌كانی نه‌خۆشی به‌ هه‌مان شێواز كار ده‌كه‌ن. و لای نیچەش، وشه‌كان، دادپه‌روه‌ریی، پۆلێنی دوالیستی خێر و شه‌ڕ و دواجار وشه‌كان ده‌مامكن[16]. نیشانه‌، به‌هۆی به‌ده‌ستهێنانی ئه‌م كاركرده‌‌ نوێیه‌وه‌، واته‌ به‌ هۆی شاردنه‌وه‌ی ڕاڤه‌كردنه‌وه‌، بوونی ساده‌ی خۆی وه‌ك دالێك له‌ ده‌ستده‌دات؛ بوونێك كه‌ هێشتا له‌ سه‌رده‌می ڕێنیسانسدا لێی به‌هره‌مه‌ند بوو. وه‌ك بڵێی بارستایی تایبه‌تی نیشانه‌ له‌یه‌ك بكرێته‌وه‌‌‌ و ته‌واوی ئه‌و چه‌مكه‌ نێگه‌تیڤانه‌ی كه‌ تا هه‌نووكه‌ نامۆ بوون به‌ تیۆری نیشانه‌، ئه‌و ده‌رفه‌ته‌ به‌ ده‌ست دێنن كه‌ خۆیان بخه‌نه‌ درزی ئه‌و تیۆره‌وه‌. تیۆریی نیشانه‌ ته‌نها ساتی شه‌فاف و نه‌ ئه‌وه‌نده‌ش نێگه‌تیڤی په‌رده‌ی ده‌ناسی. [به‌ڵام] ئێستاكه‌ ته‌واوی گه‌مه‌ی چه‌مكه‌ نێگه‌تیڤه‌كان، پارادۆكسه‌كان و لێكدژییه‌كان و، به‌ كورتی كۆی ئه‌و گه‌مانه‌ی هێزه‌ كرده‌گه‌راكان كه‌ دۆڵوز له‌ كتێبه‌كه‌ی خۆیدا سه‌باره‌ت به‌ نیچە، به‌ چاكی شیكردوونه‌ته‌وه‌، سه‌رله‌نوێ ئه‌و ده‌رفه‌ته‌ به‌ده‌ست ده‌هێنن كه‌ له‌ناو تیۆری نیشانه‌دا ڕێك و سیستماتیك بكرێن.

ئه‌گه‌ر ئه‌م وته‌یه‌ [ـی ماركس]، واته «خستنه‌سه‌رپێی دووباره‌ی دیالێكتیك» مانایه‌كی هه‌بێت، ئایا ماناكه‌ی ناتوانێت ئه‌مه‌ بێت كه‌ ته‌واوی ئه‌و گه‌مه‌ی نێگه‌تیڤێته،‌ دووباره‌ له‌ بارستایی گه‌وره‌ی نیشانه‌دا، جێ بكرێته‌وه‌؛ واته‌ له‌م فه‌زا كراوه‌ و بێسنوور و چڕه‌دا، له‌ناو ئه‌م فه‌زایه‌دا كه‌ به‌بێ جه‌وهه‌ری ڕاسته‌قینه‌ و به‌بێ ئاشتی، كۆی ئه‌و گه‌مه‌ نێگه‌تیڤیته‌ی كه‌ دیالێكتیك جه‌وهه‌ر و ناوه‌ڕۆكه‌كه‌ی به‌تاڵ كرده‌وه‌ كاتێك كه‌ مانایه‌كی پۆزه‌تیڤی پێ به‌خشی؟

ئێمه‌ ئه‌وشته‌ ڕاڤه‌ ناكه‌ین، كه‌ له‌ مه‌دلوولدا هه‌یه‌، به‌ڵكه‌ له ‌ڕاستیدا ئه‌مه‌ ڕاڤه‌ ده‌كه‌ین كه‌ ئه‌مه‌ چ كه‌سێك ئه‌م ڕاڤه‌یه‌ی گه‌ڵاڵه‌ كردووه‌؛ پره‌نسیپی ڕاڤه‌ هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ ڕاڤه‌كار، و ڕه‌نگه ئه‌مه‌ش‌ هه‌مان ئه‌و مانایه‌ بێت كه‌ نیچە به‌خشییه‌ «ده‌روونناسی».

له‌ كۆتاییدا، دواهه‌مین تایبه‌تمه‌ندیی هێرمنۆتیك ئه‌مه‌یه‌ كه‌ ڕاڤه‌كردن خۆی به‌ ناچار ده‌زانێت تا ناكۆتا خۆی ڕاڤه‌ بكاته‌وه‌؛ ناچار به‌مه‌ی كه‌ ده‌بێت به‌رده‌وام سه‌رله‌نوێ به‌كار بهێنرێته‌وه‌ و خۆی به‌دی بهێنێته‌وه‌. له‌م تایبه‌تمه‌ندییه‌وه‌ دوو ئاكامی گرنگ به‌ده‌ست دێت: یه‌كه‌م؛ ئه‌مه‌ی كه‌ ڕاڤه‌ له‌مه‌ به‌دواوه‌ هه‌میشه‌ ڕاڤه‌ی «چ كه‌سێك؟» ده‌بێت؛ ئێمه‌ ئه‌وشته‌ ڕاڤه‌ ناكه‌ین، كه‌ له‌ مه‌دلوولدا هه‌یه‌، به‌ڵكه‌ له ‌ڕاستیدا ئه‌مه‌ ڕاڤه‌ ده‌كه‌ین كه‌ ئه‌مه‌ چ كه‌سێك ئه‌م ڕاڤه‌یه‌ی گه‌ڵاڵه‌ كردووه‌؛ پره‌نسیپی ڕاڤه‌ هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ ڕاڤه‌كار، و ڕه‌نگه ئه‌مه‌ش‌ هه‌مان ئه‌و مانایه‌ بێت كه‌ نیچە به‌خشییه‌ «ده‌روونناسی». دووه‌م ئاكام ئه‌مه‌یه‌ كه‌ده‌بێت ڕاڤه‌ به‌رده‌وام خۆی ڕاڤه‌ بكات و، ناتوانێت نه‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ خۆی. به ‌پێچه‌وانه‌ی زه‌مه‌نی نیشانه‌كانه‌وه‌ كه‌ زه‌مه‌نی تێپه‌ڕینه‌، و به‌ پێچه‌وانه‌ی زه‌مه‌نی دیالێكتیكه‌وه‌ كه‌ به‌هه‌رحاڵ زه‌مه‌نێكی هێڵییه‌، زه‌مه‌نی ڕاڤه‌، زه‌مه‌نێكی بازنه‌ییه‌؛ ئه‌م زه‌مه‌نه‌ ناچاره‌ دووباره‌ له‌ هه‌مان ئه‌و شوێنه‌وه‌ تێپه‌ڕێت كه‌ پێشتر پێیدا ڕۆشتووه‌، و سه‌ره‌نجام تاكه‌ مه‌ترسییه‌كی به‌رده‌م ڕاڤه‌كردن، كه‌ ئه‌ڵبه‌ته‌ مه‌ترسییه‌ك له‌ سه‌رووی هه‌موو مه‌ترسییه‌كانه‌وه‌، به‌ شێوه‌یه‌كی پارادۆكس له‌ نیشانه‌كانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت. نیشانه‌كان ڕاڤه‌ ده‌خه‌نه‌ به‌رده‌م مه‌ترسییه‌وه‌. مه‌رگی ڕاڤه‌ واته‌ باوه‌ڕبوون به‌ بوونی نیشانه‌كان؛ نیشانه‌گه‌لێك كه‌ به ‌شێوه‌ی ئۆریجیناڵ، واقیعی و سه‌ره‌تایی وه‌ك هێما تۆكمه‌، نرخدار و میتۆدمه‌نده‌كان بوونیان هه‌بێت.

به ‌پێچه‌وانه‌وه‌، ژیانی ڕاڤه‌، واته‌ باوه‌ڕبوون به‌وه‌ی كه‌ جگه‌ له‌ ڕاڤه‌كان هیچ شتێكی تر بوونی نییه‌؛ پێموایه‌ ده‌بێت ئه‌م خاڵه‌ به‌ته‌واوه‌تی ده‌رك بكرێت كه‌ هێرمنۆتیك و نیشانه‌ناسی دوو دوژمنی دێرینی یه‌كترن؛ ئه‌مه‌ خاڵێكه‌ كه‌ زۆرێك له‌ هاوچه‌رخانی ئێمه‌ فه‌رامۆشیان كردووه‌. هێرمنۆتیكێك كه‌ له ‌ڕاستیدا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئاستی جۆرێك نیشانه‌ناسی و له‌سه‌ر ڕووی نیشانه‌ناسییه‌ك ده‌ق ده‌بێت، باوه‌ڕی به‌ بوونی ڕه‌های نیشانه‌كان هه‌یه‌: ئه‌م جۆره‌ هێرمنۆتیكه‌ توندووتیژیی، ناته‌واویی و ناكۆتابوونی ڕاڤه‌كان پشتگوێ ده‌خات تا ترس و تۆقینی نیشانه‌ زاڵ بكات و گومان بخرێته‌‌ سه‌ر زمان. لێره‌دایه‌ كه ماركسیزم له‌دوای ماركسه‌وه‌ ده‌ناسینه‌وه‌. به ‌پێچه‌وانه‌وه‌، هێرمنۆتیكێك كه‌ به‌سه‌ر خۆیدا ده‌نووشتێته‌وه‌ و ده‌ق ده‌بێت، ده‌چێته‌ ناو پانتایی و ئه‌و قه‌ڵه‌مڕه‌وانه‌وه‌ كه‌ به‌رده‌وام له‌سه‌ر یه‌ك ده‌ق ده‌بن و ده‌نووشتێنه‌وه‌، واته‌ ده‌چێته‌ ناوچه‌یه‌كی هاوبه‌ش له‌نێوان شێتی و زمانی په‌تیی. لێره‌دایه‌ كه‌ دووباره‌ نیچە ده‌ناسینه‌وه‌.

گفتوگۆ

بوئێم[17]: به‌ڕێز  فوکۆ، تۆ به‌ باشی ئه‌وه‌ت نیشاندا كه‌ لای نیچە ڕاڤه‌ هه‌رگیز ڕاناوه‌ستێت و ته‌نانه‌ت ڕه‌وتی واقیعییه‌ت بنیات ده‌نێت؛ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش، بۆ نیچە ڕاڤه‌كردنی جیهان و گۆڕینی جیهان دوو شتی جیاواز نییه‌. به‌ڵام ئایا بۆ ماركسیش به‌ هه‌مان جۆره‌؟ ماركس له‌ ده‌قێكی ناوداردا، گۆڕینی جیهان و ڕاڤه‌كردنی جیهان له‌ به‌رامبه‌ر یه‌كتردا داده‌نێت…[18]

میشێل  فوکۆ: چاوه‌ڕێی ئه‌وه‌م ده‌كرد كه‌ ئه‌م وته‌یه‌[ـی ماركس] دژی وته‌كانم بهێنرێته‌وه‌؛ له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا، ئه‌گه‌ر بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ ئابووریی سیاسی، ده‌بینن كه‌ ماركس به‌رده‌وام ئابووریی سیاسی به‌ فۆرمێك له‌ ڕاڤه‌كردن داده‌نێت. ئه‌و ده‌قه‌ [چه‌ند تێزێك ده‌رباره‌ی فۆیه‌رباخ] له‌باره‌ی ڕاڤه‌وه‌ پتر گرنگی به‌ فه‌لسه‌فه‌ و كۆتایی فه‌لسه‌فه‌ ده‌دات. به‌ڵام ئایا ئابووریی سیاسی به‌و چه‌شنه‌ی كه‌ ماركس لێی تێده‌گات، ناتوانێت یه‌ك ڕاڤه‌ بێت، ڕاڤه‌یه‌ك كه‌ ڕه‌تكراوه‌ نه‌بێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ده‌توانێت گۆڕینی جیهان له‌به‌رچاو بگرێت و به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان ناوه‌كی بكاته‌وه‌؟

بوئێم: پرسیارێكی تر: ئایا پرسی بنچینه‌یی و گرنگ بۆ ماركس، نیچە و فرۆید، ئایدیای خۆفریودانی ئاگایی نییه‌؟ ئایا لێره‌دا ئایدیایه‌كی نوێ نییه‌ كه‌ به‌ر له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م بوونی نه‌بووه‌ و ئایا ده‌توانرێت سه‌رچاوه‌ی ئه‌م ئایدیا نوێیه‌ له‌ هیگڵدا بدۆزرێته‌وه‌؟

میشێل  فوکۆ: ڕه‌نگه‌ سستی و لاوازیی له‌ منه‌وه‌ بێت كه‌ ناچارم پێت بڵێم ئه‌مه‌ به ‌وردی ئه‌و شته‌ نییه‌ كه‌ ده‌مویست گه‌ڵاڵه‌ی بكه‌م؛ من ده‌مویست توێژینه‌وه‌‌ له‌سه‌ر ڕاڤه‌ بكه‌م به‌و چه‌شنه‌ی كه‌ هه‌یه‌. بۆچی دووباره‌ ده‌ستمان كرده‌وه‌ به‌ ڕاڤه‌كردن؟ ئایا له‌ژێر كاریگه‌ریی هیگڵدا بووه‌؟

ئه‌و شته‌ی كه‌ به‌ڵگه‌نه‌ویسته‌ ئه‌مه‌یه‌ كه‌ هه‌رچۆنێك بێت، گۆڕانێك له‌و چییه‌تی و گرنگیی و بایه‌خه‌ی كه‌ بۆ نیشانه‌یان داده‌نا، ڕوویداوه‌؛ گۆڕانێك كه‌ له‌ كۆتایی سه‌ده‌ی هه‌ڤده‌یه‌م یا له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌مدا ڕوویداوه‌؛ ئه‌ویش له‌سه‌ر بنه‌مای چه‌ندین به‌ڵگه‌ی فراوان. بۆ نموونه‌، دۆزینه‌وه‌ی زمانناسی له‌ مانای كلاسیكی وشه‌دا، ڕێكخستنی تۆڕێك له‌ زمانه‌ هیندۆئه‌وروپییه‌كان، ئه‌م ڕاستییه‌ی كه‌ میتۆده‌كانی پۆلێنكردن ڕه‌هه‌ندی سوودمه‌ندبوونیان له‌ده‌ستداوه‌، هه‌موو ئه‌مانه‌ ده‌شێت جیهانی كولتووریی نیشانه‌كانمانی سه‌رله‌نوێ به ‌ته‌واوه‌تی ڕێكخستبێته‌وه‌. شتگه‌لێكی وه‌ك فه‌لسه‌فه‌ی سرووشت- ئه‌ڵبه‌ته‌ فه‌لسه‌فه‌ی سرووشت له‌ مانا ئێجگار گه‌شه‌كردووه‌كه‌یدا- نه‌ك ته‌نها لای هیگڵ، به‌ڵكه‌ لای ته‌واوی ئه‌ڵمانییه‌ هاوچه‌رخه‌كانی هیگڵ، بێگومان به‌ڵگه‌ی ئه‌م گۆڕانه‌یه‌ له‌ سیسته‌می نیشانه‌كاندا كه‌ له‌م ساته‌ مێژووییه‌دا له‌ كولتووردا ڕوویداوه‌.

هه‌ست ده‌كه‌م له‌باره‌ی ئه‌م جۆره‌ كێشه‌یه‌وه‌ كه‌ ئێستا له‌ئارادایه‌، چاكتر و پڕ به‌رهه‌متر ده‌بێت ئه‌گه‌ر له‌ ئایدیای فریودانی ئاگایی، تێگه‌یه‌ك ببینین كه‌ به‌رهه‌می گۆڕانی سیسته‌می نیشانه‌كانه‌، له‌ جیاتیی ئه‌وه‌ به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، ده‌بێت ئاخێزگه‌ی كه‌ڵكه‌ڵه‌ی ڕاڤه‌كردن له‌ گۆڕانی سیسته‌می نیشانه‌كاندا بدۆزینه‌وه‌.

تاوبیس[19]: ئایا لێكدانه‌وه‌ی به‌ڕێز  فوکۆ كه‌موكوڕ و ناته‌واو نییه‌؟ ئه‌و ته‌كنیكه‌كانی لێكدانه‌وه‌ی ئایینی له‌به‌رچاو ناگرێت، كه‌ ڕۆڵێكی ده‌ستنیشانكه‌ر و سه‌ره‌كیان هه‌بووه‌ له‌ مێژووی ڕاڤه‌كردندا. و ناگه‌ڕێت به‌دوای په‌یوه‌ندیی مێژوویی ڕووتدا. به‌پێی ئه‌و شته‌ی كه‌ به‌ڕێز فوکۆ ڕوونی كرده‌وه‌، پێموایه‌ كه‌ ڕاڤه‌ له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌مدا به‌ هیگڵ ده‌ست پێ ده‌كات.

میشێل  فوکۆ: من له‌باره‌ی ڕاڤه‌ی ئاینییه‌وه‌ كه‌ له ‌ڕاستیدا گرنگییه‌كی زۆری هه‌بووه‌، قسه‌م نه‌كرد؛ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ مێژوویه‌كی زۆر كورتدا كه‌ نه‌خشه‌م كێشا، پتر په‌رژامه‌ سه‌ر نیشانه‌كان و نه‌ك بپه‌رژێمه‌ سه‌ر‌ مانا. دابڕانی سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌م ]له‌ سه‌ده‌ی هه‌ڤده‌یه‌م و تاڕاده‌یه‌ك سه‌ده‌ی هه‌ژده‌یه‌م[ ده‌توانرێت له‌ژێر ناوی هیگڵدا دابنرێت. به‌ڵام له‌ مێژووی نیشانه‌كاندا- ئه‌ڵبه‌ته‌ له‌ به‌ربڵاوترین ڕه‌هه‌ندی جوگرافیاندا- دۆزینه‌وه‌ی زمانه‌ هیندۆئه‌وروپاییه‌كان، له‌ناوچوونی ڕێزمانی زمانی گشتی و، شوێنگرتنه‌وه‌ی چه‌مكی ئۆرگانیزم له ‌جیاتیی چه‌مكی تایبه‌تمه‌ندیی، باوه‌ڕ بكه‌ن «گرنگی»ـه‌كی كه‌متریان نه‌بووه‌ له‌ فه‌لسه‌فه‌ی هیگڵ. نابێت مێژووی فه‌لسه‌فه‌ و دێرینه‌ناسیی ئه‌ندێشه‌ به‌ یه‌ك شت بزانرێن.

جیانی ڤاتیمۆ[20]: ئه‌گه‌ر به‌ درووستی له‌ وته‌كانت تێگه‌یشتبم، ]ئه‌وا[ ده‌بێت ماركس له‌ ڕیزی ئه‌و بیرمه‌ندانه‌دا پۆلێن بكرێت كه‌ وه‌ك نیچە، ناكۆتابوونی ڕاڤه‌یان دۆزییه‌وه‌. سه‌باره‌ت به‌ نیچە ته‌واو هاوڕام له‌گه‌ڵت. به‌ڵام ئایا لای ماركس، به‌ ناچاری بوارگه‌یه‌ك بۆ چوونه‌ ژووره‌وه‌ بوونی نییه‌؟ ئه‌گه‌ر ژێرخان به ‌مانای ئه‌و شته‌ نه‌بێت كه‌ ده‌بێت وه‌ك بونیاد له‌به‌رچاو بگیرێت، كه‌واته‌ چییه‌؟

میشێل  فوکۆ: من ئایدیاكه‌مم سه‌باره‌ت به‌ ماركس زۆر په‌ره‌پێنه‌دا؛ ته‌نانه‌ت ده‌ترسم دووباره‌ نه‌توانم ئایدیاكه‌م ڕوون بكه‌مه‌وه‌. به‌ڵام بۆ نموونه‌، هه‌ژده‌یه‌می برۆمێر(6) له‌به‌رچاو بگره‌: ماركس هه‌رگیز ڕاڤه‌ی خۆی وه‌ك ڕاڤه‌ی كۆتایی نابینێت. ئه‌و باش ده‌زانێت و ئه‌وه‌ش ده‌ڵێت كه‌ ده‌توانرێت له‌ ئاستێكی قووڵتر یا له‌ ئاستێكی گشتیتردا ڕاڤه‌ ئه‌نجام بدرێت و، ڕوونكردنه‌وه‌یه‌ك كه‌ له‌ ئاستدا ]سطح[ بێت، بوونی نییه‌.

كێشه‌ی فره‌یی ڕاڤه‌كان و جه‌نگی ڕاڤه‌كان له‌ لایه‌نی پێكهاته‌ییه‌وه‌، ته‌نها به‌هۆی خودی پێناسه‌ی ڕاڤه‌وه‌ كه‌ تا ناكۆتا درێژ ده‌بێته‌وه‌ و پێكدێت، ئه‌گه‌ری ڕه‌خسانی هه‌یه‌، به‌بێ ئه‌وه‌ی كه‌ پنتێكی ڕه‌ها بوونی هه‌بێت كه‌ به‌پێی ئه‌و پنته‌، ڕاڤه‌ بتوانێت خۆی بنرخێنێت و مسۆگه‌ریی به‌ده‌ست بهێنێت.

ژان واڵ[21]: پێموایه‌ جه‌نگێك لەنێوان نیچە و ماركس و له‌نێوان نیچە و فرۆیددا هه‌یه‌، هه‌رچه‌نده‌ كۆمه‌ڵێك هاوشێوه‌یی و لێكچوون له‌نێوانیاندا هه‌بێت. ئه‌گه‌ر هه‌ق به‌ ماركس بێت، ]ئه‌وا[ ده‌بێت نیچە وه‌ك دیارده‌یه‌كی په‌یوه‌ست به‌ بۆرژوازیی ئه‌و سه‌رده‌مه‌وه‌ ڕاڤه‌ بكه‌ین؛ ئه‌گه‌ر هه‌ق به‌ فرۆید بێت، ]ئه‌وا[ ده‌بێت ناخودئاگای نیچە بناسین. كه‌واته‌ من جۆرێك جه‌نگ ده‌بینم له‌نێوان نیچە و ئه‌و دووانه‌ی تردا.

ئایا ئه‌وه‌ ڕاست نییه‌ كه‌ ئێمه‌ زیاد له‌ ڕاده‌به‌ده‌ر ڕاڤه‌مان هه‌یه‌؟ ئێمه‌ دووچاری «نه‌خۆشی ڕاڤه»ین. بێگومان ده‌بێت به‌رده‌وام ڕاڤه‌ بكه‌ین. به‌ڵام ئایا هێشتا شتێك بۆ ڕاڤه‌كردن هه‌یه‌؟ و دووباره‌ ده‌پرسم: چ كه‌سێك ڕاڤه‌ ده‌كات؟ سه‌ره‌نجام ئه‌مه‌ی كه‌ ئێمه‌ فریومان خواردووه‌، به‌ڵام له‌ لایه‌ن چ كه‌سێكه‌وه‌؟ یه‌ك فریوده‌ر هه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌م فریوده‌ره‌ كێیه‌؟ به‌رده‌وام فره‌ییه‌ك له‌ ڕاڤه‌كان هه‌ن: ماركس، فرۆید، نیچە، و هه‌روه‌ها گۆبینۆ … ماركسیزم هه‌یه‌، ده‌روونشیكاریی هه‌یه‌ و، هه‌روه‌ها به‌ مانایه‌ك ڕاڤه‌ ڕادیكاڵه‌كان هه‌ن…

میشێل  فوکۆ: پێموایه‌ كێشه‌ی فره‌یی ڕاڤه‌كان و جه‌نگی ڕاڤه‌كان له‌ لایه‌نی پێكهاته‌ییه‌وه‌، ته‌نها به‌هۆی خودی پێناسه‌ی ڕاڤه‌وه‌ كه‌ تا ناكۆتا درێژ ده‌بێته‌وه‌ و پێكدێت، ئه‌گه‌ری ڕه‌خسانی هه‌یه‌، به‌بێ ئه‌وه‌ی كه‌ پنتێكی ڕه‌ها بوونی هه‌بێت كه‌ به‌پێی ئه‌و پنته‌، ڕاڤه‌ بتوانێت خۆی بنرخێنێت و مسۆگه‌ریی به‌ده‌ست بهێنێت. به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ هه‌ر ڕاڤه‌كارێك ده‌بێت ئه‌مه‌ بزانێت كه‌: له‌ هه‌مان ئه‌و ساته‌دا كه‌ ڕاڤه‌ ده‌كه‌ین، مه‌حكوومین به‌وه‌ی كه‌ ڕاڤه‌ بكرێین. ئه‌م فره‌ییه‌ی ڕاڤه‌كان بێگومان تایبه‌تمه‌ندییه‌كه‌ كه‌ به‌ قووڵی خاسییه‌تی تاقانه‌ی كولتووری هه‌نووكه‌یی ڕۆژئاوا نیشان ده‌دات.

ژان واڵ: له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا كه‌سانێك هه‌ن كه‌ ڕاڤه‌كار نین.

میشێل  فوکۆ: له‌م حاڵه‌ته‌دا، ته‌نیا دووپات ده‌كه‌نه‌وه‌، ئه‌وانه‌ خودی زمان دووباره‌ ده‌كه‌نه‌وه‌.

ژان واڵ: بۆچی؟ بۆچی وه‌ها بڵێین؟ ئاسایی ده‌مانه‌وێت به‌ شێوه‌ی جۆراوجۆر كلۆدل ڕاڤه‌ بكه‌ین، به ‌شێوه‌ی ماركسیستی، به‌ شێوه‌ی فرۆیدیی، به‌ڵام له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌مانه‌شدا، خاڵی گرنگ ئه‌مه‌یه‌ كه‌ هه‌رچۆنێك بێت، ئه‌م به‌رهه‌مانه‌ به‌رهه‌می كلۆدلن. وتنی ئه‌م خاڵه‌ له ‌ئاست ]به‌رهه‌مه‌كانی[ نیچەدا دژوارتره‌. سه‌باره‌ت به‌ ڕاڤه‌ ماركسیستییه‌كان و فرۆیدییه‌كان، مه‌ترسیی گوێڕایه‌ڵی و ملپێدان … هه‌یه‌.

میشێل  فوکۆ: من ناڵێم گوێڕایه‌ڵییه‌! ئه‌وه‌ ڕوونه‌ كه‌ له‌ ته‌كنیكه‌كانی ڕاڤه‌ی نیچەدا، شتێك هه‌یه‌ كه‌ جیاوازییه‌كی ڕیشه‌یی هه‌یه‌ و ئه‌مه‌ش واده‌كات كه‌ نه‌توانین نیچە له‌و گرووپانه‌دا جێ بكه‌ینه‌وه‌ كه‌ ئێستاكه‌ له‌ لایه‌كه‌وه‌ كۆمۆنیسته‌كان و له‌ لایه‌كی تره‌وه‌ ده‌روونشیكاران نوێنه‌رایه‌تیان ده‌كه‌ن. له‌مڕۆدا نیچەییه‌كان، پتر نیچە ڕاڤه‌ ده‌كه‌ن…

ژان واڵ: ئایا نیچەییه‌كان بوونیان هه‌یه‌؟ وابزانم سه‌رله‌به‌یانی ئه‌مڕۆ ئه‌وانمان خسته‌ به‌ر گومان و پرسیاره‌وه‌!

بارۆنی[22]: ده‌مه‌وێت له‌ تۆ بپرسم كه‌ ئایا پێتوانییه‌ كه‌ بتوانرێت له‌نێوان نیچە، فرۆید و ماركسدا، ئه‌م هاوشانییه‌ دابمه‌زرێت: نیچە له‌ ڕاڤه‌كه‌یدا به ‌شوێن لێكدانه‌وه‌ی هه‌سته‌ باشه‌كان و نیشاندانی ئه‌و شته‌وه‌یه‌ كه‌ له ‌ڕاستیدا ئه‌م هه‌ستانه‌ داده‌پۆشن (بۆ نموونه‌ له‌ ڕه‌چه‌ڵه‌كناسیی ئه‌خلاقدا). فرۆید له‌ ده‌روونشیكاریدا په‌رده‌ له‌سه‌ر ئه‌و شته‌ لاده‌دات كه‌ جه‌وهه‌ری شاراوه‌یه‌؛ لێره‌شدا، ڕاڤه‌ بۆ هه‌سته‌ باشه‌كان كاره‌ساتباره‌. ماركس هێرش ده‌كاته‌ سه‌ر ئاگایی بۆرژوازیی و ئه‌و شته‌ نیشان ده‌دات، كه‌ له‌ واقیعدا بوونی هه‌یه‌. به ‌شێوه‌یه‌ك پێموایه‌ ئه‌م سێ جۆره‌ ڕاڤه‌یه‌ له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی ئه‌م ئایدیایه‌دان كه‌: نیشانه‌گه‌لێك بۆ وه‌رگێڕان هه‌ن كه‌ ده‌بێت ئاماژه‌كانیان بدۆزرێته‌وه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ئه‌م وه‌رگێڕانه‌ ساده‌ نه‌بێت و، ده‌بێت هه‌نگاو به‌ هه‌نگاو و ده‌شێت تا ناكۆتا ئه‌نجام بدرێت و ڕه‌نگڕێژ بكرێت.

به‌ڵام پێموایه‌ جۆرێكی تری ڕاڤه‌ له‌ ده‌روونناسیدا هه‌یه‌ كه‌ ته‌واو دژبه‌ر ده‌نوێنێت، و دووباره‌ ده‌مانگه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ سه‌ده‌ی شانزه‌یه‌م كه‌ به‌ڕێزت قسه‌ت له‌باره‌وه‌ كرد. ئه‌م ڕاڤه‌یه‌ ڕاڤه‌ی كارڵ گۆستاڤ یۆنگه‌ كه‌ به‌ وردی ژه‌هرێكی كه‌مكه‌ره‌وه‌ی له‌ جۆری ڕاڤه‌ی فرۆیدیی ئاشكرا كرد. یۆنگ ڕه‌مز له‌ به‌رامبه‌ر نیشانه‌دا داده‌نێت؛ نیشانه‌ ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ ده‌بێت وه‌ربگێڕدرێت بۆ جه‌وهه‌ره‌ شاراوه‌كه‌ی، له‌ كاتێكدا كه‌ ڕه‌مز خۆی قسه‌ ده‌كات. هه‌رچه‌نده‌ كه‌مێك پێش ئێستا وتم به‌ بۆچوونی من نیچە له‌پاڵ فرۆید و ماركسدا جێده‌گرێت، به‌ڵام له‌ ڕاستیدا پێموایه‌ لێره‌دا نیچە ده‌توانێت نزیكیش بێت له‌ یۆنگ. بۆ نیچەش هه‌روه‌ك یۆنگ، لێكدژییه‌ك هه‌یه‌ له‌نێوان «من» و «ئه‌و»ـدا، له‌نێوان عه‌قڵی بچووك و عه‌قڵی گه‌وره‌دا. نیچە ڕاڤه‌كارێكی له‌ڕاده‌به‌ده‌ر بڕه‌ر و ته‌نانه‌ت بێبه‌زه‌ییه‌؛ به‌ڵام لای ئه‌و، شێوه‌یه‌ك له‌ گوێڕایه‌ڵی بۆ «عه‌قڵی گه‌وره» هه‌یه‌ كه ئه‌مه‌ش‌ نزیكی ده‌كاته‌وه‌ له‌ كارڵ یۆنگ.

میشێل  فوکۆ: بێگومان هه‌ق به‌ ئێوه‌یه‌.

خانم ڕامنۆ[23]: ده‌مه‌وێت بگه‌ڕێمه‌وه‌ بۆ ئه‌م خاڵه‌ كه‌ بۆچی له‌باره‌ی ڕۆڵی لێكدانه‌وه‌ی ئایینییه‌وه‌ قسه‌ت نه‌كرد؟ پێموایه‌ كه‌ ناتوانرێت ته‌نانه‌ت مێژووی وه‌رگێڕان پشتگوێ بخرێت: له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هه‌ر وه‌رگێڕێكی كتێبی موقه‌ده‌س له ‌بنچینه‌دا به‌ خۆی ده‌ڵێت ئه‌و مانایه‌ی ده‌ربڕیوه‌ كه‌ جێ مه‌به‌ستی خواوه‌نده‌ و سه‌ره‌نجام ده‌بێت ڕاستگۆییه‌كی ڕاسته‌قینه‌ و بێسنوور له‌ وه‌رگێڕانه‌كه‌یدا به‌كار بهێنێت. ده‌ره‌نجام ئه‌مه‌ی كه‌ وه‌رگێڕانه‌كان به‌ درێژایی زه‌مه‌ن ده‌گۆڕدرێن و له‌ ماوه‌ی ئه‌م گۆڕانكاریانه‌ی وه‌رگێڕانه‌كاندا، شتێك ئاشكرا ده‌بێت. ئه‌مه‌ پرسیارێكه‌ گه‌لێك دژوار…

هه‌روه‌ها پێش بیستنی وته‌كانت، بیرم له‌و په‌یوه‌ندییه‌ شیاوه‌ی نێوان نیچە و فرۆید كرده‌وه‌؛ ئه‌گه‌ر پێڕستی به‌رهه‌مه‌ ته‌واوه‌كانی فرۆید و سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش كتێبه‌كه‌ی جۆنز[24] له‌به‌رچاو بگریت، دواجار شتگه‌لێكی زۆر كه‌می تێدا ده‌دۆزیته‌وه‌. كتوپڕ به‌ خۆمم وت: كێشه‌كه‌ پێچه‌وانه‌یه‌. بۆچی فرۆید له ‌ئاست نیچەدا بێده‌نگی هه‌ڵبژارد؟

كه‌واته‌ لێره‌دا دوو خاڵی گرنگ هه‌ن: یه‌كه‌م ئه‌مه‌ی كه‌ پێموایه‌ له‌ ساڵی ١٩٠٨ـدا قوتابییه‌كانی فرۆید، واته‌ ڕانكه‌ و ئادله‌ر هاوشێوه‌یی و لێكچوونیان له‌نێوان تێزه‌كانی نیچە (به ‌تایبه‌ت ڕه‌چه‌ڵه‌كناسیی ئه‌خلاق) و تێزه‌كانی فرۆیددا، كرده بابه‌تی‌ یه‌كێك له‌ كۆبوونه‌وه‌ بچووكه‌كانیان. فرۆید به‌ خۆپارێزییه‌كی له‌ڕاده‌به‌ده‌ره‌وه‌، ئه‌م كاره‌ی به‌وان سپارد و، پێموایه‌ ئه‌و شته‌ی كه‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا دركاندی، تاڕاده‌یه‌ك ئه‌مه‌یه‌: نیچە له‌وێدا ئایدیاگه‌لێكی زۆر له‌گه‌ڵ خۆیدا ده‌هێنێت.

خاڵێكی تر ئه‌مه‌یه‌ كه‌ له‌ ساڵی ١٩١٠ به‌دواوه‌، فرۆید په‌یوه‌ندییه‌ك له‌گه‌ڵ لۆ سالۆمه‌ دروست ده‌كات؛ بێگومان ئه‌و تێزی سه‌ره‌تایی یا لێكدانه‌وه‌ی فێركاریی له‌ لۆ سالۆمه‌دا ئه‌نجام ده‌دا.(7) دواجار ده‌بێت له ‌ڕێگه‌ی لۆ سالۆمه‌وه‌، جۆرێك په‌یوه‌ندیی پزیشكی له‌نێوان فرۆید و نیچەدا هه‌بووبێت. به‌ڵام فرۆید نه‌یده‌توانی قسه‌ی له‌باره‌وه‌ بكات. خاڵی به‌ڵگه‌نه‌ویست ئه‌مه‌یه‌ كه‌ هه‌موو ئه‌و شته‌ی كه‌ لۆ سالۆمه‌ دواتر چاپی كرد، له ‌ڕاستیدا به‌شێكه‌ له‌ لێكدانه‌وه‌ی به‌ربڵاوی فرۆید و ده‌بێت له‌م ڕوانگه‌وه‌ بخوێنرێته‌وه‌. پاشان ئێمه‌ كتێبی موسا و یه‌كتاپه‌رستی(8) فرۆیدمان هه‌یه‌ كه‌ تێیدا جۆرێك گفتوگۆ هه‌یه‌ له‌نێوان فرۆید و نیچەی ڕه‌چه‌ڵه‌كناسیی ئه‌خلاق. ده‌بینیت، من چه‌ند پرسێكم بۆ تۆ خسته‌ڕوو، ئایا تۆ شتێكی زیاتر له‌م باره‌وه‌ ده‌زانیت؟

له ‌ڕاستیدا، بێده‌نگی سه‌رسامكه‌ری فرۆید له ‌ئاست نیچەدا منی دووچاری سه‌رسوڕمان كرد.

میشێل  فوکۆ: نه‌خێر، هه‌ر له ‌بنه‌ڕه‌تدا هیچ شتێكی زیاتر له‌م باره‌وه‌ نازانم؛ له ‌ڕاستیدا، بێده‌نگی سه‌رسامكه‌ری فرۆید له ‌ئاست نیچەدا- ئه‌ڵبه‌ته‌ جگه‌ له‌ یه‌ك یا دوو ڕسته‌ی كورت- ته‌نانه‌ت له‌ نامه‌نووسینه‌كانیدا منی دووچاری سه‌رسوڕمان كرد. له ‌ڕاستیدا ئه‌مه‌ تاڕاده‌یه‌ك [په‌یوه‌ندییه‌كی] ئاڵۆز و ڕه‌مزاوییه‌. ڕوونكردنه‌وه‌ له ‌ڕێگه‌ی لێكدانه‌وه‌ی لۆ سالۆمه‌وه‌ بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ فرۆید نه‌توانێت شتێكی زیاتر له‌م باره‌وه‌ بڵێت…

خانم ڕامنۆ: نه‌یده‌ویست شتێكی زیاتر له‌م باره‌وه‌ بڵێت…

دیمۆنبینس[25]: تۆ له‌باره‌ی نیچەوه‌ وتت كه‌ ئه‌زموونی شێتی نزیكترین خاڵه‌ له‌ ناسینی ڕه‌هاوه‌؛ ده‌توانم لێت بپرسم كه‌ به‌ بۆچوونی تۆ نیچە تا چ سنوورێك ئه‌زموونێكی له‌ شێتیدا هه‌بوو؟ ئه‌گه‌ر كه‌مێك كاتی زۆرترت هه‌بووایه‌، ئاسایی زۆر سه‌رنجڕاكێشتر ده‌بوو كه‌ هه‌مان پرسیارت له ‌ئاست مرۆڤه‌ مه‌زنه‌كانی تردا گه‌ڵاڵه‌ بكردایه‌؛ له ‌ئاست شاعیران یا نووسه‌رانێكی وه‌ك هۆڵده‌رلین، نێرڤال یا موپاسان، یا ته‌نانه‌ت مۆسیقازانی وه‌ك شومان، هێنری دوپاك یا مۆریس ڕاوڵ. به‌ڵام با له‌ سنووری نیچەدا بمێنینه‌وه‌. ئایا به‌ درووستی لێی تێگه‌یشتووم؟ چون بەڕاستی تۆ له‌باره‌ی ئه‌م ئه‌زموونی شێتییه‌وه‌ قسه‌ت كرد. ئایا به‌ڕاستی ئه‌مه‌ هه‌مان ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ ده‌تویست بیڵێیت؟

میشێل  فوکۆ: به‌ڵێ.

دیمۆنبیس: نه‌تده‌ویست بڵێیت «ئاگایی» یا «پێش زانست» یا پێش هه‌ستی شێتی؟ ئایا به‌ڕاستی پێتوایه‌ كه‌ ده‌توانرێت… بگوترێت كه‌ مرۆڤه‌ مه‌زنه‌كانی وه‌ك نیچە ده‌توانن «ئه‌زموونی شێتی»ان هه‌بێت؟

میشێل  فوکۆ: پێت ده‌ڵێم به‌ڵێ، به‌ڵێ.

دیمۆنبیس: له‌ مانای ئه‌وه‌ تێناگه‌م، چون من مرۆڤێكی مه‌زن نیم!

میشێل  فوکۆ: من وه‌ها شتێك ناڵێم، ناڵێم تۆ مرۆڤێكی مه‌زن نیت.

كیلكیل[26]: پرسیاره‌كه‌ی من زۆر كورته‌ و به‌ستراوه‌ به‌ ناوه‌ڕۆك و بنچینه‌وه‌؛ به‌ستراوه‌ به‌و شته‌وه‌ كه‌ تۆ ناوت لێنا «ته‌كنیكه‌كانی ڕاڤه‌كردن»، و وادیاره‌ كه‌ نامه‌وێت بڵێم یه‌ك جێگره‌وه‌، به‌ڵام هه‌رچۆنێك بێت یه‌ك جێنشین، یه‌ك جێنشینی شیاو بۆ فه‌لسه‌فه‌ له‌و ]ته‌كنیكانه‌دا[ ده‌بینیت. ئایا پێتوانییه‌ كه‌ ئه‌م ته‌كنیكانه‌ی ڕاڤه‌كردنی جیهان به‌ر له‌ هه‌ر شت ته‌كنیكی «ده‌رمان»، ته‌كنیكی «چاره‌سه‌ر» بن- ئه‌ڵبه‌ته‌ له‌ گشتیترین مانای وشه‌ی ده‌رماندا-]ده‌رمان[ـی كۆمه‌ڵگه‌ لای ماركس، ]ده‌رمان[ـی تاك لای فرۆید، و ]ده‌رمان[ـی مرۆڤایه‌تی لای نیچە؟

میشێل  فوکۆ: له ‌ڕاستیدا، پێموایه‌ كه‌ مانای ڕاڤه‌كردن له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌مدا ته‌واو نزیكه‌ له‌و شته‌وه‌ كه‌ تۆ به‌ ده‌رمان و چاره‌سه‌ر تێی ده‌گه‌یت. له‌ سه‌ده‌ی شانزه‌یه‌م، ڕاڤه‌ زیاتر له‌پاڵ «وه‌حی» و چه‌مكی «ڕزگاریی»ـدا، مانای وه‌رده‌گرت. لێره‌دا من ته‌نها وته‌‌یه‌كی مێژوونووسێكتان بۆ ده‌گێڕمه‌وه‌ به‌ناوی گارسیاوه‌؛ ئه‌و له‌ ساڵی ١٨٦٠ـدا وتوویه‌تی: «له‌ سه‌رده‌می ئێمه‌دا ته‌ندرووستی شوێنی ڕزگاریی گرتووه‌ته‌وه.»

یادداشته‌كان

1. F. Nietzsche, Morgenvothe, Leipzig, C. G. Naumann, 1880.
2. F. Nietzsche, Jenseits Von Gut und Bose, Vorspiel einer Philosophie der Zukunft, Leipzig, C. G. Naumann, 1886.
3. F. Nietzsche, Ecce Homo, Wie man wird, was man ist, Leipzig, C. G. Naumann, 1889.
4. بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: نیچه‌، ڕه‌چه‌ڵه‌كناسیی ئه‌خلاق، گوتاری یه‌كه‌م، بڕگه‌ی 4 و 5.
5. K. Marx, Zur Kritik der Politischen Oekonomie, Berlin, Franz Danker, 1859.
6. K. Marx, Der Achtzehnte Brumaire des Louis Bonaparte, in Die Revolution, Eine zeitschrift in Zwanglasen Haften, ed. J. Weydemeyer, Erstes Heft, New York, 1852.
7. ئاماژه‌یه‌ بۆ نامه‌ گۆڕینه‌وه‌كانی فرۆید و لۆ سالۆمه‌ به‌درێژایی چاره‌كه‌ سه‌ده‌یه‌ك:

Lou Andreas-Salome, Correspodance avec Sigmund Freud (1912-1936), Paris, Gallimard, coll. Connaissance de Iinconscient, 1970.

• S. Freud, Der Mann Moses und die Monotheistisch Religion. Drei Abbundlungen, Amsterdam, Allert de Lange, 1939.

پەراوێزەکان:

[1].the techniques of interpretation

[2]. resemblance

[3]. Ko Marx, Das Kapital, Kritik der Politischen Oekonomie, Buch I: Der Produktion prozess des Kapitals, Hambourg, O. Meissner, 1867.                                                                                                                                         

[4]. F. Nietzche, Die Geburtder Tragodie. Oder: Griechentbum und Pessimismus, Leipzig, E. W. Fritzch, 1872.           

[5]. F. Nietzch, Zur Genealogie der Moral, Leipzig, C. G. Naumann, 1887.

[6]. S. Freud, Die Traumdeutung, Vienne, Franz Deuticke, 1990.

[7]. blessures

[8]. interiorite: interiority.

[9]. exteriorite: exteriority.

[10]. spatiality

[11]. theme

[12].Robinsonade، ژیانی دوور له‌ شارستانییه‌ت؛ ئاماژه‌یه‌ بۆ چیرۆكه‌كه‌ی ڕۆبینسۆن كرۆزۆ.

[13]. تێبینی: وشه‌ و ڕسته‌كانی ناو ئه‌م جۆره‌ كه‌وانه‌یه‌ ]…[ له‌ لایه‌ن وه‌رگێڕی كوردییه‌وه‌ دانراون.

[14]. postulate

[15]. je sens un chien sur moi: I feel a dog over me.

[16].مه‌به‌ستی فۆكۆ ئه‌م وته‌یه‌ی نیچه‌یه‌ كه‌ له‌ بڕگه‌ی 289ـی كتێبی ئه‌ودیوی خێر و شه‌ڕدا هاتووه‌: «هه‌ر فه‌لسه‌فه‌یه‌ك فه‌لسه‌فه‌یه‌كی تر ده‌شارێته‌وه‌، و هه‌ر تیۆرییه‌ك حه‌شارگه‌یه‌ك، و هه‌ر وشه‌یه‌ك ده‌مامكێكه.» (فریدریش نیچه‌، فراسوی نیك و بد، ص 238). (و. كوردی)

[17].Boehm.

[18].ئه‌م وته‌یه‌ی بوئێم ئاماژه‌یه‌ بۆ نووسراوه‌كه‌ی ماركس چه‌ند تێزێك ده‌رباره‌ی فۆیه‌رباخ و به‌ تایبه‌ت تێزی یازده‌یه‌می ماركس: «فه‌یله‌سووفه‌كان ته‌نیا به ‌شێوه‌ی جۆراوجۆر جیهانیان لێكداوه‌ته‌وه‌، له ‌كاتێكدا كێشه‌كه‌ گۆڕینی جیهانه.» (كارل ماركس & فریدریش انگلس؛ لودویگ فوئرباخ و ایدئولوژی المانی، ت: پرویز بابایی، ص ٨٣). (و. كوردی)

[19]. Taubes.

[20]. Gianni Vattimo.

[21] .Jean Wahl.

[22] .Baroni.

[23]. Ramnoux.

[24]. ئه‌م وته‌یه‌ی ڕامنۆ ئاماژه‌یه‌ بۆ كۆمه‌ڵه‌یه‌كی سێ به‌رگی به ‌ناوی ژیان و به‌رهه‌مه‌كانی سیگمۆند فرۆید كه‌ له‌ لایه‌ن ئێرنست جۆنزی قوتابی فرۆیده‌وه‌ نووسراوه‌.

[25]. Demonbynes.

[26]. Kelkel.

The post نیچه‌، فرۆید، ماركس appeared first on ژنەفتن.

ئەمڕۆ، جیهان لەناو جێگە گرتنێکدایە لە بەرەو مۆدێلێک لە ڕەوانەکردن و ناردنە ناو خەستەخانەوە، مۆدێلێک لە نیشتەجێبوون لە خەستەخانەدا، حکومەتیش وەزیفەیەکی چارەسەرکردنی لە دەستدایە. وەزیفەی فەرمانڕەوایان گونجاندن و ڕەخساندنی تاکەکانە لە پرۆسێسیوسەکانی گەشەکردندا، ئەمەش بە پێوەری نەشتەرگەرییەکی ئێسقان.

‎ئەمڕۆ، جیهان لەناو جێگە گرتنێکدایە لە بەرەو مۆدێلێک لە ڕەوانەکردن و ناردنە ناو خەستەخانەوە، مۆدێلێک لە نیشتەجێبوون لە خەستەخانەدا، حکومەتیش وەزیفەیەکی چارەسەرکردنی لە دەستدایە. وەزیفەی فەرمانڕەوایان گونجاندن و ڕەخساندنی تاکەکانە لە پرۆسێسیوسەکانی گەشەکردندا، ئەمەش بە پێوەری نەشتەرگەرییەکی ئێسقان. تەماشاکەن چی بەڕێوەیە و بەرەو ڕوومان دێت، لە ڕێگەی شیمانە و ئیمکانە داراییەکانەوە. ئەمڕۆ لە فەڕەنسادا یاریدەرە کۆمەڵایەتییەکان بودجەی ماڵیی کردنی خەڵک دابین دەکەن. چارەسەری پزیشکی فۆرمێکە لە سەرکوتکردن. پزیشکی دەروونی لەمڕۆدا کە بە شێوەیەکی کاتیگۆری ئاسایی ـ شێتیی دیاری دەکات. گرنگی دژەـ دەروونپزیشکی، ئەنتی پزیشکی دەروونیی لەوێدایە کە ئەم دڵنیایی و یەقینە پزیشکییە بخاتە ناو گومانەوە و گومانی لێبکات، ئەو دەسەڵاتەی کە هەیەتی لەوەی بڕیار دەدات دۆخی مێنتالیی تاکێک دیاری بکات. پرسیارێکی دیکەی گرنگ زانینی ئەوەیە کە دەسەڵاتی ئاسایی کردنەوە و نۆرماڵ کردنەوەی هەیە و مومارەسەی دەکات؟ دەروونناس، پزیشک؟ دەروونشیکاریی؟ پزیشکی دەروونی؟ کێ مافی ئەوەی هەیە دەبێت وەسفی  چاودێری و چارەسەری نەخۆشێکی مێنتالی و دەروونی بکات؟ بە شێوەیەکی ئاسایی، ئێمە لە کەسێکی نانۆرماڵ و نائاساییدا گوێبیستی ئەوە دەبین کە ئەم کەسە نائاساییە بوونێکە لەو چوارچێوەی کە تێیدا دەژی شکسی هێناوە. بە شێوەیەکی گشتی، پزیشکەکان ئەم کەسە لە شوێنی خۆی دەکێشنەوە و لە خەستەخانەکاندا دوورەپەرێز و بە دوورخراوەیی ڕایدەگرن، ماڵەکانی تەندروستی، کلینیکەکان. بەڵام چۆن دەهێنرێتەوە ناو شوێن و چوارچێوەی ژیانیان؟ چۆن دەیانگونجێننەوە و ماڵییان دەکەنەوە لە شوێنەکانی خۆیاندا؟ لێرەدایە کە هەڵەکانی دەروونپزیشکی دەردەکەون. چارەسەرکردن پێویستە لەو شوێنە بێت کە تاکەکەی تێدا دەژی، نەک لە سەر قەرەوێڵەکان و لە ناو کابینە ڕاوێژکارییەکاندا، کابینە ڕاوێژکارییە دوورەدەست و دوورخراوەکان لە شوێنی ژیانی کەسەکەوە. لەم حاڵەتەدا ئێمە دیسانەوە دەتوانین ڕووبەڕووی گریمانەی دووەم ببینەوە، چونکە ئێمە لە سەروبەندی لێکۆڵینەوەی ئەو پەیوەندییانەداین کە لە نێوان تاک و شوێنگە کۆمەڵایەتییەکانیدایە: ئەمەش گروپێکی کۆمەڵایەتی نییە کە نەخۆشە؟ سۆسیۆپاتی لێرەوە وەک بوونێک بۆ لێکۆڵینەوە دەردەکەوێت لە قوڵاییدا لە فەڕەنسادا، دەروونناس تایپگەلێک لە دەسەڵات مومارەسە دەکات، لەناو بڕیاردان لە دیاریکردنی ئەو ڕێگەیەی کە پێویستە تاکێک بیگرێتە بەر. بە شێوەیەکی پراتیکی بڕیار لە سەر ئایندەی کەسێک دەدات لەو شوێنەی  کە منداڵێک پێویستە چی وەربگرێت و چی وەرنەگرێت، چی بکات و چی نەکات، کاتێک جەخت لەوە دەکاتەوە کە توانا و لێهاتوویی مناڵێک لەوێدایە، پێویستە بۆ نموونە، ببێتە ئەندازیارێک یان پارێزەرێک. چارەسەری گروپ بە هەمانشێوە لە مەترسیدایە، چونکە گروپێک لە تاکەکان دەخاتە ناو دەستی دەسەڵاتێکی ئۆتۆریتێر و دەسەڵاتخوازی مومارەسەکراو لە ڕێگەی دەروونناسێکەوە. جیهان تاراوگە و مەنفایەکی گەورەیە، تاراوگەیەک کە حکومڕانانی دەرونناسەکانن و، خەڵکیش نەخۆشەکان. لەگەڵ هەر ڕۆژێکدا کە تێدەپەڕێت، ئەو ڕۆڵەی کە تاوانناسەکان دەیگێڕن، ئەو ڕۆڵەی پزیشکانی دەروونی و هەموو ئەوانە دەیگێڕن کە کاریان لێکۆڵینەوەیە لە سەر ڕەفتارە مێنتاڵیی و زیهنییەکان زۆر گەورەیە. هەر لەبەر ئەمەیە کە دەسەڵاتی سیاسیی لە سەروبەندی ئەوەدایە وەزیفەیەکی نوێ بگرێتە دەست کە تیراپیوکە، چارەسەرییە.

من خۆم وەك ڕۆژنامەنووسێك دەبینم. بەو پێودانگ و بەو پێوەرەی كە ئەوەی بە لای منەوە گرنگە ئەكتوێلیتێ و ئەو شتانەیە لە ئێستا و لێرەدا ڕوو دەدەن. گرنگیدان بەوەی چی لە دەورووبەری ئێمە ڕوودەدات، ئێمە كێین، چی لە دونیادا ڕوودەدات و چی دەگوزەرێت.

‎من خۆم وەك ڕۆژنامەنووسێك دەبینم. بەو پێودانگ و بەو پێوەرەی كە ئەوەی بە لای منەوە گرنگە ئەكتوێلیتێ و ئەو شتانەیە لە ئێستا و لێرەدا ڕوو دەدەن. گرنگیدان بەوەی چی لە دەورووبەری ئێمە ڕوودەدات، ئێمە كێین، چی لە دونیادا ڕوودەدات و چی دەگوزەرێت. فەلسەفە تاوەكو نیتچە داوا و خواستێكی ئەبەدی و هەمیشەیی هەبوو، یەكەمین فەیلەسوف-ڕۆژنامەنووسێك نیتچە بوو. نیتچە ئەمڕۆ و ئێستای لە كایەی فەلسەفەدا بەرهەمهێنایەوە. پێشووتر، فەیلەسوف مەعریفەی لەبارەی زەمەن و ئەبەدییەتەوە هەبوو، زەمەن و ئەبەدییەتی دەناسی. بەڵام نیتچە خولیا و كەڵكەڵەی ئێستا و هەنووكە و ئەكتوێلیتێی هەبوو. من وای دەبینم كە داهاتوو ئێمە دەیخولقێنین، ئێمە داهاتوو دروست دەكەین، داهاتوو ئەو شێوازەیە ئێمە بەرانبەر ئەوە دەوەستینەوە  و كەچی ڕوودەدات، وەستان و هەڵوەستەكردنە لەوەی چی ڕوودەدات و چی دەگوزەرێت، شێوازێكە ئێمە لە حەقیقەتدا دەبین بە جووڵەیەك، دەبین بە گومان و دوودڵی و نیگەرانییەك. ئەگەر ئێمە دەمانەوێت مامۆستای داهاتووی خۆمان بین، دەبێت بە شێوەیەكی ڕیشەیی پرسیاری ئەمڕۆ و ئێستا بكەین. هەر ئەمەشە بۆ من، وایدەبینم فەلسەفە شێوازێكی ڕۆژنامەگەریی ڕادیكاڵە.

سەرچاوە:

Michel FOUCAULT, ” Le monde est un grand asil”,Dits et écrits,T.2, n 126, Gallimard, 1994, p.434.

The post ‎جیهان تاراوگەیەکی گەورەیە appeared first on ژنەفتن.

    فوکۆ ئه‌م وتاره‌ی له‌ ٢٧ـی مایسی ١٩٧٨دا پێشكه‌ش به‌ ئه‌نجوومه‌نی فه‌ڕه‌نسیی فه‌لسه‌فه‌ كرد. به‌ڕێوه‌بردنی ئه‌م كۆڕه‌ له ‌ئه‌ستۆی هێنری گوهیێ‌بوو، هێنری مێژوونووسی فه‌لسه‌فه‌ و پسپۆڕی فه‌لسه‌فه‌ی مالبرانش و برگسۆنه‌. له‌ كۆتایی كۆڕه‌كه‌دا گفتوگۆیه‌كی كورت ئه‌نجام ده‌درێت به‌ ئاماده‌بوونی بیرمه‌ندگه‌لێكی وه‌ك نوئێل مۆولو (پسپۆڕی زمانناسی)، ژان-لویس بروش (پسپۆڕی فه‌لسه‌فه‌ی كانت)، سیلڤه‌ین زاك(پسپۆڕی فه‌لسفه‌ی سپینۆزا)، هێنری بیرۆ (پسپۆڕی فه‌لسه‌فه‌ی هایدگه‌ر)، و چه‌ند كه‌سێكی تر.

    فوکۆ له‌ كۆتایی ته‌مه‌نیدا، ده‌رباره‌ی نامیلكه‌ی ڕۆشنگه‌ری چییه‌؟ ـی كانت سێ گوتار ده‌نووسێت، كه‌ ئه‌ڵبه‌ته‌ ڕوانگه‌ی پێشووی ئه‌و وه‌ك ڕه‌خنه‌كاری ڕادیكاڵی مۆدێرنێته‌، هاوسه‌نگ ده‌كاته‌وه‌ و ده‌یگه‌یێنێته‌ خاڵی كۆتایی. ئه‌م سێ گوتاره‌، بریتین له‌: ڕه‌خنه‌ چییه‌؟ (١٩٧٨)، كانت، ڕۆشنگه‌ری و شۆڕش (١٩٨٣) و ڕۆشنگه‌ری چییه‌؟ (١٩٨٤). فۆکو له‌ گوتاری ڕه‌خنه‌ چییه‌؟ زیاتر ده‌په‌رژێته‌ سه‌ر هه‌ڵكۆڵینی «ئیتۆسی ڕه‌خنه‌یی» له‌ مێژوودا. فۆکو هه‌وڵ ده‌دات جۆرێك ڕاڤه‌ بۆ مێژووی ئیتۆسی ڕه‌خنه‌یی پێشكه‌ش بكات. ئه‌م ڕاڤه‌یه‌ له‌سه‌ر سێ قۆناغ‌ وه‌ستاوه‌، یا به‌ ده‌ربڕینی فۆکو، سێ له‌نگه‌رگا ده‌پشكنێت بۆ ئه‌وه‌ی ئاخێزگه‌ی ئیتۆسی ڕه‌خنه‌یی تێدا بدۆزێته‌وه‌: ١- شوانكاره‌یی مه‌سیحی كۆمه‌ڵێك چالاكیی هه‌مه‌لایه‌نی ئه‌نجامدا كه‌ ڕوانگه‌ی ڕه‌خنه‌یی كرده‌ ڕوانگه‌یه‌كی زه‌رووری. ئه‌م سیسته‌مه‌ شوانكاره‌ییه‌، خۆی به‌ شوانی خه‌ڵكی داده‌نا و خوازیاری ئه‌وه‌ بوو كه‌ هه‌موو تاكێك بكه‌وێته‌ ژێر هه‌ژموونی چاودێریی و به‌ڕێوه‌به‌رێتیی ئه‌وه‌وه‌. ئه‌م دۆخه‌، هه‌مان «سه‌رده‌می منداڵی و نه‌گه‌یشتن به‌ پێگه‌یشتوویی» كانتییه‌. به‌م پێیه‌، به‌ره‌ به‌ره‌ ئه‌ندێشه‌ی ڕه‌خنه‌یی له‌ زه‌ینی ئه‌و كه‌سانه‌دا گه‌شه‌ی كرد كه‌ نه‌یانده‌ویست بۆ هه‌میشه‌ وه‌ك منداڵ بمێننه‌وه‌. له‌م قۆناغه‌دا، ئیتۆسی ڕه‌خنه‌یی له‌لایه‌نی مێژووییه‌وه‌ له‌ پێوه‌ند به‌ وته‌ی موقه‌ده‌سه‌وه‌ گه‌شه‌ ده‌كات. ٢- له‌نگه‌رگای دووه‌می ئیتۆسی ڕه‌خنه‌یی له‌م وتاره‌دا، «ویستی به‌ڕێوه‌نه‌بردران» و ڕه‌تكردنه‌وه‌ی یاسا گه‌ردوونی و ده‌ره‌كاتییه‌كانه‌؛ به‌ مانایه‌ك، ڕه‌خنه‌ ده‌كه‌وێته‌ به‌رامبه‌ر حكومه‌ت و ئه‌و گوێڕایه‌ڵییه‌ی كه‌ له‌ هاوڵاتییه‌كانی داوای ده‌كات. به‌ گشتی له‌م قۆناغه‌ی ئیتۆسی ڕه‌خنه‌ییدا، گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ مافه‌ سروشتییه‌كان به‌دی ده‌كه‌ین. ٣- له‌ سێیه‌م قۆناغدا، ئیتۆسی ڕه‌خنه‌یی بریتییه‌ له‌ ڕه‌تكردنه‌وه‌ی ئه‌و هه‌قیقه‌ته‌ی كه‌ ده‌سه‌ڵات وه‌ك هه‌قیقه‌تی ڕه‌ها ده‌یسه‌پێنێت، و له‌ به‌رامبه‌ردا، به‌كارهێنانی عه‌قڵی خود بۆ جیاكردنه‌وه‌ی هه‌ق له‌ ناهه‌ق، هه‌قیقه‌ت له‌ هه‌ڵه. له‌م له‌نگه‌رگایه‌دا، ڕه‌خنه‌ ده‌كه‌وێته‌ به‌رامبه‌ر ده‌سه‌ڵات‌. به‌ كورتی فۆکو له‌م گوتاره‌دا، په‌یدابوونی ئیتۆسی ڕه‌خنه‌یی به‌ جۆره‌ وه‌ڵامێك ده‌زانێت بۆ گه‌شه‌ی سیسته‌مێك له‌ ده‌سه‌ڵات كه‌ به «حكومه‌تمه‌ندیی» ناوی ده‌بات.

سەروان ئەحمەد ئەم گوتارەی لە ئینگلیزییەوە وەرگێڕاوە و ژنەفتن وەک کتێبی ئەلیکترۆنی (فایلی pdf)  بڵاوی دەکاتەوە. (دەتوانن لە سەرەوە ئەم کتێبە دابگرن)

The post ڕەخنە چییە؟ appeared first on ژنەفتن.