یەکێک لە بابەتە سەرەکییەکانی کتێبەکە مامەڵەیە لەگەڵ پرسیاری “ئایا ئیسلام سیاسییە؟” کە لە ڕاستیدا پرسیارێکی بنەڕەتییە لە باسی ئێستای کوردستان و هەموو رۆژهەڵاتی ناوەڕاست. ئەفسانە بە وردی شیکردنەوەی ئەو فکرە دەکات کە دەڵێت “ئیسلام دین و دەوڵەتە” و بە بەڵگە مێژوویییەکان ئاماژە بەوە دەکات کە ئیسلام سەرەتا پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە دامەزراندنی سیستەمێکی سیاسی نەبووە بەڵکوو ئەمە لێکدانەوەیەکە کە لەلایەن بەرپرسە سیاسییە ئایینییەکانەوە، کە بەرژەوەندیخوازانە بەکار هاتووە. ئەو جەخت لەوە دەکاتەوە کە ئەو شتانەی ئەمڕۆکە وەک خیلافەت و دەوڵەتی ئیسلامی بە شێوەی ئێستا تێیدا باس دەکرێن، دروستکراوی مێژووی سیاسین. کە خودی ئەمەش ڕەخنەیەکی ڕاستەوخۆیە لە بزووتنەوە ئیسلامییە سیاسییەکان لە کوردستان، ئەوانەی کە بە ناوی ئایین هەوڵی دەستبەسەراگرتنی دەسەڵاتیان داوە و بە شێوەیەکی سیستماتیک ترسە دینی و ئایینییەکانیان بەکار هێناوە وەک ئامرازێک بۆ کۆنترۆڵکردنی کۆمەڵگە.

لە هەمان کاتدا،  نووسەر لە بەشێکی ترەوە بە قووڵی دەچێتە ناو شیکردنەوەی پەیوەندیی نێوان دیکتاتۆر و ئایین، کە بە بڕوای من یەکێکە لە گرنگترین بەشەکانی کتێبەکە. ئەفسانە مستەفا بە شێوەیەکی نوێ سەیری ئەم پەیوەندییە دەکات و ئاماژە بەوە دەکات کە لە کۆمەڵگەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، دیکتاتۆر و خودا هەردووکیان ڕۆڵێکی هاوشێوەیان لە ژیانی ڕۆژانەی خەڵکدا هەبووە. هەردووکیان “بێ تێڕامان”ن، لە سەرووی یاسان و بە “پیرۆز” دادەنرێن. ئەم باسە ڕوونکردنەوەیەکی جیاوازە بۆ ئەوەی کە بۆچی گەلانی رۆژهەڵات بە ئاسانی خۆیان ملکەچی دەسەڵات دەکەن. چونکە لە منداڵییەوە فێرکراون کە پرسیار نەکردن، بەهایەکی ئەخلاقییە. کاتێک منداڵێک فێر دەبێت کە نابێت پرسیار لە خودا و پێغەمبەر و ئایین بکات، بە شێوەیەکی سیستماتیک ئامادە دەکرێت بۆ ئەوەی لە داهاتوودا پرسیار لە بەرپرس و دەسەڵاتدار و دیکتاتۆر نەکات. هەر ئەم شیکردنەوەیە تیشک دەخاتە سەر ڕەگی کۆمەڵناسی و دەروونیی دیکتاتۆریەت لە کوردستاندا، کە تەنها بە گۆڕینی ڕژیم و دامەزراوە چارەسەر ناکرێت، بەڵکوو پێویستی بە گۆڕانێکی قووڵ لە بیرکردنەوە کۆمەڵایەتییەکان هەیە.

بەشێکی گرنگی دیکەی کتێبەکە تەرخان کراوە بۆ باسی تاکایەتی و گرنگی عەقڵ، کە لە ڕاستیدا ناوەندی هەموو بابەتەکانی ترە. نووسەر جەخت لەوە دەکاتەوە کە تاک نابێت خۆی لە هزری کۆمەڵگە بخاتە دواوە، دەشڵێت کە تاکایەتی و ئازادیی بیرکردنەوە بنەمای گەشەکردنی هەر کۆمەڵگەیەکە. ئەو ڕەخنە لەو کولتوورە دەگرێت کە دەیەوێت تاک بتوێنێتەوە لەناو “پۆل”دا، جا ئەو پۆلە هۆز بێت یان حزب یان ئومەت و یان خێڵ. کە وای لێ بکات هەست بە بەرپرسیاریەتیی کەسی نەکات. کە بێگومان ئەمەش لە کۆمەڵگەی کوردستاندا کە تا ڕادەیەک هێشتا کولتووری هۆزایەتی و خێڵەکی و حزبایەتی بەهێزە، ئەم باسە تایبەتمەندیی گرنگی هەیە. زۆر جار تاکی کورد بە ئازاد هەڵبژاردنی تاکەکەسی خۆی ناژی، بەڵکوو بەپێی ویست و هەڵبژاردنی بەرانبەرەکەی دەژی کە ئێستا باسم کرد. ئەمە واتە کە سیستەمێک دروست بووە کە مەترسی هەیە بۆ سەر هزری تاک و بیرکردنەوە. نووسەر ئاماژە بەوە دەکات کە هەر لەم پەیوەندەدا ئیسلامی سیاسی بەشێوەیەکی ئەرێنی، ئەم کولتوورە گەشە پێدەدات و تاک دەخاتە ناو گۆڕەپانێکەوە کە تێیدا “خودی کەسی” ون دەبێت.

لەو سێ بەشەی کە کتێبەکەی تێدا دابەش بووە، بەشی دووەم بە تایبەتی سەرنجڕاکێشە، کە تێیدا باسی پەیوەندیی نێوان ئەفسانە و ئایین دەکات. نووسەر بە وردی شیکردنەوەی ئەوە دەکات کە چۆن زۆرێک لە باوەڕە ئایینییەکان بنەڕەتیان لە ئەفسانەی کۆندا هەیە و چۆن بەکار هاتوون بۆ ڕوونکردنەوەی دیاردە سروشتییەکان کە مرۆڤی کۆن نەیدەزانی. ئەو ئاماژە بەوە دەکات کە ئایین لە سەرەتادا وەڵامدانەوە بوو بۆ ترسی مرۆڤ لە سروشت و لە نەزانین، وە لە ڕێگەی چیرۆک و ئەفسانەوە هەوڵی ڕوونکردنەوەی جیهانی دەدا. بەڵام کاتێک ئەم ئەفسانانە گۆڕان بە “وەحی ئاسمانی” و نەیانهێشت کەس پرسیاریان لێوە بکات، ئەوە بوو کە ئەمانە بوونە ئامرازێک بۆ کۆنترۆڵکردنی مرۆڤ. چونکە بەپێی بنیاتە ئەپیستمۆلۆژیکییەکانی زۆر لە باوەڕە ئایینییەکان، ئەمە ڕەخنەیەکی قووڵ و بڤەیە. بەڵام لە هەمان کاتدا نووسەر جیاوازی نێوان ئایینی تاکەکەسی و ئایینی سیاسی دەردەخات و دەڵێت مەبەستی ڕەخنەگرتن لە ئایینی سیاسییە، نەک لە باوەڕی تاکەکەسی.

یەکێکی دیکە لە خاڵە جێگەی گفتووگۆکان لە کتێبەکە، باسی “نیشتمان یان ئایین”ە. کە لە ڕاستیدا قەیرانێکی ناسنامەیی گەورەیە لە کۆمەڵگەی کوردستاندا. ئەفسانە مستەفا ئاماژە بەوە دەکات کە لە مێژووی کوردستاندا، زۆر جار ئایین بەکار هاتووە وەک ئامرازێک بۆ لەناوبردنی هەستی نیشتمانپەروەری. ئەو بە نموونەی قزڵباشەکان ئاماژە دەکات کە چۆن بە ناوی ئایین شەڕی دژی نیشتمانیان دەکرد. کە ئەمەش پرسیارێکی خستووەتە بەردەم کۆمەڵگەی کوردستان کە هێشتا بێ وڵامە، کە ئایا ئەولەویەت بۆ کوردایەتییە یان بۆ موسڵمانیەتی؟ بۆ نیشتمانە یان بۆ دین؟ نووسەر بە ڕوونی دەڵێت کە ئەم دوو هاوسەنگییە نابێت لە دژایەتیدا بن، بەڵام ئایینە سیاسییەکان بە دروشمی “ئومەتی ئیسلام” هەوڵیان داوە نیشتمانپەروەری بخەنە خوارەوە و تاکی کورد لەنێوان ئەم دوو ناسنامەیە بهێڵنەوە. ئەو ئاماژە بەوە دەکات کە لە سەردەمی ئێستادا، زۆرێک لە کوردان هێشتا لە ئەنجامی ئەم شڵەژانە دەناڵێنن و نازانن کە ئایا خۆیان بە کورد پێناسە بکەن یان بە موسڵمان، یان بە هەردووکیان و ئەگەر بە هەردووکیان، ئەوا کامیان لە کاتی پێکداداندا، ئەولەویەت دەبێت؟

لە درێژەدا کتێبەکە لە بەشێکی کورتدا ئاماژە بە چەمکی “پێداگۆگیی ستەملێکراوان”ی پاولۆ فرێری دەکات، کە لە ڕاستیدا خاڵێکی گرنگە بۆ تێگەیشتن لە چارەسەری ئەم قەیرانە. فرێری دەڵێت کە ڕزگاری ستەملێکراوان تەنها لە ڕێگەی دیالۆگ و هۆشیاری دێت نەک لە ڕێگەی گۆڕینی ستەمکارێک بە ستەمکارێکی تر. ئەمە ڕەخنەیەکی قووڵە لە زۆرێک لە شۆڕشە سیاسییەکانی رۆژهەڵات کە تەنها دیکتاتۆرێکیان بە دیکتاتۆرێکی تر گۆڕی بەڵام سیستەمی هزری و کۆمەڵایەتی هەر بە شێوەی کۆن مایەوە. بۆیە ئەمڕۆکە سیستمی پەروەردەیی لە کوردستاندا هێشتا لەسەر بنەمای “بانکی زانیاری”یە واتە مامۆستای ئایینی زانیاری دادەڕێژێت و قوتابی وەریدەگرێ بەبێ ئەوەی هیچ ئازادییەکی بیرکردنەوە یان ڕەخنەگرتنی پێ بدرێت. ئەمەش بەو واتایەی کە نەوەی نوێ هەر بە هەمان شێوازی نەوەی پێشوو فێر دەکرێن و قەیرانەکە درێژەی دەبێت. نووسەر پێی وایە کە تاکوو ئەم سیستەمە نەگۆڕێت و تاکوو خەڵک فێری بیرکردنەوە و پرسیارکردن نەبن، هیچ گۆڕانێکی ڕاستەقینە ڕوو نادات.

لە ڕووی پەیوەندیدان بە واقیعی ئێستای کوردستانەوە، پێشم باشە ئەوە بڵێم کە ئەم کتێبە دەتوانرێت بە ئاوێنەیەک بزانرێت کە ناخی کۆمەڵگەی کوردستان تێدا ڕەنگ دەداتەوە. کوردستانی ئێستا کۆمەڵگایەکە کە بە دوو ئاراستەی تەواو جیاواز دەکێشرێت. لە لایەک، بەشێک لە گەنجان بەرەو سیکۆلاریزم و مۆدێرنیزم ڕۆیشتوون و هەوڵ دەدەن کۆمەڵگەیەک بنیاد بنێن کە لەسەر بنەمای ئازادیی تاک و جیاکردنەوەی ئایین لە سیاسەتە. لە لایەکی ترەوە، بەشێکی تری کۆمەڵگە هێشتا لە چنگی کۆنەپەرەستی ئایینی و ترسی گوناهدان و بەشێکی تریش ڕۆیشتوون بەرەو ئیسلامی ڕادیکاڵ. ئەم دابەشبوونە قەیرانێکی کۆمەڵایەتی گەورەی دروست کردووە کە لە هەموو ڕووەکانی ژیانی ڕۆژانەدا دەبینرێت. وەک لە جل و بەرگەوە بگرە تاکوو سیاسەتی بەڕێوەبەری، پەروەردە تاکوو تەنانەت پرسی ئابووریش.

 ئەوەش بڵێم یەکێک لە باسە نائاشکراکانی کتێبەکە کە ڕاستەوخۆ باسی ناکات بەڵام لە نێوان دێڕەکاندا هەستی پێدەکرێت، باری ژنانە. کاتێک نووسەر باس لە تاکایەتی و ئازادیی بیرکردنەوە دەکات، ئەمە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر باری ژنانیش لە کۆمەڵگەی کوردستاندا هەیە. ژنانێک کە زۆر جار لە مافی بیرکردنەوە و بڕیاردانی سەربەخۆ بێبەش کراون. کاتێک باس لە ئەوە دەکات کە سیستەمی پەروەردە تاک فێری “فەرمانبردن” دەکات، ئەمە دوو ئەوەندە قورسایی لەسەر ژنان دەکات کە لە منداڵییەوە بۆ هەر شتێک زیاتر فێری بێدەنگی و ملکەچی دەکرێن. چونکە کاتێک باس لە ترسی ئایینی دەکات واتە بە شێوەیەکی سیستماتیک لە ڕێگەی ترسی گوناه و دۆزەخەوە، ژنان کۆنترۆڵ دەکرێن. بۆیە ئەگەرچی کتێبەکە بەشێکی تایبەتی بۆ پرسی ژنان لەم بابەتەدا، تەرخان نەکردووە، بەڵام لام وایە هەموو بابەتەکانی پەیوەندییان بە ئازادیی ژنانەوە هەیە.

لە ڕووی زمانەوانییەوە کتێبەکە لە نێوان زمانی ئاکادیمی و زمانی ڕۆژانەدا دێت و دەچێت. ئەفسانە موستەفا بە زمانێکی ڕوون دەنووسێت، بەڵام لە هەمان کاتدا بەکارهێنانی سەرچاوەی جیاواز لە فیلسوف و بیرمەندان وەک کانت، سۆکرات، فرێری، ماکیاڤێلی و زۆری تر، قووڵاییی تیۆرییەکی بە کتێبەکە دەبەخشێت. ئەمە واتەی ئەوەیە کە کتێبەکە لە یەک کاتدا دەتوانێت بۆ هەردوو گرووپ سوودبەخش بێت: بۆ خوێنەری ئاسایی کە دەیەوێت لە بابەتە ئایینی و سیاسییەکان تێبگات و بۆ توێژەر و ئەکادیمیسیەن کە بەدوای شیکردنەوەیەکی قووڵتردا دەگەڕێت.

لە کۆتاییدا، بێگومان بەپێی خوێندنەوەی هەر کەسێک و ئەو لایەنە ڕەخنەییانەی کە هەیانە، بەڵام پێم باشە سەرەڕای هەر شتێک، بڵێم کە کتێبەکە بەهایەکی گەورەی هەیە. یەکەم جار نییە کە کوردێک دەست دەخاتە سەر بابەتی ڕەخنەگری ئایینی، بەڵام شێوازی مامەڵەکردنی ئەفسانە موستەفا یەکەم وەک تاکێکی کورد و دووەم وەک ژنێکی کورد لەگەڵ ئەم بابەتە جیاوازە. کتێبی “ئاوەژووکردنی واقیع” هەوڵێکی ئازایانەیە بۆ ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ قەیرانەکانی کۆمەڵگای کوردی. لە سەردەمێکدا کە زۆر کەس دەترسن لە قسەکردن لەسەر ئایین و سیاسەت، ئەفسانە مستەفا بێ ترس و بێ دوودڵی ئەم بابەتانەی خستووەتە ڕوو. ئەو ڕەخنە لە بەکارهێنانی سیاسیی ئاین دەگرێت، لە ئەوانە دەگرێت کە بە ناوی خودا دەسەڵات دەست دەخەن، نەک لە ئەوانەی کە تەنها وەک تاکی موسڵمان هەڵسوکەوت دەکەن. بۆیە ئەو ڕەخنە لە سیستەم دەگرێت، نەک لە تاک.

لە سەردەمێکدا کە کۆمەڵگەی کوردی لە شڵەژانێکی ناسنامەیی کەوتووە، ئەم کتێبە ڕێگەیەکی سێیەم پیشان دەدات: نە بەرەو لایەنیزمی ڕەق و توند، نە بەرەو کۆنەپەرەستی کوێر، بەڵکوو بەرەو بیرکردنەوەیەکی ڕەخنەگرانە کە ئایین و مۆدێرنیزم، ناسنامە و ئازادی.

واقیعی ئەمڕۆی کوردستان پێویستی بە وتووێژی ئەم جۆرە هەیە. پێویستە کە تاکەکان تێیدا بتوانن بە ئازادی بیر بکەنەوە، پرسیار بکەن و ڕەخنە بگرن. تەنانەت لە “پیرۆزترین” بابەتەکان. ئەم کتێبە هەنگاوێکە کە بۆ داهاتووی کوردستان زۆر گرنگە. چونکە داهاتووی کوردستان لە دەستی ئەو نەوەیەدایە کە فێری بیرکردنەوەو تێڕامان دەبێت، نەک فێری دووپاتبوونەوە.

The post ڕانانێک لەسەر کتێبی “ئاوەژووکردنی واقیع” لە نووسینی ئەفسانە موستەفا appeared first on ژنەفتن.

بەکارهێنانی دیالۆگ لە نێوان یەکەم کەسی تاکەوە ڕوو لە دووهەم کەسی تاک، سڕینەوەی وەسفە سەقامگیرکەرەکان و بە تایبەت ڕۆنانی ناڕوونی لە ناسنامەی بەردەنگ، کات و شوێن… هەموو ئەو تەکنیکانەن کە لە نەریتی ئەوپەڕپێکهاتەخوازییەوە وەک ئامرازێک بۆ بەرهەمهێنان و بەهێزکردنی “نادڵنیایی” بەکار دەهێنرێن. بەم شێوەیە دەقی «وێڵی» نەک هەر لە “دڵنیایی” ڕا دەکات بەڵکوو هەڵڵای لێ دەکا و خوێنەر بانگهێشت دەکات بۆ ئەزموونکردنی پرۆسەی ماناسازی لە حاڵەتێکی ناسەقامگیر و کراوە و شڵەژاودا.

لەم ڕۆمانەدا ئەم چەشنە گێڕانەوە (کە بە دەگمەن لە ئەدەبیاتی کوردیدا کەڵکی لێوەرگیراوە) دەبێتە ئامرازێک بۆ دروستکردنی پێکهاتەیەکی تەواو ئەوپەڕپێکهاتەخوازی. لە بەشی یەکەمدا گێڕەرەوە بە جێگرەوەی “تۆ” پێناسەی بەردەنگ دەکات، شوناسێکی بۆ دروست دەکات و ڕابردوویەکی لێ دەگێڕێتەوە و داوای لێ دەکات بۆ قبوڵکردنی ڕۆڵێکی دیاریکراو. بەڵام لە بەشی دووهەمدا هەمان “تۆ” وەڵام دەداتەوە و هەموو ئەم پەیوەندییانە نکۆڵی دەکات؛ ئەو نە ئەو کەسەیە کە گێڕەرەوە دەیڵێت و نە هیچ شتێکی لە ڕابردووی خەیاڵی پیاهەڵگووتراوی لەبیرە… ئەم دژایەتییە ناوەندی مانا لەناو دەبات و شوناسی “تۆ” لە ئاماژەیەکی جێگیرەوە دەگۆڕێت بۆ گۆڕەپانێکی خوڕ و دژ بەیەک. لە ئەنجامدا حەقیقەت نە لە دەنگی گێڕەرەوە و نە لە دەنگی وەڵامدەرەوە دیاری ناکرێت، بەڵکوو لە مەودا و گرژی نێوان ئەو دووانەدا دەسوڕێتەوە. ئەم خلیسکانەی شوناس و ناڕوونیی یادەوەری و هەڵپەسێردراوی بەردەوامی نێوان دوو دەنگی دژبەیەک، ڕۆمان دەکاتە نموونەیەکی بەرچاوی گێڕانەوەی ئەوپەڕپێکهاتەخوازی، کە تیایدا “نادڵنیایی” بەس تەکنیکێکی یارمەتیدەر نییە بەڵکوو بناغەی پێکهێنەری دەقەکەیە.

بۆ ئەوەی چێژ لە خوێندنەوە ببینن و نوقمی گێژاوی دەق بن، «وێڵی» بخوێننەوە.

The post “نادڵنیایی” لە «وێڵی»دا appeared first on ژنەفتن.

من وەک خوێنەرێک بە جارێک خوێندنەوە، ڕەنگە هەر ئەوەیش وای کردبێت، کە نەمتوانی ورد هێڵەکانی گێڕانەوە و تەکنیک درک پێ بکەم، لە جاری دووەمدا، زیاتر چێژم وەرگرت و هەستم کرد وردەکاری زۆر هەیە لەپشت هەر ئاماژەیەکەوە. نووسەر بە شێویەکی فراوان پشتی بە زمانی ئاماژە بەستووە. هەرچۆن ڕابمێنن، پڕە لە مێتافۆڕ و خەیاڵ و پاڕادۆکس. ئایا ڕۆمانه‌كه‌ ئاڵۆزه‌؟ نه‌خێر، به‌ڵكوو ته‌كنیكه‌كه‌ ئه‌وه‌ ده‌خوازێت. هۆکارەکەیش، ئەوەیە ئەم ڕۆمانە بە تەکنیک و فۆڕمێک نووسراوە، مەرج نییە هەمووان بە ئاسانی بیخوێننەوە و چێژی لێ وەربگرن. ئاسایییە خوێنەر نەتوانێ ڕووداوەکان بە یەکەوە ببەستێتەوە، بەڵام کە ڕۆمانەکە تەواو دەکات، دەزانێت لە ناونیشانەکەوە تا کۆتایی باسێک هەیە مرۆڤ دەبێ بیری لێ بکاتەوە و بوەستێت. دەبێت هەست بکەین، ناو بیرچوونەوە واتا ژیانێک تۆ بەهات تێیدا لەدەست داوە. واتا تۆ تەنیا وەک جەستە هەیت، هیچ بایەخێکت نەماوە و هیچ شووناسێکیشت نەماوە. لێره‌ قسه‌كردن نییه‌ له‌سه‌ر ئاماژه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی ناوی مرۆڤه‌كان و له‌بیرچوونه‌وه‌ی ناویان وه‌ك نه‌خۆشیی له‌بیرچوونه‌وه‌. ناونیشانه‌كه‌ خۆی توانجه‌ بۆ دۆخی گشتیی كاره‌كته‌ره‌كان، ئەمەیش دەروازەیەکی تر بۆ تێگەیشتن لە ڕۆمانەکە دەکاتەوە.

له‌م ڕۆمانه‌دا نووسەر چێژی خوێندنەوەی خستووەتە نێو ڕسته‌ و پەرەگرافەکان، نەک کۆی گێڕانەوەکە. دەکرێ بڵێین: ڕۆمانه‌كه‌ به‌سه‌ر چه‌ند بەش و چەند فۆرمێکی گێڕانەوە دابەش كراوه، فەنتازیا، مەنەلۆگ و دیالۆگ کۆی کارەکەیان پێک هێناوە. نووسەر لە ڕێگەی چەند خێزانێکەوە هاتووه‌ته‌ سەر وردەکارییەکانی بەریەککەوتنی ژنان و كچان له‌نێو دۆخی کۆمەڵایەتی و سیاسی و کولتووری کۆمەڵگەی کوردی. کارەکە بەگشتی گێڕانەوەی ئازارە، گێڕانەوەی ژانی ژن و ژیانە، وردەکاری مەکر و قەلەقی و خەمە بچووک و گەورەکانی دنیای ژنان و کچانی پاش تراژیدییە گەورەکانی کورد. مه‌به‌ست له‌م كاره‌ پیشاندانی دۆخی ژیان و گوزه‌ران و ئازاری ژنی كورده‌ لە دوای تراژیدیای ئه‌نفال و كیمیاباران. مامەڵەی وردی نووسەر لە پرسی ژنانی پاشماوەی ئەنفال، ئەمەش لە ڕۆمانەکەدا بەهیچ جۆرێ بە ڕاستەوخۆ باس نەکراوە. کارەکە زیاتر هەوڵە بۆ دروستکردنەوەی چەند خێزانێک، تا لە ڕێگەی گێڕانەوەی برینی سایکۆلۆژی و نەخۆشییە جەستەیییەکانەوە، ترسناکی و خەمی گەورەی دۆخی دوای ئه‌م کارەساتە پیشان بدات. واتا ڕۆمانەکە گێڕانەوە و  وەسفی ڕووداوی ئەنفال نییە، بەڵکوو باسی ئەو برینانە دەکات، کە پاش لە چارەکەسەدەیەک هێشتا برینی تەڕ و بە ئازارن.

مانا دووەمییەکان لە ڕۆمانەکەدا تەواوی گێڕانەوەکەیان داپۆشیوە؛ واتا ئەوەی دەیخوێنینەوە، مانای دیکەی لەپشتەوەیە. بازرگانیکردن بە ئیسکوپرووسک، به‌ ئازاری ژنان، چاوه‌ڕوانی و ئه‌و گرێیانه‌ی له‌ ده‌روون و جه‌سته‌ی ژنان دروست ده‌بن، چیرۆکی ژنکوشتن، یادەوەرییەکانی نەخۆشخانە، کێشەکانی کچبوون و ژنبوون، دۆخی سایکۆلۆژی و دەروونی کچان و ژنان و پرسی خۆکوشتن، کارکردن و دۆخی کۆمەڵایەتی خێزانەکان و دەیان پرسوباسی دیکە، بە شێوەیەکی زۆر چڕ و وردەکارانە لەناو گێڕانەوەکەدا مانای قووڵ دەدەن.

له‌م ڕۆمانه‌دا هه‌ستم به‌ تێکەڵبوونی دەنگەکان نه‌كرد، بوارێکی تایبەتیش بۆ دەنگ و بەشداری خوێنەر هەیە، کە ده‌شێ نووسه‌ر مه‌به‌ستی به‌شداری پێكردنی خوێنه‌ر بێت له‌ ڕووداوه‌كان، چونكه‌ زۆر جار دیارە، کە ده‌نگێك هەیە له‌ باسه‌كاندا پرسیار دەکات و ڕاوێژمان پێ ده‌كات. گێڕانەوەکە لە سەرەتای هەر بەشێك درێژەی چیرۆکێک هەیە، مەبەستم چیرۆکی (کامیار و کاژین)ە، ئه‌م چیرۆکە کارەکتەرێکی نێو ڕۆمانەکە نووسیویەتی، دوای ئه‌م چیرۆکە چوار بەش هەیە، تا بەشی سێیەم، ڕۆمانەکە بێ پاڵەوانە. لە بەشی سێیەم و چوارەمدا، “بوشرا” ئیدی وەک کارەکتەرێکی تۆخ هێڵی سەرەکیی گێڕانەوە دەباتە پێشەوە. “بوشڕا” ده‌بێته‌ نموونه‌ بۆ باسكردن له‌ ئازار، له‌ ژوورێكدا خۆی ڕووت ده‌كاته‌وه‌، له‌به‌رابه‌ر ئاوێنه‌ ده‌وه‌ستێت، ده‌ست له‌ خۆی ده‌دات، ورد ده‌بێته‌وه‌ له‌ ئه‌ندامه‌كانی جەستەی، له‌ خاڵه‌ ڕه‌ش و ورده‌كانی سه‌ر پێستی، ته‌ماشای مه‌مكه‌كانی ده‌كات، ده‌چێت دوو موورووی شینی چاوه‌زار له‌ سوخمه‌كه‌ی ده‌دات. تووڕه‌ ده‌بێت، پێده‌كه‌نێت. یارییه‌كی دەروونی له‌گه‌ڵ خۆی ده‌كات. له‌نێوان خه‌ون و زینده‌خه‌وندا دێت و ده‌ڕوات، بابه‌ت و بایه‌خی جه‌سته‌ی ژن، جه‌سته‌ی ڕووتی ژن و پرسی هه‌ناسه‌دان به‌ ئازادی بۆ ژنێك، کە له‌ ژوورێكدا چێژ له‌وه‌ وه‌رده‌گرێ به‌ ڕووتی ته‌ماشای خۆی بكات و گومان له‌ هه‌مووشتێ بكات، له‌ ئێستا و ڕابردوو، هەروەها له‌ داهاتوویش بترسێ، له‌نێوان خه‌یاڵ و خه‌وندا بێ و بچێت. كاره‌كته‌ری “بوشڕا” له‌و ڕۆمانه‌دا هێنده‌ قسه‌ هه‌ڵده‌گرێ، كه‌ نازانم له‌ كام ڕوانگه‌وه‌ له‌باره‌یه‌وه‌ بدوێم، به‌ڵام هێڵێك هه‌یه‌ گشتییه‌، ئه‌ویش بازنه‌ و خولانه‌وه‌ی ژیانی ژنێكه‌ له‌ ژیانه‌وه‌ بۆ ژان، له‌ ژانه‌وه‌ بۆ ژیان.

جگه‌ له‌و به‌شانه‌ی باسی ڕۆژی ڕه‌شی نه‌خۆشخانه‌ ده‌كه‌ن، ته‌واوی به‌شه‌كانی دیكه‌ی ڕۆمانەکە بە زمانێکی نەرم  و قووڵ، ته‌واو ئیستاتیكی نووسراوە، ئەگەرچی گێڕانەوەکان بە ئازارن، بەڵام هاڕمۆنیاییەکی گشتی بەهۆی زمانەوە بۆ خوێنەر دروست دەبێت. ئه‌م ڕۆمانه‌ منی خسته‌ دۆخێكه‌وه‌، كه‌ بیر له‌ به‌های كه‌سه‌ ئازیزه‌كانی ده‌وربه‌رم بكه‌مه‌وه‌. بیر له‌ ئازاری هه‌موو ئه‌وانه‌ بكه‌وه‌، كه‌ ناتوانن باسی خه‌م و ئازاره‌كانیان بكه‌ن. بیر له‌ كوردبوون و دۆخی هه‌موو ئه‌و ژنانه‌ بكه‌مه‌وه‌، كه‌ له‌نێو دۆزه‌خی كۆمه‌ڵگه‌ و دۆخی سه‌ختی ژیان چاویان لێك نا. ڕۆمانه‌كه‌ له‌ ده‌یان لاوه‌ خوێندنه‌وه‌ی جیاواز هه‌ڵده‌گرێ، ئه‌وه‌ی من لێره‌دا نووسیومه‌، تێكه‌ڵبوون و نووسینه‌وه‌ی هه‌ست و ڕامانی منه‌ له‌ چه‌ند گۆشه‌یه‌كی بچووكه‌وه‌، ده‌زانم قسه‌ و باسی زۆر زیاتر هه‌ڵده‌گرێت.

سه‌رچاوه‌: ڕۆمانی ناوی خۆیان بیرنه‌ماوه‌، ئارام محه‌مه‌د، له‌ بڵاوكراوه‌كانی وه‌شانی نووسیار، ٢٠٢٥

The post چەمکی ژن و ژان و ژیان appeared first on ژنەفتن.

هێڵی گێڕانەوەی ئەو بەرهەمە یەگجار وردبینانەیە و بگێڕەوە زەمانی ڕوودانی ڕووداوەکان لە دڕێژەی کتێبەکان بە شێوەیەکی وەستایانە پاش و پێش پێ دەکا. ڕووداوێک کە لە ڕابردوو ڕووی داوە دێتەوە سەر بەڕەی داهاتوویەک کە جارێ دیار نییە. کۆمەڵگەیەکی بچووکی لە کورد و فەڕەنسی”جوولەکە” و ئێرانی بۆ خوێنەر دروست دەکا و بیر و ڕوانگە و ئەندێشەیان دێنێتە ناو دووتوێی چیڕۆکێکی لێک‌تەندراو کە هەر کامە و بە جۆرێک کاریگەری لە سەر ژیانی ئەوی دی دادەنێ. چەقی ئەو بەرهەمە لە سەر چارەنووسی ئاخوندە ئێرانییەکە و جوولەکە سێحەب هۆتێلەکەیە کە هەتا زۆرتر لە کۆتاییی کتێبەکە نزیک دەبینەوە چارەنووسیان مالیخولیاتر دەبێتەوە. بگێڕەوە بە شێوەیەکی وردبینانە خوێنەر لە کۆتاییی بەرهەمەدا گێژ دەکا و ئەو دوو کاراکتەرەی بۆ لێک ناکرێنەوە. لە کۆتاییدا بگێڕەوە کارێک دەکا کە خوێنەر بە سەر دەیان چارەنووس و ئاکامدا باز دا و لە هیچ کامیشیان دڵنیا نەبێتەوە هەتا دەگاتە ڕستەی کۆتایی. بەرهەمێک کە کۆتایییەکی کراوەی هەیە و بە دەیان پرسیارەوە.

لە کەم ڕۆماندا دەبینین کاراکتەر و نیوەکاراکتەر ئاوەها بە ڕووداوی گەورە و وردە ڕووداوەوە لێک تەندرابێتەوە. هەر وەک چۆن کاراکتەری یەکەم لە جێیەکدا باس دەکا کە ناسینی کەسێک دەتوانێ زۆر دەرگات بۆ بکاتەوە. بێ زیاد و کەم، لەو بەرهەمەدا کاراکتەری کز بوونی نییە وەک چۆن لەتەکاراکتەریش هێندەی خۆی گیانی وەبەر نراوە و تەداخولی ڕووداوەکانی کردووە. لێ بە لابردنی تەنانەت لەتە کاراکتەرێک لەو ناوەدا دەتوانێ هەودای پەیوەندیی کۆی گێڕانەوەکە بپسێنێ و تووشی کێشەی بکا. هەمووی ئەوانە کارێکی کردووە خوێنەر هیچ کە لە خوێندنەوەی ماندوو نابێت بەڵکوو بە بەردەوامی سەرەداوی ڕووداوەکان و کاراکتەرەکانی لە دەست دایە و لێی ون نابێ. زۆر ڕۆمانی کوردی هەنە کە خوێنەر تووشی سەرلێشێواوییەکی بێ ئاکام و نامەنتقی دەکا. کارێک دەکا خوێنەر کتێبەکە دابخات و وازی لێ بێنێ، گێڕانەوە لەو ڕۆمانەدا یەگجار ڕەوانە.

لە ڕێگەی کاراکتەری یەکەمەوە پەنجەرەیەکیش بە ڕووی هونەری شێوەکاری کراوەتەوە. لەوێ لەگەڵ زۆر هونەرمەندی ئەو بوارە ئاشنا دەبین. بە بڕوای من ئەگەر نووسەر لەو ڕۆمانەدا بڕێک کایەی بە ڕەنگ کردبا و لە درێژەی چیڕۆکەکەیدا هەر جارەی لەگەڵ ڕەنگێک ڕووبەڕووی کردبایناوە ڕەنگە خۆشتریش با. بە وردە تەوسیفی هونەرمەندانە لە شوێنێک کە بۆنی ڕەنگێکی لێوە بێت.

لە ڕێگەی کاراکتەری دووهەم کە جوولەکەیەکی دەست‌ڕۆشتوو و ڕۆشنبیرە لە گەڵ وردە مێژوویەکی ئەو ئایینە و بەسەرهاتەکانیان ئاشنا دەبین، هەروەها پەنجەرەیەکمان بە ڕووی ئەدەب و کولتووری فارسیدا بۆ دەکاتەوە. کۆمەڵێک ڕووداوی سیاسی و مێژوویی وەک فۆڕمێک لە دەرەوەی دەقدا دێتە ئاراوە.

هاوچارەنووس‌بوون و پێکەوەگرێدرانی جوولەکەیەک و ئاخوندێکی شیعەی ڕاونراو، نیگارکێشێکی کوردی پەناهەندە و کۆمەڵێک بنەماڵەی فارسی ئێرانی لەو کتێبە گۆشەنیگایەکی ترمان بۆ دەکاتەوە هەتا جارێکی تر لە ڕووداوەکانی دەهەی نەوەدی زایینی ورد بینەوە. ئەو کەسانەی لە پاریس بوون و هەر کامەی لە وڵاتێکی ڕۆژهەڵاتی ناوین ڕاو نرابوون و گەیبوونە ئەورووپا. شەڕی ئێران و ئێراق، پەناهەندەبوونی کوردەکانی باشوور لە شاری کەرەج و ورمێ و هتد، ڕاپەرینی گەلانی باشووری کوردستان. هەروەها دڵتەنگییەکانی هونەرمەندێکی کورد کە لە پاریسەوە وەک کەوێک بۆ هەولێری کۆنە زێدی دەقاسپێنێ و هەموو کەف و کوڵ و غەریبییەکەی هاویشتۆتە ناو ئەو تابلۆیانەی بە دەم ڕووباری سێن یان کەنار دەریاکانەوە دەیکێشاوە.

ڕۆمانی “هۆتێل ئەورووپا” بەرهەمێکە هەموو دەم تازە بۆ خوێندنەوە، بە تایبەت لە ئێستادا کە دوو جەمسەری شیعە و جوولەکە بوونە ڕۆژەڤی جیهان. ڕۆمانێکی ورد و پوخت لە نووسەرێکی ئازا و ڕۆشنبیرێکی بە وزە کە شکور لە ناوماندا ماوە و دەژیت. سێبەری کەم نەبێت و قەڵەمی بە بڕەو بێت.

The post خوێندنەوەیەک بۆ ڕۆمانی “هۆتێل ئەورووپا” بەرهەمی دوکتور فەرهاد پیرباڵ appeared first on ژنەفتن.

جەی ڕوبن، کە وەرگێڕی بەشێکی زۆر لە کارەکانی هاروکی موراکامییە لە ژاپۆنییەوە بۆ ئینگلیزی، وەختێک ڕۆمانی ”یاداشتنامەی باڵندە قوڕمشییەکە” وەردەگێڕێت، ڕۆژێکیان چەند جارێک پەیوەندیی تەلەفۆنی لەگەڵ موراکامی دەکات تا هەندێک دژوێژیی دەقەکە یەکلا بکاتەوە، هاوکات موراکامی نووسەرێکە خەمی ئەوەیەتی چۆن نووسینەکانی وەردەگێڕرێن، بۆیە ڕوبن دەیویست سەبارەت بە هەندێک هەڵبژاردنی وشە و دەستەواژە پرسی پێ بکات. بۆ نموونە یەکێک لەو شتە وردانە بریتیی بوو لەوەی کاراکتەرێک لە یەکێک لە دیمەنەکان چوارچێوەی چاویلکەکەی ڕەشە، بەڵام لە دیمەنێکی دواتردا ڕەنگی چوارچێوەی چاویلکەکە دەبێتە قاوەیی^١. وەها وردبینییەک و بەفیلتەربردن گرنگە لە وەرگێڕان تاوەکوو بەرهەمێکی بێگانە بە باشی بە خوێنەرانێکی خۆماڵی بناسێنرێت و تا دەکرێت ڕێ لە بەفیڕۆچوونی ئەزموونە ئەدەبییەکەی دەقە ڕەسەنەکە بگرین.

نەبوونی وردبینی گیانی دەق هەلاهەلا دەکات و بەهای ئێستاتیکی دەقە وێژەییەکە لە گۆڕ دەنێت. لە کەشی وەرگێڕانی کوردیدا دەشێت دەیان نموونە هەبن. دەشێت یەکێک لەو نموونانە وەرگێڕانی کۆمەڵەشیعری هۆنەری کەنەدی ڕوپی کۆر— شیر وهەنگوین— بێت، کە خۆی بەرهەمێکە لە ڕووی وێژەییەوە لاوازە، جا جووتە وەرگێڕێک لە وەرگێڕانەکەیاندا هێندەی تر دەقەکەی کۆریان کۆرتر و کۆڵەوارتر کردووە^٢. وەختێک کۆر تێکستەکانی دەنووسێت پەنا ناباتە بەر خاڵبەندی، گەر تێبینی بکەیت شوێنەواری خاڵبەندی و بە کاپیتاڵ نووسینی ئەو وشانەی لە ڕێزمانی ئینگلیزیدا دەبێت بنووسرێن، فەرامۆش دەکات.  

ڕوپی کۆر کچە پەنابەرێک بووە، زمانی دایکی ئەو پونجابییە، سا بە شیوازێک دەنووسێت، بێکاپیتاڵ و کەمیی خاڵبەندی، بۆ ڕێزگرتنی زمانی دایکی و ستایشکردنی سادەیی^٣. تێگەیشتنی ئەم خاڵە گرنگە تاوەکوو بتوانین شوناس و ڕەسەنی نووسەر بپارێزین. نەنووسینی هێما و وەلانانی یاساکانی خاڵبەندی بۆ شیعرەکانی کۆر هێندەی ئەوەی کۆر لەو تێکستانەدا چی دەڵێت گرنگە، کەچی لەو وەرگێڕانە کوردییەی بە دەست خوێنەری کورد گەیشتووە پڕی خاڵبەندییە، کەس نازانێت ئەم ئاماژە و هێما خاڵبەندییانە لە کوێوە خۆیان خزاندوەتە نێو کورتەشیعرەکانەوە. وەرگێڕەکان دەڵێن کە لە سویدییەوە دەقەکەیان وەرگێڕاوە و پاشان بەراوردیان پێ کردووە بە دەقە ئۆرگیناڵەکە، جا گەر خوێنەرێکی کنجکۆڵ لە سەرچاوە سویدییەکەش بڕوانێت، دەبینێت کە خاڵبەندی نە بای هەیە نە خەیاڵ. هەر بەڕاستی زانینی ئەمە هیچ پێویستی بە وردبینییەکی جەی-ڕوبن-ئاسایانە نییە، هێندەی بە گەڕانێکی گووگڵ یان خوێندنەوەی یەک دوو چاوپێکەوتنی ڕوپی کۆر ئەو هەڵە زەقە نەدەکرا.

کێشە لە جێبەجێکردنی ئەم ستراتیژییە، واتە ئاشنابوونێکی باش بە کارەکانی پۆڵ ئۆستەر لە ماوەیەکی کەمدا، ئەوەیە کە ئەو خاوەنی بەرهەمگەلێکی زۆرە و شوێنەواری لۆچەکانی پەنجەی بە بوارگەلێکی هەمەچەشنەوەیە. پۆڵ ئۆستەر ڕۆماننووس، وەرگێڕ، هۆنەر، وتارنووس و، دەرهێنەرێکی ئەمریکییە. لە ساڵی ١٩٤٧ لە نوجێرزی لەدایک بووە. بە نووسینی چەند ڕۆمان، یاداشتنامە و وتاری ناوازە و، دەرهێنانی کۆمەڵە فیلمێک، ناوی خۆی خستۆتە نێو ناوانی کەسایەتییە پڕشنگدارەکانی وێژەی ئەمریکی. سا بەرهەمەکانی ئۆستەر هەمەچەشنن، ئاسان نابێت بۆ کەسێک لە ماوەیەکی کورتدا خۆی بە تەواوی کارەکانی ئاشنا بکات، لێ گومانی تێدا نییە کارەکانی ئەفسوونێکیان هەیە، وەک ئەوەی تەڵیسمیی جادووییان تێدا نەخشێنرا بێت، مرۆڤ کەمەندکێش دەکەن. هەر چۆنێک بێت، وەک ئەوەی دواتریش لەم وتارە دەیبینین، پۆڵ ئۆستەر وەک ڕۆماننووسێکی پۆستمۆدێرن پۆلێن کراوە، ئەم دەستەواژەیە بووەتە چەترێک بۆ کارەکانی.

وێژەی پۆڵ ئۆستەر تژییە لە بیرۆکەی فەلسەفی، هەر دوور نەڕۆین لە ڕۆمانی پیاوی ناو تاریکی ئاماژە بۆ جیۆردانۆ برونۆ دەکات، کە فەیلەسوفێکی سەدەی شازدەی ئیتاڵیا بووە، بە هۆی بیرۆکە نائۆرتۆدۆکسییەکانیەوە لەلایەن کڵێسا بە دارێکەوە دەبەسترێت و گڕی تێ بەر دەدەن. لە پاڵ فەلسەفاندن لە نێو دەقە وێژەییەکانی و نووسین بە پەنابردنە بەر کەرەستەکانی وێژەی پۆستمۆدێرنە، ڕۆمانەکانی پۆڵ ئۆستەر مۆرکێکی ڕەسەنیان هەیە چونکە ڕۆمانی ئەزموونین، ئۆستەر زۆر جاران بە شێوەیەکی دەرە-نەریتیانە چیرۆکەکانی دەگێڕێتەوە. سییانەی نویۆڕک، کە سێ شاکارەڕۆمانی ئۆستەرن، چیرۆکی لێکۆڵەری و پۆلیسی لە فۆڕمە نەریتییەکەی دەردەهێنن. لە شاری شووشەیی، بۆ نموونە، لێکۆڵەرێک بەناوی دانیێڵ کوین ڕادەسپێردرێت تا نهێنیی پشت دۆسیەیەکی سەردەرلێنەکراو هەڵبهێنێت، ئەم لێکۆڵینەوەیەی پەلکێشی گەشتێکی سووریالی دەکات تا لە شوناس، ئەزموونی ئەو بۆ کەتوار و مانای ژیان بکۆڵێتەوە، ئاخر هێڵەسنووری نێوان کەتوار و خەیاڵ ڵێڵ دەبن بۆی.

ئۆستەر شارەزایییەکی کارامەی هەیە لە بەکارهێنانی زماندا، بە ئاسانی دەستی بەسەر وشەکاندا دەشکێت. وەک ئەوەی فڵچەیەکی بەدەست بێت و، هاوشێوەی وێنەکێشی ئەمەریکیی بۆب ڕۆس، وێنەیەکی ڕوون لەسەر کانڤاس بکێشێت، ئا ئاوها مامەڵە لەگەڵ وشەکان دەکات، لەگەڵ فڵچەپیاهێنان بە هەر ڕەنگەوشەیەک دیمەنی ڕوون و بینراو لەسەر کانڤاسی پەڕە کاغەزییەکان دەنەخشێنێت و چاوی خوێنەریش بێ گرێوگۆڵ ئاماژەکانی سەر پەڕەکە وەردەگرن و لە نێو کەللـەی سەری خوێنەر و پڕۆجێکتەری سینەمایی مێشکیش پەخشی دەکات تاکوو هۆشمان چێژ لە ڕۆمان-فیلم-تابلۆکە ببینێت. ئەمە زۆر بە جوانی لە ڕۆمانی پیاوی ناو تاریکیدا دەردەکەوێت، وەختێک ئۆگەست بڕیل، کاراکتەری سەرەکیی ڕۆمانەکە، لەگەڵ میریامی کچەزای گفتوگۆ لە بارەی چوار فیلمەوە دەکەن: فیلمێکی ژاپۆنی [Tokyo Story (1960)]، فیلمێکی هیندی [The World of Apu (1959)]، فیلمێکی ئیتاڵی [The Bicycle Thief (1948)]، فیلمێکی فەڕەنسی [The Grand Illusion(1937)]. بینینی دیمەنی فیلمەکان و خوێندنەوەیان هەمان شوێنپێی سینەمایی لە مێشکی خوێنەر-بینەردا جێ دەهێڵن. وەختێک بۆ یەکەم جار لە ڕۆمانەکەی ئۆستەرەوە دیمەنی فیلمەکە دەخوێنیتەوە، ئینجا کونجکۆڵیت یەخەت دەگرێت و تەماشای خودی فیلمەکە دەکەیت، وشەکانی ئۆستەر دۆخی دێژاڤوت [Déjà vu] بۆ درووست دەکەن و وا هەست دەکەیت کە پێشتر فیلمەکەت بە هەمان چەشن بینیوە.

ئاشنابوون بە ڕۆمانی پیاوی ناو تاریکی

ئەم ڕۆمانەی پۆڵ ئۆستەر–پیاوی ناو تاریکی– لە ئۆگەستی ساڵی ٢٠٠٨ کەوتوەتە بەر دیدی خوێنەران. جگە لەوەی ڕۆمانێکی پۆستمۆدێرنیستیانەیە، دەشتوانین وەک ڕۆمانێکی پاش ١١ـی سێپتەمبەر پۆلێن بکرێت. ئاخر هەمووی ٧ ساڵێک بەسەر ئەو ڕووداوە تێپەڕی کرد بوو، کە بێشک ڕووداوێکی کاریگەر و شۆکهێنەر بوو لە مێژووی نوێی ئەمەریکادا، ئەم خاڵە مێژوویییە زەبرێکی دەروونی بە کۆمەڵە بوو بۆ ئەمەریکییەکان. وێڕای ئەمەش، هەمووی ٥ ساڵ بووبوو ئەمەریکا عێڕاقی داگیر کردبوو. ئەمە جگە لەوەی چەند مانگێک دوای بڵاوکردنەوەی ئەم ڕۆمانە هەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ئەمەریکا بوو، سا بۆیە لە ئەمەریکا باسوخواسی هەڵبژاردن و ململانێ سیاسییەکان سەبارەت بە پرسە نێوخۆیی و نێودەوڵەتییەکانی هاوشێوەی بارودۆخی عێڕاقی پاش جەنگ گەرم بوون و لە ئەوپەڕیدا بوو لە نێوان دیموکرات و کۆمارییەکان. ئیدی ئەم ململانێ و زامە سیاسییانە بە ڕوونی لەنێو ڕۆمانەکە دەردەکەون.

 ڕۆمانەکە دەربارەی ڕۆژنامەنووس و ڕەخنەگرێکی ویژەیی پەکەوتووە بەناوی ئۆگەست بڕیل، دۆخێکی ئینسۆمنیاکی [بێخەوی] هەیە، بۆ ڕزگاربوونی لە دەردەسەرییەکانی ژیان، لەگەڵ ئەوەی بەری شەوگاریش درێژە، شەوان لە مێشکی خۆیدا جیهانێکی دیستۆپیی هی ئەمەریکای ئێستا دەئافرێنێت، جیهانەکە نەخشەی مێژوویەکی جێگرەوەی ئەمەریکایە [مێژوویەکی ئاڵتێرنێیت؛ alternate history]. جیهان یان مێژووی جێگرەوە بریتییە لەو جیهان و ماوە مێژوویەی کە لە بەرهەمێکی ئەدەبیدا وێنا دەکرێت بەڵام مەرج نییە هاوشانی ئەو مێژوو و جیهانە بێت کە ئێمە بەڕاستی تێیدا نیشتەجێین.  بۆ نموونە، لە چیرۆکی ‘لا یۆرۆنا’ کە یەکێکە لە چیرۆکەکانی نێو کۆمەڵەچیرۆکەکەم بە هەمان ناونیشان، ئەو کوردستانەی کە لەنێو چیرۆکەکەدا هەیە شێوەی زۆر لەم کوردستانەی کە من و تۆی خوێنەری ئەم دەقە لێی نیشتەجێین جیاوازە. ڕاستە کوردستانە، ڕەنگە لە هەندێک قۆناغەکانی مێژوویشدا پێک بچن، وەلێ هەندێک توخمی مێژوویی، جیۆگرافی، شێوەی باڵەخانەکان، ڕێکار و پلەوپایەکانی نێو پۆلیس، هتد، تەواو جیاوازە لەم کوردستانەی خۆمان.

 ڕەنگە چەمکی جیهان یان مێژووی جێگرەوە، یانیش جیهانە هاوتەریبەکان، لە وێژەی ئێمەدا هێشتا دەگمەن بێت، سا حەز دەکەم یەک دوو شتی لەسەر بڵێم. ئاخر بۆیە ساڵێک پێش ئێستا نووسەرێکی کورد پەلاماری بەرهەمێکی بەناوبانگی نووسەری ئەمەریکی هـ. پ. لۆڤکرافتی دابوو. لۆڤکرافت نووسەری چیرۆکە سامناک و خەیاڵی زانستی و جادووگەرییەکانە، یەکێک لە داهێنانە ئەدەبییەکانی بریتی بوو لە کتێبی نیکرۆنۆمیکۆن و کاراکتەرێک کە خاوەنی ئەو کتێبە بووە و ناسراوە بە عەرەبە شێتەکە. نە کتێبەکە نە کاراکتەرەکە لە دونیا و مێژووی ڕاستەقینەی ئێمەدا بوونیان نییە، وەلێ بۆ بە هونەریکردنی زیاتری بەرهەمەکەی، لۆڤکرافت مێژوویەکی خەیاڵاوی بۆ بنچینەی ئەو کتێبە سامناکە نووسیوە، کەچی ئەم نووسەرەی خۆمان لێی بووبووە مێژوویەکی ڕاستەقینە، لە نووسینەکەی وا دەردەکەوت خوێنەرانی ئاگادار بکاتەوە توخنی ئەو کتێبە خەیاڵاوییە نەکەون، نەبا کثولو، کە دەعبایەکی نێو چیرۆکەکانی لۆڤکرافتە، بیانکوژێت.

بەهەرحاڵ، لە یەکێک لە جیهانەکانی نێو ڕۆمانەکەی ئۆستەر، وڵات کەوتووەتە ناو تەمومژی دووکەڵی جەنگەوە دوای هەڵبژاردنی ساڵی ٢٠٠٠. وڵاتەکە لە جەنگدا نییە دژی تیرۆر، دوو باڵەخانەکەی ١١ـی سێپتەمبەر لە جێی خۆیانن، تەنانەت درزێکیان تێ نەکەوتووە بەهۆی پێکدادانی فڕۆکەوە، ئاخر لەم مێژووەدا ١١ـی سێپتەمبەر ڕووی نەداوە. مارێنزەکانیش بۆ داگیرکردنی عێڕاق ڕەوانەی ئەوێ نەکراون، بەڵکوو جەنگێکی ناوخۆ لە ئەمەریکا قەوماوە. شاری نویۆرك، کە ناسراویشە بە ئەو-شارەی-هەرگیز-ناخەوێت، بۆمباران کراوە، دەوروبەری ٨٠،٠٠٠ کەس بوونەتە قوربانی و، وڵاتەکە بووەتە وێرانە بە هۆی جەنگی ناوخۆوە.

هەرچەندە ڕۆمانەکە ڕاستەوخۆ باس لە ڕووداوەکانی ١١ـی سێپتەمبەر ناکات، وەلێ ئەو شتانەی کە ڕوودەدەن لە هەردوو جیهانەکەی بڕیل و بریک دەرئەنجامی ئەو ڕووداوەی مێژووی ئەمەریکان. بۆ نموونە، یەکێک لەو کاراکتەرانەی کە بوونێکی سەرتاسەری لە ڕۆمانەکەدا هەیە، بەڵام بە جەستە لەوێ نییە، تایتوس سمۆڵە. ئەو کوڕە گەنجە لە ٢٠٠٦ لە ئەمەریکا سەری خۆی هەڵدەگرێت و دەبێتە بەڵێندەرێکی ئەمەریکی لە عێڕاق. ساڵێک دواتر لەلایەن گرووپێکی تیرۆریستییەوە دەگیرێت و وەک زیندانییەک دیمەنەکەی بۆ جیهان پەخش دەکرێت. تایتووس قوربانیی دەستی پەلامارەکەی ١١ـی سێپتەمبەر نییە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ، ئەو لەو قوربانییانەیە کە ساڵانێک پاش سیاسەتە نێودەوڵەتی و ناوخۆکانی ئەمەریکا بووەتە قوربانییەکی لاوەکی ڕووداوە ڕاستەقینەکە.

لە پاڵ پۆستمۆدێرنیستبوونی ڕۆمانەکە و پۆلێنکردنیشی وەک وێژەی پاش ١١ـی سێپتەرمبەر، دەتوانریت بە ڕۆمانێکی دیستۆپی. دیستۆپیا [dystopia؛ دەکرێت بە کوردی پێی بڵێین بەدشوێن] پێچەوانەی یوتۆپیایە [utopia؛ لە فەرهەنگی کوردستانیکا بە زمانی کوردی ئەم وشانەی بۆ بەکار هاتووە: هیواشار، ناشوێن، خەیاڵشار]. دیستۆپیا جێیەکە کە تێیدا هەموو شتێک شێوێنراوە لە ڕووی کۆمەڵایەتی و ژێرخانەوە، شوێنێکە مرۆڤ ئاواتی بۆ ناخوازێت، هەر چی یوتۆپیایە بریتییە لە شارێک هەموو شتێکی بێخەوش و نموونەیییانە بەڕێوە دەچن و ئەوەی ئازارچەشتن بێت تێیدا نادۆزرێتەوە، ئەمە وێناکردنی شارێکە یان مەملەکەتێک کە تێیدا هەموو شتێک لە هارمۆنییە و مرۆڤ ئاواتەخوازێتی جیهان بگەیەنێتە ئاستی ئەو شارە خەیاڵییە.

ئەوە ڕاستە جیهانی یوتۆپیا لەمەی ئێستای ئێمە باشترە، وەلێ ڕاستەوخۆ مەرج نییە یوتۆپیا هاوواتای باش بێت و دیستۆپیاش خراپ. گومان لەوە نییە دیستۆپیا جێیەکی دۆزەخئاسایە کەسمان هیوا ناخوازین نیشتەجێی بین، وەلێ ئەو ڕۆمانانەی جیهانێکی دیستۆپییان نەخشاندوە وشەکانی نێویان هێشتا لەگەڵماندا دەژیێن، هاوشێوەی جیهانی نێو ڕۆمانەکانی ١٩٨٤ـی جۆرج ئۆروێڵ، جیهانی نوێی دڵڕفێنی ئەدۆڵوس هەکسڵی، باتڵ ڕۆیاڵی کۆشون تاکامی یان لە ڕۆمانە وێنەدارەکانیش V for Vendettaـی ئالان موور و چەندان بەرهەمی دیستۆپیایی دیکە. دیستۆپیا لەم ڕۆمانانە دەمانتۆقێنێت، هەر بۆیەشە کەرستەیەکی باشە تا مرۆڤ ئاگادار بکاتەوە لەوەی بەرەو چ هەڵدێرێک دەچێت. ئەو جیهانەی ئۆگەست بڕیل دەینەخشێنێت لە نێو ڕۆمانی پیاوی ناو تاریکی جیهانێکی دیستۆپیاییە و تێیدا ملیۆنان مرۆڤ بوونەتە قوربانی، باڵەخانەکانی شارەکانی ئەمەریکا هەرەسیان هێناوە، شڕۆڵن و درزیان تێکەوتووە. شارەکانی ئەمەریکا لەم جیهانە بوونەتە سەربازگە و سەنگەر، نەک سەنگەر دژ بە دوژمنەکانی، بەڵکوو “ئەمەریکا شەڕ لەگەڵ ئەمەریکا دەکات” (ل. ١٦).

ڕۆمانی ناو پۆستمۆدێرنیزم

ڕاستییەکەی، پێناسەکردنی پۆستمۆدێرنیزم کەمێک سەختە. سەختییەکە هی ئەوەیە کە تاقە پێناسەیەکی دیاریکراو بۆ پۆستمۆدێرنیزم نییە، هەروەها شتانێکی زۆری هەمەچەشنیش دەگرێتەوە کە لە ژێر چەتری پۆستمۆدێرنیزمدان کە پەیوەندییان بە یەکترییەوە هەیە بەڵام مەرج نییە وەک یەک بن یان تەنها لە ژێر تاقە پێناسەیەکدا خڕ بکرێنەوە. حەز دەکەم کە جیاوازییەکی ڕوون بکەم لە نێوان پۆستمۆدێرنیزم وەک ڕێبازێکی وێژەیی بە جیا، هەروەها وەک فەلسەفە و تێڕوانین بۆ چەمکی ڕاستی، زانست، سیاسەت و هی تریش بە جیا.

 لێرە بەدەر دەکەوێت کە بەڵێ وێژەی پۆستمۆدێرنیزم و فەلسەفەی پۆستمۆدێرنیزم خاڵی یەکتربڕیان لە نێواندا دەبێت، لێ هاوشانی یەکتری نین. پۆڵێنێک کە بۆ پۆستمۆدێنیزم(ـەکان)ـی بکەین دەشێت دابەشکردنی چەمکەکە بێت بۆ سێ مانای تر^٤. دانەیەکیان پۆستمۆدێرنیزمی کولتوورییە، کە کارە هونەری و ژانرە وێژەیییەکان دەگرێتەوە، جا لە فیلم، بیناسازی، ڕۆمان وشیعرەوە بگرە تا بەرهەمە کولتوورییەکانی دیکە. دانەیەکی تریان پۆستمۆدێرنیزمی تیۆری یان بیردۆزییە، کە کارە تیۆرییەکانی وەک هی میشێل فوکۆ، جاک دێریدا و بیرمەندەکانی دیکە دەگریتەوە سەبارەت بە زانین، ڕاستی، هێز، زانست و هتد. مانایەکی دیکەی پۆستمۆدێرنیزم دەشێت پێی بڵێین پۆستمۆدێرنیزمی مێژوویی، ئەمەش وابەستەی هەلومەرجێکی سیاسی بووە لە ناوەڕاستی شەستەکانی سەدەی ڕابردووەوە بەرەو سەرەوە.

ڕەنگە فەلسەفەی پۆستمۆدێرنیزم، مەبەستم لە کایە تیۆرییەکانیانە سەبارەت بە زانست و زانین، یەکێک بێت لەو کایە فەلسەفییانەی تا دوا هەناسە دژیم، ئاخر شوێنکەوتوانی بە چەشنێک دەدوێن، گومانم هەیە خۆشیان لە خۆیان تێبگەن. هەر بۆیە یەکێک لەو ڕەخنە باوانەی ڕووبەڕووی فەلسەفەی پۆستمۆدێرنیزم دەکرێتەوە ئەوەیە کە ئەم جۆرە لە بیرکردنەوە دەبێتە هۆی برەودان بە لێڵپەرستی [Obscurantism]، ئەویش ئەوەیە کە بیرمەندەکانیان بە مەبەست، تەنانەت دەشێت بە نائاگایانە، ڕستە و دەستەواژەکان لێڵ و ناڕوون دەرببڕن تا ساوێری ئەوە درووست بکەن کە زانین بۆ دەستەبژێرەکانە و هەموو کەسێک ناتوانێت لە بابەتە هزرییەکان تێ بگات یان ئەوەتا وەختێک ڕەخنە لە تێڕوانینێکیان دەگریت، ئاسان دەبێت بۆیان خۆیان لە گفتوگۆ بدزنەوە بە تۆمەتبارکردنت لەوەی ئاستی تۆ هی ئەوە نەبوو لە تێڕوانینەکە تێ بگەیت. هاوکات ئاخاوتن بە شێوەیەکی جوان و دانەپاڵی وشەگەلی سەرنجڕاکێش و دەربڕینی هەندێک وتە کە قووڵ دەردەکەون، یان وروژاندنی هەندێک بابەتی شۆکهێنەر، لایان زۆر شایستەترە وەک لەوەی بەڕاستی خۆیان بە ڕاستی و زانین و بابەتە قووڵە فکرییەکانەوە سەرقاڵ بکەن.

 دەشێت ئەم ڕەخنە توندانە بەباشی کرۆکی پۆستمۆدێرنیزمیان پێکا بێت (هیچ نەبێت ئەوانەی هەموو شتێک، تەنانەت پرسە زانستییەکان، وەک داڕشتەی کۆمەڵایەتی [social construction] دەبینن). دوور نەڕۆین فیزیاناس ئالان سۆکال لە ١٩٩٦ چاکی پێ کردن، وەختێک پەیپەرێک بۆ گۆڤارێک دەنێریت کە  لە پەیپەرەکەی گوایە لە بارەی هێرمەنۆتیکای کوانتەم گراڤیتییەوە دەدوێت، جا ڕاستی نووسینەکەی سۆکاڵ لە ناونیشانی توێژینەوەکەیەوە تا دوا پیتی پووچ و بێمانا بوو، کەچی ئەو گۆڤارە پۆستمۆدێرنیستییە بڵاوی کردبووەوە بێ هیچ فیلتەرێکی ماریفی. ئێستا ئەو ڕووداوە ناسراوە بە بەزمەکەی سۆکال [Sokal affair]. چۆمسکی لە چاوپێکەوتنێکیدا ڕاست دەبێژێت، کە دەستەیەک لە پۆستمۆدێرنیستەکان بە شێوەیەک لە زانست دەدوێن مایەی خەجاڵەتباریی و تەرقیبوونەوەیە^٥. هەر بۆ نموونە، ئالان سۆکاڵ و ژان بریکمۆنت لە کتێبێکیاندا باس لە توێژینەوەیەک دەکەن کە دەستەیەک زانا لە توێژینەوەیەکدا بە شیکاریی دی-ئێن-ئەی گەیشتبوون بەوەی ئەگەری زۆرە ڕامسیسی دووەم بە نەخۆشی سیل مرد بێت، کەچی برونۆ لاتور، کە پۆستمۆدێرنیستێکی فەڕەنسییە، نووسی بووی ئەوە گەمژانەیە بگوترێت ڕامسیسی دووەم بە سیل مردووە، ئاخر چۆن دەکرێت ڕامسیس بە سیل مرد بێت وەختێک بەکتریای باسیلوس لە ساڵی ١٨٨٢ لەلایەن ڕۆبێرت کۆکەوە دۆزراوەتەوە، پێش ئەو ساڵە نەخۆشی سیل نەبووە. ئەمەش واتە نەخۆشی سیل و نەخۆشکەرەکەی کە بەکتریای باسیلوسە داڕشتەیەکی کۆمەڵایەتین^٦. واو.

بەهەرحاڵ، پێم وایە، وەختێک دێتە سەر ئەدەبیاتی پۆستمۆدێرنیزم، تفەنگنانە بە تاریکییەوە گەر هەمان ئەو ڕەخنانە پاتە بکەینەوە. بگرە بەرهەمگەلی وێژەییی پۆستمۆدێرنیستانە دەشێت مایەی ستایش بن. ستایشی هەندێک خەسڵەت و سیمای پۆستمۆدێرنیستی لە وێژەدا، بەڵام دژایەتیکردنیان وەختێک دێتە سەر زانست و فەلسەفە، وەک بەکارهێنانی زڕزانستە لە وێژەی خەیاڵی زانستی. خۆ زۆرێک لە بەرهەمەکانی خەیاڵی زانستی پڕن لە تێما و چەمکی نازانستی و زڕەزانست، بەڵام بە گەڕ نەخراون تا پێمان بڵێن سرووشتی گەردوون وەهایە، تەنها بۆ چێژی وێژەیی و لە پێناوی گەشەدانی پلۆت وەگەڕ دەخرێن. بۆ من سەروسیمای هەندێک لە خەسڵەتەکانی پۆستمۆدرێنیزمیش لە وێژەدا وەهان، لە پێناوی ڕەخساندنی دەرفەتی باشتر بۆ نووسینی چیرۆکی هونەری ناوازە و پێدانی دەرفەتی زیاتر بۆ فراوانکردنی سنووری گێڕانەوە و پێدانی ئەزموونی زیاتر بە خوێنەران و تەنانەت نووسەرانیش.

وێژەی پۆستمۆدێرنیزم خاوەنی چەند سیما و خاسیەتێکە کە دەتوانێت خەیاڵ و هەستەکانمان بوروژێنێت، وابەستەی ئەزموونگەلێکمان بکات کە ناشێت لە ژانراکانی دیکەی وێژەوە ئەو ئەزموونانەمان بکردایە یان بە هەمان ئەندازە ئەو ئەزموونانەمان نەدەکرد. بەمەش ئەم ژانرایە دەتوانێت ئازادیی زێدەتر بە نووسەر و خوێنەر بدات لە چێژوەرگرتن، هزراندن و ڕاڤەکردن. ڕۆماننووسە پۆستمۆدێرنیستەکان چەند ستراتیژیەک بەکار دەهێنن بۆ نووسینی ڕۆمانەکانیان وەک هەبوونی جیهانگەلێک و کەتوارگەلێکی زۆر، نەبوونی گێڕەرەوەیەکی متمانەپێکراو، بزربوونی ڕاستیەتی کەتوار، چیرۆک لە نێو چیرۆک، دەقئاوێزان، مێتافیکشن [metafiction]، هتد^٧. لە ڕۆمانی پیاوی ناو تاریکی، چەندان جیهانی هەمەچەشن هەن، هەر ئاماژەدان بە فەیلەسوفی ئیتاڵی سەدەی شازدە، جیۆردانۆ برونۆ (١٥٤٨-١٦٠٠)، دەرخەری ئەوەیە کە چەندان جیهان و کەتوار لە نێو ئەم ڕۆمانەدا دەخولێنەوە (ل. ٩٣-٩٤):

“ئایا ئاشنایت بە ناوی جیۆردانۆ برونۆ؟

نەخێر. هەرگیز نەمبیستووە.

فەیلەسووفێکی ئیتاڵیی سەدەی شازدە بوو. دەیگوت گەر خودا ناکۆتا بێت، تواناکانیشی ناکۆتا بن، دەبێت جیهانگەلی ناکۆتاش هەبن.

پێم وایە بیرۆکەیەکی لۆژیکییە، گەر وا دابنێین بڕوات بە خودا هەیە.

لەبەر ئەم بیرۆکەیەی بە دارێکەوە هەڵواسرا و سووتێنرا.  بەڵام ئەوە واتای ئەوە نییە هەڵە بووە، وایە؟”

وێژەی پۆستمۆدێرنیزم تەواو پێچەوانەی ڕێبازی ڕیالیزمە، ئەو ڕێبازەی لە سەدەی ١٩ باو بوو. ڕۆمانەکانی ئەو کات هەموو ڕەنگدانەوەی ئەوە بوو کە لە کەتواردا دەگوزەرا. پلۆتی چیرۆکەکانیش وەها دادەڕێژران کە لە پێپلیکانەیەکەوە دەچووە ئەوەی دواتر، نموونەی زەقی ئەم جۆرە ڕۆمانانە دەشێت کارەکانی چاڕلز دیکنس، شارلۆت برۆنتێ، تۆماس هاردی، ماری ئیڤانس (جۆرج ئیلیۆت) بێت لە وێژەی ئینگلیزی. بەڵام لە پۆستمۆدێرنیزمدا ئەم کرۆنۆلۆژییەی ڕووداوەکان کاڵ دەبێتەوە. بەمەش، کەمتر متمانە بە کاراکتەرەکان دەکەین، ئاخر چەندان جیهان دێنە گۆڕێ، چەندان گێڕەرەوە خۆیان لە چیرۆکی یەکتر هەڵدەقورتێنن. چیتر وەک ڕۆمانە ڕیالیستییەکان نییە، گێڕەرەوە هەموو شتێک بزانێت یان بتوانێت کونوقوشبنی هەموو کوچەوکۆڵانەکانی جیهانی ڕۆمانەکە، بە ڕێڕەوە باریکەکانی کۆڵۆنییەکی مێروولەکانیشەوە، بپشکنێت. پیاوی ناو تاریکی بە ‘منێکی’ ئۆگەست بڕیلەوە دەست پێ دەکات، دواتر دەبێتە ‘منێکی’ ئۆوێن بریک’، بریک دەبێتە ‘ئەو’ بۆ بڕیل، ئینجا بڕیل دەبێتە ‘ئەو’ بۆ بریک. یەکێک لەو جیهانەی پێی ئاشنا دەبین، دەزانین کە پێش ئەوەش چەندان جیهانی دیکە ئافرێنراون، پێدەچێت دوای تەواوبوونی ئێمە لە خوێندنەوەی ڕۆمانەکە، چەندان جیهانی دیکەش بێنە کایەوە.

خەسڵەتێکی دیکەی نێو ڕۆمانەکە ئەوەیە کە چەندان چیرۆک لە خۆ دەگرێت. ڕەنگە لە سەروبەندی خوێندنەوەی وا دەربکەوێت کە ڕۆمانێکی ئۆتۆبایۆگرافییە، کەچی ئاوێزان دەبێت بە جەنگێکی خوێناوی لە جیهانێکی جێگرەوە، پاشان لە نێو خودی ئەو جیهانە چەند جیهانگۆڕکێیەکی دیکەش ڕوودەدەن، ئینجا توخمی ڕۆمانی مێژوویی تێکەل دەبێت و باس دێتە سەر سیخوڕە بێئۆقرە و هەڵهاتووەکان کە ترسی KGBـیان لێ نیشتووە، سا وەک فیلمەکانی پیانۆژەنەکە و لیستەکەی شاندلیێر و خوێنەرەکە، ئاشنا دەبین بە چیرۆکی ژنێکیش کە لەلایەن نازییەکانەوە هەر چوار پەلی دەردەهێنرێت تا بۆ زیندانییەکانی دیکە ببێتە پەند و عیبرەت. پێی ناوێ باسی هەندێک جیهان و چیرۆکی دیکەی ناو چیرۆکەکانی دیکەی ئەم ڕۆمانە بکرێت، هێندە ناخایەنێت تا خوێنەر بزانێت کە ئەو کارلێک لەگەڵ چەندان جیهانی هەمەچەشن دەکات، هەندێکیان وەک جیهانی هاوتەریبن، هەندێکی دیکەشیان لە نێو جیهانی یادەوەری ماونەتەوە و ماوەماوە لە نێو ئەندێشەدا لێ دەدرێنەوە. ئەوە هیچ کە ئەمە ئەزموونێکی سەیرە، بەڵام لە ڕۆمانە پۆستمۆدێرنیستەکان جیهانگۆڕکێ شتێکی هێندە دەگمەن نییە.

خاسیەتێکی دیکەی ڕۆمانی پۆستمۆدێرن کە بە زەقیش لە پیاوی ناو تاریکیدا دەردەکەوێت بریتییە لە مێتافیکشن، بە کوردی دەشێت پێی بڵێین دەرە-خەیاڵ. بە کورتی مێتافیکشن بەئاگابوونی خوێنەرانی دەقێکە لەوەی بەردەوام بیریان بخاتەوە لەوەی ئەوان بەرهەمێکی ئەدەبی دەخوێننەوە. هاوکات، کاراکتەرانی نێو دەقە وێژەیییەکەش دەزانن، یان پەیتا پەیتا پەی بەوە دەبەن، ئەوان بەشێکن لە جیهانێکی ئافرێنراوی وێژەیی و زادەی گۆشت و خوێن نین. پێش و پاش وێژەی پۆستمۆدێرنیزم فۆڕمی هاوشێوەی ئەمە کەم تا زۆر بەکار هێنراون. لە ڕۆمانی جیهانی سۆفیای یۆستاین گاردەر^٨ لە ناوەندی ڕۆمانەکەوە بەرە بەرە ڕوون دەبێتەوە کە سۆفیا ئامودسێن و مامۆستاکەی، ئەلبێرتۆ کنۆکس، دوو کاراکتەری نێو ڕۆمانی پیاوێکن بە ناوی ئەلبێرتۆ کناگ، کە دەنووسرێن تا وەک ڕۆمانێک بکرێنە دیاری بۆ کچەکەی ئەو بەناوی هیلدە. ئینجا گەر ئێمەی خوێنەری ڕۆمانەکە دراماتیکیانەتر لێی بڕوانین، دەبینین کە هیلدە و ئەلبێرتۆ کناگیش بەشێکن لە نووسراوێک کە لەلایەن یۆستاین گاردەرەوە ئافرێنراون، تۆ بڵێیت ئێمە و گاردەریش بەشێک نەبین لە چیرۆکی ڕۆماننوسێک، یان گەر وەک زانایانی کۆمپیەتەر بدوێین، کاراکتەرگەلێکی نێو چیرۆکەگەمەی نێوو کۆمپیوتەری ژێر دەستی منداڵێکی تۆراوی کەسێک بین لە جیهانێکی بەدەر لەوەی خۆمان؟

لە پیاوی ناو تاریکی، لە سەرەتاوە دەزانین کە ئۆوێن بریک لەلایەن ئۆگەست بڕیلەوە قوڕی بۆ گیراوەتەوە، لێ ئەم بەئاگابوونە هێشتا چێژی ڕۆمانەکەمان لێ زەوت ناکات، ئاخر هێشتا نازانین ئۆوێن بەڕاستی کێیە و چی بەسەر دێت. ئیدی تا لەگەڵ ڕۆمانەکە دەڕۆین بەردەوام جیهانی یادەوەری یان جیهانی هاوتەریبی یەکتری خۆیان هەڵدەقورتێننە نێو ڕۆمانەکەوە. لەم سۆنگەیەوە ڕۆمانی پیاوی ناو تاریکی شکست ناهێنێت لەوەی ڕۆمانێکی پۆستمۆدێرنانە بێت.

وەختێک تارماییی زامە دەروونییەکان تەنگمان پێ هەڵدەچنن

لە دەسپێکی ڕۆمانەکەوە— لە ناو تاریکیدا تەنیام— تا دیمەنەکانی کۆتاییی ڕۆمانەکە، تڕاوما، یان بە کوردی زەبری دەروونی، بە ڕوونی هەستی پێ دەکرێت و بوونێکی سەرتاسەری هەیە و یەکێکە لە تێما زەقەکان. زەبری دەروونی ڕووداوێکە، دەشێت سرووشتی بێت وەک زەمینلەرزە یان لافاو، یان مرۆڤکرد بێت، وەک توندوتیژی و دەستدرێژی سێکسی، کە باوەڕی کەسی ئەزموونکاری ئەو ڕووداوە تێک دەشکێنێت بەوەی ژینگەکەی ئارام و پارێزراوە، ئەمەش دەبێتە هۆی تێکدانی سۆزەکانی و بۆی دەبێتە ڕووداوێکی شۆکهێنەر. ئەوانەی تووشی زەبری دەروونی دەبن یان گەشە بە دەردێکی دەروونی دەدەن بە ناوی تەنگەژەی پاش زەبری دەروونی، بەردەوام لەو ڕووداوە دەژیێنەوە. دەشێت هەر شتێکی ژینگەی دەوروبەریان وایان لێ بکات سەرلەنوێ سیستەمی دەرمارییان فێڵیان لێ بکات و بەمەش هەمان ئەزموون دەچێژنەوە. بۆ نموونە، سەربازێک کە ئەزموونێکی زەبراوی هەبووە لەگەڵ جەنگ، دوور نییە دەنگی فیشەکەشێتە لە سەریساڵدا، وێنەی ڕوون و بەژانی مردنی هاوڕێکانی بە گوللـە بهێنێتەوە یاد، یان بۆنی سووتانی تایەیەک، فلاشباکی [flashback] سووتانی لاشەی هاوپیشەکانی لە نێو سەنگەرەکاندا بهێنێتەوە پێش چاو.

زەبری دەروونی بۆ ئەزموونکارانی گەلێک سەختە. ئەزموونکاران بۆ ئەوەی خۆیان لە فلاشباک و ئەو یادەوەرییە توندانە دەرباز بکەن دەروون و یادگەیان پارچەپارچە دەبێت، لە زاریش دەکەون و ناتوانن بەباشی لێکی بدەنەوە کە چی وا توند و بێبەزەیییانە لە ئامێزیگرتوون و بەریان نادات. ڕاستی، زەبری دەروونی، چ لە ئاستی تاک یان کۆمەڵ، لە زۆر بەرهەمی ئەدەبیدا ڕەنگی داوەتەوە. هەر چی ئەدەبیاتی ئۆستەرە، بەتایبەتی ڕۆمانی پیاوی ناو تاریکی ئەویش نامۆ نییە بە هەبوونی تڕاوما. کاراکتەری سەرەکیی ڕۆمانەکە، ئۆگەست بڕیل، لە دەسپێکی ڕۆمانەکەوە پێمان دەڵێت کە تووشی زەبری دەروونی بووە بە مەرگی چەند کەسێکی نزیکی. بێخەوی، هەڵهاتن لە کەتوار [escapism]، بوون بە سوژەیەکی پارچە بوو هەم لە گێڕانەوە و هەم لە هزردا، هەموو ئەمانە نیشانەگەلێکن بە ئاشکرا دەرخەری ئەوەن بڕیل گیرۆدەی زەبرێکی دەروونی کوشندەیە، بە ڕادەیەک بیری خۆکوشتن ئاوەزی تەنیوە.

شەوان چیرۆکگەلێک بۆ خۆی دەگێڕێتەوە تاوەکوو دیمەنگەلێک، کە تووشی زەبری دەروونییان کردووە، لە نێو تیاترۆی مێشکیدا کپ بکات. هەر لە دەسپێکی ڕۆمانەکەوە مەرگ جێیەکی بەرچاوی داگیر کردووە. بڕیل ڕای دەگەیەنێت کە ئەو بە مردنی تایتووس سمۆڵ زۆر کاریگەر بووە، کە دواتر لە ڕۆمانەکە دەردەکەوێت تایتوس چۆن مردووە و مردنەکەی چ پەیوەندییەکی بە بڕیلەوە هەیە: “دایکوباوکی تایتووس بە ناوی کوڕەکەی ڕێمبراندی نیگارکێشەوە ئەویان ناو نابوو؛ کوڕیژگەکەی ناو تابلۆکان، منداكێکی قژزڕباوی کڵاوسوور، کە قوتابییەکی داڵغەڕۆیشتووە و بەسەر وانەکانییەوە دۆش داماوە، ئەو لاوەی بووە پیاوێکی گەنجی خێرلەخۆنەدیو، نەخۆشی تەنگی پێ هەڵچنی و لە بیستەکانی تەمەنیدا گیانی سپارد، کتومت هاوشێوەی تایتووسەکەی کاتیا” (ل. ٨).

سا وێنەی تایتووس لەسەر مێزی خوێندنەکەی [Titus at his Desk] کە پۆرترەیتێکی ڕێمبراندە بۆ کوڕەکەی و لە ساڵی ١٦٥٥ نەخشێنراوە، لەم وێنەیە و وێنەکێشراوەکانی دیکەی ڕێمبراند تاریکیی پانتایییەکی زۆر داگیر دەکات. یەکێک لە خەسڵەتە هونەرییەکانی ڕێمبراند بەکارهێنانی کیارۆسکورۆیە [بە کوردی دەشێت ببت بە ڕووناک-تاریکی یان تاریکوڕۆشن؛ chiaroscuro]، ئەم تەکنیکی تاریکوڕۆشنە هێنانە ئاراوەی ناکۆکییەکی زەقە لە نێوان تاریک و ڕووناکی لە نێو کارە هونەرییەکان. ئەم تاریکوڕۆشنییەش لە زۆرینەی دیمەنەکانی ڕۆمانی پیاوی ناو تاریکی هەستیان پێ دەکرێت، چ ژینگەی دیمەنەکان وەهان، یان ناخ و ئەندێشەی کاراکتەرەکان. گەر لە چاوی باڵندەیەکی بەرزهەڵفڕیوەوە لە هێڵەکاتی [timeline] دەسپێک و کۆتاییی ڕۆمانەکە بڕوانین، تاریکوڕۆشنییەکی زەق، هاوشێوەی نیگارەکانی ڕێمبراند، ئەزموون دەکەین.

هەر چەندە بڕیل کاراکتەری سەرەکییە و لە ڕێگەی ئەویشەوەیە بە جیهانەکانی دیکەی نێو ڕۆمانەکە ئاشنا دەبین، لێ بە نزیکەیی هەموو کاراکتەرەکانی ڕۆمانەکە گیرۆدەی زەبری دەروونین. بڕیل، میریامی کچی و کچەزاکەی، زەبری دەروونیی مەرگی تایتووس بووەتە قردێلەیەک و ئەوانی بە یەکترییەوە بەستۆتەوە. چیرۆکخوانی و دەسبەرداربوون لە نووسینەوەی ژیاننامەکەی، هەموو ئەمانە نیشانەی ئەوەن تارماییی ئەزموونە زەبراوییەکانی هەموو چرکەساتێک پەلاماری دەدەن، شتێک نامێنێتەوە بۆی ئەوە نەبێت کاراکتەرگەلێک درووست بکات لە نێو ئەندێشەی بەهیوای ئەوەی بیدۆزنەوە و بیکوژن.

باشە بۆچی گەر هۆشمەندی و ئەندێشەی مرۆڤ بتوانێت بە گژ کەتواردا بچێتەوە لە بەرانبەریدا کەتوارگەلێکی ئەندێشەیی بهێنێتە ئاراوە، کەچی بڕیل ئەو جیهانانەی درووستی دەکات دەشێت لەو کەتوارەی بەسەر ئەمەریکا و عێڕاقدا هاتووە خراپتر بێت؟ ڕەنگە وەڵامەکە دیار بێت کە هۆیەکەی زەبری دەروونییە بەهۆی جەنگەوە، وەلێ بە درووستکردنی کەتواری نوێتر و ئەگەری ئەوەی ئەو بژاردانەی ئێستا هەڵیان دەبژێرین یان ئەو ڕەفتارانەی دەیانکەین دەبێت چ ئاکامێکیان لێ بکەوێتەوە، سا لەم لایەنەوە ئەو جیهانەی بڕیل دەیخوڵقێنێت، کە تا ئەو کاتەی بریک ئامادە دەکرێت بۆ کوشتنی بڕیل خۆی، ١٣ ملیۆن ئەمەریکی بوونەتە قوربانی جەنگی ناوخۆ، بەم شێوەیە جیهانە ئافرێنراوەکەی بڕیل ئاگادارینامەیە بۆ ڕۆیشتن بەرەو وێرانەیەکی تر^٩.

لێرەدا بەرپرسیارێتیی ئافراندنی جیهانەکانی دیکە خۆی هەڵدەقورتێنێتە نێو باسەکەوە. هەر کە ئۆوین بریک لە ناوچەیەکی نزیک لە شاری وێڵینگتۆن بەئاگا دێتەوە، ڕۆژی پاشتریش لەو کونەی گیری خواردوە لە لایەن سارجێنت تۆباکەوە دەردەهێنرێت و ئامادەی دەکات تا بروات بڕیل بکوژێت، ئەم گفتوگۆیە دێتە ئاراوە:

“ئەی بۆچی ئەم پیاوە شیاوی مردنە؟

چونکە ئەو خاوەنی جەنگەکەیە. ئەو دای هێنا، هەموو ئەو شتانەشی ڕوویان داوە یان ڕوو دەدەن لەناو سەری ئەودان. ئەو سەرە بپەڕێنە، جەنگیش لە کۆڵ دەبێتەوە. بابەتەکە بەو ڕادەیە ساکارە.

ساکار؟ بە جۆرێک دەربارەی ئەو پیاوە دەدوێیت وەک ئەویە خودایەک بێت.

خودا نا، جەنابی کۆڕپۆڕاڵ، بەڵکوو تەنیا مرۆڤێکە….” (ل. ١٧)

لێرەدا ئەمە ویژدانی ئۆگەست بڕیلە دەدوێت، بیری بڕیل دەهێنێتەوە کە دەتوانێت هێزەکانی ئەندێشەی بەکار بهێنێت بۆ پەرەدان بە دۆزگەلێکی دیکەی ئەهوەنتر و باشتر نەک تراژیدیا، وەک چۆن دەکرا سیاسەتی بۆش و کۆمارییەکان بەریان بە ئەگەری ١١/٩ بگرتایە و لە باتی ئەوە لە چەند ئەگەرێکدا ئاکامێکی ئەهوەنتریان بهێنایەتە ئاراوە^١٠. هەر چەندە ئافراندنی ئەم چیرۆکانە لە لایەن بڕیلەوە چەشنێکە لە ڕاکردن لە کەتوار و ڕاماڵینی تارماییی زەبرە دەروونییەکانیەتی، کەچی لە سۆنگەیەکی دیکەوە ئەو هێزەی پێ دەبەخشێت کە دەتوانێت دژ بە کەتواری تاڵ هیی شیرینیش بونیاد بنێت کە زامەکان ساڕێژ بکات نەک بیانکولێنێتەوە.

ڕاستی، زەبری دەروونی تێمایەکی نامۆ نییە بە کارەکانی پۆڵ ئۆستەر، تەنانەت لە یاداشتنامەکەی— بە ناوی داهێنانی تاریکی— باس لەوە دەکات کە چۆن زامە دەروونییەکانی باوکی، ساموێڵ ئۆستەر، وای لێ کرد بوو نەتوانێ پەیوەندیی سۆزداری لەگەڵ کەسە نزیکەکانی درووست بکات، ژوانژی پۆڵی کوڕی، کە نەبوونی پەیوەندییەکی سۆزەکیانە شوێنەواری بەسەر پۆڵ ئۆستەر و بەرهەمەکانییەوە دیارە. ئۆستەر لە کتێبە نوێیەکەی، بە ناونیشانی گەلی گۆماوە خوێن [bloodbath nation]، باس لە کێشەی چەکهەڵگرتن دەکات لە ئەمەریکا، کە لەوێ کێشەیەکی سیاسی دوورودرێژی ڕاستڕەو و چەپڕەوەکانی ئەو وڵاتەیە. ئۆستەر دژی بەیاساییکردن و ئاساییکردنی هەڵگرتنی چەکە، ئاخر باسی دەکات کە چۆن فیشەک بووەتە هۆی ئەوەی ژیانی باوکی تاڵ بکات و دواتریش نەتوانێت لەو دۆزەخی زامە دەروونییە بێتە دەرەوە. پاژێکی کتێبەکەی، هاوکات لە گاردیەنیش بڵاو بووەوە، ئەمەی خوارەوەیە^١١، هاوکات دەشێت وەک درێژکراوەیەکی ڕۆمانی پیاوی ناو تاریکیش لێی بڕوانین، ئاخر دیارە کە چۆن دژایەتیی کۆماری و دیموکراتەکان لەسەر چەند پرسێکی کۆمەڵایەتی بۆشاییی نێوانیان زیاتر دەکات:

لەوەتەی فامم کردوەتەوە، هەمیشە زانیومە وەختێک باپیرم کۆچی دوایی کردوە باوکم هێشتا کوڕێکی لاو بووە. وەک ئەوەی لە یادمە، لە دەستپێکی لاویمدا سێ جاران لە باوکمم پرسیوە کە باوکی چۆن مردوە. هەردەم پێش ئەوەی وەڵامێک بداتەوە وچانێکی وەر دەگرت، هەر یەک لەو جارانەش وەڵامێکی جیاوازی پێ دەدام. یەکەم جار کە لێیم پرسی، گوتی کە باوکی سەرقاڵی نۆژەنکردنەوەی سەربانی باڵەخانەیەکی بڵند بووە و وەختێک پێی لەسەر لێواری سەربانەکە دەخزێت بەر دەبێتەوە و دەمرێت. بۆ جاری دووەم، گوتی کە لە ئانی ڕاوکردندا بە ڕووداوێکی دڵتەزێن گیانی سپاردوە. سێیەمین جار، گوتی کە وەک سەربازێک لە جەنگی جیهانیی یەکەمدا گیانی بەخت کردوە. هەرگیز ئالەنگاریی باوکم نەکردووە تا دژگۆیی و ناکۆکی نێو چیرۆکەکانی مەرگی باوکیم بۆ ڕوون بکاتەوە. ئاخر ئەوە فێر بووبووم کە ڕێز لە مەودای نێوانمان بگرم و وەک کەسێکی گوێڕایەڵ لە دیوەکەی دیکەی ئەو دیوارەوە بوەستم کە بە دۆرمادۆری خۆیدا بونیادی نا بوو.

وەک سێیەم گچکەترینی نۆ دانە ئامۆزا، سەرەنجام پرسیارم لە چوار پێنج دانە لەوانەی لە خۆم گەورەتر بوون کرد، تا بزانم گەر هیچیان پێ گوترا بێت یان بزانن سەبارەت بە مەرگی باپیرمان، هەموویان یەک لە دوای یەک دەیانگوت کە هەمان وەڵامە ڵێڵ و خۆدزینەوەکانی منیان لە بەرسڤی ئەو پرسیارەیان هەڵکڕاندووە. ساڵانێک تێپەڕیان کرد بێ ئەوەی لە هیچ ئاسۆیەکەوە تروسکاییی وەڵامێک بە دیار کەوێت، هەتا دوایی، بە هۆی دەسیسە و فێڵی ناڕێتێچووی ڕێکەوتەوە یەکێک لەو ئامۆزا گەورانەم هەڵفڕیو لە نێو فڕۆکەیەکدا لە ساڵی ١٩٧٠ بە ڕێکەوت لە تەنیشت کەسێکی بێگانەوە دانیشت بوو، ئەو پیاوە هاوسەفەرەی کە لە کێنۆشا، ویسکۆنسن گەورە بووبوو و هێشتا لەوێ دەژیا، ئەو شارە بچووکەی باوکەکانمان لەگەڵ دایکوباوکیان سەردەمانی خۆی لێی دەژیان، ئەو نهێنییەی ئاشکرا کرد کە بۆ ماوەی پێنج دەیەی ڕابردوو بە شاراوی هێڵرا بووەوە.

خۆی ڕاستییەکە ئا ئەمە بوو: لە ٢٣ـی جانیوەری ١٩١٩، دوو مانگ پاش کۆتایی هاتنی جەنگی جیهانگرەوەی یەکەم، داپیرەم تەقەت لە باپیرم کردوە و کوشتویەتی. هاوسەرگرییەکەیان لێک هەڵوەشا بوو و باپیریشم سەری خۆی هەڵگرت بوو بۆ چیکاگۆ، جا لەوێ لەگەڵ ژنێکی دیکەدا دەژیا. بەڵام ئێوارەی ئەو پێنجشەمەیە بە سەردانێک گەڕابووەوە بۆ ماڵەکەی پێشووی تاکوو دیاری بە منداڵەکانی بدات، ئەو کاتەی لەوێ بوو، نەنکم داوای لێ کرد بوو کە گڵۆپێکی تێکچووی چێشتخانەکە چاک بکاتەوە. کارەبا بڕا بوو، لەگەڵ ئەوەی دووەم بچوکترین کوڕی ئۆستەر لە ژوورە تاریکەکەدا مۆمێکی بۆ گرت بوو، داپیرەم چووە سەرەوە بۆ نهۆمی دووەم تا بچووکترین منداڵی (کە دەکاتە باوکم) لە جێخەوەکەیدا داپۆشێت و دەمانچەیەکیش بهێنێت کە لە ژێر جێخەوی کوڕە بچووکەکەیدا شاردویەتیەوە، لێرەوەیە لە نهۆمی سەرەوە دیسان دێتە خوارەوە، دەچێتەوە چێشتخانەکە، چەند تەقەیەک لە هاوسەرە تۆراوەکەی دەکات، دوو لەو گوللـانە بەر جەستەی دەکەون، دانەیەکیان بۆ ڕانی و ئەوەی تریشێان بۆ ملی، کە ڕەنگە ئەو گوللـەیەیان بووبێتە هۆی مردنی. باوکم شەش ساڵ و نیو بوو، ئەو کوڕەشی کە گەواهی کوشتنەکە بوو، نۆ ساڵان بوو.

بێگومان دادگایی هاتە ئاراوە، لێ دوای ئەوەی نەنکم بە شێوەیەکی چاوەڕواننەکراو بەخشرا بە پاساوی شێتێتییەکی کاتی، ئەو و پێنج منداڵەکەی ویسکۆنسنیان جێهێشت و بەرەو ڕۆژهەڵات ملیان نا، ئاخرسەر لە نوواڕک، نوجێرزی گیرسانەوە، ئەو شوێنەی کە باوکم لە نێو خێزانێکی هەرەسهێنراودا گەورە بوو کە لەلایەن کەسێکی هەڵەشە و دانەسکەناوەوە بەڕێوە دەبرا، کە زۆر جار کەسێکی دایکسالاری شێتوشوور بوو کە منداڵەکانی ڕا دەهێنا لەسەر ئەوەی تەنانەت یەک فزەش نەکەن لە نێوان خۆیان یان لەگەڵ هەر کەسێک سەبارەت بەوەی لە کێنۆشا ڕووی دا بوو. بژێوی بەگیری هێنان، ژیانی ڕۆژانە بووە ململانێ و بەرخۆدان، هەرچەندە هەر چوار کوڕەکە ئیشوکاری پاش قوتابخانەیان هەبوو، کەچی زۆربەری کاتەکان خڕکردنەوەی کرێ خانووەکە کورتی دەهێنا، ئەمەش واتای ئەوە بوو ساڵی چەند جارێک ماڵیان دەگواستەوە تاکوو لە دەست خاوەنماڵە ڕکهەستاوەکان ڕزگاریان بێت، ئەمەش لە بەرانبەردا واتای ئەوە بوو کە کوڕەکان قوتابخانەیان دەگۆڕی وەختێک لە گەڕەکێکەوە سەری خۆیان بۆ گەڕەکێکی دیکە هەڵدەگرت. چەندان پردی هاوڕێیەتی پچڕێنران، چەندان پەیوەندی کە ئەگەری ئاوێتەبوونیان هەبوون لێک ترازان، تا لە کۆتاییدا ئەوانەی دەیانتوانی پشتیان پێ ببەستن یەکتری بوون.

هۆی هەموو ئەمانە دەمانچەکە بوو، مەسەلەکە تەنها ئەوە نەبوو ئەو منداڵانە بێباوک کەوت بوون، بگرە لەگەڵ ئەو زانیارییەدا ژیانیان دەگوزەراند کە دایکیان دەستی چووەتە خوێنی باوکیان و کوشتویەتی.

سێ منداڵە گەورەترینەکە، کە بەشی خۆیان گەورە بووبوون لە کاتی ڕووداوە دڵتەزێنەکە، بۆیان ئاسانتر بوو خۆیان لەگەڵ کەتوارە نوێیەکەدا بگونجێنن وەک لە منداڵە بچووکەکان. ئەو کوڕەی گەواهی کوشتنەکە بووبوو، کە گەورە بووە بووە پیاوێکی سەرکەوتوو بەڵام هاوکات پیاوێکی پەلاماردراو و دەورەدراو بوو بە تارمایی توڕەبوونە کتوپڕ و توندوتیژییە ناجسنە منداڵئاساکانی. هەر چی سەبارەت بە باوکە داماو و پەژارەبارەکەم بوو، خۆی زۆر سەرقاڵی کار دەکرد هەتا توانی دوکانە بچووکەکەی کە بۆ چاکردنەوەی ڕادیۆ بوو بکات بە بزنسێکی تەواو پەرەسەندوو و بە سەڵتیش مایەوە و لەگەڵ دایکی ژیا تا تەمەنی ٣٣ ساڵی. لە ساڵی ١٩٤٦ هاوسەرگری کرد لەگەڵ دایکە ٢١ ساڵانەکەمدا کرد، ئەو ژنەی کە گوایە دەیپەرست لێ نەیدەتوانی خۆشی بوێت، ئاخر تا گەیشتە ئەو کاتە بووبووە پیاوێکی تەنیا و پارچەپارچەبوو کە دەژیا تا لە خۆی و کەسانی دیکەش دوورەپەرێز بێت، ئەمەش وای لێ کرد کە کەسێکی شیاو نەبێت بۆ پێکهێنانی ژیانی هاوسەری، ئاخروئۆخرییەکەی دایک و باوکم لە یەک جیابوونەوە، جا هەر کاتێک بیر لە مۆرکە چاکەکاری و دڵباشییەکەی باوکم و ئەوەش دەکەمەوە کە چ کەسێکی لێ دەردەچوو گەر لە دۆخێکی تەواو جیاوازدا گەورە بووایە، بیر لەو چەکەش دەکەمەوە کە باپیرەمی کوشت– کە هەمان ئەو چەکەیە ژیانی باوکمی تەفروتونا کرد.

مانای ژیان لە ژێر بنمیچە تاریکەکان

بەهۆی ئەو ڕووداوە تاسێنەر و زامە دەروونییانەی لە ناخیدا کەڵەکە بوون، ئۆگەست بڕیل ناتوانێت ژیانێکی ئارام بژی. شەوانیش بە خەولێزڕاوییەوە ناچار لەگەڵ یادەوەرییە خەمبارەکانیدا دادەنیشێت. تا لە دەستیان ڕزگاری بێت، ناچارە چیرۆک بگێڕێتەوە، بەڵام زامەکانی هێندە بەهێزن، ناوەناوە یادەوەرییەکان ناوبڕ دەخەنە نێو چیرۆکەکەیەوە. هەموو ئەمانە قەیرانێکی بوونگەراییانەیان بۆ بڕیل بونیاد ناوە.

ڕێمبراند نیگارێکی دیکەی هەیە کە لە ساڵی ١٦٣٢ کێشاویەتی بە ناوی فەیلەسووفە ڕۆچووەکە بە نێو مێدێتاسیۆن یان تێڕامان [Philosopher in Meditation]. وێنەی پیاوێکی پیرە لە دوورەوە بە دیار کتێبەکانی لە پاڵ پەنجەرەیەکەوە دانیشتووە، سەری دانەوانۆتەوە، دەستەکانی لە نێو یەکترین و قووڵ تێڕاماوە. پانتایییەکی بەرچاوی وێنەکەش تاریکایی داگیری کردووە، هەمدیس ئەمە دەگەڕێتەوە بۆ بەکارهێنانی تەکنیکی کیارۆسکورۆ. دوور نییە وێنەی ئەم فیگەرە لەسەر باوکی کێشرا بێت، نیشانەی ئەوەش بێت کە فیگەری نێو وێنەکە کوێرە، ئاخر باوکی ڕێمبراندیش لە کۆتایییەکانی تەمەنیدا بینایی لە دەست دەدات. ئەم وێنەیە هاوشێوەییەکی هەیە لەگەڵ دیمەنی ئۆگەست بڕیل کە لە نێو تاریکیدا بە نێو مێدێتاسیۆنێکی ناڕەحەتکەردا دەڕوات، ئەویش وەک پیاوە نابیناکە پەککەوتووە و قاچەکانی کار ناکەن هەر بۆیەشە بڕیل لەسەر کورسیی تایەدار دادەنیشێت، بینایی لەدەست نەداوە لێ تاریکاییی بنمیچی ژوورەکەی وەک ئەوەی نابینای بکات وەهایە. لە نێو ئەم ڕۆچوونە بە نێو مێدێتاسیۆن لە بیرکردنەوە و خەیاڵکردنەوە و شڵەژانی بوونیانەوە، بڕیل، ڕەنگە فیگەری وێنەکەی ڕێمبراندیش، بە دوای مانای ژیانیاندا وێڵن.

زامە دەروونییەکانی بڕیل وایان لێ کردووە تێبگات کە ژیان بێمانا و پووچە، ئەوە ئێمە نین جڵەوی ژیانمان گرتوە، ئەوە ڕووداوەکانی ژیانە دووپاتی دەکاتەوە ئێمە لە ژێر چنگی ئەوین. هەر وەک بوونگەراکان، وەک ئەلبێرت کامۆ، نیشانی دەدەن، وەختێک تاکێک پەی بە پووچی ژیان دەبات، چەند بژاردەیەکی لە بەردەمدا واڵا دەبێت. دانەیەکیان بریتییە لە پرسی خۆکوشتن، دانەیەکی دیکەش بریتییە لە نکۆڵی و خۆشاردنەوە لە پشت ئایدیۆلۆژیایەک یان شێوازێکی ژیان، دانەیەکی دیکەش بریتییە لە ئامێزگرتنی پووچێتی و پەسەندکردنی ئەوەی ئەمە ڕاستییەکی ژیانە. لە ڕۆمانی مەرگی دڵشاد، ئەلبێرت کامۆ دەڵێت کە ژیان چاونەترسی زیاتری پێویستە وەک لە خۆکوشتن، سا بوونگەراکان، هەر چەندە خۆکوشتن دۆزێکی شێلگیرە لایان، وەڵامێکی هێندە باو نییە دژ بە پووچی. توانەوە لە نێو ئامێزی ئایدیۆلۆژیایەکیش بریتییە لە دۆڕاندنی خۆ و ڕەسەنێتی لە نێو گێژاوێک کە خۆی بێمانایە و مانا تێیدا لە نمایش و خۆفریودان زیاتر نییە. سا باشترین ڕێگا بۆ بەگژداچوونەوەی پووچێتی بریتییە لە پەسەندکردن و ئاشتبوونەوە لەگەڵ ئەو ڕاستییە.

بڕیل لە دەسپێکدا مەیلی بە لای خۆکوژیدا دەچێت، لێ لە کۆتایییەکانی ڕۆمانەکە وا دەردەکەوێت دۆخەکەی خۆی لە ئامێز بگرێت و چیتر لە زامە بوونگەراکانی هەڵنەیەت. ئەم پەسەند و لەئامیزگرتنەش دەشێت بە هۆی ئەوە بووبێت کە گفتوگۆ لەگەڵ کچەزاکەیدا دەکات، کە چیتر ڤێرجینیا ناکاتە کاراکتەری چیرۆکەکانی و خۆی لە گێلی بدات کە تەنها کاراکتەرێکە، ئیدی ئەو لە باتی ئەوەی بیرەوەرییەکانی لە بیر بچێتەوە، دەیانهێنێتەوە بیر خۆی و لەگەڵیان ئاشت دەبێتەوە. پردی نێوان زامە دەروونییەکانی بەرەو ئاشتبوونەوەش ئەو چیرۆکانەن کە دەیانئافرێنێت، ئاخر وای لێ دەکەن کە باشتر لە زامەکانی تێبگات، تەنها هەڵهاتنێکی ڕووتوقووت نین لە تارمایییەکان^١٢.

ژن لە نێو گێژاوی جەنگەکان

وەختێک دێتە سەر پرسی جەنگ، بە شێوە نەریتییەکە پیاوان هەم بە هەڵگیرسێنەران و هەم بەو کەسانە لە قەڵەم دەدرێن کە چارەنووسی شەڕوشۆڕەکەیان بەدەستەوەیە. لەم ڕۆمانە پۆڵ ئۆستەر دەیەوێت بە گژ ئەو بیروبۆچوونەدا بچێتەوە و ئالەنگاریی ئەو بیرۆکە سواوە بکات کە تەنها پیاوان بە هەڵسوڕێنەرانی جەنگ دەبینن. لەم ڕۆمانە و لە کارەکانی دیکەی ئۆستەریش، ژنان ڕۆڵی جۆراوجۆر و گرنگ لە سەروبەندی جەنگدا دەگێڕن. هەیانە لە بەرەی بەرەنگارین، هەیانە کرێکارن، دەستەیەکیان شەڕکەرن، دەستەیەکیشیان ئافرێنەری ئاشتی و کۆمەڵەیەکیشیان قوربانیانی جەنگن^١٣.

چ لە سەرکەوتن و چ لە گیانفیدایی پشکی شێر تەنها بۆ نێرەکان نییە، ژنان بە هەمان ڕادەی ئەوان ئازار دەچێژن و کۆشش دەکەن و ڕۆڵی هەمەچەشنیان لە بردنەوە و دۆڕانی جەنگەکانیان هەیە. هەر چەندە ڕۆمانەکە ناونیشانەکەی بریتییە لە “پیاوی ناو تاریکی” کەچی ناوەڕۆکەکەی پیاوسالار و نێرلاگیری نییە، ڕەنگە ئەمەش دیسان ئاکامی مەیلی ئۆستەر بێت بۆ ئیفێکتی تاریکوڕۆشنە ڕێمبراندئاسایانەکە. ڤێرجینیا بڵەین و مۆڵی واڵد دوو کاراکتەرن لە نێو ڕۆمانەکە ڕۆڵی گرنگیان هەیە وەک ژنانێک سەر بە بەرەی بەرەنگاری و بەرخۆدان. هەردوو کاراکتەرەکە ئەندام و سیخوڕی دوو سەرەن.

مۆڵی لە لایەکەوە وا نیشان دەدات کە بریک داڵدە دەدات، کەچی لە لایەکی دیکەوە بریک ڕادەستی ڤێرجینیا و لو فریسک دەکات. ڤێرجینیا بڵەین لە لایەکەوە لە تیمە هەواڵگرەکەی فریسکە، لە لایەکی دیکەشەوە ژێربەژێر پەیوەندی هەیە بە ئۆگەست بڕیلەوە. کاراکتەرێکی دیکەی نێو ڕۆمانەکە، هاوکات لە جیهانی یادەوەریی بڕیلدایە وەختێک لەگەڵ هاوژینەکەی، سۆنیا، لەگەڵ ژان-لوک دەمەتەقێ دەکەن. ژان-لوک باسی مامۆستاکەیان بۆ دەکات کە لە سەردەمی نازییەکان، لە بەلژیکا پەیوەندی بە بەرەی بەرەنگاری دەکات و دواجار کۆتایییەکی ناکامی دەبێت.

وەختێک جەنگ هەڵدەگیرسێت دەستی کاریش کورت دەهێنێت، ئاخر پیاوەکان ناچار دەکرێن بەرەو بەرەکانی جەنگ بچن. کاتێک بۆشاییی کار دێتە ئاراوە، ئەوە ژنانن شوێنەکان پڕ دەکەنەوە و داینەمۆی کارکردن لەو ناوچەیە پەک ناخەن، جەنگە جیهانگرەوەکانی مێژووی نوێی مرۆڤایەتی گەواهی ئەمە دەدەن. ئەم ناسنامە نوێیە کە بۆ بەشێک لە ژنان دەرەخسێت، تەنانەت پاش جەنگیش بەردەوامی دەبێت. لە ڕۆمانەکە ئاماژە بۆ فیلمێکی ئیتاڵی هەیە، کە چۆن ژنەکە لە پاڵ هاوسەرەکەی زەحمەت دەکێشێت. وەختێک بریل و کاتیای کچەزای گفتوگۆ لەسەر ئەو فیلمانە دەکەن بینیویانن، بڕیل وا لە دیمەنی فیلمەکان تێ دەگات: “هەموو دیمەنەکان سەبارەت بە ژنان بوون. سەبارەت بەوەی ژنانن کە چۆن جیهانیان هەڵگرتووە. ئەوانن بەڕاستی ئیش و کارەکان هەڵدەسوڕێنن هاوکاتی ئەوەی پیاوە کڵۆڵەکانیان ئەمسەروئەوسەریانە و شتەکان تێکوپێک دەدەن، لەملاولەولا لێی ڕادەکشێن و هیچ ناکەن” (ل.٣٣).

لە پاڵ ئەم کارە زەحمەتانە دەشکرێت شتانێکی جوانیش لە ناواخنی ناشرینی جەنگەوە سەر دەربهێنن. لە دیمەنی یەکێک لەو فیلمانەی کاتیا و باپیرەی لەسەری دەدوێن، لە سەروبەندی جەنگی جیهانگرەوە، بێوەژنێکی ئەڵمانی دوو پیاوی هەڵهاتوو لە بەندی خەڵکی فەڕەنسا لە ماڵەکەی داڵدە دەدات بەبێ ئەوەی ناپاکیان لێ بکات و ڕادەستی نازییەکانیان بکات. لەگەڵ ئەوەی ئەو دوو گەلە لەو سەردەمە دوژمنی سەرسەختی یەکترن، ژنە دەکەوێتە داوی خۆشەویستی یەکێک لە پیاوەکانەوە، دەیسەلمێنێت کە گرنگ نییە دونیا گیرۆدەیە بە ئاشوبێکی سەرتاسەری، ئەوە خۆشەویستییە کە سنوورەکان تێدەپەڕێنێت، نە زمان، نە سنووری دەستکردی سیاسی، نابنە ڕێگر لەو سۆزانەی مرۆڤ کە بۆ یەکتری هەیانە. ئاخر، ئەمە ئەو ڕۆڵە ئاشتیخوازانەشە کە ژنان دەتوانن لە سەروبەندی جەنگ و ئاشوبدا بەدی بهێنن.

ژنان دەشێت قوربانیش بن. مامۆستاکەی ژان-لوک دواجار لەسەر دەستی نازییەکان هەر چوار پەلی دەردەهێنرێت. لە چیرۆکێکی دیکەی نێو ڕۆمانەکە، ژنێک بەبێ ئەوەی بزانێت هاوسەرەکەی سیخوڕی فەڕەنسا بووە، ڕۆژێک دیار نامێنێت و لە ترسی دەزگا هەواڵگیرییەکانی یەکێتی سۆڤیێت خۆی حەشار دەدات و خۆی بە تەنها کۆرپەکەیان گەورە دەکات، تا ڕۆژێک بۆی دەردەکەوێت دواجار سیخوڕە ڕووسەکان دەستیان بە مێردەکەی گەیشتووە و کوشتوویانە. هەر دوور نەڕۆین کاتیا یەکێکە لەو قوربانییانەی جەنگی عێڕاق.

پاشکۆ و سەرچاوەکان:

^١

Kelts, R. (2013, May). Lost in Translation? The New Yorker. Retrieved August 20, 2023, from https://www.newyorker.com/books/page-turner/lost-in-translation

^٢

ڕوپی کۆر (٢٠١٤). شیر و هەنگوین. وەرگێڕانی لە سویدییەوە، توانا ئەمین و سیامەند ج. ئەحمەد، ساڵی ٢٠١٨.

^٣

CBS News. (2018, February 26). Rupi Kaur on the simplicity of her poetry and the rise of “Instapoets.” Retrieved August 20, 2023, from https://www.cbsnews.com/news/rupi-kaur-on-instapoets-the-sun-and-her-flowers/

^٤

Geyh, P. E. (2003). Assembling postmodernism: Experience, meaning, and the space in-between. College Literature, 30(2), pp. 1-29.

^٥

^٦

Sokal, A., & Bricmont, J. (1999). Fashionable nonsense: Postmodern intellectuals’ abuse of science. Macmillan. pp. 96-97.

^٧

Kovačević, D. (2011). Postmodern Narrative Strategies in Paul Auster’s Novels Man in the Dark and Invisible. In 1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics (5-7 May 2011) (pp. 335-41).

^٨

دوو وەرگێڕانی کوردیی بۆ ڕۆمانی جیهانی سۆفیا هەیە. دانەیەکیان لە دانیماڕکییەوە وەرگێرراوە لەلایەن بەهرۆز حەسەن و بڵاوکارەکەی ناوەندی ئەندێشەیە. دانەکەی دیکە لە ئینگلیزییەوە لەلایەن جوتیار قارەمانەوە وەرگێڕراوە و بڵاوکارەکەی ناوەندی ئەدیبانە.

^٩

Haj’jari, M. J., & Maleki, N. (2022). Auster’s Man in the Dark: Human Existence and Responsibility for Creating Possible Worlds. Atlantis. Journal of the Spanish Association for Anglo-American Studies, pp.126-149.

^١٠

هەمان سەرچاوەی پێشوو ل. ١٣٤.

^١١

Auster, P. (2023, January 15). Paul Auster: ‘The gun that killed my grandfather was the same gun that ruined my father’s life.’ The Guardian. Retrieved August 21, 2023, from https://www.theguardian.com/us-news/2023/jan/15/paul-auster-bloodbath-nation-read-extract-guns america?fbclid=IwAR2FFb7SKcDDHzqJNc__Gu4aZLdIbp9HCX2FzDcWAdD-b9PzRA0C1TJciLE

^١٢

Bikas, A. & Esmaeili, S. F. (2021). The Search for the Meaning of Life in Paul Auster’s Man in the Dark. Paper presented at the International Symposium on “Innovative Trends in Contemporary Language and Literature Research: Theories, Methods and Techniques,” held in Turkey.

^١٣

Abshavi, M., & Haj’jari, M. J. (2021). Women of War in Paul Auster’s Man in the Dark. Jordan Journal of Modern Languages and Literatures Vol, 13(4), pp. 755-773.

The post ڕۆمانی پیاوی ناو تاریکی لە گۆشەی جیاوازەوە appeared first on ژنەفتن.

سەرەتای ڕۆمانەکە بەر کارەکتەرێک ده‌كه‌وین كه‌ ڕەبەن و بێ ماڵ، پەناهەندە لە خاکی خۆیدا، کەسێک کە هەمەکارەیە، واتە هەندێک جار مەلا، بانگبێژ، حەکایەتخوان و کاری تریش، بەڵام نازناوی (فەقێ بەیتان) وەکوو ناسنامەی خۆی دەردەخات، لای خوێنەر، و هاوگوندییەکانیش.

بەڵام سەرەتای دەستپێکی ڕۆمانەکە، وا دەزانین گوێ لە حەیران، یان بەیت و لاوک دەگرین، وەک هەموو ئەو چیرۆکی خۆشەویستییانەی حەیرانبێژان بۆمانی دەگێڕنەوە.

ئەوەی لەم بەشەی دەستپێکدا بەری دەکەوین، نائاسایی و ناباو دەخوێنرێتەوە، کەش و بەکارهێنانی زمانێکە کە وا دەزانم قووڵ بە یادەوەریی ئێمەوە گرێ دراوە، واتە هەمان یادەوەریی چیرۆک و بەسەرهاتی ناو حەیران و بەیتان.

لەگەڵ ئەوەشدا تاکە شتێک لەوانەیە ببێتە کێشە بۆ خوێنەر، بەکارهێنانی زمانێکە بەئاسانی و یەکجار و یەک جۆر خوێندنەوە، تێی ناگەین و خورت دەمێنێتەوە. زمانێک کە خوێنەری ئەمڕۆ لەوە دەچێ کەمتر توانا و سەلیقەی وردبوونەوەی هەبێت لێی، چ جای ئەوەی بە یەکجار لێی تێبگات. ئەوەی بەردینە جیا دەکاتەوە، بوونی ئەو یاریکردنە پڕ ئازادییەیە نووسەر دەیکات و سەرکەوتووش بووە تێیدا. یەکێک لە هۆکارەکانی بەکارهێنانی ئەم جۆرە زمانە، دەگەڕێتەوە بۆ ڕوودانی ڕووداوەکان لە زەمەنێکی مێژووییی کۆندا، دروست لە سەرەتای ویستی سەربەخۆبوونی قەڵای دمدم، وەک ئەوەی نووسەر بیەوێت دڵنیامان بکاتەوە کە سەربەخۆبوون، واتە بوونی زمانێکی سەربەخۆ و لە زمانی کەسنەچوو.

هەروەها ئێمە لەنێوان تاڵێکی باریکی حەکایەتی شارێ و بەنگین لەلایەک، و حیکایەتی کوڕ و دایکەکەدا، جۆرێک لەیەکچوون و نزیکبوونەوە دەبینین.

لێرەوە هەوڵ دەدەم بەشەکانی تری ڕۆمانەکە وردتر باس بکەم.

لە بەشی دووەمی ئەم ڕۆمانەدا، سەیدقادر وەک لێزانێکی شارەزای مێژووی وڵاتی فارس و دەسەڵات و ستەمەکانی، لە گفتوگۆی نێوان گودروون و بایاقوبدا لە لایەک، و لەلایەکی ترەوە گودروون و سەیدای مامۆستای یەکەمیدا، قەبارەی ئەو ستەم و ناشیرین سەیرکردن و زوڵمەمان بۆ دەگێڕێتەوە، فارس و شیعەکان چ لە لایەنی سیاسی و چ لە لایەنی ئایینییەوە بەرانبەر کوردان و نەتەوە جیاوازەکانی تر پەیڕەویان کردووە.

ناوهێنانی قزڵباشان و جامانەسووران و شاهەباس و باوباپیرانی، کۆی ئەو ڕقە مانیفێست دەکات، کە تا ئێستا و چەندین دەیەی تریش درێژ دەبێتەوە.

دەستپێکی بەشی یەکەم، ئێمە وەک گێڕانەوەی چیرۆکی حەیران و لاوک، لەگەڵ ئەفسانە و چیرۆکی پێش خەوتنان بەرخورد دەبین.

بەڵام ڕووداوەکانی بەشی دووەم و ڕاست وەگەڕانی چیرۆکی شارێ و بەنگین، گواستنەوەیە لە قۆناغی ڕووداو بۆ ئەفسانە، واتە لە بەشی یەکەمدا، ئێمە لەگەڵ ئەفسانە یان داستانێکی گەورەی خۆشەویستیدا لە دەوروبەر و سەردەمی قەڵای دمدمدا مامەڵە دەکەین، بەڵام کاتێک ئەم ئەفسانەیە دەبێتەوە بە ڕاستی، کاتێک دەزانین شارێ هەمان قەمەرتاجی دایکی گۆدروونی کوڕ، و بەنگین هەمان گودروونی باوکە، لە قۆناغی ئەفسانەوە دەگوێزینەوە بۆ قۆناغی ڕووداوی ڕاستەقینە و ناومێژوو و بەروار. ئەمە جگە لەوەی پێدان و بەکارهێنانی ئەو زمانە، چ لە ئەفسانە و چ لە ڕووداوەکەشدا، جەختکردنەوەیە لە بوونی زمانێکی کوردیی یەکگرتوو لە سەردەمی ڕووداو و خیانەت و ناسۆرییەکانی میرخان و قەڵای دمدم. وەک ئەوەی نووسەر پێمان بڵێت، سەردەمی سەربەخۆبوونی قەڵای دمدم تەنها سەربەخۆییەکی سیاسی و میرایەتی و کوردایەتی نییە، بەڵکوو سەربەخۆییی زمانیشە، سەربەخۆبوونی کورد و دەرچوونە لەو درۆ و هەڵبەستراوانەی خەلیل پاشا و شاهەباس و دامودەزگای دەسەڵاتی فارسەکان و سەیداکانی شیعە، بۆ کوردیان دادووریوە بەوەی کوردان بێچووە مار و بەچکە جنۆکەن.

بێچووە مار و نەوەی جنۆکە، دوو قێزەونترین تۆمەتێکە بەرانبەر کورد بە درێژاییی مێژووی فارسی سەفەوی و تورکی عوسمانی درێژ دەبێتەوە، هەروەها نووسەر زۆر لێزان و وەستایانە لەسەر ئەم دوو تۆمەتە مێژوویییە کاری کردووە و لە بەشە جیاوازەکانی (بەردینە)دا، زوو زوو دەچێتەوە سەری.

خوێندنەوەی بەردینە بەتەنها گێڕانەوەی ئەو دوژمنکاری و داخ لەدڵبوونەوەی شاسمایل و شاهەباس و فارسەکان نییە بە تەنها بەرانبەر بە کورد، بەڵکوو نهێنیی هەموو ئەو ماوەیەشمان پێ دەڵێتەوە کە کورد هەرجارێک بۆ بەهێزکردن و فراوانکردن، یان بۆڕدان و شکاندنی میران و برایانی خۆی، پەنای بردووەتە بەر دەسەڵاتەکانی سەفەوی یان عوسمانی، تەواو وەک ئەوەی لە ئێستا و لە مێژووی تازەی بزووتنەوەی کوردایەتی لە باشووردا باوە. گێڕانەوە بەم شێوەیە و بیرهێنانەوەی نەخشە و داخ لەدڵبوونی کڵاوڕەش و کڵاوسوورەکان، گەڕانەوەیە بۆ ئەو پەنابردن و داوای فریادڕەسییەیە بە درێژاییی مێژوو، کوردەکان بەرانبەر یەکتری کردوویانە و دەیکەن.

لە بەشی سێیەم و چوارەم بەدواوە، هیدایەتی ژیانی تایبەتی شاهەباس و حاتەم بەگ و ڕێوڕەسمی ناو کۆشک و نهێنییەکانیمان پێ دەناسێنێت، ژیانی شاهانەی شاهەباس، خزمەتگوزار و بەردەست و کەنیزەکان، لەم بەشانەدا ئەوەی دەبێ لەسەری ڕابووەستین و بەشێکی گرنگی ڕۆمانەکە پێک دەهێنێت، خواردنەوەی ئاوە لە کەللەسەردا.

چونکە ئەم ڕۆمانە بە پلەی یەکەم کار لەسەر هەوڵی سەربەخۆییی کوردەکانی ناوچەی شنۆ دەکات، بەتایبەتی لە سەردەمی ویستی سەربەخۆییی کەسێتییەکی مێژووییی زیندوو بە ناوی (میرخان) یان وەک ئەوەی باوە (خانی لەپزێڕین)، کە دواجار دەبێتە هۆی هەڵگیرسانی جەنگ لەنێوان شاهەباسی سەفەوی (یان شاعەباسی یەکەم) و گەلەکۆمەی کوردەکانی تری سێبەری ئیمپراتۆریەتی سەفەوی و کۆکردنەوەی هێزەکان و هێرشکردنە سەر میرخان و قەڵای دمدم، دواجار ئەو داستانە مێژوویییە مەزنەی لێ دەکەوێتەوە کە لە ساڵانی ١٦٠٩ تاوەکوو ١٦١٠ زایینیدا به‌رپا بووه‌.

بەڵام وەکوو ئەدەبیات و بەکارهێنانی ئەم داستانە لە دەقە ئەدەبییەکاندا جگە لە ڕۆمانی (قەڵای دمدم)ی عەرەبی شەمۆ، تا ئێستا هیچ ڕۆمانێکمان بە کوردی نەبووە لەسەر ڕووداو و ناپاکی و بەسەرهاتەکانی تری قەڵای دمدم. ئەمە یەکەمین ڕۆمانێکە چ لە ڕووی زمان و چ لە ڕووی گێڕانەوەی ڕوداوەکانەوە، بەو نزیکی و وردبینییەوە لەبارەی قەڵای دمدمەوە نووسرابێت.

کەسێتی گودروون لەم ڕۆمانەدا، کەسێتی زۆرینەی تاک و سەرکردە و سیاسی و تەنانەت پیاوە ئاینییەکانی کوردیش بووە. ئەم کەسێتییە لێرەدا، هەرچەندە بەهێز و ڕمباز و بەقەڵافەتە، هەرچەندە کەسێتییەکی ورد و دونیادیدەیە، بەڵام دەبینین بە خۆ و بە دایکیشی نەیانتوانیووە مەتەڵی فێڵ و تەڵەکە و ناپاکییەکانی فارس و عوسمانییەکان کەشف بکەن، بەڵکوو بە درێژاییی رۆمانەکە بەر کەسێتییەک دەکەوین کە لە بەرانبەر فێڵ و دەسیسەی فارسەکاندا، بێدەسەڵاتن و خۆشدەست ماونەتەوە، کە ئەمە تا ئێستاشی لەگەڵدا بێت، بە شێوەی جیاواز، تەنانەت لە ئەمڕۆشدا بەردەوامی هەیە. ئەم رۆمانە ناواخنی کەسێتی کوردمان پیشان دەدات، کوردانێک کە بە درێژاییی مێژوو، کەوتوونەتە ژێر دەسیسە و فێڵی فارس و عوسمانییەکانەوە.

لە بەشی شەشەمدا لە زمانی ئەسکەندەرەوە، کە میرزا و نووسەر و مێژوونووسی ئیمپراتۆری سەفەوییە، کۆی ئەو هێرش و پەلامارە دەبیسین کە دەکرێتە سەر قەڵای دمدم، پاش ئەوەی گودروون وەک سیخوڕ دەنێرنە قەڵا، بەڵام دەگیرێت و بە شێت و شێواوی دەینێرنەوە بۆ ئەسفەهان. ئەوەی لە مێژوونامەی ئەسکەندەردا گرنگە، کۆکردنەوەی هێز و خێڵ و عەشرەتە کوردەکانە بۆ ئەوەی هێرش بکەنە سەر میرخان و دانیشتووانی کوردی نێو قەڵا. لێرەدا هەمان کارەساتی مێژوویی کۆی ئیمپراتۆریەتی سەفەوی و عوسمانیمان بیر دەخاتەوە کە هەر لە زووەوە کوردانی داوە بەگژ برایانی خۆیاندا. یەکێک لە گرنگترین ئەو چیرۆکانەی لەم بەشەدا دەیخوێنینەوە، پاش شێت و شەواربوونی گودروون، ئەسکەندەر وەک بەردەستی خۆی بەکاری دەهێنێت، بەڵام لە زۆرینەی بەکارهێنانەکاندا ناتۆرەی پشیلە و کتکەبۆر بۆ گودروونی کورد بەکار دەهێنێت، لە جێیانی دیکەدا وەک مەسینەهەڵگر و دەستشۆر مامەڵە و ناوزەدی دەکات، هەمان مەسینەهەڵگرانێک کە ئەمڕۆش بە چاوی خۆمان دەیبینین، چ لە ناوخۆ و چ بۆ دوژمنانی کوردیش، وەک ئەوەی نووسەر ئەوەمان بیر بخاتەوە کە سیفەتی پشیلە و مەسینەهەڵگر، لە سەردەمی قەڵای دمدمەوە تا ئێستاش و دواتریش درێژ دەبێتەوە.

بەڵام وەک دەزانین لە کۆتاییی ئەو نەبەردییەی میرخان و هاوەڵانی دوای نزیکەی نۆ مانگ هێرشی کۆی تیرە و عەشرەت و دەسەڵاتی بەهێزی شاعەباسی سەفەوی، بە خیانەتێکی هاوڕێی نزیکی میرخان بە ناوی ئەحمەد لێتانی کۆتایی دێت، پاش ئەوەی تاقە سەرچاوەی ئاوی قەڵاکە بە سەفەوییەکان پیشان دەدات، بەڵام یەکێک لە نەبەردییە گەورەکانی ئەم داستانە مێژوویییە، کە نووسەر زۆر بە سەلیقە و وریایی ئیشی تێیدا کردووە، ئەو بەرخۆدان و بەرگرییە بووە ژنانی قەڵا تۆمارییان کردووە، تەنانەت دواجار کە قەڵا دەگیرێت، ژنان بەکۆمەڵ خۆیان لە بەرزایی و هەڵدێرەکانی قەڵاوە دەخەنە خوارەوە بۆ ئەوەی نەکەونە بەردەست سەفەوییەکان. تەنانەت لە دووبارە گرتنەوەی قەڵادا بە سەرۆکایەتی کاک ئاڵی (ئوڵوغ بەگ) و تێوەچوونی گودروون و هەستانەوەی پاش ماوەیەکی زۆری شێتی و شێواوی، بەر کەسایەتییەکی تری داستانەکە دەکەوین بە ناوی (پیرزاد خاتوون) کە لە ماوەی شەش ساڵی داگیرکاری قەڵادا، وەک کەڕ و لاڵ خۆی دەشارێتەوە و دەبێت بە کارەکەر، بەڵام ئەم ژنە، یەکێک دەبێت لە ژنەکانی میرخان، و ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە گرتنەوەی قەڵا و قەڵاچۆکردنی سەفەوییەکاندا. ئەوەی هیدایەتی زۆر جەختی لەسەر دەکاتەوە، هێز و توانای بەرگری ئەم جۆرە ژنانەیە، بە زمانێکی یەکجار شاعیرانە، کە بەشێکی زۆری لە شێوەی بەیت و بالۆرەی ڕەسەنی کورده‌واریدا، باس لە هەڵوێست و بەرگری و ئازایەتیی ژنان دەکات لەم ڕۆمانەدا.

لە کۆی ڕۆمانەکە و لە فەرهەنگۆکی سیاسییانەی کۆتاییی ڕۆمانەکەشدا، بۆمان ڕوون دەبێتەوە کە سه‌یدقادر هیدایەتی، بەوپەڕی فره‌زانی و شارەزاییەوە، وشە و دەربڕینەکان، کەسایەتییە مێژوویییەکان، ناوی خێڵ و عەشرەت و تیرە و تایەفەکان بەکار دەهێنێت.

ئێمە لە خوێندنەوەی ڕۆمانی بەردینەدا بەر زمانێکی یەکجار شاعیرانە دەکەوین، زمانێک کە نووسەر پێی وایە تەنها بەو زمانە، دەکرێت داستانێکی مێژوویی وا گەورە و پڕجوانی بنووسرێتەوە، زمان لەم ڕۆمانەدا، زۆرترین نزیکایه‌تی لەنێوان زمانی حەیران و لاوک و بەندەوە هەیە، زمانێکە نووسەر هێندە بە سەرکەوتوویی توانیویەتی بەکاری بهێنێت، کە دەکرێت ئەمە تاکە زمانێک بێت بتوانێت لە قەبارەی ئەو داستانەدا بەکاری بهێنین، جگە لەوەی فەرهەنگۆکی وشەکانی لە کۆتاییی ڕۆمانەکەدا نووسیوەتەوە، بەڵام لە کۆی ڕۆمانەکە و لە فەرهەنگۆکی سیاسییانەی کۆتاییی ڕۆمانەکەشدا، بۆمان ڕوون دەبێتەوە کە سه‌یدقادر هیدایەتی، بەوپەڕی فره‌زانی و شارەزاییەوە، وشە و دەربڕینەکان، کەسایەتییە مێژوویییەکان، ناوی خێڵ و عەشرەت و تیرە و تایەفەکان بەکار دەهێنێت. من وا دەزانم بەکارهێنانی ئەم شێوە زمانە شاعیری و حەیرانئامێزە، ئەگەر لە لایەکەوە بۆ گەورەییی داستانەکە بگەڕێتەوە، لەلایەکی ترەوە بۆ توانا و سەلیقەیەکی ناوازەی هیدایەتی دەگەڕێتەوە، چونکە بە درێژاییی خوێندنەوەی ئەم ڕۆمانە، خوێنەر بە شێوەیەک کەمەندکێشی ڕووداوەکە دەبێت، وەک ئەوەی ڕاستەوخۆ سەیری ڕووداوەکان بکات، مەبەستم ئەوەیە بڵێم بەشێکی زۆری بەهێزی گێڕانەوە لەم ڕۆمانەدا، پەیوەستە بە بەکارهێنانی ئەم زمانەوه‌.

ماوەتەوە بڵێین داستانی مێژووییی قەڵای دمدم لە ئەدەبیاتی کوردیدا تەنیا له‌ چه‌ند ده‌قێكی كه‌مدا كاری له‌سه‌ر كراوه‌، بێگوومان له‌ پێشی هه‌موویه‌وه‌ ڕۆمانی دمدم کە عەرەبی شەمۆ نووسیویەتی و دواتر کراوە بە کوردی و لە ساڵی ١٩٦١دا بڵاو کراوەتەوە. لەگەڵ دیوانە شیعرێکی جان دۆستدا کە لە ساڵی ١٩٩١دا لە تورکیا بڵاو کراوەتەوە. هەروەها دەقێکی شانۆیی لە نووسینی موستەفا ساڵح کەریم بە ناوی (شەهیدانی) قەڵای دمدم. به‌ڵام بەم بەرهەمە ناوازەیەی سه‌یدقادر هیدایەتی، جارێکی تر ئەو داستانە ڕۆحێکی ئەدەبی و شاعیرانەی کرایەوە بە بەردا.

The post بەردینە؛ گێڕانه‌وه‌ی مێژوو به‌ حه‌یران appeared first on ژنەفتن.

 “ئامادە: چرک!” ناونیشانی بەرهەمێکی نوێی چیرۆکنووس “بەختیار حەمەسوور“ە کە ساڵی ڕابردوو چاپ و بڵاو کرایەوە. کتێبەکە لە ناواخندا سێ چیرۆک لەخۆ دەگرێت، کە لە سێ ساڵی جیاواز و بەدوای یەکدا نووسراون، ناونیشانی چیرۆکەکان “ئەستێرەی داوود”، “میوانداریی گەورە” و “شالۆم علێیخێم”ن.

“ئامادە: چرک!” چیرۆکی چیرۆکنووسێکی گەنج دەگێڕێتەوە لەنێو کێشمەکێش و جەنجاڵییەکانی شارێکی چنراو بە مێژووی نادیار و تەژی لە چیرۆکی ئاڵۆز.

گەنجێک، لەگەڵ “ئاننا”ی هاوسەری، خانوویەکی داڕماوی گەڕەکی جوولەکان دەبێتە نشینگە و پەناگە بۆیان، لەوێشەوە دەرگای مێژوویەکیان بۆ دەخرێتە سەر پشت کە ساڵانێکی زۆرە لەو شوێنەدا جێهێڵدراوە و ئاوڕی لێ نەدراوەتەوە.

چیرۆکەکان دەکرێ سەربەخۆ و دەکرێ لە پەیوەندیدا بە یەکەوە تەماشا بکرێن، وەکوو چۆن دەکرێ لە هەرکام لە چیرۆکەکانەوە داخڵی فەزای کتێبەکە ببیت.

نووسەری ئیسپانی “کارلۆس رویز زافۆن” لە چاوپێکەوتنێکیدا ئاماژە بەوە دەکات کە هەر چوار کتێبی زنجیرە ڕۆمانەکەی بە ناوی “گۆڕستانی کتێبە لەیادکراوەکان” دەکرێ بە “١”ێک بشوبهێنین. “١” بونیادێکی ئاڵۆزی هەیە و لە کۆمەڵێک ڕێگا و ڕێڕەوی پێچاوپێچ دروست بووە.

لە ئەفسانەی یۆنانیدا، کارزانی بەتوانا “دەیدەلەس” ئەم ستراکچەرە ئاڵۆزە بۆ “پاشا مینۆس”ی کریت دروست دەکات، بە مەبەستی ڕاگرتنی “مینۆتاور”ی دێو. خودی “دەیدەلەس” بە لێزانییەکی وەها پێچاوپێچێک دروست دەکات، دواتر بە هەزار حاڵ لێی دەرباز دەبێت.

سێ چیرۆکەکەی “ئامادە: چرک!”یش بەدوور نییە لەم بەیەکچوواندنە، گرنگ نییە لە کام دەرگاوە بڕۆینە ژوورەوە، لە هەر کامیانەوە بڕۆین دەکەوینە ڕێڕەوێکەوە، کە هەم جیاوازە لە ڕێڕەوەکەی تر و هەم بەیەکیشەوە بەستراونەتەوە.

“جووەکان و لەبیرکردن”

“هەر نوسراوێک، بە هەر زمانێک، دەربارەی مێژووی ئەم شارە بنووسرێت، بێ ناوهێنان و ئاماژەدان بەم گەڕەکە و ئەهلەکەی، ناتەواوە.”

“تۆ چیرۆکنووسیت، ڕەنگە ڕۆژێک بتەوێ چیرۆکێک دەربارەی ئەم خانوو، کۆڵان و گەڕەکە بنووسیت، زۆر گرنگە هەڵکەوتەی گەڕەکەکە لەبەرچاو بگریت، بۆ لە هەر چوارلاوە لە شار دابڕاوە؟ ئەم کۆڵانانە بۆ وان؟ ئەم خانووانە بۆ لەسەر ئەم تەرزە لە بیناسازیی هەڵچنراون؟”

لەو ناونیشانەی زنجیرە ڕۆمانەکەی “زافۆن”ەوە دەتوانین یەکێک لە وەزیفە هەرە سەرەکی و گرنگەکانی ئەدەب بخەینە ڕۆژەڤەوە، ئەویش ئەرکی هێنانە بەر باس و ڕۆشنکردنەوەی پنتێکی تاریکی ناو دونیای ئێمەیە، یاخود ڕاستتر بڵێین دەرەوەی دونیای ئێمەیە: ئەو خەڵک و ئەو چیرۆک و ئەو ئازارانەی لەیادکراون و لەیادمان کردوون: لەیادکراوەکان.

شار بە میکانیزمێکی فرۆیدییانە بەردەوام لە پرۆسەیەکی خاوی چەپاندندایە. هەموو کۆڵانە تەنگەکان، هەموو خشتە سوورە لەسەریەک چنراوەکان، هەموو دیوارە ڕماوەکان، و هەموو پەنجەرە تۆزی زەمانە لەسەر نیشتووەکان، ئەو ئاماژانەن کە خودی شار نیشانمان دەدات بۆ ئەوەی ڕاپێچمان بکاتە نێو نەستی خۆی، سەرزەمینی چیرۆکە لەیادکراوەکان.

جووەکان ئەگەرچی لە دێرزەمانەوە بەشێکی بنەڕەتیی شار بوون، بەڵام ئەمڕۆ جیا لەوەی غیابێکی فیزیکییان هەیە، غیابێکی قووڵیشیان هەیە لە یادەوەریی شاردا.

لەلایەکی ترەوە، مرۆڤەکانی ئێستای شار، ئەو تاکە پەراوێزخراوانەی بە دونیایەک خەون و خەیاڵەوە، بە چەندین تەنگژەی دەروونی و دەرەکییەوە، لەسەر شانۆکە دێن و دەچن. مرۆڤگەلێک کە غەم و موعاناتە ئەبەدییەکانیان بە هەواڵە ڕۆژانەییەکان و وشە تیژتێپەڕەکان گوزارشتیان لێ ناکرێت، لەم جێیەدا ئەدەب دێت و ئەو دەنگانە دێنێتەوە گۆ، کە بواریان پێ نەدراوە. چ دەنگی ئەو چیرۆکنووسەی لەگەڵ هاوسەرەکەی لە بێنەوبەردەیەکی تاقەتپڕووکێندان لەگەڵ دەرودراوسێ، لەگەڵ دۆست و هاوڕێ و پێشنیارە زۆرەکانیان، لەگەڵ ڕۆحی ئەوانەی پێشتر لەو جێگایەدا ژیاون، و لەگەڵ ئەو دیوار و داروپەردووەی وەختە بەسەریاندا بڕووخێت. چ دەنگی ئەو جووانەی لە دێرزەمانەوە لەو کووچە و کۆڵانانەدا دەژیان و دەمردن، حەفتا ساڵێک لەمەوبەریش بە بێدەنگی لەسەر شانۆی شار دیار نامێنن و لەبیر دەچنەوە.

“خەیاڵ و واقیع”

“دەمویست چیرۆکێک بێت نزیک لە ژیانی خۆمان، زۆر نزیک، بە جۆرێک خوێنەرەکەی بخاتە سەر کەڵکەڵەی پێکگرتنی ژیانی واقیعی نووسەر و کەسان و ڕووداوانی ناو چیرۆکەکە.”

ڕەنگە ئەوەی نووسەر دووراودوور بناسێ، هەڵبەت خۆشم دەکەومە نێو ئەم خانەیەی خوێنەران، بەر ئەو تێکەڵاوبوونە سەیرەی واقیع و خەیاڵ لە چیرۆکەکەدا دەکەوێت. لای من ئەم ئاوێزانبوونە سڕیی جوانیی چیرۆکەکەیە، وەک چۆن دەشێ فریوی هەرە گەورەشی بێت.

دەمێک دەخوێنیتەوە و لە خۆت دەپرسی ئایا هەر بەڕاست من چیرۆکی ڕاستەقینەی ژیانیی نووسەر دەخوێنمەوە؟ ئایا ئەو نیگارەی بە دیوارەکەوە هەڵواسراوە لە واقیعدا وجوودی هەیە؟ و چەند پرسیاری تر، لەو کاتەدا دەکەویتە ئەو گەمەیەوە کە نووسەر لەگەڵتا دەیکات. ئەو گەمەیەی لای من پرسیارە گرنگەکە دەورووژێنێ: بۆ ئێمە دەمانەوێت ئەدەبیات لە واقیع بچێت؟

هەڵبەت دونیای بەناو واقیع سروشتێکی داگیرکەر و لەقاڵبدەر و سنووردانەری هەیە، بەردەوام دەیەوێت خۆی وەک دوا حەقیقەت و دوا ڕاستی پیشان بدات. هەموو ئەگەرێکی تر و هەموو وێنەیەکی تر کە لە خۆی ناچێت، دەکاتە ناواقیعی و لەبەرچاومانی دەخات. لە کاتێکدا دونیای خەیاڵ دونیایەک نییە لە دەرەوەی ڕاستی بێت و واقعمان بیر بەرێتەوە، بەڵکوو ئەو دونیایە کە مانا نادیار و پێکدادانە ژێرەوانکێکانی ژیان ڕۆشن دەکاتەوە، ئەو مانایانەی دونیا واقیعییەکە بەردەوام لە هەوڵی شاردنەوە و پەردە دانە بەسەریدا.

ئیشی ئەدەب پێشکەشکردنی دونیایەک نییە کە بە خوێی چێشتیش نەگاتەوە بە دونیاکەی خۆمان، بەڵکوو فراوانکردن و بەرینکردنی ئەو بەستێنە بەرتەنگەیە کە ناومان لێ ناوە دونیای واقیع.

“زمان وەک جادوو”

لە بندیوارەوە، چینێک بەردچن، سپی و ساف، دەرکەوتبوون. گڵ و خشتی سوور، دەچۆڕانەوە. پەنجەرە و چوارچێوەی دەرگای ژووری پێشەوە، بە دەمدا کەوتبوون. چەند داری دارەڕا، نەمزانی هیی کام ژوورن، لە ناوەڕاستدا شکابوون.”

بەپێی توێژینەوەیەک نەوەد لە سەدی پەیوەندییە کۆمەڵایەتی و ڕۆژانەیییەکانی مرۆڤ لەڕێگەی تەنها ٥٠٠ وشەوە ئەنجام دەدرێت، ئەمەش بەو مانایەی ئێمە لە ژیانی ڕۆژانەدا لە سیحر و جادووی زمان بێبەشین. تەنها لە کاتی بەرخورد کردن لەگەڵ دەقێکی ناسک و جوان و شایستە ئێمە دەتوانین چێژ لە زمان ببینین و بەر ئەو جادووە بکەوین. هەڵبەت دەقی “ئامادە: چرک!” لەو دەقانەیە کە زمانی گێڕانەوەی زمانێکی لەسەرخۆ و نەرمە، وشەکانی پاراو و ڕستەکانی قەشەنگ و جوانن، دەقێکە دەتباتە نێو جادووی زمانەوە و سات بە سات زیاتر لەنێو خۆیدا نوقمت دەکات.

“بێماڵ و حاڵی وەک دەردێکی هەمیشەیی”

“بەهۆی کۆمەڵێک گرێ و گرفتەوە، کە پێویست بە ڕیزکردنیان ناکات، ماوەیەک لە چیرۆکنووسین دابڕام. ڕاکەڕاک و فڕکانفڕکان بە شاردا، بڕست و بڕبڕەیان ورد کردبووم. ماڵگواستنەوە لە پەلوپۆی خستبووم، هاتبوومە سەر ئەو بڕوایەی ، هیچ جیاوازییەک لەنێوان ماڵبارکردن و ڕۆحکێشاندا نییە.”

لە چیرۆکەکەدا، بێماڵی و گەڕان بەدوای ماڵدا، غەمی سەرەکیی چیرۆکنووس و هاوسەرەکەیەتی. ئەوان ئەگەرچی دواجار جێگایەکیان دەست دەکەوێت، بەڵام ئەو جێگایە نابێتە شوێنی حەسانەوە بۆیان. نە دراوسێکان دەرفەتی تەنهابوونیان پێ دەدەن، نە کۆنی و داڕماویی خانووەکە دەرفەتی ئەوەیان پێ دەدات بێترس بژین، نە ئەو چیرۆکە پڕ ئازارانەی لە هەناوی خانووەکەدان ڕێگەیان پێ دەدات بێغەم پاڵی لێ بدەنەوە.

گەڕان بەدوای ماڵ و جێگایەک بۆ حەسانەوە تەنها تێمای ئەم کتێبە نیین، بەڵکوو دەکرێ وەک یەکێک لە کێشە و دەردە ئەبەدییەکانی مرۆڤ سەیری بکەین.

ئەفسانە و داستانە لەمێژینەکانی مرۆڤایەتی، لەنێویشیاندا چیرۆکی “ئادەم و حەوا”، گێڕانەوە و باسکردنی دەرکرانە لە ماڵی هەمیشەیی و گەڕانی ئەبەدییە بۆ ڕزگاربوون لە ئاوارەیی و بێماڵی. ماڵ بە واتای پشوودانێکی درێژ دێت، بە واتای دوور بوون دێت لە ناکۆکییە ئەبەدییەکان، ئەو ناکۆکییانەی چیرۆکنووس، ئاننا، نیشتەجێکانی پێشتری خانووەکە، و جووەکان پێکەوە دەبەستێتەوە.

تێبینی: پەرەگرافەکانی دەستێکی بەشەکان لە کتێبەکەوە وەرگیراون، کە ئەمە سەرچاوەکەیەتی:

– ئامادە: چرک!، بەختیار حەمەسوور، چیرۆک، لە بڵاوکراوەی کتێبخانەی یادگار، چاپی یەکەم، سلێمانی: ٢٠٢١.

The post خوێندنەوەیەک بۆ “ئامادە: چرک!” appeared first on ژنەفتن.

“ڕۆمانێک بەشە نەناسراوەکانی بوون کەشف نەکات، نامۆراڵ و بێکردەیە. کەشفکردن تاكە ئاکار و کردەی ڕۆمانە.”

میلان کۆندێرا¹

“سژین” ڕۆمانێكی ئەنوەر عەباسی (هەرەس)ە و لە دووتوێی (٢٥٢) لاپەڕەدا، لە ساڵی ٢٠١٨ لەلایەن چاپەمەنیی كتێبی ئەرزانەوە لە وڵاتی سوێد چاپ و بڵاو كراوەتەوە. هەر ئەو کاتە یاداشتێکی کورتم لە دنیای مەجازیدا لە بارەیەوە نووسی و ئاماژەم بەوەش دابوو کە لە داهاتوودا کەمێ بە تێروتەسەلتر خوێندنەوەی بۆ دەکەم، بۆیە ئێستا بە بۆنەی چاپکردنەوە و بڵاوکردنەوەی لەلایەن کتێبخانەی (مەم و زین)ەوە لە هەولێر (٢٠٢١) ئەم خوێندنەوەیەم بۆ کردووە و لە کۆتاییشدا یاداشتەکەی پێشووتریش دانراوە.

***

ئەم ڕۆمانە، بە میتۆدی شەپۆلی هۆش نووسراوە کە نووسەرەكەی (مۆنۆلۆگی ناوەوەی ڕاستەوخۆ، مۆنۆلۆگی ناوەوەی ناڕاستەوخۆ، وەسف، خۆدواندن، وەسفی هۆش، گەڕانەوەی ئازاد، مۆنتاژی سینەمایی، کەرەستەی میکانیکی، گەڕانەوەی هونەری و خەیاڵ (وێناکردن)، مۆنتاژی کاتی، مۆنتاژی شوێنی، ئامرازەکانی چاپکردن، گۆشەنیگای حیکایەتخوانی هەمووشتزان) وەکوو تەکنیکی بنیاتی گێڕانەوەکەی هەڵبژاردووە.

نووسەری “سژین”یش ئەو تەکنیکە ئاماژەپێدراوانەی سەرەوەی بەکار هێناون لە پێناوی کەشفکردنی بوونی کورددا، ئەویش لە ڕێگەی خوێندنەوەکانیەوە بۆ بیری نەتەوەییی کورد، كە وەك جەمال نەبەز دەڵێت “بیرێكە جیاوازە لە مەسەلەی قەومییەت لای شەرقییەکان و ناسیۆنالیزم لای ڕۆژئاواییەکان”. نووسەر بۆ پیاهەڵچوونەوە بەم بابەتەدا کۆمەڵێک کەرەستەی بەکار هێناوە.

ڕۆمانەکە لە ٤٥ پاژ (سێکشن) پێک هاتووە. لە هەندێ بەشی گێڕانەوەکاندا، کە حیکاتخوان(گێڕەرەوە) خودی کارەکتەرەکانی ناو ڕۆمانەکەیە و بە جێناوی کەسی ئاخێوەری( من/م) مۆنۆلۆگی ڕاستەوخۆی بەکار هێناوە. لە بارێکی تریشدا کارەکتەرەکانی ڕۆمان خۆی پڕۆسە زەینییەکانی پێشكەش ناكات و نایانخاتە بەردەم خوێنەر، بەڵکوو نووسەر/ڕۆماننووس/حیکایەتخوان خۆی ئەرکی ئەو پێناساندنە ئەنجام دەدات. ئەمەش لە ڕێگەی خۆتێهەڵقورتان لە شیکردنەوەی زەینی کارەکتەر و خوێنەردا ئەنجام دەدرێت.

ڕۆمانەکە بەگشتی دوو پڵۆتی هەیە. لە دەستپێکدا نووسەر خۆی بە ئاشکرا مەبەستی خۆی بۆ نووسینی ڕۆمانەکە ئاشکرا دەکات کە بریتییە لە نووسینەوە و تەنگ پێهەڵچینەوەی خۆی بۆ  مەسەلەی چێژ. ”بە نێو بیرەوەرییەکاندا دەگەڕێم و وەکوو لاپەڕەی ئاڵبۆمی وێنەکان، لاپەڕە لاپەڕە ئەڕۆمە پێشەوە. لە سەر هێندەک لە خەونەکان ڕادەمێنم و بزەیەک دێتە سەر لێو و چاوم بە یادگارییەکان شێدار ئەبێ.”(ل٣)²

زۆربەی بەشەکانی ڕۆمانەکە کە پەیوەستن بە باسکردنی چێژەوە، لە خەیاڵدان و خەوبینین و سەنگ کردن (مۆتەكە) و داڵغەکانی خودی نووسەر و کەسایەتییەکانەوە سەرچاوەیان گرتووە. بەو مانایە کەمتر لە واقیعدا ڕوو دەدەن. وەکوو خەوبینینی نازلی کە پیاوێک لە خەونیدا دێتەگژی و سێکسی لەگەڵدا دەکات، یاخود سێکسی هیوا لەگەڵ دایکی سارا کە هەر لە بۆرژانی هیواوە ڕوو دەدات و بەر لەوەش ساندرۆمی هیوا بۆ دایکی سارا گشتی لەناو داڵغەکانی هیواوە بە خوێنەر دەگەن. ئەمە سەرەڕای شیکردنەوەی گروپەکەی هیوا بۆ تابلۆکە کە لە شیتەڵکردنەوەکانی سکێچی تابلۆکە چەندین بیرۆکەی ئیرۆتیکی لەخۆ دەگرێت، بەڵام بە پەردەی ڕەنگەکان داپۆشراون و لە دیالۆگی کەسایەتییەکاندا پەردەیان لە ڕوودا هەڵدەماڵرێ. ”لە باسی برایمیشدا، بۆ من کێشەی برایم لە ڕاستیدا ئەوە نییە کە بۆچی یاساشکێنی ناکات یان بۆچی بەخێرایی ماشین لێناخوڕێت و لە سزا ئەترسێت. مەبەستی من زیاتر ڕەنگە ئەو (نەمان)ە بێت. نەمانی ڕۆحی بەرەنگاری و کاردانەوە لە هەڵسوکەوت لەگەڵ دەرەوەی خۆیدا. بەدڵنیاییەوە بە بەراورد لەگەڵ ئاوات، برایم لە قۆناغێکی قووڵتردایە. بەو واتایە کە، ئەمە بایەخە مرۆڤییەکان (بە دروشم یان بە کردەوە) نین کە کردارەکانی ئەو دیاری دەکەن، بەڵکوو ئەمە ئەو خۆ بە کەم زانی و ترسی لە پێشچاوبوونەیە کە هەموو ژیانی ئەو ماشینیزە کردووە و تەنانەت توانای جارجار خۆ بە غەریزە سپاردن و توڕەبوونیشی لێ سەندووە و هەوڵ نادات کە جێگۆڕکێ بە ئازارەکانیشی بکات، ئەی چێژ؟”(ل٣٤، ٣٥)

لە لاپەڕەی یەکەمدا نووسەر بە کامێرا خستنەسەر سۆفی، خۆی پێناس دەکات. ”ئەڕۆمە خوارەوە هەتا سیگارێک بکێشم، (سۆفی) لە پشت پێشخانەکە دانیشتووە. لایەکی ڕوومەتم قورس ئەبێ و ئەمە یانی خەریکە سەیرم ئەکات. سڵاوی لێ ناکەم و ئەڕۆمە دەرەوە. ئەمرۆ بڕیارم دا کە وەکوو جاران لەگەڵی ڕووخۆش نەبم. هەر وا لاپەڕە هەڵدەدەمەوە، کە بە دەنگی هەڵکردنی چەرخەکەم دائەچڵەکێم. هەر کەسێک بە شتێک چێژ لە سیگار وەرئەگرێ […] سیگارکێشان […] ئەم خۆشترین و بێماناترین داهێنانەی مێژوو. ئاه بە داخەوەم کە ئەبێ ئەمە وەبیر تۆم بخاتەوە…”(ل ٣، ٤) لە (لاپەڕە ١١٠)شدا بە ناونیشانی تێڕامانێک: دیسانەوە نووسەر باسی خۆی دەکاتەوە کە جار جارە دادەنیشێت و چەند لاپەڕەیەک دۆن کیشۆت دەخوێنێتەوە. باسی ئەوە دەکات کە حەز دەکات بزانێت سۆفی و کامیل بە کوێ گەیشتوون؟ لە ڕێگەی ئەو دوو کەسەوە کە ئاشناییان لەگەڵ خودی نووسەردا هەیە ئەزانین کە نووسەر لە وڵاتی سوید دەژی. نووسەر لە ڕێگەی کامیلەوە کە خەڵکی گوندێکی کوردستانە، واتە سەر بە جیهانی سێیەمە هەروەها سۆفی کە خەڵکی گوندێکی سویدە و سەر بە جیهانی یەکەمە. ڕای خۆی لەبارەی سێکسەوە دەردەبڕێت و پێی وایە “زمانێكی هاوبەش”ی نێوان مرۆڤەكانە. بە جۆرێك تیشک دەخاتە سەر ئەم لایەنە كە سەرەڕای نەبوونی زمانێک بۆ ئاخاوتن و لێكتێگەیشتنی نێوانیان، بەڵام سۆفی و کامیل دۆستی یەکترن. ”ئەو کامیلەی من بیناسم، لە کونی دیواریش خۆش نابێ […] بە ڕاستی کە سێکس گرنگترین هونەرێکە کە زمان ناتوانێ سنووری بۆ دابنێت. سێکس زمانی هاوبەشی نێوان مرۆڤەکان و ڕەنگە بڵێین نێوان هەموو گیانلەبەرانە. بۆیە هەمیشە ئەڵێم کە سێکس و موسیقا لە یەک ئەچن، بەو جیاوازییەی کە یەکێکیان هونەرێکی گرینگترە.”(ل١١٠، ١١١) لێرەدا لە ڕێگەی دابارینەوە ئاماژەی نووسەرمان وەکوو هەر تاکێکی تری ڕۆژهەڵاتی بۆ چێژ وەرگرتن لە دەستێوەردان (تەداخول) بۆ بە دیار دەکەوێت. لە کۆتا پاژی ڕۆمانەکەشدا، نووسەر جارێکی تر بە بەکارهێنانی جێناوی کەسیی یەکەمی ئاخێوەر باسی نووسینی ڕۆمانەکەی دەکات. ”جارێکیان بە سۆفیم وت خەریکم ڕۆمانێک دەنووسم و ئەگەر ئاوا بەردەوام بیت، لە ڕۆمانەکەدا وەکوو کەسایەتییەکی نێگەتیڤ باست دەکەم، وتم دەتکەم بە دراکولا. وەک بڵێی هەر لەگەڵ ئەویشم نەبووە، چاوە بووکەڵەییەکانی سێ چوار جار ترووکاند و وەکوو کونەبوو سەری کەمێک لار کردەوە و هەر واکە چاوی بڕیبووە چاومەوە، وتی بەم کارەت تەنیا تەمەنم درێژتر دەکەیتەوە.” (ل٢٤٩).

دواجار نووسەر زیاتر پێداگری دەکات کە ڕووداوەکان لە چآوی ئەوەوە دەبینرێن بۆیە ئاماژە بەوە دەدات کە لەگەڵ هاوڕێکەی برایمدا قسەی کردووە و دەچن سەری لێ دەدەن. ”ئەمڕۆ لەگەڵ هاوڕێکەی برایمدا قسەم دەکرد، بڕیارە بڕۆین سەرێکی لێ بدەین. لە باشووری وڵاتە و بەدڵنیاییەوە ئاووهەواگۆڕینێک خراپ نابێ بۆمان. لە ئێستاوە بیر لەوە دەکەمەوە کە چۆن بتوانم لەگەڵ ئەو کابرا هەڵ بکەم. کەسایەتییەکانی نێو چیرۆکەکان، تەنیا بۆ نێو چیرۆک باشن. لە نێو چیرۆکدا قسەیان لەگەڵ دێت، بەڵام لە دەرەوە کەمێک جیاوازە. ئەزانم ئەویش وەکو سوێدییەکان دوای سڵاو ئەڵێ: من دانیالم. ئینجا باسی زیرەکی خۆی ئەکات کە چۆن ناوی خۆی لە (عەبدوڵا)وە گۆڕیوە بۆ دانیال کە هەم کوردی بێت، هەم فارسی بێت و هەمیش ڕۆژئاوایی بێت کە ئەحیانەن لە هیچ شتێکدا زەرەری نەکردبێت و هیچ دەرفەتێکی لەدەست نەدابێت.” (ل ٢٥٠) ناولێنان و چێژ وەرگرتن لە لێکدانەوەی ماناکانی ناوەکاندا بەشێکی فراوانی تێکستی ڕۆمانەکەی لە خۆ گرتووە. ناولێنانەکان بۆ کەس، حاڵەت، دیاردە،… دەگەڕێنەوە. هەر لەسەر بەرگەكەیەوە تاکوو کۆتا لاپەڕەی ڕۆمانەکە شیمانە بۆ حاڵەت و بیرکردنەوە و زمانی کوردانە ئەکات. ”سۆژین! سۆژین؟ ئاه بەڵێ، بەدڵنیاییەوە دەبوو هەر وایشی لێ بێت. زمان زمان زمان… کە هەموو شتێکە و هیچ شتیش. باشە بە هەرحاڵ ناوێکە ئیتر، سۆژین… هەمیشە هەموو شتێک وا ناچێتە پێش کە دەبێ، یان باشترە بڵیم وا ناچێتە پێش کە دەمانەوێ، هەمیشە کۆمەڵێک لادان لە بنەما هەیە، کۆمەڵێک هەڵبژاردنی ورد و بەڕوواڵەت بێبایەخ، بەڵام تەنیا بە ڕوواڵەت…” (٢٥١، ٢٥٢)

نووسەر سێ بیروەریی ناوەخت دێنێتە ناو ڕۆمانەکەیەوە. دواتریش ئەنجامێک بۆ بیروەرییە ناوەختەکانی دەنووسێت. لە یەکەم بیروەریی ناوەختیدا، کەسی ژمارە ٥٣ ناو دەنێت (ک) ئەمەش دەمانخاتەوە بیری كافی کافکایی (یۆزێف کا لە ڕۆمانی دادگایی و کا لە ڕۆمانی کۆشک)دا کە ئورهان پاموکیش لە ڕۆمانی بەفردا هەمان ناوی لە قارەمانی ڕۆمانەکەی ناوە. ”١٠ ساڵی ڕێک. ئەمڕۆ ڕێک ١٠ ساڵ بە سەر یەکەم ڕۆژی دیتنی (ک)دا تێپەڕیوە. لە دەرەوە بووم لە نێو سەرما و بەفری باکوری زەوی. شەو درەنگە و سۆفی هەتا ئێستا هەزار جار خەوتووە. هەڵبەت باسی ئەوە ناکەم بۆچی دڵم لێی ئێشاوە و ڕووی خۆشی پیشان نادەم، […] سەیری دەستم دەکەم، ئەو جێگایەی کە ئەوکات دەمویست خاڵێکی لە سەر بکوتم. ڕەنگە پیتی (ک) یان ژمارەی (٥٣). ئەگەر بمکوتایە، بە دڵنیاییەوە زۆری لەسەر ڕۆیشتبووم. بیرەوەرییەکی بێهوودە و… بەڵێ، ڕەنگە بێمانایش. سژینێک کە نە ژان دەکات و نە دەشخورێ. باشم وت: بێهوودە… بێمانا.”(ل٧٠، ٧١). (ک) بە دابارین (تداعی) لەو پیتەی نووسەر بەکاری هێناوە دەکرێ سیمبولی کوردستان، کورد، کوردەکە، کوردی… کامیل بوونی نەتەوەیەک بێت بە ڕێککەوتن یان بە مەبەستی هونەری گێڕانەوە لەگەڵ باس کردنی سۆفی کە دۆستی کامیل بووە. ناولێنان گرینگییەکی زۆری هەیە لای نووسەر بە جۆرێ خۆی شیمانەی دەکات و خۆی بێبەری دەکات، خۆی قسەکانی خۆی پشت ڕاست دەکاتەوە، هەڵبەتە هاوپێچ لەگەڵ زەمینە خۆشکردن بۆ قسەکردن بە دەم کەسایەتییەکانی ناو چیرۆکەکانییەوە. ”هەڵمەت لەنێو ناسنامەدا ناوی (محەمەد) بوو، باپیرەی کە پیاوێکی دیندار بوو، ئەم ناوەی بە گوێیدا دابوو […] لە پانزە ساڵانەوە بڕوای بەوە هێنا کە ئێران باشترین وڵاتە و ئاریاییبوون شانازییە و عەرەب پەست و بێقیمەتن، بە هاوڕێکانی وتبوو: لەمە بەدوا پێم بڵێن داریوش. دوای یەک دوو ساڵ کە بە هۆی خزمێکیانەوە سەری کردە کتێب خوێندن و لەگەڵ سۆسیالیزم ئاشنا بوو و هێندەک چاوی کراوە، بە نێو کەسانی دیاری سۆسیالیستی ئێرانی و کورد و جیهاندا گەڕا کە ناوی یەکێکیان بۆ خۆی هەڵبژێرێت، …” (ل١١، ١٢). کەواتە لە ڕێگەی ناوگۆڕینەکانی (هەڵمەت)ەوە کێشەی ناو زەق دەکاتەوە. تەنانەت ناوی “کاک فواد”یش (مەبەست لە شەهید فوئادی مستەفا سوڵتانییە) بۆ خۆی هەڵنابژێرێت گوایە بە هۆی دەمارگیری بۆ دژە عەرەب نایەوێت ناوی عەرەبی هەبێت. یاخود ڕەخنە لە ئەفزەڵیەتی ئەو هەستە پانئیرانیستەی دەگرێ کە پێی وایە کە ئێران سەرچاوەی هەموو نەتەوەکانی ترە. بۆیە دوای هەڵبژاردنی ناوی داریوش ئەویش دەگۆڕێت بۆ شەهید ئارام، بەڵام دواتر کە دەزانێت ئارام لەناو فارسەکاندا ناوی کچانەیە، هەروەها چونکە ناوێکی ناسک و هێدی و نەرم بووە کە لەگەڵ کەسایەتیی ئەودا نەدەگونجا بەڵکوو پێویستی بە ناوێک بێت کە لە کەسایەتیی ئەو بوەشێتەوە، بۆیە ئەویش دەگۆرێت بۆ هەڵمەت، کە ئەمە هەڵبەت هەم ڕەخنەگرتنە لەو هەستە زاڵە ناسیونالیستییەی کە لای تاکی کورد هەیە، هەمیش پشتگیری دۆزە ڕەوایەکەیەتی کە هەموو بیرە جیاوازەکانی قبوڵ کردووە و کەچی داننەنراوە بە کیانێکی سەربەخۆ بۆ کورد. ”ئەمجار ناوی هەڵمەتی بۆ خۆی هەڵبژارد. سەرەنجڕاکێش بوو، لە کوردیدا شۆڕشگێڕانەیە و فارسەکانیش وەبیر (هەملێت) ئەخاتەوە. تازە بەدڵنیاییەوە هەموو کەس لێی دەپرسن کە ناوەکەی بە چ مانایە و ئەویش ئەتوانێ بۆیان شی بکاتەوە کە چونکا کورد نەتەوەیەکی شۆڕشگێڕن، ناوەکانیشیان ئەو ئێلێمانانەی تێدایە. نمونەی وەکوو سەنگەر و نەبەز و دلێر و هێرش و شۆڕش […] ئەو هەستە لە نێو کورددا زۆر بەهێزترە لە نەتەوەکانی دەوروپشتی. نەتەوەیەک کە ناسنامەیان لێی دزیوە، هەمیشە لە دەرفەت دەگەڕێ کە گوێیەک بدۆزێتەوە بۆ ئەوەی کە باسی ناسنامەی دزراوی خۆی بۆ بکات و ئەمە لە بەشی ناوشیاری مێشکی تاکی کورددا جێگیر بووە. هاوکێشەکە ئاوای لێدێت: ئەگەر ناوێکی کوردیت هەیە، کەواتە ڕیساڵەتێکت پێ سپێردراوە.”(ل١٣) باسکردنی ناولێنان تەنیا لە ناوی کەسایەتیی هەڵمەت، سژین، دانیالدا کورت نابێتەوە، بەڵکوو لە باسکردنی حاڵەتی خەو و خەیاڵ و تەنانەت چاوانی کەسانی تری غەیرە کورد بۆ تاکە کوردەکان هەمان كار دەکات.

گێڕەرەوەی “سژین” خۆی بکەری بینینی ڕووداوەکانە، بەو مانایەی کە هەر تاکێکی تری کورد دەتوانێت شوێنگرەوەی ئەو بێت. چونکە باسی دەردێک دەکات کە هەستەکییە و بە شێوەی خۆبەخۆ و ناخودئاگایانە لەناو یادگەی هەموو تاکێکی کورددا هەیە. هەر کەسە و بەش بە حاڵی خۆی باسی برینی دەردەکەی کردووە. ئەو لە ڕێگەی توێکاری چینی هەرەژێری ئەو برینانەوە كە وەکوو پڵۆتی دووەمی ڕۆمانەکە هەژمار دەکرێ، کە لە وەختی سەنگ گرتن و كابووسی كەسایەتیی هیواوە دەست پێ دەکات تا گەیشتووەتە تاران. ئەمەش فەزایەكی كابووسئاسای بۆ گێڕانەوەكان دروست كردووە. بە جۆرێك كە هەندێ جار خوێنەر هەست ناكات ئەوەی دەیخوێنێتەوە واقیعیەتە یان ڕووداوی ناو كابووسێك. لە باسکردن لە ژیانی هاووڵاتیی کورد کە لەسەر خاکی خۆیەوە بەرەو تاران یاخود هەندەران كۆچ دەكات و بە فەزا و ژیانێكی نوێ ئاشنا دەبێت، ئەم مۆتەكەیە بەسەر هەستی خوێنەریشدا زاڵ دەبێت. ئەڵبەتە لەم ڕۆمانەدا -چونکە خودی ڕۆماننووسەکە خەڵکی ڕۆژهەڵاتی کوردستانە و ئەو لایەنە مێژوویی و کولتوورییانەی لەناو ڕۆمانەکەدا گەنگەشە کراون پەیوەستن بە تارانەوە – ئەگینا هاوشێوەکانی لە بەغدا، دیمەشق، ئەنقەرا، ئیستەنبوڵ و تەواوی ئەو شارانەی کە تاکی کورد پەنایان بۆ بردوون، لەو سەفەرانەدا تاکی کورد ڕووبەڕووی شۆکی کولتووری دەبێتەوە، بەڵام غرووری ئەم تاکە ڕێگە نادات بەزەبزوێن بێت. بە ڕوویەکی تر تەنیا چیرۆکی هیوا، هەڵمەت، سوارە و برایم و هاورێکانی ناو ڕۆمانەکە نین بەڵکوو چیرۆکی نەنووسراوی تاکی کوردی تاراوگەیە کە لە شاخ و گوند و بێستانەوە تەراناندراون و هەر کاروانچین و لەپێناو ژیانێکی ئارام دەربەدەر بوون. ئەڵبەتە بەشێکی لەبەرچاویش لە هەردوو ڕەگەزەکە هێشتا بە شاخەوەن و لە خەبات بەردەوامن. حیکایەتخوان لەناو ئەم دەقەدا، ڕەخنەی زۆر لە تاران و شێوە ژیانی خەڵكەكەی و دابونەریتەكەی دەگرێت. تەنانەت وەك شوێنێكی بێ ئەسڵ و فەسڵ باسی دەكات. شوێنێك كە ئەوەی تێیدا دەژی خەڵكی ئەوێ نییە، بەڵام شێوەی ژیانی تارانییانە وای كردووە كە لەوێ هەموو كەس خۆی لێ بگۆڕێت و خۆی لێی ببێ بە تارانی. شارێك كە شوناسی هەموو شوێنەكانی تر هەڵدەلوشێ و شتێكت پێ دەبەخشێت كە هی تۆ نییە. ئەم شێوە كاركردنەی نووسەر لە تاران، ژیانی ناو میترۆپۆڵەكانمان دێنێتەوە بیر بە هەموو جوانی و ناشیرینییەكانییەوە. كە ڕەنگە یەكێك لەو كەسانەی جوانترین دەربڕینی بۆ ئەم هەستە كردبێت ئەحمەد كایا بێت. كایا، لە بەرامبەر ئەم هەستە و كۆچی ناچارییانەی كورداندا بۆ ئیستەنبوڵ ڕوو بە حەیدەر ناوێكی كورد دەڵێت:

لەوێ بەو شاخانەوە کەو بووین

لێرە لە زبڵداندا بووینە قەلەڕەش

ئەم شارە ملی شکۆمانی شکاند

خستمانی، نزمتر لە زەوی نوقمی کردین

پێم نەگوتی حەیدەر، نەمگوت؟

ئەستەنبوڵ هەڵمان دەلوشێ

پێم نەگوتی حەیدەر، دە بڵێ پێتم نەگوت؟

ئەم شەوە بێشەرەفانە، مرۆڤ دەفرۆشن

لەوێ ڕێبواری ڕێگای هیوا بووین

لێرە بە دەست قەحپەوە مەزەین

لەوێ پێڕانەگەیشتین عەشق چییە

لێرە بەدەست ژنی سۆزانییەوە بووینە قەشمەڕ.³

نووسەر لە ڕۆمانەکەیدا بە زۆری مۆنۆلۆگ بەسەر دایەلۆگدا پەسەند دەکات، بەڵام لە هەندێ پاراگرافدا بۆ خەڵەتاندنی خوێنەر، دایەلۆگ دەکات بە ماسكێک تاکوو لە پشتیەوە کەسایەتیی خۆی بشارێتەوە.

نووسەر لە ڕۆمانەکەیدا بە زۆری مۆنۆلۆگ بەسەر دایەلۆگدا پەسەند دەکات، بەڵام لە هەندێ پاراگرافدا بۆ خەڵەتاندنی خوێنەر، دایەلۆگ دەکات بە ماسكێک تاکوو لە پشتیەوە کەسایەتیی خۆی بشارێتەوە. “کەچی لە مۆنۆلۆگدا کارەکتەر وەکوو کەسێکی لێدێ کە سەرخۆش بێت یان لە حاڵەتی بەنجکراویدا بێت، بۆیە لە هەریەک لەم کاتانەدا مرۆڤ گوێ بۆ سانسۆرکردن ناگرێت و بیر و باوەڕە ڕەسەن و ڕاستەقینەکانی دەردەبڕێت”.⁴لە لاپەڕە ٣٦دا کاتێک هیوا لەگەڵ شۆفێرێک بە ناوی عەلی کونەبوو سەردەکەوێت بۆ ئەوەی بچێت بۆ ماڵی هەڵمەت، لە سەرەتادا بە کەسی سێیەمی تاک، هیوا و شۆفێرەکە بە خوێنەر دەناسێنێت. ”هیوا بە شۆفێرەکەی وت، ئەگەر مسافری دیکەش لە نێو ڕێگادا تووشی هات کە ڕێگاکەی بەوانی دەخوارد سواری بکات، بەڵام ئەو وتی کە ماندووە و زۆر تاقەتی نییە و ئەیهەوێ کەمێک خێرا بڕواتەوە پشوویەک بدات.

پشوو… هیوا هەستی کرد کە چەندین کاتژمێرە بۆ ئەم وشەیە دەگەڕێت، لە بەرخۆیەوە وتی: ئەرێ پشوو، شوفێرەکە وتی چی؟ 

 – هیچ هیچ لەگەڵ خۆم بووم.

– ئا زۆر باشە. بە دوکەڵی سیگار عاجز نابی؟ قەینا سیگارێک بکشێم؟”

وەکوو دیارە لە سەرەتا حیکاتخوانی هەموو شتزان بە کەسی سێیەم دەست پێ دەکات کە  لە ڕێگەی دیالۆگەوە، دەچێتە ناو خۆدواندن و دیسانەوە دیالۆگەکە درێژ دەکاتەوە تاکوو زەمینە خۆش بکات باسی برینی کوردانە بکاتەوە، ”هەروا بە دەمیدا هات: تا ئێستا قەت بووە هیچ دەنگێک نەبیستی؟” لە بەردەوامی باسکردنی ئەو حاڵەتە دەروونییەدا بۆی ڕوون دەکاتەوە مەبەستی چ جۆرە نەبیستنێکە.

“ـ کوردیت

هیوا خێرا هاتەوە سەرخۆی: ئەم قسانە بۆ کێ دەکەی؟”

بە دابارین لە دەقەکە دەرکەوت هیوا وەکو سەرخۆشێک ئاگای لە خۆی نەبێت بەردەنگی کێیە دەپرسێت. دیالۆگەکانیان درێژە دەکێشێ بەوەی کە بە وتەی باوەگەورەی عەلی، ئەویش ڕەچەڵەکی کوردە لە بنەڕەتدا. بەڵام بە ئاماژەدان لە چەند شوێنیکی تری ڕۆمانەکەدا بەو کارەکتەرەی کە شوفێرە، دەبێ کورد بێت، چونکە کوردی لوڕ زۆرن لە تاران کە کاری شوفێری دەکەن، بەڵام ئەوان لوڕن، بەهۆی ئەوەی کە لە تاراندا گەورە دەبن تەنیا ئەوەندە دەڵێن کە باوەگەورەیان وایان وتووە. ئەوەی لە ناوی عەلی کونەبوو، دیالۆگەکانی تر هاتوون، کە بە عەلی ئەڵێ، ئەبێ ئێوە کورد بن هەروەها عەلی کرێیەکەی لێ وەرناگرێ جارێکی تر ماسکی ترن تا لە ژێریانەوە باس لە کوردبوون دەکەن. ئەویش بەوەی کە کونەبوو سەری بە هەر چوار لادا دەسوڕێنێ، واتە ئاماژەیە بۆ چوار پارچەبوونی کوردان، کورد لە خۆیەوە بەوە ڕاهاتووە هەمیشە بۆ چوار لا سەری مەبەست ناومێشکی کوردە کە چوار پارچەبوونیانە.

هەروەها لە ڕێگەی دایەلۆگی ‌هیواوە لەگەڵ سارا و نازلی، نووسەر تیشکی خستووەتەسەر بینینی غەیرە کورد بۆ کورد. ئەمە جگە لەوەی لە مۆنۆلۆگی هیوا سەبارەت بە ناسینی خۆی لەگەڵ هەڵمەت کە چۆن لە سەرەتادا بە سوارە خۆی پێی ناساندووەو دواتر دۆستایەتییەکەیان پتەو دەبێت باسی لە دیاردەی بە گرنگ هەژماردنی مەسەلەی دۆستایەتی لە ناو کورددا دەکات.

نابێت ئەوەمان بیر بچێ بۆ ئەوەی هەندێ حوكم و پێوەری كۆمەڵایەتی نەكاتە موڵكی نووسەر، گێڕەرەوە جار جارە دێت لە پاش گێڕانەوەكەی، لەناو كەوانەیەكدا تێبنییەك دەنووسێت. وەك: لاپەڕە ١٥: (بە هەرمانا)؛ لاپەڕە ٢٩: (دەی وا دەڵێن)؛ یاخود لە لاپەڕە ٨دا لە سەرەتا پاراگرافدا نووسراوە: ”بە دەردی تارانی دەڵێن، هیوا منداڵی شارستان بوو.”

ئەم ڕۆمانە، هاوتەریب لەگەڵ گێڕانەوەی چەند حیكایەتێكی ڕۆژانەدا كە دەكرێ بەسەر هەر مرۆڤێكدا بێت. بە ئاماژەدان و ڕستەی كورت و درێژ و هەندێ جاریش لە پەرەگرافێكدا دیاردەكان هەڵدەسەنگێنێت. غرووری فارسییانە و تارانییانە لە بەرانبەر تاكی تێشكاوی شارستانی(خەڵکی شارە بچووک و گەورەکانی دیکەی ئێران کە دەچنە تاران) و نافارسدا بەهۆی گوتاری زاڵی میلیگەراییی ئێرانییانەوە، دەسەمۆیی مرۆڤی مۆدێرن بە دیار ڕووداو هۆكارە زاڵەكانی ژیانی سەردەمەوە، تێكشكاوی و تەسلیمبوونی كەسی تاراوگەنشین بە كۆمەڵێك یاسا و ڕێسای نائاشنا بە ڕۆحی كەسەكە لەو لایەنانەن كە نووسەر ئاوڕیان لێ دەداتەوە. ”ئیتر هیوا بڕیاری دابوو ئەو دوو لاقە چڵکنە درێژە هەر سەیریش نەکات.”(ل٦) كە مەبەست لە بینا سپییەكەی مەیدانی ئازادیی تارانە. یاخود ئەگەر بووکی هەزار زاوا لای حافیز هەموو گێتی بووبێت، ئەوا لە چاوی هیواوە هەموو تاران بوو، چونکە “بێدەنگییەکەی نائاسایی دەستی بە سەراگرتبوو لە بەر چاوەکانی خوا نەیدەتوانی بخەوێ هەرچەندە زۆریشی خەو دەکات بەڵام شەرمی لەچاوی تارانییەکانی ئەودیو پەنجەرەکان دەکردەوە”. دواتر بە هێنانە ناوەوەی دیدی سویدییەکان بۆ برایم وەکوو سەرڕەشێک گێرانەوەکەی تەواوتر كردووە کە سەفەرەکە کۆتایییەکی ڕۆژئاوا بێت و دەردەکەی هیوا و برایم قووڵتر ببنەوە و چاوەکانی لێیان دەڕوانن زیتتر و کپتریان بکاتەوە.

ئەم ڕۆمانە باس لە ناسنامەی دزراو- بزربووی تاکی کورد دەکات کە لە نائاگایییاندا جێگیر بووە.

گێڕەرەوەی هەمووشتزان بە بەکارهێنانی دەستەواژەی “چاوەکانی خوا“بە زۆری خەریكی گێڕانەوەی لایەنە دیار و نادیارەكانی كارەكتەرەكانی هیوا، هەڵمەت، ئیلهام، سارا و نازلییە. بەڵام لە گێڕانەوە و باسی ئەوانی تردا، لە زمانی كەسانی ترەوە ڕووداو و شتەكان دەگێڕێتەوە. یان لە گێڕانەوەی باسی برایمدا كە سی ساڵە لە سوێدە شتەكان بە گریمانەیی دەڵێت. هەرچی لەبارەی “ئاوات”ـەوەیە تا ڕادەیەك حوكمی لەسەر دەدات و پێمان دەڵێت كە ساویلكەیە، بەڵام وەك خۆی دەڵێت لەوە زیاتر نایەوێ ئاوات بە خوێنەرانی بناسێنێت کە هەمان حاڵەت بۆ سۆفی و عەلی و کونەبووش دێتە پێشەوە، یان بە جۆرێك دەیەوێ بڵێت هێندە قووڵ نییە كە خوێنەر بە ئاشكراكردنی و ناسینیەوە سەرقاڵ بكات. هەروەها لە باسكردنی باوك و دایكی سارا و ڕۆزا، هەستی، موجتەبا و كەسانێكی تریشدا هێندە كە زیان لە گێڕانەوەكەی نەدەن لەسەریان دەڕوات. لە دوای تەواو خوێندنەوەی ڕۆمانەکە، خوێنەر کەمترین مەزەندەی بۆ لایەنی فیزیکی هیوا لا دروست نابێ. بەڵکوو ئەوەی لای خوێنەر دروست دەبێ ناسینی ناوەوەی هیوایە چۆن لە سەرەتاوە پڕ بە جۆش خرۆشەوە هەموو هاوینان هەر لە دوای تەواوبوونی خوێندن، لە چواردە ساڵییەوە، سێ مانگ دەهاتە تاران و لەوێ ئیشی دەکرد دواتر دەچێتە ناو سیاسەتەوە، لە کۆتاییی ڕۆمانەکە وازی لە سیاسەت هێناوە و تەنانەت ئامادە نییە یەک هەفتەش لە تاران بمێنێتەوە. سیگارکێشان، مەشروب خواردنەوە و کتێب خوێندنەوە، چوونە کافتریا و پێشانگای هونەری ئەو زیاتر باسی لێوە کرا تاکوو لایەنی فیزیکییەکەی، لە دابارینی لایەنی دەروونی هیواوە کەسێکی حەماسی، نائارام و بێهیوایە هیوا. کە ترسی هەیە لە ئاپارتماندا بژی. ئەوەندەی وەسفی دەوروبەر و شوێن لەم ڕۆمانە گرینگی پێ دراوە ئەوەندە وەسفی کەسایەتییەکان لە ڕووی ڕواڵەتەوە زەق نەکراونەتەوە. وەکوو وەسفی ژوورەکەی هەڵمەت، کۆڵانەکانی تاران، ناوپاسەکان، مەیدانی ئازادی، پارکەکەی هیوا تیایدا خەوی پیائەکەوێت، ڤێلاکەی ماڵی سارا،… ”هاڵێکی بچووک و جەموجۆر و ڕێکوپێک بوو. مێزێکی کار کە لە تازە ئەچوو و کورسییەکی گەورەی تەگەرداری چەرمی لە پشت بوو و دو مۆبلی قاوەیی چەرمیش کە ئەگەرچی کەمێک کۆنە دیار بوون، بەڵام هێشتا بایی ئەوەندەیان تێدا بوو کە پێیان بڵێی نەرم و خۆش، لە پێش مێزەکە دانرا بوون کە مێزێکی بچووکیش لە نێوەڕاستیاندا بوو […] موکێتێکی ئەستووری بەنەوشەیی سادە لە عەرز ڕاخرابوو، کە سووچاوسووچ لە دیوارەکاندا توند ببوو. بە یەک چاولێکردن دەکرا بزانی تەنیا شتێک کە لەم ماڵەدا گرینگی پێ نەدراوە، تەبابوونی ڕەنگەکانە بەیەکەوە، قاوەیی و سپی و بەنەوش و چەندین ڕەنگی ناتەبای دیکە. هەڵبەت ئەمە زیاتر لەوەی کە لەبەر تایبەتمەندییە کەسییەکانی هەڵمەت بێت، لەبەر ئەوە بوو کە لە هەرزانبازاڕەکاندا هەر ئەوانەی دەست کەوتبوو و کڕیبووی.” (ل١٣، ١٤) وەسفکردنی ژوورەکەی هەڵمەت لاپەڕەیەک لەخۆ دەگرێت بەڵام یەک دێڕیش لە وەسفی فیزیکییەکەی بۆ تەرخان نەکراوە. ڕەنگە نووسەر ویستبێتی بەو وەسفانەی کە لە ڕۆمانی کلاسیکدا بۆ لایەنی فیزیکی کارەکتەر دەکرا، ڕۆمانەکەی خۆی بە گرنگی نەدان بە وەسفی دەرەوەی کەسایەتی لە ڕۆمانی تەقلیدیدا وەردەرهێناوە و ویستوویەتی بڵێ ئیتر بە دەبێت گرنگی بدەین بە لایەنی دەروونی کەسایەتی، دەکرێت ئەو حوکمەی داویەتی بەسەر ڕەنگەکانی ژوورەکەی هەڵمەت ڕاست بێت بەڵام ئەگەریشی هەیە پاکانەیەک بێت بۆ لە دەستەڵات نەبوونی هەموو وەسفێک. ئەوەی لە پارسەنگی ئەوەدا هێناویەتیەوە گرنگی دان بووە بە فرەیی شێوەزار و بن زار و گۆڤەرە دەوڵەمەندەکانی زمانی کورد. ئەو هاتووە زۆر کاری کردووە لەسەر زمان تەنانەت خۆیشی بەڵگەی بۆ ڕاوبۆچوونەکانی خۆی هێناوەتەوە چۆن بە ئاگایی و مەبەستیشەوە ئەو ڕستانەی هۆنیوەتەوە، وەکوو دروستبوونی (دە) بە جێگەی (ئە) لە کردارەکاندا هەرچەندە وەکوو یەک هەردووکیانی بەکار هێناون.

هەروەک لە سەرەتاوە ئاماژەم پێی دا، ساڵی ٢٠١٨ لەگەڵ چاپ و بڵاوبوونەوەی (سژین) لە ئەوروپا، یاداشتێکی کورتم لەبارەیەوە نووسی کە لە خوارەوە بۆ درێژەی ئەم خوێندنەوەیە بە کەمێ گۆڕانکاری دایدەنێمەوە.

ڕۆمانێک بۆ بێدەنگییەکی ڕەها

ڕۆمانی سژین لە ڕێگەی بیۆگرافیی هیوا و هاوڕێکەی-هەڵمەت-ەوە بۆ ناو ئۆتۆبیوگرافی ئەوی تر، واتە تاکی پڕۆبلۆماتیکی کورد پەل دەهاوێژێت. ”کورد بدوێنە شەرح حاڵی خۆی دەکات”، ئەم ڕۆمانە باس لە ناسنامەی دزراو- بزربووی تاکی کورد دەکات کە لە نائاگایییاندا جێگیر بووە. بە باسکردن لە ژیانی کورد لەسەر خاکی خۆی و کۆچکردنی بۆ تاران تاکوو هەندەران. لەو سەفەرانەدا تاکی کورد ڕووبەڕووی شۆکی کولتووری دەبێتەوە، بەڵام غرووری ئەم تاکە ڕێگە نادات بەزەبزوێن بێت. ”لە ڕاستیدا ئەمەوێت ناوێک بۆ ئەم شەرمکردنەوەی هیوا پەیا بکەم، بەناوی شەرمکردن نەبێ، ئەوەی کە ناتەوێ لە نێو شارێکی غەریبدا یان لە نێو خەڵکی نەناسراودا بکەویتە بەر سەرنج. بە جۆرێک هەوڵدان بۆ هاوڕەنگبوون… یان نا لانی کەم، بۆ ناهاوڕەنگ و زەقنەبوون.”(ل ٨) نووسەر ئەم حاڵەتەی کورد وەکوو نەخۆشییەکی وەهمی لە ڕێگەی شیتەڵکردنی ناونیشانی ڕۆمانەکەوە بۆ باسکردنی سەرچاوەی نەخۆشییە کوردانەکە کە هیچ سنوورێکی نییە و نابینرێت، بەڵکوو خودی نەخۆشییەکە وەکوو برینێکی دەروونی دەبێتە هەوێنی تێماکانی ڕۆمانەکە. سنووری برینەکە هاوشێوەی نەخۆشییەکە و شوێنی کوردانە منداڵدان ئاسا و ‌هاوچەشنی کەیهان بۆشاییەکە و فەزایەکی بێسنوور، ئەگەر جوغزیشی نەبێت هەر هەیە، دەرکەوتەی ئەم برینە لە بێدەنگییەکی ڕەهاوە خۆی ڕاڤە دەکات. هیج ڕەنگیکی نییە و هەموو ڕەنگێکیشە. ئەو برینە نەبینراوە وەکو کۆلکەزێڕینە، ئەستێرەی کلدارە، پڕوشە، نەبوونی لە دەرکەوتەکانییەوە دەچریکێنێت. نووسەر لە ڕێگەی خۆجوین(مۆنۆلۆگ)ەکانییەوە پێناسەی دۆزی نەتەوەی کورد دەکات. ئەگەر چەمکی نەتەوە بە خاکێکی هاوبەش، مێژوویەکی هاوبەش، زمانێکی هاوبەش، ئەفسانەی هاوبەش، پەیوەست بێت ئەوا بۆ کورد بەندە بە بیرکرنەوەیەکی هاوبەش و گرنگی ستراتیژی جوگرافیاکەی. نووسەر بە ئاوڕدانەوەی بە ناو مێژووی مرۆڤایەتیدا باسی مێژووە شێواندراوەکەی کورد لە بێدەنگییەکی نائاسایی دەکات. ”… بەڵام بێدەنگیی موتڵەق لەو شێوەیەی کە بەسەر هیوادا هاتووە، تا ئەو جێگایەی کە دەیزانی، تەنیا دەکرا لە بۆشایی ئاسماندا کە مەلەکولەکانی هەوا بوونییان نییە، ڕوو بدات کە ئەویش دیسان ئەگەر و مەگەری زۆرە. واتە تەنانەت لە ناوشیاریی مێژوویی مێشکی بەشەریشدا، ئەم ڕووداوە پێشینەی نەبووە. مرۆڤ بە درێژایی مێژوو لەگەڵ تاریکیی موتڵەقدا ئاشنایەتیی هەبووە، بەڵام بێدەنگیی لەم چەشنە نا. بۆیە شانازی بە هیواوە دەکەم کە ئاوا بەبێ خۆدۆڕاندن، خەریکە بۆ خۆی شرۆڤە دەکات و هەوڵ ئەدات لە دەرەوەی خۆیەوە سەیری بابەتەکە بکات.”(ل٢٢، ٢٣)

دوپاتبوونەوەی “خۆ” لە سەرەتای ڕۆمانەکەوە وەکوو لە سەرەوە ئاماژەی پێ دراوە تاکوو سەر بەرگی دواوەی ڕۆمانەکە ئاماژە بە جۆرەکانی (خۆ) دەکات، تێکشکاندنی یەک یەکڕیتمی کاتەکانی گەڕانەوە لەخۆ دەگرن چونکە خۆکان لەت لەت بوون. ”هیچ ئەکتەرێک ناتوانێت لە سەر شانۆ یان بەرامبەر کامێرا خۆی بێت. لەوێدا (خۆ) مانای نییە. لە کاتی ڕۆڵ گێڕاندا، یان ئەبێ بەو شتەی کە حەز ئەکات خەڵک بەوە بیبینن یان ئەبێ بەو شتەی کە خەڵک حەز ئەکەن بییبین. قەت (خۆ)یەک بوونی نییە. ئەو ئەکتەرەی کە ئەڵێ من لە سەر شانۆ خۆمم، تەنیا تووشی خراپ حاڵیبوونێکی بچووک بووە. لە ڕاستیدا یەکێک لەو خۆمانەی کە چەندین جار ڕۆڵەکەی گێڕاوە بە خۆی قاڵبی دەکات و لەوە بەدوا ئەو خۆمە بە خۆمی ڕاستەقینە دەزانێت. لە کاتێکدا خۆمی ڕاستەقینە تەنیا لە خەونەکانەوە دێتەوە لای. ئەو خەونانەی کە ناویان دەبێت بە (کابووس). چ کابووسێک گەورەتر و سامناکتر لەوەی کە لەگەڵ حەقیقەتی خۆتدا ڕووبەڕوو ببێتەوە؟”(ل ١٥٢، ١٥٣) ئەم خۆیە دەمانباتەوە بۆ چیرۆکی خودا- ئیبراهیم- ئیسماعیل. دەکرێت بڵێن ئەو ڕۆمانە لەسەر بنەمای تثلیث(سێ مانگێک)، لە لاپەڕ ٢٣٩ باسی ڕایەڵی هەر خۆیەک بە خۆیە لێکدابڕکراوەکانی کورد دەکات ئەویش بە دووپاتبوونەوەی سێ و چوار ئاماژەیان پێ دراوە. ”چاوە بووکەڵەییەکانی سێ چوار جار ترووکاند وەکوو کونەبوو.” (ل ٢٤٩)

تاکی کورد دەتوانێت پشتی سەریشی ببینێ وەکو کوندەپەپوو “سێ چوار مانگ”(ل٢٥١) ، “سێ چوار ڕۆژێک”(ل ٢٤٣)، “سەعات لە چوار لای دابوو”(ل٢١٩) ”بەشی سێ ڕستە” ناکات.”(ل١٠٨) هەر چەندە چیرۆکەکەی ئیبراهیم لە ئایینە ئاسمانییەکانەوە کەمێک تەفسیری جیاوازی بۆ کراوە، بەڵام ئەگەر ئەوەی ئایینی ئیسلام وەربگرین و پەلوپۆکەی لەو ڕۆمانەدا باس بکەین ئەوە هەمان نهێینی باسنەکراوی نێوان خودا و ئیبراهیم بۆ کێشەی کورد دەست دەدات. بۆ چی ئیبراهیم باسی ئەو پەیمانە نەنووسراوەی نێوان خۆی و خوا ناکات کە لە خەودا پێی ڕاسپێردراوە، بۆ لە بەرانبەر داواکارییەکی خوادا دەڵێ: من ئەوەم کە هەم. ئامادە دەبێت کوڕە خۆشەویستەکەی خۆی وەکوو سزای لێخۆشبوون بکاتە قوربانی. ئایا دەکرێت کەسێک گوناهی نەکردبێت داوای لێخۆشبوون بکات؟ بۆ دواتر خوا لە داواکارییەکی دەبوورێت و بەرانێکی بۆ دەنێرێت تاکوو بیکاتە قوربانی. ئەو نهێنییە هاوچەشن- جودا لە نهێنیی مەحکوم بە قوربانیدانی ڕۆڵەی کورد پەیمانێکی نەنووسراوە و فەرمانپێکراو مەحکومە جێبەجێی بکات. ئەو پەیمانەی کورد بە تۆلێڕانسەوە و بە بەخشینی خوێن جێبەجێی دەکات، بەڵام کەی دەبەخشرێت؟ لە حاڵەتەکەی کورددا باوک، کوڕ دادگایی دەکات و کوڕ، باوک دادگایی دەکات. ئایا ڕەوایەتی بە باوکە یان کوڕ؟ جێگەی سوژە و ئۆبژە گۆڕاوە؟\یان سوژە ون بووە. کوڕ بە دوای باوکە ونبووەکەیدا دەگەڕێ، باوکێک جارێک ون بووە و بووەتە نۆستالژی. ”یەکەم جارەکان گرینگن… یەکەم جار وەکوو هیچ شتێک نییە. دووهەم جار و سێهەم جار نییە. دووهەم جار و سێهەم دووبارە ئەبنەوە، بەڵام یەکەم جارەکان قەت. لەوانەیە زۆر هەڵە نەبم ئەگەر بڵێم نۆستالۆژییەکان هەر لەم یەکەم جارانە ساز بوون”.(ل ٢٣٩) جارەکان لە یەکەم جارەکانەوە دروست دەبن، یەکەم جارەکان دەبنە نۆستالژی بۆ دووەم جارەکان. بوونی هەردووکیان لە سێیەم جارەکاندایە وەکوو بیرکردنەوە زمانە یان زمان بیرکردنەوەیە کە سیستەمی زمانی کۆمەڵگایەک ناکۆتا دووبارەیان دەکاتەوە. یەکەم محەمەد – ئارام – هەڵمەت ئەمانە هەموویان یەک کەسن، بەڵام سژین یان سۆژین چی؟ ”حاڵەتێکی تایبەتی برینە کە هاوکات هەم دەخورێ و هەم ژان دەکات. ئەو کاتەی کە ئەگەر چی ئەزانی ژان دەکات و نابێ دەستی لێ بدەی هەتا خۆی چاک ئەبێتەوە، بەڵام هەر نینۆکی تێ ئەچەقێنی و ئەیخورێنی… چەند جوانە! ئەڵێی لە ئاسمانەوە کەوتووەتە خوارەوە، هیچ پەیوەندییەکی بە پێش و پاشی خۆیەوە نییە. ساتەوەختی زێڕینی چێژبەخشین. بەدەر لەوەی کە مازۆخسیمی ناخی تاک تا چ ڕادەیەک دەسەڵاتدار بێت، دەست خستنە نێو (سژین) لەم کاتانەدا، تەنیا کاری چێژبەخشی دونیایە… سژین چ ئەفسونێکی بەردەوامی تێدایە…” ل. ٦٩، ٧٠ و ١٢٦ و ١٩٥). ئەو برینەی نابینرێت تەنیا تاکی کورد هەستی پێ دەکات و لە شادەمارەوە تاکوو وردترین موولوولەی خوێنی هەیە، هەستی پێ دەکات و نایەڵێت بە هیچ دەوایەک جگە لەخۆدەواکەی قەتماغە بگرێت، چونکە ئەگەر قەتماغە بکات و چاک ببێتەوە ئیتر سارێژبوونەوەیەکی درۆینە، ئەو دەوایەی کورد بە دواوەیەتی هاوشێوەی درەختی نەمریە. بۆیە دەبێت زوو زوو بڕوشێنرێت تاکوو ژێرەوەی ڕاستەقینەی برینەکە دیار بێت دەنا وەکو تابلۆیەکی هونەری تەرجومەی جیا جیای بۆ دەکرێت بە ویستی وەرگێڕ. ” گرێوت لەگەڵ دەکەم ئەگەر بکرابا بە ئامێرێک ئەو نیگارە بڕوشێنین و ڕەنگەکانی سەرەوە بتاشین و لای بەرین، ژنە ڕووتەکانی مێشکی نیگارکێش دەرئەکەون.”(ل ٥٢) “ئەو برینە بە پیتی یەکەمییەوە ” … ڕەنگە پیتی (ک)…”(ل ٧١) ، ” یەکەم ڕۆژی دیتنی (ک)” (ل٧٠) باس دەکرێت بەڵام هەر وەرگێڕانێکی بۆ ناکرێت. دەوای ئەو نەخۆشییە (ستان)ە، (س) سەرەتای سژینساڕێژی برینی ژینە. سژین، کوردانەیە و ئەو بزرۆکەیە مەودای دۆزینەوەیەی دەرمانەکەیەتی. دەبێت کورد بیت دەنا نابینرێت. هەرچەندە (سۆژین) برینێکی بە سۆیە. ”هێشتا تامی سۆسەکە لە بن زمانی ..”(ل١٦١) بەڵام کورد نایخوازێت دەم خونچە بکات و زوو تامی بکات ڕەنگە نەتەوەکانی دراوسێی بخوازن زوو تامی بکەن ئەو تامە بکەن کە زایەقەیان پێی ڕاهاتووە، بەڵام کورد ئەم زووەی ئەوان دوادەخات و لە هاموشۆی زوو- درەنگدایە تاکو بنەماکەی بدۆزێتەوە. کوردبوون وەهم- حەقیقەتە، ”ئێمەیش ئەبێ ببینە خاوەن وڵات”(ل٢٤١) ئەو وەهمەی کە بیرکرنەوەی تاکەکانی بچووک کردوەتەوە کە مژۆڵی دەوڵەت هاوشێوەی نیشتمانەکەیان ژێرمێشکیانی داگیرکردوون و ناپڕژێنە سەر هونەر. هیوا، هەڵمەت، سوارە…کان بە دوای ئازادییەوەن، هونەری کوردان مات نییە بەڵکوو دەنگی لێ بەجێماوە.

پەراوێزەکان

The post سۆژینی تاکی هاوچەرخی کورد appeared first on ژنەفتن.

• کێیە؟
• من سەعدی یوسفم. سەلیم بەرەکات، تکایە لوولەی دەمانچەکەت لابەرە.

ئەمە لە ڕۆژگاری جەنگێکدا ڕووی دا کە چەندێک بەرە، وڵات، میلیشا و هێزی تائیفی لەناو خۆیدا کۆ کردبووەوە، هێندەیش شاعیر، نووسەر، ئەدیب و ڕۆژنامەنووسی لەژێر شەویلاگە ئاسنین و ئاگرینەکانی خۆیدا دەهاڕی. چۆن سیاسی، ژەنەراڵ و میلیشیا تێیدا بەشدار بوون، ئاوهایش شاعیر و ڕۆماننووسان تێیدا دەجەنگان؛ هەریەک لە سەعدی یووسف، ئەدۆنیس، سەلیم بەرەکات و مەحموود دەرویش لەو ئەدیبە دیارانە بوون، کە چ بە شەڕکردن و فیشەک و دواتریش بە نووسین و دەق، لەو جەنگەدا ئامادەگییان هەبوو. لەوێ ئامادە بوون، چونکە بەیرووت پەناگەی هەر نووسەر و داهێنەرێکی نێو وڵاتە عەرەبییەکان بوو، کە لەدەست جەور و زۆرداریی ڕژێمەکانی وڵاتەکەی خۆی، بە تایبەت عێراق و سووریا، ڕایان کردبێت. هەروەها دوای هەڵگیرسانی جەنگیش، هەر لەوێ، لە لایەک پرسی فەلەستین و لە لایەکی دیکەیشەوە گەمارۆدانی بەیرووت، بەرەیەکیان هێنابووە ئاراوە، کە چەندین نووسەر و ئەدیب، لە نموونەی بەرەکات و دەرویش، تێیدا خەباتیان دەکرد: “بە گاڵتەجاڕییەوە هاوار دەکەم: کوا سیلڤادۆر دالی؟ عومەری عەدەد بی٧ مێزی قوربانیکردنی کڵێساکەی کردووە بە چرپای نووستن، مۆمێکی لە پشتی سەریەوە و دانەیەکی دیکەیشی لە بەردەم پێیەکانیدا داگیرساندووە، چەکی بی٧ەکەیشی لە باری ستوونیدا بە مێزی قوربانیکردنەکەوە هەڵپەساردووە و خۆیشی پاڵکەوتووە کتێبی چیرۆکەکانی بولگاریا دەخوێنێتەوە. ئەوەی لێرە کۆمان کردووەتەوە، شتێکە تاهەتایە تەنیا یەک جار و بە ڕێکەوت کۆ دەبێتەوە: بی٧ و سێمفۆنیاکانی کارل ئۆرف و کڵێسا. خودا و ستایشە ئایینییەکانمان پێکەوە کۆ کردوونەتەوە، خۆدا و جیهانمان پێکەوە کۆ کردوونەتەوە، خودا و کڵاشینکۆفمان پێکەوە کۆ کردوونەتەوە تا ئازادیی هەژاران ڕابگەیەنین”، بەرەکات لە کتێبی “کڵێسای جەنگاوەر”دا، کە یاداشتەڕۆژانەکانی خۆیەتی لە کاتی ئەم جەنگەدا، ئاوا دەنووسێت.

ئەگەرچی مەرج نییە ئەم خاڵەی نێو ژیاننامەی بەرەکات گونجاوترین شوێن بێت بۆ سەرپێخستنی پێشەکییەک لە بارەی ئەم ئەدیبەوە، بەڵام ئینکاری ناکرێت کە ڕۆژان و ساڵانی ئەم جەنگە، بە وەحشێتییەکەیانەوە، بە کاریگەرییدانان و پاڵنان و ئاڕاستەکردنەکەیانەوە، لە قۆناغە زەقەکانی دیاریکردنی ڕارەوی ژیان و نووسینی بەرەکاتن. چەندین ساڵ پاش ئەم جەنگە، پاش ئەوەی بە ناچاری –بەپێی بانگەشەی هەندێک خەڵک، بە فڕۆکەیەکی تایبەتی یاسر عەرەفات- هەڵدێت و دەچێتە قوبروس و دواتریش دەچێتە سوید، لە وەڵامدانەوەی گفتوگۆیەکدا کە سەبارەت بە دیوانەشیعرییەکەی ساڵی ٢٠١٥ی، “سووریا”، ساز کراوە، دەنووسێت: “[نووسینی من لەبارەی جەنگەوە] یەکەم جار لە جەنگی ناوخۆی لوبنانیدا بوو، کە هەموویم لە ڕۆمانی ڕۆحە ئەندازەییەکاندا کورت کردەوە، تەنیا لە قەبارەی دووسەد لاپەڕەدا. لە ڕووی لۆجیکییەوە ئەمە مەحاڵە. دەورەدانی ئەم جەنگە پێویستی بە چەندەها موجەللەدە، جا با تۆڵستۆی دەرەقەتی بێت”.

بەر لە بەیرووت و بەر لە هەڵگیرسانی جەنگ، بەرەکات لە ساڵی ١٩٧٠دا قامیشلۆ جێ دەهڵێت و دەچێتە دیمەشق، لە زانکۆی ئەوێ دەست بە خوێندنی ئەدەبی عەرەبی دەکات و پاش یەک ساڵ واز دەهێنێت، دواتریش کۆچ دەکات بۆ بەیرووت. ساڵی ١٩٧٣ و لە تەمەنی بیست و سێ ساڵیدا، یەکەمین کتێبی شیعری بڵاو دەکاتەوە و وەک مەحموود دەرویش دواتر دەڵێت، وەکوو زللەیەک بەر ڕوومەتی ئەو ڕۆژگارەی ئەدەبی عەرەبی دەکەوێت. ئەو شۆک و حەپەسانەی کە بەرەکات بە زمانە ئاڵۆز و ترسناکانە قووڵەکەی، لە بەیرووت و لە ڕێی دیوان و دەقە شیعرییەکانیەوە، بە دیمەنی ئەوسای شیعری عەرەبیدا بڵاوی دەکاتەوە، لە ڕێی کتێبە شیعرییەکانی “ئاوا مۆسیسانا پەرشوبڵاو دەکەمەوە ١٩٧٥”، “بۆ تەپوتۆز، بۆ شەمدین، بۆ ڕۆڵەکانی نێچیر و ڕۆڵەکانی مەمالیک ١٩٧٧”، “جەمهەرات ١٩٧٩” و “کەراکی ١٩٨١”یەوە، بەردەوام دەبێت. هەروەها جێی ئاماژەیە کە بەر لەوەی ساڵی ١٩٨٢ بەرەکات بەیرووت جێ بهێڵێت و بچێتە قوبروس، هەریەک لە کتێبەکانی “کڵێسای جەنگاوەر ١٩٧٦” و “ڕەوەکوللەی ئاسنین ١٩٨٠”ی بڵاو کردوونەتەوە.

“ڕەوەکوللەی ئاسنین (ژیاننامەی منداڵی)” و “بیهێنە، شاورەکە لەوپەڕی بەرزیدا بهێنە ١٩٨٢ (ژیاننامەی گەنجی)” خاڵی گرنگن لە ڕێگەی نووسینی بەرەکاتدا؛ چونکە بەپێی زۆرێک لە ڕەخنەگران، ئەم دوو کتێبە ئۆتۆبیۆگرافییە سەرەتای دەرکەوتنی پڕۆژەی ڕۆمانن لە نووسینەکانی ئەودا.

لە قوبروس، پاش بڵاوکردنەوەی دیوانی “بە هەمان تۆڕەکان، بەو ڕێوییانەی پێشڕەویی با دەکەن ١٩٨٣”، سەلیم بەرەکات یەکەمین ڕۆمانی خۆی “زانایانی تاریکی ١٩٨٥” بڵاو دەکاتەوە و پاش دەرکەوتنی لە بەیرووت، وەک شاعیرێکی نامۆ و سەیر و ئاڵۆز، جارێکی تر وەک ڕۆماننووسێکی سەیرتر، نامۆتر و ئاڵۆزتر، لە قوبروس لەدایک دەبێتەوە. دوای یەکەمین ڕۆمانی و هەر لە قوبروس، چەندین کتێبی دیکەی بەرەکات بڵاو دەبنەوە و وەک یەکێک لە جیاوازترین ئەو ئەدیبانەی بە عەرەبی دەنووسن، ناوی دەچەسپێنن: ڕۆمانی “ڕۆحە ئەندازەییەکان ١٩٨٧”، ڕۆمانی “پەڕ ١٩٩٠”، دیوانی “بازیار ١٩٩١”، ڕۆمانی “بازگەکانی هەرمان ١٩٩٣”، ڕۆمانی “فەلەکییەکان لە سێیینەی مەرگدا: تێپەڕینی ئەلبەترۆس ١٩٩٤”، دیوانی “سەرەڕۆیی یاقووت ١٩٩٦” و ڕۆمانی “فەلەکییەکان لە سێیینەی مەرگدا: گەردوون”یش لە هەمان ساڵدا، ڕۆمانی “فەلەکییەکان لە سێیینەی مەرگدا: جەرگی میلایۆس ١٩٩٧” و ڕۆمانی “پەردووی دووەمین ئەزەل ١٩٩٩”.

ئیدی لە ١٩٩٩دا بەرەکات کۆچ دەکات بۆ سوید و لەوێ، لە دارستانی سکۆگۆس جێگیر دەبێت و دەمێنێتەوە. تا ئەمڕۆ و تا چرکەساتی نووسینی ئەم پێشەکییە کورتە، ئەو لەوێوە کارەکانی بڵاو دەکاتەوە و بەبێ وەستان خەریکی نووسینە؛ لەمڕۆدا کتێبەکانی، بە ڕۆمان و دیوان و هەڵبژاردەی گفتوگۆکانی و هەڵبژاردە و کۆکراوەی وتارەکانیەوە، گەیشتوونەتە ٥٨ کتێبی بڵاوکراوە. بەشێکی بەرچاوی ئەو کتێبانە وەرگێڕدراونەتە سەر زمانە زیندووەکانی ئەمڕۆی جیهان، لە چەشنی ئینگلیزی، سویدی و ئیسپانی.

***

کوانێ سەلیم بەرەکات؟ کەڵەشێری دەنگدلێری گەڕەک، ئاشقی دەمانچە و زمان و گۆشت. دوو ڕۆژە نەمدیوە. داخۆ نان و ئاوی دەستکەوتووە؟ ئەوەم لە خەیاڵدا بوو. لەوسایشەوە کە بە کوڕی خۆمم دانابوو، کاتێک دووبەدوو دەبووین، بە دەگمەن قسەی لەگەڵدا دەکردم؛ دەڵێی هەر بە ڕاستی باوەڕی کردووە من باوکی بم. بەر لە گەمارۆکەی بەیرووت، گەڕەکەکەی خۆیانی جێ هێشت و هاتە ئێرە، تا لەگەڵ گەنجێکی لوبنانیی بە ئەسڵ سریانیدا بژی. کوا سریانییەکە و کوا کوردەکە؟ لە یەکەم ڕۆژی گەمارۆوە بوونە هاوڕێ‌. یەکیان وەک ماسوولکەیەک گرژە و ئەوی تریان وەک مانگێکی سارد. سەلیم بەدوای “ج”دا دەگەڕا و “ج”یش بەشوێن دیارنەمانێکدا دەگەڕا کە وای دەربخات شەهید بووە… سەلیمم خۆش ویست، کە چەند ساڵێک لەمەوپێش بینیم؛ ئەوسا لە نەزانراوێک یاخی بووبوو. شەرمی لە قسەکردن دەکرد و هەرکات تێی هەڵدەچوو، دەشڵەژا. توند و ڕەقە و لەسەر هیچ شتێک و هیچ بۆچوونێک دانوستان ناکات. بابەتەکە تەنیا بۆ کاغەزێکی دانراو لەسەر سەرینی جیهانێکی سەیروسەمەرە و فەنتازیی دەوڵەمەند بە فەساحەتەکەیەوە، دەدرکێنێت. تا ئێستایش نازانم لە کوێدا ڕۆماننووسی گێڕەرەوە لەودا دەست پێ دەکات و لە کوێدا شاعیر تەواو دەبێت. بە تەقینەوەیەکی لەناکاوەوە زللەیەکی لە ژیانی ڕۆشنبیریی بەیرووت دا، بەڵام ئەو بە مستەکۆڵەکەی و بە شەڕەنگێزییەکەی بەرگری لە نووسینەکانی خۆی دەکات، چونکە باوەڕی بە گفتوگۆی نێوان ڕۆشنبیران نییە و بە چەلەحانێی دەزانێت. دەمانچەکەی هەڵدەگرێت و بە ماسوولکە پڕەکانییەوە دەچێت بۆ قاوەخانەیەکی گونجاو، تا چاو ببڕێتە وردەڕەخنەگری نێو لاپەڕە کولتوورییەکان، تا تەربێتیان بدات لەسەر ئەوەی دژ بە ئەو نووسیویانە. جارێکیان پێم گوت: مایاکۆڤێسکییش لە شەقامی گۆرکی وای لە ڕەخنەگرەکانی دەکرد. گوتی: ئەمە تاکە ڕێگەیە بۆ ڕەخنەی ڕەخنە. سەلیم دڵی بە جەنگ خۆش بوو، لە جەنگدا چەپێنراوی توندوتیژییەکەی دەردەکەوت و لەگەڵ فەوزادا ڕێک دەکەوت… ئیدی لە غیابی ئاو و گۆشت و ژناندا، “ژنەی لە جوانیدا بێهاوتا”ی دۆزییەوە. وریا بە سەلیم، چونکە ئەو ژنە دەستکردی دۆن کویخۆتەی باپیرتە… ئێستا سەلیم کوانێ؟ داخۆ پارچەی بۆمبەکان ڕاویان کردووە، یان ئەو مریشکێکی ڕاو کردووە، تا بیدات بە “ژنەی لە جوانیدا بێهاوتا”؟

*مەحموود دەرویش؛ وەرگیراو لە “یادگەیەک بۆ لەبیرچوونەوە”، کە کتێبی یاداشت و پەخشانەکانیەتی سەبارەت بە جەنگی ناوخۆ.

***

“پاڤێ غەزۆ”، “سەلۆ”، سەلیمۆ”، لەو نازناوانەدا کە خوێش و خەڵکە جیاجیاکانی نیشتمانە کوردییەکەی پێی بانگ دەکەن و لە یاداشتەکانیدا باسی دەکات؛ یان “سەلیمی کوڕی مەلا بەرەکات” وەک خۆی ناو لە خۆی دەنێت، ڕۆماننووس و شاعیرێکی کوردی لەدایکبووی ساڵی ١٩٥١ی گوندی مۆسیسانای سەر بە شاری قامیشلۆیە. لەگەڵ مەحموود دەرویشدا پێکەوە گۆڤاری “کەرمەل”یان دەرکردووە و لەگەڵ ئەدۆنیسیشدا گۆڤاری “تەڵیعە”، کە لە پاڵ گۆڤاری “شیعر”دا، لە گۆڤارە بەناوبانگ و نوێگەرەکانی سەدەی پێشووی جیهانی عەرەبین. وەرگری خەڵاتی ئەدەبیی جیهانیی “ماکس جاکۆب”ە و پاڵێوراوی خەڵاتی “بووکەر”یشە؛ هەروەها لە ساڵانی پێشوودا خەڵاتی جیهانیی “ئەرکانە”ی پێ درا، بەڵام چونکە بەرەکات ڕەتی کردەوە خۆی لە ڕێوڕەسمی بەخشینی خەڵاتەکەدا ئامادە بێت، بەخشینی خەڵاتەکە بە ئەو ڕاگیرا و ڕانەگەیەنرا: “چەند خەڵاتێکی ئەدەبیی ئاسان هەن کە پێم دراون، بەڵام من ڕەتم کردوونەتەوە. گەورەترینی ئەوانەی کە خەڵاتی ئاسان نین، خەڵاتی مەغریبی/جیهانیی ئەرکانەیە بۆ شیعر… من لە مەرجی ئەو خەڵاتە حاڵی نەبووم: ئەوەی بە شەخسی لەوێ بم، تا وەری بگرم”، لە وەڵامی گفتوگۆیەکدا، بەرەکات لەم بارەیەوە وا دەنووسێت.

چەندین ساڵە ناوی سەلیم بەرەکات و ئاڵۆزیی سەلیم بەرەکات، زمانی سەلیم بەرەکات و دەقی “لەئیمکانییەتی‌ وەرگێڕان‌بەدەر”ی سەلیم بەرەکات، لەناو ڕۆشنبیریی ئێمەدا، لە گفتوگۆی خوێنەران و نووسەراندا باس دەکرێت و هەردەم لەو باسکردنانەیشدا ناوی ئەم پیاوە کوردییە کەنارگیر و دوورەپەرێزە، وەک تەڵیسمێک، وەک ئەفسانەیەک دێتە بەر گوێ، کە هەموومان دەزانین هەیە، بەڵام کەمینەیەکمان خوێندوویەتەوە، لەو کەمینەیەیشماندا ڕەنگە کەمینەیەکی زۆر سنووردار و کەم توانیبێتی بەناو ئەو هەموو داو و تەڵزگە و وێڵگە زمانی و بونیادی و شێوازییەی نووسینی ئەم پیاوەدا تێپەڕیبێت، بەبێ ئەوەی ون نەبێت، یان بەبێ ئەوەی پێی خوێندنەوەی نەخزێت و نەکەوێتە ئەو عەدەمییەتی ئاماژەدان و مانایەوە، کە وا لەژێر هەر دەقێکی بەرەکاتدا شەپۆلانێتی. داوێکی باریکە لە دەقی ئەم نووسەرەدا کە لە سەرەتاوە تا کۆتایی خوێنەر ئاڕاستە دەکات، داوێکی باریک کە دەستپێوەگرتنی بۆ خوێنەری ئاسایی ئاسان نییە و مەرج نییە هەموو کەس بەرگەی ئەو ئازادییە سامناکە بگرێت، کە ئەم ئەدیبە لە نووسینی خۆیدا مومارەسەی دەکات.

گوایە سەعدی یوسف بەم ئەدیبە کوردەمانی گوتووە کە “تۆ مەزنترین کوردیت، لە پاش سەڵاحەدینی ئەیووبی”، بەڵام خۆ دەشکرێت بگوترێت کە بەرەکات، سەڵاحەدینی ئەیووبیی ئەدەبیاتە، کە وا لە گۆڕەپانی ڕۆمان و چامەکانیدا، بە سوپا و ئەسپ و چەکی عەرەبی و ڕۆحێکی باڵای کوردییەوە، سەرزەمینی عەرەب و سەرزەمینی کورد و بەشیکی شانشینی سویدیش دەکێڵێت؛ لەپاڵ ئەم سیانەیشدا، سەرزەمینێکی خەیاڵی و پڕ لە غەرائیبیەتی تایبەت بە خۆی، چونکە چوار جیهانی جیا و چوار فەزای جیان پێکهێنەری کارنامەی ئەم ئەدیبە: بەشێکی ڕۆمان و چامەکان لە سەرزەمینی کورداندا و بە تایبەت لە پارچەی ژێر دەستی سووریای کوردستاندا ڕوو دەدەن، بەشێکی دیکەیان لە وڵاتە عەرەبییەکان و لە قوبروس و یۆنان، بەشێکی دیکەیان لە شانشینی سوید و بەشێکی دیکەیش سەر بە چەند شوێن/کاتێکی جیاجیای خەیاڵکرد و داهێنراوی خودی بەرەکاتن، بە ڕێسا و فەزا و شێوازگەلێکەوە نامۆ و تا ڕادەیەک دابڕاو و ڕەها لە جیهانی هەژاری واقیعی.

کەواتە، لە ڕووی پێوەندیی دەق بە میژوو/واقیعەوە، دوو ڕاڕەو و دوو جۆری جیای نووسین هەن لە کارنامەی بەرەکاتدا: جۆرێکیان ڕاستەوخۆ خۆی بە بەسەرهاتی مرۆڤ و مێژووەوە دەبەستێتەوە (کە بێگومان ئەمە مەرج نییە بیکاتە دەقێکی “ڕیالیستی”)، ڕاستەوخۆ باس لەو شوێن و ناو و بەروار و کەسێتییانە دەکات، کە بابەتی دەقەکانن؛ جۆرێکی دیکەیشیان پشت بە مێژوو/واقیع و ڕێسا و سەپێنراوەکانی نابەستێت، بەڵکوو لەم جۆرەیاندا دەق خۆی ڕێسا و سەپێنراوی ناوەکیی تایبەت بە خۆی دادەمەزرێنێت. دەشێ ڕۆمانی “زانایانی تاریکی” بە نموونەی جۆری یەکەم دابنرێت و ڕۆمانی “هەرێمەکانی جنۆکە”یش بە نمونەی جۆری دووەم. لەم پێشەکییەدا، من جۆری یەکەمیان ناو دەنێم “مێژوویی” و جۆری دووەمیشیان بە “غەرائیبی” ناو دەبەم.

گەر بێتو ئەم دوو جۆرەی سەرەوە وەک دوو کاتیگۆری سەیر بکەین، ئەوسا دەتوانین سەرجەم ئەو دەقانەی کە باس لە کوردستان، کوردەکان، بەیرووت، قوبروس و سوید دەکەن، بخەینە کاتیگۆریی یەکەمەوە، کە جۆری مێژووییە. هەروەها سەرجەم ئەو دەقانەی دیکە، کە دەمێننەوە، بخەینە نێو کاتیگۆریی غەرائیبییەوە. بەڵام بە پێویستی دەزانم دووبارەی بکەمەوە کە “مێژوویی” هیچ پێوەندییەکی بە ڕیالیزمەوە نییە، هەروەها لەم پێشەکییەی مندا هیچ پێوەندییەکی بە “ڕۆمانی مێژوویی”یەوە نییە، لەو شێوەیەیدا کە ڕەخنەی ئەدەبی بە ئیلهاموەرگرتن، یان دژایەتیکردنی ڕووسەکانەوە خستوویەتە ڕوو. “مێژوویی” لەم نووسینەدا بە مانای ئەوە دێت کە مرۆڤ و مێژووەکەی لەناو دەقەکاندا ئامادەگییان هەیە، ڕەنگدانەوەیان هەیە، بەبێ ئەوەی مەرج بێت دەقەکان واقیعی بن، یان ڕووداوەکان لەو نەزمەدا بن، کە مێژووی نووسراو خستوونیەتە ڕوو. لێرەوە دەقە غەرائیبییەکانی بەرەکات چەندێک دژە ڕیالیزم و فەنتازین، ئەو ڕۆمانانەیشی کە دەخرێنە کاتیگۆرییە مێژووییەکەوە، دەشێ هێندە دژە ڕیالیستی و فەنتازی بن، بەڵام تەنیا بەو جیاوازییەوە کە لە غەرائیبییەکاندا مەرج نییە مرۆڤ و مێژووەکەی هیچ ئامادەگییەکی ئەوتۆیان هەبێت. دەقیقتر دەبێت گەر بڵێم: دەقە مێژوویییەکان بە گشتی سەبارەت بە مرۆڤ و شوێن و شتەکانی مرۆڤن، بە تایبەتییش مرۆڤی کورد و قەدەری کوردی. لە کاتێکدا دەقەکانی کاتیگۆریی غەرائیبی لەبارەی چەند جیهان و بەسەرهاتێکەوەن بەبێ مرۆڤ، یان بەر لە سەرهەڵدانی مرۆڤ (لە خوارتردا ڕوونکردنەوەی زیاتر لەم بارەیەوە هەیە).

ڕۆمانی “زانایانی تاریکی” لەبارەی “مەلا بێناوی کوڕی کۆچەری” و خێزانەکەوەیەتی، کە لە قامیشلۆ منداڵێکی نائاساییان دەبێت و ناوی دەنێن “بێکەس”. بێکەس کوڕێکی ناسروشتییە، کە ژیان لە ئەزموونی ئەودا بە تەرزێکی نائاسایی کورت دەبێتەوە، بە ڕادەیەک دوو ڕۆژ پاش لەدایکبوونی، سەر و ڕیشی سپی بووە. ڕۆمانی “پەردووی دووەمین ئەزەل” لەبارەی کۆمەڵێکەوەیە، کە پاش ڕووخانی کۆماری مەهاباد، لە ڕۆژهەڵاتی کوردستانەوە هەڵدێن و دەچنە گوندەکانی کوردستانی ژێر دەستی سووریاوە. “ئەو بەڵگانەی کە مەم ئازاد لە گەشتە پێکەنیناوییەکەیدا بەرەو ئەوێ لەبیری کردن؛ یان، پەڕ” لەبارەی ڕاپەڕینە کوردییەکان و ژیانی ئەوسای قامیشلۆ و دوو براوەیە، کە یەکێکیان بەرەو قوبروس کۆچ دەکات. هەریەک لەم ڕۆمانانە، بە بەسەرهات و شوێنی ڕوودان و کەسێتییەکانیانەوە، لەناو کاتیگۆریی “مێژوویی”دا جێیان دەبێتەوە. ئاوایە هەڵگرتن و گێڕانەوەی قەدەری کوردی، بە زمانی عەرەبی، لە ئەدەبی بەرەکاتدا.

***

هەموو ئەوەی من لەو مانایەم دەویست کە لەودیو دیواری “شوناس”دا خۆی حەشار دابوو، دەربڕینی چارەنووس بوو. لە کوێ سیاقێکم بۆ دووپاتکردنەوەی خۆم وەک قەدەرێک لەنێوان قەدەرەکاندا هەبێت، ئەوێ “شوناس”ی منە. داخۆ من کوردم؟ بەڵێ. دەی با بە سادەییەکی هاوارکەرەوە بۆم هەبێت کە بڵێم من کوردم، کە باوکم ناوێکی کوردی هەیە، کە ئێمە بە کوردی قسە دەکەین؛ کە بە کوردی لەگەڵ مریشکەکانمان، بەرخەکانمان، مانگاکانمان، هەنگەکانمان و بێستانەکانماندا قسە دەکەین. هەر ئەوەندە.

(…)

لە ساڵی وەرگرتنی بڕوانامەی ئامادەییدا، شتێکم بەسەرهات کە تا ئێستایش تاساندوومی. وانەکەمان سەبارەت بە “بزووتنەوە ئینفیساڵییەکان” بوو، کە کوردیشیان تێدا بوو. نازانم چۆن لە دەمم دەرچوو و شتێکم لەبارەی کوردبوونی خۆمەوە درکاند. “خوێندکارانی سەرباز”، تەنانەت لەو زووەی ساڵانی تافی لاوێتییشماندا، ئەوەیان گەیاندە ئیدارەی خوێندنگەکە و ئیدارەیش “مێزگردی جەنگ”ێکی ڕاستەقینەی ڕێکخست، نەک گاڵتینە. ئیدی پاش چەندین دانوستان، کە لە ترساندا ئێسقانەکانی منیان دەلەرزاند، مامۆستایەکی شیوعی قەناعەتی پێ کردن کە تەنیا دەرکردنم لە خوێندن، وەک سزایەک، بەسە؛ لە کاتێکدا پێداگریی ئەوان بۆ ئەوە بوو کە دەرم بکەن و ڕادەستی “شوعبەی موخابەرات”یشم بکەن.

خۆ من ئەوسا بیرم لە هیچ غەمێکی نەتەوەییش نەکردبووەوە. ماڵی ئێمە خاڵی بوو لەو “هاوار”ە، باوکیشم ئیماندارێک بوو، گەردوونی لە یەک سیاقدا دەبینی. ئێستایش ئەوەتام، پاش بیست ساڵ مانەوە لە تەنیشتی پرسێکی عەرەبیدا، کە گوایە “ڕەواتر”ە، لە خۆم دەپرسم، چۆن خوێندکارانی منداڵی شازدە ساڵ تەرخان کران بۆ ئاشکراکردنی ئەوانەی دەڵێن ئێمە کوردین، ڕێک وەک ئەوەی بڵێن ئاو هەر ئاوە؟ ئیدی یادەوەریم لەوێ مایەوە و لەو چواردەورە کوردییەی خۆیدا ژیا. شوناسیشم ئەوەیە کە نامەوێت جگە لەمە، شتێکی دیکە بم. لە شتە زۆر پێکەنیناوییەکانیش: نووسەرێکی زۆر بەناوبانگی عەرەبی سەر بە نەوەی پەنجاکان [مەبەستی محەمەد ماغووتە(و.ک)]، کە خاوەنی شانۆنامەی کۆمیدی و سیناریۆی فیلم و چەندین شیعرە پڕ لە دژیەکی و دووفاقیی پێکەنیناوییە، بە نەتەوەچێتی و دژایەتیکردنی عەرەب تاوانباری کردم!!! ئەی بەڵگە؟ ئەوەی من لەبارەی کوردەکانەوە دەنووسم. ئەی هاوار! ئەو خۆی (کە گوایە هەرگیز سەر بە هیچ حزبێکی عورووبی نەبووە)، لە شانۆنامەیەکی “ڕەخنەیی”دا “هەموو عەرەبی بە کیسەیەک پیاز فرۆشت”. لە پەتای خۆڕەخنەکردنی پاش نسکۆدا، هەموو مێژووی عەرەبی بە نازانم چی فرۆشت.

سەلیم بەرەکات؛ لە گفتوگۆیەکدا سازکراو لە لایەن حیسامەدین محەمەدەوە

***

لە توێژینەوەی “فەنتاستیک: ڕوانینێکی بونیادی لە ژانرێکی ئەدەبی”یەکەیدا، تزڤێتان تۆدۆرۆڤ جیاکاری لەنێوان هەریەک لە غەرائیبی (The marvelous)، سەیروسەمەرە (The uncanny) و فەنتاستیکدا دەکات. بەوەی کە لادانی دەقێکی غەرائیبی لە واقیع و یاساکانی سروشت، دەشێ بدرێتە پاڵ هۆکار، یان پاڵنەرێکی مێتافیزیکی و بانسروشتی، بەڵام لادانی دەقێکی سەیروسەمەرە لە واقیع و یاساکانی سروشت، دەشێ لە کۆتاییدا بە هۆکار، یان پاڵنەرێکی سایکۆلۆجی، یان ئەقڵانی لێک بدرێتەوە؛ هەرچی فەنتاستیکیشە، ئەوا بریتییە لەو ڕاڕایی و بێقەرارییەی کە خوێنەر کاتی لادانی دەقێک لە واقیع و یاساکانی سروشت تووشی دەبێت، ڕاڕایی ئەوەی کە داخۆ ئەم لادانە هۆکار و پاڵنەرەکەی مێتافیزیکی و بانسروشتییە، یاخود سایکۆلۆجی و ئەقڵانی. لێرەدا ئێمە نە کارمان بە فەنتاستیکە، نە کاریشمان بە سەیروسەمەرەیە، چ لەو شێوەیەیدا بێت کە تۆدۆرۆڤ باسی دەکات و چ لەو شێوەیەشیدا کە پێشتر فرۆید و نووسەرانی دیکەی کامپی دەروونشیکاری خۆیان پێوە خەریک کردووە. هۆکاری ئەم ئاماژەدانەی سەرەوە بە تۆدۆرۆڤ، ئەو ئیلهامەیە کە کاتیگۆریی “غەرائیبی”یەکەی ئێمە سەبارەت بە ئەدەبی بەرەکات، لە ناساندنەکەی ئەوەوە وەری دەگرێت.

تۆدۆرۆڤ تێبینیی ئەوە دەکات کە ئەدەبی غەرائیبی، مادام ڕووداوەکانی سووریال و بەدەرن لە لێکدانەوەی سروشتییانە، ئەوا هەردەم لە زمانی کەسی سێیەمەوە دەگێڕدرێنەوە. ئەمە خەسڵەتی زاڵی سەرجەم ئەو ڕۆمانانەی بەرەکاتیشە، کە دەخزێنە کاتیگۆریی غەرائیبییەوە، کە هەموویان لە هۆشیاریی گێڕەرەوەیەکی زانا و ڕەهاوە دێنە ئاراوە.

ڕۆمانی “ئەشکەوتەکانی هایدراهۆداهۆس” باس لە میر تیۆنی و قەومەکەی دەکات، کە بوونەوارانێکن لە کەمەر بەرەوسەرەوەیان لە مرۆڤ دەچن و لە کەمەر بەرەوخوارەوەیان لە ئەسپ دەچن و ناویان هۆداهۆسە. ڕۆمانەکە بە دەوری ئەوەدا دەسووڕێتەوە کە هۆداهۆسەکان لەوحێک دەدۆزنەوە نەخشی بوونەوەرێکی سەیر و نامۆی لەسەر هەڵکۆڵراوە، بوونەوەرێکی سەیر و نامۆ، کە تەنیا دوو قاچی هەیە، دوو قاچی درێژ و دوو دەست و دەتوانێت لەسەر دوو پەل بڕوات، بوونەوەرێک کە ناوی دەنێن “ئۆرسین” (مرۆڤ). ڕۆمانی “سادریمیس” لەبارەی چەند پەیکەرێکی زیندووەوەیە، کە ڕێبواری ڕێیەکی دوورن و یەکێکیان لەوحێکی بەسەر شانەوەیە، کە نەخشی بوونەوەرێکی سەیر و نامۆی لەسەر هەڵکۆڵراوە، بوونەوەرێکی سەیر و نامۆ و ناپەیدا، کە مرۆڤە. ڕۆمانی “هەرێمەکانی جنۆکە” باس لە جنۆکەکانی زینافیری دەکات، کە هەرێمێکی تەواوە وەک هەر هەرێمێکی تر، بە سوڵتان و سوپا و کێشە و خۆشی و خیانەت و پلەوپایەوە. ڕۆژێکیان، لەناکاو، مێیەکی مرۆڤ لەم هەرێمەدا دەردەکەوێت، کە پێست و چاو و مەمک و فرمێسکی هەیە و قاچەکانیشی پەنجەیان پێوەیە.

ئەمانە چەند نمونەیەکی جۆری دووەمی ڕۆمانەکانی بەرەکات بوون، کە تێیاندا دەقەکان، هەر لە شوێن و کاتەوە تا ناوی کەسێتی و خودی مێژوویش، داهێنراوی بەرەکات خۆین. لە جۆر/کاتیگۆریی یەکەمدا کورد بوونەوەری سەنتراڵە و بەسەرهاتەکان بە دەوریدا دەسووڕێنەوە، لە جۆر/کاتیگۆریی دووەمیشدا نامرۆڤ. سەبارەت بەمە، هەروەها سەبارەت بە کۆی نووسین و شێوازی خۆیشی بە گشتی، بەرەکات شتێکی ئەوتۆ نادرکێنێت. ئێمە هەرگیز ناتوانین نهێنی و مەرامی پشت ئەم جیهانانە بە تەواوەتی بگرین، بەڵام پێم وا نییە ئاڵۆزیی زمان، ئاڵۆزیی گێڕانەوە و ئاڵۆزیی “ڕۆنانی فەلسەفی” -وەک د. شاهۆ سەعید لە نامەی دوکتۆراکەیدا سەبارەت بە ئەدەبی بەرەکات، ناوی دەنێت- بە تەواوی ڕێگر بن لەوەی تەئویل هەنگاوی زیاتریش بەرەو مانا بنێت: دەکرێت یەکێک کارەکانی جۆری یەکەم وەک داستانی مرۆڤی کورد ببینێت، هاوکاتیش کارەکانی جۆری دووەم وەک داستانی بەر لە پەیدابوونی مرۆڤ -یان کورد- ببینێت. لە خۆیدا ئەم جۆرە خوێندنەوەیە قورسە، سەلماندن و سەپاندنیشی وەک تەئویلێکی پراکتیکی بەسەر ئەدەبی بەرەکاتدا، قورسترە. لام باشترە لێرەدا تەنیا وەک پێشنیارێک بیهێڵمەوە، تاکوو لە داهاتوودا بەپێی توانا و ئیرادە، باشتر و وردتر کاری تێدا بکەم.

***

لە تەمەنی سی و دوو ساڵیمدا، کاتێک دەستم بە نووسینی ڕۆمان کرد، دەستپێکردنەکەم گەشت و سەیرانێک نەبوو بۆ تاقیکردنەوە. لەوسایشەوە، بە بەردەوامییەکەوە وەک بەردەوامیی کاتژمێر، لە فراوانی و دەوڵەمەندیی ئەو جۆرەی پەخشاندا کار دەکەم. یەکێکمان ئەوی ترمانی پەلکێشی فێڵی خۆی کردووە (من و ڕۆمان).

لە یەکەم ڕۆژی دانیشتنمەوە، لە بەردەم پەڕەیەکی سپیدا بۆ نووسینی ڕۆمانێک، بڕیارم دا بە مەردایەتیی نائومێدانەوە ئەو کارە بگرمەبەر؛ بە مەردایەتیی هیواوە بۆ تۆمارکردنی خۆم لە پێگەی دێڕێکی جیاوازی زانستەکانی نووسیندا، بەبێ سڵەمینەوە لەوەی هەموو شتێک بورووژێنم، یان هەموو شتێک خاپوور بکەم.

ڕۆمانم نەنووسی تاکو پاش بەخشندەیی بە ئازاری شیعر، خوێنەر ئاشنای توانایەکی ترم بکەم. بەم جۆرە قسەم لەگەڵ خۆمدا دەکرد: “لە کۆتایی هەر ڕۆمانێکمدا بە خۆم دەڵێم: ئەوە ڕۆمانێکیشت خوێندەوە”. دەنووسم تا تەواو ببم، ئەوسا دەزانم کە خوێندوومەتەوە. ڕۆمانەکانم قورسن، ئەوە دەزانم. ڕووداوەکانیان وەک یارییەکی بێڕێسا یەکتر دەبڕن، ئەوە دەزانم؛ تیایاندا شیعر دێت و بە هەمان ئاشنایەتیی پەخشانەوە، وەک ئاشنایەکی تر لە جێگەکەی خۆیدا دادەنیشیت. چارەنووسگەلێکی ئاریشەئامێز: ئەوەیە دلێریی من.

هیچ ڕۆمانێک بەبێ ئاریشە دەست پێ ناکەم. ژیان ئاریشەیە. ئومێد وەک نائومێدی ئاریشەیە. ئامادەگی و نائامادەگی ئاریشەن. ڕووداوەکە ئیمتیحان دەکەم، تا ڕووداوەکە لە گەیشتن بە دەریچەیەکدا ئەزموونەکەم تاقی بکاتەوە؛ هەندێک جاریش هەردووکمان دەکەوینە وێڵگەکەوە. گەر پەخشانێکی ئاسانم بویستایە، گەر باسکردنی ئەو ژیانانەم بویستایە کە لەسەر شەقامەکە بەسەر دەبرێن، ئێستا دەروازەیەک لە بەخشندەیی پیاهەڵدان و وەرگێڕانم بە ڕووی خۆمدا کردبووەوە.

من قورسم، چارەنووسم قورسە، نووسینیشم کارکردنی چارەنووسمە لەسەرم و کارکردنی منە لەسەر چارەنووسم.

سەلیم بەرەکات؛ گفتوگۆیەک لە کتێبی “پەلەکردن لە قەرزەکانی پەخشاندا”

***

بەر لە “هەرێمەرکانی جنۆکە”، پێشتر چەند دەقێکی بەرەکات، بە ئاستی جیاجیای خراپی و باشێتی، شکستهێنان و سەرکەوتووییەوە کراون بە کوردی و بڵاو بوونەتەوە. من لێرەدا باس لە هیچ کامیان ناکەم و هەڵسەنگاندنیان بۆ هەر کەسێک جێ دەهێڵم، کە ویست و حەوسەڵەی کارێکی وەهای هەبێت. ئەوەی لەم کتێبەدا دەخوێنرێتەوە، وەرگێڕانێکی منە بۆ ڕۆمانی “هەرێمەکانی جنۆکە” (جەخت لەسەر گوزارەی “وەرگێڕانێکی منە” دەکەمەوە، چونکە لە ڕووبەڕووبوونەوەی دەقی بەرەکاتیدا، هەمان شێوەی ڕووبەڕووبوونەوەی دەقێکی جۆیس، ڕۆمان یان کورتەچیرۆکێکی بیکێت، زیاتر و زیاتر بۆمان دەردەکەوێت، کە وەرگێڕانی ئەدەب پرۆبلێماتیکێکی فەلسەفییە، زیاتر لەوەی پرۆسەیەکی سادەی تەکنیکی بێت بۆ گواستنەوەی مانا لە بونیادێکەوە بۆ نێو بونیادێکی دیکە؛ کە وەرگێڕان پێشنیاری مانا و فۆڕمی نووسەرێکە لە بەردەم مانا و فۆڕمێکی خوڵقێنراودا لەلایەن نووسەرێکی دیکەوە، زیاتر لەوەی گواستنەوەی پراکتیکیی سادەی ماناکە بێت لە زمانێکی لەپێشترەوە بۆ زمانی دووەم، یان بۆ زمانێکی لاوەکی). لەم بەستێنەوەیە کە ماوەیەک دەبێت ئەرکی وەرگێڕانی “هەرێمەکانی جنۆکە”م گرتووەتە ئەستۆ. دەنووسم “ئەرک”، چونکە لام وایە -دڵنیام خەڵکانی تریش لایان وایە- وەرگێڕانی گونجاو و شایستەی ئەدەبی بەرەکات بۆ کوردی، وەرگێڕانێک کە چەندێک پێشنیاری مانا و ناوەڕۆکە لە زمانی نوێی دەقە وەرگێڕدراوەکەدا، هێندەیش پێشنیاری فۆڕمی ئەو دەقە بێت لە ماڵە نوێیەکەیدا، ئیدی بووەتە ئەرکێکی ئەخلاقی؛ وەرگێڕانی -یان گەڕاندنەوەی- ئەم ئەدەبیاتە بۆ نێو کوردیی ناوەڕاست، بووەتە ئەرکێکی ئەخلاقی، چونکە باسکردنی مێژووی ئەدەبی کوردی، بگرە هەر جۆرە باسکردنێکی ئەدەبی نوێی کوردی، بەبێ خوێندنەوە و باسکردنی بەرەکات، بێگومان باسکردنێکی ناتەواو و کەچ دەبێت.

تێبینی: ئەمە پێشەکیی ڕۆمانی “هەرێمەکانی جنۆکە”ی سەلیم بەرەکات، وەرگێڕانی: زاموا محەمەد، چاپکراوی دەزگای سەردەم ٢٠٢٢ە.

The post ئەفسانەی سەلیم بەرەکات appeared first on ژنەفتن.

(ئەلف/یا) لە لایەکەوە ڕۆمانێکە لەبارەی نووسین و پیت چنین و پەیڤ چنین و ڕستە هۆنینەوە. بەکورتی ڕۆمانێکە لەبارەی پەخشان و نەسر. لە لایەکی دیکەشەوە ڕۆمانێکە لەبارەی تەنگەژە و نیگەڕانیی ئینسانی کورد لە دوو سەردەمی جیاوازدا. ڕۆمانی ئەلف/یا لە ساڵی ٢٠٢٠ لە دووتوێی سەد و حەفتا و نۆ لاپەڕەدا لەلایەن چاپەمەنیی مانگەوە، بڵاوی کراوەتەوە. ئەم یاداشتە خوێندنەوەیەکی بەلەزە لەبارەی ئەلف/یا.

چیرۆک

لە ڕۆمانێکدا گێڕانەوەی دوو چیرۆک کە پێوەندیدارن بە یەک، لە دوو سەردەمی جیاواز، بە دوو هەیکەلییەی جودا: دوو جۆری گێڕانەوە، دوو زمان، دوو تەکنیک، هەر یەکیان بە تایبەتمەندیی خۆی، هەم لەڕووی زمانی گێڕانەوە، هەمیش لە ڕووی ڕەگەزەکانی دیکەی وەک کارەکتەر، فەزا، شوێن و کات (جگە لە هەندێک خاسیەتی بنەڕەتیی هاوبەش، لە مانادا) قورسە. دەبێت بە ئاگاییەکی زۆرەوە ئەم تێکەڵکردنە بکرێت. چونکە ڕەنگە ئاڵۆزی لە ڕاناوەکان دروست ببێت.

لەم ڕۆمانەدا، کات چونکە بە شێوەیەکی سیستماتیکی، ڕاستەهێڵ نییە و لەنێو دوو زەمەنی تەواو لێککشاودایە، خوێنەر لەناو دوو کاتی جیاوازدا، دەبێ بێت و بڕوا، بخوێنێتەوە و بگەڕێتەوە. بخوێنێتەوە و زۆرتر بگەڕێتەوە.

ڕۆمانەکە دابەش دەبێ بەسەر دوو زەمەندا. یەکێکیان زەمەنی گێڕانەوەی نووسینی دەقەکەیە، کەسێک کە ناوی یووسفە، نووسەر و مامۆستایە و زیندانی کراوە (کەمتر باسی ئەمەیان کراوە!) لەلایەن کەسێک بە ناوی حافز، کە نوێنەری خانم و ئاغایەکی دوکتۆرە، داوای لێ دەکرێ لە پووشەیەک کە چەند زەرفێکی تێدایە، چەند پەڕاوێک کە دەستنووسی یاداشتی کەسێکن بە ناوی داوود ئامێدی ڕێکوپێک بکات و بنووسێتەوە. زەمەن و سەردەمەکەش دوو سەد ساڵ لەمەوپێشترە، ڕەبەنێک کە ناوی داوود ئامێدییە و خۆشنووسە، لە بێ جێ و پولی، لە جێیەک هەڵدێ، لە جێیەکی دیکە، ژوورێکی دیوان خانێی والی سنە دەحەوێندرێتەوە. لەلایەن میرمونشی والی، داوای لێ دەکرێ ببێتە کاتب و کتێبان کورت بکاتەوە و بۆ والی و خانەوادەکەی بیاننووسێتەوە. داوود بە دەستی ڕاستە بۆ میرمونش و بە دەستی چەپەش لە بەیازێکی تەقەڵ دراوی گچکۆکەشدا بۆ خۆی دەنووسێ. پاشانیش بە نهێنی نامە بۆ شانهەنشا دەنووسێ و دەینێرێ. بەمە هەرا دەنێتەوە. لە نامەکەدا نێوانی والی سنە و لەگەڵ کوڕ و جێگری شا لە تەبرێز تێک دەدا.

یووسف، کارەکتەری چیرۆکی یەکەم، داوود ئامێدی کارەکتەری چیرۆکی دووەم، بە خوێنەر دەناسێنێ. یانی چیرۆکێک لەنێو چیرۆکێکی دیکەوە سەر هەڵدێنێ. یووسف نووسیار(ئیدیتۆر)ە. داوود ئامێدی بە هەمان شێوە، مونشییە یانی ئەمیش ڕۆڵی (نووسیار)، یان ڕوونوسکار دەبینێت. بەم تەکنیکە چیرۆکەکان هەر یەک بۆ خۆیان تەواو سەربەخۆن و پێکەوەش تەواو پێوەندیدارن بە یەک. لێکچوونی نیگەرانی و گرفتارییەکانی یووسف: جوودابوونەوەی لە کەسێک بە ناوی لەیلا و ڕاکەڕاکە بەدووی نان و وەسوەسەی نووسین و گیرخواردنی بەدەست دەستنووسێک، هەروەها کێشەی لەگەڵ کەسێک کە ناوی حافزە و نایەوێ بچێتە ژێر باری داواکارییەکانی، ئەمانە بەگشتی خەم و ئارێشەی داوود ئامێدیشن، ئەویش ناچێتە ژێر فەرمایشتی میرمونشی، کە ڕایسپاردووە، دەقێک بنووسێتەوە بە مەیلی والی و بەڵام ئەم گەرەکیەتی مەرەکبی بە حەرام نەگەڕێ. لە وردەکاری تێکەڵکردنی چیرۆکەکان، نووسەر بە تەکینک، چیرۆکەکانی بە جۆرێک بە بەناویەکدا بردووە، هەر یەکیان بۆ خۆیان چیرۆکێکن، پێکەوەش چیرۆکێکی درێژن، لە ڕۆمانێکدا.

تەکنیک

هەندێکی لە پەڕەگراف و پاژەکانی ئەم ڕۆمانە، لە شوێن و جێی دیکەن. پارچەپارچە کراون. ئەگەر چی بۆ ئاسانکاری و ناسینەوە، چیرۆکی دووەم بە شێوە نووسینی لار (ئیتالیک) نووسراوە، بەڵام تەنانەت لەنێو ڕستە و پەڕەگرافە لار نووسراوەکان، تۆخ (بۆڵد) و کۆدی دیکە هەن. ئەمەش وای کردووە، هەم تێکشکان لە کات و زەمەن، هەم زیاد لە زەمەن و سەردەمێک تێکەڵی یەک بن. دایەلۆگ و مەنەلۆگی کارەکتەرەکان؛ تایبەت مەنەلۆگ، ئەوەندە بە لێزانییەوە کاری لەسەر کراوە، هەست دەکرێ، ئامێدی و یووسف، دوو کارەکتەری دیکەشن. ئامێدی بۆ خۆی کەسایەتییەکی دیکەیە. دەنگی هەیە. چەپ دەنووسێ. چەپ بیر دەکاتەوە. چەپ ڕادەکات. چەپ چەپ چەپ. هەموو شت چەپ و پێچەوانەی داوود کە سەرڕاستە، ڕاست تێدەفکرێ ودەنووسێ. لە چیرۆکی یەکەمیش، یووسف کەسێک دیکەیشە. هەر ئەوەندەیە ناوی نەهاتووە. بەڵام هەیە و زیندووە. پرسیار دەکات. تووڕە دەبێ. گومان دەکات. بەرهەڵستکارە. لەوە ڕازی نییە، کە ئەوی تریان لێی ڕازییە.

زمان

زمان هەر بریتیی نییە لە جۆرە ئامرازێکی دەربڕین و گەیاندنی مانا، بۆ نموونە نابێت ڕۆڵی ئیستاتیکیانەی زمان لە یاد بکرێت. لە ڕۆماندا ئیمکانەکانی گێڕانەوە، بە هۆی شێواز و شارەزایی لە زمان، شێوە وەردەگرن. بەگشتی مەرجە زمان دابڕاو نەبێت لەو تەکنیک و فۆڕمەی نووسەر بۆ نووسینی دەقەکەی، هەڵی بژاردووە. واتا زمان لە تەک ڕەگەزەکانی دیکەی گێڕانەوە، یەک دەست، یەک پاکێچ دەرکەوێت. کاتێ نووسەر لەناو مێژوودا ئیش دەکات، دەبێت ئاگای لە زمان بێت. زمانی یەکێک لە چیرۆکەکان، زمانێکە تەواو جیاوازە لەوەی دیکەیان و تەواو سەر بە زەمەنی ساڵی ڕووداوی خۆیەتی و هی دوو سەدە لەمەوبەرە. دەکرێ بڵێین، ئەم گێڕانەوەیە گەڕانەوەیە بۆ پارێزگاریکردن لە زمان، یان پاراستنی میرات، لە زەمەنی خۆیدا. ڕۆماننووس بایەخی بەم شێوەگووتن و وتووێژێکی ڕەسەن داوە، کە خەڵکی لە سەردەمێک بە ڕاستی گوتوویانە. بەڵام ڕێک گواستنەوە نا، لە بەرگێکی هونەری، کە هەست دەکرێ داهێنراوە. زمانی چیرۆکی دووەمی ئەلف/یا، بنیاتنانی زمانێکی تایبەتی گێڕانەوەیە.

بەم هەواڵانە: لە نووسیندا، نووسین و پیت و ڕیتمی قسەکان و لە گوتندا، گوتارەکان بە بەلاغی ئەوەندە بەرز درێژراون، پیت و وشەکان هیی سەردەمی خۆیانن، سەردەمێک بە هەموو تایبەتمەندییەکانییەوە، داهێنراوەتەوە. بۆ نموونە لە پیشەییدا، مەلایەتی و فەقێتی و خۆشنووسی لە قاڵبی ئەو سەردەمەن. نیگەرانی، خەم، ئازار و ملکەچی کارەکتەری داوود، تایبەت و دیاریکراون بە هەمان سەردەم. بەپێچەوانەوە، لە چیرۆکی یەکەمدا، زمانی گێڕانەوە زمانی ئێستایە، ئەو زمانەی ڕۆژانە بەکاری دەهێنین. زمانێک زۆر ئیستاتیکیانە و ڕوون، هەڵبژاردنی وشەکان و شێوەی دەربڕینی یووسف تەواو سەرنجڕاکێشن. لەڕووی ماناوە، تەنگەژەکان، خەمەکان، گرفتی هاوچەرخ و سەردەمیانەن.

The post خوێندنەوەیەکی کورت بۆ ئەلف/یا appeared first on ژنەفتن.