ماستەری کۆمەڵناسی، ئازەربایجانی ڕۆژاوا، پەروەردەی بۆکان

پوختە

ڕۆمانی مێژوویی یەکێکە لە ژانرە گرنگەکانی گێڕانەوە و وەک ئاوێنەی ژیانی کۆمەڵایەتیی خەڵکانی ڕابردوو و ڕووداوە مێژوویییەکان دەور دەگێڕێت. لە وێژەی کوردییشدا ڕۆمانی مێژوویی زیاتر و زووتر لە جۆرەکانی تری ڕۆمان سەری هەڵداوە و نووسەرانی کوردیش هەوڵیان داوە توانای خۆیان لەو بوارەدا تاقی بکەنەوە؛ بەڵام ئەوەی کە تا چ ڕادەیەک بەپێی پێوەرەکانی ڕۆمانی مۆدێڕن، ئەو گێڕانەوانە کەوتوونەتە خانی ڕۆمانی مێژوویی و بەگشتی ڕۆمانەوە، جێی پرسیار و لێکۆڵینەوەیە. لەو وتارەدا هەوڵ دراوە ڕۆمانی مژابادی جان دۆست بەپێی تیۆریی جۆرج لووکاچ ـ کە بە جۆرێک بناغەدانەری لێکدانەوەی ڕۆمانی مێژوویییە ـ شرۆڤە بکرێت. بۆ ئەو مەبەستە دوو چەمکی کەسایەتیی مامناوەند و گشتێتی لە ئەندێشەی جۆرج لووکاچدا وەک پێوەری لێکدانەوەکە بەکار هێنراوە و لە ئەنجامدا دەرکەوتووە نووسەر تا ڕادەیەک توانیویەتی هەم لە بواری داڕشتنی کەسایەتیی مامناوەندی جۆرەکیدا سەرکەوتوو بێت و هەم گێڕانەوەیەکی گشتگیری مێژوویی، سیاسی، کۆمەڵایەتی و فەرهەنگی بخاتە ڕوو و چەمکی گشتێتییش مسۆگەر بکات، هەرچەند تەوەری گێڕانەوەکەی زیاتر سیاسییە، تاکوو کۆمەڵایەتی و فەرهەنگی؛ واتە لێکدژیی چینایەتی و دیالێکتیکی ئابووری و پێگەیی کە مەبەستی لووکاچە، لەو کارەدا زۆر بەدی ناکرێت.

وشە سەرەکییەکان: مژاباد، جان دۆست، ڕۆمانی مێژوویی، جۆرج لووکاچ، گشتێتی، کەسایەتیی جۆرەکیی مامناوەند.

1ـ پێشەکی و ڕوونکردنەوەی پرس

ئەدەبیاتی هەر سەردەمێک لە هەموو بوارێکەوە نیشاندەری هەلومەرج و دۆخی ئەو سەردەمەیە؛ (محمدی و احمدیان، 1402: 34) واتە ئەدەبیات زمانحاڵی کۆمەڵگەیە و کارامەترین ڕێگەیە بۆ ناسین و ناساندنی بیر و هزر و شێوە ژیانی زاڵ بەسەر ئەو سەردەمەدا. له چاخی کۆندا چەشنەکانی گێڕانەوەی ئەدەبی زیاتر لەخۆگری ئوستوورە و حەماسە و ڕۆمانس و گێڕانەوەی لەم چەشنە بووە و ئەم چەشنانە بەسەر دنیای گێڕانەوەدا زاڵ بوونە؛ بەڵام تا ڕادەیەک هەمووان لەسەر ئەوە کۆکن کە دوای ڕۆنێسانس و وەرچەرخان و گۆڕانی ئەندێشەی مرۆڤ لە ئەورووپادا، چەشنەکانی گێڕانەوەی ئەدەبی ئاڵوگۆڕێکی بەرچاویان بە خۆیان بینی و دۆن کیشۆت وەک یەکەم گێڕانەوەی ئەدەبی دادەنرێت کە ئیتر نەدەچووە ناو ئەو گێڕانەوانەی پێشتر؛ هەر بۆیە نۆڤڵ، واتە ڕۆمان هاتە ئاراوە کە بە جۆرێک گوزارشتی لە نوێبوونی ئەم شێوە گێڕانەوەیە دەکرد. لەمەبەولاوە ڕۆمان بەگشتی بەسەر چەشنەکانی دیکەی ئەدەبیاتدا زاڵ بوو و خوێنەرانێکی زۆر زیاتری بۆ لای خۆی ڕاکێشا و کاریگەرییەکی زیاتریشی لەسەر کۆمەڵگە دانا. هەڵبەت هەر لە ناو ژانڕەکانی ڕۆمانیشدا، ڕۆمانی مێژوویی دواتر و لە سەدەی حەڤدە و هەژدەدا پەیدا بووە، بەڵام زۆر دواتر و لە سەدەی بیستدا ئەو بابەتە گەیشتووەتە کوردستان و کوردیش ڕۆمانی مێژووییی نووسیوە؛(Bochenska, 2014: 37) واتە بە پێچەوانەی ڕۆژاوا، ڕۆمان و بەتایبەت ڕۆمانی مێژوویی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بە شێوەی خۆڕسک سەری هەڵنەداوە، بەڵکوو وەکوو هەموو دیارییە مۆدێرنەکانی تری ڕۆژاوا، زۆر دواتر هاتووەتە ناوچەکەوە. وەک یەکەم ڕۆمانە مێژوویییە کوردییەکان، دەتوانین ئاماژە بەوانە بکەین: خاتێ خانم لەلایەن عەلی عەبدوڕڕەحمان (1956)، قەڵای دمدمی عەڕەبێ شەمۆ و هەندێک لە بەرهەمەکانی محەممەد ئوزون و دواتریش ڕۆماننووسانێکی وەک کامڕان و مەنسوور حامیدی، بەختیار عەلی، عەتا نەهایی، جان دۆست و هتد. (ahmadzadeh, 2024: 112)

سەبارەت بە بەستێنی کۆمەڵایەتیی ڕۆمان بەگشتی و ڕۆمانی مێژوویی بەتایبەت لە کوردستاندا پێویستە ئاماژە بکرێت کە دوای جەنگی جیهانیی یەکەم و ڕووخانی ئیمپراتۆریی عوسمانی و دابەشکردنی ناوچەکانی ژێردەستی ئەو دەسەڵاتە بەسەر وڵاتانێکی ساختە و بەبێ پێشینەی نەتەوایەتییەکی یەکگرتوو و ڕیشەدار، کوردستان بەسەر چەندین وڵات و دەوڵەت‌/نەتەوەی نوێدا دابەش کرا. هەر وەک ئاگاداریشین لە سیستەمی دەوڵەت/‌نەتەوەی مۆدێڕنیشدا چەمکی نەتەوە، گرنگییەکی یەکجار زۆری هەبووە و هەیە و بیچمگرتنی نەتەوەش، پێویستی بە شوناسی نەتەوایەتییە. شوناسی نەتەوایەتییش بەبێ مێژوویەکی هاوبەش و ڕوون و دیاریکراو بۆ خەڵکی ئەم نەتەوەیە، مانای نەبووە و نییە. ئەمە لە حاڵێکدایە کە پێشتر، ئایین دەوری سەرەکیی بۆ یەکگرتووکردنی خەڵک گێڕابوو. لەو ناوەدا کوردیش کە ئێستا لەو دەسەڵاتە نوێیانەدا بووبوو بە کەمینەی نەتەوایەتی، هەستی دەکرد پێویستی بە گێڕانەوەی تایبەتی خۆی لە مێژووە، بۆ ئەوەی لەو قافڵەی دەوڵەت‌/نەتەوەیە دوا نەکەوێت. هەر بۆیە ڕۆماننووسە کوردەکانیش (شەمۆ 1917، سائیب 1956) زۆر زوو بابەتی مێژوویان قۆستەوە و کردیان بە هەوێنی نووسینی ڕۆمانەکانیان، تاکوو هەستی بێوڵاتی و حاشالێکراویی شوناسی کوردی بە جۆرێک دامرکێنن و گرنگترین پرسی سەردەمی گەلەکەیان لەبیر نەکردبێت؛ بەڵام کێشە ئەوەیە ئەو قاڵبە نوێیە لەنێو کورددا زۆر باو نەبوو و نووسەرانی کورد هەر بە شێوەی گێڕانەوە کۆنەکان ڕۆمانیان دەنووسی و ماکەکانی ئەو جۆرە گێڕانەوە مۆدێڕنە، واتە ڕۆمانی نوێ، زۆر بۆیان ئاشنا نەبوو، بۆ نموونە هەر وەک گێڕانەوەی بەیتەکان، کەسایەتییەکانیان زۆرتر ڕەش یان سپی دەخوڵقاند کە زۆرتر دەچووە خانی ئوستوورەوە تاکوو ڕۆمان؛ هەروەها مێژووشیان زۆرتر لە ڕوانگەی که‌سایه‌تییه‌کانی چینی سەردەستەوە دەگێڕایەوە، تاکوو خەڵکانی جۆرەکی و مامناوەندی ناو کۆمەڵگە؛ هەر بۆیە پێداچوونەوەیەک بەسەر چۆنیەتیی خوڵقاندنی ڕۆمان بەپێی تیۆرییە سەرەکییەکانی ڕۆژئاوا، وەک ئاخێزگەی ئەو قاڵبە نوێیە، بە پێویست دێتە بەر چاو.

بێگومان بنیاتنەر و تیۆریدانەری سەرەکیی لێکدانەوەی ڕۆمانی مێژوویی کەسێک نییە جگە لە جۆرج لووکاچ[2]. لووکاچ چەندین بەرهەمی لەسەر شیکردنەوەی ئەدەبی نووسیوە و بەتایبەت کتێبێکیشی بە ناوی ڕۆمانی مێژوویی هەیە و لەو کتێبەدا زۆر بەجوانی و بەڕوونی تیۆرییەکانی خۆی سەبارەت بە چییەتیی ڕۆمانی مێژوویی خستووەتە ڕوو و پێشینەی مێژوویی و کۆمەڵایەتی و پێوەرەکانی ئەو جۆرە ڕۆمانەی لێک داوەتەوە؛ هەر بۆیە بە مەبەسەتی لێکدانەوەی ڕۆمانی مێژوویی، بێگومان دانانی ئەو تیۆرییانەی لووکاچ وەک پێوەر و پێودانگ دەتوانێت یارمەتیدەرێکی باش بێت بۆ ئەوەی کە بزانرێت ڕۆمانی کوردی تا چ ڕادەیەک چووەتە خانی ڕۆمانەوە بەگشتی و ڕۆمانی مێژوویی بەتایبەت.

بێگومان یەکێک لە داهێنەرترین و بەرچاوترین ڕۆماننووسە مێژوویییە کوردەکانیش کەسێک نییە جگە لە جان دۆست. یەکەم ڕۆمانی جان دۆست، بە ناوی مژاباد (یان مژاوا) بە زمانی کوردیی کرمانجی نووسراوە و دوو وەرگێڕی سۆرانی زمان، فەرهاد چۆمانی (2016) و سارا خەنشا(2024)، تا ئێستاکە وەریان گێڕاوەتەوە سەر سۆرانی. ئەو ڕۆمانە بە شێوەیەکی داهێنەرانە و بەرچاو، باسی ڕەوتی سەرهەڵدان و گەشەکردن و هەڵوەشانەوەی کۆماری کوردستان دەکات. بەم جۆرە ئامانجی ئەو توێژینەوەیە لێکدانەوە و هەڵسەنگاندنی ڕۆمانی مژابادی جان دۆستە بە پێی تیۆرییەکانی جۆرج لووکاچ، تاکوو بزانین ئەو ڕۆمانە تا چ ڕادەیەک سەرکەوتوو بووە و جان دۆست چەندە توانیویەتی ڕۆمانێکی مێژووییی مۆدێڕن بە کەسایەتیی جۆرەکیی مامناوەند و گشتێتییەوە بخوڵقێنێت. سەبارەت بە گرنگیی ئەو بابەتە پێویستە ئاماژە بکرێت کە ڕۆمانی مێژوویی پێویستە بەر لە هەموو شت ڕۆمان بێت؛ واتە کەسایەتییەکانی لە کەسایەتیی چەشنەکانی پێشووی گێڕانەوە، وەک حیماسە و ئوستوورە، دوور کەوتبێتەوە و بووبێتە کەسایەتیی ئاسایی. بە لەبەرچاوگرتنی ئەم ڕاستییە کە بەشی هەرە زۆری ئەو مێژووەی کوردی کە کراوە بە ڕۆمان، باسی خەباتی کۆمەڵایەتی و سیاسییە بۆ دەستەبەرکردنی مافی دیاریکردنی چارەنووسی خۆ و زیاتر باسی سەدەی ڕابردووە، حەزێکی زۆر بۆ بەئوستوورەکردنی کەسایەتییە خەباتگێڕەکانی کورد و سەروومرۆڤ نیشاندانیان هەیە؛ هەر بۆیە خودی ڕۆمانبوون یان نەبوونیان دەچێتە ژێر پرسیارەوە. جیا لەمەش، بابەتی گشتێتی کە لووکاچ باسی دەکات، پێوەرێکی گرنگە بۆ هەڵسەنگاندنی ئەوەی کە ئایا ڕۆمان توانیویەتی مێژووی کۆمەڵایەتی زیندوو بکاتەوە، یان تەنیا لە ئاستی گێڕانەوەیەکی حەماسی و ئوستوورەییدا ماوەتەوە و لە بازنەی سیاسەت دەرنەچووە؛ چونکە بەهەرحاڵ بڕیارە ڕۆمانی مێژوویی ئاوێنەی ژیانی کۆمەڵایەتیی سەردەمێک بێت و خوێنەر بتوانێت لە ڕێی ئەو ڕۆمانەوە، بارودۆخی کۆمەڵایەتیی ئەو سەردەمە بژیێتەوە، هەر بۆیە لەم وتارەدا هەوڵ دراوە ئەم دوو چەمکە لە ڕۆمانەکەدا هەڵسەنگێنرێت و دەربخرێت کە ئایا نووسەر توانیویەتی ڕۆمان بخوڵقێنێت و بارودۆخی ئەو سەردەمە بە جۆرێک بنوێنێتەوە کە خوێنەر دوای خوێندنەوەی هەست بکات ماوەیەک لەو سەردەمدا ژیاوە یان نا.

2ـ بنەمای تیۆریکی ئەم توێژینەوەیە

بێگومان جۆرج لووکاچ وەک یەکێک لە یەکەمین  و سەرەکیترین کەسانی تیۆریدانەر و شیکەرەوەی کلاسیک و جیددیی ڕۆمان لە ڕوانگەی فەلسەفی و کۆمەڵناسییەوە هەژمار دەکرێت کە هەوڵی دا لەنێوان پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکان و پێکهاتە ئەدەبییەکان ئاڵوگۆڕ و دانوستانی دوولایەنە پیشان بدات. (عسگری حسنکلو، 1387: 1) لووکاچ ، فیلسووف، نووسەر، ڕەخنەگری ئەدەبی و تیۆریدانەر و خەباتکاری کۆمۆنیستی هەنگاریی بەناوبانگی سەدەی بیستەم بوو کە خاوەنی کۆمەڵێک بەرهەم لە بواری تیۆریی مارکسیستیی جوانیناسی بوو و دژی کۆنتڕۆڵی سیاسیی هونەرمەندان بوو. (حاتمی، 1398:44) لووکاچ لە کتێبی ڕۆمانی مێژووییدا واڵتێر سکۆت[3] بە بنیاتنەری ڕۆمانی مێژوویی دەناسێنێت (لوکاچ؛ 1392: 15) و پێی وایە ڕۆمانەکانی پێش ئەو، زۆرتر دەچنە خانی حیماسە، ڕۆمانس، چیرۆکی خەڵکی ڕەشۆکییەوە. بە بڕوای لووکاچ ڕوون نییە ئەو جیهانەی ڕۆمانەکانی پێش سکۆت باسی دەکەن لە کوێوە هاتووە و چۆن پەرەی سەندووە و گەیشتووەتە ئەو کاتە و لە فۆڕم و پێکهاتەی چیرۆکەکاندا ئەو بابەتە ڕەچاو نەکراوە. (لوکاچ؛ 1392: 16) بێگومان سەرهەڵدانی ئەو ژانڕەش پێوەندیی لەگەڵ ڕەوش و دۆخی سەردەمی خۆی بووە و وەک لووکاچ باس دەکات سکۆت هەوڵی داوە شەڕ و پێکدادانەکانی مێژوو بە یارمەتیی کەسایەتییەکان بنوێنێتەوە. ئەو کەسایەتییانەش نوێنەری بۆچوونی لایەنە کۆمەڵایەتییەکان و هێزە مێژوویییەکانن. لووکاچ باوەڕی وایە نواندنەوەی سەردەمێکی مێژوویی لەڕێی ڕۆمانی مێژوویییەوە و لە ڕوانگە و بۆچوونی نوێنەرە مەزنەکانی ئەو سەردەمانەوە ڕوون ناکرێتەوە، چونکە ئەوان هەرگیز ناتوانن ڕوخساری ناوەندیی کردەوە و ڕووداوەکان بن؛ واتە نواندنەوەی گشتگیر و چەند ڕەهەندیی دۆخ و جیهانی هەر سەردەمێک، تەنیا لەڕێی وێناکردنی ژیانی ڕۆژانەی مرۆڤە ئاسایی و مامناوەندەکان، خەم و ناڕەحەتییەکانیان و قەیران و سەرلێشێواوییەکانیان دەکرێت بێتە ڕوو و بە چاو ببینرێت و وێنا بکرێت. (لوکاچ، 1392: 47)

بە بۆچوونی لووکاچ، ڕۆمانی مێژوویی درێژەی ڕاستەوخۆی ڕۆمانە کۆمەڵایەتییە ڕێئاڵیستییە گرنگەکانی سەدەی هەژدەیە و لە کتێبی ڕۆمانی مێژووییدا (1388) زەمینەی کۆمەڵایەتی و مێژووییی ڕۆمانی مێژوویی لێک دەداتەوە و پێی وایە ڕۆمانی مێژووییی کلاسیک بۆ بەربەرەکانی لەگەڵ ڕۆمانتیسیزم هاتووەتە ئاراوە. (لوکاچ؛ 1388: 99) هەڵبەت لەو کتێبەدا باس لە ململانێی نێوان ڕۆمان و حەماسەش دەکات و دەڵێت: «هەرچی دابەشکاریی کار، ئاڵۆزتر و وردتر بووەتەوە، پێوەندیی کۆمەڵایەتی لە کۆمەڵگە چینایەتییەکاندا لە لایەک و بابەتی گشتی و تایبەتی ناو خودی ژیانیش لە لایەکی ترەوە، لێک دادەبڕێن. ئەدەبیاتیش وەک ڕەنگدانەوەی ژیان، چارەیەکی تری جگە لە بەرهەمهێنانەوەی ئەو ڕەوتە نییە». (لووکاچ، 1388: 205) سکۆت ڕێگە دەدات گرنگترین کەسایەتییەکانی ناو ڕۆمانەکانی لەناخی ئەو سەردەمە مێژوویییەدا گەشە بکەن و بە پێچەوانەی قارەمانپەرستانی ڕۆمانتیک، هەرگیز سەردەمی مێژوویی لە ڕوانگە و هەڵوێستی نوێنەرە گەورە و بەناوبانگەکانەوە ناگێڕێتەوە.

وەک لووکاچ باس دەکات، بابەتی سەرەکیی ڕۆمان، کۆمەڵگەیە؛ واتە ژیانی کۆمەڵایەتیی مرۆڤ و مامەڵەکردنی بێپسانەوەی لەگەڵ سروشتی دەوروبەری کە بنەمای چالاکییە کۆمەڵایەتییەکانییەتی و هەروەها هەڵسوکەوتی لەگەڵ دامەزراوەکان یان نەریتە جیاوازەکان کە ناونجیی پێوەندییەکانی خەڵکن لە ژیانی کۆمەڵایەتیدا. (لوکاچ، 1388: 214) لە چوارچێوەی بیرکردنەوەی لووکاچدا، کۆمەڵگە بە ناوبژیوانیی لێکدژییە کۆمەڵایەتییەکان و لە بیچمی تیپەکانی ناو ڕۆماندا دەخوڵقێندرێنەوە. ئەو پێی وایە گرنگیی ڕۆمان لەوەدایە کە ئەو گشتێتییە بخوڵقێنێتەوە کە بەهۆی ڕەوتی بەکاڵابوون و ئەتۆمیزەبوونی خەڵکانی ناو کۆمەڵگە و هاتنەئارای وەسفکردنی سروشتگەرایانە بەجێی گێڕانەوە، ئیتر بەڕوونی نایەتە بەرچاو. ڕۆمان لە ڕێی نواندنەوە و سازدانەوەی بۆچوون و دژبەرییەکان و بە خوڵقاندنی کەسایەتیگەلێکی جۆرەکی کە نوێنەری چینە کۆمەڵایەتییەکانی ناو ئەو کێشە و دژبەرییە مێژوویییانە بوونە، کۆیەتی و گشتێتیی ئەو مێژووە بەرهەم دێنێتەوە و دەیگێڕێتەوە. ڕەوتی دابەشکردنی کار و لێکدابڕان و جیابوونەوەی بەردەوامی کۆمەڵگەی مۆدێڕن، بووەتە هۆی ئاڵۆزتربوونەوەی یەکجار زۆری پێوەندییەکانی نێوان تایبەتمەندییە دەروونییەکانی خەڵک و هەلومەرجی کۆمەڵایەتی و ئابوورییان. (خالق پناه و ناصری، 1396: 136) لووکاچ لەسەر ئەو باوەڕە بوو ڕۆمانی مێژوویی بە پێچەوانەی مێژوونووسیی زانستی، دەتوانێت کۆیەتی و گشتێتیی سەردەمێکی مێژووییی دیاریکراو بنوێنێتەوە. کاری ڕۆمانی مێژوویی ئەوە نییە تەنیا ڕووداوە گرنگەکانی مێژوو بەدوای یەکدا ڕیز بکات و بگێڕێتەوە، بەڵکوو سەرجەم پێکهاتەی کۆمەڵایەتی، لێکدژییەکان و ژیانی ئاساییی خەڵکی ئاسایییش لە کۆیەکی زیندوودا دەخاتە ڕوو و بە زمانێکی ئەدەبی و هونەرمەندانە خوێنەر دەباتە ناخی ئەو سەردەمە مێژوویییەوە و هەموو هەستەکانی تێ وەردەدات. لە ڕاستیدا ڕۆمانی مێژوویی لەڕێی هونەر و خەیاڵەوە دەتوانێت ڕۆحی زاڵ بەسەر سەردەمێکی مێژووییدا و کڕۆکی حەقیقەتی مێژوو بدۆزێتەوە و ئاراستەی مێشک و هەستی خوێنەرانی بکات. (لوکاچ، 1388: 8)  لووکاچ لە کتێبی ڕۆمانی مێژووییدا داکۆکی دەکاتەوە کە ئامانجی ئەو، نووسینەوەی مێژووی ئەدەبیات نییە، بەڵکوو دەیەوێت بزانێت کاریگەریی دوولایەنەی ڕۆحی مێژوو و سەردەم لەسەر ئەدەبیات چۆنە و ئایا ئەدەبیات توانیویەتی ببێتە ئاوێنەی باڵانوێنی ئاگامەندیی مرۆڤی ئەو سەردەمە لە ڕەوشی سەردەمی خۆی و ڕۆحی ئەو سەردەمە مێژوویییە بژیێنێتەوە؛ بە ڕای ئەو، ئەو کارەش تەنیا لەڕێی ئەدەبیاتی ڕیئاڵیستییەوە دەگونجێت و دەکرێت. لە کتێبی “توێژینەوەیەک لەسەر ڕێئاڵیزمی ئەورووپی”ـدا باس لە چەمکی کەڵەڕێئاڵیزم دەکات و پێی وایە ڕۆمانی مێژوویی بەشێکە لەو ڕەوتە. ئەو بەرهەمی نووسەرانێکی بەناوبانگی وەک باڵزاک[4]، تۆڵستۆی[5]، ئێمیل زۆلا[6] و هتد، وەک نموونەی ئەو جۆرە ڕێئاڵیزمە دەزانێت و دەناسێنێت. بە ڕای ئەو، پێشەنگەکانی ئەو جۆرە ڕێئاڵیزمە، پێشەنگی ڕاستەقینەی ئازادیی خەڵکی جیهانن. (لوکاچ، 1387: 28) 

یەکێک لە چەمکە سەرەکییەکانی لووکاچ، چەمکی قارەمانی پڕۆبلێماتیکە؛ بە ڕای ئەو قارەمانی ڕۆمانی مێژوویی ناکرێت کەسێکی ئاوارتە، یان حەماسی و سەروومرۆڤانە بێت، بەڵکوو دەبێت کەسێکی مامناوەند و ئاسایی بێت، تاکوو لێکدژی و کێشەکانی سەردەمی خۆی لە ناخیدا هەست پێ بکات. (لوکاچ، 1388: 200) ئەو جۆرە کەسایەتییانە، دەوری ناونجییەکیان هەیە، بۆ ئەوەی خوێنەر بتوانێت لەڕێی ئەزموونەکانی ژیانی ئەوانەوە، کۆی کۆمەڵگە و هێزە مێژوویییەکانی بناسێت و پێوەندییان لەگەڵ بگرێت. (لوکاچ، 1379: 70) ڕەنگە قارەمانی حەماسە، شەڕی لەگەڵ دوژمنە دەرەکییەکان بێت، بەڵام قارەمانی ڕۆمان، بەدوای ئەوەوەیە مانایەک بۆ ژیانی خۆی دابین بکات؛ مانایەک کە دوای لەناوچوونی بەهاکانی پێشتری کۆمەڵگە، ئێستا ناچارە دەستەبەری بکات تاکوو ببێتە بیانووی ژیانی. (لوکاچ، 1392: 16 و 52) بە ڕای لووکاچ تایبەتمەندیی جۆرەکیی کەسایەتیی ڕۆمانی مێژوویی وردەوردە دێتە دی و بە شێوەی قۆناغ بە قۆناغ لە کۆی گشتیی کۆمەڵگە و پێوەندیی ئاڵۆزی مرۆڤەکان، دامەزراوەکان، کەرەستەکان و هتد، سەر هەڵدەدات. “ئەوەی وردبوونەوەیەکی زیاتر لەسەر جۆرەکیبوونی کەسایەتی دەخەمڵێنێت و داکۆکییەکی زیاتری لەسەر چێ دەکات، ڕێک هەر ئەو پانتایییەی بەرینی ڕۆمانەکەیە؛ ئەو ڕاستییە کە ئامانجی بنەمایی ئەو ڕۆمانە، هەمان گەشەکردن و گۆڕانی پلە بە پلەی کەسایەتییە. (لوکاچ، 1388: 213) بەم جۆرە قارەمانی مامناوەندی ڕۆمانی مێژوویی، ڕێک وەک گەیێنەرێکی ناونجیی لێ دێت کە ئەوپەڕی دژبەریی هێزە مێژوویی و کۆمەڵایەتییەکان لەودا وەک بوونەوەرێکی جۆرەکی کۆ بوونەتەوە. ئەو کەسایەتییە لەڕێی چێکردنەوە و نواندنەوەی ئەو شتانەی لە ژیانی ڕۆژانەیدا ڕوو دەدەن و ڕووبەڕووبوونەوەی لەگەڵ ئەو دژایەتییانەی لەنێوان سەرووییترین و خوارووییترین چینە کۆمەڵایەتییەکان، دەبێتە شوێنی مامناوەندی کۆبوونەوەی ئەو دژبەرییانە و هەڵگری جووڵەی مێژووییی کۆمەڵگە. هەڵبەت پێویست ناکات کەسایەتیی مامناوەند هەر لە چینی ناوەڕاستەوە هەڵکەوتبێت، هەرچەند ڕەنگە واش بێت و کێشەیەک لەوەدا نییە، بەڵکوو مەبەست ئەوەیە نواندنەوەی ژیانەکە دەبێت نواندنەوەی ژیانی ئاسایی بێت و هەموو کەڵێنوکولێنەکانی ئەو ژیانە بگرێتەوە، نەک تەنیا لە دیوەخانی پاشا و دەسەڵاتداران و بڕیارە سیاسییەکانی ئەوان، بۆ ئەوەی ڕۆحی ژیانی کۆمەڵایەتی و سیاسی و فەرهەنگیی ئەو سەردەمە لە ڕۆماندا هەست پێ بکرێت و خوێنەر بەتەواوی هەست بکات بە خوێندنەوەی ئەو ڕۆمانە، خۆی ئەو سەردەمە ژیاوە. (لوکاچ، 1388: 443)

3ـ  شێوازی توێژینەوە

ئەم تویژینەوەیە دەکەوێتە خانی توێژینەوەی چۆنیەتی و لە شێوازی شیکاریی دەق کەڵک وەردەگرێت و دەیەوێت بۆ شیکردنەوەی کۆمەڵناسانەی دەقی ڕۆمانێکی کوردی، بیردۆزەکانی لووکاچ وەک پێوەرێک بۆ هەڵسەنگاندنی ڕۆمانی مژاباد دابنێت و بەپێی ئەوانە دیاریی بکات ئەو ڕۆمانە مێژوویییە تا چ ڕادەیەک توانیویەتی بکەوێتە خانی گێڕانەوەی ڕۆمانی مێژوییی مۆدێڕنەوە؛ بۆ ئەو مەبەستە گرنگترین چەمکەکانی ناو ڕۆمانەکە لە دەقەکەدا دەرکێشراون و دواتر هەوڵ دراوە دوو چەمکی کەسایەتیی جۆرەکیی مامناوەند و گشتێتی تێیدا لێک بدرێتەوە. چۆنیەتیی دەرکێشانی چەمکەکان لە ڕۆمانەکە بەم جۆرە بووە کە سەرەتا ڕۆمانەکە ڕستە بە ڕستە خوێندراوەتەوە و بابەتەکەیان دیاری کراوە. ئەنجا سەرنج دراوە کە ئەم بابەتانە زۆرتر دەکەونە خانی کامە چەمکەوە و چۆن دەکرێت پۆلێنبەندی بکرێن. بۆ ئەم مەبەستەش، ئەمە لەبەر چاو گیراوە کە ڕۆمانەکە گرنگیی بە کام بوار و تەوەرەکان داوە و زیاتر مانۆڕی لەسەر چی داوە؛ بۆ نموونە، نووسەر هەوڵێکی زۆری داوە کە بیسەلمێنێت ڕووداوی کۆمار، پێشینەیەکی خەباتی چەکداری و سیاسیی تۆکمەی لە هەموو پارچەکانی تر لەپشتە. یان ئەوەی هەوڵی داوە دەریبخات کە لە کۆمەڵگەدا بەردەوام باس باسی سیاسەتە و لە قاوەخانە و مەیخانە و بازاڕ و هەموو شوێنێک ئەو بابەتە نوقڵ و نەقڵی مەجلیسانە. بۆیە لە دابەشکردنی وتەزاکاندا هەوڵ دراوە واقیعی ڕۆمانەکە و داکۆکیی ئەو لەسەر چەمکەکان لەبەر چاو بگیرێت، بۆ ئەوەی دواتر زێدەڕۆیی، یان کەمڕۆییی کارەکە دەرکەوێت. بەم جۆرە هەوڵ دراوە ئاستی گشتێتیی ڕۆمانەکە هەڵسەنگێنرێت و دەرکەوێت کە نووسەر چەندە توانیویەتی ئەو ئامانجە دەستەبەر بکات، یان نەکات.

سەبارەت بە کەسایەتیی مامناوەندیش، هەوڵ دراوە کەسایەتییەکان بە دوو بەشی خەیاڵکرد و ڕاستەقینە دابەش بکرێن و دواتر چۆنیەتیی باسکردنی ڕۆمان لە کەسایەتییەکان لێک بدرێتەوە کە ئایا ڕۆمان کەسایەتییەکانی بردووەتە ئاستی ئوستوورە و حەماسە، یان وەک کەسایەتیی ئاسایی باسی کردوون و شوێنی بۆ ڕەخنەش لەسەریان هێشتووەتەوە. هەروەها هەوڵ دراوە بزانرێت کە ئایا نووسەر کەسایەتییەکانی بە شێوەی تایبەت خوڵقاندووە، یان جۆرەکی. بۆ نموونە، ئایا نووسەر هاتووە باسی تایبەتمەندییە جیاوازەکانی کەسەکان بکات و ڕواڵەت و چۆنیەتیی تایبەتیان وێنا بکات، یاخود هەر لە ئاستی جۆرەکیدا هێشتوونییەتەوە و خوێنەر ناتوانێت لە مێشکیدا وێنەیەکیان لێ داڕێژێت و بیهێنێتە بەر چاوی. بەگشتی لە بەشی لێکدانەوەی توێژینەوەکەدا سەرەتا کورتەیەک لە ڕۆمانەکە دەگێڕدرێتەوە و دواتر کورتەیەکیش لەسەر ڕووداوەکانی ئەو سەردەمەی ڕۆمانەکە باسی دەکات دەخرێتە ڕوو. لە هەنگاوی سێیەمدا گرنگترین چەمکەکانی ناو ڕۆمانەکە دەردەکێشرێن و چەمکی کەسایەتیی مامناوەند و گشتێتی لە ڕۆمانەکەدا لێک دەدرێنەوە.

4ـ کورتەیەک لە مژاباد و پێکهاتەکەی

گرنگترین ئەرکی ڕۆمان وەک لووکاچ دەڵێت ئەوەیە کە ئاوێنەیەکی باڵانوێن بێت بۆ ئەوەی ڕۆحی جیهانی ڕابردوومان بۆ زیندوو بکاتەوە و بیهێنێتە بەرچاومان؛ واتە دەبێت دوای خوێندنەوەی ئەو ڕۆمانی مێژوویییە، بەشێک لە ڕاستییەکانمان بۆ ڕوون بێتەوە کە بووەتە هۆی ئەوەی ئێستاکە بەم جۆرە بێت کە هەیە. ڕۆمانی مژاباد باسی سەردەمی کۆماری کوردستان و بەتایبەت خودی ڕەوتی سەرهەڵدان و پەرەسەندن و دواتر هەرەسهێنانی هەر ئەو کۆمارە دەکات. بۆ ئەوەی باشتر لەگەڵ ڕۆمانەکە پێوەندی بگرین پێویستە کورتەیەک لەو ڕۆمانە لێرەدا بگێڕدرێتەوە، تاکوو خوێنەر بزانێت چ باسە و پێوەندیی لەگەڵ بگرێت.

ئەم ڕۆمانە باسی ڕەوتی کەمتر لە یەک ساڵەی کۆماری کوردستانە لە شاری مهابادە کە لە زمانی یەکەم کەسەوە دەگێڕدرێتەوە و ئەو کەسەش یەکێک لە شەڕڤانانی بارزانییە بە ناوی بادین ئامێدی و خەڵکی شاری ئامێدە. ئەو هەر لە سەرەتای کۆمارەوە وەک شەڕڤانی بارزانی دێتە مهاباد و لەوێ دەبێتە مامۆستای خوێندنگا. بادین هەر چەند شەو جارێک دادەنیشێت و بیرەوەرییەکانی خۆی دەنووسێتەوە و بەم جۆرە خوێنەر لەگەڵ ڕابردووی ئەو ڕەوتە کۆمەڵایەتی و سیاسی و فەرهەنگییەی کە بووەتە هۆی گەیشتن بە ڕووداوی کۆمار و بە جۆرێک دوایین ئاڵقەی زنجیری سەرهەڵدانەکانی کوردە، ئاشنا دەبین. بادین وەک خۆی دەڵێت دەیەوێت بە نووسین بەرگری لە مردنی خۆی بکات. هاوکات بادین کە هەر لە سەرەتای کۆمارەوە لە مهابادە، ڕۆژ بە ڕۆژ ڕووداوەکانی کۆمار و چۆنیەتیی بیرکردنەوەی خەڵک و بەشداربووانی ئەو بابەتەمان بۆ دەگێڕێتەوە. کەوابوو دوو هێڵی گێڕانەوەمان هەیە: یەکیان ژیانی ڕابردووی بادین و هاوڕێکانی کە بە جۆرێک پێشینەی مێژووییی سەرهەڵدانی ئەو ڕووداوەمان پێ نیشان دەدات و لەپاڵ ئەوە، خۆشەویستیکردنەکانی پێشووی بادینیش دەناسێنێت. هێڵی دووەمیش، گێڕانەوەی ئێستاکەیە کە بادین لەو شارەدا دەژیێت و ڕۆژ بە ڕۆژ گوزارشت لە دۆخی کۆمار دەکات تا کۆتایی. هەڵبەت لە کۆتاییی ڕۆمانەکەدا زمانی گێڕانەوە دەگۆڕێت بۆ دووەم کەس و سێیەم کەس کە نیشان دەدات بە جۆرێک بادین لە قەپیلکی خۆی چووەتە دەرەوە و ڕووداوەکان لە سەرەوە دەبینێت و دەگێڕێتەوە و هەرەسهێنانی خۆی و کۆمار پێکەوە گرێ دەدات؛ لەگەڵ ئەوەدا کۆتایییەکی کراوەشمان هەیە کە دەریدەخات ئەو ڕەوتە مێژوویییە هەروا بەردەوام دەبێت و ئەگەری هەیە لە داهاتوودا دیسان ببێتە هەوێنی سەرهەڵدانێکی تر. نووسەر بۆ گشتگیرکردنی گێڕانەوەکەی خۆی کەسایەتیگەلێکی زۆری هەم ڕاستەقینە و هەم جۆرەکی وەک هاوڕێ و دۆست و ئاشنای بادین دێنێتە نێو ڕۆمانەوە کە هەر کامیان نوێنەری چین و توێژ، یان بەرەیەکی کۆمەڵایەتی و سیاسین و بەم جۆرە گێڕانەوەکەی خۆی دەوڵەمەندتر دەکات و وێنەیەکی گشتگیر و هەمەلایەنەمان لە ڕەوتی سیاسی و کۆمەڵایەتی و مێژووییی کۆمار بۆ دەخاتە ڕوو.

جیا لەمانەش، نووسەر بە سێ بابەتی دیکە لایەنی ئەدەبی و هونەریی کارەکەی یەکجار دەوڵەمەندتر دەکاتەوە؛ یەکیان هێماگەلێکی وەک ئاو، با، خەنە، مژاباد (مهاباد)، چوارچرا (چوار پاژی ڕۆمانەکە)، خەنە، تووتن، گوریس، ڤۆدکا و… کە هەرکام لەو هێمایانە کارکردی تایبەتی خۆیان هەیە. هەڵبەت کەسایەتییەکانیش جاری وایە هێمایینن، وەک کەسایەتیی ئەمیراڵئاغا یان قوتووی تووتنەکەی باوکی (یونس) کە قەت تووتنەکەی تەواو نابێت و دەست بە دەست پێی دەگاتەوە و هەمیشە لەگەڵیدا دەمێنێتەوە ئەم ڕۆمانە تا ئاستی ڕێئاڵیزمی جادووییی دەبەنە سەر. دووەم فەزاسازی و تەوسیفی شاعیرانە کە تا ڕادەیەک دەکرێت بڵێین زێدەڕۆییشی تێدا دەکرێت. سێیەم باسی ئەوینداری و خوشەویستییەکانی ژیانی بادین کە هەر هەموویان ڕێک وەک کۆمارەکە بە بێهیوایی و ناکامی کۆتایییان پێ دێت و بەم جۆرە نووسەر لایەنی سۆزدارانەی کارەکەشی دەوڵەمەندتر دەکاتەوە.

5ـ کورتەیەک لە ڕووداوی کۆماری کوردستان [7] 

بابەتی کۆماری کوردستان یەکێک لە ڕووداوە گرینگ و بەناوبانگەکانی مێژووی هاوچەرخی کوردستانە کە سەدان و بگرە هەزاران کتێب و وتاری تا ئێستا لەسەر نووسراوە و بەهۆی نزیکبوونی لە سەردەمی ئێستاکە، زانیارییەکی زۆرمان لەسەری هەیە. ئەو کۆمارە ڕۆژی 22ی ژانوییەی 1946ی زایینی (2ی ڕێبەندانی ساڵی 1324) لە مهاباد دامەزرا و 15ی دیسەمبەری 1946 (24ی سەرماوەزی 1325) هەڵوەشێنرایەوە. کەشی سیاسیی ئەو کاتە بەم جۆرە بوو کە لە لایەک وڵاتی ئێران بە بیانووی لایەنگریکردنی دەسەڵاتەکەی لە ئەڵمانیا، لەلایەن بریتانیا و ڕووسیاوە داگیر دەکرێت و هێزەکانی ڕووسیا لە باکوورەوە و بریتانیا لە باشووورەوە دێنە نێو ئێرانەوە و بە جۆرێک ناوچەی کوردستان و ئازەربایجان بەبێ دەوڵەت و دەسەڵات دەمێنێتەوە. دوو حیزبی سوسیالیستییش لە ئازەربایجان و کوردستان (حیزبی دیموکرات) لەلایەن ڕووسیاوە چرای سەوزیان پیشان دەدرێت کە بتوانن دەوڵەت و دەسەڵاتی ناوچەیی پێک بێنن. لە لایەکی تریشەوە کوردستان بەگشتی لە هەموو پارچەکانی خۆیدا پێشتریش ژیلەمۆی سەرهەڵدان و داوای سەربەخۆییکردنی تێدا هەبووە و هەر جار نا جارێک گەشاوەتەوە و گڕێکی خستووەتە گیانی ناوچەکەوە. بۆ نموونە هەر لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان بیست ساڵ پێش کۆمار، شۆڕشی سمایل ئاغای سمکۆ سەری هەڵدابوو و سەرکوت کرابوو. بەو هۆیە کۆمەڵگای کوردستان کە دوای سایکس /پیکۆ هەستی دەکرد زیادە لە نەتەوەکانی دیکەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، تەنیا ئەو سەری بێ کڵاو ماوەتەوە و دەسەڵاتی پێ نەدراوە، بەردەوام چاوەڕێی دەرفەتێک بوو بۆ سەرهەڵدان و بەڕێوەبردنی خۆی و بەدەستی خۆی؛ ئەو بۆشاییی دەسەڵاتەش دەرفەتی ئەوەی بۆ ڕەخساند کە کۆماری کوردستان بە ناوەندێتیی شاری مهاباد ڕابگەیەنرێت؛ بەڵام دوای ئەوەی دەوڵەتی ئێران ناچار و پێمل دەکرێت بە دانی ئیمتیاز بە ڕووسیا و گرێبەستی قەوام/سادچیکۆف واژۆ دەکرێت، دوای کەمتر لە یەک ساڵ دەسەڵاتداری، ئەم دوو کۆمارەی ئازەربایجان و کوردستان لەلایەن دەسەڵاتی ئێرانەوە هەڵدەوەشێنرێنەوە. ئەمە لە حاڵێکدایە کە ڕووسیا پێشتر هێزەکانی خۆی لە باکووری ئێران بردووەتە دەر و هەلومەرجی سەرکوتی بۆ دەوڵەتی ئێران ڕەخساندبوو. هەڵبەت گێڕانەوەکان لێکدژییان زۆرە و هەندێک کاری قازی محەمەد، وەک سەرۆک و ڕێبەری کۆمار و هەندێک پیشەوەری وەک ڕێبەری ئازەربایجان و هەندێکیش دەسەڵاتی ئێران وەک کارێکی قارەمانانە ناو دەبەن کە بێگومان لە گێڕانەوەی کورددا قازی محەممەد قارەمانی سەرەکییە و خۆی کردە قوربانیی گەلەکەی و نەیهێشت وەک ئازەربایجان، لە کوردستانیش خوێن بڕێژرێت و ڕەشەکوژی بکرێت. لە ڕەوتی ئەو کۆمارەدا هێزەکانی مەلا مستەفا بارزانییش وەک هێزی چەکدار بەشدار بوون کە دوای هەڵوەشانەوە و خۆڕادەستکردنی قازی، دەگەڕێنەوە باشوور. جیا لەوەش سەرچاوەکان باس لە خەیانەتی هەندێک لە عەشیرە کوردییەکانیش دەکەن کە بەهەرحاڵ چونکە ئەو گێڕانەوانە و پشتڕاستکردنەوە یان نەکردنەوەیان، ئەرک و کاری ئەو توێژینەوەیە نییە، پێویست ناکات لەسەری بدوێین و هیچ پێداگرییەک بۆ بەڕاستدانانی هیچ گێڕانەوەیەک لە ئارادا بکەین، بەڵکوو تەنیا مەبەست ئەوەیە کە کۆی ڕووداوەکە بە شێوەی گشتی بێتە بەر باس بۆ ئەوەی بزانین ڕۆمانەکە باسی چی دەکات و بتوانین شیی بکەینەوە، دەنا کاری ئێمە لێرەدا مێژوونووسی نییە.

6ـ لێکدانەوە

بۆ لێکدانەوەی ئەم ڕۆمانە و بەتایبەت بۆ ئەوەی بزانین نووسەر تا چ ڕادەیەک توانیویەتی کەسایەتیی مامناوەند بخوڵقێنێت لێرەدا سەرەتا کەسایەتییەکانی ڕۆمان بەوردی باس دەکرێن و لێک دەدرێنەوە.

6ـ1 کەسایەتییەکان

بەگشتی کەسایەتییەکانی ئەو ڕۆمانە دوو دەستەن: کەسایەتیی خەیاڵکرد و کەسایەتیی ڕاستەقینە. لە کەسایەتییە داستانییە خەیاڵکردەکاندا یەکەم کەس خودی بادینە کە کەسایەتیی سەرەکی و گێڕەوەری چیرۆکەکەیە. ئەو منداڵی یۆنسی کوردی موسڵمان و هامێستی ئەرمەنییە. هامێستی دایکی لەگەڵ هێنانەدنیای بادیندا دەمرێت و لەسەر منداڵ دەچێت. لێرەدا ڕەچەڵەک و پێشینەی گێڕەوەر بە دوو زمانی و دوو قەومیبوون، دەوڵەمەند دەکرێت بۆ ئەوەی بتوانێت نوێنەرایەتییەکی دەوڵەمەندتری بۆ گێڕانەوە هەبێت.

هەڵبەت نووسەر هەر بەوە ڕاناوەستێت و پێشینەی بنەماڵەییی بادین زۆر دوورتر دەباتەوە و دەگێڕێتەوە. باس لە یۆنسی باوکی دەکات کە “چەکی مارتینی لە شاندا و خوێنێک وەک زەردەپەڕ لە هەنیەیەوە دەتکێتە خوارەوە، ڕووی تێ دەکات [ڕوو لە بادین دەکات] و دەڵێت ئێمە لە برینێکدا ڕووبەڕووی یەکتر دەبینەوە!” (دۆست: 10) نووسەر بەم جۆرە چیرۆکی ژیانی یۆنس دێنێتە نێو گێڕانەوەکەی و بەتایبەت لە زمان داپیرەی بادینەوە حەول دەدات یەکێک لەو جۆگەلانەی دواتر ڕووباری کۆماریان پێک هێناوە بگێڕێتەوە و بیهێنێتە بەر باس. یۆنس و ڕەمۆی هاوڕێی، وەک دوو شەڕڤانی شۆڕشەکەی شێخ مەحموود لە شەڕ دژی ئینگلیزییەکاندا بەشدارن و یۆنس لەو شەڕەدا دەکوژرێت.

کەسایەتییەکی زۆر بەرچاوی تر، نۆباری وێنەگرە کە هەمان باپیرە ئەنتڕانیکی بادین و بابی هامێستی دایکییەتی. نۆبار کە لەو ڕۆمانەدا زۆرتر وەک باپیرە نێوی دێت، دەورێکی یەکجار بەرچاو لە بەرەوپێشبردنی ڕۆماندا دەگێڕێت. باپیرە کەسایەتییەکی یەکجار دنیادیدە و بەئەزموونە کە ئێستاکە لە سەردەمی پیریی خۆیدایە و بووەتە کەسایەتییەکی سەروونەتەوەیی و سەرووئایینی. (هەمان: 124 و 126) ئەو پێشینەی ئەوەی بووە لە شەڕی ئەرمەنەکان و ڕووسەکان لەگەڵ عوسمانییەکاندا بەشدار بێت و تەنانەت دوای ونبوونی هامێستی کچی، دەستی لە کوشتنی موسڵمانانی کوردیشدا دەبێت. (هەمان: 70) بەشێکی زۆر لە پێشینەی کۆماریش هەر لە زمانی باپیرەوە دەگێڕدرێتەوە کە نووسەر بەم جۆرە توانیویەتی گێڕانەوەکەی یەکجار دەوڵەمەندتر بکاتەوە. لە درێژەی ڕۆمانەکەدا باپیرە بە جۆرێک دەبێتە پیری تەریقەتی بادین و بەردەوام لە کانیاوی زانیاری و ئەزموونەکانی خۆی پێی دەبەخشێت.

وەک کەسایەتیی دیکەش، دەکرێت ئاماژە بە ئاگۆپی ئەرمەنیی خاوەن مەیخانە و سوڵتانی جوولەکەی خاوەن سۆزانیخانە بکەین. ئەو دوو کەسایەتییە کەشی فەرهەنگی و قەومیی ئەو کۆمەڵگەیەمان بۆ ڕوون دەکەنەوە و دەریدەخەن کە تەنیا کوردەکان لەو کۆمەڵگەیەدا دەوریان نەدەگێڕا، بەڵکوو خەڵکانی سەر بە ئایین و نەتەوایەتییەکانی تریش هەبوون کە دڵیان بۆ ئەو شارە و کۆمار لێی دەدا. بەم جۆرە نووسەر دەتوانێت وێنەیەکی یەکجار گشتگیرتر لە کۆمەڵگەی ئەوکاتەمان بۆ بخاتە ڕوو.

یەکێک لە گرنگترین کەسایەتییە خەیاڵکردەکانی ئەو ڕۆمانەش، ئەمیراڵ ئاغایە کە زۆرتر وەک کەسایەتییەکی جادویی و هێمایین دەردەکەوێت و دواتر زیاتری باس لەسەر دەکرێت.

جیا لەوانەش، کەسایەتیی کچە پوورەکەی بادین و ژاڵە و موژدە کە هەرسێکیان خەیاڵکردن، دەورێکی گرنگ لە زیادکردنی چەمکی خۆشەویستی و تەنانەت گێڕانەوەی مێژووش، بە ڕۆمانەکە دەبەخشن و دواتر لە چەمکی خۆشەویستیدا زیاتریان قسە لەسەر دەکرێت. هەروەها کەسایەتیی پیرەی گوریسفرۆشیش یەکێک لە کەسایەتییە خەیاڵکردە گرنگەکانی ناو ڕۆمانەکەیە کە بە جۆرێک هێمای گوریس و سێدارەیە و بەردەوام دێتە بەر چاوی بادین و ئەو کارەساتەی بیر دەخاتەوە.

سەبارەت بەو کەسایەتییە خەیاڵکردانە، پێویستە ئاماژە بکرێت کە نووسەر هیچ تایبەتمەندییەکی جەستەیی ـ و تەنانەت تا ئەو جێیەی دەکرێت ـ کەسییان بۆ باس ناکات و هەوڵ دەدات هەر لە ئاستی کەسایەتیی جۆرەکیدا بمێننەوە تاکوو بتوانێت گێڕانەوەی مێژوویییان پێ ئەنجام بدات و ڕەهەندە جۆراوجۆرەکانی ڕۆمانەکەیان پێ تەکمیل بکات. بۆ پشتڕاستکردنەوەی ئەو بابەتە دەکرێت ئاماژە بکەین بەوەی کە خوێنەر دوای خوێندنەوەی ئەو ڕۆمانە تەنیا دەتوانێت قەیافەیەکی جۆرەکی لەو کەسایەتییانە بێنێتە بەر چاوی خۆی و هەرگیز ناتوانێت بەوردی باسی تایبەتمەندییە کەسییەکانیان بکات و وێنایان بکات. هەڵبەت تەنانەت بۆ کەسایەتییە ڕاستەقینەکانیش هیچ تایبەتمەندییەکی ڕوخسار و ڕواڵەتیانی نەکردووە و خوێنەر ناتوانێت ڕێک وێنایان بکات، مەگەر ئەوەی پێشتر وێنەی ڕاستەقینەیانی دیبێت.

دووەم دەستە، کەسایەتییە ڕاستەقینەکانی ناو ڕۆمانن کە بریتین لە هێمن، هەژار، سادق بەهائەدین، نووری ئەمین، گۆران، ڕەفیق حیلمی، مەلا مستەفا بارزانی، خودی قازی محەممەد، حوسێن میکائیلی، سدیق هەنجیری مەناف کەریمی، شێخ مەحموود، کەریم و عومەر خانی شکاک، حەمە ڕەشید خانی بانە و هتد کە ئەو کەسایەتییانە دەورێکی ئەوتۆیان لە تەواوکۆکردنی گێڕانەوەدا هەیە و هێنانیان بۆ بەرهەستیترکردنی کەش و هەوای کۆمەڵگەی مەبەستی ڕۆمانەکەیە. ڕەنگە لەو ناوەدا سادق بەهائەدین و مەناف کەریمی لە هەموویان بەرچاوتر بن و زیاتریان باس لێ بکرێت، بەڵام ئەو کەسایەتییانە هەرگیز نابێتە دەورگێڕێکی سەرەکیی ڕۆمانەکە و هەر وەک تەواوکەر دەمێننەوە. سادق بەهائەدین کە هاوڕێ و هاوشاریی بادینە و بە پێچەوانەی بادین، تەنیا خەریکی چالاکیی فەرهەنگییە و هەر وەک مامۆستای خوێندنگا لە سلێمانی و دەوروبەری کار دەکات. ئەو بەردەوام لە کاری فەرهەنگیی خۆیدا ماوەتەوە و وتار لە بارەی ئەدەبی کلاسیکی کوردی دەنووسێت و لە هەڵەبجەش مامۆستای قوتابخانەیە. (هەمان: 153) نووری ئەمینیش یەکێک لە کەسایەتییە بەرچاوەکانە کە سەرەتا لە ڕۆژنامەی ژیان کار دەکات و دواتر ئەویش لە سلێمانییەوە دێتە مەهاباد و لە ڕەوتی کۆماردا بەشدار دەبێت. وەک نوێنەر و نموونەیەک لە ئامادەبوونی شکاکەکانیش لە کۆماردا، کەسایەتیی کەریم شکاک و عومەر خانی شکاک هاتوون کە بە جۆرێک گرێدانی پێشینەی خەباتی سمایل ئاغای سمکۆیە کۆمار و دواتر خەیانەتیان بەو ڕەوتە.

یەکێک لە خاڵە بەهێزە ئەرێنییەکانی ئەو ڕۆمانە سەبارەت بە کەسایەتییە گەورە سیاسییەکان، ئەوەیە کە هەرگیز کەسایەتییەکی تەواو ڕەش یان سپییان لێ دروست ناکات. بۆ نموونە سەبارەت بە قازی زۆر کەم دەبیسین و تەنیا وێنەکەی لە چەن شوێندا دەبینرێت و باس دەکرێت، دەنا هیچ دەورێکی تر لە گێڕانەوەدا ناگێڕێت. هەڵبەت تەنانەت لە چەند شوێندا ڕەخنە لە سیاسەتەکانی کۆماریش دەگیرێت. بۆ نموونە ڕەخنە لەوە دەگیرێت کە لەسەر ئەوەی بادین و موژدە دەست لە دەستی یەکدا چوونەتە کۆنسێرت و ڕەنگە دەستبازییان کردبێت، موژدە لە کار دەردەکرێت. هەروەها باس لە لێکدژیی ڕەفتاری دەسەڵاتدارانی کۆمار لەنێوان شەڕ و پێوەندی لەگەڵ دەسەڵاتی ئێران دەکرێت و ڕەخنە لەوە دەگیرێت کە خۆیان یەکلایی نەکردووەتەوە. (هەمان: 157) هەروەها باس لە تیرۆری غەفوور مەحموودیانیش دەکرێت و بە تانە و تەشەرەوە ڕەخنەی لێ دەگیرێت. (هەمان: 179) سەبارەت بە مەلا مستەفاش ئەگەر پیاهەڵدانێک دەبینرێت (هەمان: 79 و 201)، لە بەرامبەردا ڕەخنەش دەگیرێت؛ بۆ نموونە تانە لە ساویلکەبوونی دەدات کە دەڵێت “ئێمە ناتوانین ئەو کەمەرە لە ڕووسەکان توند بکەینەوە. هەر چۆنێک بێت ئەوان دۆستی ئێمەن!” (هەمان: 214)

6ـ2 چەمک و وتەزاکانی ناو ڕۆمان

دوای کەسایەتییەکان، ئێستا بۆ ئەوەی دەرکەوێت ئەو ڕۆمانە تا چ ڕادەیەک گشتگیرە و توانیویەتی چەمکی گشتێتیی لووکاچ سەرکەوتووانە دەستەبەر بکات، پێویستە بزانین بەگشتی ئەو ڕۆمانە چ چەمکگەلێکی تری باس کردووە. سەرەتا بابەتەکان لەو وتەزایانەی خوارەوەدا پۆلێنبەندی دەکەین.

6ـ2ـ1 پێشینەی مێژووییی خەبات

نووسەر ڕووداوی ئێستاکەی کۆمار وەک بەرهەمی مێژوویەکی دوورودرێژ لە خەبات و بەرخۆدان دادەنێت و لە چەندین ڕەهەندەوە ئەو چیرۆکانە وەک تەواوکەری دۆخی ئێستاکە دەگێڕێتەوە بۆ ئەوەی بتوانێت گشتییەتی ئەو کۆمارە و هۆکارە مێژوویییەکانی بێنێتە بەر چاوی خوێنەر. لە لێکدانەوەیەکی تەمسیلیدا دەتوانین بڵێین لەو ڕۆمانەدا ئێمە مێژوو وەک چەندین جۆگەلە دەبینین کە دواتر تێکەڵ بوونەتەوە و ئەو کۆمارەیان خوڵقاندووە. خودی ڕۆمانەکەش (هەمان: 81) باس لەوە دەکات کە لە هەموو حیزب و لایەنە جۆراوجۆرەکانەوە کوردان وردە وردە دێنە ناو کۆمارەوە و ئەو بابەتە وەک دەرفەتێکی مێژوویی دەبینن. خودی ڕۆمانەکە بە زمانێکی شاعیرانە دەڵێت: “ئەو کۆمارەش دەنکێکە لە تەزبێحە درێژەکەی مێژووی ئێمە.” (هەمان: 42) واتە ئەوەش قۆناغێکە کە بەدوای قۆناغەکانی پێشتردا هاتووە و بە جۆرێک بەرهەم و لێکەوتەی ئەوانە؛ بەڵام ئەگەر بمانەوێت هەودای ئەو تەزبێحە بناسێنین و شیی بکەینەوە، بێگومان ئەو هەودایە شتێک نییە جگە لە کوردایەتی و مافی چارەی خۆنووسین کە کورد بەردەوام بە دوایەوە بووە و لە هەر مێژووی پتر لە سەد ساڵی ڕابردوودا، بە جۆرێک حەولی داوە بەو ئامانجەی خۆی بگات؛ بەڵام هەر جارێک بە کۆمەڵێک هۆکار نەیتوانیوە. بەگشتی دەتوانین ئەو مێژووە لە دوو ڕەهەندی چالاکیی چەکداری و فەرهەنگییەوە لێک بدەینەوە.

یەکەم: پێشینەی خەباتی چەکداری و حیزبایەتی

نووسەر لە زمانی گێڕەوەر و چەندین کەسایەتیی تری ناو ڕۆمانەکەوە هەوڵ دەدات پێشینەی شۆڕشەکانی پێشتر لە کۆمار کە لەو ڕووداوەدا شوێنەوار و ئاسەواریان دیار و بەرچاوە بگێڕێتەوە. هەر لە سەرەتای ڕۆمانەکەدا گێڕەوەری ڕۆمانەکە باسی لەدایکبوون و منداڵیی خۆی دەکات کە “لە ژوورێکی ڕووتەندا کە قوڕئانێک و تفەنگێک بە دیوارەوەیە” و هێمای شەڕ و خەبات و ئایینباوەڕیی ئەو کۆمەڵگەیەن، لەدایک بووە و بە جۆرێک دەیەوێت پێمان بڵێت لەو بنەماڵە و کۆمەڵگەیەدا خەباتگێڕی و ئایینباوەڕی، شان بە شانی یەک دەئاژوێن و هاندەر و ئامرازی گەشتن بە ئازادین.

یەکەم چیرۆکی خەباتی چەکداری کە لە ڕۆمانەکەدا باسی دەکرێت، بابی بادین، واتە یۆنس، تێیدا بەشدارە و لە بەرەی شەڕ لەگەڵ عوسمانییەکان بووە و “شەڕی گاوران [واتە ئەرمەنییەکان]ـی کردووە. (هەمان: 70) لەو ڕووداوەدا خەڵکی کورد لەلایەن دەسەڵاتی عوسمانییەوە فریو دەدرێن تاکوو بەشداری شەڕی ئەرمەنییەکان بن. (هەمان: 130) هەڵبەت لەو شەڕەدایە کە لەگەڵ ئەنتڕانیکی ئەرمەنی، بابی هامێست و باپیری بادین، ئاشنا دەبێت و ئەنتڕانیک لەو شەڕەدایە کە هاوڕێ لەگەڵ ئەرمەنی و ڕووسەکان، خەڵکی کورد دەکوژێت. (هەمان: 68) هەر لەو شەڕەدایە کە قوتووی تووتنێک دەدات بە یۆنس و وەک ڕەمزێک لە درێژاییی ئەو ڕۆمانەدا باسی لێ دەکرێت و بە جۆرێک هەودای گرێدەری هەموو قۆناغەکانی ژیانی بادینە. (هەمان: 71) لەو شەڕەدا ئەنوەر پاشای عوسمانی تێک دەشکێت و هامێست و بابی لێک هەڵدەبڕێن و تا هەتایە ئەنتڕانیک، هامێست نابینێتەوە. (هەمان: 72 ـ 74) یەکێکی تر لەو سەرهەڵدانە چەکدارییانەی باسی دەکرێت، شۆڕشەکەی شێخ مەحموودە کە لەلایەن ئینگلیزەکانەوە تێک دەشکێندرێت و بابی بادین، یۆنسیش هەر لەو شەڕەدایە کە دەکوژرێت. (هەمان: 130) ئەو سەرهەڵدانانە بە شێوەی ناڕاستەوخۆ کاریگەرییان لە ڕەوتی ئێستاکەی کۆماردا بووە و وەک ژێدەری ئەو ڕووداوە هەژمار دەکرێن.

هەروەها باسی سەرهەڵدانی شابان ئاغا دژی ئینگلیزییەکان دەکات کە “خەڵکی بەرواری باڵا، دۆسکی، سندی و کۆلی لە بەرانبەر ئینگلیز و جاشەکانیان کە زۆربەیان لە هۆزەکانی تیاری، باز، جێلۆ و تخووما بوون، ڕاوەستان.” (هەمان: 21) سەرهەڵدانەکەی سەید ڕەزا لە دێرسیم و سەرکوتی دڕندانەی لەلایەن دەسەڵاتی دڕندەی تورکییەوە شی دەکرێتەوە. (هەمان: 47) بەم جۆرە ئەو برینەی مێژووی کوردیش وەکوو پێشینەیەک بۆ ڕەوتی مێژووییی کۆمار دەخرێتە ڕوو و خەنە وەک هێمای خوێنی ڕژاوی دێرسیم لە بیر و وتەکانی حوسێن دێرسیمیدا ڕەنگ دەداتەوە لە ئەندێشەی بادین و کەسانی تردا کاریگەر دەبێت. حوسێن دێرسیمی بە یادەوەریی ئەو کارەساتەی بەسەر دێرسیمدا هاتووە تووشی تێکچوون هاتووە و بەردەوام مەی دەخواتەوە و دەڵێت: “بلا بۆنی مەی بڵاو بێتەوە! خەنە منی کوشت!” (مژاباد، ل: 49)

یەکێکی تر لەو ڕەوتە کاریگەرانەی کە شوێندانەرییەکی زۆریان لەسەر کۆمار هەبووە، ڕەوتی بارزانی بووە کە پێشتر لە باشوور لەگەڵ دەسەڵاتی عێڕاق شەڕ دەکات و سەرکەوتنی زۆریش بەدەست دێنێت، بەڵام بەهۆی خەیانەتی هەندێک لە عەشیرەتەکان، وەک سوورچی و زێبارییەکان، ناچار بە پاشەکشە دەبێت. (هەمان: 232ـ233) جیا لەوەش، مەسەلەی سمایل ئاغای سمکۆ و سەرهەڵدانەکەشی بە دوو جۆر کاریگەرییان لەسەر کۆمار باس کراوە: یەکیان ئەوەی بەشێک لە چەکدار و هێزە شکاکییە نیشتمانپەروەرەکان دێنە کۆمارەوە و پشتیوانیی لێ دەکەن و دووەمیش ئەوەی خەڵک بەهۆی تاڵانکرانی موکریان بەدەست هێزەکانی سمکۆوە قین و بوغزیان هێشتا لە دڵدا ماوە و لێیان تووڕەن. (هەمان: 266) هەڵبەت باس لە کۆماری ئاڕاڕات و خۆیبوونیش لە ڕێگەی موژدەوە دەکرێت کە یەکێک لە کەسایەتییە گرنگ و بەرچاوەکانی ناو ڕۆمانەکەیە و وەک کچی زولفۆی جەلالی دەناسێندرێت. (هەمان: 96 و 98)

جیا لەوانەش باسی ئەو حیزب و بەرە سیاسییانەش دەکرێت کە کاریگەریی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆیان لە پێکهاتنی کۆماردا هەیە: وەک حیزبی هیوا بە سەرۆکایەتیی ڕەفیق حیلمی (هەمان: 89 و 101) و پێوەندیی ئەو حیزبە لەگەڵ ژ.ک (هەمان: 107). ئەو حیزبە دوو باڵی زۆر دوور لە یەکی هەیە کە دوای لێکهەڵوەشانی دەستەیەکیان دەچنە نێو چەپە کۆمۆنیستەکانەوە و دەستەی دواتریش دەچنە نێو بەرەی بارزانییەوە کە بادین یەکێک لەوانە. (هەمان: 162ـ163) تەنانەت لە ڕۆژاواشەوە کەسێکی وەک قەدری بەگ، کوڕی جەمیل پاشا، دێت و هەوڵ دەدات یارمەتیی کۆمار بدات. (هەمان: 296)

دووەم: پێشینەی فەرهەنگی

بابەتی دووەم سەبارەت بە پێشینەی کۆمار کە پێویستە ئاماژەی پێ بکریت و لەو ڕۆمانەدا خراوەتە بەر چاو، پێشینەی فەرهەنگییە کە لێرەدا باسیان دەکرێت. نموونەیەک لەو کارانە، ئەو ڕۆژنامە و گۆڤارە کوردییانەن کە بە جۆرێک داڕێژەری ژێرخانی فکریی دامەزرێنەرانی کۆمار و بەشدارانی ئەوی دابین کردبوو و هەستی نیشتمانپەروەری و کوردایەتیی لە ناخیاندا چاندبوو. دوو نموونە لەو گۆڤار و ڕۆژنامانە کوردییانەی لەو ڕۆمانەدا ناویان هاتووە بریتین لە ڕۆژنامەی ژین (یان ژیان) کە یەکەم ڕۆژنامەیەکە گێڕەوەری ڕۆمانەکە تێیدا بەشداری دەکات و بە سەرپەرشتیی نووری ئەمین لە سلێمانی دەردەکرێت (هەمان: 51) و دووەمیش گۆڤاری هاوار بە سەرپەرشتیی جەلادەت بەدرخان کە بە کرمانجی بڵاو دەبێتەوە (هەمان: 194).

جیا لەوەش لەوەتا ڕادیۆ پەیدا بووە کەسێکی وەک زەبیحی ڕادیۆکەی دەباتە قاوەخانە و شوێنە گشتییەکان و خەڵک لە ڕەوش و هەلومەرجی سیاسیی دنیا ئاگادار دەکاتەوە. (هەمان: 175) هەروەها لە خودی مهاباد کاری شانۆگێڕی کراوە و تەنانەت کۆنسێرتیش بەڕێوە دەچێت. (هەمان: 181) تەنانەت هونەری خۆشنووسییش لە شاردا هەیە و کەسێکی وەک میرزا ئەحمەد ئیسماعیل زادە خەریکی ئەو هونەرەیە. (هەمان: 246) ئەمانە سەرجەم دەریدەخەن لە باری فەرهەنگییشەوە خەڵکی کوردستان تا ڕادەیەک ئاگادار و وشیار بوونەتەوە و دەیانەوێت لەگەڵ دنیای نوێدا خۆیان ڕێک بخەن.

لە باری ئایینی و نەتەوایەتیشەوە، کەشی یەکترقبووڵکردن تا ڕادەیەکی باش لە شار و ناوچەدا هەیە و خەڵکەکە ئاستی فەرهەنگییان هەر لەپێش کۆماریشدا ئەوەندە چووەتە سەرێ کە بوونی ئەرمەنی و جوولەکە و ئازەری و زۆر خەڵکانی تر لەناو خۆیاندا قبووڵ دەکەن کە ئەو بابەتە دوای پێکهاتنی کۆمار زۆر بەرچاوتریش دەبێتەوە و لەو ڕۆمانەدا لە زۆر جێدا ئاماژەی پێ دەکرێت. بەگشتی خوێندنەوەی ئایینیی کوردانیش لە ئایینی ئیسلام، خوێندنەوەیەکی نەرم و نیانە و زۆرتر داکۆکی لەسەر دەستنەبردن بۆ کوشتن دەکرێت. (هەمان: 71)

هەڵبەت ڕۆمانەکە ئاماژەی بە سیستەمی ئاغا و ڕەعیەتی یان سەردەست و بندەست لە ڕابردووی کۆمەڵگەی کوردەواریدا نەکردووە و ئەو ڕووداوە مێژوویییە هیچ پێوەندییەکی بە ناوەرۆکی دووفاقی و دووجەمسەریی کۆمەڵگەی تێدا نیشان نەدراوە. واتە ڕۆماننووس نەهاتووە پیشانی بدات کە ڕوودانی ڕووداوی کۆمار، یان بەردەوامبوون و نەبوونی، یاخود دژبەریکردنی لەلایەن هەندێک چین و توێژی کۆمەڵگەوە، پێوەندییەکی بە فەرهەنگی کۆمەڵگە و جیاوازیی چینایەتی و هەڵسوکەوتی سەردەست و بندەست هەیە یان نا. بە واتایەکی تر، ڕۆمان تەنیا پەرژاوەتە بواری سیاسیی تۆخ و ئەو بوارەی وەک دوڕگەیەک داناوە بەبێ پێوەندی لەگەڵ بواری ئابووری و چینایەتی و فەرهەنگی ئاغا و ڕەعیەتی و هتد. بەم جۆرە ئێمە لەو ڕۆمانەدا بە زەحمەت دەتوانین وێنەیەکی دروست و گشتیمان سەبارەت بەو کەشی ناسیاسیی کۆمەڵگە لە مێشکدا بۆ چی بێت.

6ـ2ـ2 پەڕتەوازەییی خەباتی کوردان

یەکێکی تر لەو چەمکانەی لەو ڕۆمانەدا زۆری ئاماژە پێ کراوە، پەڕتەوازەبوونی کوردان و یەکنەگرتنیانە. نووسەر لە چەندین شوێنی ڕۆمانەکەدا باس لە دۆخی پەڕتەوازەی کوردان دەکات و دەڵێت “دەنگی کوردان بە یەکتر ناگات” (هەمان: 99 و 138) و ناوچەکانی کوردان دەڵێی دوڕگەن و لە یەک پچڕاون و لە دەریایەکدان و دەستیان بە یەک ناگات (هەمان: 140) بەم جۆرە نووسەر لەگەڵ دۆخی کۆمەڵایەتی و سیاسیی کورد ئاشنامان دەکات و لەو ڕێیەوە دەزانین کە هەستی یەکێتی و یەکگرتن لەناو کۆمەڵگەدا هەرگیز بەقەد لێکدابڕان و پەڕتەوازەبوون بەهێز نەبووە. ئەو دۆخە بەتایبەت لەگەڵ هۆکارەکانی تری لاوازبوونی کۆمار، وردەوردە گشتگیرتر دەبێت و بۆ نموونە شکاکەکان چەکدارەکانی خۆیان لە شار دەکێشنە دەر و تەنانەت بە دامەزراندنی شەڕ لەگەڵ ئازەرییەکانی خۆی و ماکۆ، دەردیسەرێکی زیاتریش بۆ کۆمار و پێشەوا دەخوڵقێنن. (هەمان: 307 و 308 و 245)

6ـ2ـ3 خەیانەتی ناوخۆیی و دەرەکی

چەمکی خەیانەتی ناوخۆیی لەو ڕۆمانەدا زۆر بەرچاوە و بەڕوونی و فرەیی باسی لێ کراوە. لە خەیانەتی ژاڵە و عادیلەی دایکییەوە بگرە کە دەبنە سیخوڕی ئینگلیزییەکان (هەمان: 85ـ86) تاکوو خەیانەتی عەشیرەتەکان (هەمان: 230 و 216 و…). لە ڕاستیدا لەو ڕۆمانەدا بە ڕێژەیەکی زۆر ناوی عەشیرەت و خێڵەکان هاتووە کە خەیانەتیان بە ئامانجی نەتەوەیی کردووە و یان لەگەڵ دەسەڵاتە دەرەکییەکان دەستیان تێکەڵ کردووە، یان لە جەنگەی پێویستی و شەڕدا پشتی یەکتریان بەرداوە و وەدوای بەرژەوەندیی خێڵەکیی خۆیان کەوتوون.

سەبارەت بە خەیانەتی دەرەکییش، خەیانەتی ڕووسی و ئینگلیزی و عوسمانییەکان پتر لە هەمووان باس کراوە و ئاماژە بەوە کراوە کە ئەو وڵاتانە بۆ پاراستنی بەرژەوەندیی خۆیان هەمیشە کوردانیان کردووەتە قوربانی و هیچ بنەمایەکی ڕەوشتییان پەیڕەو نەکردووە. (هەمان: 68 و72 و 128 و…)

ئەوەی لە خوێندنەوەی ئەو خەیانەتانەدا زۆر گرنگە ئەمەیە کە دەریدەخات ڕەوش و هەلومەرجی جیهانی ئەو سەردەمە و کوردستان چۆن بووە و چۆناوچۆن ئەو تایبەتمەندییە مێژوویییانەی ئەوکات لە باری سیاسی و کۆمەڵایەتییەوە بوونەتە زەمینەیەک بۆ سەرهەڵدان و ڕووخانی کۆمار و بێهیوابوونی کورد لەو سەردەمەدا. بەتایبەت ئەوەی کە دەردەکەوێت ئەو هەلومەرجەی بۆ کورد ڕەخسابوو، تەنیا بەهۆی بۆشایییەکی مێژوویی دەسەڵات بووە و زلهێزەکان هەرگیز مەبەستیان ئەوە نەبووە کە دەسەڵاتێکی سەقامگیر و هەمیشەیی بۆ کوردان دامەزرێنن یان ئەوەی پشتیوانیی لێ بکەن، بەڵکوو تەنیا بەدوای بەرژەوەندیی خۆیانەوە بوونە و کوردیان وەک کارتێک بۆ گەیشتن بەو ئامانجەی خۆیان بەکار هێناوە.

سەبارەت بە ناوخۆی کوردستانیش، لە ڕاستیدا ئەو پەڕتەوازەیی و یەکنەبوونە، بە شێوەی زەمینەیی و مێژوویی زۆر بەجوانی خراوەتە ڕوو و دەرکەوتووە کە کورد هەر لەناو خۆشیدا بەهۆی فرەڕەنگی و هەلپەرستیی دەسەڵاتداران و تەنانەت خەڵکانیشییەوە، قەت نەیتوانیوە ویستێکی گشتگیر و ڕیشەیی بۆ بەنەتەوەبوون و دەسەڵاتداری پێک بێنێت و هەر ئەوەش تۆوی خەیانەتی لە نێودا چاندووە و گەشەی پێ داوە.

6ـ2ـ4 ڕەوشی ژیانی ئاسایی و کۆمەڵایەتیی خەڵک

لەو ڕۆمانەدا بۆ ئەوەی خوێنەر لەگەڵ ژیانی ئاساییی خەڵک ئاشنا بێت و کەش و هەوا و شوێن و جوغڕافیای ئەو ناوچەیەی بێتە بەر چاو و لەگەڵ کات و شوێن و شێوازی ژیانیان ئاشنا بێت، لە زۆر جێگەدا هاتووەتە ناو شار و چایخانەکان و مەدرەسە و مزگەوت و مەیخانە و تەنانەت سۆزانیخانەکانیشەوە. هەرچەند لە بەرامبەر باسی ڕەوشی سیاسی و سەربازیی ئەو سەردەمە، بەگشتی ئەو باسانە ڕێژەیەکی کەمتریان هەیە و چوونی کامێرای ڕۆمان بۆ ناو ئەو شوێنانە، تەنیا بۆ نواندنەوەی ئەمری سیاسەتە لە ناویاندا، نەک وێناکردنی ڕەوشی ژیانی ئاساییی خەڵک و لێکدژییە نهێنییەکانی ناو کۆمەڵگە. بۆ نموونە باس لە دووکان و بازاڕ و قەیسەرییەکان دەکرێت و پیرە پیاوێکی گوریسفرۆش کە بەردەوام بە تانە و تەشەرەوە باسی سیاسەت دەکات (هەمان: 65 و 156)، بەڕێوەچوونی کۆنسێرتی ماملێ لە شاردا (هەمان: 92) کە سیاسەتوانان و سەردەستان تێیدا بەشدار دەبن و ئەنجامی ئەویش هەر سیاسییە و موژدە لەکار دەردەکرێت، شوێنی شارەکە و کێو و شاخ و باغەکانی قەراغ شار و تەنانەت ڕوودانی لافاوێک لە گەڕەکی خڕێی مهاباد (هەمان: 113) کە ئەویش گرێ دەدرێتەوە بە ڕابردووی موژدە و سیاسەتی شکاکەکان لە ناوچەدا و هاتنیان بۆ مهاباد. دووکانی وێنەگرییەکەی باپیرە و مەیخانەکەی ئاگۆپی ئەرمەنی و گوریسفرۆشەکە کە هەموو لەپەنای یەکترن ئەوانیش بوونەتە شوێنی لێکدانەوە و شرۆڤەی بابەتی سیاسی و خەبەرێک لە ڕەوشی ئابووری و فەرهەنگی و کۆمەڵایەتی نییە و تەنانەت یەک جیگەش باس لە ڕەوشی ئەو کەمینە زمانی و ئایینییانە لە کۆمەڵگەدا ناکرێت (هەمان: 156) باس سادەدڵیی خەڵک لە بەدیلگیرانی چەند سەربازی عەجەم دەکرێت و لێرەشدا خەبەرێک لە بنەما و هۆکارەکەی نییە. (هەمان: 157) هەڵبەت دامەزرانی یەکێتیی ژنانی دیموکڕات بە بەشداریی ئەندامانی بنەماڵەی قازییەوە، وەک نموونەیەک لە بەشداریی ئەرێنیی ژنان لەو ڕووداوە مێژوویییەدا، باس دەکرێت. (هەمان: 172) جیا لەمانەش باوەڕە خوڕافییەکانی خەڵک و چوونیان بۆ سەر چاک و پیران (هەمان: 170 و 171) ناو و ناوبانگی مەلاکان لە شاردا کە هەر کامەی بۆ بابەتێک دەناسرێن و خەڵک ئاگادارنە هەڵسوکەوتی ئەوانی لەبەر چاوە (هەمان: 172 ـ 173)، سوڵتانی جوو وەک کەسایەتیی جۆرەکیی هەبوونی جووەکان و گەڕەکی ئەوان لە شاردا (هەمان: 180)، بویوک ئاغای خانباغی وەک یەکێک لەو ئازەرییانەی لە مهاباددا دەژیت و هاوکات خەریکی دەلاکی و شانوگێڕییە (هەمان: 190) چەند نموونەیەکی ترن لە باسی فەرهەنگ و ژیانی خەڵکی ناو ئەو کۆمەڵگەیە.

لەولاشەوە دوای ماوەیەک کە لە کۆمار تێ پەڕیوە باس لە وەڕەزبوونی گوندییەکان لە بارزانییەکان دەکرێت کە هۆکارەکەشی ئەوەیە ماوەیەکی زۆرە بەخێویان دەکەن و ئەو بابەتە بە جۆرێک کەشی ناڕەزایەتیی خستووەتە ناو گوندەکانەوە و سەرۆک خێڵەکانیش لەو بارەیەوە تینیان دەدەن (هەمان: 216). هەروەها باس لە باونەبوونی خویندنەوە و نووسین و تەنانەت گوێگرتن لە هەواڵیش بە زمانی کوردی دەکرێت و دەگوترێت کە خەڵکی پێیان وایە زمانی خۆیان تەنیا زمانی کڕین و فرۆشتنە، نەک گوێگرتن لە هەواڵ (هەمان: 221). جیا لەوەش باس لە عادەتی خەڵک دەکرێت کە کاتی ڕەمەزانان و گەرما، دەچوونە باغ و باغاتە فێنکەکانی ناو شار و قەراغ شار (هەمان: 262) و ئەوەی کە لە کۆتایییەکاندا، هەموو خەڵکی مهاباد و تەنانەت خودی مەناف کەریمی، وەزیری پەروەردەش چاوەڕێی ڕووخان و هەرەسهێنانی کۆمار بوون. (هەمان: 303)

جیا لەمانەش باس لە کەشی قاوەخانەکانی ناو شار و هەڵسوکەوتی خەڵکی ئاسایی لەگەڵ یەکتر و گۆرانیی سەید عەلی ئەسغەر و بانگی مزگەوتی عەباس ئاغا و تەنانەت هەڵسوکەوت و ڕوانگەی خەڵکی گوندیی ئەوکات سەبارەت بە بوونی مەیخانە و ئەرمەنییەکان لە شاردا و هەروەها سۆزانیخانەی جوولەکەکان و کۆڵانە تەنگەبەرەکان و باغ و دارستان و بەگشتی هەموو دیاردەکانی شار دێنێتە ئاراوە. جیا لەوانەش شوێن و پێگە و هەڵسوکەوتی شاعیرانی بەناوبانگی وەک هێمن و هەژار و کەسانی لەو چەشنەش ئاوێتەی گێڕانەوەکەی دەکات تاکوو خوێنەر بتوانێت وێنەیەکی گشتی و زیندوو لە شار بێنێتە بەر چاوی.

“هەتا مردن وەکوو بەندە لە خزمەت خاکی کوردستان

حەیاتی خۆی فیدا کا بۆ هەموو ئەمرێک و فەرمانی

ئەم سترانە وەکوو چەمێکی بەقەڵبەزە لە گڕامافۆنی چایخانەکەوە دەنگی دەدایەوە” (هەمان: 26)

“ئەوە پێشوولەی مەهابادن پێیانەوە داویت. چەمی سابڵاخ کانگای پێشوولانە بادین. تۆش ئەوە دەزانی کاتێک با دەوەستێ پێشوولە هار دەبن.” (هەمان: 24)

“قوتابیی خوێندنگە سەرەتایییەکان وەکوو ئەو کارانەی لە لەوەڕاندن دێنەوە بە هەڵبەز و دابەزەوە لە دەرگاکان دەهاتنەوە. ئاڵای ڕەنگین لەسەر بانی ماڵان بە شنەبا دەلەرانەوە. بە درێژاییی شەقامی شاپوور و شەقامی پەهلەوی بزاوێکی گەرموگوڕ هەبوو:

چایخانەکان تژین، چەند گەنجێک لە دەوری مێزێک ڕۆنیشتوون. ڕۆژنامەی کوردستان لە دەستی یەکێکیاندایە…” (هەمان: 30)

“باوکێک دەستی کوڕیژگەکەی گرتووە و دەیباتە سەرتاشخانە، یەکێکی تر لەگەڵ کوڕەگەی دەچنە لای بەرگدوورێک. زۆر کەس بە بەردەم مەیخانەکەی ئاگۆپدا تێ دەپەڕن. لەژێر چاوەوە دەڕواننە شووشەی مشت لە شۆڕش و شێتبوون. ڕووی خۆیان گرژ دەکەن و خێراتر دەڕۆن. سوارێکی لەخۆڕازی بە مەیدانی چوارچرادا تێ دەپەڕێت. قرمەقرمی سمی ئەسپەکەی، ڕانک و چۆغەکەی، ڕیشۆی مشکییەکەی سەری داوەریون. سمێڵە بادراوەکانی دەبریقێنەوە. هەمووان دەڵێن ئەوە کوڕی ئاغایەکە. گوندییەک و کەرەکەی سەیری شووشەی مەیخانەکە دەکەن. گوندییەکە ڕووی خۆی گرژ دەکات و لێوەکانی بە گوتنی پەیڤی نادیار دەجووڵێنێت، نا پەیڤەکانی دەبیسترێن، ئەو دەڵێ: ئەستەغفیڕوڵڵا. پانیە قەڵشیوەکانی هەر دوو پێی لەبن سکی کەرە ڕەبەنەکەی دەدات و هەیدێێێێی دەڕوات.” (هەمان: 31)

ڕەنگە ئەوە تەنیا شوێنێکی ڕۆمانەکە بێت کە بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ باسی جیاوازیی چینایەتیی ئەو کۆمەڵگەیە دەکرێت و لەلایەک گوندییەک بە پانیەی قەڵەشیوییەوە سواری کەرەکەیەتی و لەو لاشەوە سوارێک کە وا دیارە کوڕە ئاغایە، بە قەڵافەتێکەوە سواری ئەسپەکەی بووە بە جلێکی مەڕبووت و پاک و خاوێن و بە قرمەقرمی سمی ئەسپەکەیەوە بە ناوشاردا تێ دەپەڕێت. دەنا لە هیچ شوێنێکی تری ڕۆمانەکە گیڕانەوە و وێناکردنی ئەو جیاوازییانە نایەنە بەر قەڵەمی نووسەر و هیچ باسێکیان لێ ناکرێت.

نووسەر بۆ ناساندنی ئەو کۆمەڵگەیە چەند کەسایەتیی جۆرەکیی مامناوەند دەخوڵقێنێت، وەک گوریسفرۆش و چایچی و کابرای گوندی و کوڕەکەی و کوڕە ئاغا و مەیخانەچی و هتد، بەڵام هیچ حەوڵێک بۆ سیاسەتسڕینەوە لە گێڕانەوەکەیدا ناکات و ڕۆمانەکەی کەشێکی تەواو سیاسیی هەیە. هەروەها لە زمانی تەوسیفی تا ڕادەیەک شاعیرانەش بۆ وێنا کردنی کەش و هەوای شار کەڵک وەردەگرێت تاکوو ئەو هەستە هەم زیندووتر بێت و هەم باری هونەریی کارەکەی بەهێزتر بکاتەوە:

“نووسیبووم کە ژیانی من لە مەهاباد وەک ئەوە وایە لەنێو ڕۆمانێکدا بژیم. زۆر ڕووداوی سەیر دەقەومێن کە تەنیا لەنێو چیرۆکەکاندا هەن. دوێنێ ئێوارە چوومە ماڵی باپیرەم لە گەڕەکی ئەرمەنییەکان. ئاگۆپی مەیفرۆش گۆرانیی دەگوت…” (هەمان: 123)

“ڕۆژێکی خۆش بوو کە خۆی لەنێو بەهارێکەوە دزیبووەوە، هاتبووە شەردانی ئەو شوباتە ساردە. بەفر کلوو کلوو لەسەر چیای خەزا، قوڵقداغ، چیای مەجید وەکوو بیرەوەرییەکانی من دەردەکەوتن. چەند خونچەیەکی گوڵی هاڵەکۆک سەری خۆیان لەژێر بەفری توواوە دەرهێنابوو، مزگێنیی بەهاریان دەدا.” (هەمان: 30)

ئەمانەش نممونەیەکن لە تەوسیفی کەش و هەوا و ژینگەی شار کە نووسەر لەو ڕێیەوە شوێنی ڕووداوەکەمان بۆ وێنا دەکات.

6ـ2ـ5 خۆشەویستی و ئەوینداری

نووسەر بۆ ئەوەی گێڕانەوەیەکی هاوتەریب لەگەڵ ڕەوتی کۆمار و ساواکوژکران و بێهیوایییەکەی بخاتە ڕوو و هەروەها ئەو مێژووەمان زیاتر وەک گێڕانەوەیەکی واقعی پێ نیشان بدات و چەمکی ئەوینداریش لە ژیانی ئاساییدا بگونجێنێت، چەند چیرۆکی ئەویندارییشی ناوئاخنی ڕۆمانەکەی کردووە. ئەو سێ چیرۆکی ئەوینداریی بادینی خزاندووەتە ناو داستانەوە کە بریتین لە خۆشەویستیی کچە پوورە بێناوەکەی بادین کە سەردەمی مێرمنداڵی، ئەوینداری بووە، چیرۆکی خۆشەویستیی ژاڵە کە دواتر بە سۆزانی و سیخوڕی ئینگلیزییەکان دەردەچێت و دواتریش، خۆشەویستیی موژدە کە وەک ئەوانی تر، ئەمیش بە تراژێدی و بێهیوایی کۆتاییی پێ دێت. ئەو سێ کەسەش هەر کامیان نوێنەری جۆرەکیی بەشێک لە کۆمەڵگەن بۆ ئەوەی گێڕانەوەکە دەوڵەمندتر و گشتگیرتر بکەنەوە: کچە پوورەکەی کە دواتر بە خوشکی شیریی بادین دەردەچێت، نوێنەری جۆرەکیی خۆشەویستیی کرچوکاڵی مێرمنداڵییە کە بە پیلانی داپیرە لێی دادەبڕێت. ئەو بابەتە کاریگەرییەکی زۆری لەسەر داهاتووی بادین دەبێت و ماڵ و وڵاتی خۆی بەجێ بێڵێت و پەڕیوەی هەندەران بێت. ژاڵە کە لەو ڕۆمانەدا کچی عادیلە خانم ناوێکە، ئاماژەیە بە عادیلە خانمی جاف، کە لێرەدا وەک سۆزانی و سیخوڕ و فریوخواردووی ئینگلیزییەکان وێنا دەکرێت و هەر ئەمە کە هەموو هیواکانی بادین بە بادا دەدات و وەک نموونەی فریوخواردووەکانی ئینگلیزە لە ڕەوتی خەباتی کوردیدا.

سێیەم خۆشەویستی بادینیش، موژدەیە کە مامۆستای خوێندنگایە ئێستا خۆشەویستی بادینە. نووسەر بۆ ئەوەی جۆرەکیبوونی ئەو کەسایەتییانە دەربخات، هیچ تایبەتمەندییەکی تاکەکەسیی ئەوتۆیان بۆ دروست ناکات تاکوو بکرێت هەموو کەسێکی لەو جۆرە و لەو بیروباوەڕە لە جێیدا دابنرێت و بگونجێت. موژدەش لە کرمانجە جەلالییەکانی بەشدار لە ڕەوتی کۆمارە کە بەهۆی هەندێک ڕووداوەوە پەڕیوەی مهاباد بووە و بە جۆرێک نموونەی بیروبۆچوون و خەڵکانی خۆیەتی و لەو ڕووداوە مێژوویییەدا دەور دەگێڕێت. خۆشەویستیی موژدەش بۆ بادین بە تڕاژێدی کۆتاییی پێ دێت و دواتر موژدە شوو بە هاوڕێکەی بادین، واتە کەریمی شکاک دەکات و بەم جۆرە هەم ئەو هیوایەش بە بێهیوایی تەواو دەبێت و هەم خەیانەتی هاوڕێکەی پێی ئاشکرا دەبێت. خۆشەویستییەکی تر کە لەو ڕۆمانەدا ئاماژەی پێ دەکرێت، خۆشەویستیی یۆنس و هامێستە کە لە سەرەتای ڕۆمانەکەدا دەگێڕدرێتەوە و ئەویش بە لەدایکبوونی بادین تەواو دەبێت و یۆنس لە بەرەی شەڕ و هامێستیش بەهۆی “خوێنڕژانی زۆری کاتی منداڵبوونەوە” لە یەک کاتدا کۆتایی بە ژیانیان دێت و بەگشتی هیچ خۆشەویستییەکی ئەو ڕۆمانە بە ئاکام و ئەنجامێکی شیرین و خۆش ناگات و نووسەریش بەئەنقەست بەو کارە ویستوویەتی بێئاکامیی کۆمار و ژیانی قارەمانەکانی لێک بکاڵێنەوە و تێکەڵ بن.

6ـ2ـ6 دۆخی ژێئۆپۆلێتیکی ناوچە

نووسەر بە هێنانی کەسایەتییەکی هێمایین و جۆرەکیی وەک ئەمیراڵ ئاغا، نیشانی داوە لەو سەردەمەشدا کەسانێک هەبوون کە پێیان وا بووە دامەزراندنی وڵات بەبێ دەستڕاگەیشتن بە دەریا ئیمکانی نییە و کوردستان بۆ ئەوەی بتوانێت بمێنێتەوە و سەر بگرێت، پێویستە هەم قەوارەکەی زۆر بەرینتر لەو ناوچە بچووکە بکاتەوە و هەم دەستی بە ئاوە ئازادەکان بگات. “ـ دەریا، کۆمار بەبێ دەریا هیچە!… من ئەمیراڵ ئاغا، لەسەر بۆچوونی خۆم سوورم. ئەگەر ئێوە مەهاباد نەگەیەننە کەناری دەریایەک، یاخود دەریایەک لە کۆمار ساز نەکەن، دەڕووخێ!” (هەمان: 25)

نووسەر دەیەوێت ئەو ڕاستییە بخاتە ڕوو کە هەر لە کۆمەڵگەی ئەوکاتی مەهاباد و کوردستانیشدا کەسانێک هەبوون کە سەرنجی دۆخی ژێئۆپۆلێتیکی کوردستانیان دەدا و ئاگادار بوون لەوەی کە ناکرێت پشت بە وڵاتانی زلهێز ببەسترێت، بەڵکوو دەبێت بازنەی دەسەڵاتی کۆماری کوردستان ئەوەندە بتەنرێتەوە کە بگاتە دەریا و لە گەمارۆی وڵاتانی دەوروبەر بێتە دەر. بەم جۆرە ئەمیڕاڵ ئاغا وەک زمانحاڵی ئەو بیرۆکەیە لەو ڕۆمانەدا دەور دەگێڕێت.

7ـ ڕاڤەی کۆتایی:

دوای باسکردنی هەموو وتەزاکان و چەمکە گرینگەکانی ئەو ڕۆمانە و هێنانەوەی نموونەکان و شیکردنەوەیان، پێویستە بڵێین کاتێک ئەو وێنەی گشتییە لەبەر چاومان دادەنێین دەردەکەوێت کە نووسەر تا ڕادەیەکی زۆر توانیویەتی دۆخی کۆمەڵایەتی و سیاسی و فەرهەنگیی ئەو سەردەمە، پێشینەی سیاسی و فەرهەنگیی ئەو ڕەوتە، دەوری کەسایەتییە بەرچاوەکان لەو ڕووداوە مێژوویییە، دۆخی ژێئۆپۆلێتیکی ناوچەکە، ڕەوتی سیاسیی جیهان و ناوچە و زۆر بابەتی تر بەجوانی ناوئاخنی گێڕانەوەکەی بکات و بەبێ ئەوەی ئوستوورەسازییەک لە کەسایەتییە سیاسییە سەرەکییەکان بکات، یان ئەوەی بیانکاتە تەوەری گێڕانەوە، گێڕانەوەیەکی گشتگیر و هەمەلایەنە لە مێژووی کۆمەڵایەتی و سیاسیی ئەو ڕووداوە بدات بە دەستەوە و خوێنەر بەجوانی بباتە کەش و هەوای ئەو سەردەمەوە، هەرچەند بەگشتی کەش و هەوای سیاسی بەسەر گێڕانەوەکەدا زاڵە، بەڵام نووسەر بە تەوسیفی جوانی فەزای سروشتی و ئینسانیی شار و بۆنە فەرهەنگییەکان و لایەنە کۆمەڵایەتی و ئایینییە جۆراوجۆرەکانی شار و هەوێنی ئەوین، وەک بابەتێکی سۆزدارانە لە ڕۆمانەکەدا، ڕۆمانێکی سەرکەوتوو بخوڵقێنێت کە بتوانێت تا ڕادەیەکی زۆر هەستی خوێنەر بجووڵێنێت و لەگەڵ خۆی ڕای کێشێت.

چەمکی بەریەککەوتن و دیالێکتیکی نێوان لایەن و ماکەکان لە چەمکە هەرە سەرەکییەکانی لووکاچ و بەگشتی مارکسیستەکانە. لەو ڕوانگەیەوە ئەگەر بڕوانینە ڕۆمانەکە ئەو چەمکە گرنگانەی ناو ڕۆمان لە ئەنجامدا توانیویەتی وێنەیەکی گشتی و تا ڕادەیەک ڕوون، لە عەینی لێڵی و مژاویبووندا، ئاراستەی خوێنەران بکات. بۆ وردەکاری، هەستی کوردایەتیی ڕیشەداری خەڵکەکە و هەلومەرجی مێژوویییەک کە لەو سەردەمەی شەڕی دووەمی جیهانیدا خوڵقابوو و بۆشایییەکی دەسەڵاتی درست کردبوو لە لایەک و خەیانەتی عەشیرەت و کەسایەتییە کوردەکان و وڵاتە بەرژەوەندیخواز و هەلپەرەستەکانیش لە لایەکی ترەوە دیالێکتیکێکیان خوڵقاندبوو کە لە بەرهەمەکەی خوڵقانی کۆمار و دواتریش هەرەسهێنانی بوو. لە ڕاستیدا لە ئاوێنەی ئەو ڕۆمانەوە تێ دەگەین کە هۆکارگەلێکی جۆراوجۆر دەستیان دابووە دەستی یەک بۆ خوڵقانی ئەو ڕووداوە مێژوویییە و وێنەیەکی چەند ڕەهەندی و گشتگیرمان دێتە بەر چاو؛ بەڵام لەو ڕۆمانەدا هێزەکانی ناو خودی کۆمەڵگاش بەریەککەوتنیان هەیە. بۆ نموونە وەفادارن بە کۆمار و خەیانەتکارانی و هەروەها خەڵکی ئاسایی و گوندی و دەسەڵاتداران کە هەموویان لێکدژیی بەرژەوەندییان هەیە و کەم تا کورتێک لە ڕۆمانەکەدا خراونەتە ڕوو. جیا لەمەش، گێڕەوەری ڕۆمانەکە تا کۆتایی لەو پرسە گرنگەشدا تێ ماوە کە ئایا خەباتی چەکداری بکات و لەو ڕێیەوە دەتوانێت بە ئامانجەکانی خۆی نەتەوەکەی بگات، یاخود وەکوو سادق بەهائەدین ئامێدی خەریکی چالاکیی فەرهەنگی بێت و لەو ڕێیەوە خەبات بە قەڵەم بکات. ئەو دووڕێیانە ڕەنگە هەر ئێستاش یەکێک لە گرنگترین پرسەکانی بەردەم چالاکوانەکانی کورد بێت و بە ئەنجامێکی ڕوون نەگەیشتبێتن. نووسەر ئەو ڕۆمانەی لە چوار بەشدا نووسیوە و بە چوار چرای وێنا کردووە. ئەو بە کەڵکوەرگرتن لە هێماگەلی جۆراوجۆر و تەنانەت هەندێک ماکی جادوویی لە گێڕانەوەکەیدا ـ وەک کەسایەتیی جادووییی ئەمیراڵ ئاغا، قوتووی تووتنەکە کە قەت تووتنی لێ نابڕێت و هەر دەگاتەوە دەستی بادین، هەڵقوڵینی خوێن لە شوێنی کوژرانی غەفوور مەحموودیان و… گێڕانەوەکەی لە ڕێئاڵیزمی تۆخ سەرتر دەبات و چێژێکی زۆر زیاتر بە خوێنەر دەبەخشێت.

سەبارەت بە گۆشەنیگای گێڕانەوەش، ڕاستە کە نووسەر لە زۆربەی ڕۆمانەکەدا لە گۆشەنیگای یەکەم کەسی تاک کەڵک وەردەگرێت، بەڵام بە کەڵکوەرگرتن لە کەسایەتیگەلێکی جۆرەکیی بەهێز و تێکەڵکردنیان لەگەڵ کەسایەتییە ڕاستەقینەکان، گێڕانەوەکەی زۆر دەوڵەمەند دەکات و لە کۆتاییی ڕۆمانەکەشدا لە لاپەڕەی 309 تا 318 ئەو یەکەم کەسە دەبێتە دووەم کەس و گێڕەوەر لە قاوغی خۆی دەردەکەوێت و باس لە خۆی دەکات، ئەنجا لەویش تێ دەپەڕێت و لە 321 تا کۆتاییی ڕۆمانەکە گێڕانەوەکە دەکاتە سێیەم کەس و بەم جۆرە دوو هێڵی گێڕانەوە، کە یەکیان چارەنووسی بادینە و یەکیشیان کۆمار، کۆتایییان پێ دێت: بادین بێسەروشوێن دەبێت و سەری خۆی هەڵدەگرێت و دەڕوات و کۆمار بە لەسێدارەدانی قازی کۆتاییی پێ دێت و هەموو چراکان کە هێمای هیوان، دەکووژێنەوە.

ئەگەر بمانەوێت بزانین چەمکی گشتێتییەک کە مەبەستی لووکاچە لەو ڕۆمانەدا تا چ ڕادەیەک دەستەبەر کراوە، پێویستە بڵێین ڕۆمانەکە توانیویەتی خوێندنەوەیەکی گشتی و چەند ڕەهەندی لە ڕووداوێکی مێژوویی لە ڕێگەی فرەهێڵیی گێڕانەوەوە بخاتە ڕوو و ڕەگ و ماکی مێژوویی لەگەڵ دۆخی ناوچەیی و نێونەتەوەییی سیاسییش بنوێنێتەوە و لەگەڵ ئەوەشدا ڕۆمان بە کەڵکوەرگرتن لە تێکنیکەکانی گیڕانەوە، وەک هێماناسی، گۆڕینی لێزانانە و ماناداری گۆشە نیگا، گێڕانەوەی چەند هێڵی، تێکەڵکردنی کەسایەتیی خەیاڵکرد و ڕاستەقینە، زیادکردنی بابەتی سۆزدارانە و ئەوین بە گێڕانەوەکە، تەوسیفگەلێکی شاعیرانە و جوان و تەنانەت ناوئاخنکردنی کۆمەڵێک شێعری تایبەت بە خۆی و تەنانەت هێنانەئارای هەندێک ماکی گێڕانەوەی جادوویی، گێڕانەوەکەی لە ڕوانگەی ئەدەبییشەوە یەکجار بەرز بکاتەوە و ڕۆمانێکی زۆر سەرکەوتوو بخوڵقێنێت. هەرچەند ڕەنگە ئەو ڕەخنانەشی لێ بگیرێت کە:

یەک: نووسەر لە نواندنەوە و گێڕانەوەی ژیانی ئاساییی خەڵکیشدا یەکجار لایەنی سیاسیی کارەکەیزەق کردووەتەوە و باری کۆمەڵایەتی و فەرهەنگییەکەی زۆر کەم نیشان داوە. واتە تەنانەت ئەو کاتەی باسی دانیشتنی ناو سۆزانیخانە و قاوەخانە و دووکانی گوریسفرۆش و وێنەگریش دەکات، بەردەوام بابەتی بەر باس، سیاسەتە و تانە و توانجی سیاسەت فڕکەی دێت.

دوو: نووسەر زۆر جار هەست دەکرێت بە زۆری دەیەوێت ڕووداوە مێژوویییەکانی پێشتر بە شێوەیەکی دەسکرد بە ڕووداوی کۆمارەوە گرێ بدات، ئەمە لە حاڵێکدایە کە بەڵگەیەکی وا لەبەر دەست نییە کە شتێکی وا بەم زەقییە لە ئارادا بووبێت.

سێ: تەوسیفی زۆر و گۆڕینی بەردەوامی تەوەرەکان و کانوونەکان، خوێنەر هەندێک تووشی سەرلێشێواوی دەکات و هەڵپەسێران و ڕاکێشانی ڕۆمان کەم دەکاتەوە و ڕەنگە زۆر کەس حەزیان لێ نەبێت بەدوای هەودای گێڕانەوەی ڕۆمانەکەدا بچن بزانن دەبێتەوە چی.

چوار: لە کەڵکوەرگرتن لە هێما لەو ڕۆمانەدا هەندێک زێدەڕۆیی کراوە و بگرە دەیان هێما لەکاردا هەیە کە ئەوەش خۆی ڕۆمانەکە ئاڵۆز دەکاتەوە و لە کاریگەریی هێماکانیش کەم دەکاتەوە.

6ـ ئەنجام

ڕۆمانی مژاباد ڕۆمانێکی مێژوویییە کە نووسەرەکەی، جان دۆست، بە زاری کورمانجی نووسیویەتی. ئەو ڕۆمانە چیرۆکی سەردەمی کۆماری کوردستان لە ڕوانگەی کەسایەتییەکی خەیاڵکردەوە دەگێڕێتەوە. ئەو ڕۆمانە بە لەبەرچاوگرتنی ڕەهەندگەلێکی جۆراوجۆر، وەک پێشینەی کۆمەڵایەتی، سیاسی، فەرهەنگی و مێژووییی ئەو ڕووداوە، دۆخی ژێئۆپۆلێتیکی ناوچەکە، دۆخی فەرهەنگی، سیاسی، زمانی و ئایینیی خەڵکی شارەکە، شێوەی ژیانی خەڵک، دەوری کەسایەتییەکان و خوڵقاندنی کەسایەتیی جۆرەکی و هێماییی سەرکەوتوو و تێکەڵکردنیان لەگەڵ کەسایەتیی ڕاستەقینە و هەروەها تەکنیکەکانی گێڕانەوەی سەرکەوتوو، وەک گۆڕینی زمانی گێڕانەوە، کەڵکوەرگرتن لە هێماگەلی جۆراوجۆر، تێکەڵکردنی خۆشەویستی و ئەوینداری لەگەڵ گێڕانەوە، تێکەڵکردنی سەرکەوتووانەی کەسایەتیگەلی ڕاستەقینە و خەیاڵکرد و زۆر تەکنیکی تر، ڕۆمانێکی سەرکەوتوو بخوڵقێنێت.

ئەگەر لە ڕوانگەی چەمکی گشتێتیی لووکاچەوە بڕوانینە ڕۆمانەکە، بێگومان چەتری ڕۆمانەکە بابەتگەلێکی یەکجار زۆری داپۆشیوە و تا ڕادەیەکی زۆر باسی هەموو ڕەهەندەکانی کردووە؛ بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا کەشی سیاسی و سەربازی بەسەر کەشی کۆمەڵایەتی و فەرهەنگیدا زاڵە و نووسەر زۆرتر داکۆکیی لەسەر دۆخی سیاسی کردووە، تاکوو ژیانی ئاساییی خەڵکانی ناو کۆمەڵگە؛ واتە ڕاستە کە نووسەر باسی ژیانی خەڵک دەکات، بەڵام ئەوەی باسی دەکرێت کەم وایە شتێک جگە لە بۆچوونی سیاسیی ئەوان بێت و زۆرتر داکۆکی لەسەر ئەو بوارە کراوە. بە زمانێکی تر، ئەگەر کۆمەڵگەی مهاباد ئەو جۆرە بووبێت کە لەو ڕۆمانەدا باس کراوە، دەتوانین بڵێین کۆمەڵگەیەکی یەکجار سیاسەتبردوو بووە کە بێگومان ناکرێت سەتاسەد وا بێت.

سەبارەت بە کەسایەتیی مامناوەندیش، کەسایەتییەکان دوو دەستەن: خەیاڵکرد و ڕاستەقینە. کەسایەتییە خەیاڵکردەکانی ئەو ڕۆمانە کەسایەتیی مامناوەند هەن، بەڵام یەکجار سیاسەتبردوون و هەموو باس و خواسی ژیانیان، مەسەلەی سیاسەت و دۆخی سیاسیی کۆمارە، دەنا بێگومان چینی مامناوەندن و ژیانی ئاساییشیان باس کراوە. سەبارەت بە کەسایەتییە ڕاستەقینەکانیش نووسەر کارێکی سەرکەوتووانەی ئەنجام داوە، بەو هۆیەی کە لە هیچ کام لە کەسایەتییەکان بوت و ئوستوورەی چێ نەکردووە و کەسی بەدوور لە ڕەخنە نەگرتووە و نەزانیوە، هەروەها زمانی سەرەکیی گێڕانەوەکەش کەسایەتییە خەیاڵکردەکانن، نەک ڕاستەقینەکان. لە دەورگێڕانی ئەوانیشدا ئێمە هەرگیز تووشی ئەو هەستە نابین کە قارەمانانێکی سەیروسەمەرە و سەروویین، بەڵکوو بەتەواوی هەست دەکەین لەگەڵ کەسانێکی ئاسایی ڕووبەڕووین کە لە ژیانی ئاساییی خۆیاندا هەڵسوکەوت دەکەن.

ئەگەر بمانەوێت شیکردنەوەکەمان بەرینە سەرتر و بزانین جان دۆست چ وێنەیەکی لە سەردەمی کۆمار خستووەتە ڕوو، پێویستە بڵێین نووسەر هەوڵی داوە ڕووداوەکە بە مێژووی خەباتی کوردییەوە بلکێنێت. جیا لەمەش، واقعبینانە دۆخی سیاسیی نێونەتەوەیی و ناوچەییی ئەو سەردەمەشی باس کردووە تاکوو ڕوون بێتەوە ئەو ڕووداوە بە شێوەیەکی دانەبڕاو لە کەش و ڕەوشی سەردەم ڕووی نەداوە، بەڵکوو بەشێک بووە لە کۆیەکی مێژووییی سیاسیی ناوچەکە. هەروەها نووسەر ویستوویەتی چەمکی خەیانەت بە نەتەوە، وەک یەکێک لە هۆکارەکانی سەرنەگرتنی کۆمار و سەرهەڵدانە مێژوویییەکانی پێشتر بێنێتە بەر باس و ئەوەش لە قەڵەم نەخات کە خواست و ویستێکی یەکگرتوو لەناو سەرۆک عەشیرەتەکان و بەگشتی گەلی کوردا بوونی نەبووە کە خۆیان دەستیان لە گیرفانی خۆیاندا بێت و بڕیاردەری چارەنووسی خۆیان بن.

ئەم ڕۆمانە پێمان نیشان دەدات کە چۆن دەکرێت وێنەیەکی گشتی و گشتبین لە ڕووداوێکی مێژوویی لە بیچمی فۆڕمێکی ئەدەبیدا بخوڵقێندرێت و نووسەر بێ ئەوەی مێژووشی خوێندبێتەوە، لە مێژوودا بژیێت و هەستی پێ بکات؛ بەڵام ناکرێت لەم ڕەخنەیەش چاوپۆشی بکەین کە ڕۆمانەکە بەگشتی کۆمەڵگەیەکی یەکجار سیاسەتبردووی وێنا کردووە کە ئەگەر بەڕاستی وا بایە، ڕەنگە چارەنووسی کۆمار بەم ئاقارەدا نەچووبا و ئەم ویستە گشتییە توانیبای خۆی داسەپێنێت. هەروەها نووسەر نەیتوانیوە دژبەریی بەرژوەندییە چینایەتی و سیاسییەکانیش بە شێوەیەکی پاساوهەڵگر بخاتە ڕوو، بەڵکوو تەنیا بە سەرکۆنەکردنی سەرۆک عەشیرەتەکان و زەمکردنیان باسەکەی پێچاوەتەوە. ئەمە لە حاڵێکدایە ڕۆماننووسی سەرکەوتوو دەبێت لە نواندنەوەی هەڵسوکەوت و هەڵوێستەکاندا پاساوهەڵگربوونیشیان بخاتە ڕوو و وردبینانە بۆ خوێنەری ڕوون بکاتەوە کە چۆن ڕوانگەی لایەنە جۆراوجۆرەکانی کۆمەڵگە بۆ خۆیان قەناعەتپێهێنەر بووە؛ واتە تەنیا بە ڕەش و سپی نواندنی هەڵوێست و کەسایەتییەکان هەرگیز ناتوانرێت گێڕانەوەیەکی سەرکەوتوو و واقعبینانە و گشتی لە واقعییەتی مێژوویی بخرێتە ڕوو.

بەکورتی ئەم ڕۆمانە هەم لە باری داڕشتنی کەسایەتی و هەم گشتێتییەوە ڕۆمانێکی تا ڕادەیەک سەرکەوتووە، بەڵام دۆخی سیاسەتبردوویی بەسەر گێڕانەوەکەدا زاڵە و ژیانی کۆمەڵایەتی و فەرهەنگی کەمتر دەبینرێت و لێکدژیی بەرژەوەندیی چینایەتی و سیاسییش بە شێوەیەکی پاساوهەڵگر نەنوێندراوە. جیا لەوەش لە باری تەکنیکە ئەدەبییەکانی گێڕانەوەشەوە ڕۆمانێکی بەرچاوە و تەنانەت دەکرێت بڵێین هەندێک لە ڕێئاڵیزمی تۆخیش مەودا دەگرێت و لە چەند شوێندا بەرەو ڕێئاڵیزمی جادوویی دەچێت؛ هەروەها ڕۆمان لە باری ڕەهەندەکانی تری ئەدەبییشەوە قسەی زۆری پێیە و بەتایبەت لە بابەت هێماخوازییەوە کارێکی بەهێزە.

سەرچاوەکان

1. حاتمی، امیر حسین (1398)، تحلیل و بازنمایی تاریخ اجتماعی در رمان تاریخی بر مبنای دیدگاه جورج لوکاچ، پژوهش ادبیات معاصر جهان: دوره 2، شماره 1، بهار و تابستان 1398، صص: 435-67.
2. خالق پناه، کمال و ناصری، جمیل (1396)، بازسازی تاریخی و سبک شخصیت پردازی در رمان سال‌های ابری: قرائت لوکاچی، مجله جامعه شناسی هنر و ادبیات، بهار و تابستان 1396، دوره نهم، شماره 1؛ صص 133-158.
3. دۆست، جان (2024)، مژاباد، وەرگێڕان: فەرهاد چۆمانی، ناوەندی ڕۆشنبیریی مەم و زین
4. روحانی، کمال (1400)، تاریخ کورد و کوردستان (ج دوم: تاریخ سیاسی معاصر کوردستان)، سنندج: نشر آراس.
5. عسگری حسنکلو، عسگر (1387)، سیر نظریه‌های نقد جامعه شناختی ادبیات، ادب پژوهشی: شماره 4.
6. لوکاچ، جرج (1391)، پژوهشی در رئالیسم اروپایی، ترجمه اکبر افسری، تهران: علمی و فرهنگی
7. لوکاچ، جرج (1379)، نقد، نویسنده و فرهنگ، ترجمه اکبر معصوم بیگی، تهران: دیگر
8. لوکاچ، جرج (1388)، رمان تاریخی، ترجمه شاپور بهیان، تهران: اختران
9. لوکاچ، جرج (1392)، نظریه رمان، ترجمه حسن مرتضوی، تهران: آشیان
10. محمدی، جمال و احمدیان، ایوب (1402)، “تکه‌پاره شدن زیست‌جهان سوژه کرد به روایت رمان تاریخی: خوانش لوکاچی رمان زینووی به‌ته‌م”، پژوهشنامه ادبیات کردی، 9/2/1402 Doi: 66-33، سال9، شماره 3، پیاپی 16.
11. Ahmadzadeh, H. 2024. “Resurrecting Silent Histories: A Journey through the Historical Novels of Kurdish Auther Jan Dost”. Orientalia Suecana. Vol. 73: 110-132.
12. Bochenska, J. 2014. “Kurdish Contemporary literature in search for Ordo Amoris”. Nubihar Akademi. Vol: 1 issue: 1-2014. Pp: 35-54.

[1] Faramarzi.shoresh@gmail.com

[2] Georg Lukacs

[3] Walter Scott

[4] Balzac

[5] tolstoy

[6] Emile Zola

[7] وەرگیراو لە فەسڵی 24ی کتێبی “تاریخ سیاسی معاصر کوردستان” تالیف دکتر کمال روحانی (1400)

The post گشتێتی و کەسایەتی لە ئاوێنەی مژاباددا appeared first on ژنەفتن.

ئەمە بەشی یەکەمی کتێبی (دوو وێنا- Zwei Darstellungen)[1]یە کە نووسەر بە زمانی ئەڵمانی نووسیویەتی. کتێبی (دوو وێنا) لە شەش بەش پێک دێت و سەد و چل لاپەڕەیە. لەلایەن دوو پرۆفیسۆری فاکەڵتیی فەلسەفەی زانکۆی کوێلن لە ئەڵمانیا هەڵسەندگاندنی بۆ کراوە. نووسەر لە داهاتوودا بەشەکانی تری کتێبەکە دەکاتە کوردی. کتێبی (دوو وێنا) بەشێوەی کیندڵ KDP بە ئۆنلاین و بەشێوەی کتێبی چاپکراو لە ئەمازۆن بڵاو بووەتەوە و بەردەستە، بۆ ئەوانەی زمانی ئەڵمانی دەزانن و خوازیارن ئەم کتێبە بخوێننەوە لێرە بەستەرەکان دادەنێین.

بەستەری کتێبی دوو وێنا بە زمانی ئەڵمانی (چاپکراو)

بەستەری کتێبی دوو وێنا بە زمانی ئەڵمانی بە شێوەی کتێبی کیندڵ

***

دوو وێنا لەسەر هۆکار و کاریگەریی تاوان

مانای “تاوان” و “سزا” لە دەقە هەڵبژێردراوەکانی فیۆدۆر دۆستۆیڤسکی و فرانتس کافکادا

١. دەستپێک

١.١. پاشبنەما و گرنگی بابەتەکە

٢.١. ئامانج و پرسیاری ئەم لێکۆڵینەوەیە

٣.١. میتۆدی شیکاری هێرمێنۆیەتیکی

٤.١. تیۆریی ئەدەبی بەراوردکاری

٥.١. پێکهاتەی لێکۆڵینەوەکە

١. دەستپێک

١.١ پاشبنەما و گرنگی بابەتەکە

شیکاریکردن بۆ بابەتەکانی تاوان و سزا هەزاران ساڵە بەشێکی سەرەکیی مێژووی ئەدەبیاتە. ئەم بابەتانە زۆرجار لە کۆنتێکستی مێژووییی جیاوازدا بە شێوازی جۆراوجۆر مامەڵەیان لەگەڵدا کراوە. هەروەک چۆن ئێمە لە ئینجیلەوە ئاشنای چیرۆکی قابیل و هابیل دەبین، هەروەها ئەو دەرفەتەی لەوێدا بۆ تۆبەکردن و پاکبوونەوە لە تاوانی براکوژی روون کراوەتەوە، کە ئەویش بریتییە لە دانپێدانان بە تاوانەکە و پەشیمانبوونەوە. لە ئیسلامدا گوناه و لەگەڵیدا تاوانی ئادەم و حەوا دەگێڕدرێتەوە. بەپێچەوانەی ئینیجل و تەوراتی کرستیانی-جووەوە خودا لەڕێگەی بەزەییی خۆیەوە لە هەڵەی هەردووکیان واتە ئادەم و حەوا خۆش دەبێت. بەم شێوەیە لە ئایینەکانی دیکەشدا چەمکەکانی تاوان و سزا لە شوێنێکی بەرچاو و سەرەکیدا دەبینرێنەوە.

دوو لە کاریگەرترین نووسەرەکانی سەدەی نۆزدە و بیستەم، کە بەقووڵی سەرقاڵی ئەم پرسیارانە بوون و لێانکۆڵیوەتەوە، ئەوانیش بریتیین لە فرانتس کافکا و فیۆدۆر دۆستۆیڤسکی. بەرهەمەکانیان بیرکردنەوەی قووڵ ئەخەنەڕوو لەبارەی ڕەهەندە بوونگەرایی، مۆراڵی، دەروونی، یاسایی و کۆمەڵایەتییەکانی تاوان و سزا و کاریگەریی بەرفراوانیان لەسەر ئەدەب و فەلسەفەی مۆدێرن لە سەردەمی ئێمەدا هەیە.

فرانتس کافکا، جوویەکی ئەڵمانی زمانە لە پایتەختی بۆهێمی پراگ، زۆرجار بە یەکێک لە گرنگترین نووسەرانی سەدەی بیستەم دادەنرێت. کافکا جیهانێکی ئەدەبیی ناوازەی دروست کرد، کە بە پوچێتی(ئەبسورد)، نامۆبوون و نادڵنیایی ناسرابوو. بەرهەمەکانی وەک “حوکمدان”، “دادگایی” و “لە کۆلۆنی سزادا” گەڕانێکی ئاڵۆزن بۆ بوونی مرۆڤ لە جیهانێکی ناڕوون و تەمومژاویدا و زۆرجار تێنەگەیشتوودا. کافکا پرسیار لەبارەی مانای تاوان لە کۆمەڵگایەکدا دەخاتەڕوو، کە تێیدا ڕێکخستنە مۆراڵییە نەریتییەکان لەرزۆک بووە. هەروەها کافکا پرسیار لە سروشتی سزادان دەکات لە سیستەمێکدا، کە بیرۆکراتی بەسەریدا زاڵ دەکرێت و نە دادپەروەرانە دەردەکەوێت و نە تێگەیشتووانە.

لەبەرانبەردا فیۆدۆر دۆستۆیڤسکی هەیە، نووسەری سەدەی نۆزدەهەمی ڕووسی بوو، کە بەرهەمەکانی بە قووڵی لە ناکۆکییە مۆراڵی، ئایینی و دەروونییەکانی سەردەمی خۆیدا ڕەگیان داکوتابوو، لە ڕۆمانەکانی وەکوو تاوان و سزا و برایانی کارامازۆڤدا دۆستۆیڤسکی بەدواداچوون بۆ ململانێی ناوەوەی کارەکتەرەکانی دەکات، کە لەنێوان گونا‌‌ه و ڕزگاربوون، تاوان و تۆبە و پاکبوونەوەدا دابەش بوون. کارەکتەرەکانی دۆستۆیڤسکی لە ململانێیەکی بەردەوامدان لەگەڵ ویژدانی خۆیان، حوکمدانی خودایی و یاسایی و نۆرمە کۆمەڵایەتییەکان.

گرنگی بابەتەکە نەک هەر لەو ڕەهەندە فەلسەفی و دەرونییانەوە سەرهەڵدەدات، کە کافکا و دۆستۆیڤسکی لە بەرهەمەکانیاندا لێیانکۆڵیوەتەوە، بەڵکوو لە بەردەوامی پێدانی هەنووکەیییانەی ئەم تەوەرانەشەوە سەرچاوە دەگرێت. لە جیهانێکدا، کە بەشێوەیەکی گەشەسەندوو تادێت بە نادڵنیایی، هەڵچوون و گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکان و دووفاقی مۆراڵیی دەناسرێتەوە، بەرهەمەکانی ئەم نووسەرانە تێڕوانینێکی پڕبەها لەبارەی سروشتی مرۆڤ و ئەو ئاستەنگییانەی، کە ڕووبەڕووی تاک و کۆمەڵگاکان دەبنەوە پێشکەش دەکەن. لێکۆڵینەوە لە تاوان و سزا لەلای کافکا و دۆستۆیڤسکیدا ئەوە دەڕەخسێنێت، بۆ ئەوەی سەر لەنوێ تیشک بخرێتەسەر پرسی دادپەروەری، بەرپرسیارێتی، شکۆی مرۆڤ و پەرەسەندنی سیستەمە نادیارەکان و هەروەها جێگرتنی لەناو کۆنتێکستێکی مۆدێرندا.

کاتێک بەرهەمەکانی کافکا و دۆستۆیڤسکیم خوێندەوە، تێبینیم کرد، کە چۆن وێناکردنەکانیان بۆ تاوان و سزا دابەشبوون و دووبەرەکییەکی سەرنجڕاکێش پێک دەهێنن: تاوان لەلای کافکا بارگرانییەکی نزیک لە سوریال و بێ شرۆڤە و ڕێگری لێنەکراوە، لەکاتێکدا تاوان لەلای دۆستۆیڤسکی ڕەگێکی قووڵی لە واقیع و ڕێکخستنی مۆراڵی جیهاندا داکوتاوە. ئەم بەراوردکارییە بووە پاڵنەرێک، بۆ ئەوەی قووڵتر بچمە ناو بەرهەمەکانی هەردوو نووسەر و دیدگاکانیان سەبارەت بە تاوان، سزا، تۆبە و پاکبوونەوە و ڕزگازبوون شیکاری بکەم. تێزی توێژینەوەکەم تەرخان دەکرێت بە لێکۆڵینەوە لە تاوان و سزا لە بەرهەمە ئاماژەپێکراوەکانی هەردوو نووسەردا. بابەتێک، کە نەک هەر لە ئەدەبی مۆدێرندا بەڵکوو لە ئەدەبی کلاسیکیشدا بەبەردەوامی پرسە سەرەکییەکانی بوونی مرۆڤ دەوروژێنێت. بەتایبەتی ئەوەی بەلای منەوە سەرنجڕاکێشە، کە چۆن دوو نووسەری ناودار، کە بەرهەمەکانیان هەمیشە کاریگەری لەسەر خولیای ئەدەبیی من هەبووە، هەریەکەیان بە شێوازی ناوازەی خۆیان تیشک ئەخەنە سەر ئەم بابەتە.

٢.١. ئامانج و پرسیاری ئەم لێکۆڵینەوەیە

ئامانجی ئەم لێکۆڵینەوەیە شیکاریکردن و بەراوردکردنی وێناکردن و لێکدانەوە جیاوازەکانی تاوان و سزایە لەلای کافکا و دۆستۆیڤسکی. ئەکرێت لەڕێگەی بەکارهێنانی میتۆدەکانی شیکاری ئەدەبی و تیۆریی ئەدەبی بەراوردکاریی ئەوە بخرێتەڕوو، کە چۆن ئەم دوو نووسەرە تەنها ڕەنگدانەوەی سەردەمی خۆیان نین، بەڵکوو تاوتوێ و مامەڵە لەگەڵ پرسە بنەڕەتییە مرۆیییەکانیش دەکەن، کە پرسیارەکان زۆر لە کۆنتێکستە تایبەتە مێژوویییەکانی سەردەمی خۆیان تێدەپەڕن.

یەکێک لەو پرسیارانەی لەم تێزەدا ئاماژەی پێکراوە ئەوەیە: چۆن تەوەری تاوان و سزا لە بەرهەمەکانی کافکا و دۆستۆیڤسکیدا وێناکراون و کام جیاوازی و لێکچوونانە دەتوانرێت لە لێکدانەوەی ئەم کۆنسێپتانەدا دەستنیشان بکرێت؟ ئەم پرسیارە چەندین ڕەهەند لەخۆ دەگرێت، لەوانە وێناکردنی پاڵەوانەکان، مانای تاوان و هەروەها ئەو شێوازەی کە هەردوو نووسەر مامەڵە لەگەڵ لێکەوتە و کاریگەرییە کۆمەڵایەتی و تاکەکەسییەکانی سزادا دەکەن.

هەروەها لە چوارچێوەی ئەم پرسیارەدا لێکۆڵینەوە لەوە دەکرێت، کە چۆن هەریەک لە کۆنتێکستە مێژوویی و کولتوورییەکان کاریگەرییان لەسەر تێگەیشتن لە تاوان و سزا لە بەرهەمەکانی هەردوو نووسەردا هەبووە. ئامانجی توێژینەوەکە، شیکردنەوەی ئەو میتۆدە ئەدەبی و تەکنیکە گێڕانەوەیییە جیاوازانەیە، کە کافکا و دۆستۆیڤسکی لە ڕیگەیانەوە مامەڵە لەگەڵ ئەم بابەتە بوونگەرایییانەدا دەکەن. مەبەستی توێژینەوەکە گەڕانە بەدوای ئەوەی، چۆن بەرهەمەکان ڕەنگدانەوەی ڕەفتارەکان و پەیوەندیی مرۆڤ بە مۆراڵ، دەسەڵاتی دادوەری و دەسەڵاتە باڵاکانن.

٣.١. میتۆدی شیکاریی هێرمێنۆیەتیکی

ئەم لێکۆڵینەوەیە شیکارییەکی هێرمێنۆیەتیکی بۆ چەمکەکانی تاوان و سزا ئەهێنێتە ئەنجامدان، وەک چۆن لە ڕۆمانەکانی “تاوان و سزا” و “برایانی کارامازۆڤ “ی فیۆدۆر دۆستۆیڤسکی و ڕۆمانی “دادگایی” و چیرۆکەکانی “حوکمدان” و “لە کۆلۆنی سزادا”ی فرانتس کافکادا بەدی دەکرێن. ئامانجی توێژینەوەکە ئەوەیە پوختە و کورتکردنەوە ڕووکەشییەکان تێپەڕێنێت. لەگەڵ ئەوەشدا دەبێت پەیوەندییە واتایییەکان ئاشکرا بکرێن، کە ئەم نووسەرانە لەسەر بنەمای ئەزموونە مرۆیییەکان هێناویانەتە بنیادنان.

شیکارییەکە بە پرەنسیپەکانی هێرمێنۆیەتیکی فەلسەفی بەڕێوە دەبرێت، کە جەخت لەسەر کارلێکی هاوتەریب و کاریگەرییە چالاکەکانی نێوان بەش و گشت دەکاتەوە و هەروەها هەوڵدان و بەدواداچووون بۆ گەیشتن بە واتا بنەڕەتییەکان. هێرمێنۆیەتیک بەشێوەیەکی بەرفراوان بەکارهێنانی لە چەندین دیسیپلیندا هەیە، لەوانە فەلسەفە، تیۆلۆژی، یاساناسی هەروەکوو کۆمەڵناسی، مێژووناسی، موزیکناسی، هونەرناسی و ئەدەبناسی. ڕەگ و ڕیشەی لە سەردەمی کۆنەوە لە زانستی ئایینیدا چەسپاوە، کە تێیدا وەک میتۆدێک بۆ لێکدانەوەی دەقە پیرۆزەکان خزمەتی کردووە.

سەرباری شیکاری دەق هەروەها ڕێکارە هێرمێنۆیەتیکییەکان لە چارەسەری دەروونیدا بەکار دەهێنرێن. ئەم بەکارهێنانە هاوبەشەی نێوان زانستەکان گرنگی ئەم میتۆدە دووپات دەکاتەوە بۆ لێکۆڵینەوە لە قووڵاییە دەروونییەکانی ناو بەرهەمە ئەدەبییەکان. بەکارهێنانی هێرمێنۆیەتیک لە چارەسەری دەروونیدا پردێکی میتۆدۆلۆژی دروست دەکات بۆ شیکردنەوەی ڕەهەندە دەروونییەکانی تاوان و سزا و دۆخ و پاڵنەرەکانی ناوەوەی کارەکتەرەکان لەلای دۆستۆیڤسکی و کافکادا. دۆستۆیڤسکی سەرنج دەخاتە سەر پشێوی و شڵەژانی ناوەکی و دەروونیی شێواو و ململانێ دەروونییەکانی کارەکتەرەکانی. بەرهەمەکانی کافکا دەرخەر و ڕەنگدانەوەی هەستی تاوانباری خۆی و پرۆسەیەکی قورس و تاقەتپڕوکێنی دەروونین.

ئەم پێکەوە گرێدان و پەیوەندییە لەنێوان هێرمێنۆیەتیک و لێکدانەوەی دەروونیدا، بیرکردنەوەی قووڵ لە پاڵنەرە نائاگاکان، خود و کاریگەرییەکانی تراومای منداڵی، کە دۆستۆیڤسکی لێی کۆڵیوەتەوە، هەروەک باجی دەروونیی ڕێوشوێنە یاسایییە ناڕوونەکان لەلای کافکادا پۆلێن دەکات. بەم پێیە چوارچێوەی هێرمێنۆیەتیک لێکدانەوەیەکی وردبینانە بۆ ئەم ئەسپێکتە ناوەکی و زۆرجار نەستییانەی تاوان و سزا دەڕەخسێنێت.

هەڵبژاردنی شیکاری هێرمێنۆیەتیک لێرەدا لە پێشینەی میتۆدەکانە، کە گەڕانێکی چڕ بۆ تیگەیشتن لە واتای کۆنتێکستەکان دەڕەخسێنێت. ئەمە بەتایبەتی دەگونجێت بۆ وێناکردنی ئاڵۆز و زۆرجار پارادۆکسەکانی تاوان و سزا لەلایەن ئەم نووسەرانەوە. میتۆدی بازنەی هێرمێنۆیەتیک، کە تێیدا تێگەیشتن لە گشت لەڕێگەی بەشەکانەوە هەروەها بەپێچەوانەشەوە دروست دەبێت، لەگەڵ ئەوەشدا دەرفەت دەدات بە دەرخستنی ئەو لێکەوتە و واتا فەلسەفی و دەروونییە قووڵانەی دەقەکانی نووسەران. ئەمەش بەکارهێنانی واتای هێماکان و سوودوەرگرتن لە زانیارییە پێشینەکان لەخۆ دەگرێت.

بەشێوەیەکی پراکتیکی ئەمە بەو مانایە دێت، کە سەرەتا بە وردی بەرهەمەکان دەخوێنمەوە و تەوەر و پاڵنەرە سەرەکییەکانیان دەستنیشان دەکەم. پاشان لێکدانەوە زانستییە جۆراوجۆرەکان بەراورد دەکەم و بە تێبینییەکانی خۆمەوە دەیانبەستمەوە. ئەم پرۆسەیە یارمەتیم دەدات بۆ بەدەستهێنانی دیدگای جیاواز لەسەر دەقەکان و تێگەیشتن لە فرەڕەهەندییەکەیان. هەروەها ئەسپێکتێکی دیکەی گرنگی میتۆدی هێرمێنۆیەتیک ڕەچاوکردنی کۆنتێکستی مێژوویی و کولتوورییە. بەوپێیە دەقەکان لە ژێر ڕۆشناییی سەردەمی نووسینەوەیان تاوتوێ دەکەم، بۆیە دەتوانرێت مانا قووڵ و مەبەستە ئەگەرییەکانی نووسەران باشتر لێکبدرێنەوە.

٤.١. تیۆریی ئەدەبی بەراوردکاری

یەکێک لە ڕێبازەکانی تێزی توێژینەوەکە بریتییە لە تیۆریی ئەدەبی بەراوردکاری. بەرهەمەکانی فرانتس کافکا و فیۆدۆر دۆستۆیڤسکی لە ڕووی مامەڵەکردنیان لەگەڵ تەوەری تاوان و سزا لەگەڵ یەکتردا بەراورد دەکرێن. زانستی ئەدەبی بەراوردکاری لە ڕوانگەی جۆراوجۆری کولتووری، مێژوویی، ئایینی و فەلسەفییەوە لە بەرهەمە ئەدەبییەکان دەکۆڵێتەوە، بەمەبەستی دۆزینەوەو دەستنیشانکردنی خاڵە لێکچوو و جیاوازییەکانی نێوانیان. لێرەدا بابەتەکە تەنها لەبارەی هاوتەریبییەکانی ناوەڕۆکەوە نییە، بەڵکوو ئەسپێکتە شێوازی و پێکهاتەیی و ئایدیۆلۆژییەکانیش لەخۆ دەگرێت.

لەڕێگەی بەکارهێنانی تیۆریی ئەدەبی بەراوردکاری دەتوانم بەرهەمەکان بە دابڕاو و جیا لەبەرچاو نەگرم، بەڵکوو بەرهەمەکان لە کۆنسێپتێکی نێوان کولتووری و نێوان دەقدا شیکارییان بکەم. بەهۆی ئەمەوە دەتوانرێت ببینرێت، کە چۆن نەریتە ئەدەبییە جیاوازەکان کاردانەوەیان بەرانبەر بابەتە هاوشێوەکان هەیە و دەتوانێت چ واتایەک لە پشت چیرۆکە گێڕدراوەکانەوە خۆی پەنهان بکات. ئەم ڕێبازە نەک هەر ڕێگەم پێدەدات باشتر لە کافکا و دۆستۆیڤسکی تێبگەم، بەڵکوو تیشک ئەخاتە سەر پرسی گشتگیر سەبارەت بە تاوان، بەرپرسیارێتی و بوونی مرۆڤ لە دیدی جیاوازی ئەدەبی و فەلسەفییەوە. تیۆریی ئەدەبی بەراوردکاری لەم کارەدا هاوکاریم دەکات، بۆئەوەی بە دیدێکی ڕەخنەگرانە بیر لە لێکدانەوە بەردەستەکان بکەینەوە، بەمەبەستی داڕشتنی ڕێچکەی نوێ بۆ لێکدانەوەکان و لە کۆتاییدا لە گرنگی فەلسەفی و ئەدەبیی ئەم بابەتانە بکۆڵینەوە..

تیۆریی ئەدەبی بەراوردکاری چوارچێوەیەکی میتۆدی دەخاتەڕوو، بۆئەوەی بەرهەمە ئەدەبییەکان لە گشتێتی خۆیاندا تێبگەین، بە تیشک خستنە سەر ڕەهەندەکانی پەیوەست بە ناوەڕۆک و شێواز و ئایدیۆلۆژییەوە. ئەم میتۆدە ڕێگە دەدات بۆئەوەی دەقەکان لە کۆنتێکستێکی کولتووری، مێژوویی و فەلسەفیی جیاوازەوە بەیەکەوە ببەسرێنەوە. بە لەبەرچاوگرتنی هەلومەرج و باردودۆی دروستبوون و شێوازە بنەڕەتییەکانی بیرکردنەوە و فۆرمی دەربڕینی تاکەکەسی، بەو شێوەیە دەردەکەوێت، چۆن نەریتە ئەدەبییە جیاوازەکان مامەڵە لەگەڵ بابەتە گشتگیرەکانی وەک تاوان، سزا و بەرپرسیارێتیدا دەکەن. لە هەمان کاتدا تیۆریی ئەدەبی بەراوردکاری دەرفەت دەدات بە ناسینەوەی شێوازە تایبەتەکان و پێکهاتە جیاوازەکان، کە ئاماژەن بۆئەوەی چۆن هەر نووسەرێک پەیامەکەی لە کۆنتێکستێکی کولتووری و مێژووییی تایبەتدا دابڕێژێت.

سەرباری ئەوەش ڕێبازی بەراوردکاری دەرفەت دەڕەخسێنێت بە تێڕوانین لە کارلێکەکانی نێوان بەرهەمە ئەدەبییەکان و ئەو گوتارانەی لە دەوروبەریدان. ئەم میتۆدە ئەوە دەردەخات، کە چۆن گەنگەشە و لێکدانەوەی بابەتە گشتگیرەکان- وەک تاوان و سزا- دەکرێت وەک ڕەنگدانەوەی ڕاستییە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان لێی تێبگەین. بەو شێوەیە ئەوە ڕوون دەبێتەوە، کە دەقە ئەدەبییەکان بەدابڕاوی بوونیان نییە، بەڵکوو بەشێکن لە دیالۆگێکی گەورەتر و فرەڕەهەندتر/نێوان زانستەکان، کە بەرکەوتنیان لەگەڵ پرسە فەلسەفی و سۆسیۆلۆگییەکانیشدا هەیە.

٥.١. پێکهاتەی لێکۆڵینەوەکە

پاش لێکۆڵینەوەیەکی وردی چەمکەکانی تاوان و سزا لە چوارچێوەی یاسایی، ئایینی، فەلسەفی و دەروونیدا بەدوایدا شیکارییەک دەکرێت بۆ ئەو بەرهەمانەی کە پێشتر ئاماژەیان پێکراوە بەگوێرەی هەردوو نووسەرەکە دەخرێتەڕوو. چەمکەکانی تاوان و سزا ڕۆڵێکی سەرەکی لەم شیکارییەدا دەگێڕن. ئەو شیکارییانەی لەبەردەستدایە دەریدەخەن، کە دۆستۆیڤسکی بە پلەی یەکەم تاوان وەک سەرپێچییەکی ئاگایییانەی مۆراڵی و ئایینی دەچەمکینێت، کە ئازاری ناوەوە و ئەگەری تۆبە و پاکبوونەوە لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت. لەبەرامبەردا کافکا تاوان وەک تێوەگلانێکی بوونگەراییی ئاڵۆز، لێ تێنەگەشتوو، ئەبسورد و زۆرجار بێ هۆکار دەخاتەڕوو، کە سزاکەی بە هەڕەمەکی و نامرۆڤانە و بەبێ هیچ ئامانجێکی پاکبوونەوە دەردەکەوێت. سەرەنجام بەراوردکردنی ئەنجامەکان بەپێی لێکچوون و جیاوازییەکان ئەنجام ئەدرێن.

ئەم جیاوازییانە ڕەنگدانەوەی ئەو دژیەکییە قووڵە فەلسەفی و تیۆلۆژییانەن لە جیهانبینی هەریەکەیاندا، کە کاریگەرییان لەسەر تاک و کۆمەڵگا و میتافیزیکەوە هەیە. لەم شیکارییەدا پاشخانی ئاینیی هەریەکێک لە نووسەرەکان گرنگی تایبەتی هەیە بۆ تێگەیشتن لە هەردووکیان و سەردەمەکانیان. ژینگەی کولتووری هەریەک لە دۆستۆیڤسکی و کافکا، ژیاننامەیان، کەسایەتییان و بارودۆخە مێژوویییەکانیان دەرفەت بۆ وەڵامی  پرسیاری توێژینەوەکە دەڕەخسێنێت. جارێکی تر دەرەنجامێک ئەنجامەکان پێکەوە گرێدەداتەوە و پوخت دەکاتەوە.

بەشی دووەمی کتێبی دوو وێنا

٢. بنەما تیۆرییەکانی تاوان  و سزا

١.٢. پێناسەکانی تاوان و سزا

٢.٢. ئەسپێکتە فەلسەفی و ئاینییەکانی تاوان و سزا

٣.٢. ئەسپێکتە دەروونی و یاساییەکانی تاوان و سزا

چاوەڕوانی بەشی دووەمی کتێبی دوو وێنا بن.              

[1] بەکورتی لەبارەی کتێبی (دوو وینا) Zwei Darstellungen

ئەم کتێبە لە ئەو پرسیارە سەرەکییە دەکۆڵێتەوە، کە چۆن دوو لە گرنگترین نووسەرانی ئەدەبیاتی جیهانی چەمکە بوونگەرایییەکانی وەک تاوان، تۆبە و پاکبوونەوە و سزا لە بەرهەمەکانیاندا بەشێوەیەکی ئەدەبی دادەڕێژن. لەسەر بنەمای واتای مێژوویی، ئایینی، فەلسەفی و دەروونیی ئەم چەمکانە توێژینەوەکە شیکاری بۆ وێناکردنی کافکا لە ڕۆمانی “دادگایی” و لە چیرۆکەکانی “حوکمدان” و “لە کۆلۆنی سزادا” دەکات، هەروەها شیکاری بۆ بەکارهێنانی ئەم چەمکانە لەلای دۆستۆیڤسکی لە بەرهەمەکانی “تاوان و سزا” و “برایانی کارامازۆڤ”دا دەکات. لە کاتێکدا پاڵەوانەکانی کافکا لە تاوان دەڕوانن وەک تێوەگلانێکی بوونگەراییی ئەبسورد و لێ تێنەگەشتوو و زۆرجار بێ هۆکار، لە بەرانبەردا دۆستۆیڤسکی لەڕێگەی کارەکتەرەکانی ڕۆمانەکانییەوە وێنەیەک بۆ تاوان وەک سەرپێچییەکی ئاگایییانەی مۆراڵی و ئایینی دەکێشێت، کە لە ئەنجامدا ئازاری ناوەوە و ئەزموونی هەستکردنێکی بەهێزی بەرپرسیارێتی و قبوڵکردنی تۆبە و پاکبوونەوەی لێ دەکەوێتەوە. ئەم توێژینەوەیە میتۆدی هێرمێنۆیەتیکی بەکار دەهێنێت، کە پێسپێکتیڤە فەلسەفی، دەروونی و ئەدەبییەکان بەیەکەوە دەبەستێتەوە. ئەم توێژینەوەیە ئەوە دەردەخات، کە چۆن هەردوو نووسەر کۆنتێکستی کولتووری و ئایینی و مێژووییی خۆیان دەگۆڕن بۆ فۆرمی ئەدەبی، کە تا ئەمڕۆش کاریگەرییەکی قوڵ بەجێدەهێڵن. لەڕێگەی تێڕوانینی تیۆریی ئەدەبی بەراوردکارییەوە لێکچوون و جیاوازییەکان دەستنیشان دەکرێن، کە بەر پرسیارە سەرەکییەکانی بوونی مرۆڤ دەکەون وەک دادپەروەری، بەرپرسیارێتی، ویژدان، پێکهاتەکانی دەسەڵات و پێگەی تاک لەبەرانبەر دەسەڵاتە ناڕوون و نەبینراوەکاندا. هەروەها بەوردی بەشێوەیەکی شیکاری و نێوان زانستەکان لە جیهانە جیاوازەکانی هەردوو نووسەرەکە نزیک دەبێتەوە، کە تێیدا تاوان و سزا مانایەکی یەکلاکەرەوەی لە ژیانی پاڵەوانەکاندا هەیە.

The post دوو وێنا appeared first on ژنەفتن.

ڕاستییەکەی، ڕۆمان ژانەرێکە کە ناتوانین پێناسەیەکی دیاریکراوی بۆ بکەین. ئەمەش زۆر جێی سەرسووڕمان نییە، چونکە زۆر شتی تریش هەیە ناتوانین پێناسەیەکی دیاریکراویان بۆ بکەین وەک جۆری یارییەکان یان ئاستی تووکنێتی مرۆڤێک دیاری بکەین کە چەندە لە مەیمونێک دەچێت. بەڵام ئەوەی لێرەدا ڕۆمان جیا دەکاتەوە، ئەوەیە ڕۆمان نەک هەر پێناسەیەکی دیاریکراو لەخۆ ناگرێت بەڵکوو پێناسەکان لەخۆیدا فڕێ دەدات. ڕۆمان ژانەرێکی دژە ژانەرە. هەموو شێوازە ئەدەبییەکانی تر تێکدەشکێنێت و شتێکی نوێ و جیاوازتریان لێ دروست دەکات. ڕۆمان دەکرێت لە یەک کاتدا هەموو ئەمانە لەخۆ بگرێت: شیعر، دیالۆگی ورووژێنەر، داستانی قارەمانێتی، هەڵبەستی شوانان، تەنز، مێژوو، شیعری ماتەمینی، تراژیدی و چەندان شێوازی تری ئەدەبی. هەر بۆیە ڤێرجینیا وۆڵف (١٨٨٢-١٩٤١) لە شوێنێکدا ڕۆمان بە “ڕامترین شێوازی ئەدەبی” پێناسە دەکات. ڕۆمان سوود لە ژانەرە ئەدەبییەکانی تر وەردەگرێت، و دەیانکات بە شتێکی تەواو جیاواز یان دەکرێت بڵێین دەیانگۆڕێت بۆ پێکهێنەرەکانی خودی ڕۆمان خۆی. بۆیە دەکرێت بڵێین ڕۆمان شاژنی ژانەرە ئەدەبییەکانە، هەرچەندە ئەم ناونانە ڕەنگە بە قەدەر ئەو وشانەی لە کۆشکی بەکینگهام گوێمان لێ دەبێت ئاست بەرز نەبن.

ڕۆمان وەک چێشتی مجێور وایە. هیچ شتێک نییە نەتوانێت لەخۆی بگرێت. دەتوانێت لە هەشت سەد لاپەڕەدا بە شێوەیەکی بنکۆڵکارانە باسی ویژدانی مرۆڤت بۆ بکات. یان سەرکێشییەکانی پیاوێکت بۆ بگێڕێتەوە، مێژووی شەش نەوەی خێزانێکت پێ بڵێت و دووبارە جەنگەکانی ناپلیۆنت پیشان بداتەوە. ڕۆمان ئەو شێوازە ئەدەبییەیە زۆربەی کات گرێدراوی چینی نێوەڕاستە چونکە ئەم چینە حەزی لە ئازادییەکی ڕەهای بێکۆتوبەندە. لە جیهانێکدا کە هەروەک دۆستۆیێڤسکی دەڵێت گەر خودا مردبێت هەموو شتێک ڕێگەپێدراوە. بە هەمان شێوە لە جیهانێکدا کە دەسەڵاتی فەرمانڕەواییی ڕەها باوی نەماوە، چینی نێوەڕاست هەوسارەکەی گرتووەتە دەست. ڕۆمان ژانەرێکی ئەنارکییە[1] و پەیوەستی هیچ یاسا و ڕێسایەک نییە یان دەتوانین بڵێین یاساکانی دژەیاسان. ئەنارکیست کەسێک نییە تەنیا یاساکان دەشکێنێت، بەڵکوو کەسێکە یاساکان دەشکێنێت لەبەر یاساییبوونیان. ڕۆمانیش هەمان شت پەیڕەو دەکات. لە کاتێکدا ئەفسانەکان (myths) دووبارە دەبنەوە، ڕۆمان وەک شێوازێکی ئەدەبی پێشبینینەکراو دەردەکەوێت. ڕاستییەکەی، ڕۆمان بێسنوور بیرۆکە و شێوە لەخۆ دەگرێت، بۆیە دەتوانین بڵێین دنیای ڕۆمان دنیایەکی زۆر بەرفراوانە.

هەروەک چۆن سەختە بڵێین ڕۆمان چییە، سەختیشە بڵێین ڕۆمان کەی سەری هەڵداوە. زۆرێک لە لێکۆڵەران باوەڕیان وایە یەکەم ڕۆمان لەلایەن میگێل دی سێرڤانتێس (١٥٤٧-١٦١٦) و دانیال دێفۆوە (١٦٦٠-١٧٣١) نووسراوە. ئەم باوەڕەیان هەرچەندە عەقڵانیش بێت بەڵام بە تەواوەتی ڕاست نییە. ئەگەر مامۆستایەک لە پۆلدا بڵێت فاقە (paper-clip) لە ساڵی ١٩٠٥ داهێنراوە، کەسێک لە دواوەی پۆلەکە هەڵدەستێتەوە و بە گاڵتەوە پێی دەڵێت گۆڕێکی ئیتروسکانت[2] هەڵداوەتەوە. بیردۆزەوانی کولتووری ڕووسی وەک میخائیل باختین (١٨٩٥-١٩٧٥) سەرەتای سەرهەڵدانی ڕۆمان بۆ ئیمپراتۆرییەتی ڕۆما و داستانی ئەڤینداری (romance) یۆنانییەکان دەگەڕێنێتەوە، لە کاتێکدا مارگرێت ئان دوودی لە کتێبی ‘چیرۆکی ڕاستەقینەی ڕۆمان’دا باوەڕی وایە ڕۆمان لە منداڵدانی شارستانییەتی دێرینی وڵاتانی دەریای نێوەڕاستەوە لەدایک بووە. ڕاستە گەر نەشتوانین پێناسەیەکی ڕوون بۆ مێژووی سەرهەڵدانی ئۆتۆمبێل بکەین، سەخت نییە بی ئێم دەبڵیو بە جۆرێک لە جۆرەکان بە گالیسکەی ڕۆمانی بیبەستینەوە، بەڵام ئەمە بۆ ڕۆمان کاری نەکردەیە. ڕەنگە ئەمە هاوکارمان بێت بۆ ڕوونکردنەوەی بۆچی ئەو هەموو ئاگادارینامانە لەبارەی مردنی جۆرێکی ڕۆمان و سەرهەڵدانی جۆرێکی تر نووسراون. سەرباری هەموو ئەوانە شتێکی وەک ڕۆمان لە سەردەمە دێرینەکاندا دەبینرێت. لە سەردەمی مۆدێرندا سەرهەڵدانی ڕۆمان بە سەرهەڵدانی چینی نێوەڕاستەوە بەستراوەتەوە. بەڵام ئەوە کەی بووە؟ هەندێک لە مێژوونووسان بۆ سەرەتای سەدەی دوازدە و سێزدەی دەگەڕێننەوە.

زۆربەی لێکۆڵەران هاوڕان لەبارەی ئەوەی ڕۆمان ڕەگێکی لە داستانی ئەڤینداریدا هەیە. بێگومان ئەم ڕەگەشی هەرگیز لێ نەبووەتەوە. ڕۆمان داستانی ئەڤیندارین، بەڵام جۆرە داستانێکن سەروکاریان لەگەڵ شارستانییەتی مۆدێرندا هەیە. ڕۆمان پێکهاتەکانی داستانی ئەڤینداریی وەک پاڵەوان و بەدکار، خەیاڵپڵاوی و حیکایەتی پەریانی (fairy-tale) لەخۆی فڕێ نەداوە، بەڵام شێوازی جیاوازتری پێداون. شێوازەکانی دەبێت لە چوارچێوەی ڕەگەز و موڵکایەتی، پارە و هاوسەرگیری، بزووتنی کۆمەڵایەتی و خێزاندا بێت. ڕەنگە یەکێک بڵێت ڕەگەز و موڵکایەتی لە سەرەتاوە تا کۆتایی تێمای ڕۆمانی مۆدێرنن. کەواتە ڕۆمانی ئینگلیزی لە دێفۆوە تا وۆڵف جۆرێکە لە داستانی ئەڤینداری. ڕاستییەکەی ئەگەر بتەوێت وەک ڕۆماننووسێکی سەردەمی ڤیکتۆریا[3] لە نێو ئەو هەموو تەنگوچەڵەمەیەی سەردەمی مۆدێرندا کۆتایییەکی دڵخۆشکەرت هەبێت، هیچ شتێک ئەوەندەی داستانی ئەڤینداری هاوکار نابێت. ڕۆمانەکانی خوشکانی برۆنتێ[4]، جۆرج ئێلییەت (١٨١٩-١٨٨٠)، تۆماس هاردی (١٨٤٠-١٩٢٨) و هێنری جەیمس (١٨٤٣-١٩١٦) تێکەڵەیەکن لە شێوازی پێشمۆدێرنەی وەک ئەفسانە، حیکایەت، داستانی فۆلکلۆر و ئەڤینداری لەگەڵ شێوازی مۆدێرنەی وەک کەتوارخوازی[5]  (realism)، شرۆڤەکاری  (reportage)، بنکۆڵکاری دەروونناسیانە و ئەوانی دیکە. کەواتە ئەگەر ڕۆمان جۆرێکیش بێت لە داستانی ئەڤینداری ئەوا دابڕێنراوە لەو وەهمانەی لەو جۆرە داستانەدا هەیە.

داستانی ئەڤینداری پڕە لە چیرۆکی سەرکێشی و جەربەزەیی، لە کاتێکدا ڕۆمانی مۆدێرن ڕەمەکی دەردەکەوێت بەوەی وێنای دنیایەکی سێکولار و مادییانە دەکات لە جیاتی ئەوەی باس لە دنیایەکی ئەفسانەیی و سەرووسروشتی بکات. هەروەها، تیشک دەخاتە سەر کولتوور نەک سروشت یان بانسروشت. خۆی دەپارێزێت لە ئەبستراکت و ئەزەلیبوون و باوەڕی بەو شتانە هەیە کە لە جیهانی بەرجەستەدا دەتوانێت دەستیان لێ بدات و تامیان بکات. ڕەنگە هەندێک باوەڕی ئایینی لەخۆ بگرێت، بەڵام بە وریایییەوە مامەڵەیان لە تەکدا دەکات و جڵەویان بۆ شل ناکات. ڕۆمانی مۆدێرن لە جیاتی گەردوونێکی هێماییی قەتیسبوو، مێژوویەکی گۆڕاو و بێکۆتاییمان پێشکەش دەکات. کات و چیرۆکبێژی کرۆکی ڕۆمانی مۆدێرنن. لە سەردەمی مۆدێرندا بەر کەمترین نەگۆڕ دەکەوین و هەموو دیاردەیەکیش – تەنانەت خودیش – ڕەگێکی لە مێژوودا هەیە. ڕۆمانی مۆدێرن شێوازێکە مێژوو تا ئەوپەڕی لەخۆ دەگرێت.

هەموو ئەوانەی باسکران لە داستانی ئەڤینداری زۆر جیاوازن، هەروەک لە دۆن کیشۆتی سێرڤانتێسدا بە ڕوونی بۆمان دەردەکەوێت. زۆرجار بە هەڵە دۆن کیشۆت بە یەکەم ڕۆمان ناو دەبرێت. ڕاستییەکەی، دۆن کیشۆت یەکەم ڕۆمان نییە، بەڵکوو ڕۆمانێکە لەبارەی یەکەم ڕۆمانەوە. ئەمەش زۆر بە ڕوونی دەردەکەوێت کاتێک کاراکتەرە سەرەکییەکانی ڕۆمانەکە دۆن کیشۆت و سانچۆ پانزا بەر کەسانێک دەکەون کە بە ڕاستی لەبارەی ئەوانەوە خوێندوویانەتەوە. شاکارەکەی سێرڤانتێس ئەوەمان پیشان دەدات کە چۆن لە ڕۆماندا ئارمانخوازی (idealism) ڕۆمانتیک لەگەڵ جیهانی ڕاستەقینەدا دەرگیر دەبێت. سێرڤانتێس یەکەم کەس نییە بەم شێوەیە بەرەنگاری داستانی ئەڤینداری ببێتەوە. ڕۆمانی پاڵەوانبازی (picaresque novel) پێشتر ناڕاستەوخۆش بووبێت ئەم کارەی کردووە، بەڵام جیاوازییەکەی دۆن کیشۆت لەوەدایە ئەم بەریەککەوتنەی نێوان داستانی ئەڤینداری و کەتوارخوازییەی کردووەتە بابەتی سەرەکیی خۆی.

ئەگەر شوێنێک هەبێت کە تێیدا ئارمانخوازی ڕۆمانتیک و کەتوارخوازی لە وەهم دەرچوو بە یەک بگەن، ئەوە مەیدانی جەنگە. بەدەگمەن دیاردە هەیە وەک ئەوە هەم دنەی ڕەوانبێژییەکی (rhetoric) بەرز و هەم ڕقێکی سەختگیرانەی دابێت. بەڵام ڕۆمانەکەی سێرڤانتێس جەنگێکی بەرپا کردووە کە لە هیچ لەوانە ناسڵەمێتەوە. دۆن کیشۆت کە بە هۆی خوێندنەوەی زۆری داستانی ئەڤیندارییەوە شێت بووبوو، ژیانی خۆی لەسەر بنەمای ئەو کتێبانە ڕێک دەخات کە خوێندبوونییەوە، لە کاتێکدا کەتوارخوازی کتێب لەسەر بنەمای ژیان دادەنێت. دۆن کیشۆت لە کتێبدا دەژی و وەک کاراکتەری نێو کتێبانیش قسە دەکات، بەڵام چونکە ئەو کاراکتەرێکە لە کتێبێکدا، ئەم خەیاڵەش هەر جۆرێکە لە کەتوار. هەر بۆیە لەم ڕۆمانەدا بەر ژیانێکی تەنز لە داستانی ئەڤینداری و دژەئەدەب دەکەوین. ئەم ڕۆمانە لە ڕوانگەیەکی کەتوارخوازییانەی زۆر تووندەوە، خەیاڵ و ڕەوانبێژی بەر ڕەخنە و توانج دەدات. بەڵام چونکە ڕۆمان خۆی بریتییە لە ڕەوانبێژی و خەیاڵ، ئەمە لە خۆیدا دژیەکییەک دروست دەکات. سێرڤانتێس لە دژی کتێب پشتگیریی جیهانی کەتوار دەکات، بەڵام لەنێو کتێبدا ئەو کارە دەکات. بۆ ڕۆماننووسێک کە گاڵتە بە زمانی ئەدەبی بکات، وەک ئەوە وایە قەل بە قەل بڵێ ڕووت ڕەش بێت. ئەو ڕۆمانەی لە دژی ئەدەب پشتگیریی ژیان بکات وەک ئەو خانەدانە (count) وایە بە شێوەزاری کۆکنی[6] قسە بکات.

سێرڤانتێس دەیەوێت دڵنیامان بکاتەوە ئەو مێژووەی بۆمان دەگێڕێتەوە ڕوون و ڕەوانە و هیچ کەرەستەیەکی ئەدەبی تێیدا بەکار نەهاتووە، بەڵام ستایلی نووسینی ڕوون و ڕەوان خۆی ستایلێکی ئەدەبییە. هەڵەیە ئەگەر باوەڕمان وابێت ستایلێکی نووسینی دیاریکراو لە ڕووی ئەدەبییەوە لە جیهانی ڕاستەقینە لەوانی دیکە نزیکترە. بۆ نموونە: لە زمانی ئینگلیزیدا وشەی نەتەر[7] نزیکتر نییە لە جیهانی ڕاستەقینە لە نیەفایت[8]. ڕەنگە نزیکتر بێت لە ئاخاوتنی گشتیی ڕۆژانە بەڵام ئەمە جیاوازە. پەیوەندیی نێوان زمان و کەتوار پەیوەندییەکی واڵا نییە، وەک ئەوەی بڵێیت هەندێک وشە تەواو لە کەتوار دابڕاون و هەندێک وشەش تەواو پێیەوە بەستراون. بەهەمەحاڵ، ئەوەی لای نووسەرێک زمانێکی ڕوون و ڕەوانە لای نووسەرێکی تر زمانێکی تیف‌تیفەدراوە. بە هەمان شێوە، هەندێک کەتوارخواز باوەڕیان وایە قژوشککەرەوەیەک ڕاستترە لە دیاردەناسیی ڕاڤەکارانە (hermeneutical phenomenology) . ڕەنگە دیاردەناسیی ڕاڤەکارانە بەسوودتر بێت بەڵام لە ڕووی ڕێژەی ڕاستەقینەبوونەوە جیاوازە لە قژوشککەرەوەیەک.

کەواتە یەکێک لە یەکەمین ڕۆمانە مەزنەکان (دۆن کیشۆت) لەبارەی خودی ڕۆمان خۆیەوە هۆشداریمان پێ دەدات. خوێندنەوەی خەیاڵی ئەدەبی (fiction) دەتوانێت شێتت بکات. ڕاستییەکەی، ئەوە خەیاڵ نییە بەرەو شێتبوونت دەبات، بەڵکوو لەبیرکردنی خەیاڵیبوونی ئەو خەیاڵەی کە دەیخوێنیتەوە بەرەو شێتیت دەبات. کێشەکە ئەو کاتە سەرهەڵدەدات کە وەک دۆن کیشۆت خەیاڵ و کەتوار تێکەڵ بکەیت. خەیاڵێک ئاگاداری خەیاڵیبوونی خۆی بێت، خەیاڵێکی زۆر ژیرانەیە. هەر بۆیە لەو کاتانەدا تەنیا تەنز (irony) فریادڕەسمان دەبێت. سێرڤانتێس بە پێچەوانەی دۆن کیشۆتی نێو ڕۆمانەکەی نایەوێت داهێنراوەکانی خۆی بە حەرفی وەربگیرێن. سێرڤانتێس نایەوێت هەڵمانبخەڵەتێنێت. ڕۆماننووسان درۆ ناکەن چونکە وای دانانێن ئەوەی ئەوان دەینووسن ئێمە بە ڕاستەقینەی بزانین. ئەمەش بە هەمان شێوەی ئەو دروشمی ڕێکلامەیە کە دەڵێت “ئەم جۆرە بیرەیە ئەو شوێنانەی جەستەت دەبووژێنێتەوە کە بیرەکانی تر پێی ناگەن،” ئەم قسەیە هەرچەندە درۆ نییە بەڵام ڕاستیش نییە.

خاوەن میوانخانەیەک لە بەشی یەکەمی دۆن کیشۆتدا دەڵێت ئاسایییە داستانە ئەڤیندارییەکان چاپ بکرێن چونکە کەس ئەوەندە نەزان نییە بە ڕاستەقینەیان بزانێت. ڕاستییەکەی، دۆن کیشۆت خودی خۆی تژییە لە داستانی ئەڤینداری. بەڵام داستانی ئەڤینداری ئەوەندەش بێمەترسی نییە وەک ئەوەی خاوەن میوانخانەکە دەیڵێت، بەڵکوو داستانی ئەڤینداری جۆرێکە لە خۆشەیدایی (narcissism) ترسناک (هەروەک دۆن کیشۆت لە شوێنێک ئاماژەی پێ دەکات) کە دەتوانیت باوەڕ بەوە بهێنیت ژنێک پاک و جوانە تەنیا لەبەر ئەوەی دەتەوێت باوەڕ بەوە بهێنیت. لێرەدا داستانی ئەڤینداری هیچ پێویستی بەوە نییە شتەکان وەک خۆیان ببینێت. هەرچەند ئارمانخوازی ڕۆمانتیک زۆر چاکەخوازانە دەردەکەوێت بەڵام ڕاستییەکەی زۆر خۆپەرستانەیە بەوەی جیهان لەبەردەمتدا دەکاتە قوڕێکی خەست و بە ئارەزووی خۆت چیت بوێت لێی دەکەیت. ئەو جۆرە خەیاڵکارییەی (fantasy) لە داستانی ئەڤینداریدا هەیە زۆر فریودەرە بەوەی ڕەگێکی لە تاکخوازیدا (individualism) هەیە و جیهان بەو شێوەیە لە قاڵب دەدات کە خۆی دەیەوێت. ڕەتی دەکاتەوە دان بەو شتانە دابنێت کە کەتوارخوازی جەختی لەسەر دەکاتەوە، شتانی وەک سەربزێویی کەتوار بەرامبەر بە ئارەزووەکانمان. دژەکەتوارخوازان ئەوانەن کە ناتوانن بەقووڵی بیر بکەنەوە. ئەمەش جۆرێک لە لێڵبینی (astigmatism) ئاکاری دێنێتە کایەوە. ئەوەندە هەیە کە تاکخوازی لەڕێدەرچووی دۆن کیشۆت لە شێوازی نەریتی مێگەلی و دەرەبەگیدا دەردەکەوێت.

 شتێکی پەسەند لەبارەی ئارمانخوازییەوە هەیە – وەک ئەو ئارمانخوازییەی لای دۆن کیشۆت هەیە لە پاراستنی هەژار و لێقەوماوان – بەڵام بە هەمان شێوە شتێکی پووچیش (absurd) هەیە. کەواتە ئاریشەکە تەنیا ئەوە نییە گاڵتەجاڕانە ئارمانی بین، بەڵکوو بەرزکردنەوە و نزمکردنەوەی بەهای ئارمانە بە هەمان نەفەس. ئەوانەی ناتوانن ڕاست و ڕەوان جیهان ببینن، داری بەسەر بەردەوە ناهێڵن. کەتوارخوازی ئەدەبی، ئاکاری و مەعریفەناسی پێکەوەبەستراون. لە دۆخی دۆن کیشۆتدا خەیاڵ (fantasy) ئیمتیازێکی کۆمەڵایەتییە. ئەو پیاوەی بە هەڵە ژنێکی ئاسایی بە کچێکی خانەدان دادەنێت، هەمان ئەو پیاوەیە کە باوەڕی وایە جیهان قەرزداری ئەوە. دەسەڵات تا سەر ئێسقان سەیر و نامۆیە. خەیاڵیش تا سەر ئێسقان پەیوەستە بە مامەڵەی بازرگانییەوە یان دەکرێت بڵێین “کاڵایەکی لەفرۆشهاتوو”ە وەک ئەو قەشەیەی لە بەشی یەکەمی دۆن کیشۆتدا ئاماژەی پێ دەکات. پەرچوو و بازاڕ زۆر ئاشنان بە یەکتری. خەیاڵ کەتوار لە بەرژەوەندیی خۆی بەکار دەهێنێت، کەتواریش بە ناوی مامەڵەی بازرگانییەوە خەیاڵ بۆ بەرژەوەندیی خۆی بەکار دەهێنێت.

وا پێ دەچێت کەتوارخوازی باوی نەمابێت چونکە خوێنەری ئێستا حەز بە شتی سەیروسەمەرە دەکات. سەیر ئەوەیە ڕۆمان شێوازێکە تەواو بەستراوە بە ژیانی ئاساییی خەڵکی ڕەمەکی، بەڵام خەڵکی ڕەمەکی حەز ناکەن وێنەی خۆیان لە ئاوێنەی هونەردا ببیننەوە. ئەوەندە لە ژیانی ئاسایییان بێزارن، تاقەتی ئەوەیان نییە لەکاتی بەتاڵیدا تێیڕامێنن. کرێکاران زیاتر لە پارێزەران پەنا دەبەنە بەر خەیاڵ (fantasy) هەر بۆیە قەشەکەی نێو ڕۆمانی دۆن کیشۆت باوەڕی وایە کرێکاران هێندەی نان و کار پێویستیان بە سێرک و سەرگەرمییە. ئەوە تەنیا کەمینە ڕۆشنبیرەکانن حەزیان لە هونەرێکی عەقڵانییە. هەر بۆیە سێرڤانتێس بە هۆی جەختکردنەوە لە ڕاستینوێنی (Verisimilitude) لە نووسینەکانیدا پێگەیەکی ئەدەبی بەرزی بەدەست هێنا. لە هەمان کاتدا بە دروستکردنی پاڵەوانێک کە لە خۆیان بچێ، توانی هەستی خەڵکی ڕەمەکیش بۆ لای خۆی ڕابکێشێت.

ئەگەر ڕۆمان ژانەرێک بێت پەیوەست بێت بە ژیانی ئاساییی خەڵکەوە، بە هەمان شێوە ژانەرێکیشە بەهاکانی جۆراوجۆر و ناکۆکن. ڕۆمان لە دێفۆوە تا وۆڵف بەرهەمی مۆدێرنیتەیە. مۆدێرنیتەش قۆناغێکە ئێمە تەنانەت ناتوانین لەسەر شتە بنەڕەتییەکانیش هاوڕابین و بەها و باوەڕەکانمان ناکۆک و لێکدابڕاون. ڕۆمانیش ڕەنگدانەوەی ئەو دۆخە ناهەموارەیە. ڕۆمان فرەچەشنترین شێوازی ئەدەبییە، ئەو شوێنەیە دەنگ، دەستەواژە و سیستەمە باوەڕییەکان بەردەوام تێیدا بەریەک دەکەون. لەبەر ئەم هۆیە کەسیان ناتوانن بێ ململانێ بەسەر ئەوی دیکەدا زاڵ بن. ڕۆمانی کەتوارخواز زۆرجار ڕوانگەیەک لەو ڕوانگانە بۆ سەیرکردنی دنیا لێوەی هەڵدەبژێرێت، بەڵام بە شێوەیەک کە لەگەڵ خۆی بگونجێت. لە ڕوانگەیەکەوە باز دەدات بۆ ڕوانگەیەکی تر، گێڕانەوەکەی دەداتە چەندین کاراکتەری لێکجیاواز و هاوسۆزی ئێمە بەدەست دەهێنێت چونکە لەکاتی خوێندنەوەیدا ژیان بەبەر ئەو دۆخ و کاراکتەرانەدا دەکەین کە ناڕەحەتمان دەکەن. ڕاستییەکەی، ئەوە یەکێکە لەو هۆیانەی کە بۆچی ئەو جۆرە شێوازی ڕۆمانە بە چاوێکی گوماناوییەوە لێی دەڕوانرێت. کەتوارخوازی ئەندێشەئاسا دەتوانێت مێشێک بکاتە گامێشێک.

بۆ میخائیل باختین ڕۆمان وەک ڕووبارێک کە دەیەوێ ڕێی خۆی لەنێو بەردەقسڵدا بکاتەوە بەردەوام لە دەرکەوتن و بزربووندایە. باختین پێی وایە ڕۆمان ئەو کاتانە دەردەکەوێت کاتێک دەسەڵاتێکی دیکتاتۆری دادەڕمێت. لەو کاتانەدا ئایدیۆلۆژیایەکی خۆسەپێن باوی نامێنێت وەک ئیمپڕاتۆریەتەکانی یۆنان یان ڕۆما یان کەنیسەی سەدەکانی نێوەڕاست، کە باختین پێی وایە ڕۆمان لەو کاتانەدا سەری هەڵداوە. ڕەگداکوتاویی شێوازی سیاسی، زمانی و کولتووری دەبێتە هۆی ئەوەی کە باختین پێی دەڵێت هەمەچەشنیی زمانەوانی (heteroglossia)، ئەمەش هەمووی لە ڕۆماندا بەدی دەکرێت. بە بڕوای ئەو ڕۆمان لە بنەڕەتدا دژەپێودانگەیە و شێوازێکی یاخییە کە دژی هەموو بانگەشەیەکی ڕەهایە بۆ حەقیقەت. بێگومان ئەوەش وا دەکات ڕۆمان سەربزێو دەربکەوێت. ئەمەش جۆرە دژایەتییەک لە خۆیدا هەڵدەگرێت چونکە ڕۆمانێکی وەک ‘پارکی مانسفیڵد’ی جەین ئۆستن (١٧٧٥-١٨١٧) هیچ جۆرە یاخیبوونێکی تێدا بەدی ناکرێت و ڕۆمانێکی وەک ‘شەپۆلەکان’ی ڤیرجینیا وۆڵف هەمەچەشنیی زمانەوانی تێدا نابینرێت. بەهەمەحاڵ، هەموو هەمەچەشنییەک پەڕگیر نییە و هەموو دەسەڵاتێکیش سەرکوتکەر نییە. بەڵام باختین ڕاست بوو لەوەدا کە ڕۆمان لە کولتوورێکدا لەدایک دەبێت کە تژییە لە پارچە و لەتی شێوازەکانی تر. لێرەدا ڕۆمان شێوازێکی مشەخۆرە کە لەسەر پاشماوەی کولتوورە باڵاکانی تری پەیوەست بە ژیانەوە بوونی خۆی دەردەخات. ئەمەش ناسنامەیەکی نەرێنی پێی دەبەخشێت. لە تێکەڵبوونی بە زمان و شێوازەکانی ژیاندا. ڕۆمان شێوازێکە لە کۆمەڵگەی مۆدێرن نەک ڕەنگدانەوەی ئەم کۆمەڵگەیە.

هیگڵ ڕۆمانی وەک داستانێکی پاڵەوانێتیی پەخشانی سەردەمی مۆدێرن دەبینی. ڕۆمان، جگە لە ڕەهەندە بانسروشتییەکەی، هەموو تایبەتمەندییەکی داستانی پاڵەوانێتی تێدایە. ڕۆمان لە داستانی پاڵەوانێتی کلاسیک دەچێت لە بەکارهێنانی چیرۆکگێڕی، ڕووداوی هەستبزوێن و جیهانی ماددیدا. بەڵام لەوەدا جیاوازە کە ڕۆمان سەر بە گوتاری ئێستایە نەک ڕابردوو چونکە ڕۆمان پێش هەموو شتێک شێوازێکی هاوچەرخە. هەر بۆیە ڕۆمان ئەوەندە لە گۆڤاری زە تایمزەوە نزیکە ئەوەندە لە شاعیرێکی یۆنانی وەک هۆمیرۆسەوە نزیک نییە. کاتێکیش ڕابردوو لە ڕۆماندا ڕەنگ دەداتەوە لە پێناو نۆستالژیا و هیوایەکی وەهمی نییە. هەر بۆیە دەتوانین بڵێین کەتوارخوازی ئەدەبی بە هەمان شێوە کەتوارخوازی ڕەوشتیشە. گەر لە ڕوانگەیەکی سیاسییەوە لێی بڕوانین دەتوانین بڵێین ئەو ڕەتکردنەوەیەی ڕۆمانی کەتوارخواز بۆ نۆستالژیا و یووتۆپیا نیشانەی ئەوەیە ئەو جۆرە ڕۆمانە نە کۆنەپەرستە و نە شۆڕشگێڕانەیە، بەڵکوو لە ڕۆحی خۆیدا چاکسازیخوازە (reformist) و پابەندە بە ئێستا بەڵام ئێستایەک کە بەردەوام لە گۆڕاندایە. دیاردەیەکە پەیوەستە بە دنیای ئێستا نەک دنیای ئەولا، بەڵام چونکە گۆڕانی بەردەوام بەشێکە لەم دنیایە، بە چاوێکی کەمەوە سەیری دنیای ئەولاش ناکات.

کەواتە گەر ڕۆمان شێوازێکی مۆدێرن بێت، هەرچەندە ڕەگێکیشی لەنێو سەردەمی دێریندا بێت، ڕەتی ئەوە دەکاتەوە ببەسترێتەوە بە ڕابردووەوە. بۆ ئەوەی مۆدێرن بیت دەبێ هەموو ئەوەی دە خولەک بەر لە ئێستا ڕوویداوە بخەیتە ڕابردووەوە. مۆدێرنیتێ تاکە قۆناغە لە مێژوودا تەواو خۆی بە ئێستاوە دەبەستێتەوە. وەک هەرزەکارێکی یاخی، مۆدێرن تەواو خۆی دادەبڕێت لە باوانی. ئەوەش وەک چۆن ئەزموونێکی ئازادانەیە، ئەزموونێکی داخورپێنەریشە. شێوازێکە تەواو خۆی دادەبڕێت لە شێوازە نەریتییەکان. چیتر ناتوانێت پشت بەو نموونانە ببەستێت لەلایەن داب و نەریت، ئەفسانەناسی، سروشت، کۆناری  (antiquity)، ئایین و کۆمەڵگەوە پێشکەشی دەکرێن. ئەمەش زۆر پەیوەستە بە سەرهەڵدانی جۆرێکی نوێی تاکخوازی کە هەموو ئەوانەی سەرەوە بە هەڕەشە بۆ سەر ئازادی دەزانێت. لە کاتێکدا لە داستانی پاڵەوانێتییدا نووسەری دەق دیار نییە کێیە، لە ڕۆماندا نووسەرەکەی دیارە و خاوەن شێوازی تایبەت بە خۆیەتی. بەو پێیەی بەهاکان بە هۆی فرەچەشنییان یەکگرتنەوەیان ئەستەمە، ئەم بەربەرەکانێکردنەی شێوازە نەریتییەکانیش پەیوەندی بە سەرهەڵدانی فرەخوازی (pluralism)یەوە هەیە. بەهاکان چەندە زۆر بن ئەوەندە زیاتر کێشەی بەهاکانمان بۆ دروست دەبێت.

ڕۆمان لە منداڵدانی زانستی مۆدێرنەوە لەدایک دەبێت و لە ڕووی سەنگینی، سێکولاربوون، کەلەڕەقی، ڕۆحی بنکۆڵکاری و گومان لە دەسەڵاتی کلاسیک، لەگەڵیدا هاوبەشە. به‌لاوەنانی دەسەڵاتی دەرەکیش واتە دۆزینەوەی دەسەڵات لە نێوەوەی خۆیدا. ئەوکاتەی هەموو سەرچاوە نەریتییەکانی دەسەڵاتت فڕێ دا دەبێ خۆت جڵەوی دەسەڵات بگریتە دەست. دەسەڵات لێرەدا واتە خۆت بە بنەوانێک (origin) نەبەستیتەوە، بەڵکوو خۆت ببیتە بنەوان.

ئەمەش گرنگیی بنەوانبوونمان بۆ دەردەخات هەر وەک لە خودی وشەی ڕۆمان خۆیدا دەردەکەوێت. بەو واتایەی کە دەسەڵاتی ڕۆمان لە دەرەوەی خۆیدا بێ‌بنچینە و لەرزۆکە، هەر بۆیە ڕۆمان نیشانەیەکە لە بابەتی مرۆڤی مۆدێرن. ئەویش وەک ژنان و پیاوانی مۆدێرن کە بەرپرس و بڕیاردەرن لە بوونی خۆیان بە هەمان شێوە بنەوانە. چیتر خزم، داب و نەریت و پێگەی کۆمەڵایەتی بوونی تۆ دیاری ناکەن، بەڵکوو خۆت بوونی خۆت دیاری دەکەیت. بابەتە مۆدێرنەکان وەک پاڵەوانەکانی نێو ڕۆمانی مۆدێرن خۆیان بنیات دەنێن. خودبنچینە و خودبڕیارن، هەر لەمەشەوە واتا بە ئازادیی خۆیان دەبەخشن. هەرچەندە ئازادییەکەیان زۆر لاواز و نەرێنییە کە هیچ دەستەبەرییەکی نییە. هیچ شتێکیش نییە لە جیهاندا پشتگیری بکات. بەهای ڕەها لە سەردەمی مۆدێرندا تووڕ هەڵدراوە و جێگەی بۆ ئازادییەکی ڕەها خۆش کردووە، بەڵام هەر ئەمەیە وای لەم ئازادییە کردووە بەتاڵ و بێبایەخ بێت. گەر هەموو شتێک ڕێگەپێدراو بێت، واتای ئەوەیە هیچ شتێک لە خودی خۆیدا بەهایەکی باڵای هەڵنەگرتووە.

بینیمان کە ڕۆمان و داستانی پاڵەوانێتی جیاوازن لە ڕوانینیان بۆ ڕابردوو، بەڵام جیاوازییەکی تری بنەڕەتیش لەنێوانیاندا هەیە و ئەویش داستانی پاڵەوانێتی گرنگیی بە پاڵەوانە سەربازی و نەجیبزادەکان دەدات، بەڵام ڕۆمان خەڵکی ڕەمەکیی بەلاوە گرنگترە. ڕۆمان ئەو ژانرەیە بە زمانی خەڵکی ڕەمەکی دەدوێت. ڕۆمان ئەو هونەرە ئەدەبییەیە بە زمانێکی خۆجێیی دەنووسرێت و سەرچاوەکانی لە قسەکردنی ڕۆژانەی خەڵکەوە وەردەگرێت نەک لە زمانێکی ئەدەبی تایبەتمەندەوە. بێگومان ڕۆمان یەکەم شێوازی ئەدەبی نییە کە خەڵکی ڕەمەکی تێدا دەردەکەوێت، بەڵام یەکەم شێوازی ئەدەبییە کە خەڵکی ڕەمەکی کردبێتە سەنگی مەحەک. ئەوەی لە سەردەمی هاوچەرخماندا هاوشێوەی ئەوەیە سۆپ ئۆپێرایە[9] کە ئێمە چێژی لێی دەبینین نەک لەبەر دیمەنە ورووژێنەرەکانی بەڵکوو لەبەر ئەوەی ژیانی ئاسایی ڕۆژانەی خۆمانی تێدا دەبینینەوە. هاوتای مۆدێرنی ڕۆمانی ‘مۆڵ فلاندرس’ی دانیال دێفۆو زنجیرەدرامای بەریتانیایی ئیستئێندەرزە (EastEnders). ئەو جەماوەریبوونی ئەو زنجیرەدرامایانە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە زۆرێک لە ئێمە ئەوەندەی چێژ لە دیمەنی ڕۆتینی و دووبارەی ژیانی ڕۆژانەمان دەبینین ئەوەندە چێژ لە دیمەنێک نابینین کە پڕە لە سەرکێشی.

بەهای ژیانی ئاساییی ڕۆژانەی خەڵک لە ئەدەبدا بابەتی یەکێک لە کتێبە هەرە بەناوبانگەکانی بواری ڕەخنەی ئەدەبییە ئەویش کتێبی ‘لاسایی’ (Mimesis)  ڕەخنەگری ئەڵمانی ئێریک ئاورباخە (١٨٩٢-١٩٥٧). بۆ ئاورباخ کەتوارخوازی شێوازێکی ئەدەبییە کە ژیانی ئاساییی ڕۆژانەی خەڵک زۆر بە بەهادار دەزانێت. یەکێک لە نموونە سەرەتایییەکانی ئەدەبی ئینگلیزی کە ئەمەی تێدا ڕەنگداوەتەوە ‘چامە لیریکییەکان’ی ویلیام وۆردزوۆرس (١٧٧٠-١٨٥٠) و ساموێل تەیلەر کۆڵریجە (١٧٧٢-١٨٣٤). ڕۆمان لای ئاورباخ لە بنەڕەتەوە هونەرێکی دیموکراسییە و دژی هونەری سەردەمی کلاسیکی[10] (Classical antiquity) چەقبەستوو، پلەبەندیخواز، لە مێژووخستن و کۆمەڵگەی داخراوە. گەر دەستەواژەی فەیلەسوفی ئەڵمانی واڵتەر بنیامین (١٨٩٢-١٩٤٠) بەکار بهێنین دەڵێین ڕۆمان هونەرێکە کۆتایی بە خەرمانی هونەری کلاسیک دەهێنێت و ژیان لە ئێمە نزیکتر دەکاتەوە لەوەی وا بکات دەستی ئێمەی پێ نەگات. ئاورباخ لە کتێبەکەیدا ستایشی ئەو نووسەرانە دەکات کە بە زمانێکی سادە و بێگرێوگۆڵ نووسیویانە و ئەو نووسەرانە دەداتە بەر ڕەخنە بە زمانێکی ئاڵۆز، هەڵبژاردە و کەس تێنەگەیشتوو نووسیویانە.

ئاورباخ پێی وایە خەڵکی ڕەمەکی لە سەردەمی کلاسیکدا هیچ پێگەیەکی وا گرنگییان نەبووە. ئەمەش پێچەوانەی کتێبی پەیمانی نوێیە (New Testament) کە پلەیەکی باڵای کۆمەڵایەتیی بەرز دەداتە ماسیگرێکی وەک پیتەر. بە گوێرەی فەیلەسوفی کەنەدی چاڕڵز تایلۆر بیرۆکەی بەهاداربوونی ژیانی ڕۆژانەی ئاساییی خەڵک سەرەتا لەنێو ئایینی مەسیحییەتدا سەری هەڵدا. هەر وەک ئاورباخ باسی دەکات لە ئینجیلی مەسیحییەتدا بە ڕەنگدانەوەی وێنای خودا لە خەڵکی هەژار و ڕەش و ڕووت و بەکارهێنانی زمانێکی کارناڤاڵێسک (carnivalesque) [11]شێوازێکی کەتوارخوازیی خەڵکی ڕەمەکیمان پیشان دەدات. بۆ مەسیحییەت پاکبوونەوە لە گوناح پەیوەستە بە نانپێدانی هەژار و سەردانیکردنی نەخۆش نەک پەنابردنە بەر شێوازێکی پەرستشی نهێنی. ئەوەتا دەبینین مەسیح بە سواری کەرێکەوە وەک تاوانبارێکی سیاسی بەرەو مەرگی خۆی دەڕوات، ئەمەش بۆ پێغەمبەرێکی خودایی ڕەنگە وەک نوکتەیەک بێت.

لەگەڵ سەرهەڵدانی کەتوارخوازی خەڵکی ڕەمەکی دێنە نێو مەیدانی ئەدەبەوە زۆر پێش ئەوەی بچنە نێو مەیدانی سیاسەتەوە. ئەمەش یەکێکە لە قۆناغە هەرە گرنگەکانی مێژووی مرۆڤایەتی. سەختە بۆ ئێمە ئێستا بیر لە سەردەمێک بکەینەوە کە پەیوەندیی نێوان دایک و باوک و منداڵانیان  و ژیانی ئابووریی ڕۆژانە هیچ بایەخێکی کولتووریی ئەوتۆی نەبووە. ئاورباخ کە جوویەکی هەڵاتووی دەستی هیتلەر بوو لەو کاتەدا کە لە مەنفادا بوو لە ئیستانبوڵ ئەو کتێبەی لەبارەی ڕۆمانەوە نووسی، لە هەمان کاتدا باختین ئەو کاتەی هەڵاتوویەکی دەستی ڕژێمی ستالین بوو، لەبارەی ڕۆمانەوە دەینووسی. هەردوو نووسەریش ڕۆمانیان وەک گورزێکی کوشندە لە دژی دەسەڵاتی دیکتاتۆری دەبینی. لە ڕوانگەی باختینەوە کولتووری ڕەمەکی شێوازەکانی کەتوارخوازی لە سەردەمەکانی کلاسیک، سەدەکانی نێوەڕاست و مۆدێرن وەردەگرێت و لە شێوەی ڕۆمانێکدا دەریدەخاتەوە.

ئەم بانگەشەیەی سەرەوە کێشەدارە چونکە کەتوارخوازی و ڕۆمان یەک شت نین. هەر وەک ئاورباخ باسی دەکات نە هەموو کەتوارخوازییەک ڕۆمانە و نە هەموو ڕۆمانێک کەتوارخوازە. هەموو ڕۆمانێکیش ڕەنگدانەوەی خەڵکی ڕەمەکی نییە. هەر وەک لە کاراکتەری جۆرج نایتلی ڕۆمانی ‘ئێما’ی جەین ئۆستن و کاراکتەری خاتوو داڵۆوەی ڕۆمانێکی ڤیرجینیا وڵف دەبینرێت. لە هەموو دۆخێکدا سادەییبوون هەمیشە سەربزێوییە. بەرهەمە هونەرییەکان پەڕگیر نین تەنیا لەبەر ئەوەی ژیانی خەڵکی ڕەمەکیمان بۆ وێنا دەکەن. هەندێک جار وا دەبینرێت ئەو جۆرە کەتوارخوازییەی کە هەژاری و بێدەرەتانی خەڵکی ڕەمەکی دەردەخات بێ ئەملاوئەولا گێڕەشێوێنە. بەڵام ئەوەش پێمان دەڵێت خەڵک بەرانبەر بە هەژاران هەستیان نابزوێت چونکە لێیان بێ ئاگان. کەتوارخوازی لە ڕوانگەی ڕاستی‌نوێنییەوە – حەقیقەتی ژیان – شۆڕشگێڕانە نییە. هەر وەک شاعیر و شانۆنامەنووسی ئەڵمانی بێرتۆڵت برێخت (١٨٩٨-١٩٥٦) ئاماژەی پێی دەکات، کارگەیەک بخەیتە سەر سەکۆی شانۆ هیچ شتێکمان لەبارەی سەرمایەدارییەوە پێ ناڵێت.

ئەگەر کەتوارخوازی پیشاندانی جیهان بێت وەک ئەوەی هەیە – نەک وەک ئەوەی پیاوێکی میسری دێرین یان سوارچاکێکی سەدەی نێوەڕاست بینیویەتی – هیچ شتێکمان لەبارەی ئاریشەکانی جیهانەوە دەست ناکەوێت. با وای دابنێین لە شارستانییەتەکانی داهاتوو کۆپییەکی شانۆنامەی ‘ئێندگەیم’ی ساموێل بێکێت (١٩٠٦-١٩٨٩) دەدۆزرێتەوە کە باسی دوو پیاوی بەتەمەن دەکات کاتەکانی خۆیان لەنێو تەنەکەی زبڵدا بەسەر دەبەن. خەڵکانی سەر بەو شارستانییەتە ناتوانن تەنیا بە سەیرکردنی ڕووکەشەکەی لە شانۆنامەکەدا ئەوە دەرک بکەن کە ئایا ئەو شانۆنامەیە کەتوارخوازە یان نا. بەڵکوو دەبێ بزانن ئایا مانەوەی دوو پیاوی بەتەمەن لەناو زبڵدان نەریتێکی نێوەڕاستی سەدەی بیستەمی ئەوروپا بووە یان نا.

بۆ ئەوەی بە شتێک بڵێیت کەتوارخواز پێویستە دان بەو شتانەدا بنێیت کە ڕاستەقینە نین. تاقمە ددانێک دەکرێت ڕاستەقینە بێت بەڵام ئۆفیسێکی وەزارەتی دەرەوە نا. کولتووری مۆدێرن دەکرێت ڕاستەقینە بێت چونکە پەیوەندییەکی پتەوی لەگەڵ ژوورکەتواری (surreal)، شیزۆفرینیا و هەستە هەڕەمەکییەکاندا هەیە. هونەری کەتوارخواز وەک هەر هونەرێکی تر دەکرێت هونەرێکی دەستکرد بێت. ئەو نووسەرەی دەیەوێت کەتوارخواز دەربکەوێت، ڕەنگە ڕستەیەک وەک ئەوە بنووسێت “پایسکل سوارێکی دەموچاونوورانی بە لەرەلەر بە بەردەمماندا تێپەڕی” یان بنووسێت “کوڕێکی پرچ ڕەنگ‌گێزەری لە ژێر پەرژینەکەدا ئاودیو بوو و بە دەنگێکی جاڕسکەر فیکەی بۆمان لێی دەدا.” ئەم وردەکارییانە بۆ داڕشتنی ڕۆمانێک ڕەنگە هەڕەمەکی بن و تەنیا بۆ ئەوە بن پێیان بگوترێت کەتوارخوازانە نووسراوە. هەر وەک هێنری جەیمس دەڵێت ئەو جۆرە نووسینانە “ڕواڵەتی کەتوارن.” بەم واتایە دەکرێت کەتوارخوازی بە هەڵکەوت دابنرێت. کەتوارخوازی شێوازێکە کە دەخوازێت بە تەواوی خۆی لەگەڵ جیهاندا تێکەڵ بکات، تەنانەت گەر لە پێگەی خۆشی وەک هونەرێک دابماڵرێت. وەک ئەوە وایە ئەو شتانەی کەتوارخوازی دەیانخاتە ڕوو ئەوەندە ڕوون بن لێیانەوە سەیری جیهانی ڕاستەقینە بکەین. خستنەڕوویەکی ئەوەندە تەواو بێت ڕێک لەو شتە بچێت کە دەیخاتە ڕوو. بەڵام ئەوەش وەک ئەوە وایە هیچ شتێکت نەخستبێتە ڕوو. ئەو شاعیرەی لە شیعرەکانیدا سێو هەر سێو بێت و هەڵووژە هەر هەڵووژە بێت، شاعیر نییە، بەڵکوو میوەفرۆشە.

بۆ هەندێک لە لێکۆڵەرانی ئەدەبی کەتوارخوازی لە ئەدەبدا لە کەتوار خۆی زۆر کەتوارترە چونکە جیهانمان وەک ئەوەی هەیە پیشان دەدات. زۆر جار کەتوار بە گوێرەی چاوەڕوانییەکانی ئێمە نییە هەر وەک چۆن وا لە ڕۆبێرت ماکسوێڵ[12] (١٩٢٣-١٩٩١) دەکات لە زەریادا نوقم بێت لەوەی لەسەر کەشتی بێت. نە جەین ئۆستن و نە چاڕڵز دیکنز (١٨١٢-١٨٧٠) لە ڕۆمانەکانیاندا بەرگەی ئەو جۆرە کارەساتەیان نەدەگرت کە بەسەر ماکسوێڵدا هات و کۆتاییی وایان قبووڵ نەدەبوو. لە بارودۆخێکی ژوورکەتوارییدا هێنری کیسینجەر (١٩٢٣-٢٠٢٣) خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی پێی بەخشرا، بارودۆخێک کە هیچ ڕۆماننووسێکی کەتوارخواز بە خەیاڵیشیدا نایەت مەگەر وەک تەنزێکی ڕەش (black humor)[13] نەبێت.

کەواتە مەترسیدارە کەتوارخوازی وا دابنێن کە ژیان وەک ئەوەی هەیە پیشان دەدات یان وەبزانین کەتوارخوازی ئەزموونی خەڵکی ڕەمەکی دەگوازێتەوە. هەردوو بۆچوونەکە نابێت بە هەند وەرنەگرین. کەتوارخوازی پەیوەستە بەوەی دەیخاتە ڕوو و ناکرێت ئەو خستنەڕووانە بەراورد بکەین بە کەتوار بۆ ئەوەی بزانین چەندە کەتوارخوازن چونکە ئەوەی ئێمە پێمان وایە کەتوارە خودی خۆی کێشەی کەتواربوونی هەیە. بەهەمەحاڵ، بۆچی خستنەڕووی کەتوارخوازەکان ئەوەندە کاریگەری لەسەر ئێمە هەیە؟ بۆچی ئێمە بە وێنەی پارچە گۆشتێکی بەراز سەرسام دەبین کە لە پارچە گۆشتێکی ئاسایی نەبێت لە هیچی تر ناچێت؟ ڕەنگە ئەمە بەشێکی بە هۆی سەرسامبوونی ئێمە بێت بەو لێکچوواندنانەی لە مێشکی خۆماندا دەیکەین یان ڕەنگدانەوەی ئەو دۆخە بێت لە دەروونماندا هەڵمانگرتووە. بەو واتایە کەتوارخوازی هەر وەک ئاورباخ دەیبینێت کە هەرچەندە پێگەیشتووترین شێوازی ئەدەبیش بێت لەوانەیە هەندێک جار دواکەوتووترینیش بێت. ئەوەی خۆی وەک جێگرەوەیەک بۆ ئەفسوون و جادووگەری دەبینێت ڕەنگە خۆی نموونەیەک بێت لەوان.

هەموو ڕۆمانێکی سەردەمی مۆدێرن کەتوارخواز نییە، بەڵام کەتوارخوازی شێوازی باوی سەدەی بیستەمی ڕۆمانی ئینگلیزییە. هەروەها، کەتوارخوازی پێوەرێکی ڕەخنە ئەدەبییەکانی سەدەی بیستەمە. ڕەخنەگرە ئەدەبییەکان هەمیشە ئەو کاراکتەرانەیان داوەتە بەر ڕەخنەی توند کە کەتوارخواز نەبوون و دەروونێکی ئاڵۆزیان هەبووە. ئەوە لە کاتێکدایە کە زۆرێک لە شاکارە جیهانییەکان کاراکتەرەکانیان کەتوارخواز نەبوون وەک تایریسیەسی سۆفۆکلێس، ژنە جادووکەرەکانی ماکبێسی شکسپیر، خوداکەی جۆن میڵتۆن، گەلیڤەری جۆناتان سویفت، فەیگنی چاڕڵز دیکنز و پۆزۆی ساموێل بێکێت. کەتوارخوازی ئەو هونەرەیە دانووی لەگەڵ چینی نێوەڕاستی باڵادەستدا دەکوڵێت بەو پێیەی کە ئارەزووی جیهانی ماددی دەکات و جیهانی سەرووسروشتی ڕەت دەکاتەوە. هەروەها، کەتوارخوازی پرسی خود و باوەڕێکی پتەوی بە بەرەوپێشچوونی مێژوویی هەیە. لە کتێبی ‘سەرهەڵدانی ڕۆمان’دا، ئیان وات (١٩١٧-١٩٩٩) هەموو ئەوانەی سەرەوە بە هۆکاری سەرهەڵدانی ڕۆمانی مۆدێرنی ئینگلیزی لە سەدەی هەژدەدا دادەنێت. واتا بەشێکی تری هۆکاری ئەوە بۆ گرنگییدانی چینی نێوەڕاست بە دەروونی تاک، ڕوانگەی سێکولار و ئەزموونخوازی (empiricism) تاک و گرنگییدانی بە بابەتیبوون دەگەڕێنێتەوە. دەکرێت بشڵێین ڕۆمانی کەتوارخوازی شێوازێک نییە وەک شانۆی هۆنراوەیی، چامەی گۆرانی و شیننامە، بە ڕێککەوت لەدایک بێت. ئەوە ئەریستۆکراتەکان بوون خولیای ئەم‌جۆرە هونەرە بوون.

بۆ زۆرێک لە لێکۆڵەرانی ئەدەبی سەدەی هەژدەیەم ڕۆمان بریتییە لە “بەرهەمێکی خەیاڵیی بێمانا کە تەنیا بە کەڵکی خزمەتکار و مێینەکان دێت.” هەر بەو نەفەسەوە جاکی کۆڵینز (١٩٣٧-٢٠١٥) ڕۆمانەکانی نووسیوە، بەڵام ویلیام گۆڵدینگ (١٩١١-١٩٩٣) ئەو پێناسەیەی قبووڵ نەبووە. بۆ ئەو لێکۆڵەرانەی سەدەی هەژدەم ڕۆمان زیاتر لە ڕۆژنامەی وێنەیی نیوز ئۆف زە وۆڕڵد دەچێت تا گۆڤاری زە تایمز. ڕۆمان لای ئەوان زیاتر لە ڕۆژنامەیەک دەچێت کە کاڵایەکە یەکجار دەیکڕیت، دەیخوێنیتەوە و فڕێی دەدەیت، بە پێچەوانەی کتێبێکی فێرکاری کە دەبێت چەندین جار پێیدا بچیتەوە و بیخوێنیتەوە. ئەو لێکۆڵەرانە پێیان وابوو ڕۆمان سەر بە جیهانی زووتێپەڕیوە یان دەکرێت بڵێین وەک نووسینی ئیمەیڵێک لە ئێستادا وایە. ئەوان ڕۆمانیان بە خەیاڵێکی هەستبزوێن دادەنا هەر بۆیە ڕۆماننووسانی وەک هێنری فیڵدینگ (١٧٠٧-١٧٥٤) و ساموێل ڕیچاردسن (١٦٨٩-١٧٦١) بەرهەمە ئەدەبییەکانی خۆیان بە مێژوو ناو دەبرد نەک ڕۆمان. خانەدانەکانی سەدەی هەژدەیەم تازە بابەتەکانیان زۆر بەلاوە گرنگ نەبوو. پێیان وابوو ئەو ڕاستییانەی پێویستە مرۆڤ بیانزانێت زۆر دەمێکە دەرکیان پێکراوە. نوێ لای ئەوان بێبایەخ و پڕوپووچ بوو. ڕۆمان لای ئەوان نە ئەدەب بوو و نە هونەر بوو. لەو سەدەی هەژدەیەدا بۆ ئەوەی چیرۆکەکەت بایەخی پێی بدرابایە، دەبووایە شتێک بنووسیت دەرخەری ژیانی ڕاستەقینەی خەڵک بێت و هیچ هەست و سۆزێکی دڵدارییانەی تێدا نەبێت. تەنانەت گەر شتێکی زۆر جیددیشت نەنووسیبایە تەنیا ئەوەندە پەیڕەوت کردبایە ئەوا چیرۆکەکەت بە بەرهەمێکی زۆر جیددی دەبینرا.

لە کۆتاییدا ڕۆمانی ئینگلیزی تۆڵەی خۆی لەوانە دەکردەوە بە گاڵتەوە ڕۆمانیان بە ژانەرێکی مێیینە دادەنا. ئەمەش بە نووسینی چەند ڕۆمانێک کە کارەکتەری سەرەکییان ژن بوو، لەوانە کلاریسا هاڕلۆی ساموێل ڕیچاردسن، ئێما ودهاوسی جەین ئۆستن، مۆڵی بلوومی جەیمس جۆیس (١٨٨٢-١٩٤١)، و خاتوو ڕامزی ڤیرجینیا وۆڵف. هەروەها، لەو سەردەمەدا کۆمەڵێک ڕەخنەگری ئەدەبی ژنیش دەرکەوتن. ڕۆمان لە ڕووی شێوازی ئەدەبییەوە، گرنگییەکی ئەوتۆی پەیدا کرد چونکە شیعر لەو سەردەمەدا بوو به شێوازێکی زیاتر کەسیی و تایبەتی. دوای ئەوەی شیعر وەک ژانەرێکی گشتی کۆتایی هات – بە تایبەتی لەنێوان سەردەمی پێرسی شێلی (١٧٩٢-١٨٢٢) و ئەڵجیرنۆن سوینبێرن (١٨٣٧-١٩٠٩) – ئەرکی ئاکاری و کۆمەڵایەتی بۆ ڕۆمان بەجێ هێشت. تا نێوەڕاستی سەدەی نۆزدەیەم، شیعر زیاتر لەگەڵ هەستی ناوەکی و ڕۆحیی هاوواتا بوو یان تێڕامانی دەروونیی مرۆڤ کە ئەمەش بێگومان بۆ شاعیرانی وەک دانتێ (١٢٦٥-١٣٢١)، میڵتن و تەنانەت پاپاش مایەی سەرسوڕمان دەبوو. شیعریبوون لەو سەردەمەدا بە پێچەوانەی کۆمەڵگە، بەڵگەهێنانەوەیی، بیردۆزانە و عەقڵانی دادەنرا و هەموو ئەوانە خرابوونەپاڵ پەخشانی ئەدەبی. ڕۆمان گرنگی بە جیهانی دەرەوە دەدا و شیعر مامەڵە لەگەڵ جیهانی نێوەوەی ناخی مرۆڤ دەکات. بێگومان ئەو جیاوازییەی لەنێوان شیعر و ڕۆمان لەلایەن هێنری فیڵدینگ و تەنانەت بێن جۆنسنیشەوە (١٥٧٢-١٦٣٧) بەڕاست دانانرێت. دوورکەوتنەوەی ئەو دوو شێوازە ئەدەبییەیە لە یەکتر ڕەنگدانەوەی ئەو نامۆبوونەیەیە لەنێوان گشت و تایبەتیدا هەیە.

ئاریشەکە لێرەدایە چەندە کەتوارخوازییەکەت ئاشکرا و ڕۆشن بکەیتەوە، ئەوەندە لە حەقیقەتی ئاکاری لا دەدەیت، چونکە هەرچەندە خوێنەر سەرقاڵی وردەکارییە کەتوارخوازییەکان دەبێت، هەر ئەوەندە گوێ بە حەقیقەتە گەردوونییەکان نادات.

لێرەدا کێشەی شیعر – هەروەک کۆمەڵگەی سەرمایەداریی پیشەسازی پێناسەیان دەکرد – ئەوەیە بەردەوام دوور دەکەوێتەوە لە ژیان. ئاشکرایە لە جیهانی کۆمپانیاکانی بیمە و دروستکردنی کولێرەی بە قیمە هیچ جێگەیەک بۆ شیعر نییە. دەستەواژەی “دادپەروەری شیعری” ڕێک بە واتای ئەو جۆرە دادپەروەرییە دێت ئێمە لە ژیانی ڕاستەقینەماندا نایبینین. هەروەها لە ڕۆمانیشدا بە هۆی نزیکی لە کۆمەڵگەوە کێشەیەکی هاوشێوەمان تووش دەبێت. ئەگەر ڕۆمان پارچەیەک بێت لە ژیان، ئەی چۆن دەتوانێت حەقیقەتێکی گشتیمان پێ بڵێت؟ ئەمەش بە تایبەتی بۆ پرۆتستانتێکی تۆخی سەدەی هەژدەمی وەک ساموێڵ ڕیچاردسن کێشە بوو کە باوەڕی وابوو دەبێ ئەدەب حەقیقەتی ئاکاریمان فێر بکات، ئەگەر نا خەیاڵێکی پڕوپووچ و تەنانەت کۆنەپەرستیشە.

ئاریشەکە لێرەدایە چەندە کەتوارخوازییەکەت ئاشکرا و ڕۆشن بکەیتەوە، ئەوەندە لە حەقیقەتی ئاکاری لا دەدەیت، چونکە هەرچەندە خوێنەر سەرقاڵی وردەکارییە کەتوارخوازییەکان دەبێت، هەر ئەوەندە گوێ بە حەقیقەتە گەردوونییەکان نادات. لێرەدا ئاریشەیەکی تریش دێتەئاراوە، ئەویش ئەوەیە تۆ وەک ڕۆماننووسێک بێئەوەی پێمان بڵێیت کێشەی جیهان چییە، ناتوانیت داوای گۆڕینی جیهان بکەیت. بەڵام هەرچەندە بە شێوەیەکی کاریگەرانە ئەوەمان پێ بڵێیت، جیهان هەر ئەوەندە نەگۆڕتر دەردەکەوێت. ڕۆمانەکانی چارڵز دیکنز کۆمەڵگەیان ئەوەندە گەندەڵ و خراپەکار پیشان دەدا کە بۆمان زۆر سەخت بوو بیر لە گۆڕینی بکەینەوە.

ڕیچاردسن دەیزانی بە خوێندنەوەی ڕۆمانی کەتوارخواز خوێنەر لە یەک کاتدا باوەڕ بە گوتاری ڕۆمانەکە دەهێنێت و ناهێنێت. بە تەواوی خۆمان تەسلیمی گێڕانەوەکە دەکەین بەڵام لە هەمان کاتدا بەشێکی مێشکمان پێمان دەڵێت ئەوە تەنیا خەیاڵێکە و هیچی تر. ڕیچاردسن بەو نەفەسەوە قسەی دەکرد، کە “هەرچەندە ئێمە دەزانین ئەوەی دەیخوێنینەوە، بەشێک لە خەیاڵێکی ئەدەبییە، بەڵام هەر دەشیخوێنینەوە.” وەک ئەوەی ئەو بەشەی مێشکمان کە گیرۆدەی چیرۆکەکە نەبووە وانەیەکی ئاکاری لە چیرۆکەکە هەڵبهێنجێت. بەو شێوەیە دەتوانین پارێزگاری لە کەتوارخوازی بکەین، بەڵام دەکرێت کەتوارخوازی خزمەتی زیاتریشمان بکات. لە نووسینی ڕۆمانی ‘کلاریسا’دا، ڕیچاردسن نایەوێت لە پێشگوتەی ڕۆمانەکەدا ئاماژە بەوە بکات کە ڕۆمانەکەی لە خەیاڵێکی ئەدەبی زیاتر هیچی تر نییە، بە هەمان شێوە نایەوێت وەک چیرۆکێکی ڕاستەقینەش دەربکەوێت. لێرەوە بە تەواوی گیروگرفتی کەتوارخوازبوونمان بۆ ڕوون دەبێتەوە. نابێت خوێنەر پێی بگوترێت ئەو کتێبەی دەیخوێنێتەوە بریتییە لە خەیاڵێکی ئەدەبی چونکە سیحری کتێبەکە بەتاڵ دەکاتەوە. بەڵام ئەگەر خوێنەریش ئەو ڕۆمانەی دەیخوێنێتەوە بە خەیاڵی نەزانێت، ئەوا دووبارە ڕۆمانەکە هێزی وێژەییبوونی خۆی لەدەست دەدات. ئەگەر وا بێت، ‘ڕۆمانی کلاریسا’ی ڕیچاردسن دەبێتە ڕاپۆرتێکی ڕۆژنامەوانی لەبارەی دەستدرێژیی سێکسی، نەک ڕۆمانێک لەبارەی چاکە و خراپە و باڵادەستیی زایەندی.

ئەوە تەنیا نووسەرانی ئاکارباوەڕی وەک ڕیچاردسن نین ڕووبەڕووی ئەم تەنگەژانە دەبنەوە. بەشێک لەوەی ئێمە باوەڕمان وایە دەقێکی ئەدەبییە، خوێنەر هان دەدات بۆ ئەوەی تێگەیشتنێکی گشتی لێ هەڵبهێنجێت. هەربۆیە لە شوێنێکدا کە هێمای “دەرچوون قەدەغەیە” دەبینین – کە نووسینێکی خەیاڵیی ئەدەبی نییە – دەکرێت لێکدانەوەیەکی خەیاڵیی ئەدەبی بۆ دروست بکەین و بڵێین ڕەنگە کەسێکی گۆشەگیر ئەوەی لێرەدا هەڵواسیبێت بۆ ئەوەی کەس لێی نزیک نەبێتەوە. کەواتە خەیاڵی ئەدەبی بە واتای ئەوە نایەت، کە ڕاستەقینە نییە، بەڵکوو بە واتای ئەوە دێت، چیرۆکێک (ڕاستەقینە بێت یان نا) بە شێوەیەک لێی بڕوانرێت، کە گرنگییەکی تایبەتی هەیە. ڕەنگە ئەمە گونجاوترین پێناسە نەبێت، بەڵام خاڵێکی گرنگیش دەخاتەڕوو. هەروەها، ڕەنگە ئەوە هاوکارمان بێت بۆ ڕوونکردنەوەی ئەوەی خەیاڵی ئەدەبی زۆرجار (یان هەمیشە) زمان بەکار دەهێنێت بۆ ئەوەی سەرنج بۆ پێگەی وێژەییبوونی خۆی ڕابکێشێت. ئەمەش وەک ئەوەیە پێمان بڵێت “ئەم بەرهەمە ئەدەبییەیە بە حەرفی وەرمەگرە.” هەرچەندە بە ئاشکرا ئەوە بدرکێنیت، ڕەنگە کاریگەریی چیرۆکەکەت کاڵ بکەیتەوە. ئەمەش یارمەتیدەرمان دەبێت بۆ تێگەیشتن لەوەی چۆن خەیاڵی ئەدەبی دەبێتە سەرچاوەیەکی بەهێزی ئایدیۆلۆجیا، چونکە یەکێک لە ئەرکە سەرەکییەکانی ئایدیۆلۆجیا ئەوەیە بارودۆخێک دروست بکات کە تێیدا وەک حەقیقەتێکی گەردوونی دەربکەوێت. گەر چەند قوتابییەکی کوڕ لە قوتابخانەیەکدا، کە بێسەرپەرشت بێت، لە یاری کریکێت سەر و گوێلاکی یەکتر دەربهێنن؟ ئایا ئەوە واتای ئەوە دەدات هەموو مرۆڤەکان دڕندە بن!

کەواتە گەر بەم شێوەیە بێت، دەکرێت بڵێین کەتوارخوازی و نموونەییبوون هەرگیز لەگەڵ یەکتر ناسازێن. ئەگەر ئۆلیڤەر تویستی چارڵز دیکنز تەنیا ئۆلیڤەر تویستێکی ئاسایی بێت، ئەوا هەست بە سیحری تەواوی ئەو کارەکتەرە دەکەین. بەڵام ئەم کارەکتەرە پێناچێت هیچ ڕەهەندێکی سیمبولیی هەبێت. ئێمە ئاشناین بەو جۆرە کارەکتەرە وەک ئەوەی لە فیلمەکان دەبینین کەسێک هەرچەندە ئاشنای بکوژەکەی دراوسێی بێت. دەبینین بکوژەکە کەسێکی زۆر ئاسایی دەردەکەوێت و هەموو کاتێکیش کە دراوسێکەی دەبینێت، زۆر بە ڕێزەوە سڵاوی لێ دەکات. بەڵام گەر ئۆلیڤەر هێما بێت بۆ دڵڕەقی و چەوساندنەوە، ئەوا هەرچەندە گرنگیش دەربکەوێت، تایبەتمەندییەکانی خۆی لەدەست دەدات. ئەمەش بە تەواوی ڕۆمانەکەی چارڵز دیکنز دەگۆڕێت بۆ چیرۆکی هێمایی (allegory) .نموونەییبوون بێ کەتوارخوازی بەتاڵە، لە کاتێکدا کەتوارخوازی بێ نموونەییبوون کوێرە.

ئەوەی پێی دەڵێین خەیاڵی ئەدەبی ئەو شوێنەیەیە کە نموونەییبوون و کەتوارخوازی تێیدا بەیەک دەگەن. ئەگەر بێتو بتەوێت باس لە سیستەمێکی یاسایی بکەیت، باشترین ڕێگە ئەوەیە پەنا بۆ خەیاڵی ئەدەبی ببەیت، ئەمەش هەم بە هۆی کاریگەرییەکەی، هەم بە هۆی ئەوەی دەتوانیت بە ئارەزووی خۆت ئەو بەشانە هەڵبژێریت و جێگۆڕکێیان پێ بکەیت بەو شێوەیەی دەتەوێت بۆ ئەوەی خەسڵەتە نموونەیییەکانی سیستەمەکەت دەربکەوێت. گەر بێتو دەقاودەق باسی سیستەمێکی یاسایی بکەیت کە لە دادگەکان چی دەگوزەرێت، بابەتەکەت زۆر بێزارکەر دەبێت. هەر لەبەر ئەم هۆیانەیە زۆرجار دەگوترێت خەیاڵی ئەدەبی لە ڕاستیی ڕاستیترە. ئەگەر نەخشەی ڕواڵەتە دیارەکانیی ڕووداوێک یان کەسایەتییەک تا ئەو جێگەیەی کە دەتوانیت بکێشیت، بە ئەگەرێکی زۆرەوە خۆت لە خەیاڵێکی ئەدەبیدا دەبینیتەوە. لەوانەیە بارودۆخێک دابهێنیت کە ئەم ڕواڵەتانە گەشاوەتر لە جاران دەربکەون.

ڕەخنەگری بەناوبانگی بەریتانیایی فرانک ڕایمۆند لیڤس (١٨٩٥-١٩٧٨) لە یەکێک لە کتێبەکانیدا بە ناونیشانی ‘کەلەپوورە مەزنەکە’ ڕۆمان بە دوو شێوە پێناسە دەکات: یەکەم، ڕۆمان دەبێت بە ڕووی ژیاندا بکرێتەوە. دووەم، پێویستە ڕۆمان دەرخەری شێوازێکی ئەنداموار (organic) بێت. کێشەکە ئەمەیە ئەم دوو داواکارییە بە ئاسانی لەگەڵ یەکتر ناگونجێن. یان ڕەنگە ئەو کاتە لەگەڵ یەکتر بگونجێن کە ژیان خۆی شێوازێکی ئەنداموار دەربخات. ئەو کاتە ڕۆمانیش بە ڕووی ژیاندا دەکرێتەوە. لە مێژووی ڕۆماندا کەمجار وا هەڵکەوتووە ئەم دووانە پێکەوە کۆ کرابنەوە. لە سەردەمی مۆدێرندا – سەردەمی هەرەگەشی ڕۆمان – ژیانی مرۆڤ لە جاران ناڕێکخراوتر بووە، کەواتە چۆن ڕۆمان دەتوانێت ژیانی مرۆڤ ڕێک بخاتەوە؟ چۆن لێرەدا ئەرکی کەتوارخوازیی ڕۆمان پووچەڵ ناکرێتەوە؟ چۆن ڕۆمان دیاردەیەکی دژیەک نابێت؟ ڕۆماننووسان بانگەشەی ئەوە دەکەن کە وێنەیەکی دەقاودەقی جیهانمان پیشان دەدەن، بەڵام ئێمە دەرک بەوە دەکەین کە ئەم وێنەیەی ئەوان پیشانمان دەدەن، لە هەگبەی کەسیی خۆیانەوە دەرهاتووە. هەربۆیە دەکرێت بڵێین ڕۆمان ژانەرێکی توانجاوییە (ironic) و خۆوێرانکەرە. هەروەها، وا پێدەچێت شێوازی ڕۆمان ناکۆک بێت لەگەڵ نێوەڕۆکەکەی. ڕۆمان بە هۆی ئەوەی بەردەوام سەروکاری لەگەڵ جیهانێکی ناڕێک و تێکەڵوپێکەڵدا هەیە و هەمیشە هەڕەشەی ئەوەی لەسەرە کە یەکگیریی خۆی وەک خەیاڵێکی ئەدەبی لەدەست بدات.

لە ڕۆمانەکانی دێفۆودا هەمیشە لەسەر حیسابی نێوەڕۆک شێواز وەلاوەنراوە. ڕیچاردسن ڕێگەیەکی هاوشێوەی دەگرێتەبەر و تەکنیکێک بەکار دەهێنێت کە کارەکتەرەکانی ئەزموونی ژیانی خۆیان بەو شێوەیەی هەیە تۆمار بکەن.

ڕۆمانی ئینگلیزی هەر لە سەرەتای سەرهەڵدانەوە تووشی ئەم کێشانە بووە. نووسەرانی وەک دێفۆو و ڕیچاردسن ئەم کێشەیەیان بە قوربانیکردنی شێواز بۆ نێوەڕۆک چارەسەر کردووە. دێفۆو زۆر بەدەگمەن هەوڵی دەدا ڕۆمانەکانی خۆی ڕێک بخاتەوە، بەڵکوو بێشێوازیی گێڕانەوەکەی دەرخەری ناڕێکوپێکی ئەو مژارانە بوون دێفۆو لە ڕۆمانەکانیدا دەیورووژاندن. لە ڕۆمانەکانی دێفۆودا هەمیشە لەسەر حیسابی نێوەڕۆک شێواز وەلاوەنراوە. ڕیچاردسن ڕێگەیەکی هاوشێوەی دەگرێتەبەر و تەکنیکێک بەکار دەهێنێت کە کارەکتەرەکانی ئەزموونی ژیانی خۆیان بەو شێوەیەی هەیە تۆمار بکەن. کارەکتەرەکانی ڕیچاردسن هەر لە لەدایکبوونەوە پێنووس و تێنووسێکیان پێیە بۆ تۆمارکردن. لێرەشدا نێوەڕۆک لە شێواز بەلاوەترە. ڕۆمانەکانی ڕیچاردسن هاوشێوەی ڕۆمانەکانی دێفۆو بەڕووی جیهانی دەرەوەدا کراوەن، بەڵام بۆئەوەی هونەریبوونی خۆیان لەدەست نەدەن، زۆر بە چاوێکی وریایانەتر نووسراون. ڕیچاردسن وەک پیوریتانێک[14] بە چاوێکی گومانەوە سەیری هەموو هونەرێکی دەرکرد. هەروەها، بەگومان بوو لە هەموو شێواز و نەریتێک کە دەستوەر بدات لەنێوان خۆی و ئەو جیهانەی لە ناخی خۆیدا هەڵیگرتووە. جیهانی ناخی خۆی ئەو جیهانەیە تێیدا پاکبوونەوە لە گوناح بەدەست دەهێنێت، بۆیە دەبێ بە هەموو شێوەیەک پارێزگاری لێ بکات.

هێنری فیڵدینگ ڕێگەیەکی جیاواز لەوانی گرتەبەر و هێڵێکی جیاکەرەوەی لەنێوان شێواز و نێوەڕۆکدا نەکێشا و دانی بە خەیاڵیبوونی ڕۆمانەکانیدا نا. فیڵدینگ ناخوازێت ئەو خوێنەرانەی ڕۆمانەکانی دەخوێنەوە لەبیر بکەن ڕۆمانێک دەخوێننەوە. ئەو ئاگادارە کە بۆچوونی باو لەبارەی نووسینی ڕۆمان ئەوەیە قارەمانەکانی سەربکەون و دژەقارەمانەکانی شکست بهێنن، بەڵام ئەم جۆرە شێوازە بە جیهانی ڕاستەقینە ناکۆکە. لە کۆمەڵگەیەکی نادادپەروەردا ناتوانی شتەکان وەک ئەوەی هەن بیانخەیتەڕوو و چاوەڕێی ئەوە بکەی جیهانێکی جوان و ڕێکوپێک وێنا بکەی. دڕندەییی مرۆڤ یەکێكە لەو هۆکارانەی ناتوانرێت تێیدا کەلێنی نێوان شێواز و نێوەڕۆک پڕ بکرێتەوە. یان دەکرێ ئەو کەلێنە پڕ بکەیەوە – وەک ئەوەی فیڵدینگ و ئەوانەی دوای ئەو هاتن کردیان – بەڵام دەبێ سەرەتا خوێنەر لەوە ئاگادار بکەیەوە کە ئەو کەلێنە تەنیا لەنێو ڕۆماندا پڕ دەکرێتەوە. ناکرێ خوێنەر ئەوە بە ژیانی ڕۆژانەی خۆی بەراورد بکات، هەربۆیە ڕۆمان شێوازێکی تەنزاوییە. چەندە ڕۆمان ڕەنگدانەوەی ژیانی ڕۆژانە بێت، ئەوەندە لێی دوور دەکەوێتەوە. لە جیهانی ڕاستەقینەدا کارەکتەرەکانی وەک فانی، جۆزێف و پارسن ئادەمسی ڕۆمانی ‘جۆزێف ئەندروس’ی هێنری فیڵدینگ دەکوژران. بەهەمەحاڵ، هەرچەندە وا دەردەکەوێت کە کەلێنی نێوان شێواز و نێوەڕۆک پڕ بکرێتەوە، بەڵام ئەوە تەنیا هیوایەکی بێهوودەیە. ڕۆمان وێنەیەکی یووتۆپیاییە، نەک لەبەر ئەو شتەی دەیخاتەڕوو، بەڵکوو لەبەر خودی خستنەڕوو خۆی. ڕۆمان کردەیەکە جیهان بەو شێوەیە وێنا دەکات خۆی دەیەوێت، بەبێ ئەوەی زیان بە کەتوارەکەی بگەیەنێت. کەواتە ڕۆمان کردەیەکی ئاکارییە.

ڕۆماننووسی ئێرلەندی لۆرنس ستێرن (١٧١٣-١٧٦٨) دەرکی بە مەحاڵی سازان لەنێوان شێواز و کەتوارخوازیدا کردبوو، ئەمەش لە ڕۆمانە دژە-ڕۆمانەکەیدا بەناوی ‘تیسترم شاندی’دا بەڕوونی دەردەکەوێت. گێڕەرەوەی ڕۆمانەکە تریسترم ناتوانێت مێژووی ژیانی خۆی بەڕاستی بگێڕیتەوە و چیرۆکێکی داهێنەرانەمان پێشکەش بکات. هەربۆیە ئەم ڕۆمانە ئەوەمان بۆ دەردەخات کەتوارخوازی خۆوێرانکەرە. لەمبارەیەوە ڕۆلان بارت (١٩١٥-١٩٨٠) دەڵێت:

کەتوار ناخسترێتەڕوو چونکە هەمیشە هەوڵدراوە بەجۆرێک بخسترێتەڕوو کە بەشێکە لە مێژووی ئەدەب… ئەدەب بێقەید و شەرت کەتوارخوازە بەوەی کە هەرگیز جگە لە کەتوار ئارەزووی شتێکی دیکەی نەکردووە. دەشتوانم بێ دژیەکبوون لەگەڵ بۆچوونەکەی خۆم بڵێم ئەدەب زۆر ناکەتوارخوازە، هەر بۆیەش ئارەزووی کەتوار دەکات، چونکە مەحاڵە پێی بگات.

 ئەگەر ڕۆمان داستانێکی پاڵەوانبازیی مۆدێرن بێت ئەوا هەروەک جۆرج لوکاس (١٨٨٥-١٩٧١) دەڵێت، “داستانی جیهانێکە کە خوا دەستی لێ بەرداوە.” ڕۆمان لەو سەردەمی مۆدێرنەدا دەبێ هەڵپەی دۆزینەوەی مانا بکات چونکە لەو سەردەمەدا هەم مانا و هەم بەهاکان بەو ئاسانییە خۆیان بەدەستەوە نادەن. ماناکان چیتر نابن بە دەقێک کە لەبارەی ئەزموونەوە نووسراوە. فەیلەسوفی نەمسایی ڕۆبێرت موزیل (١٨٨٠-١٩٤٢) لە بەرگی دووەمی کتێبی ‘ئەو پیاوەی هیچ تایبەتمەندییەکی نییە’ دەڵێت، “زۆر بەبەختە ئەو پیاوەی کە هێشتا دەتوانێت بڵێت ‘کەی,’ ‘پێشتر’ و ‘دواتر.’ ” هەروەها، موزڵ دەشڵێت بەحەسرەت ئەوەیە کەسێک لە سەردەمی مۆدێرندا بدۆزێتەوە بتوانێت ڕووداوەکان بە ڕیز یەک لەدوای یەک بگێڕێتەوە. ئەو فەیلەسوفە باوەڕیشی وایە لە پەیوەندیی تاکەکان بە ژیانی کەسیی خۆیانەوە زۆربەی خەڵک وەک چیرۆکبێژێک دەردەکەون، هەربۆیە حەزیان لە گێڕانەوەی یەک بەدوای یەکە. موزڵ باوەڕیشی وایە تاکە کێشەی جیهانی مۆدێرن ئەوەیە بووەتە جیهانێکی ناگێڕانەوەیی.

یەکێک لەو ڕێگەیانەی ڕۆمانی مۆدێرن دەیەوێت بەسەر ئەم گرفتەدا سەربکەوێت، ڕێگای کارەکتەرە. کارەکتەر لێرەدا کۆمەڵێک ڕووداو و ئەزموونی هەمەجۆر یەکدەخات. ڕێگەیەکی دیکە کە ڕۆمانی مۆدێرن دەیگرێتەبەر کردەی خودی گێڕانەوەیە کە هەم شێوە و بەردەوامی و هەم گۆڕان و جیاوازیش لەخۆ دەگرێت. لەم جۆرە گێڕانەوەیەدا هۆ و هۆکرد و کار و کاردانەوە بەشێوەیەکی لۆجیکی بە یەکەوە بەستراون. گێڕانەوە لێرەدا وا پێدەچێت بەشێوەیەکی هەڕەمەکییانە جیهانێکمان بۆ بخوڵقێنێت.

بەڵام هەموو گێڕانەوەیەک لێرەدا ئەوەی لەخۆیدا هەڵگرتووە کە دەکرا بە شێوەیەکی‌تر بگێڕدراباوە. کەواتە هەموو ئەو گێڕانەوانە مایەی گۆڕانن. کەتوار هەموو حیکایەتێک لەبارەی خۆیەوە لەخۆ دەگرێت و ڕاستی و دروستیشیانی بەلاوە گرنگ نییە. چیرۆکەکان تەنیا یەک شێوازی گێڕانەوەیان نییە بەڵکوو دەکرێ بە چەندان شێواز بگێڕدرێنەوە. بۆ زۆرێک لە هونەرمەندە مۆدێرنەکان شێوازێکی گێڕانەوەی باڵادەست بوونی نییە کە پێویستمان بە کردنەوەی کۆدەکانی بێت. ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی چۆنیەتیی داڕشتنی ڕۆمان گرنگییەکی ئەوتۆی نەمێنێت. ڕۆمانی مۆدێرن پێشوەختە ماناکانی خۆیان بەدەستەوە نادەن، چونکە لەسەر بنەمای پشکنین و بەدواداگەڕان نووسراون. پیادەڕەویی لیۆپۆڵد بلوومی ڕۆمانی ‘ئۆلیس’ی جەیمس جۆیس گەڕانێک نییە بەدوای هیچ شتێکدا بەڵکوو گەڕانە تەنیا لە پێناو گەڕان خۆی. گێڕانەوە پارچەکانی جیهان – وەک ژیاننامەیەک – لەیەک دەدات بۆئەوەی واتایەک بە ژیانی تاک ببەخشێت. نووسینی مێژووش بەهەمان شێوەیە بەڵام بە ڕووبەرێکی فراوانتر. بەڵام هەم نووسینی مێژوو هەم نووسینی ژیاننامە بەردەوام لە ململانێدان لەگەڵ کاتدا کە ڕێگرە لەوەی مانا بەتەواوی خۆی بەدەستەوە بدات. کات لە مێژوو و لە گێڕانەوەدا گرنگییەکی ئەوتۆی نامێنێت، چونکە ڕووداوەکان بێ ئەوەی پەیوەندییەکی ئەوتۆیان لەگەڵ یەک هەبێت یەک بەدوای یەک ڕوو دەدەن. دەکرێ ئەمە لە ڕۆمانەکانی دێفۆودا ببینینەوە.

ڕۆمان هێمای ئازادیمانە. لە جیهانی مۆدێرندا تەنیا ئەو یاسایانە لە قاڵبمان دەدەن خۆمان بۆ خۆمانی دروست دەکەین.

ڕۆمان هێمای ئازادیمانە. لە جیهانی مۆدێرندا تەنیا ئەو یاسایانە لە قاڵبمان دەدەن خۆمان بۆ خۆمانی دروست دەکەین. لە ڕووی سیاسییەوە بەمە دەگوترێت دیموکراسی. ئەوە ئێمەین شێواز و مانا بە کەتوار دەبەخشین، ڕۆمانیش مۆدێلێکی ئەم کردە داهێنەرەیە. ئەو کاتەی ڕۆماننووس بە شێوەیەکی دەمەلاسکانە (parody) بە ئافراندنی خوا جیهانێکی نوێ دەهێنێتە بوون، هەموو تاکێک دەتوانێت مێژووی ژیانی بێهاوتای خۆی تێدا بدۆزێتەوە. بۆ هەندێک لە لێکۆڵەرانی ئەدەبی ئەوە ئەو شوێنەیە کە کەتوارخوازی ڕۆمان بەشێوەیەکی بەرچاو تێیدا دەردەکەوێت. ڕۆمان ئەوەندە ڕەنگدانەوەی خودی جیهان خۆی نییە، ئەوەندەی ڕەنگدانەوەی ئەو شێواز و بەهایانەیە ئێمە بۆ جیهانی دروست دەکەین. ڕۆمان لەم ڕوانگەیەوە زۆر کەتوارخوازە لەبەر ئەوە نا کە لە ڕۆمانی ‘ئۆڵیڤەر تویست’ی چاڕڵس دیکنزدا گوێم لە قرچەقرچی باسترمەکەی فەیگن دەبێت، بەڵکوو لەبەر ئەوەی ئەو حەقیقەتە دەردەخات کە هەموو بابەتی (objective) بوونێک ڕەگێکی لە ڕاڤەکردندا هەیە.

ئەمە هەواڵێکی ناخۆش نییە. ئایا گەر تاکە جیهان کە پێی ئاشناین ئەو جیهانەیە خۆمان بۆ خۆمانی بنیات دەنێین، ئەوا هەموو ماریفەیەک نابێتە دووبارەیەکی بێمانا؟ ئایا ئێمە تەنیا خۆمان دەناسین لەوەی کەتوارێکی سەربەخۆ لە ئێمە بناسین؟ ئایا ئێمە ئەو شتانە لە کەتوار ناستێنینەوە کە خۆمان پێمان داوە؟ ئەگەر کەتوار ئەوە بێت کە ئێمە دەیسەپێنین، کەواتە هێزی کەتوار لە چیدایە؟ ئەو ڕاستیەی کە من جیهانێک دەهێنمەبوون کە خۆم دەمەوێت وادەکات ئەو جیهانە بەنرختر بێت، بەڵام بەهای بابەتییانەی ئەو جیهانەش دەکەوێتە ژێر هەڕەشەوە. ئەم دۆخە تەنزاوییە لە ڕۆمانەکانی ڤیرجینیا وۆڵفدا بەئاشکرا بەدیدەکرێت.

گەر بەها و مانا لە ناخی تاکەکاندا چەسپابن، ئەو هەستە دروست دەبێت کە ئەو شتانە سەر بە جیهانی ڕاستەقینە نین. ئەمەش وا دەکات بەهاکان نابابەتییانە دەربکەون. هەروەها، ئەمە کەتوار دەخاتە جیهانێکەوە کە خاڵییە لە مانا. بەڵام گەر جیهان لە مانا خاڵی بێت، مرۆڤ هیچ جێگەیەکی نابێت کە ئامانجدارانە تێیدا بژی و دەرک بە بەهای خۆیان ناکەن. هەروەها، مرۆڤەکان لێرەدا لە نێوەوەی خۆیانەوە دادەڕووخێن. ئەگەر کەتوار خاڵی بێت لە بەها، دەروونی مرۆڤ وێران دەبێت. لێرەدا مرۆڤەکان گەر بەهاشیان هەبێت، ئەوا لە جیهانێکی بێبەهادا ڕاستەقینە نابن. مانا و بەها لە جیهانی گشتی وەردەگیرێن، ئەو جیهانەی کە ئێستا لە ڕاستییەکی بێڕۆح زیاتر نییە، ئەو حەقیقەتانەش لە نێواخنی مرۆڤی مۆدێرندا دەچەسپێن و لەپڕ هەر لەوێدا ون دەبن. بەم شێوەیە جیهان دابەش دەبێت بە سەر ڕاستی و بەها، گشتی و تایبەتی، شت و مانا. جۆرج لوکاچ لە کتێبی ‘تیۆریی ڕۆمان’دا ناو لەوە دەنێت دۆخی نامۆبوونی سەردەمی مۆدێرن، ڕۆمانیش ڕەنگدانەوەی ئەو دۆخەیە.

چۆن دەتوانی چیرۆکێک لەم بارودۆخەدا بگێڕیتەوە؟ ڕەنگە زۆر مەحاڵ بێت لە جیهانێکی بێڕۆح و دابڕاو لە ژیان بتوانی چیرۆکێک بگێریتەوە. هەر بۆیە ڕۆماننووسان بۆ گێڕانەوەی چیرۆکەکانیان دەبێ بگەڕێنەوە ژیانی ناخی خۆیان. بەڵام ئەم ژیانەش بەهۆی ململانێکردنی لەگەڵ جیهانی بێڕۆحدا ئەوەندە بە ئاسانی ناچێتە ژێر باری گێڕانەوە. دەتوانین ئەمە لە ڕۆمانەکانی هێنری جەیمسدا ببینین کە هەوڵیداوە لە یەک کاتدا بەبێ هیچ بنبەستێک زۆر شت بڵێت. کەواتە جیهانی دەرەوە بارتەقای گێڕانەوە نایەت و جیهانی نێوەوەش تژییە لە گێڕانەوە. گێڕانەوەکانی جیهانی نێوەوەش بێ‌کێشە نین چونکە دەروونی مرۆڤ چیتر وەک جاران یەک ڕەهەندی نییە. جاران گرنگ بوو باو و باپیرانت کێن و ئایا تۆ چەندە دەتوانی بیر و باوەڕی ئەوان بە منداڵەکانت بگەیەنیت. کەچی ئێستا ڕابردوو، ئێستا و داهاتوو بەتەواوی پێکەوە بەستراون و هیچ شوورەیەک لە نێوانیان نییە. هەروەها، جیهانی نێوەوە پێت ناڵێت چی گرنگە و چی گرنگ نییە چونکە هەر شتێک کە ڕوو دەدات – چ گرنگ بێت یان نا –بەشێکە لە ژیانی تۆ. ئەمەش زۆر بە ڕوونی لە تاکگۆیی (monologue) نێوان لیەپۆڵد و مۆڵی بلوومی ‘ئۆلیس’ی جەیمس جۆیسدا دەبینرێت. ئەم تێکەڵێکەیەش تەنگەژەی بەها قووڵتر دەکاتەوە.

نووسینی ڕۆمان چارەسەری ئەو دۆخی نامۆبوونەیە، چونکە ڕوانگەی بابەتییانەی ڕۆمان بۆ جیهان ڕەگەکەی لە نابابەتیبوونی نووسەرەکەی دایە

زانیمان بۆ لوکاچ ڕۆمانی بە بەرهەمی جیهانێکی نامۆ دەزانی. بەڵام جگە لەوە ڕۆمان بەرانبەر بەم جیهانە نامۆیە کاردانەوەیەکی یووتۆپیایشە. نامۆبوون ئەو دۆخەیە کە مرۆڤەکان بابەتیبوون (objective) و نابابەتیبوون (subjective) تێکەڵ دەکەن. نووسینی ڕۆمان چارەسەری ئەو دۆخی نامۆبوونەیە، چونکە ڕوانگەی بابەتییانەی ڕۆمان بۆ جیهان ڕەگەکەی لە نابابەتیبوونی نووسەرەکەی دایە. نووسینی ڕۆمان سنوورەکانی نێوان بابەتیبوون و نابابەتیبوون دەبەزێنێت. ڕۆمان لەو شتە دەگمەنانەیە لە کۆمەڵگەیەکی بە ماددیکراودا بەشێوەیەکی بابەتیانە نابابەتیبوونی خۆی دەردەخات. بەم شێوەیە، دەکرێت بڵێین بوونی ڕۆمان چارەسەرێکی خەیاڵکراوە بۆ ئەو کێشە کۆمەڵایەتییانەی دەیانخاتە ڕوو.

ئەو بارودۆخەی کە لوکاچ لە کتێبی ‘تیۆریی ڕۆمان’ وێنای دەکات، زیاتر بۆ ڕۆمانی مۆدێرنیستی سەدەی بیستەم ڕاستە تا ڕۆمانی کەتوارخوازی سەدەی نۆزدەیەم. شاکارە کەتوارخوازەکانی سەدەی نۆزدەیەم لە ‘لەخۆباییبوون و کینە’ی جەین ئۆستنەوە تا ‘میدڵماڕچ’ی جۆرج ئێلیەتەوە، هێشتا توانای پەیوەستکردنی ڕاستی و بەها، بابەتی و نابابەتی، نێوەوەی ناخی مرۆڤ و دەرەوەی، تاک و کۆمەڵگەیان هەیە، هەرچەندە بەشێوەیەکی سنوورداریش بێت. ئەمانەش لە مێژووی چینی نێوەڕاستەوە هەڵدەقوڵێن. هەر ئەم مێژووەشە کە لوکاچ لە نووسینەکانیدا لەبارەی ئەدەبی کەتوارخوازی دەیەوێت توێژینەوەی لەبارەوە بکات. ئەدەبی مۆدێرنیزم ئەو کاتە سەرهەڵدەدات کە شارستانیەتی چینی نێوەڕاست تووشی قەیرانێکی ناهەموار دەبێت – وەک ئەو قەیرانەی لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەیەمدا تا کۆتاییی جەنگی جیهانیی دووەم ڕوویدا – لێرەدا ڕۆمان لە کۆمیدیاوە بەرەو تراجیدیا دەچێت.

کەواتە ئەو وەسفکردنەی لوکاچ بۆ ڕۆمان کە بەرەبەرە پێش دەکەوێت ڕاست بوو. ڕۆمان ئێستا بووەتە ئەو هونەرەی چیتر ناتوانێت شێوە بە دژیەکەکان بدات. بەڵکوو، هەروەک لە ڕۆمانەکانی هێنری جەیمس و جۆزێف کۆنراد (١٨٥٧-١٩٢٤) دەیبینین، دژیەکەکان ئێستا خۆیان خزاندووەتە نێو شێوازی ڕۆمان خۆی. دژیەکەکان لەو شێوازانەدا لە ڕۆمان دەردەکەون: تێکشکاندنی زمان، داڕمانی گێڕانەوە، لێدوانی باوەڕپێنەکراو، بەریەککەوتنی نەرێنییە کەسییەکان، لاوازیی بەهاکان و خۆبەدەستەوەنەدانی ماناکان. شێوازە ئەنداموارەکانی ڕۆمان لەو دۆخەدا یان هەر دەست ناکەون یان گەر دەستیش بکەون وەک ‘ئۆلیس’ی جەیمس جۆیس بەشێوەیەکی گاڵتەئامێز دەردەکەون. جیهانی مۆدێرن ئەوەندە لێک ئاڵاو و بەش بەشە کە سەختە بۆ ڕۆمان بتوانێت لە گشتێکدا کۆیان بکاتەوە. ئاستەنگێکی تری بەردەم ڕۆمان لە سەردەمی مۆدێرندا زاراوەی پسپۆڕانە (jargon) و پانتاییی مەعریفی فراوان و لە ژمارە نەهاتووە. ئەوەی  ڕۆمانی مۆدێرنیست پێمان دەبەخشێتن بریتییە لە دالێکی (signifier) خاڵی لە گشتێتی کە چیتر لە کردن نایەت، نموونەش بۆ ئەمە: زیوی ڕۆمانی ‘نۆسترۆمۆ’ی جۆزێف کۆنراد، دەستنووسەکەی ستیڤی لە ڕۆمانی ‘سیخوڕەکە’ی کۆنراد، ئەشکەوتەکانی مارابار لە ڕۆمانی ‘گەشتێک بەرەو هیندستان’ی ئی. ئێم. فۆڕستەر (١٨٧٩-١٩٧٠) و ڕۆمانی ‘منارەکە’ی ڤیرجینیا وۆڵف.

سەرهەڵدانی ڕۆمانی کەتوارخواز لە مێژووی مرۆڤدا شۆڕشێکی کولتووری مەزن بوو. چەندە بزوێنەری هەڵمی و کارەبا لە بواری ماددیدا و دیموکراسی لە بواری سیاسیدا گرنگن، ئەوەندەش ڕۆمانی کەتوارخواز لە بواری کولتووریدا گرنگە. ڕۆمانی کەتوارخواز لەبەر ئەوەی ئەو هونەرەیە کە جیهان بەو شێوەیەی کە هەیە وێنا دەکات، ئێستا مەحاڵە بیر لە جۆرێکی تری هونەری ڕۆمان بکەینەوە. هەر ئەو هونەرە بوو کە لە کۆتاییدا وای کرد خەڵکی ڕەمەکی بێنێتە نێو ئەدەبەوە و ئەو جیهانەیان پیشان بدات کە زەحمەتیان تێیدا کێشاوە. ئەم جۆرە شێوازە ئەدەبییە پێویستیی بە پسپۆڕی ورد نییە بۆ ئەوەی لێی تێبگەیت. ڕۆمانی کەتوارخواز بەتایبەتی دەرگای واڵایە بۆ ژنان کە پێشتر پەراوێز خرابوون بە هۆکاری ئەوەی ناتوانن سەر لە ئەدەبی باڵا دەربکەن.

ژنان لەنێو ڕۆماننووساندا جێگەیەکی باشیان گرتووە چونکە وا زانراوە کە ڕۆمان زیاتر لەبارەی ناخی مرۆڤەوەیە تا دەرەوەی ناخی مرۆڤ. لەبەر ئەوەی ژنان زیاتر بایەخ بە هەستەکانیان دەدەن، بۆیە زیاتر پڕژاونەتە سەر نووسینی ڕۆمان. بەڵام ئەمە بە مانای ئەوە نایەت کە ژنان پێویستیان بە شارەزایی و کارامەییەکی باش نییە بۆ نووسینی ڕۆمان. ژنان بۆ ئەوەی ڕۆمان بنووسن، دەبێت باشتر سەرنجی ئەو جیهانە سەختەی تێیدا دەژین بدەن. هەروەها، ژنان دەبێ هێماناسی باش بن بۆ ئەوەی بتوانن هێماکانی دەسەڵات، نیشانەکانی بەرهەڵستی و مانا شاراوەکان لێک بدەنەوە. هەموو ئەوانەش بە نووسینی خەیاڵی ئەدەبی دەکرێت.

ڕۆمان پەرەی بە بەرەنگاربوونەوەی دەسەڵاتەکان دا هەر بۆیە بووە کەرەستەیەکی کولتووری چینی نێوەڕاست.

بەو واتایە، ڕۆمان پەرەی بە بەرەنگاربوونەوەی دەسەڵاتەکان دا هەر بۆیە بووە کەرەستەیەکی کولتووری چینی نێوەڕاست. ڕۆمان گەر خزمەتێکی باشی چینی نێوەڕاستی کردبێت لەبەر ئەوە نەبووە کە سەرمەشقی جوتیاران و کرێکاران بووبێت، بەڵکوو لەبەر ئەوە بووە وەک دادەوەرێکی کولتووری بۆ خستنەڕووی چی کەتوارە و چی کەتوار نییە بەکار هاتووە. ئەم شێوەیەی کەتوار پێویستی بە بڕێکی ئێجگار زۆر هەم هەڵەبڕیکردن و هەم بێهاوتاییبوون هەیە. هەروەها، پێویستیشی بە جۆرێک لە لادان لەو زمانە هەیە کە ئێمە پێی ئاشناین. یەکێک لە شتە سەرنجڕاکێشەکانی ڕۆمان ئەوەیە کە هەموو شێوازەکانی ئاخافتن لەخۆ دەگرێت بەبێ ئەوەی زمانێکی تایبەت بەخۆی دابهێنێت. لە جیاتی ئەوە ڕۆمان گوتارەکەی دەگونجێنێت لەگەڵ ئەو شوێن و کاتەی تێدا دەنووسرێت. ئەمەش بەرەوپێشچوونێکی دیموکراتییانەی ڕۆمانە. ڕۆمان جگە لەوەی ڕەنگدانەوەی گوتاری ڕۆژانەی خەڵکە بە هەمان شێوە بەشداریشە لە داڕشتنەوەی یاسا زمانەوانییەکان. ئەوە ڕۆمانە دیاریی دەکات چ شتێک لە ڕووی زمانەوانییەوە قبووڵکراوە و چ شتێک قبووڵکراو نییە.

لە هەندێک شوێن ڕۆمان لە وێژەییبوون لا دەدات. ئەمەش لەو خولانەی نووسینی داهێنەرانەی ئەمریکا دەردەکەوێت، بەتایبەتی ئەوانەی لەسەر ستایلی ئێرنست هێمینگوەی (١٨٩٩-١٩٦١) دەڕۆن. تیشکۆی ئەو خولانە لەسەر بەکارهێنانی ڕستەیە لای هێمینگوەی، ڕستەی وەک “لەسەر بۆنیتە قوڕاوییە چڵکنەکە دانیشتبوو، دەگریا و دەیناڵاند، ددانەکانی شەڵاڵی خوێنی خۆی ببوون، منیش قومێکی گەورەم لە براندییەکەم دا کە وەک بای سیرۆکۆ (بایەکی گەرم و شێدارە، لە ئەفریقاوە بەرەو باشووری ئەوروپا هەڵدەکات) گەرم بوو و گەدەی تەفنیش کردم.” ئەوەی کە جێی سەرنجە لەو زمانەدا وشکی و سواوییەکەیەتی. ئەو جۆرە زمانە ئەو گومانە لای خوێنەر دروست دەکات کە ئەدەب سست و لاوازە. کەتوارخوازی چەندە لە دەوڵەمەندکردنی زمان بەشدارە ئەوەندەش لە لاوازکردنی زمان بەشدارە وەک ئەو ڕۆمانانەی ئەمڕۆ دەبینین لە ئەمریکا و بەریتانیا چاپ دەکرێن. بەکارهێنانی کەتوارخوازی بۆ دەوڵەمەندکردنی زمان ڕواڵەتێکی ئەوەندە باوی کەتوارخوازی هاوچەرخ نییە.

گەر سەیرێکی ڕۆمانی ئینگلیزی بکەین دەبینین کە لە زمانە سادەکەی دێفۆوە بۆ زمانە خوازەییەکەی وۆڵف بەردەوام دەوڵەمەند بووە لە ڕووی پێکهێنانەوە. کاتێک کەتوار ئاڵۆزتر و بەش بەشتر دەبێت ئەوا کەرستەکانی خستنەڕووی ئەو کەتوارە کێشەدارتر دەبن، ئەمەش وادەکات هەم زمان و هەم گێڕانەوە خودئاگاتر بن. جیاوازییەکی زۆر لەنێوان زمانی بێچەندوچوونی هێنری فیڵدینگ و زمانی تەلیسماوی هێنری جەیمس هەیە. سەرەڕای ئەوانە، شاکارەکانی ڕۆمانی ئینگلیزی توانیویانە وێنای جیهانێک بکەن کە نە ئەوەندە سادە بێت وێژەییبوونی خۆی لەدەست بدات نە ئەوەندە ئاڵۆز بێت کەس لێی تێنەگات.

هەموو ڕۆماننووسێک – یان نووسەرێک – لە کاتی نووسینی هەر ڕستەیەکدا دەبێ بەرەنگاری ئەم ئاستەنگانە ببێتەوە. دەبێ هەموو ڕۆماننووسێک پێش نووسینی هەر ڕۆمانێک ئەو پرسیارانە لە خۆی بکات: چۆن بتوانم ئەو ڕۆمانەی کە دەینووسم هەم ڕاست و دروست بێت هەم داهێنەرانە بێت؟ چۆن بتوانم حەقیقەت نەکەمە قوربانی شێواز، بەبێ ئەوەی یەک چرکە لەبیری بکەم ئەوەی کە دەینووسم ڕۆمانە و هەموو ئەو شتانەشی کە تێیدا ڕوو دەدەن لەنێو ڕۆمانێکدا ڕوو دەدەن، جا ڕووداوەکان چەندە کارەساتبار و بەزەییهێن بن، تەنیا لەنێو ئەو زمانەدان ڕۆمانەکەی پێ دەنووسم؟ بینیمان کە شێواز و نێوەڕۆک، داڕشتن و خستنەڕوو لە گێڕانەوەدا ئەستەمە دانوویان لەگەڵ یەکتر بکوڵێت. بەڵام ڕەنگە لە ستایلدا یەک بگرنەوە. کەواتە ڕەنگە ستایل تا ڕادەیەک ئەو گرفتانەمان بۆ چارەسەر بکات کە ڕۆمان ڕووبەڕوویان دەبێتەوە، ئەو گرفتانەی کە چەندە پێی بنێینە نێو قۆناغی مۆدێرنە قووڵتر دەبنەوە. هەر بۆیە کاتێک لە سەردەمی ڕۆشنگەری جەین ئۆستنەوە بەرەو سەردەمی مۆدێرنەی جەیمس جۆیس هەنگاو دەنێین، ستایل سەرنجڕاکێشتر و گرنگتر دەبێت.

[1] ئەناڕکی: دژە حکومەت و یاسا. پاشاگەردانی.

[2] ئیتروسکان: گەلێکی دێرینن کە شارستانیەتی تایبەت بەخۆیان هەبووە و لە باکوور و ڕۆژئاوای ئیتاڵیا ژیاون.

[3] سەردەمی ڤیکۆتریا: ئەو سەردەمەیە کە شاژن ڤیکتۆریا لە بەریتانیا لە نێوان ساڵانی ١٨٣٧ بۆ ١٩٠١ حوکمی کردووە.

[4] مەبەستی نووسەر چارڵۆت بڕۆنتێ (١٨١٦-١٨٥٥)، ئێملی بڕۆنتێ (١٨١٨-١٨٤٨) و ئان بڕۆنتێیە (١٨٢٠-١٨٤٩).

[5] زۆربەی نووسەرانی کورد ئەم وشەیەیان بە واقیعخوازی یان ڕاستەقینەخوازی وەرگێڕاوە. عەزیز گەردی لە وەرگێڕانەکانیدا وشەی کەتواری بەرانبەر واقیع بەکارهێناوە. هەروەها، لە فەرهەنگی کانیدا کەتوار واتەی واقیع دەدات. هەر بۆیە منیش ئەم وشەیەم وا وەرگێراوە. هیواخوازم لە زمانی کوردیدا جێی خۆی بگرێت.

[6] کۆکنی: شێوازێکی ئاخافتنی دانیشتوانی بەشی ڕۆژهەڵاتی لەندەنە. لێرەدا نووسەر مەبەستی ئەوەیە بۆ کەسیکی خانەدان شیاو نییە بە زمانێکی ڕەمەکی قسە بکات و ئەوە دەبەستێتەوە بە پەیوەندیی نێوان ژیان و ئەدەب.

[7] Nutter: شێت و گەوج

[8] Neophyte: تازەکار، تازەباوەڕ

[9] سۆوپ ئۆپێرا: زنجیرە درامایەکە لە رادیۆ یان تەلەفزیۆن پەخش دەکرێت، ژیان و ئاریشەی کۆمەڵە خەڵکێکی دیاریکراو پیشان دەدات.

[10] سەردەمی کلاسیکی: دەکەوێتە نێوان سەدەی ٨ی پێش زاین تا ٥ی زاینیی لە ئەوروپادا.

[11] ستایلێکی نووسینی ئەدەبییە کە بەشێوازێکی جەفەنگ و تێکەولێکە نووسراوە. نزیکە لە گەڕەلاوژەی نێو ئەدەبی کوردی.

[12] ڕۆبێرت ماکسوێڵ: سیاسەتمەدارێکی بەریتانیایی بوو کە لە بارودۆخێکی تەمومژاویدا لە ساڵی ١٩٩١ بە مردووی لە کەناراوەکانی دورگەکانی کەناری زەریای ئەتڵانتیک دۆزرایەوە. هۆکاری مردنەوەی تاکوو ئێستا بەتەواوی نەزانراوە.

[13] تەنزی ڕەش: جۆرە تەنزێکە کە شتە جددی و حەرامکراوەکان دەداتە بەر تانە و تەشەر.

[14] پیوریتان: گرووپێکی پڕۆتستانتی ئینگلیزی بوون له‌ كۆتایییه‌كانی سه‌ده‌ی شازده‌ و حه‌ڤده‌دا.‌ زۆر توندوڕه‌و و چه‌قبه‌ستوو بوون هاوشێوه‌ی سه‌له‌فییه‌كانی نێو ئیسلام.

The post ڕۆمان چییە؟ appeared first on ژنەفتن.

لە ژیانی ڕۆژانە و لە دونیای دەوروبەرماندا شتەکان خۆیان دەردەخەن و زەینی ئێمەش دەیانخوێننەوە. هەر ئەم ژیانی ڕۆژانەیە و هەر ئەو دونیای دەوروبەرە دەتوانن ببن بە کەرەسەی گێڕانەوەی وەگێڕەکان و لە دووتوێی ڕۆمانەکاندا هەمدیسان بێنەوە بەر زەین و خوێندنەوەی ئێمەوە. هیچ گومان لەوەدا نییە کە ئیتر ژیانی ڕۆژانە و دونیای دەوروبەر لە فیلتەری وەگێڕەوە تێپەڕ دەبن و وێنا دەکرێنەوە و ئەمجارەیان خوێنەر دەبێتە بینەر و بیسەر و هەستپێکەری دیاردەکان لە گۆشەنیگای جیهانبینیی نووسەر/وەگێڕەوە. هەموو سەرکەوتوویی گێڕانەوەیەک ڕێک لەم خاڵەدایە کە وەگێڕەکەی بە یارمەتیی کامە تێکنیک یان تێکنیکەکانی گێڕانەوە، مەودای بواری گێڕانەوە و زەینییەتی خوێنەرەوە پڕ دەکاتەوە.[1] گەر وەک خوێنەر خۆت لەبەردەم گێڕانەوەیەکدا بینییەوە کە هەست بە تێپەڕبوونی لە فیلتەری وەگێڕەوە نەکەی، ئەوە شانسی ئەوەت هەیە کە ڕووداوەکانی وەگێڕدراو باشتر لەوەی لە جیهانی ڕاستەقینەدا هەن بێنییە بەر دید و خوێندنەوەت و لە چوونە نێو دونیاکەدا سەرمەست و سەرسام هەست بە شکاندنی کۆدەکانی مانای دەق، کۆدەق، پێشدەق و هاودەق و نێواندەق بکەی. هاوکات شانسی ئەوەشت هەیە کە مۆسیقای جوانیناسانەی وەگێڕ لە کاتی خوێندنەوەی ڕووداوەکاندا چێژی خوێندنەوەت لا زیاتر بکات و بە سیحری وردبینیی نووسەرەوە دەرفەتی لێوردبوونەوەی زیاترت لە لابرینتی ڕووداوەکان بۆ بڕەخسێت و گێڕانەوەکە باشتر بە چۆڵەپێچی پێچەڵپێچی ڕووداو و دیاردەکاندا شۆڕت کاتەوە و یارمەتیدەرت بێت بۆ تێگەیشتن لە جیهانی پڕ لە ڕەمز و ڕازی مرۆڤ.

دراوسێیەتی

دراوسێیەتی هەژدەهەمین ڕۆمانی نووسەری ناوداری پێروییە کە لە ٢٠١٨دا بڵاو بووەوە[2] و بوو بە بەرهەمێکی دیکەی نووسەر بۆ نیشاندانی تواناییە بێوێنەکانی. ڤارگاس یوسا پێشتر وەک نووسەرێکی جیهانی ناسرابوو،[3] بەڵام بەم ڕۆمانەی دیوێکی دیکەی تواناییەکانی خۆی نیشانی خوێنەرانی دا: دەستبردن بۆ تابووە کۆمەڵایەتییەکان و لەم ڕێگەیەوە شرۆڤەکردنی کۆمەڵگە و مرۆڤ و سیاسەت و دەسەڵات و ناسنامە و چینی کۆمەڵایەتی و هتد. هەموو ئەم تایبەتمەندییانە و زۆر بواری دیکەش کە لەم ڕۆمانە ٢٢٠ لاپەڕەییەدا دەردەکەون لە ئاست یەک شتدا دەکەونە پلەی دووهەمی گرنگیی ئەدەبییەوە، ئەویش تایبەتمەندیی گێڕانەوەیی ڕۆمانەکەیە. خاڵی هەرە بەرجەستەی ئەم ڕۆمانە ئەوەیە کە هەست دەکەی هەموو تۆوەکانی گێڕانەوە لە ئاستی هەرە بەرزدا خەمڵێندراون و بۆ هەر سەرکەوتووییەکی ئەدەبی و شێوازی نووسین، گەر پێویست بە نموونەیەکی بەرز هەبێت، ئەوە لەم گێڕانەوەیەدا بەدیی دەکرێت.

لەم وتارەدا ئاماژە بە هێندێک لە لایەنە ئەدەبییەکانی گێڕانەوەیی دەکەم و هەوڵ دەدەم هۆکارەکانی سەرکەوتوویی گێڕانەوەکە نیشان بدەم. هەڵبەت پێویستە بڵێم پێداچوونەوەکانی سەر ئەم ڕۆمانە و خوێندنەوەکانی خۆیشم دەری دەخەن کە دراوسێیەتی باشترین ڕۆمانی ڤارگاس یوسا نییە.[4] چوار کاراکتەری سەرەکیی ئەم ڕۆمانە سەر بە دوو بنەماڵەن. ماریسا و مێردەکەی، ئێنریک، کە خاوەن کانگەیەکی گەورەیە و تا بڵێی دەوڵەمەندە. چابێلا و لوچیانۆی مێردی کە پارێزەرێکی بەناوبانگە و دۆستی نزیکی ئێنریکە. ماریسا و چابێلاش دەستەخوشکی نزیکن. ئەم دوو پیاوە هەر دووک دەرچووی زانکۆ بەناوبانگەکانی ڕۆژاوان و دەوڵەمەند و دەستڕۆیشتوون. ئالبێرتۆ فوجیموریی سەرۆککۆمار تەنیا جارجار ناوی دێتە گۆڕێ و ئەوەی وەک لایەنی سیاسیی ڕۆمانەکە نوێنەرایەتیی سیستمی دیکتاتۆرییەت دەکات کەسێکە بە ناوی “دکتۆر” کە لە ڕاستیدا هەمان بەرپرسی دەزگای ئەولەکاریی ڕژێمی فوجیمورییە بە ناوی ڤلادیمیر مۆنتێسینوس.[5] ئەم فاکتە مێژوویی و سیاسییانە باڵانسێکی گرنگی گێڕانەوەی مێژوویی دەدەن بە ڕۆمانەکە و خوێنەر بە هاسانی ڕووداوەکانی کۆمەڵگەی پێروی لە زەیندا وێنا دەکرێت. بەڵام ئەم لایەنە لۆکالییە بە هیچ شێوەیەک لە لایەنی جیهانیی گێڕانەوەکە کەم ناکاتەوە. هەر بۆیەشە لە هەموو دونیادا ڕووداوەکانی جۆغرافیایەکی دیاریکراوی ڤارگاس یوسا دەبێتە نوێنەری ڕووداوگەلی جیهانی و هەموو خوێنەرێک لە هەموو فەرهەنگێکدا هەستی پێدەکات، چیژی لێ وەردەگرێت و لێی فێر دەبێت. ئەم دیالێکتیکی لۆکالی و جیهانییە یەک لە خاڵە هەرە زەقەکانی گێڕانەوەی سەرکەوتوانەیە.

ڤارگاس یوسا داهێنەری بنژانرێکی گێڕانەوەییە بە ناوی ڕۆمان و دیکتاتۆر. لەم جۆرە ڕۆمانانەشدا هێندە وەستایانە دیاردەی دیکتاتۆری لە ئامریکای لاتین و بەربەرەکانیی لەگەڵ سیستمگەلی دیکتاتۆریدا وێنا دەکات کە خوێنەر تا ئەوپەڕی چێژ و وشیاریی ئەدەبی دەبات

پێشتر لە وتارێکدا بە هەڵسەنگاندنی ڕۆمانی جێژنی نێری[6] باسی ئەوەم کردووە کە ڤارگاس یوسا داهێنەری بنژانرێکی گێڕانەوەییە بە ناوی ڕۆمان و دیکتاتۆر. لەم جۆرە ڕۆمانانەشدا هێندە وەستایانە دیاردەی دیکتاتۆری لە ئامریکای لاتین و بەربەرەکانیی لەگەڵ سیستمگەلی دیکتاتۆریدا وێنا دەکات کە خوێنەر تا ئەوپەڕی چێژ و وشیاریی ئەدەبی دەبات.[7] ئاگاداریی و زانایی ڤارگاس یوسا لەسەر ئامریکای لاتین و تایبەتمەندییە کۆمەڵایەتی و سیاسی و فەرهەنگییەکانی هەر لە ڕۆمانەکانیدا دەرناکەوێت. ئەو لە وتارگەلی جییاوازیشدا لەسەر هەمان ڕێچکە دەڕوات و نیشانی دەدات چۆن لەسەر نەک هەر وڵاتی خۆی، پێرو، بەڵکو لەسەر وڵاتانی ئامریکای لاتین بە گشتی نووسەرێکی توانا و زانایە. هەر لەو ساڵەیدا کە ڕۆمانی دراوسێیەتی چاپ و بڵاو کرایەوە، کۆمەڵێک وتاری کۆن و نوێی نووسەر لە دووتوێی کتێبێکدا بە ناوی شمشێر و یوتۆپیا: خەیاڵەکانی ئامریکای لاتین، بڵاو بووەوە.[8] کۆی ئەم وتارانە پێشاندەریی تێگەیشتن و شارەزایی هەمەلایەنەی ڤارگاس یوسان لەسەر بەستێنە جۆراجۆرەکانی ژیانی مرۆڤ لە ئامریکای لاتین.

وەگێڕی هەردەم ئامادە و نادیار[9]

فرەدەنگی وەک تۆوێکی سەرەکیی ڕۆمان و ڕەنگە وەک خاڵی هەرە گرنگی جیاکەرەوەی ڕۆمان لە ژانرەکانی پێش خۆی، بۆ نموونە، حەماسە و حەکایەت و ئەفسانە، لە ڕۆمانەکانی ڤارگاس یوسادا بەردەوام ئامادەیی تەواوی هەیە و بووەتە دیوی گەش و بەرجەستەی شێوازی ئەم نووسەرە. لەم ڕۆمانەشدا ئەم ڕێچکەیە بەر نەدراوە و بگرە وەک ئەزموونی جێگرتووی نووسەر زیاتر لە جاران خۆی دەردەخات. ئەگەرچی لە ڕواڵەتدا کۆی ڕۆمانەکە وەگێڕێکی هەمووشتزانی هەردەم ئامادەی لە دەرەوەی ڕووداو و کات و شوێندا هەیە، بەڵام هێندە وەستایانە لەگەڵ دەربڕینە ڕاستەوخۆیەکانی کاراکتەرەکان ئاوێتە بووە کە خوێنەر هەست بە دەنگی دەرەکی ناکات و واها دەچێتە نێو دونیای گێڕانەوەکەوە کە بەسەرهاتەکان دەبن بە هەڵقوڵاوی دونیای زەینیی خودی خوێنەر. هاوتەریب لەگەڵ ئەم ئامادەییە سروشتییەی وەگێڕ، دیالۆگی نێوان کاراکتەرەکان قسەی ئاخیری ئاگادارکردنەوەی خوێنەر دەکەن و لە نیشاندانی ڕووداو و بەسەرهاتەکاندا ڕۆڵی یەکەم دەگێڕن. لێرەدایە کە گێڕانەوە دەبێتە گوزارەی ژیان بە شێوەیەکی هێندە زیندوو و ئۆرگانیک کە ئەوە کاراکتەر و دیاردەکان و ڕووداوەکانن کە ڕاستەوخۆ دەدوێن و دەنگی تاقەتپرووکێن و ماندووکەری وەگێڕێکی ڕەزاگران و خۆتێهەڵقوتاندنە بێمۆڵەت و بەردەوامەکانی، ئازاری ڕەوتی خوێندنەوە و چێژوەرگرتنی خوێنەر نادەن. بە واتایەکی دیکە گێڕانەوە دەبێت بە ڕەوتی جیانەکراوەی ژیان و کردەوەی خوێندنەوە. گەر لێرولەوێ هەڵکەوتەکان کارهاسانی بۆ چوونەوە سەریەکی ڕووداوەکان دەکەن ئەوە هەمدیسان هەست بە دەستکردبوونیان ناکرێت و خوێنەر دەتوانێت زۆر بە هاسانی هەڵکەوتگەلی لەم چەشنە لەگەڵ ئەزموونی ژیانی تاکەکەسیی جیهانی دەوروبەری خۆی زۆر بە نامۆ نەزانێت. ڕەنگە ئەمە سروشتی ڕێئالیزمی ڤارگاس یوسا بێت کە زۆر جار هەتا سنوورەکانی سروشتخوازی (naturalism) دەچێت و بە پشتبەستن بە تێگەیشتنی قووڵ لە میکانیزم و کارکردی دەروونناسانەی مرۆڤ و کۆمەڵگە لایەنی باوەڕپێهێنانی خوێنەر بە گێڕانەوەکان لە ئاستێکی بەرزدا دەستەبەر دەکات.  

لەبیرمان بێت کە لە هەڵبژاردنی ساڵی ١٩٩٠ی سەرۆککۆماریی پێرودا ماریۆ ڤارگاس یوسا وەک بەربژێرێک بەشداری هەڵبژاردنەکە دەبێت و لە ئاکامدا فوجیموری هەڵدەبژێردرێت.[10] سەردەمی ڕووداوەکانی ئەم ڕۆمانە سەردەمی دەسەڵاتی فوجیمورییە. گرنگە بزانێن نووسەر چۆن لەگەڵ کەسایەتیی ڕەکابەرەکەی خۆیدا هەڵسوکەوت دەکات و چەندە لۆجیکی گێڕانەوە دەکەوێتە ژێر کاریگەریی ڕکابەرایەتیی سیاسی و تاکەکەسی. مرۆڤ پێویست نییە گێرانەوەناسێکی بەئەزموون بێت بۆ ئەوەی لەم ڕاستییە تێبگات کە نووسەر چەندە بە پڕەنسیبی گێڕانەوە وەفادارە و چەندە شارەزایانە خۆی لە ئافەتی کینە و کێبەرکێیی بەدوور گرتووە. گەر کەسێک ئاگاداری مێژووی ژیانی ڤارگاس یوسا نەبێت و ڕووداوی سەرنەکەوتنی ئەو لە هەلبژاردنەکەدا نەزانێت، زۆر وێ ناچێت هەست بکات ڕکابەرە سیاسییەکەی دوێنێ بتوانێت نووسەرێکی ئاوا توانای ئەدەبی و ئافرێنەری گێڕانەوەیەکی ئاوا ڕێئالیستی بێت. ئەمەش لەڕاستیدا گرێدراوی پەڕجووی گێڕانەوەیە کە دواجار ڕووداوە مێژووییەکان لە هەناوی خۆیدا واها دەحاوێنێتەوە کە خوێنەر دەکاتە خاوەنی باشترین کەرەسەی تێگەیشتن لە کۆدەقی سەردەمانێکی دیاریکراو لە شوێنێکی دیاریکراو. لێرەدا ڕەنگە جیاوازیی ڕۆمان و مێژوو بە زەرافەتێکی زۆرەوە هەمدیسان ڕووی سووری خۆی نیشان بدات.

دەستپێکی ڕۆمانەکە دیمەنی دوو ژنی مێرددارە کە پێوەندیی دۆستایەتی و خێزانییان هەیە و ئێستا بەیەکەوە لەنێو جێگادان و خەریکی سێکسکردن لەگەڵ یەکترن. گێڕانەوەی بە وردەڕیشاڵی جووتبوونی ئەم دوو ژنە بۆ یەکەمجار وەک هەموو گێڕانەوەکانی دیکەی ڤارگاس یوسا هێندە وەستایانەیە کە بەر لەوەی خوێنەر هەست بە خوێندنەوە بکات هەست بە بینینی دیمەنەکان لەسەر شاشەی سینەما یان تەلەڤیزیۆن دەکات. هەر ئەمەش تایبەتمەندییەکی داوە بە سەرتاپای ئەم ڕۆمانە کە زۆر خێرا بکرێت لەسەر بنەمای بەشەکانی ڕۆمانەکە سێریالی تەلەڤیزیۆنی ساز بکرێت. لە ئامریکای لاتین ئەمجۆرە سێریالە تەلەڤیزیۆنییانە (telenovela) زۆر باون.

 ٢٢ بەشی پێکهێنەری ئەم ڕۆمانە دەکرێ بە شێوەیەکی سەربەخۆیش بخوێندرێنەوە و وەک چیرۆکی کورتی خۆشپێکهاتە سەیر بکردرێن. بەڵام بە دەکارهێنانی وشیارانەی تێکنیکی هەڵواسین (suspension) هەر کام لەم بەشانە و دەکرێ بڵێین هەموو ڕووداوەکانی ڕۆمانەکە واها خوێنەرەوە کەمەندکێشێ خوێندنەوە دەکەن کە ئەستەمە خوێنەر بە سانایی واز لە خوێندنەوە بێنێت. لە کاتێکدا هەر بەشەی ڕۆمانەکە بە شێوەیەکی گشتی لایەنێکی ژیانی کاراکتەرێک یان چەند کاراکتەرمان پێ دەناسێنێت، لە بەشێک ماوە بۆ بەشی پێش کۆتایی ڕۆمانەکە، بەشێکی هەرە درێژ بە شێوەیەکی زۆر سەرنجڕاکیش و چڕ و تێکەڵاو و لێکدراو تەرخان بە گفتوگۆی چەندین کاراکتەر بە یەکەوە دەکرێت، بێ ئەوەی نووسەر یان وەگێڕ بە هیچ شێوەیەک دەست باوێتە نێو ڕەوتی گێڕانەوەکە و دیالۆگەکان و تەنانەت بڵێت کێ وای گوت و کێ بەرسیڤی داوە. ناوێک کە نووسەر لەم بەشەی دەنێت، واتە گێژاو و خوڕێن (A Whirlpool) پڕ بە پێستی تایبەتمەندیی گێڕانەوەیی ئەم بەشەیە. ئەمەش لەڕاستیدا دەبێتە جۆرێک لە کردەوەی کۆمەڵایەتی کە مرۆڤەکان لە ژیانی ئاسایی خۆشیاندا تووشی دێن. بۆ نموونە ئێمە هەر کاممان چەند هاوڕێمان هەیە و دەتوانین بە شێوەی جیاجیا بیانبینین و قسە و باسی خۆمانیان لەگەل بکەین. دەکرێ لە شوێنێکیشدا هەموویان بە یەکەوە ببینین و ببین بە گوێگر و هاودەنگی هەموویان لە یەک شوێنکاتدا. گواستنەوەی فەزایەکی لەم چەشنە بۆ نێو دونیای گێڕانەوە گەر بە لێزانی بکرێت دەتوانێت خوێنەر بباتە نێو ئەزموونی دەوڵەمەندی خوێندنەوەی هاوکاتی زەینییەتی چەند کەس. لەم بەشەدا زۆربەی هەرە زۆری کاراکتەرەکان بە یەکەوە قسە دەکەن و ڕیزکرندیان بەدوای یەکتردا ئۆرکێسترایەکی فرەدەنگی پڕ لە هارمۆنی پێک هێناوە کە هێندێ جار خوێنەر تووشی پشووسواری دەبێت و بە زەینی چالاک و وشیاری وەگێڕ تووشی سەرسامی دەبێت. 

پرسی پێشبینی و زانینی ئەوەی کە خوێنەر چەندە لە هەڵدانی ئاکامی ڕووداوەکاندا سەرکەوتووە یارییەکی خۆشی خوێندنەوەیە کە چێژێکی تایبەتی دەدات بە کردەی خوێندنەوە. لەم ڕۆمانەدا هەر لە دەستپێکەوە خوێنەر تووشی دونیایەک دێت کە لە ئاسۆی چاوەڕوانییەکانیدا ناگونجێت. ئەم بەشە، خەونی ماریسا، بە هەڵکەوت نییە کە بە ‘خەون” پێناسە کراوە. لە یەکەم ڕستەی ڕۆمانەکەوە دەردەکەوێت کە خودی ماریساش چاوەڕوانیی ئەو شتەی کە خەریکە ڕوو دەدات ناکات. “ئەو وەخەبەر بوو یان خەونی دەبینی؟”[11] هێشتا چوار دێڕ لە باسی هەستی گەرمایی لەشی ماریسا و تامی ئەو شەڕابەی لەگەڵ چابێلای دەستە خۆشکی خواردوویەتەوە، نەگوزەراوە کە خوێنەر تێدەگات بەستێنی گێڕانەوەکە وڵاتێکە پڕ لە ئازاری کوشتن و بڕین و تێرۆر و سەرکوت و ڕەوشی نائاسایی و یاساغیی هاتوچۆ لە شەوەدا. هەمدیسان تایبەتمەندیی تەواو سیاسییانەی گێڕانەوەکانی ڤارگاس یوسا. دەڵێی سیاسەت و ژیان بە بەر یەکترەوە دووراون و ئەمئەوێتیی سیاسەت و ژیان یاسایەکی بێ ڕیزپەڕە.

گەر بۆ خوێنەری ڕۆمانێک هەموو شتەکان و ڕووداوەکان چاوەڕوانکراو بن، ئەوە پارسەنگی چێژ دەشێوێت. پێچەوانەی ئەم هاوکێشەش هەر ڕاستە

لە پێوەندیی لەگەڵ ئاسۆی چاوەڕوانیی خوێنەر و ئەوەی کە لە بەشداربوونی چالاکانەی ئەو لەگەڵ ڕووداوەکانی دەقدا ماناکان دەئافرێندرێنەوە و چێژ دەستەبەر دەکرێت، کارکردی چلۆنایەتیی گێڕانەوەی سیاسی و مێژوویی زۆر گرنگە. بۆ نموونە لە گێڕانەوەی بەسەرهاتەکاندا ئەگەرچی نووسەر دەبێت بە شێوەیەکی گشتی بە گێڕانەوەی دروستی ڕەوتی ڕووداوەکان وەفادار بێت، بەڵام نابێ بۆ چرکەیەکیش لە کایەی هونەریی گێڕانەوە غافڵ بێت. خوێنەری ڕۆمان دەبێ بەردەوام ئەمەی لەبیر بێت ئەوەی دەیخوێنێتەوە دواجار دەستکردی خەیاڵە و بەس. ئەمە لە کاتێکدایە دەبێ بە هەموو ئەزموون و زاناییەوە، شارەزای هەڵسوکەوتی هونەرییانە، مێژووییانە و گێڕانەوەییانەی شیاوی نووسەر لەگەڵ واقیع/ڕاستیدا بیت. ئەمەیە بەندی لە موو باریکتر و لە ئەڵماس تیژتری نێوان واقیع و خەیاڵ. گەر بۆ خوێنەری ڕۆمانێک هەموو شتەکان و ڕووداوەکان چاوەڕوانکراو بن، ئەوە پارسەنگی چێژ دەشێوێت. پێچەوانەی ئەم هاوکێشەش هەر ڕاستە. واتا ئەگەر هەموو ڕووداوەکان دژی ئاسۆی چاوەڕوانییەکانی خوێنەر بن، هەمدیسان پارسەنگی چێژ دەشێوێت. چ مەتەڵۆکێکە ئەم گێڕانەوەیە، کۆنترین دیاردەی مێژووی مرۆڤ!

بەشی یەکەمی ڕۆمانەکە تەواو دەبێت و خوێنەر لە خۆی دەپرسێت تۆ بڵێی ئەوەی خوێندییەوە تەنێ ئاماژەیەکی ساکار بە ڕووداوێکی پەراوێزکراوی گێڕانەوەکە بێت یان لە ڕەوتی ڕۆمانەکەدا دیسانەوە کارتێکەریی بەرچاوی خۆی دەبێت. ڕاستییەکەی ئەوەیە کەسایەتیی دوو ژنەکەی دەستپێکی ڕۆمانەکە و پێوەندییە سێکسییەکەیان دەبێتە خاڵێکی ناوەندی لە سەرتاپای گێڕانەوەکە و دونیا ئافرێندراوەکەیدا بە هەموو پەلوپۆ سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانییەوە. لەوەش گرنگتر ئەوان دوا جار هاوسەرەکانیشیان پەلکێشی ئەم یارییە دەکەن. یەکیان بە تەواوی دەچێتە نێو پێوەندییەکی سێکسیی سێلایەنەوە، واتە مێردی یەک لە ژنەکان کە تووشی گرفتێکی کۆمەڵایەتیی زۆر گرنگ هاتووە و بە شێوەیەک ئابڕووی چووەتە سەر لکی داران، لە لایەن ژنەکەی خۆیەوە و دەستەخوشکی ژنەکەیەوە بانگهێشتی پێوەندیی سێلایەنەی سێکسی دەکرێت. ئەمە لە کاتێکدایە کە دەستەخوشکی ژنەکەی، چابێلا، هاوسەری دۆستی گیانی بە گیانیی ئەم پیاوە واتا لوچیانایە. ئێنریک کەوتووەتە بەر غەزەبی سەرنووسەری گۆڤارێک و وێنە ڕووتەکانی بڵاو بوونەتەوە و تووشی ئابڕووچوون بووە و تەنانەت دواتر تۆمەتی کوشتنی سەرنووسەری گۆڤارەکەشی دراوەتە پاڵی و بۆ شەوێک ڕەوانەی زیندانیشکراوەد و لە بەندی زیندانییە جیناییەکاندا ئەوپەڕی بێحورمەتی پێ دەکرێت، ئێستا لەو پەڕی سەرسوڕماندا بانگهێشتی نێو تەختی خەوی ژنەکەی خۆی و ژنی نزیکترین هاوڕێی دەکرێت. “ئەو تووشی سەرسوڕمان دەبێت و لە هەمان کاتدا کەیفخۆشیشە. پێشتر خەونی ئاوای بینیبوو، بەڵام هەرگیز پێی وا نەبوو شتێکی ئاوا بکرێت و ئەمجۆرە خەونە وەڕاستی بگەڕێت.”[12]دوابەشی ڕۆمانەکە، ‘کۆتاییەکی خۆش’، پێی پیاوی چوارەمیش دێنێتە نێو گەمەکەوە و ئیتر سەفەری ئەمجارەی ئەم دوو بنەماڵە دۆستە بۆ مەیامەی لە ئامریکا و حەسانەوە لە لێواری دەریا وا ڕێک دەخرێت کە هەموویان بە یەکەوە بن. ئەوەیکە ئەم سێ لایەنە بزانن کە پیاوەکەی دیکەش ئاگاداری ئەم پێوەندییەیە هەم بۆ ئەوان و هەم بۆ خوێنەرەوە دەبێتە بەشێک لە ڕووداوە چاوەڕواننەکراوەکانی گێڕانەوەکە. دوا قسەکانی لوچیانا وا نیشان دەدەن کە ئەو ئاگاداری پێوەندیی هاوڕێیەکەی خۆی لەگەڵ ژنەکەیتی و پێشنیار دەکات بۆ جێژنی بیرەوەریی سێساڵەی ئەم پێوەندییە، ئەمجارە ئەویش لەگەڵیان بچێتە میامەی. بەمجۆرە وا دیارە دیمەنی جووتبوونە سێلایەنەکە ئەمجارەیان لایەنێکی دیکەشی لێ زیاد بێت و ببن بە چوارکەس.

“ئەو هێندە بە وردی و سروشتی باس لە تووشبوونی کاراکتەرەکانی بە هەڵامەت دەدوێت ڕەنگە خوێنەر لە وەرزی هەڵامەتدا هەست بکات خۆیشی هەڵامەتی گرتووە”

ئەم ڕووداوە دەگمەنە و ئەم پێوەندییە سێکسییە لەنێوان ئەم دوو بنەماڵە دەستڕۆیشتوو و خوێندەوار و دەوڵەمەندەدا دەکرێت ببێتە هەوێنی لێکدانەوەی زۆری خوێنەران. پرسیار ئەوەیە گەلۆ پێوەندییەکی ڕاستەوخۆ لەنێوان سیستمی سیاسیی دیکتاتۆرییانە و شێوەی گوزەرانی سێکسی لەنێو دەستڕۆیشتوانی کۆمەلگەیەکی دیاریکراودا هەیە یان نا؟ بە واتایەکی دیکە مرۆڤ دەکرێ پرسیار بکات دیاردەی ڕەوشت و سیاسەت چەندە کارتێکەرییان لەسەر یەکتر هەیە؟ ئەوەی لەم ڕۆمانەدا دەبیندرێت، وەڵامێکی ئەرێنییە بەم پرسیارە. لە هەلومەرجی دیکتاتۆری و نەمانی نۆڕمە کۆمەڵایەتی و مرۆییەکاندا، دەستڕۆیشتووەکانی کۆمەڵگە دەتوانن زۆر بە سانایی بۆشایی بایەخە کۆمەڵایەتییەکان بە کردەوەگەلی تابووکراو و جۆرێک لە تێپەڕکردنی کات بەم شێوەیە پڕ بکەنەوە.   

شارەزایی لەگەڵ دونیای کارەکتەرەکان ئەو دەسەڵاتە گێڕانەوەییە بە ڕێئالیزمی ڤارگاس یوسایی دەدات کە لە وێناکردنی وردبینانەی کردەوەکانیاندا سەرکەوتوو بێت. هەر وەک جان ئاپدایک لە پەسنی یەک لە ڕۆمانەکانی ڤارگاس یوسادا دەڵێت، ئەو هێندە بە وردی و سروشتی باس لە تووشبوونی کاراکتەرەکانی بە هەڵامەت دەدوێت ڕەنگە خوێنەر لە وەرزی هەڵامەتدا هەست بکات خۆیشی هەڵامەتی گرتووە.[13] وردەکارییەکانی گێڕانەوەی ڕووداوەکان لەو ڕۆمانەدا تەواو لە خزمەت ناساندنی هەمەلایەنەی کاراکتەرەکاندان. کاتێک ژیانی پڕ لە چەرمەسەریی ژوان پینێتا بەسەر دەکەینەوە، پێوەندیی ئەو و پشیلەکەی، واتە سێرافین، دەبێتە خاڵێکی گرنگی تێگەیشتنی ئێمە لەمەڕ کەسایەتیی ئەو وەک شاعیری دوێنێ و لێقەوماوە فەرامۆشکار و بەلەنگازەکەی ئەمڕۆ. خوێنەری ژیر هەر زوو تێدەگات گەر پشیلەکەی ژوان خاوەنی ناوی تایبەتی خۆی نەبوایە، چێژی خوێندنەوەی بەسەرهاتەکە تووشی کەمایەسییەک دەبوو.

ڕەنگە خوێندنەوەی بەشێک لە ڕووداوەکانی ئەم ڕۆمانە لە بواری پێوەندیی سێکسییەوە لێکدانەوەی جیاواز هەڵگرێت و هەموو خوێنەرێک لەگەڵ ئەم چەشنە ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ کردەی سێکسوالیتەی کاراکتەرەکانی نێو ڕۆمانێکدا نەبێت. سیاسەت و سێکس و مرۆڤ و کردەی سێکسی و دیکتاتۆرییەت دەتوانن بابەتێکی گرنگی جێگەی تێڕامان بن و پێوەندییان بە یەکەوە ببێتە هەوێنی لێکۆڵینەوەی کۆمەڵایەتی لە کۆمەڵگە جیاوازەکاندا. ئەو ڕاستییە کە فەزای سیاسی و کۆمەڵایەتیی ئەم ڕۆمانە سەردەمی فوجیموری و سیستمی دیکتاتۆرییەتە و خەباتێکی چەکداریی بەربڵاو لە کۆمەڵگەی پێرودا لەئارادایە و تێرۆریزم و مرۆڤکوشتن و بێسەروشوێنکردن وەک کردەیەکی ڕۆژانە بەرهەمهێنەرەوەی زەبروزەنگە، دەتوانێت پاساوێک یان هاندەرێک بێت بۆ کردەوەی لە چەشنی پێوەندیی خێزانە دەستڕۆیشتووەکانی کۆمەڵگە. هەڵبەت ئەمە باسێکی فەرهەنگییە و لە کۆمەڵگەیەکەوە تا کۆمەڵگەیەکی دیکە زۆر جیاوازە. بۆ نموونە من هەتا ئێستا تووشی هیچ ڕۆمانێکی کوردی و فارسی و تورکی نەهاتووم کە ئاوا وێنای پێوەندیی سێکسی لە گێڕانەوەیەکدا بکات. لەبیرمان بێت هێندێک شوێنی ئەم گێڕانەوەیە خۆ لە قەرەی پۆرنۆگرافی دەدات و زۆر لە پێوەندیی ئێرۆتیکی تێدەپەڕێت. بە لەبەرچاوگرتنی پێگەی ڤارگاس یوسا وەک نووسەرێکی جیهانی و زۆر جیددی ناکرێت بەشێک لە ڕووداوەکانی ئەم ڕۆمانە نەبێتە جێی لێکدانەوە و بۆچوونی جیاوازی خوێنەرەکانی.

خاڵێکی گرنگی دراوسێیەتی بریتییە لە گرنگیدان بە ژیان و کارتێکەریی کاراکتەرە لاوەکییەکانی گێڕانەوەکە.

خوێنەری سەر بە فەرهەنگی بەپارێزی کۆمەڵایەتی لە خەڵوەتی خۆیدا ڕەنگە لە خوێندنەوەی هێندێک بەشی ئەم ڕۆمانە سوور هەڵگەڕیت و لای سەیر بێت نووسەرێکی وەک ڤارگاس یوسا ١٧ لاپەڕە تەرخانی دیمەنی جووتبوونی سێکسیی دوو ژن و پیاوێک بکات و لە هیچ شوێنێکی گێڕانەوەکەشدا وەک وەگێڕ بۆچوونی خۆی لەمەڕ ئەم دیمەنانە نیشان نەدات.

خاڵێکی گرنگی دراوسێیەتی بریتییە لە گرنگیدان بە ژیان و کارتێکەریی کاراکتەرە لاوەکییەکانی گێڕانەوەکە. لەم ڕۆمانەدا کارەکتەرە لاوەکییەکان یان ئەوانەی پشت گوێ دەخرێن و لە پەراوێزی کۆمەڵگەدا دەژین خاوەن ڕۆڵێکی تایبەتن. دژکردەوە بوێرانەکەی ژولیتا، جێگرەوەی سەرنووسەری ئێکسپۆزد، ڕۆلاندۆ، یەک لەو شوێنانەیە کە لەگەڵ ئاسۆی چاوەڕوانیی خوێنەر هەڵسوکەوتێکی چاوەڕواننەکراو دەکات. ڕەنگە خوێندنەوەیەکی مارکسیستی لەسەر ئەم ڕۆمانە بتوانێت پەردە لەسەر پێوەندیی چینایەتی لە کۆمەلگەی ئامریکای لاتینیدا بە باشی لا بدات و خوێنەر بباتە نێو دونیای پڕ لە مەتەڵۆکی چینایەتی و کارکردی مرۆڤەکان بەپێی پێگەی کۆمەڵایەتی و چینایەتییان. چارەنووسی تاڵی سەرنووسەری گۆڤاری ئێکسپۆزد (Exsposed)، رۆلاندۆ گارۆ و دواتر کردەوەی دوور لە چاوەڕوانیی جێگرەوەکەی، ژولیتا، و هەڵسوکەوتەکانی وێنەگری گۆڤارەکە، سێفێرینۆ، شاعیرێکی لێقەوماوی بەلەنگازی خانەنشین، ژوان پینێتا و پشیلەکەی، دەرفەتێکی ئاوا دەدەن بە خوێنەر کە ڕۆڵی کەسانی جیاواز لە کۆمەڵگەیەکی دیاریکراودا بەباشی ببینێت و لە میکانیزمی دەسەڵات و داپڵۆسینی جەماوەر تێبگات. ژیانی پڕ لە مەینەت و زەحمەتی پەراوێزخراوانی کۆمەڵگە و بەراوردکردنی لەگەڵ ژیانی توێژی دەسەڵاتدار و دەوڵەمەند، جارێکی دیکەش پێوەندیی دەسەڵات و سیاسەت و سەرکوت و سەرمایە بە جوانی دەردەخات. لەم نێوەدا کاتێک دەبینین خەڵکانی سەر بە چینی خوارەوەی کۆمەڵایەتی دواجار بە گوێرەی خواستی دەسەڵاتداران ناجووڵێنەوە و سەرەڕای ئازارێک کە لە نەبوونی دادی کۆمەڵایەتی دەیچێژن، دەتوانن بە کردەوە بەزمی پڕ شەوکەتی دەسەڵاتداران تێک بدەن، خوێنەری دادخواز هەناسەیەکی دێتەوە بەرخۆ و ئومێدەوار دەبێت کە تەنانەت لە دونیای لیبرالیی ڤارگاس یوساشدا هیوایەک بە ڕاوەستان دژی سیستمی سەرکوت و داپڵۆسینی سیاسی لەئارادایە. کردەوەی زیرەکانەی ژولیتا و خۆ دەربازکردنی لە کۆتوبەندی ‘دکتۆر’ و لەقاودانی کوشتنی بێبەزییانەی سەرنووسەری گۆڤاری ئێکسپۆزد دەبێتە خاڵێکی وەرچەرخان لە گۆڕینی سیستمی دیکتاتۆریی فوجیموریدا.

ئەنجام

گێڕانەوەی سەرکەوتوو و هەڵسوکەوتی وشیارانە لەگەڵ پرسە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی دونیایەکی خەیاڵی، بەڵام لە هەمان کاتدا زۆر واقیعی، تەنانەت واقیعیتر لەو دونیایەی تێیدا دەژیین، پێویست ناکات پڕ بێت لە دروشمی قەببەی سیاسی و شۆڕشگێڕانە. ئەوەی کە ڕۆژگارێک مارکس لە گێڕانەوەی بالزاکدا دەیدیت و لوکاج لە ڕۆمانەکانی والتر سکاتدا دەیبینی، خوێنەری ئەم سەردەمە لە ڕۆمانەکانی ماریۆ ڤارگاس یوسادا دەیانبینێت: وردەکارییەکانی کارکردی دەسەڵات و میکانیزمی داپڵۆسینی جەماوەر و ڕۆحی سەردەمێکی دیاریکراو و دەروونناسیی مرۆڤەکانی کۆمەڵگەیەکی داپڵۆسراو.

دراوسێیەتی دونیایەکی ئافرێندراوی خەیاڵییە کە خوێنەر دەباتە نێو هەناوی ڕووداوەکانی وڵاتێک و لە ڕێگەی بەسەرهاتی چەند کەسێکەوە سەرتاپای ئەم وڵاتەت پێ دەناسێنێت و بە ناساندنی ئەم وڵاتەش ئاگاداری ئەو یاسا و ڕیسایانەت دەکاتەوە کە وردبینانەتر لە پێوەندییەکانی دەسەڵات لە کۆمەڵگەکانی دیکەشدا بڕوانی. ڕەمزی ئەم سەرکەوتنەش بەر لە هەموو شتێک لە نهێنییەکانی گێڕانەوەدا خۆی حاشار داوە.

لە کۆتاییدا حەز دەکەم بڵێم کە جوان دەزانم ئەم ڕۆمانە لە فەزای ئەمڕۆی ئێراندا شانسی وەرگێڕان و بڵاوبوونەوەی نییە. نازانم ئایا ئەم ڕۆمانە کراوەتە عەرەبی و  تورکی یان نا. ئەگەر نا، خۆزگە ئەم ڕۆمانەش دەچووە لیستی ئەو ڕۆمانانەی پێش لەوەی بکرێنە فارسی، عەرەبی و تورکی، دەکرێنە کوردی.

تێبینی: ئەم وتارە لە ژمارە (٢)ی گۆڤاری وانەر بڵاوکراوەتەوە

پەراوێزەکان

[1] بۆ زانیاری زیاتر لەسەر تێکنیکەکانی گێڕانەوە لە چەند لاپەڕەی چڕدا، بڕوانە:

Abbott, H. Porter, ‘Narrative’, in Logan, Peter Melville (ed.), The Encyclopedia of the Novel, Volume I and II, Oxford: Wiley-Blackwell, 2011, pp. 533-540.

[2] Vargas, Llosa Mario, The Neighborhood, English translation Edith Grossman, New York: Farrar, Straus and Giroux, 2018.

[3] بۆ زانیاریی ورد لەسەر دونیابینی و بەرهەمەکانی ماریۆ ڤارگاس یوسا بڕوانە:

Köllmann, Sabine, A Companion to Mario Vargas Llosa, Woodbridge: Tamesis, 2014.

[4]بۆ نموونە بڕوانە سەر چەند پێداچوونەوە کە ئەم ڕۆمانە بە سەرکەوتووترین ڕۆمانی ڤارگاس یوسا دانانێن و تەنانەت ڕەخنەی ئەوەی لێدەگرن کە وەک ڕۆمانێکی گەشتپەشەند خۆیا دەکات. لەم پێداچوونەوانەی خوارەوەدا دەتوانن چەند لەو ڕانان و هەڵسەنگاندنانە ببینن:

East, Ben, ‘A steamy page-turner’, The Observer, 13 May 2018, retrieved 5 April 2021.

Quinn, Anthony, ‘Scandal of a nation of gossips’, The Guardian, 27 April 2018, retrieved 6 April 20210.

Garner, Dwight, ‘A Pulpy New Novel and Juiceless Old Essays from Mario Vargas Llosa’, The New York Times, 19 Feb. 2018, retrieved 6 April 2021.

[5]VladimiroMontesinos

[6]Mario Vargas Llosa,The Feast of the Goat, trans Edith Grossman, London: Faber, 2002.

[7]بۆ زانیاریی زیاتر لەسەر ڕۆمان و دیکتاتۆر و بە تایبەتی ڕۆمانی جێژنی نێری، بڕوانە:

ئەحمەدزادە هاشم، ‘ڕۆمان و دیکتاتۆر’، زمان، ئەدەب و ناسنامە، ستۆکهۆلم: ئەرزان، ٢٠١١، لل. ٤٠-٣٧.

[8]Vargas Llosa, Mario, Sabers and Utopias: Visions of Latin America: Essays, tr. Anna Kushner, New York: Farrar, Straus & Giroux, 2018. 

[9]بۆ لێکدانەوەیەکی کورت و چڕوپڕی سەرکەوتوو لەسەر ئەم ڕۆمانە بڕوانە:

O’Loughlin, Michael, ‘The Neighbourhood by Mario Vargas Llosa: who is writing this?’ Irish Times, May 12, 2018, www.irishtimes.com, retrieved on 2/4/2021.

[10]لە خولی یەکەمی هەڵبژاردنەکەدا ڤارگاس یوسا وەک بەربژێری بەرەی دێمۆکراتیک ٣٣٪ دەنگەکان دێنێتەوە و ئالبێرتۆ فوجیموری نزیکەی ٢٩٪. بەڵام لە خولی دووهەمدا لە کاتێکدا دەنگەکانی یوسا تەنیا ٥٪ زیاد دەکەن، دەنگەکانی فوجیموری دوو بەرابەر زیاد دەکەن و لە ئاکامدا ئەو بۆ دە ساڵ دەبێتە سەرۆککۆماری پێرو. دەگوترێت لەبەر پێداگریی زۆری ڤارگاس یوسا لەسەر پەرەپێدانی هەرە زۆری کەرتی تایبەت، زۆربەی دەنگدەران لێی پرینگانەوە و دەنگیان دا بە رکابەرەکەی. فوجیموری دواتر بەهۆی جینایەتەکانی سەردەمی دەسەڵاتدارییەکەی، دادگایی دەکرێت و بە ٢٥ ساڵ زیندان سزا دەدرێت.

[11] Vargas, Llosa Mario, The Neighborhood, English translation Edith Grossman, New York: Farrar, Straus and Giroux, 2018, p. 3.

[12]Vargas, Llosa Mario, The Neighborhood, English translation Edith Grossman, New York: Farrar, Straus and Giroux, 2018, p.187.

[13]Garner, Dwight, ‘A Pulpy New Novel and Juiceless Old Essays from Mario Vargas Llosa’, The New York Times, 19 Feb. 2018, retrieved 6 April 2021.

The post دراوسێیەتی: تۆوەکانی گێڕانەویەکی سەرکەوتوو لە ڕۆمانێکدا appeared first on ژنەفتن.

هه‌ڵبه‌ته‌ میتۆده‌كانی لێكۆڵینه‌وه‌ی زانستی جیاواز و فره‌جۆرن، بۆیه‌ لێكۆڵه‌ر له‌ هه‌ڵبژاردنی میتۆدی كاره‌كه‌یدا، ڕه‌چاوی ته‌بایی و گونجاوی جۆری میتۆد و سروشت و ئامانجی لێكۆڵینه‌وه‌كه‌ی ده‌كات.

ئاشكرایه‌ لێكۆڵه‌ری بواره‌كانی ئه‌ده‌بناسيیش له‌به‌رده‌م هه‌مان هه‌لومه‌رجی هه‌ڵبژاردنی میتۆدێكدایه‌ بۆ لێكۆڵینه‌وه‌كه‌ی، به‌و مانایه‌ی لێكۆڵه‌ری بواری ئه‌ده‌ب و ڕه‌خنه‌یش، پێویسته‌ میتۆدبه‌ندییه‌ك بۆ خۆی دیاری بكات، چونكه‌ «هه‌ر لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ك شوێن پێی میتۆدێكی زانستی هه‌ڵنه‌گرێت ئه‌نجامێكی ورد و ڕۆشنی نابێت و خودی ئه‌م جۆره‌ لێكۆڵینه‌وانه‌، ته‌نها بریتی ده‌بێت له‌ كه‌ڵه‌كه‌كردنی چه‌ند زانیارییه‌ك و له‌ڕووی چۆنێتییه‌وه‌ شتێكی نوێمان پێنابه‌خشێت»[1].

لێره‌وه‌ گرنگی ئاماژه‌پێدانی لێكۆڵه‌ری ئه‌ده‌ب و ڕه‌خنه‌ به‌ جۆری میتۆدبه‌ندیی كاره‌كه‌ی دێته‌ ئاراوه‌، خودی كرده‌ی ئه‌م ئاماژه‌پێدانه‌ له‌لایه‌ك په‌یوه‌سته‌ به‌ ئاستی هۆشمه‌ندیی میتۆدگه‌رایی لێكۆڵه‌ره‌وه‌ و له‌لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌ چه‌نده‌ په‌ی به‌ جۆر و ئامانجی لێكۆڵینه‌وه‌كه‌ی خۆی بردووه‌، تا جۆره‌ هاوسه‌نگیی و ته‌باییه‌ك ڕابگرێت له‌ نێوان لێكۆڵینه‌وه‌كه‌ی و جۆری ئه‌و میتۆدبه‌ندییه‌ی كه‌ هه‌ڵیده‌بژێرێت.

ئه‌گه‌ر له‌م گۆشه‌نیگایه‌وه‌ سه‌رنجێكی لێكۆڵینه‌وه‌كانی ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی ئه‌كادیمی كوردی بده‌ین ـ به‌ تایبه‌ت نامه‌كانی ماسته‌ر و دكتۆرای به‌شه‌ كوردییه‌كانی زانكۆكانی هه‌رێمی كوردستان ـ ده‌بینین ئه‌م نامانه‌ كه‌ له‌ بواری بابه‌ت و ژانری ئه‌ده‌بی جیاوازن، زۆربه‌یان له‌ ئاماژه‌دان به‌ (ڕێبازی لێكۆڵینه‌وه‌)كه‌یان نووسیویانه‌، ڕێبازی لێكۆڵێنه‌وه‌كه‌یان (ڕێبازی وه‌سفيی ـ شیكاریی)یه‌ و هه‌ندێكیشیان ده‌سته‌واژه‌ی (ڕێبازی مێژوویی)یان بۆ زیادكردووه‌، واته‌ (ڕێبازی وه‌سفيی ـ شیكاریی ـ مێژوويی).

جێی سه‌رنجه‌ لێكۆڵینه‌وه‌كان كه‌ سه‌ر به‌ ژانری ئه‌ده‌بی جیاوازن و بوار و بابه‌تی جیاوازیان له‌خۆگرتووه‌، وه‌ك (وێنه‌ی شیعريی)، (بنياتى ڕووداو كاره‌كته‌ر)، ( نامۆیی)، (ئایینی)، (ته‌كنیكی گێڕانه‌وه‌)،… هتد، كه‌چی لێكۆڵه‌ری ئه‌م نامانه‌ هه‌ر هه‌موویان نووسیویانه‌ سوودیان له‌ ڕێبازی (وه‌سفيی ـ شیكاریی) بینیوه‌!

به‌ڕاستی ئه‌م دیارده‌یه‌ جێی سه‌رنج و پرسیارێكی گوماناویشه‌، ئه‌رێ ئه‌وه‌ چ میتۆدێكه‌ بۆ بابه‌ته‌ جیاوازه‌كانی (ته‌كنیكی گێڕانه‌وه‌) و (ڕه‌هه‌ندی ئایینی) و (وێنه‌ی شیعریی)یش هه‌ر گونجاو و دروسته‌؟!

وه‌ك بڵێی ده‌سته‌واژه‌ی (ڕێبازی وه‌سفيی شیكاريی) ئامرازێكی ئه‌فسانه‌ییه‌ و له‌ هه‌موو لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ك وه‌ك فریادڕه‌سێك ئاماده‌یی هه‌یه‌.!

هه‌ڵبه‌ته‌ سوود بینین له‌ ڕێبازی (شیكاريی = التحلیلى) یان (وه‌سفيی = الوصفی) یان له‌ هه‌ردووكیان پێكه‌وه‌ ڕه‌نگه‌ ئاسایی بێت و كێشه‌یه‌ك نه‌بێت، ئه‌وه‌ی لێره‌دا بووه‌ته‌ كێشه‌یه‌كی میتۆدولۆژی بۆ ئه‌م نامه‌ ئه‌كادیمییانه‌، ئه‌وه‌یه‌ كه ئه‌م زاراوه‌ میتۆدبه‌ندییانه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی دروستی زانستییانه‌ له‌ڕووی هه‌نگاوی كرده‌یی و ئه‌نجامه‌كانیانه‌وه‌، نه‌ساز و دژن له‌گه‌ڵ چه‌مكی ڕێبازی (وه‌سفی ـ شیكاریی) به‌ مانا ورد و زانستییه‌كه‌ی.

به‌ بۆچوونی من سه‌رچاوه‌ی ئه‌م هه‌ڵه‌ میتۆدۆلۆژییه‌ بۆ چه‌ند خاڵێك ده‌گه‌ڕێته‌وه‌:

1ـ نه‌بوونی هۆشمه‌ندییه‌كی زانستییانه‌ له‌ ئاست میتۆدگه‌رایی لێكۆڵینه‌وه‌ی زانستی به‌ گشتی و له‌ ئاست میتۆده‌كانی ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی به ‌تایبه‌تی.

2ـ نه‌بوونی تێگه‌یشتنێكی ورد و زانستییانه‌ بۆ خودی چه‌مكه‌كانی (ڕێبازی وه‌سفيی)، (ڕێبازی شیكاریی)، (ڕێبازی مێژوویی).

3ـ جیانه‌كردنه‌وه‌ی تایبه‌تمه‌ندێتی ئه‌م ڕێبازانه‌ له‌نێو كایه‌ مه‌عریفییه‌ جیاوازه‌كاندا، بۆ نموونه‌ ڕه‌چاو نه‌كردنی سیما و ئه‌دگاری چه‌مكی (ڕێبازی وه‌سفیی) له‌ بواری ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی له‌گه‌ڵ بواره‌كانی دیكه‌ی وه‌ك په‌روه‌رده‌ و زمانناسی و كۆمه‌ڵناسی.

4ـ ده‌ستنیشان نه‌كردنی بواری لێكۆڵینه‌وه‌ی نامه‌ ئه‌كادیمییه‌كان له‌نێو بازنه‌ی لقه‌كانی ئه‌ده‌بناسیدا، ئه‌مه‌ ده‌كرێ له‌گه‌ڵ ڕوونكردنه‌وه‌ و ناساندنی ناونیشانی لێكۆڵینه‌وه‌كه‌ ئاماژه‌ی پێبكرێت.

ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ هۆكاره‌كانی ئه‌و هه‌ڵه‌ میتۆدۆلۆژییه‌ی نێو ڕه‌خنه‌ی ئه‌كادیمی كوردی بن، ئه‌وا له‌م نووسینه‌ كورته‌دا ڕوونكردنه‌وه‌ی چه‌مكه‌كانی (ڕێبازی وه‌سفیی ـ شیكاریی ـ مێژوویی) به‌ پێویستی ده‌زانین وه‌كو هه‌نگاوێك له‌ پێناو ڕاستكردنه‌وه‌ی هه‌ڵه‌ی ناوبراو.

یه‌كه‌م: ڕێبازی وه‌سفيی (المنهج الوصفي = Descriptive Method) ئاماده‌بوونی زاراوه‌ی (ڕێبازی وه‌سفيی) له‌نێو بواره‌ جیاوازه‌كانی زانست و مه‌عریفه‌دا، مانا و مه‌به‌ستی جیاوازی به‌ زاراوه‌كه‌ به‌خشیوه‌ له‌ ئاستی به‌كارهێنانیدا، له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا خاڵی هاوبه‌ش هه‌یه‌ له‌نێو ئه‌م بواره‌ جیاوازانه‌دا له‌ڕووی تیۆرییه‌وه‌، به‌ڵام له‌ هه‌ر بوارێكدا ئاماده‌بوونی ئه‌م زاراوه‌یه‌ تایبه‌تمه‌ندێتی جۆر و سروشتی لێكۆڵینه‌وه‌كه‌ له‌خۆ ده‌گرێت.

ئاماده‌بوون و پراكتیزه‌كردنی به‌ربڵاوی (ڕێبازی وه‌سفیی) بۆ سه‌ره‌تاكانی سه‌ده‌ی بیسته‌م ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، ئه‌مه‌ش به‌ كاریگه‌ری تیۆری زمانناسی سویسری فه‌ردينان دۆ سۆسێر (١٨٥٧ـ ١٩١٣).

هه‌ڵبه‌ته‌ لێكۆڵه‌رانی زمانناسی به‌ر له‌ سۆسێر ـ واتا له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م ـ پتر گرنگییان به‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی (مێژوویی) و (به‌راوردكاری) (Comparative philology) داوه‌.

به‌ڵام سۆسێر وه‌رچه‌رخانێكی له‌م بواره‌ به‌رپاكرد، ئه‌ویش به‌ هه‌ندوه‌رگرتنی لێكۆڵینه‌وه‌ی خودی زمان دوور له‌ ڕه‌وتی مێژوویی[2]، له‌و ڕوانگه‌یه‌وه‌ كه‌ «زمان پێكهاته‌یه‌كی یه‌كگرتووی سه‌ربه‌خۆیه»‌[3].

سوسێر دوو جۆر لێكۆڵینه‌وه‌ی زمانی له‌یه‌ك جیاكرده‌وه‌ كه‌ بریتیین له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی (هاوكاتی = Synchrony) و (به‌دوای یه‌كداهاتن = diachronic) به‌ ڕای زمانناسان ئه‌م دوو جۆره‌ لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ «دوو میتۆدی زۆر گرنگن له‌ دیراسه‌كردنی زماندا» [4].

لێكۆڵینه‌وه‌ی (Diachronic) گرنگی به‌ په‌ره‌سه‌ندن و گۆڕانكاری زمان ده‌دات له‌ چوارچێوه‌ی قۆناغه‌ مێژووییه‌ جیاوازه‌كاندا[5]. هه‌رچی لێكۆڵینه‌وه‌ی (Synchrony) له‌ خودی پێكهاته‌ی زمان ده‌كۆڵێته‌وه‌ له‌ كاتێكی دیاریكراودا، به‌و مانایه‌ی «خۆی به‌و هه‌موو گۆڕان و په‌ره‌سه‌ندنانه‌ی زمانه‌وه‌ له‌ قۆناغه‌ یه‌ك به‌دوای یه‌كه‌كاندا خه‌ریك ناكات».[6]

كه‌واته‌ «ئه‌وه‌ی سۆسێر مه‌به‌ستێتی ئه‌وه‌یه‌ زمان به‌شێوه‌یه‌كی وه‌سفی نه‌ك مێژوویی یان پێوانه‌یی توێژینه‌وه‌ی له‌باره‌وه‌ بكرێت»^.[7]

كه‌واته‌ له‌ دیدی (سۆسێر)ةەوه‌ ئه‌ركی لێكۆڵه‌ری زمان بریتییه‌ له‌ خستنه‌ڕووی پێكهاته‌ی بڕگه‌كانی خودی زمان و شیكردنه‌وه‌ی دیارده‌كانى وه‌كو خۆی كه‌ هه‌یه‌ و له‌ كاتێكی دیاریكراویشدا بێت. ئه‌م جۆره‌ كاركردنه‌ به‌ (میتۆدی وه‌سفیی) ناسراوه‌ و به‌ ڕای زۆرێك له‌ شاره‌زایانی بواری زمانناسیی به‌ ديارترين قوتابخانه‌ و ميتۆدى ليكۆڵينه‌وه‌ى زمانناسيى نوێ داده‌نرێت،[8] له‌م چوارچێوه‌یه‌دا ڕێبازی وه‌سفیی به‌وه‌ ناسێنراوه‌ كه‌ «میتۆدێكی زمانه‌وانییه‌، زمانی كار له‌سه‌ركراو وه‌كو خۆی ده‌خاته‌ڕوو، باسی ڕه‌گه‌ز و تایبه‌تمه‌ندییه‌كان و پێوه‌ندی نێوانیان ده‌كات، بێ ئه‌وه‌ی تێكه‌ڵی هۆكاری خودیی و بیروبۆچوونی تاكه‌ كه‌سيی ببێت»[9].

• گرنگترین تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی ڕێبازی وه‌سفيی:

له‌و ڕوانگه‌یه‌وه‌ كه‌ (ڕێبازی وه‌سفيی) له‌سه‌ر ده‌ستی (سۆسێر) بره‌وی پێدراوه‌ و وه‌رچه‌رخانێكی له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی زمانناسییدا دروست كرد، بۆیه‌ ئه‌و سه‌رچاوانه‌ی كه‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی (ڕێبازی وه‌سفیی)یان دیاریكردووه‌، زیاتر له‌نێو بازنه‌ی لێكۆڵینه‌وه‌كانی زمانه‌وانیدا ده‌یخه‌ینه‌ڕوو[10].

ئه‌ركی لێكۆڵه‌ر له‌‌ (ڕێبازی وه‌سفيی)دا، پتر خستنه‌ڕووی وه‌ك خۆی دیارده‌ و بابه‌ته‌كانی زمانه‌ له‌ ئاسته‌ جیاوازه‌كاندا، دوور له‌ بڕیار و هه‌ڵسه‌نگاندن، چونكه‌ لێكۆڵه‌ر زياتر وه‌ڵامی پرسیاری (چۆن) ده‌داته‌وه‌ نه‌ك (بۆچی)،

دوور له‌م ورده‌كارییه‌ی بواری زمانه‌وانی، ته‌نها به‌ گشتی له‌ڕووی كاری میتۆدبه‌ندییه‌وه‌، گرنگترین تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی (ڕێبازی وه‌سفیی) له‌م چه‌ند خاڵه‌دا ده‌خه‌ینه‌ڕوو:

1ـ گرنگیدان به‌ خودی پێكهاته‌كانی زمان، دوور له‌ هۆكار و قۆناغی مێژوویی.

2ـ ئه‌ركی لێكۆڵه‌ر له‌‌ (ڕێبازی وه‌سفيی)دا، پتر خستنه‌ڕووی وه‌ك خۆی دیارده‌ و بابه‌ته‌كانی زمانه‌ له‌ ئاسته‌ جیاوازه‌كاندا، دوور له‌ بڕیار و هه‌ڵسه‌نگاندن، چونكه‌ لێكۆڵه‌ر زياتر وه‌ڵامی پرسیاری (چۆن) ده‌داته‌وه‌ نه‌ك (بۆچی)، به‌ ده‌ربڕینێكی دی لێكۆڵه‌ری جێبه‌جێكاری ڕێبازی وه‌سفیی سه‌رقاڵی توێكاریی زمانه‌، بێ بڕیار و بۆچوونی خۆی[11].

• ڕێبازی وه‌سفيی له‌ ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بییدا:

ئاماده‌بوونی ڕێبازی وه‌سفيی وه‌ك میتۆدێكی ڕه‌خنه‌یی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌ره‌تاكانی سه‌ده‌ی بیسته‌م، هاوكات له‌گه‌ڵ سه‌رهه‌ڵدانی قوتابخانه‌ی بونیادگه‌ری زمانه‌وانی و كارو كاریگه‌ری بزاڤی فۆرمالیستی ڕووسی (1915 ـ 1930 ـ Russian Formalism) ڕه‌وتێكی نوێی ڕه‌خنه‌ هاته‌ ئاراوه‌.

هێڵی ستراتیژی ئه‌م ڕه‌وته‌ نوێیه‌، گرنگیدان بوو به‌ خودی پێكهاته‌ی ناوه‌وه‌ی ده‌قی ئه‌ده‌بی، ئه‌مه‌ش وه‌كو كاردانه‌وه‌یه‌كی ئه‌و ڕێباز و ئاراسته‌ ڕه‌خنه‌ییانه‌ی كه‌ هه‌تا سه‌ده‌ی نۆزده‌ش پتر گرنگییان به‌ هۆكار و هه‌لومه‌رجه‌كانی ده‌ره‌وه‌ی ده‌ق (مێژوو، ژین و ژینگه‌ و ئایدیای نووسه‌ر) ده‌دا.

ئه‌م گرنگیدانه‌ به‌ خودی پێكهاته‌ی ده‌ق، ڕواڵه‌تێكی كاریگه‌ری تیۆره‌كه‌ی سۆسێر و ڕوانینی فۆرمالیسته‌كان بوو بۆ ئه‌ده‌ب.

فۆرمالیسته‌كان جه‌ختیان له‌وه‌ ده‌كرده‌وه‌ كه‌ «ئه‌ده‌ب سیستمێكی تایبه‌تمه‌ندی زمانییه‌»[12] له‌ملایشه‌وه‌ سۆسێر له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی زماندا، جه‌ختی له‌ گرنگی لێكۆڵینه‌وه‌ی خودی زمان ده‌كرده‌وه‌، لێره‌وه‌ جۆرێكی نوێ له‌ ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بیی نوێ هاته‌ كایه‌وه‌ كه‌ به‌ (ڕه‌خنه‌ی وه‌سفیی) یان (ڕێبازی وه‌سفیی) ناسرا.

كه‌واته‌ له‌ پێناسه‌یه‌كی كورتدا ده‌كرێ بڵێین:

«ڕه‌خنه‌ی وه‌سفيی بریتییه‌ له‌ خوێندنه‌وه‌ و شیكردنه‌وه‌ و ڕوونكردنه‌وه‌ی ده‌قی ئه‌ده‌بی، به‌ مه‌به‌ستی ‌دیارخستنی بونیادی ڕه‌گه‌زه‌ پێكهێنه‌ره‌كانی، نه‌ك بۆ هه‌ڵسه‌نگاندن و بڕیاردان له‌سه‌ری له‌سه‌ر بنه‌مای چه‌ند پێوه‌رێك و دواتریش جیاكردنه‌وه‌ی ده‌قی چاك و خراپ له‌ یه‌كدی و ئاراسته‌كانی چه‌ند ڕێنماییه‌ك»[13].

له‌ ڕه‌خنه‌ی پێوه‌ریيدا، ڕه‌خنه‌گر له‌سه‌ر بنه‌مای چه‌ند پێوه‌رێكی ئیستاتیكی یان به‌های مرۆیی و كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌قی ئه‌ده‌بی هه‌ڵده‌سه‌نگێنێت و بڕیاری به‌سه‌ر ده‌دات، به‌ڵام له‌ ڕه‌خنه‌ی وه‌سفیيدا ڕه‌خنه‌گر ته‌نها سیما و پێكهاته‌ی ڕه‌گه‌زه‌كانی ده‌ق و پێوه‌ندی و كاریگه‌ری نێوانیان ده‌خاته‌ڕوو، بێ بڕیاردان و هه‌ڵسه‌نگاندنی ده‌ق.

چه‌مكی (ڕێبازی وه‌سفيی) له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ زمانییه‌كاندا، زیاتر وه‌كو كاردانه‌وه‌یه‌ك له‌ به‌رانبه‌ر (ڕێبازی مێژوويی) سه‌ری هه‌ڵداو له‌م بواره‌دا وه‌كو دوو چه‌مكی پێچه‌وانه‌ی یه‌كتر داده‌نرێن. به‌ڵام له‌ناو ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بیدا چه‌مكی (ڕێبازی وه‌سفيی) وه‌ك دوالیزمێكی هاودژ له‌گه‌ڵ (ڕێبازی پێوه‌ريی = النقد المعیاری = Criticism normative) باس ده‌كرێن.

له‌م چوارچێوه‌شدا جیاوازییه‌كه‌ له‌وه‌دایه‌ كه‌ له‌ ڕه‌خنه‌ی پێوه‌ریيدا، ڕه‌خنه‌گر له‌سه‌ر بنه‌مای چه‌ند پێوه‌رێكی ئیستاتیكی یان به‌های مرۆیی و كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌قی ئه‌ده‌بی هه‌ڵده‌سه‌نگێنێت و بڕیاری به‌سه‌ر ده‌دات[14]، به‌ڵام له‌ ڕه‌خنه‌ی وه‌سفیيدا ڕه‌خنه‌گر ته‌نها سیما و پێكهاته‌ی ڕه‌گه‌زه‌كانی ده‌ق و پێوه‌ندی و كاریگه‌ری نێوانیان ده‌خاته‌ڕوو، بێ بڕیاردان و هه‌ڵسه‌نگاندنی ده‌ق.

دووه‌م: (ڕێبازی شیكاريی = المنهج التحلیلی = Analytical Method)

 له‌ سه‌رچاوه‌كانی ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بیيدا له‌ دیدی جیاواز و به‌ ده‌ربڕینی جیاواز پێناسه‌ی (ڕێبازی شیكاریی) و (ڕه‌خنه‌ی شیكاریی) كراوه‌.

ڕه‌خنه‌گرێكی وه‌كو دیڤید دێتشس پێیوایه‌، هه‌ڵه‌یه‌ گه‌ر ڕێبازی شیكاريى‌  به‌ ڕێبازێكی ڕه‌خنه‌یی سه‌ربه‌خۆ دابنرێت، به‌ڵكوو ته‌نیا شێواز و ڕێگه‌یه‌كه‌ له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی ده‌ق

ته‌نانه‌ت به‌لای هه‌ندێك له‌ توێژه‌رانه‌وه‌ میتۆدێكی ڕه‌خنه‌یی سه‌ربه‌خۆیه‌، به‌ڵام ڕه‌خنه‌گرێكی وه‌كو دیڤید دێتشس (1912 ـ 2005) پێیوایه‌، هه‌ڵه‌یه‌ گه‌ر ڕێبازی شیكاريى‌  به‌ ڕێبازێكی ڕه‌خنه‌یی سه‌ربه‌خۆ دابنرێت، به‌ڵكوو ته‌نیا شێواز و ڕێگه‌یه‌كه‌ له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی ده‌ق[15]. ته‌نانه‌ت هه‌ندێك ڕه‌خنه‌گر وه‌كو حاته‌م سه‌گر ڕاسته‌وخۆ ده‌ڵێت: «شیكاریی ده‌ق ، میتۆدێكی سه‌ربه‌خۆ نییه‌… به‌ڵكو.. ڕواڵه‌تی چه‌ند دیدێكی میتۆدییه‌، نه‌ك میتۆدێكی سه‌ربه‌خۆ»[16]. به‌ ده‌ربڕینێكی ڕوونتر، ده‌كرێ چه‌ند میتۆدێكی ڕه‌خنه‌یی هه‌بێت كه‌ كرده‌ی شیكردنه‌وه‌ یه‌كێك بێت له‌ ئه‌دگار و تایبه‌تمه‌ندییه‌كانیان، به‌ڵام شیكردنه‌وه‌ بۆ خۆی له‌ خۆیدا میتۆدێكی ڕه‌خنه‌يی سه‌ربه‌خۆ نییه‌.

خودی زاراوه‌ی (شیكردنه‌وه‌ = شیكاریی = التحلیل = Analysis)ش به‌پێی بواری به‌كارهێنانه‌كه‌ی مانایه‌كی وردتر وه‌رده‌گرێت.

له‌ڕووی فه‌لسه‌فه‌ییه‌وه‌ (شیكردنه‌وه‌) ڕێبازێكی هزرییه‌ به‌شێوه‌یه‌كی بنه‌ڕه‌تی كار له‌سه‌ر دابه‌شكردنی (گشت = الكل) به‌سه‌ر (به‌ش= الجزء) ده‌كات[17].

له‌بواری ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بیشدا كه‌ زاراوه‌ی (شیكردنه‌وه‌ی ده‌ق = تحلیل النص) به‌كارده‌هێنرێت به ‌شێوه‌یه‌كی گشتی بریتییه‌ له‌ «شیكردنه‌وه‌ی ده‌قی ئه‌ده‌بی بۆ ڕه‌گه‌ز و به‌شه‌ پێكهێنه‌ره‌كانی»[18] و «به‌دیارخستنی سروشتی پێوه‌ندی نێوانیان»[19].

ئه‌وه‌ی به‌لای ئێمه‌وه‌ گرنگه‌ ئه‌وه‌يه‌ ‌ (ڕه‌خنه‌ی شیكاریی) به‌ میتۆدێكی سه‌ربه‌خۆ دابنرێت یان دانه‌نرێت، ئه‌وه‌یه‌ له‌ هه‌ردوو حاڵه‌ته‌كه‌دا شاره‌زایان جه‌خت له‌وه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ له‌ ڕه‌خنه‌ی شیكاریدا، گرنگی به‌ ژین و ژینگه‌ و ئایدیای نووسه‌ر نادرێت، له‌م میانه‌دا (د. عەدنان خالید عەبدوڵڵا) ده‌ڵێت: «ئه‌گه‌رچی ڕێگه‌ی شیكاریی، شێوازێكی میتۆدبه‌ندیی هه‌یه‌ بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ی ئه‌ده‌ب، به‌ڵام له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ پێوه‌ندی نێوان ده‌قی ئه‌ده‌بی و ژیان و بارودۆخی كۆمه‌ڵایه‌تی نووسه‌ر فه‌رامۆش ده‌كات»[20]. ئه‌م تایبه‌تمه‌ندییه‌ی (ڕه‌خنه‌ی شیكاریی) به‌لای هه‌ندێك له‌ ڕه‌خنه‌گرانه‌وه‌ له‌و ڕوانگه‌یه‌وه‌یه‌ كه‌ ڕه‌خنه‌ی شیكاریی مۆركێكی زانستی و بابه‌تیانه‌ی هه‌یه‌ و بایه‌خ و گرنگی ئه‌م ڕه‌خنه‌یه‌ش له‌م ئه‌دگاره‌یدایه‌، چونكه‌ ڕێبازی شیكاريی ئامرازێكه‌ بۆ شرۆڤه‌كردنی ده‌قی ئه‌ده‌بی له‌ ناوه‌وه‌ی خۆی، دوور له‌ حه‌ز و ئاره‌زووی نووسه‌ر و ڕه‌خنه‌گریش[21].

سێيه‌م: ڕێبازی مێژوويی (المنهج التاریخی = Historical Method)

 ئاماده‌بوونی (مێژوو) له‌ نێو لێكۆڵینه‌وه‌ی ئه‌ده‌بییدا، ده‌ركه‌وتنی جیاوازی هه‌یه‌ لێره‌دا (مێژوو) سێ ڕواڵه‌تی جیاوازی هه‌یه‌:

1ـ مێژوو به‌مانا گشتییه‌كه‌ی (مێژووی بارودۆخی سیاسیی و كۆمه‌ڵایه‌تی).

2ـ مێژوو، وه‌ك (مێژووی ئه‌ده‌ب) كه‌ لقێكی ئه‌ده‌بناسییه‌ و له‌ پرۆسه‌ی سه‌رهه‌ڵدان و په‌ره‌سه‌ندنی باری ئه‌ده‌بی ده‌كۆڵێته‌وه‌ و به‌پێی قۆناغی مێژوویی چۆنێتی و چه‌ندێتی بوونی به‌رهه‌می ئه‌ده‌بی میلله‌تێك ده‌خاته‌ڕوو[22].

3ـ مێژوو: وه‌كو میتۆدێكی ڕه‌خنه‌یی به‌ (ڕه‌خنه‌ی مێژوویی) یان (میتۆدی مێژوویی) ناوده‌برێن ده‌قی ئه‌ده‌بی ده‌كاته‌ كه‌ره‌سته‌ی لێكۆڵینه‌وه‌ی خۆی.

ئه‌م ڕێبازه‌ له‌و ڕوانگه‌یه‌وه‌ ته‌ماشای ئه‌ده‌ب ده‌كات كه‌ ده‌ق به‌رهه‌می نووسه‌ره‌و نووسه‌ریش وێنه‌یه‌كی كه‌لتووری خۆیه‌تی و كه‌لتووریش زاده‌ی قۆناغ و ژینگه‌یه‌كی دیاریكراوه‌[23]، لێره‌وه‌ بۆ شرۆڤه‌كردنی ده‌قی ئه‌ده‌بی پشت به‌ ساخكردنه‌وه‌ی قۆناغی مێژوویی ژین و ژینگه‌ی نووسه‌ر ده‌به‌ستێت. هه‌ر له‌ چوارچێوه‌ی ڕێبازی مێژووییدا ئاراسته‌یه‌كی دیكه‌ كه‌ ده‌قی ئه‌ده‌بی ده‌كاته‌ پاشكۆی ڕووداوی مێژوویی. له‌م حاڵه‌ته‌دا ئه‌ده‌ب ده‌بێته‌ به‌ڵگه‌نامه‌یه‌ك بۆ ڕوونكردنه‌وه‌ی ڕووداوێكی مێژوویی به‌كاردێت، ئه‌م ئاراسته‌یه‌ هێنده‌ سه‌رقاڵی ڕووداوی مێژوویی ده‌بێت كه‌ گرنگییه‌كی ئه‌وتۆ به‌ ڕه‌هه‌ندی ئیستاتیكی ده‌ق نادات و به‌ وته‌ی د.عەلی جەواد تاهیر ئه‌م جۆره‌ كاركردنه‌ ناچێته‌ نێو بازنه‌ی ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بییه‌وه‌.

له‌ ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی كوردیدا، نووسینێكی نووسه‌ری كۆچكردوو مسته‌فا نه‌ریمان به ‌ناونیشانی (ره‌نگدانه‌وه‌ى شه‌ڕی ئاوباريك له‌ شیعری كوردیدا) كه‌ له‌ گۆڤاری (كاروان) ژمارە 87 سالى 1990 بڵاوكراوه‌ته‌وه‌، نموونه‌یه‌كی دیاری ئه‌م جۆره‌ ڕه‌خنه‌یه‌یه‌. ناوبراو ده‌قی شیعریی كردۆته‌ به‌ڵگه‌ی ساخكردنه‌وه‌ی شوێن و چۆنێتی لایه‌نه‌ به‌شداربووه‌كانی شه‌ڕی ئاوبارێك. هه‌نديك له‌ نامه‌كانى ماسته‌ر و دكتۆراش ده‌يان لاپه‌ره‌يان تێدايه‌ كه‌ هاوشێوه‌ى نووسينه‌كەى ‌ مسته‌فا نه‌ريمانن.

ئه‌مانه‌ی باسكران كورته‌ ناساندنێك بوو بۆ هه‌ر سێ چه‌مكی (ڕێبازی وه‌سفيی)، (ڕێبازی شیكاريی)، (ڕێبازی مێژوویی).

كێشه‌ی سه‌ره‌كی نامه‌ ئه‌كادیمییه‌كانی به‌شه‌ كوردییه‌كانی زانكۆكانی هه‌رێمی كوردستان، له‌م چوارچێوه‌یه‌دا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ نه‌ك هه‌ر هه‌ست ناكرێت ئه‌م چه‌مكانه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی دروستی زانستییانه‌ به‌كارهێنرابێت، به‌ڵكوو به‌ وردبوونه‌وه‌ له‌ لایه‌نه‌ تیۆریی و پراكتیكییه‌كانی هه‌ر نامه‌یه‌ك بۆت ده‌رده‌كه‌وێت، شرۆڤه‌كردنى ده‌قه‌كان و ته‌نانه‌ت ئه‌نجامى ليكۆڵينه‌وه‌كه‌ش  پێچه‌وانه‌ی بنه‌مای ئه‌و ڕێبازه‌ ڕه‌خنه‌ییه‌ كه‌ گوایه‌ له‌ نامه‌كه‌دا جێبه‌جێ كراوه‌[24].

بۆ نموونه‌  له ‌زۆرێك له‌ نامه‌كاند‌ا نووسراوه‌ لێكۆڵه‌ر سوودی له‌ (ڕێبازی وه‌سفيی شیكاريی) بینیوه‌، كه‌چی نامه‌كان‌ پڕن‌ له‌ بڕیاری ڕه‌خنه‌یی و باسكردنی ژین و ژینگه‌ و ئایدیا و باری ده‌روونیی نووسه‌ر، ئه‌مه‌ش پێچه‌وانه‌ی بنچینه‌كانی كاری (ڕێبازى وه‌سفيى شيكاریى)يه‌. ئه‌مه‌ له‌كاتيكداله‌ نێو ره‌خنه‌ى ئه‌ده‌بييدا (وه‌سفيى و شيكاريى) ڕێبازى سه‌ربه‌خۆ نین و ته‌نیا ئه‌دگار و سیمای چه‌ند ميتۆدێكن. كه‌واته‌ له‌ زۆربه‌ى نامه ‌ئه‌كاديمييه‌كاندا به‌ شێوه‌يكى دروستى زانستييانه‌ ئاماژه‌ به‌ ميتۆدى ليكۆڵينه‌وه‌كان نه‌دراون، ئه‌مه‌ ئه‌گه‌ر په‌يڕه‌وييان له‌  ميتۆبه‌نديى كردبێت .

په‌راوێز و سەرچاوه‌كان

[1] د.أحمد علبی، المنهجیة فی البحث الأدبی، ط(1)، دار الفارابی، بیروت، 1999، ل189.

[2] د. نایف خرما، أضواء علی الدراسات اللغویة المعاصرة، المجلس الوطنی للثقافة والفنون ولآدب، الكویت، 1978، ل(100 ـ 101).

[3] فردينان دی سوسور، علم اللغة العام، ت: د.یوئیل یوسف عزیز، ط(2)، بیت الموصل، 1988، ل(27).

[4] پوخته‌یه‌ك ده‌رباره‌ی زمانناسی، سه‌لام ناوخۆش، هه‌ولێر، 2005، ل27.

[5] هه‌مان سه‌رچاوه‌، ل26.

[6] هه‌مان سه‌رچاوه‌، ل2٧.

[7] ابراهیم خلیل، تیۆرو ڕێبازه‌كانی زمان، و: د.نه‌ریمان عه‌بدولڵا خۆشناو، چاپی یه‌كه‌م، ناوه‌ندی ئاوێر، هه‌ولێر، 2016، ل82.

[8] د. تمام حسن، اللغة بین المعیاریة والوصفیة، ط(4)، عالم الكتب القاهرة، 2000، ل13، هه‌روه‌ها: د.نوزاد حسن احمد، المنهج الوصفی فی كتاب سیبویة، ط(1) منشورات جامعة قاریونس، بنغازی، 1996، ل23.

[9] د. نعمة رحیم العزاوی، مناهج البحث اللغوی بین التراث والمعاصرة، منشورات المجمع العلمی، بغداد، 2001، ل106.

[10]  بۆ نموونه ى‌ ئه‌م بابه‌ته‌ بڕوانه‌:

ـ د. نوزاد حسن احمد، المنهج الوصفی فی كتاب سیبویه‌، ل28 ـ 29.

ـ د. نعمة رحیم العزاوی، مناهج اللغوی، ل104 ـ 105.

[11] د. تمام حسن، اللغة بین المعیاریة والوصفیة، ل 24.

[12] د. تمام حسن، اللغة بین المعیاریة والوصفیة، ل 24.

[13] د. أحمد عبدالجبار فاضل، الأحكام الشعریة فی المجالس الشعریة بین المعیاریة والوصفیة، مجلة (كلیة التربیة للبنات) العدد (1) 2015، ل239.

[14] د. عزالدین اسماعیل، مناهج النقد الأدبی بین المعیاریة والوصفیة، مجله‌ (فصول) العدد2، 1981، ل16.

[15] دیفید دیتشس، مناهج النقد الأدبى، ت د يوسف محمدنجم ،ل(485)، هه‌روه‌ها عبدالسلام المسدی، الأسلوب والأسلوبیة، ل115.

[16] حاتم الصكر، ترویض النص، ل12.

[17] مجدی وهبة، معجم مصطلحات الأدب، ل(16)، هه‌روه‌ها عبدالسلام المسدی، الأسلوب والأسلوبیة، ل115

[18] د. أمیل یعقوب وآخرون، قاموس المصطلحات اللغویة والأدبیة، ل112.

[19] نواف نصار، معجم المصطلحات الأدبیة، ل70.

[20] د. عدنان خالد عبدالله‌، النقد التطبیقی التحلیلی، ل17.

[21] د. سمیر سرحان، النقد الموضوعی، ل9ـ 10.

[22] د. فؤاد مرعی، مقدمة فی علم الأدب، ل6.

[23] د. یوسف وغلیسی، مناهج النقد الأدبی، ل15.

[24] لێره‌دا مه‌به‌ستمان زۆربه‌ی نامه‌كانه‌، نه‌ك هه‌مووی، چونكه‌ له‌  چه‌ند نامه‌یه‌كدا كه‌ زۆر  كه‌من، به‌ شێوه‌یه‌كی زانستی په‌یڕه‌وی له‌ میتۆدبه‌ندیی ڕه‌خنه‌یی كراوه‌، ئه‌مه‌ له‌لایه‌ك له‌لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌، به‌ دووری نازانم خۆشم یان قوتابییه‌كی منیش هه‌مان هه‌ڵه‌ی به‌سه‌ردا تێپه‌ڕیبێت، ئه‌مه‌ ئاساییه‌ هه‌موومان ئه‌گه‌ری هه‌ڵه‌كردنمان هه‌یه‌، گرنگ ئه‌وه‌یه‌ هه‌ر كاتێ هه‌ستمان كرد هه‌ڵه‌یه‌ك هه‌یه‌، هه‌وڵی ڕاستكردنه‌وه‌ی بده‌ین.

The post ئه‌فسانه‌ی (ڕێبازی وه‌سفيی ـ شیكاريی) له‌ ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی ئه‌كادیمی كوردیدا appeared first on ژنەفتن.