• ڕێگه‌ بده‌ با له‌ ده‌ستپێکی ئاشنابوونت به‌ فه‌لسه‌فه‌‌وه‌ ده‌ست پێ بکه‌ین، وه‌ک خوێندکارێک، چ فه‌یله‌سووفێک له‌و کاته‌دا که‌ له‌ سه‌ره‌تای گه‌شته‌ فه‌لسه‌فییه‌که‌تدا بوویت، زۆرترین کاریگه‌ری له‌سه‌رت هه‌بووه‌؟ چۆن وه‌سفی ئه‌و کاریگه‌رییه‌ ده‌که‌یت‌؟

سینگه‌ر: کاتێک خوێندکاری زانکۆ بووم، کاریگه‌رترین فه‌یله‌سووف له‌سه‌رم “هنری جۆن مه‌ککلۆسکی-H.J. McCloskey” بوو، که‌ یه‌که‌مین کۆرسی ئه‌خلاقی پێ وتم. ئه‌مه‌ش له‌ به‌شی فه‌لسه‌فه‌ی له‌ زانکۆی مێلبۆرن بوو، که‌ زۆر کاریگه‌ریی ڤیتگنشتاین و جۆن ئۆستن و فه‌لسه‌فه‌ی “زمانی ئاسایی” له‌سه‌ر بوو، که‌ بریتییه‌ له‌ شیکردنه‌وه‌ی واتای وشه‌کان. مه‌ککلۆسکی له‌سه‌ر ته‌رزی کۆن ئه‌ژمار ده‌کرا، چونکه له‌و کاته‌دا‌ هێشتاکه‌ بڕوای وابوو که‌ مشتومڕکردن له‌سه‌ر پرسه‌ جه‌وهه‌رییه‌کانی ئه‌خلاق و فه‌لسه‌فه‌ی سیاسی، کارێکی سوودبه‌خشه‌. به‌لای منه‌وه‌، ئه‌وه‌ زۆر مایه‌ی گرنگیپێدان بوو -له‌به‌ر ئه‌وه‌ی به‌ پێچه‌وانه‌ی شیکردنه‌وه‌ی زمانه‌وانییه‌وه‌، ده‌کرێت جیاوازییه‌ک له‌سه‌ر ئاستی جیهاندا درووست بکات. هه‌رچه‌نده‌ زۆر ناکۆک بووم له‌گه‌ل مه‌ککلۆسکی له‌باره‌ی ئه‌و بابه‌ته‌ ئه‌خلاقییه‌ جه‌وهه‌رییانه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئه‌و نه‌بوایه‌، پێ نه‌ده‌چوو له‌گه‌ڵ فه‌لسه‌فه‌دا به‌رده‌وام بم.

• له‌ ماوه‌ی  گه‌شته  فه‌لسه‌فییه‌که‌تدا که‌ ده‌گاته‌ ٥٥ ساڵ، ئه‌و ڕووداوه‌ (یان ڕووداوانه‌) چی بوو که‌ به‌هۆیه‌وه‌ ده‌رکت به‌وه‌ کرد که‌ له‌ ڕێگادای به‌وه‌ی ببیته‌ زیاتر له‌ فه‌یله‌سووفێکی ئاسایی؟ پڕۆفیسۆر سینگه‌ر، چۆن مامه‌ڵه‌ت له‌گه‌ڵ ئه‌م به‌شه‌ ژیانتدا کرد؟

سینگه‌ر: ڕووداوه یه‌کلاکه‌ره‌وه‌که‌‌ له‌ ساڵی ١٩٧٠دا ڕووی دا، کاتێک خوێندکاری خوێندنی باڵا بووم له‌ زانکۆی ئۆکسفۆرد. خوانێکی نێوه‌ڕۆ به‌ ڕێککه‌وت، له‌گه‌ڵ ڕیچارد کیشن – که‌ خوێنکارێکی که‌نه‌دیی خوێندنی باڵا بوو- ژیانی گۆڕیم، چونکه‌ کاتێک مه‌عکه‌رۆنیی سپاگێتی بۆ پێشنیاز کرا، پرسیاری کرد ئایا گۆشت له‌ ناو سۆسه‌که‌دایه‌، کاتێک پێی وترا به‌ڵێ تێیدایه‌، ڕه‌تی کرده‌وه قاپه‌که‌ وه‌ربگرێت‌. من پێشتر ڕێککه‌وتی هیچ ڕووه‌کخۆرێکم(vegetarian) نه‌کردبوو، بۆیه‌ پرسیارم لێ کرد بۆچی گۆشت ناخوات. پێی گوتم شتێکی درووست نییه‌ ئه‌و مامه‌ڵه‌یه‌ی له‌گه‌ڵ ئاژه‌ڵاندا ده‌یکه‌ین پێش سه‌ربڕینیان بۆ خواردن. سه‌رم سوڕما. بێگومان ده‌مزانی ئاژه‌ڵه‌کان سه‌ر ده‌بڕدرێن بۆ دابینکردنی گۆشت بۆمان، به‌ڵام هیچ زانیارییه‌کم نه‌بوو له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی که‌ زۆربه‌ی ئه‌و ئاژه‌ڵانه‌ی که‌ بۆ خواردن به‌خێو ده‌کرێن تێده‌ته‌پێنرێنه‌ نێو گه‌وڕ و ته‌ویله‌کانه‌وه‌،‌ که‌ ئه‌مه‌ش وایان لێ ده‌کات ژیانێکی مه‌ینه‌تبارانه‌ بژین، که‌ به‌ هیچ به‌شێوه‌یه‌ک ‌ ناگونجێت له‌گه‌ڵ پێویستییه‌کانیاندا. ئه‌مه‌ش پاڵی پێوه‌نام که‌ بیر بکه‌مه‌وه‌ له‌ ئه‌خلاقیبوونی مامه‌ڵه‌مان له‌گه‌ڵ ئاژه‌ڵه‌کاندا، ده‌رکم به‌وه‌ کرد که‌ من ناتوانم به‌رگری له‌وه‌‌ بکه‌م. له‌و کاته‌دا‌ خوێندکاری خوێندنی باڵا بووم له‌ فه‌لسه‌فه‌دا، و به‌تایبه‌تی ته‌رکیزم له‌سه‌ر ئه‌خلاق بوو، که‌چی هه‌موو ڕۆژێک شتێکم ده‌کرد که‌ چیتر نه‌مده‌توانی پاساوی بۆ بهێنمه‌وه‌. بۆیه‌ وازم له‌ خواردنی گۆشت هێنا و بۆ یه‌که‌مین جار به‌شێوه‌یه‌کی ڕیشه‌یی بیرکردنه‌وه‌م له‌باره‌ی ئه‌خلاقه‌وه‌ گۆڕا، نه‌ک ته‌نیا بیروڕام، به‌ڵکوو ژیانی ڕۆژانه‌شم. ئه‌مه‌ش منی  له‌ “فه‌یله‌سووفه‌ ئاسایییه‌کان” جیا کرده‌وه‌، وای لێ کردم ببمه‌ یه‌کێک له‌ داکۆکیکه‌ره‌ سه‌ره‌تایییه‌کانی “ئه‌خلاقی کرده‌یی-پراکتیکی”.

• پڕۆفیسۆر سینگه‌ر، با که‌مێک بچینه‌ نێو گفتوگۆوه‌ له‌باره‌ی کاره‌ فه‌لسه‌فییه‌کانت. زۆربه‌ی کاره‌ فه‌لسه‌فییه‌کانت له‌باره‌ی ئه‌خلاقه‌وه‌یه‌، بۆچی ئه‌خلاق له‌ پێشینه‌ی کاره‌کانه‌ لای تۆ؟

سینگه‌ر: من له‌ ڕاستیدا هه‌ندێک سه‌ره‌داوم له‌باره‌ی ئه‌و پرسیاره‌وه‌ پێ دایت. ئه‌خلاق له‌ پێشینه‌ی کاره‌کانمه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی په‌یوه‌سته‌ به‌و شێوازه‌ی که‌ پێویسته‌ ژیانی پێ به‌ڕێ بکه‌ین. جیاوازییەک لە ژیانماندا درووست دەکات و لە ڕێگەی کردارەکانمانەوە کاریگەری لەسەر جیهانیش دادەنێت. چ بوارێکی تر هه‌یه‌ به‌و شێوازه‌‌ ژیان بگۆڕێت وه‌ک ئه‌وه‌ی خوێندنی ئه‌خلاق ده‌یگۆڕێت؟

• بێگومان، ئه‌خلاق جیاوازییه‌ک له‌ ژیانماندا دروست ده‌کات، به‌ڵام هێشتاکه‌ سه‌رم سوڕماوه‌ بۆچی پێت وایه‌ تێگه‌یشتن له‌وه‌ی “پێویسته‌ چۆن بژین” کاریگه‌ریی زیاتره‌ له‌سه‌ر ژیانمان تا تێگه‌یشتن له‌وه‌ی “چۆن پێویسته‌ بزانین” -بۆ نموونه‌- یان له‌ تێگه‌یشتن له‌وه‌ی “چۆن له‌ واقیعدا ده‌ژین و ده‌زانین”؟

سینگه‌ر: ئه‌گه‌ر مه‌به‌ستت له‌ ده‌ربڕینی “تێگه‌یشتن له‌وه‌ی چۆن پێویسته‌ بزانین” تێگه‌یشتن بێت له‌وه‌ی کام ڕێگه‌یه‌ دروسته‌ پشتی پێ ببه‌سترێت بۆ ناسینی ئه‌وه‌ی که‌ ڕاسته‌، و کامه‌شیان وا نییه‌، ئه‌وا ئه‌مه‌‌ پرسیارێکی زۆر سه‌رنجڕاکێش و گرنگه‌. ستیڤن بینکه‌ر به‌م دوایانه‌ کتێبێکی نایابی له‌باره‌ی ئه‌م بابه‌ته‌وه‌ بڵاو کرده‌وه‌، به ‌ناوونیشانی “عه‌قڵانیه‌ت: چییه‌؟ بۆچی ده‌گمه‌ن ده‌رده‌که‌وێت؟ و بۆچی گرنگه‌؟“، که‌ من پێشنیاری ده‌که‌م بۆ خوێنه‌ران. ڕه‌نگه‌ ئه‌م بواره‌ له‌ فه‌لسه‌فه‌ و ده‌روونناسیشدا، به‌ هه‌مان شێوه‌ی بواره‌ ئه‌خلاقییه‌که‌ بتوانێت ژیان بگۆڕێت. له‌ لایه‌کی تره‌وه‌، له‌و بڕوایه‌دام تێگه‌یشتن له‌و شێوازه‌ی که له‌ واقیعدا پێی ده‌ژین، چاوه‌ڕوان ناکرێت ژیانمان بگۆڕێت، یان لانی که‌م دووره‌ له‌وه‌ی بیگۆڕێت مه‌گه‌ر هاوشان بێت له‌گه‌ڵ‌ هه‌ڵوێستێکی ئه‌خلاقیدا. ئه‌وه‌ش له‌به‌ر ئه‌وه‌ی تێگه‌یشتن له‌ چۆنیه‌تیی ژیانمان بابه‌تێکی وه‌سفییه‌‌ (Descriptive). که‌ ئه‌و پرسیاره‌ ناوروژێنێت: ئایا ئه‌مه‌ باشترین شێوازی ژیانه‌؟ خستنه‌ڕووی ئه‌م پرسیاره،‌ ئه‌رکی بواره‌‌ ئه‌خلاقییه‌که‌یه‌‌‌.

• پڕۆفیسۆر سینگه‌ر، با بچینه‌ سه‌ر ئه‌و ناڕه‌زایه‌تییه‌ی که‌ ڕه‌نگه‌ له‌سه‌ر گرنگیدان به‌ بواری ئه‌خلاق بخرێنه‌‌ ڕوو. هه‌ندێک که‌س ده‌شێت دژی گرنگیدان به‌ ئه‌خلاق بن، به ‌تایبه‌تی وانه‌وتنه‌وه‌ی ئه‌خلاق، ئه‌وه‌ش له‌سه‌ر ئه‌و گریمانه‌یه‌ی که‌ خه‌ڵکی بڕیاره‌‌ ئه‌خلاقییه‌کانیان له‌سه‌ر بنه‌مای بیرکردنه‌وه‌ی ئه‌خلاقی داده‌ڕێژن، له‌ کاتێکدا زۆرێک له‌ توێژینه‌وه‌کانی ده‌روونناسیی ئه‌خلاق ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌که‌ن که‌ بڕیاره‌ ئه‌خلاقییه‌کانمان زۆربه‌یان له‌سه‌ر بنه‌مای حه‌دسه‌ ئه‌خلاقییه‌کانمان بونیاد نراون، ته‌نانه‌ت کاتێکیش بیرکردنه‌وه‌ی ئه‌خلاقیش به‌کار ده‌هێنین، ئه‌وا به‌شێوه‌یه‌کی پاشه‌کی (بعدی) به‌کاری ده‌هێنین، بۆ پاساوهێنانه‌وه‌ بۆ حه‌دسه‌ ئه‌خلاقییه‌کانمان. به‌م شێوه‌یه‌، وا دیاره‌ که‌ وانه‌وتنه‌وه‌ی ئه‌خلاق کارێکی کاریگه‌ر نه‌بێت، ماده‌م توانامان له‌ به‌کارهێنانی بیرکردنه‌وه‌ی ئه‌خلاقیدا سنوورداره‌. چۆن به‌رسڤی ئه‌مه‌ ده‌ده‌یته‌وه‌؟

سینگه‌ر: وه‌ڵامی ئه‌م ئاڵه‌نگارییه‌م به‌ سه‌لماندنی پووچه‌ڵییه‌که‌ی داوه‌ته‌وه‌، یان له‌ باشترین دۆخدا، ته‌نیا به‌شێکه‌ له‌ ڕاستی. بواری ئه‌خلاق شێوازی ژیانی خه‌ڵکی ده‌گۆڕێت. بێگومان هه‌مووان به‌ بواری ئه‌خلاق کاریگه‌ر نابن، به‌ڵام هه‌ندێک پێی کاریگه‌ر ده‌بن. ئه‌مه‌شم ده‌مێ ساڵه‌ زانیوه‌، چونکه‌ که‌سانێک که‌ کتێبه‌کانی منیان خوێندۆته‌وه‌ یاخود هاتوونه‌ته‌ پۆله‌کانمه‌وه‌ ئاگاداریان کردوومه‌ته‌وه‌ که‌ چۆن تێفکرینه‌کانم ژیانیانی گۆڕیوه‌. ئه‌مه‌ش له‌ ڕاستیدا ته‌نیا چیرۆکگه‌لێکن. به‌ڵام له‌گه‌ڵ دوو هاوپیشه‌م، ئه‌وانیش ئێریک شویتزگێبڵ و برادفۆرد کۆکلێت، له‌ دوو توێژینه‌وه‌ی توند کۆنتڕۆڵکراودا، پیشانمان دا که‌ ئه‌و خوێندکارانه‌ی که‌ به ‌شێوه‌یه‌کی هه‌ڕه‌مه‌کی هه‌ڵبژێردرابوون بۆ به‌شداریکردن له‌ پۆلێکی گفتوگۆکردن له‌سه‌ر ئه‌خلاقیاتی خواردنی گۆشت‌، دواتر داوای ئه‌و ژه‌مانه‌یان کردبوو که‌ گۆشتی که‌متر تێدابوو، به‌ به‌راورد به‌ کۆمه‌ڵه‌ خوێندکارێکی هاوشێوه‌ که‌ گفتوگۆیان له‌سه‌ر بابه‌تێکی جیاواز‌ له‌گه‌ڵدا کرابوو. بڕوانه‌ ئه‌م دوو توێژینه‌وه‌یه‌: “ئایا بابه‌ته‌کانی ئه‌خلاق کاریگه‌ری له‌سه‌ر ڕه‌فتاری خوێندکاران داده‌نێت؟ لێکۆڵینه‌وه‌ی حاڵه‌ت: وانه‌وتنه‌وه‌ی ئه‌خلاقیاتی خواردنی گۆشت“، cognition، به‌رگی ٢٠٣، (ئۆکتۆبه‌ری ٢٠٢٠)، (له‌گه‌ڵ ئێریک شویتزگێبڵ و برادفۆرد کۆکلێت)، و “خوێندکاران بڕێکی که‌متر گۆشت ده‌خۆن دوای خوێندنی ئه‌خلاقیاتی گۆشت“، پێداچوونه‌وه‌ی فه‌لسه‌فه‌ و ده‌روونناسی (Review of Philosophy and Psychology)، ٦ی نۆڤه‌مبه‌ری ٢٠٢١، (له‌گه‌ڵ ئێریک شویتزگێبڵ و برادفۆرد کۆکلێت).

• ئایا پێت وایه‌ هۆکاره‌کانی ده‌ره‌وه‌ی به‌ڵگه‌هێنانه‌وه‌ ‌-وه‌ک کاریگه‌ریی یاریده‌ده‌رانی وانه‌وتنه‌وه‌- بووبێته‌‌ ‌هۆی گۆڕێنی ڕه‌فتاری خواردن لای ئه‌م خوێندکارانه‌؟

سینگه‌ر: ئێمه‌ له‌ دووه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ ئه‌و دوو توێژینه‌وه‌یه‌ی که‌ باسمان کرد، ئه‌و بابه‌ته‌مان تاقی کرده‌وه‌، وادیاره‌ وه‌ڵامه‌که‌ نه‌خێره‌‌، ئه‌وه‌ پاڵنه‌ری گۆڕانکارییه‌که‌ نه‌بووه‌.

• ئایا پێت وایه‌ درووست بێت‌ که‌ ئه‌و ئه‌نجامه‌ی له‌باره‌ی ئه‌خلاقیاتی خواردن له‌و دوو توێژینه‌وه‌یه‌دا پێی گه‌یشتوون، به‌سه‌ر بواره‌کانی تری ئه‌خلاقدا بگشتێنرێت؟ چۆن؟

سینگه‌ر: پێده‌چێت وابێت. به‌پێی که‌سییه‌کانه‌وه‌، زۆر له‌ خه‌ڵکی پێیان ڕاگه‌یاندووم که‌ له‌ژێر کاریگه‌ریی ئه‌و کۆرسانه‌ی که‌ ده‌یانڵێمه‌وه‌‌، هاندراون تاوه‌کوو زیاتر ببه‌خشن به‌و که‌سانه‌ی که‌ که‌متر له‌وان به‌ختیان هه‌یه‌، واته‌ ئه‌وانه‌ی له‌ هه‌ژارییه‌کی ڕه‌هادا ده‌ژین. هه‌روه‌ها ڕێکخراوی (ئه‌و ژیانه‌ی که‌ ده‌توانیت ڕزگاری بکه‌یت-The life you can save) -که‌ دامه‌زراوه‌یه‌کی خێرخوازییه‌، خۆم داممه‌زراندووه‌، به‌ ئامانجی هاندانی خه‌ڵکی بۆ کۆمه‌ککردن به‌و دامه‌زراوه‌ خێرخوازییه‌ زۆرتر کاریگه‌رانه‌ له‌ هاوکاریکردنی ئه‌وانه‌ی له‌ هه‌ژارییه‌کی ڕه‌هادا ده‌ژین- پیشانی داوه‌، که‌ به‌ڵگه‌ ئه‌خلاقییه‌کان بۆ یارمه‌تیدانی هه‌ژاران، هاوشان له‌گه‌ڵ ئه‌و زانیارییانه‌ی له‌باره‌ی باشترین ڕێگاکانی ئه‌نجامدانی ئه‌و کاره‌، ده‌کرێت ببێته‌ هۆی زیادبوونی ژماره‌ی به‌خشه‌ران، به‌ جۆرێک که‌ ده‌یان ملیۆن دۆلاری زیاتر بۆ هاوکارییکردنی هه‌ژاران فه‌راهه‌م ببێت.

• له‌ وه‌ڵام به‌ ته‌نگه‌ژه‌ی ئاواره‌کانی ڕۆژهه‌ڵاتی پاکستان له‌ ساڵی ١٩٧٢دا، وتاره‌ به‌ناوبانگه‌که‌ت نووسی به ‌ناوونیشانی: “قاتوقڕی، خۆشگوزه‌رانی و ئه‌خلاق”، له‌و کاته‌وه‌ تۆ به‌ توندی پابه‌ندی به‌م فه‌لسه‌فه‌یه‌وه‌، مه‌به‌ستم فه‌لسه‌فه‌ی “ئه‌ویتردۆستی کاریگه‌ر”ه‌. ده‌کرێت به‌ کورتی فه‌لسه‌فه‌ی ئه‌ویتردۆستی کاریگه‌رمان بۆ شی بکه‌یته‌وه‌؟

سینگه‌ر: ئه‌ویتردۆستی کاریگه‌ر فه‌لسه‌فه‌ و بزووتنه‌وه‌یه‌کی کۆمه‌ڵایه‌تییه‌. له ڕووی فه‌لسه‌فییه‌وه‌‌، بیرۆکه‌که‌ به‌ واتای کردنی جیهان به‌ شوێنێکی باشتر پێویسته‌ ببێت به‌ یه‌کێک له‌ ئامانجه‌کانمان له‌ ژیاندا. ئه‌مه‌ به‌ واتای ئه‌وه‌ نایه‌ که‌ تاکه‌ ئامانجی ژیانمان بێت، که‌مینه‌یه‌ک له‌ خه‌ڵکی له‌ قه‌دیسه‌کانن (پیاوچاکان-saints). به‌ڵام ده‌بێت ئه‌وه‌ گرنگ بێت به‌لامانه‌وه‌، و مانا و ئاسووده‌گی به‌ ژیانمان ببه‌خشێت. ئه‌مه‌ به‌شی په‌یوه‌ست به‌ “ئه‌وتردۆستییه‌” له‌ چه‌مکی “ئه‌ویتردۆستی کاریگه‌ر”. به‌ڵام ئه‌وه‌ی په‌یوه‌سته‌ به‌ به‌شی “کاریگه‌ر”ه‌وه‌، ئه‌وه‌ زۆر به‌ ساده‌یی، بریتییه‌ له‌ به‌ده‌ستهێنانی باشترین به‌های گونجاو له‌ هه‌ر سه‌رچاوه‌یه‌ک که‌ ته‌رخانی ده‌که‌یت بۆ به‌دیهێنانی ئه‌و ئامانجه‌ی که‌ خۆی له‌ کردنی جیهان به‌ شوێنێکی باشتردا ده‌بینێته‌وه‌. ئه‌مه‌ش ئه‌و بنه‌مایه‌یه‌ که‌ زۆربه‌مان له‌به‌رچاوی ده‌گرین کاتێک شمه‌کێکی به‌کاربردن ده‌کڕین، که‌مێک به‌دواداچوون ده‌که‌ین بۆ ئه‌وه‌ی زیاتر له‌وه‌ خه‌رج نه‌که‌ین که‌ پێویستمانه‌ له‌ کاتی کڕینی مۆبایلێک، کۆمپیوته‌رێک یاخود ئۆتۆمبێلێکی نوێدا. به‌ڵام ئه‌وه‌ی سه‌یره‌، کاتێک بۆ‌ کاره‌ خێرخوازییه‌کان ده‌به‌خشین، که‌مینه‌یه‌ک له‌ خه‌ڵکی ئه‌و بنه‌مایه‌ جێبه‌جێ ده‌که‌ن، زۆربه‌یان به‌ هه‌ڕه‌مه‌کی پاره‌ خه‌رج ده‌که‌ن، به‌ بێ زانینی بڕی ئه‌و سووده‌ی که‌ ده‌شێت به‌خشینه‌کانیان به‌دی بهێنێت. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، توێژینه‌وه‌کان ده‌ریده‌خه‌ن که‌ باشترین دامه‌زراوه‌ خێرخوازییه‌کان، ڕه‌نگه‌ سه‌د هێنده‌ زیاتر له‌ دامه‌زراوه‌ خێرخوازییه‌ ئاسایییه‌کان کاریگه‌رییان هه‌بێت. بۆ ده‌ستڕاگه‌یشتن به‌ باشترین دامه‌زراوه‌ خێرخوازییه‌کان، ده‌توانیت سه‌ردانی ماڵپه‌ڕی  ‌https://www.thelifeyoucansave.org/ بکه‌یت‌.

• ئایا ئه‌مه‌ به‌ واتای ئه‌وه‌یه‌ که‌ که‌سی خاوه‌ن باڵاترین ڕه‌وشت، زیاتر گرنگی ده‌دات به‌ کردنی جیهان به‌ شوێنێکی باشتر؟ ئه‌گه‌ر بابه‌ته‌که‌ به‌م شێوه‌یه‌ بێت، ئه‌وا ژیانی ئه‌خلاقیی ته‌واو، به‌ بڕوای من، ژیانێکی زۆر سه‌رنجڕاکێش نابێت. چونکه‌ که‌سێک که‌ زۆر گرنگی ده‌دات به‌وه‌ی جیهان بکات به‌ شوێنێکی باشتر، کاتی پێویستی نابێت بۆ شادی و هاوڕێیه‌تی و خولیاکانی..، هتد. ئایا له‌و بڕوایه‌دا نیت شتێکی هه‌ڵه‌ له‌م تیۆرییه‌ ئه‌خلاقییه‌دا هه‌بێت که‌ جۆره‌ تێگه‌یشتنێک له‌سه‌ر ژیانی ئه‌خلاقیی ته‌واو به‌رهه‌م ده‌هێنێت؟

سینگه‌ر: به‌ڵکوو به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، پێم وایه‌ ئه‌مه‌ ئه‌وه‌ به‌ دیار ده‌خات که‌ شتێکی هه‌ڵه‌ له‌و جیهانه‌دا هه‌یه‌ که‌ ئێمه‌ تێیدا ده‌ژین: زۆر شت هه‌ن‌ که‌ ده‌توانین بیانکه‌ین بۆ ئه‌وه‌ی جیهان بکه‌ین به‌ شوێنێکی باشتر، که‌چی له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا زۆربه‌ی خه‌ڵکی نایکه‌ن! هه‌ر به‌و بۆنه‌یه‌وه‌، من هاوڕا نیم له‌گه‌ڵ ئه‌و ڕوانگه‌یه‌دا که‌ ده‌ڵێت، بۆ ئه‌وه‌ی مرۆڤ به‌ شێوه‌یه‌کی ئه‌خلاقی بژی، پێویسته‌ ده‌ستبه‌رداری شادی و هاوڕێیه‌تی ببێت. که‌مینه‌یه‌ک له‌ ئێمه‌ له‌ قه‌دیسه‌کانین، به‌بێ بوونی سروشتێکی قه‌دیسانه‌ی ڕاسته‌قینه‌ و زۆر ده‌گمه‌ن، مه‌حاڵه‌‌ بتوانین خۆمان به‌ ته‌واوی ته‌رخان بکه‌ین بۆ پرسه‌ چاکه‌کارییه‌کان به‌ جۆرێک واز له‌ هه‌موو چێژه‌کان بهێنین، و چیتر هیچ کاتێکمان بۆ هاوڕێکانمان نه‌بێت. زۆر خه‌ڵکم بینیوه‌ که‌ هه‌وڵیان داوه‌ به‌و شێوازه‌‌ بژین، به‌ڵام زۆربه‌یان بۆ ماوه‌یه‌کی درێژ خۆیان ڕانه‌گرتووه‌ و هێزیان له‌به‌ر بڕاوه‌، هه‌ر بۆیه‌، کاریگه‌ریشیان زۆر که‌متر بووه‌ته‌وه‌ به‌راورد به‌وه‌ی‌ ئه‌گه‌ر که‌مێک پشوویان بدایه‌.

• پڕۆفیسۆر سینگه‌ر، ئه‌وه‌ی سه‌رنجڕاکێشه‌ له‌ گرنگیدانی تۆدا به‌ ئه‌ویتردۆستیی کاریگه‌ر، ئه‌وه‌یه‌ که‌ ته‌نیا له‌ ڕێگه‌ی تێڕامانه‌‌ فه‌لسه‌فییه‌کانته‌وه‌ ڕه‌نگی نه‌داوه‌ته‌وه‌‌، به‌ڵکوو له‌ ڕێگه‌ی چالاکییه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانیشته‌وه‌ به‌رجه‌سته‌ بووه‌‌. چۆن ده‌کرێت تێڕامانی فه‌لسه‌فیی فه‌یله‌سووفێک و چالاکییه‌کانی پێکه‌وه‌ هه‌ڵبکه‌ن، به‌بێ ئه‌وه‌ی یه‌کێکیان ئه‌ویتر بشێوێنێت و وزه‌که‌ی په‌رت بکات؟

سینگه‌ر: فه‌یله‌سووف و چالاکوان ده‌کرێت له‌ناو یه‌ک که‌سدا کۆ ببنه‌وه‌، به‌ڵام  له‌ هه‌مان کاتدا نا. وه‌ک مامۆستایه‌کی فه‌لسه‌فه‌، هه‌میشه‌ هه‌وڵ ده‌ده‌م خوێندکاره‌کانم له‌سه‌ر چۆنیه‌تیی هه‌ڵسه‌نگاندنی ئه‌رگۆمێنته‌کان په‌روه‌رده‌ بکه‌م. بۆیه‌، ئه‌و بابه‌تانه‌ی که‌ ده‌یانڵێمه‌وه‌ هه‌رچییه‌ک بن، من هه‌م ئه‌و به‌ڵگانه‌ ده‌خه‌مه‌ ڕوو که‌ پاڵپشتی له‌و هه‌ڵوێسته‌ ده‌که‌ن که‌ خۆم گرتوومه‌ته‌ به‌ر، و هه‌م ئه‌و به‌ڵگانه‌ش که‌‌ دژ به‌ ڕاکانی منن. من خۆم به‌ بێلایه‌ن نیشان ناده‌م، ئه‌مه‌ کارێکی ڕاستگۆیانه‌ نییه‌، و به‌هه‌ر شێوازێک بێت خوێندکاره‌کانم به‌ خێرایی ئه‌وه‌ی ده‌دۆزنه‌وه‌ که‌ نووسیومه‌‌. به‌ڵام داوایان لێ ده‌که‌م ڕه‌خنه له‌وه‌ بگرن که‌ نووسیومه‌، وه‌ دڵنیا ده‌بمه‌وه‌ له‌وه‌ی بزانن نمره‌کانیان به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ ئاستی کوالێتی و جۆری گفتوگۆکانیانه‌وه‌، و ئه‌وان ئه‌نجامێکی زۆر باشتر به‌ده‌ست ده‌هێنن ئه‌گه‌ر بتوانن به‌ڵگه‌ی به‌هێز دژ به‌ ڕاکانی من بدۆزنه‌وه‌، به‌ به‌راورد به‌وه‌ی که‌ ته‌نیا هه‌ستن به‌ دووباره‌ داڕشتنه‌وه‌ی ئه‌وه‌ی من نووسیومه‌. له‌ کتێب و توێژینه‌وه‌ فه‌لسه‌فییه‌کانمدا، هه‌وڵ ده‌ده‌م سه‌رنجه‌ دژه‌کان و ڕه‌خنه‌یییه‌کانی سه‌ر ڕاکانی خۆم به‌ ویژدانانه‌ترین شێوه‌ بخه‌مه‌ ڕوو. ته‌نانه‌ت وه‌ک چالاکوانێکیش، مامه‌ڵه‌کردنی نه‌یاره‌کان به‌ ڕاستگۆیی و دادپه‌روه‌رییه‌وه‌‌ شتێکی زۆر گرنگه‌، به‌ڵام ڕوونه‌ ئه‌گه‌ر ڕۆژنامه‌نووسێک داوای لێدوانم لێ بکات، و بزانم که‌ ته‌نیا لێدوانێکی ده‌نگیی کورتم پێ ده‌درێت که‌ پێکهاتووه‌ له‌ هه‌شت چرکه‌، ئه‌وا ناچارم ته‌نیا ئه‌و قسانه‌ بکه‌م که‌ پێم وایه‌ زۆر ڕاست و له‌ هه‌موو شتێک گرنگترن، له‌وکاته‌دا چیدیکه‌ کاتێکی وا نییه‌ بۆ ده‌ربڕینی وه‌رده‌کارییه‌کانی بابه‌ته‌که‌، که‌ هه‌میشه‌ ئاره‌زوو ده‌که‌م له‌و بۆنانه‌دا پێشکه‌شی بکه‌م که‌ ده‌رفه‌تی زیاترم هه‌یه‌ بۆ قسه‌کردن.

• پڕۆفیسۆر سینگه‌ر، کاتێک خه‌ڵکی ده‌چنه‌ نێو چالاکییه‌که‌وه‌ به‌ ئامانجی داکۆکیکردن له‌ دۆزێک، زۆرجار په‌یوه‌ندییه‌کی سۆزداریی به‌هێز له‌گه‌ڵ ئه‌و دۆزه‌دا دروست ده‌که‌ن، ئه‌مه‌ش وایان لێ ده‌کات زیاتر ڕووبه‌ڕووی “بیرکردنه‌وه‌ی پاڵنه‌رئامێز‌- Motivated Reasoning– التفکیر المتحفز” ببنه‌وه‌، ئایا پێت وانییه‌ کاتێک یه‌کێک بیه‌وێت ڕۆڵی فه‌یله‌سووف بگێڕێت، مه‌ترسییه‌ک هه‌یه‌ ڕووبه‌ڕووی زه‌حمه‌تی ببێته‌وه‌ له‌ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی ئه‌م کاریگه‌رییه‌ نه‌رێنییه‌ له‌سه‌ر بیرکردنه‌وه‌‌‌؟ ئه‌گه‌ر  دۆخه‌که‌ به‌م شێوه‌یه‌ بێت، ئایا هاوڕایت له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا که‌ فه‌یله‌سووفه‌کان به‌رپرسیارێتیی ئه‌وه‌یان ده‌که‌وێته‌ ئه‌ستۆ که‌ خۆیان به‌دوور بگرن له‌و شتانه‌ی که‌ وا چاوه‌ڕوان ده‌کرێت ببنه‌‌ هۆی خراپتربوونیان له‌ ڕاپه‌ڕاندنی ئه‌رکه‌کانیاندا؟

سینگه‌ر: سه‌رباری ئه‌و مه‌ترسییه‌ ڕاسته‌قینه‌یه‌ی که‌ ئاماژه‌ی بۆ ده‌که‌یت، پێم وایه‌ که‌ ده‌کرێت، به‌ڵکوو په‌سه‌ندتریشه‌‌ له‌ هه‌ندێک دۆخدا، فه‌یله‌سووفه‌کان چالاکوانیش بن. ئه‌مه‌ش به‌ بڕوای من له‌به‌ر دوو هۆکاره‌ په‌سه‌نده‌، یه‌که‌م: له‌به‌ر ئه‌وه‌ی فه‌یله‌سووفه‌کان ده‌توانن داکۆکی له‌و دۆزه‌ بکه‌ن  که تێیدا‌ چالاکن، ئه‌مه‌ش له‌ ڕێگای هاوکارییکردن دیاریکردنی پاساوه‌کانی ئه‌و گۆڕانکاریانه‌ی که‌ هه‌وڵ ده‌ده‌ن به ‌شێوه‌یه‌کی زۆر ڕوونتر و توندوتۆڵتر به‌دی بهێنن. دووه‌م: کاتێک خوێندکاره‌کان ده‌بینن ‌ مامۆستاکانیان له‌ واقیعدا گرنگی به‌و پرسانه‌ ده‌ده‌ن که‌ گفتوگۆیان له‌سه‌ر ده‌که‌ن، ئه‌مه‌ش لانی که‌م پاڵ به‌ هه‌ندێک له‌ خوێندکاره‌کانه‌وه‌ ده‌نێت که‌ ده‌رک به‌وه‌ بکه‌ن که‌ فه‌لسه‌فه‌ ته‌نیا ڕاهێنانێکی فیکری بێ ئامانج نییه‌، وه‌ک چاره‌سه‌کردنی مه‌ته‌ڵێکی شه‌تره‌نج-، به‌ڵکوو بابه‌تێکی به‌ڕاستی گرنگه‌. ئێستا، وه‌ک پێشتریش ددانم پێدا نا، ده‌شێت مه‌ترسی ئه‌وه‌ هه‌بێت که‌ چالاکوانێک له‌ ڕووی سۆزدارییه‌وه‌ به‌شێوه‌یه‌ک وابه‌سته‌ بێت که‌ ببێته‌ هۆی دابه‌زینی کوالێتیی بیرکردنه‌وه‌ی سه‌باره‌ت به‌و دۆزه‌ی که‌ داکۆکی لێ ده‌کات. به‌ڵام پێویسته‌ فه‌یله‌سووفه‌کان ده‌رک به‌م مه‌ترسییه‌ بکه‌ن، به‌تایبه‌تی له‌ کاتی  وانه‌وتنه‌وه‌یاندا، وه‌ دڵنیاببنه‌وه‌ له‌وه‌ی هه‌میشه‌ ته‌نیا به‌ خستنه‌ڕووی ئه‌و ڕوانگه‌یه‌ی که‌ خۆیان پاڵپشتی ده‌که‌ن سنووردار نه‌که‌ن، به‌ڵکوو هه‌روه‌ها پێویسته‌ ئه‌و به‌ڵگانه‌ش بخه‌نه‌ ڕوو که‌ نه‌یاره‌کانی ئه‌و ڕوانگه‌یه‌ ده‌یانهێننه‌وه‌، ناکرێت پۆلی فه‌لسه‌فه‌ ببێته‌ مه‌یدانێک بۆ چالاکوانی، به‌ڵکوو له‌بری ئه‌وه‌، به‌ڵگه‌هێنانه‌وه‌کانیان هه‌ڵبسه‌نگێنرێن، نه‌ک له‌سه‌ر بنه‌مای ڕاده‌ی هاوڕابوونیان له‌گه‌ڵ بیروبۆچوونی مامۆستاکانیاندا.

• پڕۆفیسۆر سینگه‌ر، با بڕۆینه‌ سه‌ر بوارێکی تری ئه‌خلاق، وه‌ک ده‌زانیت، “ژیریی ده‌ستکرد” شێوازی ژیان و کارکردنمان ده‌گۆڕێت. به‌ بڕوای تۆ، ژیریی ده‌ستکرد چ کاریگه‌رییه‌ک له‌سه‌ر بیرکردنه‌وه‌ی ئه‌خلاقیمان داده‌نێت، و ده‌رئه‌نجامێکی بۆ بواری ئه‌خلاق به‌ گشتی چین؟

سینگه‌ر: ببووره‌، به‌ڵام ئه‌مه‌ بابه‌تێکی ته‌واو جیاواز و فراوانه‌ و ئێستا کاتم نییه‌ گفتوگۆی له‌باره‌وه‌ بکه‌م.

• ئه‌گه‌ر ته‌نیا یه‌ک ئامۆژگاریت هه‌بێت بۆ فه‌یله‌سووفه‌ لاوه‌کان، ئه‌و ئامۆژگارییه‌ چی ده‌بێت؟

سینگه‌ر: بگه‌ڕێن به‌دوای ئه‌و بابه‌ته‌‌ گرنگانه‌دا که‌ ده‌تانه‌وێت گفتوگۆی له‌باره‌وه‌ بکه‌ن، بابه‌تگه‌لێک که‌ ده‌توانن گۆڕانکاریی تێدا درووست بکه‌ن. توانای عه‌قڵانی خۆتان به‌کار بهێنن، به‌شێوازێکی ڕه‌خنه‌گرانه‌ له‌و بیرۆکانه‌ بکۆڵنه‌وه‌‌ که‌ خه‌ڵکانی تر وه‌ک یه‌کلابووه‌وه‌‌ (به‌ڵگه‌نه‌ویست) لێیان ده‌ڕوانن.

• پڕۆفیسۆر سینگه‌ر، سه‌رقاڵییه‌کانی ئێستات چین، بابه‌تی کتێبی داهاتووت له‌سه‌ر چییه‌؟

سینگه‌ر: خه‌ریکی پێداچوونه‌وه‌ی کتێبی “ئازادکردنی ئاژه‌ڵ-Animal Liberation”م،  نوێکردنه‌وه‌ی ئه‌م کتێبه‌‌ له‌مێژه‌ کاتی هاتووه‌. ئارگۆمێنته‌ فه‌لسه‌فییه‌کانی‌ به‌ درێژاییی ساڵان به‌ به‌هێزی ماونه‌ته‌وه‌، به‌ڵام زۆرێک له‌و ڕاستییانه‌ی که‌ له‌وێدا باسم کربوون گۆڕانیان به‌سه‌ردا هاتووه‌. من هێشتاکه‌ گرنگی به‌و پابه‌ندییانه‌ ده‌ده‌م که‌ ئێمه‌ی خۆشگوزه‌ران له‌ ئه‌ستۆماندایه‌ به‌رامبه‌ر ئه‌وانه‌ی که‌ له‌ هه‌ژارییه‌کی ڕه‌هادا ده‌ژین. هه‌روه‌ها جاروبار کار له‌سه‌ر ئه‌و پرسانه‌ ده‌که‌م که‌ په‌یوه‌ندیدارن به‌ بایۆئه‌خلاق (Bioethics)، چه‌ندین وتارم له‌سه‌ر ئه‌و بابه‌تانه‌ نووسیوه‌ که‌ په‌تاکه (کۆرۆنا)‌ وروژاندی. زۆر له‌ وتاره‌ کورته‌ گشتییه‌کانی خۆشم به‌ ناوونیشانی “ئه‌خلاق له‌ جیهانی واقیعیدا-Ethics in the Real World” کۆ کراونه‌ته‌وه‌‌، و ئێستا خه‌ریکی ئاماده‌کردنی چاپێکی نوێی ئه‌و کتێبه‌م.

سه‌رچاوه‌: https://mana.net/peter-singer/

*  حه‌سه‌ن ئه‌لشه‌ریف مامۆستای فه‌لسه‌فه‌ له‌ زانكۆی تیبه‌، هاودامه‌زرێنه‌ری سه‌نته‌ری سعودییه‌ بۆ فه‌لسه‌فه‌ و ئه‌خلاق (سكۆپ-) ئه‌م گفتوگۆیه‌ی له‌گه‌ڵ پیته‌ر سینگه‌ر ساز كردووه‌ و له‌ به‌رواری ٧ی ئاداری ٢٠٢٤ له‌ ماڵپه‌ڕی عه‌ره‌بی مانا نێت- https://mana.net/ بڵاوبووه‌ته‌وه‌.

The post ئەوپەڕی چاکە، کە لە تواناتدایە ئه‌نجامی بده‌یت appeared first on ژنەفتن.

به‌ڵام ئه‌خلاق هه‌تا وه‌ك “زانستی دابونه‌ریت”یش، ناتوانێت له‌ فه‌لسه‌فه‌ی دایك جودا ببێته‌وه‌، و ناشتوانێت دابڕێت له‌و بنچینه‌ فه‌لسه‌فییانه‌ی هه‌موو ئه‌و بابه‌تانه‌ی ئه‌خلاق مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ ده‌كات وه‌ك پرسه‌كانی “چاكه‌ و خراپه‌” و “گه‌شبینی و ڕه‌شبینی” و “ویژدان و ئه‌ركی ئه‌خلاقی”، هه‌موو ئه‌و پرسانه‌ كاتێك به‌ دابڕاو له‌ گه‌لان و نه‌ریته‌ به‌شه‌كییه‌كانیان لێكۆڵینه‌وه‌یان له‌باره‌وه‌ ده‌كه‌ین، ده‌بنه‌ پرسگه‌لێكی فه‌لسه‌فی به‌ پله‌ی یه‌كه‌م.

بێگومان دژیه‌كییه‌كی دیار له‌ وته‌ی كۆمه‌ڵناساكاندا هه‌یه‌ كه‌ ده‌ڵێن دیارده‌ی ئه‌خلاق ڕاستییه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌، به‌و پێیه‌ی‌ “دیارده‌” یان “ڕاستی” به‌ ته‌واوه‌تی داماڵڕاوه‌ له‌ هه‌موو تایبه‌تمه‌ندییه‌كی ئه‌خلاقی، چونكه بابه‌تی‌ “واقیع” جێی بابه‌تی “ئه‌رك” ناگرێته‌وه‌. ناكرێت ده‌ست له‌ “ئه‌رك” هه‌ڵبگرین له‌پێناوی “واقیع”دا، بەو پێیەی لێکۆڵینەوە لە واقیعی کۆمەڵایەتی بە هیچ شێوەیەک بەس نییە بۆ چارەسەرکردنی ئەو کێشانەی كه‌ دێنه‌ ڕێگەی “بکەری ئەخلاقی”، بۆیه‌‌ ئه‌وه‌ی لێكۆڵینه‌وه‌ لێ ده‌كرێت و “ئه‌وه‌ی چێ ده‌كرێت”، پاساو به‌ بابه‌تی “ده‌بێت چی‌ ببێت” نادات[1].

دۆركایم وه‌ك فه‌یله‌سووفێكی ئه‌خلاقی:

ئاشكرایه‌ كه‌ دۆركایم و شوێنكه‌وتووانی له‌ ڕوانگه‌یه‌كی ڕێژه‌یییه‌وه‌ له‌ جیهانی ئه‌خلاقییان ده‌ڕوانی، واقیعی كۆمه‌ڵایه‌تیشیان وه‌ك پرۆسه‌یه‌كی به‌رده‌وام ده‌بینی له‌ناو كات و شوێندا، به‌ڵام ئه‌م ته‌ماشاكردنه‌ ڕێژه‌گه‌رییەتییه‌‌،‌ ڕه‌گه‌زه‌كانی خۆ وێرانكردنی له‌ناو خۆیدا هه‌ڵگرتووه‌، به‌و پێیه‌ی ناتوانین ڕێساگه‌لێك بۆ جیهانێكی گۆڕاو دابڕێژین و تێیدا بیچه‌سپێنین، ‌چونكه‌ دابونه‌ریتگه‌لێك له‌ناو ده‌چن و نامێنن، دابونه‌ریتی دیكه‌ له‌دایك ده‌بن و جێگه‌یان ده‌گرنه‌وه‌، ئه‌م زۆربوونه‌ش له‌ دۆخی كۆمه‌ڵایه‌تی گۆڕاودا له‌ باریدایه‌ ته‌نگوچه‌ڵه‌مه‌ بخاته‌ به‌رده‌م ئاواكردنی “زانستی دابونه‌ریته‌ ئه‌خلاقییه‌كان”، به‌ جۆرێك نه‌‌توانێت یاسایه‌كی ئه‌خلاقی جێگیر دابڕێژێت، لێره‌وه‌ ئه‌و بناغه‌یه‌ی كه‌ زانستی ئه‌خلاقی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌سه‌ر ئاوا ده‌كرێت تووشی له‌رزین ده‌بێت، ئه‌وه‌ی كه‌ كۆمه‌ڵناسه‌كان ویستیان ڕێگای بۆ خۆش بكه‌ن تا ببێته‌ جێگره‌وه‌ی “ئه‌خلاقی فه‌لسه‌فی”[2].

دۆركایم هه‌ر له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ ئه‌وه‌ی‌ دووپات كردووەته‌وه‌ كه‌، ئه‌خلاق دروستكراوی تاكه‌كان نییه‌، به‌ڵكوو دروستكراوی كۆمه‌ڵگه‌یه‌، به‌ڵام له‌باره‌ی بیرۆكه‌ی سه‌ربه‌خۆییی ویستی ئه‌خلاقییه‌وه‌، سه‌ربه‌خۆیییەكی خودیانه‌‌، گرنگی و پێویستییه‌كه‌ی نیشان ده‌دات، ڕایده‌گه‌یه‌نێت كه‌ سه‌ربه‌خۆییی ویستی خود، وا ده‌كات تاك بتوانێت سیسته‌می كۆمه‌ڵگه‌ له‌ خودی خۆیدا بدۆزێته‌وه‌، له‌ ڕێگه‌ی په‌روه‌ده‌شه‌وه‌ ده‌ستڕاگه‌شتنی به‌م سیسته‌مه‌ ئه‌خلاقییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ فه‌راهه‌م ده‌بێت، ئه‌و له‌ په‌ڕه‌گرافێكی گرنگی كتێبی “په‌روه‌رده‌ی ئه‌خلاقی”دا ده‌ڵێت:

“ئێمه‌ له‌ سه‌ره‌تادا به ‌شێوه‌یه‌كی پاسیڤانه‌ ملكه‌چی ڕێسا ئه‌خلاقییه‌كان ده‌بین، كه‌ منداڵ له‌ ده‌ره‌وه‌ی خۆیه‌وه‌، له‌ ڕێگه‌ی په‌روه‌ده‌وه‌ وه‌ری ده‌گرێت و ده‌سه‌ڵاتی به‌سه‌ردا ده‌سه‌پێنێت، به‌ڵام ده‌توانین لێكۆڵینه‌وه‌ له‌باره‌ی سروشتی ئه‌خلاق و بارودۆخه‌ دوور و نزیكه‌كانی و هۆكاره‌كانی هه‌بوونی بكه‌ین، به‌ كورتی ده‌توانین بیكه‌ین به‌ بابه‌تی زانست. ئه‌گه‌ر گریمانه‌ی ئه‌وه‌مان كرد كه‌ ئه‌م زانسته‌ به‌ كۆتا گه‌شتووه‌ و ته‌واو بووه‌، ئه‌و ده‌بینه‌ گه‌وره‌ و خاوه‌نی جیهانی ئه‌خلاقی، ده‌بینین كه‌ چیتر ئه‌خلاق شتێك نییه‌ ده‌رەكی بێت بۆمان، بەڵکوو سیسته‌مێك له‌ بیرۆکەی ڕوون و جیاوازمان بۆ دەخاتە ڕوو و،‌ په‌ی به‌ هەموو پەیوەندییەکانیان بە یەکترییه‌وه ده‌به‌ین‌[3].

له‌و په‌ڕه‌گرافه‌ گرنگه‌ی دۆركایمدا ده‌بینین كه‌ له‌ مه‌به‌ستێكی مێتافیزیكی شاراوە هاتووه‌‌، كه‌ دۆركایم خۆی نایه‌وێت ددانی پێدا بنێت، ئه‌و له‌ وته‌ی “ئه‌گه‌ر گریمانه‌ی ئه‌وه‌مان كرد كه‌ ئه‌م زانسته‌ به‌ كۆتا گه‌شتووه‌ و ته‌واو بووه‌…”، دۆركایم وه‌ك فه‌یله‌سووفێكی گه‌شبین ده‌بینرێت، كاتێك پێشبینیی دروستبوونی كۆمه‌ڵناسیی ئه‌خلاق ده‌كات، ئه‌و به‌م وته‌‌ فه‌لسه‌فییه‌ی پرنسیپێكی مێژوویی له‌ پرنسیپه‌كانی فه‌لسه‌فه‌ی مێژوو هه‌ڵده‌گرێته‌وه‌، كاتێك به‌ڵێنیك ده‌دات، به‌ڵێنێكی پۆزه‌تیڤیستی، كه‌ ناوه‌ڕۆكه‌كه‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ مرۆڤ ناتوانێت بگات به‌ “سه‌ربه‌خۆییی ویستی خودی”، تا ئه‌وكاته‌ی كه‌ زانستی ئه‌خلاقی كۆمه‌ڵایه‌تی به‌ كۆتا نه‌گات، پێویستیشه‌ له‌سه‌رمان كه‌ چاوه‌ڕێ بكه‌ین هه‌تا ئه‌وكاته‌ی ئه‌م پێشبینییه‌ی دۆركایم دێته‌ دی و ئه‌م زانسته‌ بڵند‌ و ناوازه‌‌ داده‌مه‌زرێت.

گومانی تێدا نییه‌ كه‌ ئه‌م پێشبینییه‌ی دۆركایم، نامۆیه‌ به‌ گیانی هزری پۆزه‌تیڤیستی، چونكه‌ هیچ زانستێك له‌ زانسته‌كان ناكرێت به‌ كۆتا بگات، یانژی ته‌واو بێت، به ‌تایبه‌تیش كۆمه‌ڵناسیی ئه‌خلاق، كه‌ زانستێكی تا ئاستێك نوێیه‌ و ته‌واو دووره‌ له‌ گه‌شتن به‌ پێگه‌ی كۆتایی و به‌ كامڵ بوون، كۆمه‌ڵناسیش له ‌خۆیدا، زانستێكه‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌باره‌ی بارودۆخی كۆمه‌ڵگه‌كانه‌وه ده‌كات‌، زانستێكه‌ له‌ناو‌ كات و مێژوودا، هه‌ر بۆیه‌ ناگات به‌ كۆتایی پێش كۆتاییهاتنی كات و مێژوو، ناگات به‌ كامڵبوونیش پێش ئه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگه‌كان كۆتایی نه‌یه‌ن. ئیتر چۆن دۆركایم گریمانه‌ی ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ پرسی ئه‌خلاق ده‌بێته‌ پرسێكی چاره‌كراو؟ و به‌ڵێنی به‌كۆتاگه‌شتنی زانستی ئه‌خلاقی كۆمه‌ڵایه‌تی و كامڵبوونیمان پێ ده‌دات!!

چۆنیش دۆركایم ده‌ستبه‌رداری هزری مێتافیزیكی ئه‌خلاقی ده‌بێت، بۆ‌ وێنایه‌ك له‌ ویژدانی به‌كۆمه‌ڵی بوونه‌وه‌رێكی غه‌یبی كه‌ بوونه‌وه‌ری هه‌ره‌مه‌زنی كۆمه‌ڵایه‌تی‌؟! و ڕووپۆشێكی خوایانه‌ی پیرۆزیشی به‌سه‌ردا ده‌هێنێت؟! گومانی تێدا نییه‌ دۆركایم له‌ چوارچێوه‌ی فه‌یله‌سووف نه‌چووەته‌ ده‌ره‌وه‌، هه‌ر بۆیه‌ گۆرڤیچ ڕێبازه‌كه‌ی دۆركایمی له‌ناو ڕێبازه‌ فه‌لسه‌فییه‌كاندا داناوه‌، ئه‌و ڕێبازانه‌ی كه‌ لیڤی برێل په‌لاماری دان و به‌ ڕێبازه‌كانی “پاش ئه‌خلاقی ته‌قلیدی” ناوی هێناون، گۆرڤیچیش هیچ دوودڵ نه‌بووه‌ له‌وه‌ی كه‌ ڕێبازه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كه‌ی دۆركایم به ‌ڕێبازێكی ئه‌خلاقیی تیۆری ناودێر بكات، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ناوه‌ندگیره‌ له‌نێوان ڕێبازی كۆمه‌ڵایه‌تی و ڕێبازی مێتافیزیكیدا.

چونكه‌ دۆركایم به‌ ڕای گۆرڤیچ گریمانه‌ی ویژدانێكی وه‌همی به‌كۆمه‌ڵی كردووه‌ و تایبه‌تمه‌ندییه‌كی خوایانه‌ و پیرۆزی به‌سه‌ر جڤاكدا داوه[4]‌.

له‌نێوان دۆركایم و “كانت”دا:

دۆركایم زۆر جیاواز نه‌بووه‌ له‌ “كانت”ی فه‌یله‌سووفی ئه‌ڵمانی، به‌تایبه‌ت له‌ بیرۆكه‌كه‌یدا له‌باره‌ی ئه‌ركی ئه‌خلاقییه‌وه‌، كانت گریمانه‌ی سه‌رچاوه‌یه‌كی خوایانه‌ی كردووه‌ بۆ “ئه‌رك”ی ئه‌خلاقی، به‌و پێیه‌ی كه‌ ئایین تاكه‌ پاڵنه‌رێكه‌‌ بۆ بیركردنه‌وه‌كه‌ی له‌باره‌ی ئه‌خلاق و ئه‌ركه‌وه‌، دۆركایم هه‌ر كانته‌ و عه‌بای زانایه‌كی كۆمه‌ڵناسی له‌به‌ر كردووه‌.

به‌و پێیه‌ی دۆركایم له‌باره‌ی بیرۆكه‌ی ئه‌ركه‌وه‌، ڕه‌فتارێكی ڕه‌وشتی چێ كردووه‌ به‌ پشتبه‌ستن به‌ نموونه‌یه‌كی باڵا كه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌وه‌ هه‌ڵده‌قوڵێت، هه‌روه‌ك دۆركایم بۆ ئه‌ركی ئه‌خلاقی، سه‌رچاوه‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی مه‌زه‌نده‌ كردووه‌.

به‌و پێیه‌ی كه‌ “كۆمه‌ڵگه”‌‌ ده‌سه‌ڵاتداری ڕه‌های ڕه‌وشته‌، ئامانجێكی دووری هه‌ر ڕه‌فتارێكی ئايینييه‌‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ سه‌رچاوه‌ی ڕۆحی ئایینییه‌، كۆمه‌ڵگه‌ “خودی خوایه”‌ كاتێك ته‌جه‌لا ده‌كات یاخود له‌ناو كۆمه‌ڵدا به‌دی دێت.

بەم شێوەیە دۆرکایم درێژە بەو شتانە دەدات کە کانت سەبارەت بە ئەرک و بەها ئەخلاقییەکان په‌یڕه‌وی لێ كردووه‌، تەنیا ئەوە نەبێت کە کانت، لە بواری فەلسەفەدا، ڕووبەڕووی ئەو سەختییانە نەبووەتەوە کە دۆركایم لە بواری کۆمەڵناسیدا ڕووبەڕووی بووەتەوە.

“ئۆكتاف هامڵان” ئاماژه‌ی بۆ هه‌ڵه‌ی تێگه‌یشتنی سۆسیۆلۆجی بۆ ئه‌خلاق كردووه‌، كاتێك ڕووبه‌ڕووی پرسی “پابه‌ندبوونی ئه‌خلاقی” بووه‌وه‌، ئه‌خلاقی دۆركایمی وا له‌ پابه‌ندبوون ده‌ڕوانێت وه‌ك ئه‌وه‌ی به‌رئه‌نجامی فشاری كۆمه‌ڵایه‌تی یاخود ناچاركه‌رێكی ده‌ره‌كی بێت، به‌و پێیه‌ی كه ئه‌و‌ وا ده‌یبینێت كه‌ هه‌رشتێك “پابه‌ندكه‌ر” بێت، ئه‌وه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی مرۆڤه‌وه‌ دێت[5].

به‌ڵام هامڵان ڕای وابوو كه‌ زۆره‌ملێی كۆمه‌ڵایه‌تی خۆی له ‌خۆیدا پابه‌ندكه‌ر نییه‌، ئه‌و ڕێسایه‌ی كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ ده‌یسه‌پێنێت، ده‌شێت پووچ و ناپه‌سه‌ند بێت، یاخود تا ڕاده‌یه‌كی زۆر “ناماقوڵ” بێت و پاشانیش مرۆڤ ناكرێت پێیه‌وه‌ پابه‌ند بێت[6].

ئه‌گه‌ر دیارده‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌ جڤاكه‌وه‌ ده‌ربچێت و پشتی به‌ مه‌رجه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان به‌ستبێت، به‌ڵام كۆتوبه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی la contrainte sociale پابه‌ندكه‌رێكی ڕه‌وشتی نییه‌، به‌ڵكوو زۆره‌ملێیه‌ك یان ناچاركه‌رێكی ناڕه‌وای بێ پاساوه. به‌ پشتبه‌ستن به‌و ناڕه‌زایه‌تییه‌‌، هامڵان لاوازی و بێتواناییی ئەخلاقیی کۆمەڵایەتی پشتڕاست دەکاتەوە و ئاماژە بە ناتەواوی و كه‌موكورتی هه‌ڵوێستی کۆمەڵناسی لەباره‌ی شیكردنه‌وه‌ی “پابه‌ندبوونی ئەخلاقی” دەکات[7].

هێرشی فه‌یله‌سووفان بۆ سه‌ر بیرۆكه‌ی پابه‌ندبوونی كۆمه‌ڵایه‌تی:

لالاند ناڕه‌زایه‌تی ده‌ربڕی به‌رانبه‌ر به‌ بیرۆكه‌ی پابه‌ندبوونی كۆمه‌ڵایه‌تی و گوتی: “شتێكی بێمانایه‌، ئه‌و پابه‌ندبوونه‌ی كه‌ توانایه‌كی وای هه‌یه‌، وا له‌ مرۆڤ بكات سه‌ره‌ڕای ویستی خۆی شتێكی بوێت”[8].

“پارۆدی” فه‌یله‌سووفی ئه‌خلاقیش كه‌ سه‌ر به‌ ڕه‌وتی عەقڵانییەتی فۆڕمالیستییه‌،‌ ئه‌و ڕه‌وته‌ی كه‌ سه‌ر به‌ ئاراسته‌ی كانته‌ له‌ ئه‌خلاقدا[9]، له‌ كتێبه‌كه‌یدا به‌ ناوی “كێشه‌ی ئه‌خلاق و هزری هاوچه‌رخ” گوتی، كۆمه‌ڵناسی هه‌وڵی دا كه‌ ئه‌خلاق له‌خۆ بگرێت و بیكات به‌ زانستێكی مێژووییی پۆزه‌تیڤیستی بۆ دابونه‌ریته‌ ڕه‌وشتییه‌كان، به‌ڵام مێژوو به‌ته‌نیا ناتوانێت ڕاستیی ئه‌خلاق دابمه‌زرێنێت[10]. هه‌ر بۆیه‌ ئه‌خلاقی كۆمه‌ڵایه‌تی لای پارۆدی ئه‌خلاقێكی بێ”ئه‌رك” و بێ”پابه‌ندبوون”ه‌.

به‌و پێیه‌ی كه‌ ئه‌ركی ڕاسته‌قینه‌ به ‌ڕای ئه‌و، “ئه‌ركێكی خودی”ی بێگه‌رده‌، كه‌ خۆی هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ به‌سه‌ر مرۆڤی كارڕاست و ڕاستگۆدا ده‌سه‌پێنێت، ئه‌و مرۆڤه‌ی كه‌ هه‌موو مه‌رجه‌كانی ڕه‌وشت به‌دی ده‌هێنێت. هه‌ر بۆیه‌ “ئه‌ركی ڕه‌ها” ویستێكی خودییانه‌ی مرۆڤه‌ بۆ جێبه‌جێكردنی ئه‌ركه‌كه‌ی، پاشان ئه‌خلاق لای پارۆدی “زانست” نییه‌ به‌ڵكوو “میتۆد”ه[11]‌.

“هێنری بێرگسۆن”یش هێرشێكی توندی كرده‌ سه‌ر ئه‌خلاقی كۆمه‌ڵایه‌تی، به‌تایبه‌ت له‌ كتێبه‌كه‌یدا به‌ ناوی “هه‌ردوو سه‌رچاوه‌ی ئه‌خلاق و ئایین”، وای دانا كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی دۆركایمی كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی ئۆتۆماتیكی چه‌قبه‌ستووه‌ له‌ چه‌شنی كۆمه‌ڵگه‌ی هه‌نگه‌كان.

هه‌روه‌ك بێرگسۆن بڕوای وابوو كه‌ ئه‌خلاقی كۆمه‌ڵایه‌تی هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ سیسته‌مێك له‌ دابونه‌ریتی ڕه‌وشتی، كه‌ ڕۆڵه‌كه‌ی كورت بووەته‌وه‌ ته‌نیا له‌ پاراستنی كیانی كۆمه‌ڵگه‌دا. به‌ڵام ئه‌گه‌ر گۆشه‌نیگای كۆمه‌ڵایه‌تیمان بۆ ئه‌خلاق په‌سه‌ند كرد، چۆن ده‌توانین سه‌رهه‌ڵدان و ده‌ركه‌وتنی “پێغه‌مبه‌ر” و “قه‌دیس” و “پاڵه‌وان” شرۆڤه‌ بكه‌ین؟! له‌سه‌ر چ بنه‌مایه‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی “دانا” و “سه‌ركرده‌” و “فه‌یله‌سووف” په‌یدا ده‌بێت؟؟![12]

لێره‌وه‌یه‌ بێرگسۆن وا وه‌سفی ئه‌خلاق لای دۆركایم ده‌كات وه‌ك ئه‌وه‌ی ئه‌خلاقێكی ستاتیك(Static)ی داخراو بێت و جیاكارییه‌كی ته‌واوه‌تی ده‌كات له‌نێوان ئه‌وه‌ی “ستاتیكی”یه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی “دینامیكییه”‌ له‌ كایه‌ی ئه‌خلاقدا، وه‌ك چۆن له‌باره‌ی پابه‌ندبوونه‌وه‌ جیاكاری ده‌كات له‌نێوانی “به‌ناچاری-زه‌رووره‌ت” و “ئه‌رك”دا. هه‌روه‌ها وای بۆچوو كه‌ جه‌بریه‌تی ئه‌خلاقیی دۆركایم زۆر نزیكه‌ له‌ واتای به‌ناچاری-زه‌رووره‌ت به‌ مانا بایه‌لۆجییه‌كه‌ی له‌به‌ر ئه‌وه‌ی تا ئاستێكی زۆر نزیكه‌ له‌ بیرۆكه‌ی “پابه‌ندبوونی ئۆتۆماتیكی”یه‌وه‌ كه‌ به ‌شێوه‌یه‌كی جێگیری ڕێكخراو خۆی ده‌سه‌پێنێت، هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ی به‌ ته‌واوه‌تی له‌ پابه‌ندبوونی غه‌ریزه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تیدا هه‌یه‌، ئه‌و غه‌ریزه‌ی كه‌ هه‌نگ ناچار ده‌كات كاره‌كانی “له‌پێناوی شانه‌كه‌ی”دا بكات.

به‌ڵام ئه‌خلاقی ئه‌رك لای بێرگسۆن به‌ ته‌واوه‌تی دووره‌ له‌و تێگه‌یشتنه‌وه‌ بۆ “زه‌رووره‌تی ستاتیكی”، چونكه‌ ئه‌ركی بێرگسۆنی بابه‌تێكی مرۆییی په‌تییه‌، به‌ستراوه‌ به‌ بیرۆكه‌ی “ئازادی”یه‌وه‌، مرۆڤ هه‌ست به‌ ئه‌رك ناكات ئه‌گه‌ر ئازاد نه‌بێت.

“ئه‌خلاقی دینامیكی”ی كراوه‌ ئه‌و ئه‌خلاقی ئه‌ركه‌یه‌ كه‌ وه‌ڵامده‌ره‌وه‌ی خوده‌ به‌بێ زۆره‌ملێ یان ناچاری، چونكه‌ “مه‌یلێكی ئازاده‌” نه‌ك ملكه‌چی بۆ پێویستی ئه‌خلاقێكی داخراو، ئه‌ركی ئه‌خلاقی له‌ خۆیدا هه‌ڵگری بیرۆكه‌ی ئازادییه‌ و پێویستی به‌ فشاری كۆمه‌ڵ یاخود ناچاركردن و زۆره‌ملێ نییه[13]‌.

ئه‌خلاقی فشار و ئه‌خلاقی چاولێبڕین

هه‌ر بۆیه‌ بێرگسۆن ڕووبه‌ڕووی دۆركایم بوویه‌وه‌، چونكه‌ وا شیكردنه‌وه‌ی بۆ پابه‌ندبوون ده‌كرد وه‌ك ئه‌وه‌ی فشاری كۆمه‌ڵگه‌ بێت له‌سه‌ر تاك، لێره‌وه‌ ئه‌خلاق لای دۆركایم به‌پێی وته‌ی بێرگسۆن ئه‌خلاقی فشاره‌ به‌مه‌ش جیا ده‌بێته‌وه‌‌ له‌ ئه‌خلاقی به‌كێشكردن و چاولێبڕین[14].

ئەخلاقی فشار پێویستییەکە پەیوەندی بە دابونه‌ریتی ستاتیکی میکانیکییەوە هەیە، بەڵام ئەخلاقی چاولێبڕین تا زیاتر ئیلهام لە ئەخلاقی ڕۆحێکی کراوە وەربگرێت، باڵاده‌ستتر ده‌بێت[15]، ئه‌وه‌ی له‌ ئه‌خلاقی قه‌دیسدا به‌دی دێت و له‌ ئه‌خلاقی دانا و پاڵه‌وانه‌كاندا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت و له‌ لای پێغه‌مبه‌ره‌كان و سوفییه‌ گه‌وره‌كانیش ده‌گاته‌ لوتكه‌.

ئه‌خلاقی چاولێبڕین، ئه‌خلاقی ده‌روونی كراوه‌یه‌، كه‌ بانگه‌وازه‌[16]، بانگه‌وازی پاڵه‌وان و وه‌ڵامدانه‌وه‌ی تاكه‌ بۆ بانگه‌وازی مرۆڤایه‌تی، كه‌ نموونه‌ی باڵاییه‌ له‌ خۆشه‌ویستی و كه‌ماڵی ئه‌خلاقیدا. هه‌ر بۆیه‌ ئه‌خلاقی دینامیكی جووڵاو له‌سه‌ر شانی پیاوانی پاڵه‌وان و پێغه‌مبه‌ره‌كان چێ بووه‌. ئه‌وه‌ی كه‌ به‌ ته‌واوه‌تی جیاوازه‌ له‌ ئه‌خلاقی ستاتیكی داخراو، ئه‌خلاقی فشار و ناچاری، كه‌ له‌سه‌ر بنچینه‌ی له‌پشته‌وه‌ پاڵپێوه‌نان ده‌سه‌پێنێرێت.

له‌ كاتێكدا ئه‌خلاقی چاولێبڕین ده‌رچوونێكی ئازادانه‌یه‌ به‌ پاڵنه‌ری چاولێبڕین و به‌كێشكردن له‌ پێشه‌وه‌، بزووتنه‌وه‌یه‌كی پێشڤه‌چوونانه‌یه‌‌ كه‌ به‌ری لێ ناگیرێت و هه‌ڵگری هه‌ستكردنه‌ به شادی و جۆشوخرۆش، وه‌ك چۆن شادیی چاولێبڕینی بێرگسۆنی تەنیا لەو ڕۆحە کراوەوە دێت، کە بە جۆش و خرۆشەوە بەرەو “ئەوی تردۆستی” و “بێسنوور” دەڕژێت.

جیاوازیی بنچینه‌یی له‌نێوان ئه‌خلاقی فشاری كۆمه‌ڵایه‌تی و ئه‌خلاقی چاولێبڕینی مرۆیی، ئه‌و جیاوازییه‌یه‌ له‌نێوان دیاریكراو و دیارینه‌كراودا “سنووردار و بێسنوور”، هه‌روه‌ها له‌نێوان “جێگیر و بزواو” و له‌نێوان “به‌رژه‌وه‌ندخوازی و ئه‌وی ترپه‌روه‌ری”دا، هه‌روه‌ك جیاوازییه‌ له‌نێوان ده‌روونی داخراو و ده‌روونی كراوه‌دا، كه‌ جیاوازییه‌كه‌ له‌ڕووی جۆر و سروشته‌وه‌، نه‌ك ته‌نیا جیاوازی بێت له‌ ڕووی ئاست و نمره‌وه[17]‌‌.

به‌م شێوه‌یه‌ ئه‌خلاقی پابه‌ندبوونی دینامیكی كراوه،‌ سه‌ركه‌وت به‌سه‌ر ئه‌خلاقی پابه‌ندبوونی ستاتیكی داخراودا، پابه‌ندبوونی كراوه‌ به‌ كرداری چاولێبڕین و به‌كێشكردن و خۆشه‌ویستی هه‌ڵده‌ستێت و ئه‌خلاقی داخراویش پشت ده‌به‌ستێت به‌ فشار و زۆره‌ملێ و ناچاركردن، له‌ په‌ڕه‌گرافێكی گرنگدا بێرگسۆن ده‌ڵێت:

ده‌بینین كه‌ ستاتیكی په‌تی له‌ ئه‌خلاقدا  شتێكی “خوار عه‌قڵییه‌”، به‌ڵام دینامیكی په‌تی شتێكی سه‌رووی عه‌قڵییه‌، یه‌كێكیان له‌ ویستی سروشته‌وه‌ ده‌رده‌چێت و ئه‌وی تریشیان په‌یوه‌سته‌ به‌ بلیمه‌تیی مرۆڤه‌وه‌”[18].

لەو بڕگەیەوە جیاوازیی چه‌سپاوی ئەخلاقی کۆمەڵگا ڕوون دەبێتەوە، کە به‌رگێكی دەرەکییە، کە توێکڵی ڕووپۆشی کۆمەڵگه‌ پێک دەهێنێت، کە توێکڵی دابونه‌ریت و خووه‌كانه‌، هەر بۆیە بێرگسۆن بە ئەخلاقێکی ستاتیکی و ڕەق و پەیوەندیداری دەزانێت بەوەی كە خوار عه‌قڵییه‌.

به‌ڵام ئەخلاقی مرۆیی، بە توێکڵی دابونەریتەوە نەبەستراوەتەوە، بەڵکوو له‌وه‌وه‌ سەرچاوە دەگرێت كه‌ سەرووی عەقڵیيه‌ و لە بلیمه‌تیی مرۆیییه‌وه‌ ده‌رده‌چێت، به‌و پێیه‌ی بوونەوەرێک هەیە لە قووڵاییی ڕۆحی کراوەدا خەوتووە، کە لێیەوە ڕاستی ئەخلاقی سەر هەڵدەدات و لە هەریەکەماندا لایەنێکی عیرفانی گه‌شاوه‌ هەیە کە چاوەڕێی ئەوە دەکات یه‌كێك لەو خه‌و و بێئاگایه‌ی بەئاگای بێنێته‌وه‌[19].

لێره‌دا‌ بێرگسۆن ده‌پرسێت: “كێ ده‌یه‌وێت سوكرات له‌ناو ئه‌وانه‌دا هه‌ژمار بكات كه‌ ده‌روون داخراون؟[20]هه‌ر سوكرات بوو كه‌ عه‌قڵی یۆنانی به‌ئاگا هێنایه‌وه‌ و كاریگه‌ریی مه‌زنیشی هه‌بوو له‌ ئاینده‌ی هزری ئه‌خلاقیدا.

سوكرات ئه‌و ده‌روونه‌ كراوه‌یه‌ بوو، كه‌ ئه‌خلاقی ده‌روونه‌ داخراوه‌كان له‌ناویان برد، هه‌ر بۆیه‌ ده‌سه‌ڵاتی ئه‌خلاقی به‌كۆمه‌ڵ ده‌سه‌ڵاتێكی توندوتیژانه‌یه‌ و به‌رپرسێكی ڕاسته‌وخۆیه‌ له‌ له‌سێداره‌دانی سوكراتدا.

ئه‌خلاقی به‌كۆمه‌ڵ به‌ پابه‌ندبوونه‌كه‌ی ده‌یه‌وێت یه‌كانگیری و ستاندارده‌كانی بپارێزێت، ئه‌گه‌ر نه‌خۆش و نادروست و به‌سه‌رچووش بێت. به‌دوای ڕاستیدا ده‌گه‌ڕێت وه‌كچۆن له‌ بڕیاری به‌كۆمه‌ڵ و ڕای گشتیدا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت‌، هه‌ر بۆیه‌ ئازادیی تاك و ویسته‌كه‌ی ڕه‌ت ده‌كاته‌وه‌، چونكه‌ به‌ كۆیله‌یه‌كی ملكه‌چی پابه‌ندكه‌ره‌كانی كۆمه‌ڵی داده‌نێت.

لێره‌وه‌یه‌ فه‌لسه‌فه‌ بوونگه‌رایییه‌كان سه‌ریان هه‌ڵدا وه‌ك ته‌حه‌دایه‌كی بیرۆكه‌ی پابه‌ندبوونی به‌كۆمه‌ڵ، هه‌روه‌ها‌ بۆ ئه‌وه‌ی تاكایه‌تی خود و ئازادییه‌كه‌ی دووپات بكاته‌وه‌‌‌. بۆیه‌ ڕووبه‌ڕووی نه‌زعه‌ی ده‌سته‌جه‌معی وه‌ستایه‌وه‌ و پابه‌ندبوون و حه‌تمیبوونه‌كه‌یان‌ ڕه‌ت كرده‌وه‌. و یاخی بوو له‌ به‌های كۆمه‌ڵ و جه‌نگی دژ به‌ توێكڵی دابونه‌ریته‌كان ڕاگه‌یاند، بۆ ئه‌وه‌ی مرۆڤ بكارێت چاره‌نووسی خۆی به ‌شێوه‌یه‌كی باشتر له‌وه‌ی بڕیاری له‌سه‌ر دراوه‌ دیاری بكات، هه‌ر بۆیه‌ فه‌لسه‌فه‌ی بوونگه‌رایی ناڕه‌زایه‌تییه‌كی به‌رده‌وامی عه‌قڵ و خودی تاكانه‌ی مرۆیییه‌، دژ به‌ نغرۆبوون له‌ نه‌ریته‌ چه‌قبه‌ستووه‌كاندا.

پابه‌ندبوونی بوونگه‌رایی:

پابه‌ندبوونی ڕه‌وشتی له‌ لای فه‌یله‌سووفێكی وه‌ك “سۆرێن كیركیگارد” ئه‌ركێك نییه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی مرۆڤه‌وه بسه‌پێنرێت[21]‌، به‌ڵكوو ویستێكی به‌هێزه‌ له‌ناو خۆیه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی‌ گرتووه‌. هه‌ر بۆیه‌ ئه‌خلاقی بوونگه‌رایی گریمانه‌ی بیرۆكه‌ی ئازادی كرد، به‌و پێیه‌ی كه‌ ئازادی تاقه‌ گه‌واهیده‌ری به‌های مرۆڤ و بوونێتی.

پاشان لای كیركیگارد مرۆڤ له‌ بواره‌ ئه‌خلاقییه‌كه‌یدا ملكه‌چی “ده‌سه‌ڵاتێكی ده‌ركی” نابێت، ئه‌گه‌رنا ده‌بوو به‌ ئامرازێك به‌ده‌ستی ئه‌وانی تره‌وه‌، یاخود ده‌بوو به‌ بووكه‌شووشه‌یه‌ك كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ به‌ ئاره‌زووی خۆی هه‌ڵیده‌سووڕاند، هه‌ر بۆیه‌ مرۆڤی به‌ڕاستی ئه‌خلاقی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ خۆی به‌هاكان و ئازادییه‌كه‌ی هه‌ڵده‌بژێرێت.

ئه‌گه‌ر ئازادی بریتی بێت له‌ سه‌ربه‌خۆییی خود له‌هه‌ر ده‌سه‌ڵاتێكی ده‌ره‌كی، ئه‌وكاته‌ پێوسته‌ كه‌ خود نه‌ك كۆمه‌ڵگه‌، ببێت به‌ تاكه‌ سه‌رچاوه‌ی هه‌موو ده‌سه‌ڵاتێكی ئه‌خلاقی. بۆیه‌ كیركیگارد له‌ ده‌سته‌واژه‌یه‌كی‌ به‌ناڤوده‌نگدا ده‌ڵێت: “خۆت خودی خۆت هه‌ڵبژێره‌ پێش ئه‌وه‌ی ئه‌وانی تر بۆت هه‌ڵبژێرن”[22].

مرۆڤ له‌ كیانیدا ئازادییه‌، له‌ خودیشیدا هه‌ڵبژاردنێكی ئازاده‌، هه‌ر بۆیه‌ ئازادی گه‌وهه‌ری مرۆڤ و ئامانجه‌كه‌یه‌تی، مرۆڤ ئازادیی خۆی هه‌ڵنابژێرێت، به‌ڵكوو ئازادی به‌سه‌ریدا سه‌پاوه‌، به‌و واتایه‌ی كه‌ ئازادی شتێكی حه‌تمی سه‌پێنراوه‌ به‌سه‌ر مرۆڤدا، ئه‌و به‌ناچاری “ئازاد” و “هه‌ڵبژێردراوه‌”.

لێره‌وه‌یه‌ كه‌ ئازادی لای ژان پۆڵ سارته‌ر بنه‌مای تاقانه‌ی هه‌موو به‌هاكانه[23]‌.

به‌ پشتبه‌ستن به‌و تێگه‌یشتنه‌، به‌های ئه‌خلاقی، پێچه‌وانه‌ی ئه‌وه‌ی دۆركایم ده‌یخواست شتێك نییه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ و له‌ جیهانی كۆمه‌ڵگه‌وه‌ به‌سه‌رماندا دابه‌زێت، به‌ڵكوو به‌ها ئه‌خلاقییه‌كان په‌یوه‌ندیدارن به‌ بوونه‌ تاكانه‌ په‌تییه‌كه‌مانه‌وه‌، كه‌وایه‌ “به‌ها” ئه‌وه‌یه‌ كه‌ خواستراو و ویستراوه‌، به‌ ددانپێدانانی عه‌قڵ و پشتگیرییه‌كه‌ی، به‌و پێیه‌ی كه‌ به‌ها خودییه‌ نه‌ك ده‌ره‌كی، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی دنه‌ده‌ری كار و پاڵنه‌ری ڕه‌فتاره‌.

دۆركایم به ‌هه‌ڵەدا چوو له‌وه‌دا كه‌ پێی وابوو به‌ها له‌ خۆیدا بوونێكی به‌دیهاتووه‌، به‌ڵام به‌ها له‌ خۆیدا بوون نییه‌، به‌ڵكوو “مه‌رجه‌ بۆ بوون”‌، بوونی خود یاخود “من” سه‌رچاوه‌ی به‌هایه‌. له‌ ڕاستیدا دۆركایم له‌ده‌ره‌وه‌ به‌دوای به‌ها ڕه‌وشتییه‌كاندا گه‌ڕاوه‌، له‌ شوێنێكدا كه‌ بوونی نییه‌، چونكه به‌ها‌ له‌ناو خودی مرۆڤدا په‌نهانه‌.

هه‌ر بۆیه‌ ڕینییه‌ لوسن كه‌ له‌ ڕووی ئه‌خلاقییه‌وه‌ هه‌ڵگری هه‌ڵوێستێكی “بوونگه‌راییی ڕۆحی” بوو[24]، بڕوای وابوو كه‌ گۆشه‌نیگای كۆمه‌ڵایه‌تی بۆ ئه‌خلاق به‌ هه‌ڵه‌دا چووه‌ له‌وه‌دا كه‌ پێی وایه‌ كۆمه‌ڵگه‌ “به‌شێكه‌ له‌ سروشت”[25] و دیارده‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانیش وه‌ك دیارده‌ی سروشتی وان‌‌‌، ئه‌م “به‌ڵگه‌نه‌ویسته”‌ گه‌لێك گرفت ده‌ورووژێنێت، لوسن ده‌ڵێت گه‌ڕاندنه‌وه‌ی ئه‌خلاق بۆ مێتافیزیك زۆر چاره‌سه‌ریمان پێشكه‌ش ده‌كات، كه‌ په‌یوه‌ندیدارن به‌‌ پرسگه‌لی له‌ چه‌شنی پابه‌ندبوون و ئه‌رك و ویژدان، كه‌ هه‌موویان پرسگه‌لێكن كۆمه‌ڵناسی تێیدا تووشی گرفت  و ته‌نگوچه‌ڵه‌مه‌ ده‌بێت. هه‌روه‌ك مێتافیزیك له‌باره‌ی ئه‌خلاقه‌وه‌ ئازادیی ویست دووپات ده‌كاته‌وه‌، به‌بێ ئازادی، ئه‌خلاق به‌هاكه‌ی له‌ده‌ست ده‌دات، به‌بێ به‌هاش ئه‌خلاق ئه‌خلاقیبوونی له‌ده‌ست ده‌دات[26]. به‌های ڕه‌وشتی له‌ لای “لوسن” به‌های خوده‌ كاتێك ئه‌م خوده‌ ئازاده‌ و به‌ هه‌ڵبژاردنی ئازادانه‌ هه‌ڵده‌ستێت[27].

هه‌روه‌ك به‌ها له‌ هزر و ڕۆحه‌وه‌ نه‌بێت ده‌رناچێت، وه‌ك چۆن تیشك له‌و‌ سه‌رچاوه‌ و ناوه‌نده‌وه‌ دێت كه‌ ڕووناكی چێ ده‌كات. به‌و شێوه‌یه‌ “ڕینییه‌ لوسن”[28] ده‌بێته‌ هه‌ڵگری فه‌لسه‌فه‌یه‌كی ڕۆحی له‌ “فه‌لسه‌فه‌كانی به‌ها” و بڕوا به‌وه‌ ده‌هێنێت كه‌ ئه‌خلاق هه‌ر ده‌بێت له‌ “من” یاخود له‌ خوده‌وه‌ ده‌ربچێت، كه‌ به‌ دوای ڕوخساری ڕه‌هاوه‌‌یه‌ و ئاراسته‌ی خوایه‌، به‌ پێیه‌ی كه‌ خوای مه‌زن، به‌های ڕه‌هایه‌.

ئه‌گه‌ر “ڕینییه‌ لوسن” ئه‌خلاق و به‌ها ئه‌خلاقییه‌كانی گه‌ڕاندبێته‌وه‌ بۆ ڕیشه‌ فه‌لسه‌فییه‌كانیان، و بڕوای به‌ پێویستی پرسه‌ ئه‌خلاقییه‌كان به‌ مێتافیزیك هێنا بێت، ئه‌وا له‌نێوان زانایانی كۆمه‌ڵناسیشدا خه‌ڵكانێك هه‌ن ئه‌و پێویستییه‌ دووپات ده‌كه‌نه‌وه‌. هه‌روه‌ك “مۆریس گنزبرگ” ڕۆڵی ڕه‌خنه‌ییی فه‌لسه‌فه‌ی ئه‌خلاقی دووپات كرده‌وه[29]‌.

“گۆرڤێچ” ئاماژەی بە پێویستی قایلبوون به‌ ڕەوتەکانی ئەخلاقی تیۆری دەکرد بەبێ ئەوەی پێویست بە ڕەخنە و ناڕەزایەتیی بەرانبەریان بکات، وەک ئه‌وه‌ی لیڤی برێل کردی. ئه‌مه‌ش به‌ له‌به‌رچاوگرتنی فه‌لسه‌فه‌ی ئه‌خلاق و كاریگه‌رییه‌ دوولایه‌نییه‌كه‌ی له‌ناو زانستی دابونه‌ریته‌ ئه‌خلاقییه‌كاندا.

به‌و پێیه‌ی كه‌ ئێمه‌ ناتوانین له‌ مێژووی ئه‌خلاقدا لایه‌نگه‌لێكی گرنگ و گه‌ش كه‌ له‌ چوارچێوه‌ی میژووی ئه‌خلاقدا زاڵبوون بسڕینه‌وه‌، ئه‌و لایه‌نانه‌ی كه‌ له‌گه‌ڵ تیۆره‌كانی حه‌دسی ئيراده‌ییL’intuition volitive  و هه‌ستی، و حه‌دسی عیرفانی و عه‌قڵی سه‌ریان هه‌ڵدا، هه‌موو ئه‌وانه‌ش له‌گه‌ڵ فه‌لسه‌فه‌كانی دیكارت[30] و كانت و فیخته‌دا بڵاو بوونه‌وه‌.

هه‌روه‌ك چۆن ناتوانین فه‌لسه‌فه‌ی ئه‌خلاقی “پاسكاڵ” ڕه‌ت بكه‌ینه‌وه‌، ئه‌و فه‌لسه‌فه‌ گه‌شاوه‌ی كه‌ جیاكاری كرد له‌نێوان حه‌دسی عیرفانی و حه‌دسی عه‌قڵیدا و پێگه‌ی ئه‌خلاقیشی بڵند كرده‌وه‌ بۆ به‌رزترین پێگه‌، بۆ ئه‌وه‌ی پێمان بڵێت: “ئه‌خلاقی ڕاسته‌قینه‌ گاڵته‌ی به‌ ئه‌خلاق دێت”[31].

پاسکال پێی وابوو کە پێدراوه‌ ئەخلاقییەکان لە عەقڵەوە نایەن، بەڵکوو هەموویان لە حه‌دسی ئایینی دڵەوە دێن، کە سەرچاوەی هەموو حه‌دسه‌ ئەخلاقییه‌كانه‌. به‌م شێوه‌یه‌ پاسكاڵ جیاكاری ده‌كات له‌نێوان حه‌دسی عه‌قڵی و حه‌دسی دڵ و له‌ ده‌سته‌واژه‌یه‌كی به‌ناوبانگدا ده‌ڵێت: “دڵ هۆكارگه‌لێكی خۆی هه‌یه‌ كه‌ عه‌قڵ ناتوانێت په‌ی پێ ببات”[32].

له‌باره‌ی چێكردنی زانستی دابونه‌ریته ‌ڕه‌وشتییه‌كانه‌وه‌‌، گۆرڤێچ ناڕه‌زایه‌تیی به‌رانبه‌ر لیڤی برێل ده‌ربڕی و پێی وابوو ئه‌و هاوته‌ریبییه‌ی كه‌ ئه‌و له‌نێوان ڕاستییه‌ ئه‌خلاقییه‌كان و ڕاستییه‌ فیزیكییه‌كاندا دایناوه‌ وه‌ك مه‌رجێكی پێویست بۆ سه‌رهه‌ڵدانی زانستی دابونه‌ریته‌ ڕه‌وشتییه‌كان‌، به‌م واتایه‌ بووه‌ به‌ شتێكی په‌سه‌ندنه‌كراو[33].

لەسەر ئەم بنەمایە “دڵنیاییی زانستی” کە پەیوەندیداره‌ بە سروشتی دیاردە ئەخلاقییەکانەوە لە ڕوانگەی میتۆدۆلۆژییەوە بووه‌ته‌ شتێكی گومان لێكراو، بەو پێیەی تەواو جیاوازە لەو دڵنیایییەی بینه‌ر کە لە زانستە سروشتی و کیمیایییەکاندا ده‌بینرێت‌.

پێویسته‌ ئه‌وه‌ش له‌یاد نه‌كه‌ین كه‌ ئه‌و ئه‌خلاقه‌ زانستییه‌ی كه‌ “لیڤی برێل” و “ئه‌لبێر باییه‌” ده‌یانه‌وێت، مرۆڤ داده‌به‌زێنێته‌ پێگه‌ و ئاستی “شت”ه‌وه‌، به ‌ته‌واوه‌تی لایه‌نه‌ مرۆیییه‌كه‌ی له‌ناو ده‌بات. ئه‌و “بابه‌تیبوونه‌ په‌تییه‌”ش كه‌ ئه‌لبێر باییه‌ ده‌یویست دۆخێكی مه‌حاڵه‌ كه‌ ناتوانرێت پێی بگه‌ین، ڕاستی ته‌نیا له‌ناو بابه‌تدا نییه‌ و هه‌روه‌ك چۆن له‌ كاتی لێكۆڵینه‌وه‌دا له‌ پرسه‌ سه‌خته‌كان ناتوانین “خود” بسڕینه‌وه‌ یاخود واز له‌ فاكته‌ری ده‌روونی بێنین، له‌كاتی لێكۆڵنه‌وه‌ماندا له‌باره‌ی پرسه‌ سه‌خت و گرانه‌كاندا، به‌تایبه‌ت ئه‌وانه‌ی په‌یوه‌ندیدارن به‌ ئه‌خلاقه‌وه‌.. له‌ژێر ڕۆشناییی ئه‌و ناڕه‌زایه‌تییانه‌دا ڕوانگه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی بۆ ئه‌خلاقی پۆزه‌تیڤیزم له‌ناوده‌چێت و پوچه‌ڵ ده‌بێته‌وە[34]‌.

٭٭

ئه‌گه‌ر بچین به‌ڕه‌و گفتوگۆكردن و هه‌ڵسه‌نگاندنی ڕوانگه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌باره‌ی “ئایین”ه‌وه‌، ده‌بینین كۆمه‌ڵناسیی دۆركایمی له‌ شیكردنه‌وه‌یدا بۆ بیرۆكه‌ی خوایه‌تی تووشی كۆسپ و ته‌نگوچه‌ڵه‌مه‌ ده‌بێت، له‌ تیگه‌شتنیدا له‌باره‌ی سروشتی ئایین و بیركردنه‌وه‌ی ئایینییه‌كانه‌وه‌ تووشی سه‌رلێشێوان و شپرزه‌یی ده‌بێت. ئایین دیارده‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی نییه‌ كه‌ له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی كۆمه‌ڵ و ڕێوڕه‌سمه‌ ئایینییه‌كانه‌وه‌ بتوانین ده‌ريبێنین، به‌ڵكوو ئایین په‌یوه‌ندی هه‌یه‌ به‌ سه‌رچاوه‌كانییه‌وه‌ له‌ “دڵ” و “ویژدان”دا، كه‌ له‌‌ ئاماده‌بوون و حزوور له‌گه‌ڵ خوادا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت، له‌ ڕێگه‌ی “ڕاستگۆییی نیه‌ت” له‌ ئاراسته‌دا، به‌ په‌رستن و “كه‌بار-مناجات”، به‌دوور له‌ هه‌موو سروت یان ڕێوڕه‌سمه‌كان.

نوێژ كۆی كرداره‌كانی ئه‌ندامه‌كانی جه‌سته‌ نییه‌، كه‌ له‌ بزاوت و وه‌ستانه ‌ڕواڵه‌تییه‌كاندا ده‌یبینین، به‌ڵكوو “هه‌ڵوێست”ه‌ له‌نێوان به‌نده‌ و خواكه‌یدا، هه‌ڵوێستێكه‌ كه‌ تژییه‌ له‌ هه‌ستی ئایینی قوڵپه‌كردوو، ئه‌وه‌ش هه‌ڵوێستێكی عیرفانییانه‌ی په‌تییه‌، كه‌ سه‌رڕێژه‌ له‌ شكۆمه‌ندی و خۆشه‌ویستی و نغرۆبوونه‌ له‌ ترس و سامدا، ئه‌وانه‌ هه‌مووشی هه‌ستگه‌لێكن كه‌ له‌ قوڵاییی خوده‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرن.

به‌ ده‌ربڕینی ڕینییه‌ لوسن، هه‌ستی ئایینی ئه‌و هێزه‌ ڕۆحییه‌ ناوه‌كییه‌یه‌ كه‌ مرۆڤ بڵند ده‌كاته‌وه و‌ له‌ جیهانی ماددییه‌وه‌ به‌رزی ده‌كاته‌وه‌ به‌ره‌و جیهانی ڕۆح[35]، به‌ ئامانجی په‌تیبوونه‌وه‌ی ته‌واوه‌تی و خۆشه‌ویستیی گشتگیر.

هه‌ر له‌و كاته‌دا “شكۆمه‌ند” بۆ دڵی مرۆڤ خۆی ئاشكرا ده‌كات و له‌ ئه‌زموونێكی ڕۆحی په‌تیدا خوویا ده‌بێت، لێره‌وه‌ خوایه‌تی ده‌بێته‌ بیرۆكه‌یه‌كی خودییانه‌ی په‌تی، به‌ ته‌ماشاكردنی خوا وه‌ك بابه‌تی په‌رستن و خۆشه‌ویستی، به‌بێ فه‌رامۆشی یاخود په‌رده‌، لێ ده‌پاڕێینه‌وه‌، له‌و نزیك ده‌بینه‌وه ‌و به‌ره‌و ئه‌و ده‌چێن و هه‌ر پشت به‌و ده‌به‌ستین.

له‌ ڕاستیدا ئايين دیارده‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی نییه‌، به‌ڵكوو هه‌ڵوێستێكی عیرفانی په‌تییه‌ لەنێو‌ ده‌سته‌كانی خوادا، به‌بێ سڵكردنه‌وه‌ له‌ ڕێوڕه‌سمه‌كانی كۆمه‌ڵ یاخود سروته‌ باوه‌كان. ئایین سەرچاوەی هه‌سته‌كانه‌ كه‌ لە ویژداندا گرد ده‌بێته‌وه‌‌ و تێكه‌ڵه‌یه‌كه‌ له‌ ماناكان، ده‌كه‌وێته‌ دڵه‌وه‌، ئه‌ویش ئه‌زموونێكی سۆفییانه‌یه‌ كاتێك ده‌كه‌وێته‌ حاڵه‌وه‌، “حاڵ”یش به‌ زمانی  “ئه‌لقوشه‌یری” ئه‌وه‌یه‌ كه‌ دڵ داده‌گرێت، به‌بێ مه‌به‌ست و به‌بێ هاوردن و به‌ده‌ستهێنان[36]، واته‌ ئێمه‌‌ له‌ كه‌سانی تره‌وه‌ وه‌ری ناگرین.

چونكه‌ هه‌ستی ئایینی هه‌ستێكی خودییانه‌ی په‌تییه‌، واقیعی كۆمه‌ڵایه‌تی تێده‌په‌ڕێنێت بۆ ئه‌وه‌ی ئاماده‌ییی خوایی‌ به‌ده‌ست بهێنێت. خوا به‌ مرۆڤی تاكه‌وه‌ نه‌بێت په‌یوه‌ست نابێت، ئاشكرا نابێت مه‌گه‌ر له‌ “گۆشه‌گیرییه‌كی مێتافیزیكی” یانژی له‌ “خه‌ڵوه‌تێكی ڕۆحی” دوور له‌ كۆمه‌ڵگه‌ نه‌بێت، له‌وێدا كه‌ مرۆڤی تاك هه‌ست به‌ ئاماده‌بوونی خوایی ده‌كات.

هه‌ست و بڕوای ئایینی:

كه‌واته‌ هه‌ستی ئایینی پێویستی به‌ هه‌سته‌كانی كۆمه‌ڵ نییه‌ و پشتیشی پێ نه‌به‌ستووه،‌ وه‌ك دۆركایم به‌ هه‌ڵه‌ پێی وابوو. ئایین بڕوایه‌كی تاكه‌كه‌سییانه‌ی په‌تییه‌ به‌ ئاماده‌ییی خوا و په‌یوه‌ندییەكه‌ی و هه‌میشه‌یبوونه‌كه‌ی، مرۆڤ به‌ زمانێك دوواندن و ئاخاوتنی له‌ ته‌كدا ده‌كات كه‌ كۆمه‌ڵ ڕه‌نگه‌ لێی تێ نه‌گات، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی زمانی ئاماژه‌ و هێمایه‌‌، كه‌ ئه‌ویش زمانی هه‌سته‌كانه‌، كه‌ پێویستی به‌ “بێده‌نگییه‌كی پاراو” هه‌یه‌، كه‌ له‌ ڕه‌وانبێژیی زمان بڵندتره‌ كه‌ “زمانی كۆمه‌ڵگه‌”یه‌.

كیركیگارد ده‌ڵێت: “خه‌ڵكی قسه‌مان فێر ده‌كه‌ن، به‌ڵام خوا بێده‌نگی”

له‌ ده‌سته‌واژه‌یه‌كی به‌ناوبانگدا كیركیگارد ده‌ڵێت: خه‌ڵكی قسه‌مان فێر ده‌كه‌ن، به‌ڵام خوا بێده‌نگی”[37]. هه‌ستی ئایینیش هه‌ستێكی زگماكییه‌‌، كۆنه‌ به‌ بارته‌قای كۆنی مرۆڤ، ڕاستییه‌كه‌ كه‌ مرۆڤی سه‌ره‌تایی و شارستانیش په‌ی پێ ده‌به‌ن، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئایین گه‌وهه‌رێكی خودیی په‌نهانه‌ له‌ناو‌ پرۆتۆپلازمای مرۆڤدا، ئيدی ئاستی سه‌ره‌تاییبوونه‌كه‌ی یاخود شارستانیبوونه‌كه‌ی هه‌رچه‌ندێك بێت. ئێمه‌ كۆمه‌ڵگه‌گه‌لێك ده‌بینین كه‌ بێبه‌شن له‌ زانست یان هونه‌ر یان فه‌لسه‌فه‌، به‌ڵام هه‌رگیز كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك ناناسین به‌بێ ئایین.

به‌ڵام “ئافات”ی دۆركایم ئه‌وه‌ بوو كه‌ جیاوازی نه‌كرد له‌نێوان ئه‌وه‌ی ئایینییه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌، هێڵێكی جیاكه‌ره‌وه‌شی دانه‌نا له‌نێوان ڕه‌گه‌زی تاكی و ڕه‌گه‌زی كۆمه‌ڵی له‌ ئاییندا، ئێمه‌ ده‌بینین كه‌ هه‌ستی ئایینی به‌ ناچاری هه‌ستێكی خودیی جه‌وهه‌رییه‌ـ پێش ئه‌وه‌ی هه‌ستێكی به‌كۆمه‌ڵ بێت.[38]

زۆر به‌داخه‌وه‌ وه‌ك ڕۆجییه‌ باستید ده‌ڵێت دۆركایم و لایه‌نگرانی له‌ زانایانی بڵاوكراوه‌ی ساڵانه‌ی كۆمه‌ڵناسی، ئه‌و لایه‌نه‌ خودیيه‌ ناوازانه‌ی ئایینیان فه‌رامۆش كردبوو، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هه‌ر له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ ده‌یانویست دیارده‌ی تاكێتی (تاكه‌كه‌سی) ڕه‌ت بكه‌نه‌وه‌.

ئه‌گه‌ر ئایین لای دۆركایم به‌هۆی جه‌برییەت و گشتگیریبوونه‌كه‌ی دیارده‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی بێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ش كه‌ به‌مانای وشه‌ ئایینێك نییه‌ داهێنراوی تاكانه‌ بێت‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ باستیددا ئه‌وه‌ دووپات ده‌كه‌ینه‌وه‌ كه‌‌ دۆركایم به ‌ته‌واوه‌تی ئه‌وه‌ی ئایینییه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ تێكه‌ڵی كردووه[39]‌.

ڕه‌گه‌زی ئایینی له ‌سه‌ره‌تادا به ‌ته‌واوه‌تی بێگه‌رد بووه‌، هه‌روه‌ك “ئه‌ندرۆ لانگ” ده‌یڵێت، پاشان ڕه‌گه‌زی كۆمه‌ڵایه‌تیی ئه‌فسانه‌یی هات، بۆ ئه‌وه‌ی سروت و ڕێوڕه‌سمه‌كان له‌ ڕووكاری ده‌ره‌وه‌یه‌وه‌ بیپێچێت، ڕووپۆشه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كه‌ی زاڵ بوو به‌سه‌ر لایه‌نه‌ بێگه‌رده‌كه‌یدا، توێكڵه‌ ده‌ره‌كییه‌كه‌ی ئایین، توێكڵی سروت و ڕێوڕه‌سمه‌كان، زاڵ بوو به‌سه‌ر ئه‌و سۆزه‌ ئایینییه‌ یه‌كه‌مینه‌دا[40].

هه‌ر بۆیه‌ “مارتن لۆسه‌ر” شۆڕشی كرد به‌سه‌ر ئه‌و توێكڵه‌ی كه‌ بێگه‌ردییه‌كه‌ی ئایینی شاردبووه‌وه‌ و به‌ره‌نگاری سروت و ڕێوڕه‌سمه‌ كاسۆلیكییه‌كان بوویه‌وه[41]‌، مه‌زهه‌بی پرۆتستانتی دامه‌زراند كه‌ زۆر له‌ به‌ها و نرخی سروته‌كانی كه‌م ده‌كرده‌وه‌ و زاڵێتی و ده‌سه‌ڵاتی ڕووكاره‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كه‌ی ئایینی كاڵ كرده‌وه‌.

به‌و پێیه‌ی كه‌ ئه‌و ڕووكاره‌ ده‌ره‌كییه‌ی ڕووپۆشی ده‌ره‌وه‌ی ئایینی كردووه‌، ئایین دیاری ده‌كات و ده‌یشارێته‌وه‌، هه‌ربۆیه‌‌ ئایین وه‌ك سروت و ڕێوڕه‌سمه‌كان، هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ “ئایینێكی ستاتیكی” به‌پێی ده‌ربڕینی “بێرگسۆن”، ئه‌وه‌ش “ئایینێكی بازنه‌ییی داخراوه‌”، چونكه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ لایه‌نه‌ شكڵییه‌كانی و به‌ ڕووكاره‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ دووباره‌بووه‌وه‌كانییه‌وه‌‌.

به‌ پێچه‌وانه‌ی دۆخی ئایینی دینامیكی كراوه‌وه‌، كه‌ له‌و لایه‌نه‌ گه‌وهه‌رییه‌ ڕه‌سه‌نه‌ی مرۆڤه‌وه‌ ده‌رده‌چێت، مرۆڤ هه‌ر به‌ زگماكی بڕواداره‌‌، له‌ هه‌ریه‌كه‌ماندا “كه‌سایه‌تییه‌كی عیرفانییانه‌ی خه‌وتوو” هه‌یه[42]‌.

به‌و پێیه‌ی ئایین په‌یوه‌سته‌ به‌ سه‌رچاوه‌كانییه‌وه‌ له‌ دڵدا، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی مه‌یلێكی زگماكی په‌تییه‌، به‌ ئازارچه‌شتنی خۆگۆشه‌گیركردن به‌رده‌وامی ده‌بێت و ده‌شێت به‌ تێكۆشانی خه‌ڵوه‌تیی ڕۆحی‌ به‌رهه‌مدار بێت، “دیسۆ-Dussaud” جه‌ختی له‌سه‌ر به‌های ڕامان “تأمل”ی ئایینی وبه‌ده‌ستهێنانی كرده‌وه‌ له‌ گۆشه‌گیریدا، كاتێك مرۆڤ ده‌گاته‌ حاڵی به‌كێشكردن و جه‌زب “الانجذاب-L’Extase”[43]، خواش خۆی بۆ تاک دەردەخات نەک بۆ کۆمەڵگا.

ئایینی ته‌وته‌می له‌ ته‌رازووی ڕه‌خنه‌دا:

ئێمه‌ش به‌ نۆره‌ی خۆمان له‌ دۆركایم ده‌پرسین بۆچی ددان نانێت به‌وه‌دا كه‌ سۆزی ئایینی به‌ ته‌واوه‌تی تاكانه‌یه‌، له‌ كاتێكدا به‌ركه‌وته‌یه‌كی هاوبه‌شه‌ له‌نێوان هه‌موو مرۆڤه‌كاندا.

دۆركایم باسی له‌ -وێنه‌ به‌رایییه‌كانی شێوه‌ی ئایینی- كردووه‌، كه‌ ئه‌ویش ئایینی ته‌وته‌مییه‌، له ‌كاتێكدا ده‌بینین كه‌ “شمێت-Schmidt“ له‌ كتێبه‌ به‌ناڤوده‌نگه‌كه‌یدا به‌ ناوی “ڕیشه‌ی ئایین و سه‌رهه‌ڵدانه‌كه‌ی” به‌شێكی ته‌واوی له‌باره‌ی ته‌وته‌میزمه‌وه‌‌ نووسیووه.‌ شمێت پێی وابوو كه‌ ته‌وته‌میزم دیارده‌یه‌كی ئاڵۆزه‌، ئه‌گه‌ر وه‌ك دیارده‌یه‌كی ئایینی لێی بڕوانین. بۆ یه‌كه‌مجار “J.F. M’Lennan” كه زاراوه‌ی “exogamy”‌  داهێنا، له‌ وتاره‌ به‌ناوبانگه‌كه‌یدا به ‌ناوی “له‌باره‌ی په‌رستنی ئاژه‌ڵ و ڕووه‌ك”ه‌وه‌ باسی له‌ ته‌وته‌میزم كرد وه‌ك بڕوایه‌كی ئایینی و په‌یوه‌ستی كرد به بیرۆكه‌ی‌ ئایینه‌وه[44]‌.

پاشان وشه‌ی ته‌وته‌میزم له‌ لێكۆڵینه‌وه‌كانی هه‌ریه‌ك له‌ “Lubbock“، “تایلۆر “Tylor” و سپێنسه‌ردا بڵاو بوویه‌وه‌، به‌ڵام هه‌موو ئه‌وانه –به ‌ڕای شمێت-‌ نه‌یانتوانی بگه‌ن به‌ تێگه‌یشتنێكی ورد له‌باره‌ی دیارده‌ی‌ ئاڵۆزه‌ی ته‌وته‌مییه‌ته‌وه‌. ئه‌و دیارده‌یه‌ی كه‌ تا ئه‌مڕۆ گیرۆده‌ین به‌ده‌ست تێگه‌یشتنی ڕوون له‌باره‌یه‌وه‌ و ناتوانین قوڵایییه‌كانی ئاشكرا بكه‌ین، به‌تایبه‌ت له‌ پرسی په‌یوه‌ندیی نێوان ته‌وته‌میزم به‌ ئایینه‌وه‌.

فره‌یزه‌ر له‌ ساڵی ١٨٨٧دا كتێبێكی بچووكی له‌باری “ته‌وته‌میزم”ه‌وه‌‌ نووسی، پاشان كتێبێكی تری له‌باره‌ی بنه‌چه‌ی ته‌وته‌میزمه‌وه‌‌ نووسی، له‌و كتێبانه‌دا فره‌یزه‌ر قه‌باره‌یه‌كی بێشووماری له‌ زانیاری و ورده‌كاریی به‌شه‌كی له‌باره‌ی ئه‌م دیارده‌یه‌وه‌ كۆ كرده‌وه‌، ئه‌و به‌و هه‌موو زانیارییانه‌وه‌ ویستی بگات به‌ ده‌رئه‌نجامێك له‌ باره‌یه‌وه‌، تا ده‌ستی ڕابگات به‌ مه‌عریفه‌یه‌ك له‌باره‌ی “ڕیشه‌ی ته‌وته‌میزم”ه‌وه‌.

فره‌یزه‌ر بۆ شیكردنه‌وه‌ی سه‌رچاوه‌ی دیارده‌ی ته‌وته‌میزم سێ گریمانه‌ی دانا، فره‌یزه‌ر به‌ درێژاییی ئه‌و ژیانه‌ زانستییه‌ی كه‌ پێیدا تێپه‌ڕیوه‌ وشه‌گه‌لێكی گریمانه‌ كردووه‌ كه‌ زیاده‌یه‌كی باشی خستۆته‌ سه‌ر بابه‌تی ته‌وته‌میزم، به‌ ئامانجی شیكردنه‌وه‌ و ئاشكراكردنی په‌یوه‌ندیی نێوان ئایین و ته‌وته‌میزم.

فره‌یزه‌ر له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ سه‌ره‌تایییه‌كانیدا دووپاتی ئه‌وه‌ی كرده‌وه‌ كه‌ دیارده‌ی ته‌وته‌میزم دیارده‌یه‌یه‌كی “نیوه‌ ئایینییه‌” هه‌روه‌ك چۆن دیارده‌یه‌كی “نیوه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌”، بۆیه‌ ده‌ستی كرد به‌ شیكردنه‌وه‌ی شێوه‌ ئایینی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی. به‌ڵام دووباره‌ گه‌ڕایه‌وه‌ و باسی له‌ په‌یوه‌ندیی نێوان ته‌وته‌میزم و ڕیشه‌ جادوودگه‌رییه‌كانی كرده‌وه‌، له ‌كۆتاییی ژیانی زانستیشیدا، جادووگه‌ری وه‌ك “قۆناغێكی به‌رایی” دانا كه‌ پێش ئایین كه‌وتووه‌[45].

شمێت بڕوای وابوو كه‌ فره‌یزه‌ر خۆی وه‌ك لایه‌نگری تیۆری جادووگه‌ری داناوه‌، كاتێك ئه‌وه‌ی دووپات كردووەته‌وه‌ كه‌ ته‌وته‌میزمی په‌تی هیچ شتێك نایبه‌ستێت به‌ ئایینه‌وه‌، ته‌وته‌م بابه‌تی په‌رستن یان نوێژ نه‌بووه[46]‌، لێره‌دایه‌ كه‌ شمێت له‌گه‌ڵ فره‌یزه‌ردا هاوڕایه‌ له‌وه‌دا كه‌ ته‌وته‌میزم دیارده‌یه‌كی نائایینییه‌، به‌ڵام له‌ پرسی به‌راییبوونی جادووگه‌ری له‌ ئایین، ڕایه‌كی جیاوازتری هه‌یه‌[47]‌.

له‌م خاڵه‌دا باستید هاوڕایه‌ له‌گه‌ڵ شمێت و ڕه‌خنه‌ی دۆركایم ده‌كات، له‌وه‌دا كه‌ ته‌وته‌می وه‌ك خوا ده‌بینی، ته‌وته‌میزمیشی وه‌ك ئایینێك ده‌بینی كه‌ كۆمه‌ڵگه ده‌كات به‌ خوا.

به‌ڵام ته‌وته‌م هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ی باستید ده‌یڵێت، هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ بابه‌تێكی ڕێزگرتنی خێزانی له‌ شێوه‌ی ڕێزگرتنی كوڕ له‌ باوكی[48]، بۆیه‌‌‌‌ پایه‌ی ئایینیی ته‌وته‌میزم ده‌ڕووخێت، و دیارده‌ی ته‌وته‌میزم ئه‌وه‌نده‌ی په‌یوه‌ندی به‌ سیسته‌می خێزانی یان خێڵه‌كییه‌وه هه‌یه‌، ئه‌وه‌نده‌ی  په‌یوه‌ندی به‌ سیسته‌می ئایینییه‌وه‌‌‌ نییه‌.

ته‌وته‌میزم په‌یوه‌ندییه‌كی به‌هێزی هه‌بووه‌ به‌ سیسته‌می خێڵ و یه‌كێتی و هۆزه‌وه‌‌، كه‌ ئه‌وانه‌ش سیسته‌مگه‌لێكی كۆمه‌ڵایه‌تیی په‌تیین هیچ په‌یوه‌ندییه‌كیان به‌ ئایینه‌وه‌ نییه‌، به‌م شێوه‌یه‌ ده‌توانین ڕه‌گه‌زی ئایینی له‌ ته‌وته‌میزمدا بسڕینه‌وه‌، چونكه‌ به‌ڵگه‌كان ده‌یسه‌ڵمێنن كه‌ ته‌وته‌میزم “نائایینییه‌” و هیچ په‌یوه‌ندییه‌ك له ‌نێوانیاندا نییه‌، به‌و پێیه‌ی كه‌ ته‌وته‌میزم په‌یوه‌ندیداره‌ به‌ بونیادی خێزانی و سیسته‌می هۆزایه‌تییه‌وه‌‌، به‌بێ ئه‌وه‌ی هیچ په‌یوه‌ستییه‌كی دڵنیا هه‌بێت له‌نێوان ئه‌و و سیسته‌می ئایینیدا[49].

له‌سه‌ر ئه‌م بناغه‌یه‌ شمێت گومانه‌كانی له‌باره‌ی ڕیشه‌ی ئایینی دیارده‌ی ته‌وته‌میزمه‌وه‌ ورووژاند و به‌ره‌نگاریی دۆركایم بووه‌وه‌ له‌وه‌دا كه‌ له‌ لێكۆڵینه‌وه‌كه‌یدا له‌باره‌ی ته‌وته‌میزم‌ ته‌نیا یه‌ك شێوازی ته‌وته‌می وه‌رگرتووه‌، هه‌روه‌ها لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی به‌راوردكاری گشتگیری له‌باره‌ی هه‌موو شێوازه‌‌كانی ته‌وته‌میزم له‌ جیهانی كۆمه‌ڵایه‌تیدا پێشكه‌ش نه‌كردووه‌، ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی كه‌ “میتۆدی به‌راوردكاری” به‌ردی بناغه‌ی زانستی كۆمه‌ڵناسی و ئه‌نسرۆپۆلۆجیای كۆمه‌ڵایه‌تییه‌، ئه‌ی بۆچی دۆركایم ته‌نیا لێكۆڵینه‌وه‌ی له‌باره‌ی ته‌وته‌میزمی ئوسترالیایی كردووه؟؟!

ئه‌گه‌ر دۆركایم وای داناوه‌ كه‌ هۆز ئوسترالیایییه‌كانی ناوه‌ڕاست دێرینترین ڕه‌گه‌زه‌ مرۆیییه‌كانن، به‌ڵام مێژووی ڕه‌گه‌زه‌كان ئه‌وه‌ی سه‌لماندووه‌ كه‌ شێوه‌ی تری ڕه‌گه‌زی مرۆیی هه‌ن كه‌ هی پێش هۆزه‌ ئوسترالیایییه‌كانی ناوه‌ڕاست و به‌تایبه‌ت “ئه‌رۆ‌نتا”ن[50]، ئه‌وه‌ی دۆركایم لێكۆڵینه‌وه‌ چڕوپڕه‌كه‌ی له‌باره‌وه‌ كردوون كۆنترین كۆمه‌ڵه‌ی مرۆیی نین، به‌ڵكوو به‌رجه‌سته‌ی قۆناغی شه‌شه‌می هزری ئوسترالیایی ده‌كه‌ن، به‌و پێیه‌ی كه‌ هۆزه‌ ئوسترالیایییه‌كانی باشووری ڕۆژهه‌ڵات، له‌ كۆنترین هۆزه‌كانی ئوسترالیان، به‌ڵام هۆزه‌كانی ناوه‌ڕاست و به‌تایبه‌ت ئه‌رۆ‌نتا، تازه‌ترین و پێشكه‌وتووترینیانن.

ته‌وته‌میزمیش به‌ هیچ جۆرێك له‌ لای هۆزه‌كانی باشووری ڕۆژهه‌ڵاتی ئوسترالیادا ده‌رناكه‌وێت، ئه‌نسرۆپۆلۆجیاش سه‌لماندوویه‌تی كه‌ ئه‌وه‌ له‌ سه‌رده‌مانی دواتردا به‌ده‌ست هاتووه‌. شێوازی باوه‌ڕ لای ئه‌و هۆزه‌‌ یه‌كه‌مینانه‌ له‌ شێوه‌ی بوونه‌وه‌رێك یانژی خوایه‌كی باڵادا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت[51]، له‌ لای ئه‌وان وێنه‌ و شێوه‌یه‌كی ڕوونی دیاریكراو و ته‌واو سه‌ربه‌خۆی هه‌یه‌ له‌وه‌ی له‌ ته‌وته‌میزمدا هه‌یه‌، لێره‌شه‌وه‌ گۆشه‌نیگای دۆركایمی له‌باره‌ی “شێوه‌ به‌رایییه‌كانی ژیانی ئایینی” هه‌ره‌س ده‌هێنێت.

*ئەمە بەشی چوارەمی کتێبی  “ئه‌خلاق و ئایین له‌نێوان كۆمه‌ڵناسی و فه‌لسه‌فه‌دا”

[1]  پرسی “وه‌ك ئه‌وه‌ی هه‌یه‌” یان “ئه‌وه‌ی ئێسته‌ له‌ ئارادایه–is”‌،  له‌گه‌ڵ دژه‌كه‌یدا “ئه‌وه‌ی پێویسته‌ ببێت-ought-” كورته‌ی تێڕوانینی زانستی پۆزه‌تیڤیستییه‌ له‌ به‌رانبه‌ر تێڕوانینی فه‌لسه‌فیدا، به ‌ڕای پۆزه‌تیڤیسته‌كان ده‌بێت زانست ته‌نیا سه‌رنج بخاته‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی هه‌یه‌، ئه‌وه‌ی واقیعییه‌ و ده‌توانین له‌ ڕێگه‌ی میتۆدی زانستییه‌وه‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی له‌باره‌وه‌ بكه‌ین، ده‌بێت به‌هیچ جۆرێك زانا و لێكۆڵه‌ر سه‌رقاڵ نه‌بن به‌ پرسی ئه‌وه‌ی “پێویسته‌ چی ببێت” و چی بهێنرێته‌ بوونه‌ و چی دروست بكرێت و ڕێگا و بنه‌ما دابڕێژرێت بۆیان، واته‌ به‌ هیچ جۆرێك نابێت كاری زانست و زانایان داڕشتنی بنه‌مای ڕه‌فتار بن بۆ كردن و هێنانه‌ بوونی واقیعی دیكه، به‌ڵام ئه‌م بڕوا و پرنسیپه‌ پۆزه‌تیڤیستییه‌ ڕووبه‌ڕووی ڕه‌خنه‌ی زۆر بوویه‌وه له‌ گه‌ڵێك لایه‌نه‌وه‌‌، به‌تایبه‌ت له‌ لای بیرمه‌ندانی قوتابخانه‌ی ڕه‌خنه‌ییی فرانكفۆرت، به‌تایبه‌ت له‌و ڕووه‌وه‌ كه‌ ناكرێت جیهانی كۆمه‌ڵایه‌تی هاوتا بكرێت به‌ جیهانی سروشتی و ئه‌و تێڕوانینه‌ پۆزه‌تیڤیستییه‌ بۆ جیهانی سروشتی و بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ی زانسته‌ سروشتییه‌كان ده‌ست ده‌دات، به‌ڵام بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان ناگونجێت و زانا و لێكۆڵه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تی خۆی به‌شێكه‌ له‌ ژینگه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی و ناكرێت لێی دابڕێت، هه‌روه‌ها بوونی وه‌ك بكه‌رێكی چالاك و كارا له‌ناو ژینگه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كه‌یدا خۆیدا، نه‌ك “ته‌نیا لێكۆڵه‌ر” ، ناچاری ده‌كات هه‌ڵوێستی هه‌بێت له‌ به‌رانبه‌ر “ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌یه‌”‌ یان “ئه‌وه‌ی له ‌ئارادایه‌”،-وەرگێڕ-.

[2]عادل العوا، القيمة الأخلاقية، مطبعة جامعة دمشق، 1960، ص 24.

[3]Durkheim, Emile., l’Education Morale, Paris, 1925. p.133.

[4]Gurvitch, Georges., La Vocation Actuelle de la Sociologie, Press. Univers. Paris 1950. p. 527.

[5]Hamelin, O., Essai sur les Eléments Principaux de la Représentation, Press. Univers. Paris 1952. p. 336.

[6]Ibid. p. 338.

[7]Ibid: p. 337.

[8]بارودي، المشكلة الأخلاقية والفكر المعاصر، ت: محمد غلاب، الطبعة الثانية، القاهرة، 1958، ص 77.

[9]Gurvitch. Georges Morale Théorique et Sciences des Meurs. Press. Univers. Paris 1948. p. 20.

[10]بارودي المشكلة الأخلاقية والفكر المعاصر، ترجمة محمد غلاب، القاهرة، 1958، ص 69.

[11]المرجع السابق، ص 78.

[12]  له‌ ڕاستیدا دۆركایم له‌ زیاد له‌ شوێنێكدا وه‌ڵامی ئه‌م پرسه‌ یان ڕه‌خنه‌یه‌ی داوه‌ته‌وه‌، ئه‌و پێی وایه‌ كۆمه‌ڵگه‌ سه‌رچاوه‌ی ئه‌خلاقه‌ و تاك به‌ په‌سه‌ندكردن و وه‌رگرتنی به‌ها ئه‌خلاقییه‌كان له‌ كۆمه‌ڵگه كه‌ ده‌وڵه‌مه‌ندتر و مه‌زنتره‌ له‌ ئه‌و، ده‌چێته‌ پێگه‌یه‌كی به‌رزتره‌وه‌ و ده‌بێته‌ خاوه‌نی به‌شێك له‌و ده‌وڵه‌مه‌ندی و مه‌زنی و باڵایه‌ی كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ له‌خۆی گرتووه‌، كۆمه‌ڵگه‌ پێش تاك هه‌بووه‌ و دوایی تاك ده‌مێنێته‌وه‌ و نه‌مره‌، كۆمه‌ڵگه‌ ئه‌فرێنه‌ری هه‌موو ئه‌و شتانه‌یه‌ كه‌ تاك پێویستی پێیه‌تی، به‌ڵام له‌ هه‌مان كاتدا بڕوای وایه‌ له‌ ساته‌ یه‌كلاكه‌ره‌وه‌كانی مێژوودا ئه‌وكاتانه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ به ‌دۆخی ڕاگوزه‌ردا ده‌ڕوات و به‌شێك له‌ به‌ها ئه‌خلاقییه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی دیاریكراو تووشی له‌رزین و له‌بیركردن و فه‌رامۆشی ده‌بن، یان به‌سه‌ر ده‌چن و چیتر به‌كه‌ڵك نامێنن، كۆمه‌ڵگه‌ بانگی كه‌سه‌ مه‌زن و ناوازه‌كانی ده‌كات كه‌ به‌ ئه‌ركی گۆڕینی به‌ها به‌سه‌رچووه‌كان و جێگرتنه‌وه‌یان به‌ به‌های تازه‌تر هه‌ستن، ئه‌و پێی وایه‌ مه‌سیح و سوكرات له‌ نموونه‌ی ئه‌و پیاوه‌ ناوازانه‌ن كه‌ پێش خه‌ڵكی سه‌رده‌می خۆیان به‌ پێویستی ئه‌و كارانه‌یان زانیوه‌ و به‌ته‌نگ بانگه‌وازی كۆمه‌ڵگه‌وه‌ چوون بۆ گۆڕانكاری. هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م چاره‌سه‌رییه‌ی دۆركایم بۆ پرسی تاكه‌ گۆڕانكار و ناوازه‌كانی مێژوو دۆزیویه‌تییه‌وه‌ ئه‌گه‌ر تا ئاستێك وه‌ڵام بێت به‌و ڕه‌خنانه‌ی كه‌ پێی وایه‌ دۆركایم به‌ ته‌واوه‌تی ڕۆڵی تاكی له‌ تیۆره‌كه‌یدا نادیده‌ گرتووه‌ و ئه‌خلاقی ته‌نیا كردووه‌ به‌ داهێنراوێكی كۆمه‌ڵگه‌یی، ئه‌م وه‌ڵامدانه‌وه‌ی دۆركایم ده‌كرێت وه‌ك وه‌ڵامی ئه‌و ڕه‌خنانه‌ ته‌ماشا بكرێت، به‌ڵام به ‌سه‌رنجدان له‌ ته‌واوی پرسه‌كه‌ پێمان وایه‌ دۆركایم هێشتاكه‌ وه‌ك پێویست و بنه‌بڕ چاره‌سه‌ری ئه‌و پرسه‌ی نه‌كردووه‌.‌ -وەرگێڕ-.

[13]Bergson, Henri., Les deux Sources la Morale et de la Religion, Soixante- Seizième Edition, Press Univers. Paris 1955. p. 24.

[14]Ibid: p. 49.

[15]Ibid: p. 34.

[16]Ibid: p. 30.

[17]Ibid: p. 27.

[18]Ibid: p. 62-63.

[19]Ibid: p. 102.

[20]Ibid: p. 61.

[21]الدكتورة فوزية ميخائيل، سورين كيركجورد أبو الوجودية، القاهرة، 1962، ص 92.

[22]المرجع السابق، ص 97.

[23]Wahl, Jean., Les Philosophies de l’Existence. Collec, A. Colin. Paris 1954. p. 89.

[24]عادل العوا، القيمة الأخلاقية، مطبعة جامعة دمشق، 1960، ص 240.

[25]Le Senne, René., Traité de Morale Générale. Press Univers. Paris 1949. p. 512.

[26]Ibid: p. 687.

[27]Ibid: p. 700.

[28]عادل العوا، القيمة الأخلاقية، مطبعة جامعة دمشق، 1960، ص 252.

[29]Ginsberg, Morris., Sociology, Oxford Universe. London 1949.p.33.

[30]Gurvitch, Georges., Morale Théorique et Science des Maurs, Press. Univers. Paris 1948 p. 54.

[31]Ibid: p. 44.

[32]Ibid: p. 45.

[33]Ibid; p. 29.

[34]  گه‌رچی به‌شێك له‌و ڕه‌خنانه‌ی كه‌ ڕووبه‌ڕووی كۆمه‌ڵناسیی پۆزه‌تیڤیزم و بیروباوه‌ڕی زانایانی بوویه‌وه‌ په‌سه‌ندكراو بن، به‌تایبه‌ت له‌ ڕووی میتۆدۆلۆژی و پاشانیش ئایدۆلۆژییه‌وه‌، به‌ڵام ناتوانین به ‌هیچ جۆرێك ته‌واوی بۆچوونه‌ زانستییه‌كانیان و میتۆده‌ به‌ركاره‌كانیان ڕه‌ت بكه‌ینه‌وه‌، ئه‌م هه‌ڵسه‌نگاندن و دادوه‌رییه‌ی كه‌ “قه‌باری”ی نووسه‌ر لێره‌دا ده‌یكات بڕیارێكی گشتگیره‌ و به ‌هیچ جۆرێك ناتوانرێت په‌سه‌ند بكرێت، زانایانی قوتابخانه‌ی كۆمه‌ڵناسیی فه‌ڕه‌نسی له‌ وێنه‌ی دۆركایم و لیڤی برێل و ئه‌لبێر باییه، له‌ زیاد له‌ بوارێكدا كاریان كردووه‌ و هه‌وڵیان داوه‌ میتۆدێكی دڵنیا و تاقیكراوه‌ و چه‌سپاو به‌كار بهێنن تا هه‌مان ئه‌و پێشكه‌وتنانه‌ی زانسته‌ سروشتییه‌كان له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی دیارده‌ سروشتییه‌كاندا به‌ده‌ستیان هێناوه‌، كۆمه‌ڵناسیش بتوانێت پێی بگات، هه‌روه‌ها له‌ زیاد له‌ بوارێكدا له‌ بواره‌كانی كۆمه‌ڵناسی و كۆمه‌ڵناسیی ئه‌خلاق و ئایین و ئه‌نسرۆپۆلۆجیادا كاریان كردووه‌ و له‌مڕووه‌وه‌ به‌شدارییه‌كی گه‌وره‌ و سوودێكی مه‌زنیان به‌و بوارانه‌ گه‌یاندووه‌، به‌تایبه‌ت هه‌وڵه‌ دیاره‌كانی دۆركایم، بۆیه‌ ئه‌و بڕیار و هه‌ڵسه‌نگاندنه‌ی نووسه‌ر بڕیارێكی دروست نییه‌، هه‌روه‌ك له‌ په‌ڕه‌كانی دواتردا هه‌ندێك بۆچوونی نووسه‌رمان چاو پێ ده‌كه‌وێت له‌باره‌ی گۆشه‌نیگای كۆمه‌ڵناسیی پۆزه‌تیڤیزم له‌باره‌ی ئایینه‌وه‌، كه‌ پێمان وایه‌ له‌ هه‌ست و باوه‌ڕی ئایینی نووسه‌ره‌كه‌ خۆیه‌وه‌ هاتووه‌ نه‌ك ڕای زانستی بێت، چونكه‌ ئه‌وه‌ی نووسه‌ر دووباره‌ وه‌ك به‌ڵگه‌ بۆ پووچه‌ڵكردنه‌وه‌ی بۆچوونه‌ زانستییه‌كانی دۆركایم ده‌یهێنێته‌وه‌، هه‌ر هه‌مان ئه‌و شتانه‌ن دۆركایم ڕه‌خنه‌ی كردوون. -وەرگێڕ-.‌

[35]Le Senne René, Traité de Morale Générale, Press. Universitaires de France de France, Paris 1949. p. 312.

[36]الرسالة القشيرية، لأبي القاسم القشيري، القاهرة، 1948، ص 32.

[37]الدكتورة فوزية ميخائيل، سورين كيركجورد أبو الوجودية، القاهرة، 1962، ص 118.

[38] وه‌ك له‌م ڕه‌خنه‌ و هه‌ڵسه‌نگاندنانه‌ی قه‌باریدا ده‌یبین، (قه‌باری)ی خۆشی كه‌وتووەته‌ هه‌ڵه‌وه‌ له‌وه‌دا كه‌ جیاوازی نه‌كردووه‌ له‌نێوان شێوه‌ جیاوازه‌كانی ئایین، ئه‌وه‌ی ئه‌و وه‌ك شێوه‌ی ڕاسته‌قینه‌ی ئایین ده‌یناسێنێت و ده‌یكاته‌ به‌ڵگه‌ بۆ پووچه‌ڵكردنه‌وه‌ی ڕا زانستییه‌كانی دۆركایم له‌باره‌ی ئایینه‌وه‌ ته‌نیا یه‌ك شێوه‌ی ئایینه‌ ئه‌ویش ڕه‌وتی عیرفانییه‌، ڕه‌وتی عیرفانی به‌گشتی نا، به‌ڵكوو ته‌نیا له‌شێوه‌ و دۆخه‌ زۆر تایبه‌ته‌كانیدا كه‌ ته‌نیا له‌ لای فه‌یله‌سووفانی عیرفان و گه‌وره‌ عیرفانییه‌ ده‌گمه‌نه‌كان هاتووه‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌نده‌ نزیكه‌ له‌ فه‌لسه‌فه‌وه‌ ئه‌وه‌نده‌ له‌ ئایینه‌وه‌ نزیك نییه‌ له‌ شێوه‌ زۆر بڵاو و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانیدا، كه‌ هه‌رهه‌مووی ڕێوڕه‌سم و سروش و نوێژ و یاسا و ڕێسا و دامه‌زراوه‌ی جیاجیان كه‌ ته‌نیا ده‌كرێت وه‌ك دیارده‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ بكرێت، -و-.

[39]Bastide, Roger., Eléments de Sociologie Religieuse, Collect A. Colin. Paris 1947. p. 5.

[40]Ibid. p. 170.

[41]Durkheim, Emile., L’Education Morale Paris 1925. p. 8.

[42]Bergson, Henri., Les Deux Sources de la Morale et de le Religion, Press. Univers. 1955 p. 10.

[43]Bastide, Roger., Eléments de Sociologie Religieuse, Collect. A. Colin. Paris 1949. p. 169.

[44]Schmidt W., The Origin and Growth of Religion., Facts and Theories, Trans. By H. J. Rose, London 1931. p. 103.

[45]Ibid: p. 104.

[46]Ibid: p. 105

[47]Ibid. p. 117.

[48]Bastide, Roger., Eléments de Sociologie Religieuse, Collect. A. Colin, Paris 1949. P 186.

[49]Schmidt, W, The Origin and Growth of Religion, Facts and Theories, Trans. By H. J. Rose. London 1931. p. 115.

[50]Ibid: p. 116.

[51]Ibid: p. 117.

The post گفتوگۆكردن و هه‌ڵسه‌نگاندنی ئه‌نجامه‌كانی كۆمه‌ڵناسیی ئه‌خلاق و ئایین appeared first on ژنەفتن.

له‌م ڕۆژگاره‌دا، له‌نێوان هه‌موو ئه‌و ڕێگایانه‌دا كه‌ كاریگه‌ری داده‌نێن له‌سه‌ر ئاژه‌ڵه‌كان، ئه‌و ڕێگایه‌ی كه‌ له‌ هه‌موو ڕێگاكانی تر زیاتر پێویستی به‌ پاساوه،‌ به‌خێوكردنیانه‌ له‌ پێناوی خواردنیاندا. ژماره‌ی ئه‌و ئاژه‌ڵانه‌ی ده‌كه‌ونه‌ ژێر كاریگه‌ریی ئه‌م چالاكییه‌مانه‌وه‌ له‌ هه‌ر چالاكییه‌كی تری مرۆییمان زیاتره‌.

ته‌نیا له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كاندا، ژماره‌ی ئه‌و ئاژه‌ڵانه‌ی ساڵانه‌ بۆ خواردن به‌خێو ده‌كرێن و ده‌كوژرێن نزیك ده‌بێته‌وه‌ له‌ ده‌ ملیارد[1]. به‌ ڕاشكاوی بیڵێین هه‌موو ئه‌مه‌ی ده‌كرێت‌ پێویست نییه‌، له‌ وڵاته‌ پێشكه‌وتووه‌كاندا، كه‌ لیستێكی به‌رفراوان له‌ خواردنی جۆربه‌جۆرمان له‌ به‌رده‌سته‌ تا به‌ ئاره‌زووی خۆمان هه‌ڵیبژێرین، هیچ مرۆڤێك پێویستی به‌وه‌ نییه‌ گۆشت بخوات. زۆر له‌ لێكۆڵینه‌وه‌كان پیشانی ده‌ده‌ن كه‌ ده‌توانین به‌ هه‌مان شێوه‌ یاخود به‌ ئاستێكی زیاتریش ته‌ندروستانه‌تر‌ بژین به‌بێ په‌نابردنه ‌به‌ر گۆشت. هه‌روه‌ك ده‌توانین به‌ شێوه‌یه‌كی باشتر به‌ سیسته‌مێكی خۆراكی ڕووه‌كی بژین و به‌ هیچ جۆرێك هیچ به‌روبومێكی ئاژه‌ڵی نه‌خۆین. (ڤیتامین ب١٢ تاكه‌ پێكهاته‌یه‌كی خۆراكییه‌ كه‌ ناتوانین له‌ به‌ربوومه‌ ڕووه‌كییه‌كانه‌وه‌ به‌ده‌ستی بهێنین، و ئاسانیشه‌ له‌ سه‌رچاوه‌ ڕووه‌كییه‌وه ته‌واوكه‌ره‌كانه‌وه –له ‌ڕێگه‌ی حه‌په‌وه- به‌ده‌ست بهێنرێن‌).

ئه‌گه‌ر له‌باره‌ی كێشەی‌ ئه‌خلاقیی سه‌ره‌كیی خواردنی ئاژه‌ڵه‌كانه‌وه پرسیارت له‌ خه‌ڵكی كرد، ئه‌وا زۆرینه‌یان یه‌كسه‌ر ئاماژه‌ ده‌كه‌ن به‌ كوشتنیان -پێیان وایه‌ كوشتنیان كێشه‌ ئه‌خلاقییەكه‌یه‌ -و-. بێگومان ئه‌وه‌ كێشه‌یه‌، بەڵام لانی کەم تا ئەو شوێنەی کە پەیوەندی بە بەرهەمهێنانی ئاژەڵی كێڵگه‌ پیشەسازییە مۆدێرنەکانەوە هەیە، ناڕەزایەتییەکی ڕاستەوخۆتر هەیە.. هه‌تا ئه‌گه‌ر هیچ كێشه‌یه‌كیشمان له‌و ڕووه‌وه‌ نه‌بێت كه‌ ئاژه‌ڵه‌كان ده‌كوژرێن، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی حه‌زمان له تام و چێژی‌ گۆشته‌كانیانه‌‌، ئه‌وا هێشتاكه‌ پاڵپشتیكه‌ری سیسته‌مێكی كشتوكاڵین كه‌ ده‌بێته‌ هۆكارێك بۆ ئازارچه‌شتنێكی دوورودرێژی ئاژه‌ڵان.

مریشكه‌كان كه‌ له‌ كێڵگه‌ په‌له‌وه‌رییه‌كاندا له‌ پێناوی گۆشته‌كانیاندا به‌خێو ده‌كرێن و ڕاده‌گیرێن‌ نزیكه‌ی ٢٠ هه‌زار باڵنده‌ ده‌بن. ئه‌و بڕه‌ له‌ ئه‌مۆنیایه‌ی‌‌ له‌ هه‌وادا به‌هۆی ڕیقنه ‌و پاشماوه‌كانیانه‌وه‌ كه‌ڵه‌كه‌ ده‌بێت، ده‌بێته‌ هۆی سووتانه‌وه‌ی چاو و زیان گه‌یاندن به‌ سییه‌كان.

ئه‌مڕۆ مریشكه‌كان وا به‌خێو ده‌كرێن تا هه‌رچی زوو كێشیان زیاد بكات، هه‌ر بۆیه‌ له‌ماوه‌ی ته‌نیا ٤٢ ڕۆژدا كێشیان ده‌گاته‌ ئه‌و ئاسته‌ی كه‌ بازاڕ ده‌یه‌وێت، به‌ڵام هێشتاكه‌ ئێسكه‌كانیان‌ به‌ ته‌واوه‌تی گه‌شه‌ی نه‌كردووه، بۆیه‌‌ زۆر به‌ زه‌حمه‌ت توانای ئه‌وه‌یان هه‌یه‌ ئه‌و له‌شه‌ قورسه‌ هه‌ڵبگرن. هه‌ندێكیان له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ناتوانن بگه‌ن به‌ ئاو و خۆراك له ‌په‌لوپۆ ده‌كه‌ون، و له‌ ماوه‌یه‌كی كه‌مدا مردار ده‌بنه‌وه‌، چاره‌نووسیشیان به‌ هیچ جۆرێك په‌یوه‌ندی به‌ كۆی ئابووریی ده‌زگاكه‌وه‌ نییه‌. ڕاگرتنیان و، گواستنه‌وه‌ و، سه‌ربڕینیان هه‌ر هه‌مووی له‌ پرۆسه‌یه‌كی زۆر توندوتیژانه‌دا به‌ڕێوه‌ ده‌چێت كه‌ پێویستییه‌ ئابورییه‌كه‌ی ته‌نیا “خێرایی” له‌ به‌رچاو ده‌گرێت و ده‌یه‌وێت، له‌ هه‌موو ئه‌م پرۆسه‌یه‌دا به‌رژه‌وه‌ندیی باڵنده‌كه و خۆشگوزه‌رانییه‌كه‌ی به‌ هیچ جۆرێك ڕۆڵ نابینێت.

مریشكه‌ هێلكه‌كه‌ره‌كانیش له‌ قه‌فه‌سێكی ته‌لینی زۆر بچكۆله‌ی وادا كۆ كراونه‌ته‌وه‌، به‌ شێوه‌یه‌ك، كه‌ ئه‌گه‌ر هه‌ر قه‌فه‌سێك و یه‌ك مریشكیشی تێ بكه‌یت، ئه‌وە ته‌نیا مریشكه‌ش‌ ناتوانێت باڵه‌كانی به‌ ته‌واوه‌تی بكاته‌وه‌. ‌به‌ڵام سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش نه‌ریت وایه‌ هه‌ر چوار مریشك و ده‌خرێنه‌ قه‌فه‌سێكه‌وه‌، زۆر جار ژماره‌كه‌ له‌وه‌ش‌ زیاتره‌. له‌م دۆخه‌‌ قه‌ره‌باڵغانه‌دا، وا چاوه‌ڕوان ده‌كرێت مریشكه‌ زۆر باڵاده‌ست و شه‌ڕانگێزه‌كان له‌ناو قه‌فه‌سه‌كاندا به‌ ده‌نووكیان له‌ مریشكه‌ لاوازه‌كان بده‌ن تا مردن. بۆ ڕێگری له‌وه‌، به‌رهه‌مهێنه‌ره‌‌كان به‌ تيغێكی گه‌رمكراو ده‌نووكی هه‌موو باڵنده‌كان كه‌وی ده‌كه‌ن. ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌نووكی مریشك پڕه‌ له‌ ده‌ماره‌ خانه‌- ئه‌م ئه‌ندامه‌ی جه‌سته‌ی باڵنده‌كان ئامرازی سه‌ره‌كییانه‌ بۆ په‌یوه‌ندیكردن به‌ ژینگه‌وه‌- به‌ڵام ئه‌وان له‌ كاتی كه‌ویكردنی ده‌نووكیاندا ته‌نانه‌ت هیچ بێهۆشكه‌ر یان ئازارشكێنیشیان ناده‌نێ بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی ئه‌و ئازاره‌یان.

پێده‌چێت به‌رازه‌كان له‌ هه‌موو ئه‌و ئاژه‌ڵانه‌ی تر كه‌ ده‌یانخۆین هۆشیارتر و خاوه‌ن هه‌سته‌وه‌ری زیاتر بن. له‌ كێڵه‌گه‌ پیشه‌سازییه‌كانی ئه‌مڕۆماندا، به‌رازه‌ دووگیانه‌كان له قه‌فه‌سی وا بچووكدا به‌ندكراون كه‌ ناتوانن ته‌نانه‌ت ئاوڕیش بده‌نه‌وه‌، یان هه‌نگاوێك پێش و دوا بكه‌ن. هه‌روا بێته‌وه‌ له‌سه‌ر كۆنكریتێكی بێ گیا و پوش یان هیچ جۆره‌ “كه‌وه‌له-ژێر كۆزه‌‌”یه‌كیان بۆ ڕانه‌خراوه‌. هیچ ئامرازێكیشیان له‌ به‌رده‌ستدا نییه‌ تا غه‌ریزه‌كانیان تێر بكه‌ن له‌ دروستكردنی په‌ناگه‌ پێش خستنه‌وه‌ی به‌چكه‌كانیان. به‌رازه‌ چكۆله‌كان زۆر به‌ خێرایی له‌ دایكه‌كانین دوور ده‌خرێنه‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی دووباره‌ دووگیان ببنه‌وه‌، ئه‌وانیش له‌ قه‌فه‌سێكی تردا به‌ند ده‌كرێن، هه‌روه‌ها له‌سه‌ر كۆنكریتیش، هه‌تا ئه‌وكاته‌ی ده‌برێن بۆ سه‌ربڕین. ئاژه‌ڵه‌ ئاماده‌كراوه‌كان بۆ سه‌ربڕین، شه‌ش مانگی كۆتاییی ژیانیان له‌ناو پیساییی خۆیاندا به‌سه‌ر ده‌به‌ن، دانه‌وێڵه‌یه‌كیان پێ ده‌درێت كه ‌گونجاو نییه‌ بۆ كۆئه‌ندامی هه‌رسیان، وزه‌به‌خشێكی وایان پێ ده‌ده‌ن تا ئێسقانه‌كانیان زووتر گه‌شه‌ بكات، هه‌روه‌ها ئه‌نتی بایۆتیكیان پێ ده‌ده‌ن تا له‌ ژیاندا بهێڵرێنه‌وه‌ و نه‌مرن. له‌ژێر هیچ سێبه‌رێكدا نین تا له‌ گه‌رمای خۆری هاوین بپارێزرێن، هیچ په‌ناگه‌یه‌كیشیان نییه‌ تا له‌ سه‌رماوسۆڵه‌ی به‌فر و باران به‌دوور بن. به‌ڵام ده‌شێت بپرسیت، ده‌بێت چ خراپه‌یه‌ك له‌ شیر و به‌رهه‌مه‌ ‌شیره‌مه‌نییه‌كانیاندا هه‌بێت؟ ئایا مانگاكان له‌ كێڵگه‌كانی به‌خێوكردندا به‌ ته‌واوی له‌ ته‌ندروستییه‌كی باشدا نین؟ ئایا پێویستیشمان به‌وه‌ نییه‌ بیانكوژین بۆ ئه‌وه‌ی شیرمان لێیان ده‌ست بكه‌وێت؟ به‌ڵام له‌مڕۆماندا زۆرینه‌ی مانگا شیرده‌ره‌كان و ڕاده‌یگیرێن و به‌ند ده‌كرێن، هه‌روه‌ها ڕێگه‌ نادرێن بگه‌نه‌ له‌وه‌ڕگاكان. ئه‌وانیش وه‌ك مێینه‌ی مرۆڤ شیریان نییه،‌ مه‌گه‌ر تازه‌ به‌چكه‌یان بووبێت، هه‌روا بێته‌وه‌ مانگا شیرده‌ره‌كانیش هه‌موو ساڵێك دووگیان ده‌بن. گوێره‌كه‌كانیشیان دوای چه‌ند كاتژمێرێكی كه‌م له‌  له‌دایكبوونیان له‌ دایكانیان دوور ده‌خرێته‌وه‌، و ڕێگه‌ نادرێت له‌و شیره‌ بخۆن كه‌ ته‌رخان كراوه‌ بۆ مرۆڤ. ئه‌گه‌ر به‌چكه‌كه‌ نێر بوو، ئه‌وا یه‌كسه‌ر ده‌كوژرێت، یان بۆ گۆشته‌كه‌ی به‌خێو ده‌كرێت، یاخود ته‌رخان ده‌كرێت بۆ هه‌مبه‌رگر. له‌به‌ر ئه‌وه‌ش كه‌ په‌یوه‌ندیی نێوان مانگا و گوێره‌كه‌كه‌ی زۆر به‌هێزه‌، مانگاكه‌ تا ماوه‌ی چه‌ند ڕۆژێك له‌ دوای دوورخستنه‌وه‌ی به‌چكه‌كه‌ی هاواری بۆ ده‌كات و گازی ده‌كات.

جگه‌ له‌ پرسی ئه‌خلاقیی په‌یوه‌ندیدار به‌ جۆری مامه‌ڵه‌كردنمانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئاژه‌ڵه‌كاندا، ئێسته‌ به‌ڵگه‌یه‌كی به‌هێزی نوێ هه‌یه‌ له‌ په‌یوه‌ندیدا به‌ خۆراكی ڕووه‌كییه‌وه‌. له‌گه‌ڵ بڵاوبوونه‌وه‌ی كتێبه‌كه‌ی فڕانسیس مۆر لاپێ(Frances Moore Lappe) كه‌ ناوی “سیسته‌مێكی خۆراكی بۆ هه‌ساره‌یه‌كی بچووك”ه‌ و له‌ ساڵی ١٩٧١ه‌وه بڵاو بووەته‌وه‌‌ زانیومانه‌ كه‌ به‌رهه‌می پیشه‌سازیی ئاژه‌ڵیی هاوچه‌رخ زۆر مه‌سره‌فكه‌ر و به‌فیڕۆده‌ره‌‌. كیڵگه‌كانی به‌خێوكردنی به‌راز شه‌ش ڕه‌تڵ له‌ دانه‌وێڵه‌ به‌كار ده‌هێنن بۆ به‌ده‌ستهێنانی یه‌ك ڕه‌تڵ گۆشتی بێ ئێسك. بۆ گۆشتی مانگاش، ڕێژه‌كه‌ ده‌بێت به‌ ١:١٣. له‌ دۆخی مریشكیشدا، له‌ ناكارامه‌ترین كیڵگه‌ پیشه‌سازییه‌كانی گۆشتی باڵنده‌دا ڕێژه‌كه‌  ده‌بێته‌ ١:٣.

لاپێ زۆر نیگه‌ران بوو له‌ به‌فیڕۆدانی خۆراك و ئه‌و فشاره‌ زیاده‌ی خراوه‌ته‌ سه‌ر زه‌وییه‌ گونجاوه‌كان بۆ كشتوكاڵكردن، ئێمه‌ ده‌توانین ڕاسته‌وخۆ خۆمان دانه‌وێڵه‌ و سۆیا بخۆین و به‌ هه‌مان كوالیتیش خۆمان بژیه‌نین به‌ زه‌وییه‌كی زۆر كه‌متر له‌وه‌. له‌م سه‌رده‌مه‌ماندا، گه‌رمبوونی زه‌وی گرفته‌كه‌ی گه‌لێك خراپتر كردووه‌. زۆرینه‌ی ئه‌مریكایییه‌كان بڕوایان وایه‌ باشترین كارێك له‌ توانای ئه‌واندا بێت بیكه‌ن بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی به‌شی خۆیان له‌ گه‌رمبوونی زه‌وی ئه‌وه‌یه‌ كه‌، ئۆتۆمبێله‌ خێزانییه‌كانیان بگۆڕن به‌ یه‌كێكی تری هه‌جین-هایبریدكه‌ توانای هه‌یه‌ سووته‌مه‌نی تۆیۆتا پریه‌س بسووتێنێت. هه‌ر یه‌ك له‌ گیدیۆن ئێشێڵ و پامێلا مارتن كه‌ دوو لێكۆڵه‌رن له‌ زانكۆی شیكاگۆ، هه‌ستان به‌ ژمێره‌یه‌ك كه‌ كورته‌كه‌ی ئه‌وه‌یه،‌ له‌ كاتێكدا ئه‌مه‌ی ئه‌مریكایییه‌كان ده‌یكه‌ن ڕاسته‌ ده‌بێته‌ هۆی كه‌مكردنه‌وه‌ی ده‌ردانی گازه‌ زیانبه‌خشه‌كان به‌ ڕێژه‌ی نزیكه‌ی یه‌ك ته‌ن له‌ گازی دوانۆئۆكسیدی كاربۆن بۆ هه‌ر شۆفێرێك، به‌ڵام گۆڕان له‌ سیسته‌می خۆراكی باوی ئه‌مریكایییه‌وه‌ بۆ سیسته‌مێكی ڕووه‌كی، ده‌ردانی ته‌نونیوێك له‌ گازی دوانۆئۆكسیدی كاربۆن بۆ هه‌ر نه‌فه‌رێك كه‌م ده‌كاته‌وه‌. لێره‌وه‌ ڕووه‌كییه‌كان زیانێكی زۆر كه‌متر ده‌ده‌ن له‌ كه‌شوهه‌وای جیهان، به‌ به‌راورد به‌ ئه‌وانه‌ی به‌روبوومه‌ ئاژه‌ڵییه‌كان ده‌خۆن^([2]).

به‌ڵام ئایا ڕێگایه‌كی ئه‌خلاقی هه‌یه‌ بۆ خواردنی به‌روبوومه‌ ئاژه‌ڵییه‌كان؟ ده‌كرێت گۆشت، هێلكه‌ و شیرمه‌نیی ئاژه‌ڵانێك بخۆین كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی كه‌متر توندوتیژانه‌ مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ كرابێت، و ڕێگه‌یان درابێت گیا له‌ بری دانه‌وێڵه ‌و سۆیا بخۆن. هه‌روه‌ك كه‌مكردنه‌وه‌ی به‌كارهێنانی هه‌ر تاكێك بۆ به‌روبوومه‌ ئاژه‌ڵییه‌كان له‌م سه‌رچاوانه‌وه‌، ده‌ردانی هه‌ندێك له‌ گازه‌ زیانبه‌خشه‌كان كه‌م ده‌كاته‌وه‌، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌و مانگایانه‌ش كه‌ گیا ده‌خۆن هه‌ر بڕێكی زۆر له‌ گازی میسان ده‌رده‌ده‌ن، ئه‌مه‌ش به‌شدارێكی به‌هێزه‌ له‌ گه‌رمبوونی جیهان. ئه‌گه‌ر ڕه‌تكردنه‌وه‌یه‌كی جدی نه‌بوو بۆ كوشتنی ئاژه‌ڵ، ماده‌م به‌هره‌مه‌ند بووه‌ له‌ ژیانێكی باش، گوڵبژێركردنی ئه‌و به‌روبوومه‌ ئاژه‌ڵییانه‌ی كه‌ ده‌یخۆیت سیسته‌مێكی خۆراكی ئه‌خلاقی پێك ده‌هێنێت. له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، دۆخه‌كه‌‌ ئاگاداری و وریایی ده‌وێت. بۆ نموونه‌، وشه‌ی “ئۆرگانی”، شتێكی كه‌ممان له‌باره‌ی به‌خێوكردنی ئاژه‌ڵه‌وه‌ پێ ده‌ڵێت، ئه‌و مریشكانه‌ی كه‌ له‌ قه‌فه‌سه‌ قه‌ره‌باڵغه‌كاندا به‌ند نه‌كراون، هێشتاكه‌ هه‌ر باجێكی گه‌وره‌ ده‌ده‌ن. بۆیه‌ گواستنه‌وه‌ بۆ سیسته‌مێكی ڕووه‌كی هه‌ر به‌ هه‌ڵبژاردنێكی ئاسانتر داده‌نرێت و ده‌بێته‌ نموونه‌یه‌كی ڕوون تا ئه‌وانی تر په‌یڕه‌وی لێ بكه‌ن.

[1] له‌پڕ، ژماره‌ی ئاژه‌ڵی كوشتارگه‌كان له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ كاتی نووسینی ئه‌م وتاره‌دا گه‌شته‌ لوتكه‌، پاشان دابه‌زی بۆ نزیكه‌ی ٩.١ ملیارد.

[2]گیدۆن ئیشیڵ و بامیلا مارتین، “سیسته‌می خۆراكی، وزه‌، و گه‌رمبوونی جیهان” كارلێكه‌كانی زه‌وی ١٠ (٢٠٠٦): ١-١٧.

The post به‌رگری له‌ ڕووه‌كیبوون appeared first on ژنەفتن.

ده‌مزانی كه‌ دیبه‌یت له‌گه‌ڵ ڕكابه‌رێكی به‌ ئه‌زموون و زیره‌كدا ده‌كه‌م، له‌به‌ر ئه‌وه ‌هه‌وڵم دا پێم له‌سه‌ر زه‌وییه‌كی ڕه‌ق داكوتم. بۆیه‌ مشتومڕی ئه‌وه‌م كرد كه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی ناتوانم بوونی هه‌مووی جۆره‌ خوایه‌ك ڕه‌ت بكه‌مه‌وه‌، به‌ڵام ده‌كرێت له‌وه‌ دڵنیا بینه‌وه ‌كه‌ له‌ جیهانێكدا ناژین كه‌ خوایه‌كی به‌ ته‌واوه‌تی به‌هێز و زانا و، به‌سۆز و چاكه‌كار دروستی كردبێت. بێگومان، مه‌سیحییه‌كان بڕوایان وایه‌ له‌ جیهانێكی وادا ده‌ژین. به‌ڵام هه‌موو ڕۆژێك ڕووبه‌ڕووی هۆیه‌كی به‌هێزی وا ده‌بیینه‌وه‌ كه‌: جیهان بڕێكی مه‌زنی له‌ ئازار و چه‌رمه‌سه‌ری تێدایه‌. ئه‌گه‌ر خودا به‌ ڕه‌هایی خاوه‌ن زانین بێت، ئه‌وا بڕی ئه‌و چه‌رمه‌سه‌رییه‌ی هه‌یه‌ ده‌یزانێت. ئه‌گه‌ر به‌ ڕه‌هایی به‌هێزیش بێت، ده‌یتوانی جیهانێك دروست بكات به‌بێ بوونی ئه‌و بڕه‌ مه‌زنه‌ له‌ چه‌رمه‌سه‌ری. ئه‌گه‌ر به‌ ڕه‌هایی چاك و به‌سۆزیش بێت، ئه‌وا به ‌دڵنیایییه‌وه‌ جیهانێكی دروست ده‌كرد ئه‌و هه‌موو چه‌رمه‌سه‌رییه‌ی‌ تێدا نه‌ده‌بوو.

مه‌سیحییه‌كان به‌وه‌ به‌رپه‌رچی ئه‌م قسانه‌‌ ده‌ده‌نه‌وه،‌ گوایه‌ خودا ویستی ئازادی پێ به‌خشیوین، بۆیه‌ ئه‌و به‌رپرس نییه‌ له‌و خراپه‌كارییانه‌ی كه‌ ئێمه‌ ئه‌نجامی ده‌ده‌ین. ئه‌م وه‌ڵامه‌ی مه‌سیحییه‌كان یه‌ك ناگرێته‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئازار‌چه‌شتنی ئه‌وانه‌ی له‌ لافاوه‌كاندا ده‌خنكێن، و به‌ زیندوویی له‌نێو ئاگری ئه‌و دارستانانه‌دا ده‌سووتێن كه‌ هه‌وره‌بروسكه‌ هۆكاره‌ی كه‌وتنه‌وه‌یه‌تی، یاخود به‌ هۆی وشكه‌ساڵییه‌وه‌ له‌ برسییاندا و له‌ تینوواندا ده‌مرن.

هه‌ندێك جار مه‌سیحییه‌كان به‌و شێوه‌یه‌ شیكردنه‌وه‌ بۆ ئه‌م ئازارچه‌شتن و چه‌رمه‌سه‌رییانه‌ ده‌كه‌ن و ده‌ڵێن، ئه‌مه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌موو مرۆڤه‌كان گوناهبارن، بۆیه‌ ئه‌وان شایسته‌ی ئه‌و چاره‌نووسه‌ن كه‌ تووشیان ده‌بێت، هه‌رچه‌نده‌ چاره‌نووسه‌كه‌شیان ترسناك بێت. به‌ڵام كۆرپه‌ و منداڵه‌ چكۆله‌كانیش هه‌ر وه‌ك گه‌وره‌كان به‌هۆی ئه‌و كاره‌ساته‌ سروشتییانه‌وه‌ ئازار ده‌كێشن و ده‌مرن، وا دیاره‌ كه‌ مه‌حاڵه‌ بێژین كه‌ ئه‌وانیش شایسته‌ی ئه‌و ئازاركێشان و مردنه ‌بن.

جارێكی تر، به‌پێی بیروباوه‌ڕی نه‌ریتی مه‌سیحی، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌وان وه‌چه‌ی “حه‌وا”ن، بۆیه‌ یه‌كه‌مین گوناهیان له‌ دایكیانه‌وه‌ به‌ میرات بۆ ماوه‌ته‌وه‌، ئه‌و گوناهه‌ش سه‌رپێچی فه‌رمانی خودا بووه‌ به نه‌خواردنی به‌روبوومی دره‌ختی زانین.

 ئه‌م بیركردنه‌وه‌یه‌ له‌ سێ لایه‌نه‌وه‌ بێزراوه‌، یه‌كه‌م له‌به‌ر ئه‌وه‌ی گریمانه‌ی ئه‌وه‌ ده‌كات زانین شتێكی خراپه‌، دووه‌م له‌به‌ر ئه‌وه‌ی یاخی بوون له‌ ویستی خودا به‌ گوناهی هه‌ره‌ مه‌زن داده‌نێت، سێیه‌م منداڵان هه‌ڵه‌ی پێشینه‌كانیان به‌ میرات بۆ ده‌مێنێته‌وه‌، و سزادانیشیان كارێكی پاساوداره‌ به‌هۆی هه‌ڵه‌ی پێشینه ‌و باوانه‌كانیان.

به‌ڵام هه‌تا ئه‌گه‌ر مرۆڤ هه‌موو ئه‌م گریمانانه‌ش په‌سه‌ند بكات، به‌ڵام گرفته‌كه‌ هه‌ر به‌بێ چاره‌سه‌ر ده‌مێنێته‌وه‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی مرۆڤه‌كان تاكه‌ قوربانی لافاو و ئاگركه‌وتنه‌وه‌كان و وشكه‌ساڵی نین. ئاژه‌ڵه‌كانیش به‌ هۆی ئه‌و كاره‌ساته‌ سروشتییانه‌وه‌ تووشی ئازاركێشان و چه‌رمه‌سه‌ری ده‌بن، به‌و پێیه‌ی ئه‌وان له‌ وه‌چه‌ی ئاده‌م و حه‌وا نین، ناكرێت ئه‌وانیش یه‌كه‌مین گوناهـ و هه‌ڵه‌یان‌ به‌ میرات بۆ مابێته‌وه‌.

له‌ سه‌رده‌مانی پێشوودا، كاتێك یه‌كه‌مین گوناهـ به‌گشتی زۆر له‌ ئێستا زیاتر به‌ گرنگییه‌وه‌ وه‌رده‌گیرا، به‌ تایبه‌ت ئازاركێشانی ئاژه‌ڵه‌كان ته‌ڵه‌زگه‌یه‌كی گران بوو بۆ بیرمه‌نده‌ قووڵه‌كانی ناو فیكری مه‌سیحییه‌ت. ڕینیه‌ دیكارتی فه‌یله‌سووفی فه‌ڕه‌نسی سه‌ده‌ی حه‌ڤده‌، به‌ فێڵێكی دڵڕه‌قانه‌‌ ئه‌م ته‌ڵه‌زگه‌یه‌ی چاره‌سه‌ر كرد، به‌وه‌ی ڕایگه‌یاند ئه‌سته‌مه‌ ئاژه‌ڵه‌كان هه‌ست به‌ ئازار بكه‌ن. دیكارت بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌ی كرد، كه‌ ئاژه‌ڵه‌كان ئامێرێكی په‌تی سه‌رسوڕهێنه‌رن، و پێویست ناكات له‌سه‌ر ئێمه‌ كه‌ هاوارو به‌ره‌نگاریه‌كانیان وه‌ك ئاماژه‌یه‌ك بۆ ئازار تێبگه‌ین، مه‌گه‌ر بڕوامان وابێت كه‌ ده‌نگه‌ده‌نگی ئاگاداركه‌ره‌وه‌ی كاتژمێریش ئاماژه‌ بێت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كاتژمێریش هۆشیاری و ئاگایی هه‌یه‌. ئه‌م بانگه‌شه‌یه‌ی دیكارت بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی له‌ ژیانیاندا هاوه‌ڵی سه‌گ یان پشیله‌ ده‌كه‌ن قایلكه‌ر نییه‌.

شتێكی چاوه‌ڕواننه‌كراو بوو، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی دسوزا ئه‌زمونێكی هه‌بوو له‌ دیبه‌یتكردن له‌گه‌ڵ بێباوه‌ڕه‌كاندا، به‌ڵام زۆر تێكۆشا تا وه‌ڵامێكی قایلكه‌ر بۆ ئه‌م ته‌ڵه‌زگه‌یه‌ بدۆزێته‌وه‌. له‌ سه‌ره‌تادا گوتی به‌و پێیه‌ی كه‌ مرۆڤه‌كان ده‌توانن له‌ ئاسماندا بۆ هه‌تاهه‌تایه‌ بژین، ئه‌وا ئازاركێشانیان له‌م جیهانه‌دا گرنگییه‌كی كه‌متری هه‌یه‌‌، به‌ به‌راورد به‌وه‌ی ئه‌گه‌ر هه‌ر ته‌نها ئه‌م ژیانه‌یان هه‌بووایه‌‌ (جارێكی تر زیندوونه‌بوونایه‌ته‌وه‌).

 به‌ڵام ئه‌مه‌ شكست ده‌هێنێت له‌ شیكردنه‌وه‌ی ئه‌و پرسیاره‌ی بۆچی خودایه‌كی به‌ ڕه‌هایی به‌هێز و چاك ڕێگه‌ به‌وه‌ ده‌دات. هه‌رچه‌نده‌ بچووك و كه‌میش بێت له‌ چاو ژیانی هه‌میشه‌ییی بێكۆتاییدا، هێشتاكه‌ ئه‌و ئازاره‌، بڕێكی زۆره‌ له ئازار و چه‌رمه‌سه‌ری‌‌، جیهان شتێكی باشتر ده‌بوو به‌بێ ئه‌و ئازاركێشانانه‌، یان لانی كه‌م به‌بێ به‌شێكی زۆر له‌و چه‌رمه‌سه‌ریانه‌. (هه‌ندێك كه‌س ده‌ڵێن بڕێكی كه‌م له‌ ئازاركێشان پێویسته‌ بۆ ئه‌وه‌ی نرخی چییه‌تیی به‌خته‌وه‌ری بزانین. له‌وانه‌یه‌- به‌ڵام بێگومان ئه‌و بڕه‌ زۆره‌ی ئازاركێشان كه‌ هه‌مانه‌ زۆر ناپێویسته‌).

پاش ئه‌وه‌، دسۆزا مشتومڕی ئه‌وه‌ی كرد له‌به‌ر ئه‌وه‌ی خودا ژیانی پێ به‌خشیوین، ئێمه‌ له‌ پێگه‌یه‌كدا نین تا سكاڵای ئه‌وه‌ بكه‌ین كه‌ بۆ ژیانمان ئایدیاڵ نییه. نموونه‌ی به‌وه‌ هێنایه‌وه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌دایك بیت به‌بێ هه‌بوونی یه‌كێك له‌ ئه‌ندامه‌كانی جه‌سته‌ت. ئه‌گه‌ر ژیان خۆی له‌ خۆیدا به‌خششێك بێت، وه‌ك ئه‌و وتی، ئه‌وا گوناهمان به‌رامبه‌ر نه‌كراوه‌ ئه‌گه‌ر كه‌متر له‌وه‌ی ده‌مانه‌وێت پێمان درابێت. بۆ به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ی ئه‌وه‌، ئاماژه‌م به‌وه‌ كرد كه‌ ئێمه‌ لۆمه‌ی ئه‌و دایكانه‌ ده‌كه‌ین كه‌ له‌ كاتی سكپڕییاندا به‌ خواردنی كحوڵ و یان به‌ به‌كارهێنانی كۆكایین زیان ده‌گه‌یه‌نن به‌ منداڵه‌كانیان. به‌ڵام ئه‌گه‌ر به‌پێی قسه‌كه‌ی دسۆزا بێت ئه‌وا ئه‌و دایكانه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ژیانیان به‌و منداڵانه‌ به‌خشییوه‌، هیچ نه‌نگییه‌ك له‌ كاره‌كانیاندا نییه‌.

له‌ كۆتاییدا، دسۆزا پاشه‌كشه‌ی كرد، هه‌روه‌ك مه‌سیحییه‌كان ده‌یكه‌ن كاتێك ده‌كه‌ونه‌ به‌ر فشار، ئه‌و په‌نای برده‌ به‌ر بانگه‌شه‌كردنی ئه‌وه‌ی كه‌ پێویسته‌ له‌ سه‌رمان چاوه‌ڕێی ئه‌وه‌ نه‌كه‌ین له‌ هه‌موو ئه‌و هۆكارانه‌ی خودا تێبگه‌ین كه‌ بۆچی دونیای ئاوا دروست كردووه‌. ئه‌مه‌ هه‌ر وه‌ك ئه‌وه‌ وایه‌ مێرووله‌یه‌ك بیه‌وێت له‌ بڕیاره‌كانی مرۆڤایه‌تی تێبگات، بۆیه‌ زیره‌كی ئێمه‌ زۆر چكۆله‌یه‌ به‌ به‌راورد به‌ داناییی بێكۆتاییی خودا. (ئه‌م وه‌ڵامه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی زۆر شاعیرانه‌تر له‌ کتێبی ئه‌یوبدا ئاماژه‌ی بۆ كراوه‌). به‌ڵام ئه‌گه‌ر به‌م شێوه‌یه‌ وازمان له‌ توانادارییه‌ عه‌قڵانییه‌كانمان هێنا، ئه‌وا له‌ تواناماندایه‌ بڕوا به‌ هه‌موو شتێكی تریش بكه‌ین.

له‌ لایه‌كی تره‌وه‌، جه‌ختكردنه‌وه‌ له‌وه‌ی كه‌ زیره‌كیی ئێمه‌ به‌ به‌راورد به‌ زیره‌كیی خودا زۆر كه‌م و چكۆله‌یه‌، پێشوه‌خت گریمانه‌ی ئه‌و خاڵه‌ی كردووه‌ كه‌ گفتوگۆی له‌ باره‌وه‌ ده‌كه‌ین- ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ خودایه‌كی به‌ ڕه‌هایی خاوه‌ن دانایی هه‌روه‌ها به‌ ڕه‌هایی به‌توانا و چاكه‌كار بوونی هه‌یه‌.

ئه‌و به‌ڵگانه‌ی له‌ به‌رچاوماندا وامان لێ ده‌كه‌ن زۆر ماقوڵ بێت به‌ لامانه‌وه‌ باوه‌ڕ به‌وه‌ بهێنین كه‌ جیهان به‌ هیچ كلۆجێك هیچ خوایه‌ك دروستی نه‌كردووه‌.

به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، ئه‌گه‌ر مكوڕ بووین له‌سه‌ر هه‌بوونی خودایه‌ك، ئه‌وا ئه‌و خودایه‌ی جیهانی دروست كردووه‌، ناكرێت به ‌ڕه‌هایی به‌هێز و چاكه‌كار بێت. ئه‌و یان خراپه‌كاره‌ یاخود زۆر شكستخواردووه‌.

سه‌رچاوه‌:

بيتر سينغر، أخلاقيات عالمنا الواقعي، ت:أحمد رضا، 86 مقالاً موجزاً عن أشياء تهمنا.

The post خوا و ئازارچه‌شتن appeared first on ژنەفتن.

بەڵام ئەوەى سەبارەت بەم کتێبەیە ئەوەیە بە هیچ جۆرێک هاوشان بە وەڵامدانەوەى ئەم پرسیارانە نەڕۆشتووە و ڕەوتێکى دیکەى خۆى وەرگرتووە، ڕاستە بابەتەکانى ناو کتێبەکە بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ پەیوەستن بە بابەتى پێشنیازکراو بۆ توێژینەوەکە، بەو پێیەى تایبەتن بە سیستەمى خێڵەکى کوردى و ژیانى خێڵەکى، ئەدەب، حەیران، جاف، خۆشناو، میراوەدەلى، هەورامى، مەولانا خالدى نەقشبەندى، بەڵام ڕاستەوخۆ وەڵام نین بۆ پرسیارەکانى توێژینەوەکەش، ئەمە سەربارى ئەوەى کەوا بە هیچ شێوەیەک ئێمە ناتوانین دەستمان ڕابگات بە وەڵامەکانی ئەو سێ پرسیارە، هەر بۆیە دەتوانین بڵێین پێ دەچێت دواى نووسینى کتێبەکە پلان و پرسیارەکانى توێژینەوەکە داڕێژرابێت، بوونى ئەو پرسیارانە بە زیان دەکەونەوە بۆ کتێبەکە، بۆ وەڵامدانەوەى پرسیارەکان دەبێت توێژینەوەیەکى تر بنووسرێت و زیاتر پەیوەست بێت بە پرسى خێڵ دواى ١٩٥٨ نەک سەدەى ١٨و ١٩کە کۆى بابەتە کۆمەڵناسییەکانى کتێبەکەى لەخۆ گرتووە، دەبێت توێژینەوەیەک بێت وەڵامى ڕاستەخۆ بێت بۆ ئەو پرسیارانە، هەرچەندە بابەتەکانى کتێبەکە هەوڵێکى ناڕاستەوخۆن بۆ وەڵامدانەوەى ئەو پرسیارانە، وەک ئەوەى دەیەوێت بڵێت مانەوەى پابەندبوونى مرۆڤى کورد بە خێڵەوە سەڕەرای لە بەریەکترازانى ژێرخانى ئابووریى خێل دواى بڕیارى ئیسلاحى زەراعى ١٩٥٨ و چۆڵپێکرانى گوندەکان و گەورەبوون و دروستبوونى شارەکان دەگەڕێتەوە بۆ ئەو پێشیینە کولتوورییەى ئەم مرۆڤە کوردە دەبەستێتەوە بە خێڵەوە لە چەندەها سەدەى ڕابردووەوە، بەڵام لە ڕاستیدا وەڵامى پرسیارەکانى توێژینەوە دەبێت ڕاستەوخۆ بن، هەروەها کۆتاییی توێژینەوەکە هیچ دەرئەنجامێکى تیا نییە کە بڵێت ئەمە کورتەى دەرئەنجامەکانى کۆى “بابەتە کۆمەڵناسی”یەکەیە، ئێمە دەڵێین و پێمان وایە بابەتەکانى توێژینەوەکە بە فەرامۆشکردنى ئەو پرسیارانە لێکۆڵینەوەیەکى کۆمەڵایەتى و مێژووییی قووڵن، و پڕن لە سەرنجى شێکەرەوانەى مێژوویى و کۆمەڵناسى، هەروەها هەوڵێکە بۆ هێنانى مێژوو بۆ ناو کۆمەڵناسى، هەروەک چۆن هەوڵێکیشە بە پشتبەستن بە ئەدەب و هونەر بۆ خوێندنەوەى کۆمەڵگا لەگەڵ بوونى هەندێک سەرنجدا کە لە خوارەوە ئاماژەیان پێ دەدەین.

کۆمەڵناسى و، ئەدەب و هونەر:

یەکێک لە لقە نوێیەکانى کۆمەڵناسى، کۆمەڵناسیى ئەدەبە، کۆمەڵناسیى ئەدەب لەو سۆنگەیەوە پەیدابووە کە ئەدەبیش دیاردەیەکى ترى گرنگى کۆمەڵگایە، کۆمەڵناسى ناتوانێت بیرکردنەوە و زەوق و خەیاڵى ئەدەبى تاک نادیدە بگرێت وەک سەرچاوەیەک لە سەرچاوەکانى مەعریفە، چ جاى ئەگەر ئەو ئەدەبە ئەدەبێکى دەستەجەمعى بێت وەک فۆلکلور، بۆ ئێمەى کورد کە دەمانەوێت خوێندنەوەى کۆمەڵناسى بکەین بۆ چەند سەدەى پێشوومان بێگومان لەبەر کەمى دەقى ئەدەبى ناچارین بەتەواوەتى پشت بە فۆلکلۆر ببەستین کە بەشێکى زۆرى ئەوەى کۆ کراوەتەوە ڕوژهەڵاتناسەکان کۆیان کردووەتەوە، کۆمەڵناسیی ئەدەب ئامانجى ئەوەیە بگات بە جیهانبینیی هۆنەر و نووسەر و ئەدیب و حەیرانبێژەکان دەربارەى کۆمەڵگا، ئەمەش لەپێناو دەستخستنى زانیارى دەربارەى بونیادى کۆمەڵگا بەتایبەت لەو ساتە مێژوویییانەدا کە بەڵگە و تۆمارى پێویستمان لە بەردەستدا نییە لە بارەیانەوە¹، یەکێک لە بابەتەکانى کتێبەکە هەوڵدانە بۆ ئەنجامگیرى چەند پرسێکى کۆمەڵایەتى لە ڕێگەى حەیرانەوە، توێژەر گەشتووە بەوەى حەیران دەرخەرى بوونى پەیوەندیى سۆزدارانەیە لەنێوان ڕەگەزەکاندا، لەنێوان ژن و پیاوى کورددا، بە تایبەت ئەو پەیوەندییانەى لە دەرەوەى چوارچێوەکانى خێزانن، هەروەها بابەتەکانى ڕەدووکەوتن و هەڵگرتن و سەندنى یار بە زۆر، حەیران وەزیفەى دەرخستنى جۆرێک لە تابۆ و نەریت شکاندنى تێدا بووە بێ ئەوەى لە زۆرینەى حاڵەتەکاندا بەر بە دەزگا خێڵەکى و ئایینى و بەهایەکانیان بکەوێت، بەڵکوو ئەو دەزگایانە قبوڵیان کردووە و لە بەرانبەریدا لێبوردەیییان نواندووە، وەک لە کتێبەکەدا ئاماژەى پێ دراوە، حەیران دەرخەرى بوونى خەیاڵێکى میللی، تاکى کوردە بۆ شکاندنى ئەو چوارچێوە ڕێکخراوەی بەهایى و ڕەوشتیانەى خێزان و خێڵى کوردى لەسەر دامەزراوە، واتە ئەم هونەرە دەرخەرى بوونى خەیاڵێکە بۆ بەزاندن و تێکشکاندنى هەندێک لە نەریتە خێزانییەکان، پرسیار ئەوەیە چەند ئەم بابەتە دەچێتە خانەى بوونى ئایدیایەکى لادەرانەى میللییەوە؟ یان بە پێچەوانەوە دەربڕى ئایدیایەکى میللیی بێزار لەو قەیدوبەندانەى خێزانى خێڵەکى کوردی بەسەر تاکەکانیدا سەپاندویەتى؟ یاخود ئەمە بە تایبەت “ڕەدووکەوتن” هەر دەربڕى بوونى دیاردەیەکى کۆمەڵایەتى سازاوە لەگەڵ کۆى هزرە کوردییە خێڵکییەکەدا، ئەمەیە کە ئێمە دەمانەوێت بیڵێین، بەو پێیەى ئەم دیاردەیە ڕێگایەکى تر بووە لە ڕێگا ئاسایییەکانى خێزان دروست کردن لە ڕێگەى سەندن و سەپاندنەوە لە سەردەمێکدا کە لۆژیکى باوى ئەو هزرە خێڵەکییە کوردییە هەر سەندن و سەپاندن بووە، ئەمەش پێویستى بە لێکۆڵینەوەى سەربەخۆیى جودا هەیە کە بیسەلمێنێت ئایا ئەم دیاردەیە “ڕەدووکەوتن” لە کوێى ئەم هزرە گشتییە خێڵەکییە کوردییەدایە کە هێز و باڵادەستى و سەپاندن و سەندن پێوەرەکانییەتى، بە هەر حاڵ ئەم بەشە هەوڵێکى بوێرە بۆ دامەزراندنى کۆمەڵناسییەکى کوردى کە ئەدەب و هونەر بە یەکێک لە سەرچاوەکانى مەعریفە بزانێت.

مێژوو و کۆمەڵناسى:

فەزاى سەرەکیى ئەم کتێبە و بابەتەکانى مێژووە، هەر لە ڕێگەى تۆمارى مێژوویەکى دیاریکراوەوە کتێبەکە هەوڵی داوە لێکۆڵینەوە لەبارەى دیاردەیەکى گرنگى کۆمەڵگاى کوردى بەڵکوو سیستەمى کۆمەڵگاى کوردى بکات کە خێڵە، بەتایبەت لە سەدەکانى دەسەڵاتدارێتیى عوسمانى و قاجاریدا، بۆ هەر نووسەرێک بەتایبەت بۆ مێژوونووس، گەر بیەوێت پشکنینى کۆمەڵناسییانە لەناو مێژوویەکى دووردا بکات پێش هەموو شتێک دەبێت ئاگادارى سنوورەکانى نێوان ئەم دوو زانستە بێت، دەبێت میتۆدەکانیان، چەمکەکانیان بە باشى لێک جودا بکاتەوە و شارەزا بێت دەربارەیان، هەر مێژوونووسێک یان لێکۆڵەرێک بیەوێت لێکۆڵینەوەیەکى کۆمەڵناسییانە لەناو مێژوودا ئەنجام بدات دەبێت چەمکە پێویستەکانى ئەو زانستە شارەزا بێت کە هاوکار دەبن لە گەشتن بە ڕاستییەکان، لەوانە چەمکى “وەزیفە” و “بونیاد” و “ڕۆڵ” و…هتد، چەمکى وەزیفە واتە وەزیفەى هەر بەشێک لە کۆمەڵگا ئەوەیە گشت بپارێزێت، پاراستن واتە هاوسەنگى ڕاگرێت، بێگومان بێ ڕەتکردنەوەى بوونى ڕەگەزى دینامیکیەت و گۆڕان لە هەموو پنتێکدا بەڵام لە سیاقى گشتیدا بێ تێکدانى هاوسەنگى، وەک چۆن چەمکى بونیاد “البنیە” واتە تەماشاکردنى کۆمەڵگا وەک یەک یەکەى یەکگرتوو کە هەر گۆڕانێک لە یەکەیەک یان بەشێکدا ڕوو بدات کاریگەرى لە بەشەکانى تردا دروست دەکات². هەروەها چەمکى “ڕوڵ” کە لە زیاد لە شوێنێکى ئەم کتێبەدا گرنگییەکى تایبەتى هەبووە، ڕۆڵى کۆمەڵایەتى بەو شێوە ڕەفتارە دیاری دەکرێت کە لە یەکێک چاوەڕوان دەکرێت بە حوکمى پێگە و شوناسەکەى لەناو کۆى بونیادە کۆمەڵایەتییەکەدا³، بۆ نموونە ڕۆڵى “مەولانا خالد” لەناو سیستەمى ئایینى کۆمەڵگاى بابان و لەناو دەسەڵاتدارێتیى باباندا، نموونەیەکى تر گفتوگۆى نێوان “مستەر ڕیچ” و “عوسمان بەگ” دەربارەى ڕۆڵى لاوازى پیاوانى ئایینى لە سیستەمى سیاسیى بەریتانیادا و نیشاندانى بێزارى لە بوونى ڕۆڵیان لە سیستەمى فەرمانڕەوای باباندا لەلایەن ئەمە دووەمیانەوە⁴، کە ئەم خاڵەش کەرەستەى لێکدانەوەیەکى چاکە بۆ هەر لێکۆڵینەوەیەکى ئایندەیى لەسەر پێگەى ئایین لە سیستەمى خێڵەکى کوردیدا.
نووسەرى ئەم کتێبە پاشخانێکى گەورەى هەیە وەک توێژەرێکى بوارى مێژوو، بەڵام ئەم کتێبەى یەکەم هەوڵیەتى لە بوارى کۆمەڵناسیدا، من وەک خوێنەرێک بە درێژایی کاتى خوێندنەوەى کتێبەکە لە هەوڵى ئەوەدا بووم بزانم من کتێبێکى مێژووى دەخوێنمەوە یان کۆمەڵناسى، لە هەندێک جێگەدا دڵنیا دەبووم لەوەى کتێبێکى مێژوویى دەخوێنمەوە بەڵام خێرا لە پەڕەیەکى تردا ڕام دەگۆڕى بەوەى من مامەڵە لەگەڵ کتێبێکى کۆمەڵناسیى کوردى دەکەم، سەرئەنجام دواى تەواوکردنى کتێبەکە هەر لەنێوان ئەو دوو ڕایەدا مامەوە. بەڵام ئەم کتێبە وەک هەوڵێک دەمێنێتەوە بۆ دروستکردنى کۆمەڵناسییەکى کوردى کە دەستى بردووە بۆ مێژوویەک کە پێشتر تەنها کارى مێژوونوسە کورد و بێگانە و ڕۆژهەڵاتناسەکان بووە، ئەم کتێبە وەک کتێبێک لەنێوان مێژوو و تێڕوانینى کۆمەڵناسییانە بۆ چەردەیەک بابەت لە مێژووى کورددا دەڕواتە کتێبخانەى کوردییەوە، پێدەچێت لە داهاتوودا وەک هەوڵە بەرایییەکانى مێژووى کۆمەڵایەتیى کوردى زیاتر بناسرێت.
مێژوو کاتێک لە هەر کتێبێکى کۆمەڵناسیدا بەکار دەهێنرێت مەبەست لێى تۆمارکردنى ڕووداوەکان نییە ئەوەندەى مەبەست لێى بەکارهێنانیەتى وەک ڕێگایەک، میتۆدێک بۆ زانینى ڕەگ و ڕیشەکانى دیاردەیەکى کۆمەڵایەتى، بۆیە لەناو هەر توێژینەوەیەکى کۆمەڵناسیدا مێژوو خۆى لە هەموو ئەو وردەکارییە بچووکانە بەدوور دەگرێت کە وەزیفەیەکى گرنگییان لە توێژینەوەکەدا نییە، بۆ نموونە خۆى لە هەموو ئەو شیعرانەى مەولانا خالد لا دەدات کە بریتین لە مەدح و سەناى ئایینى.
بەڵام لە ڕوویەکى ترەوە دەکرێت ئەم کتێبە وەک هەوڵێک بناسرێت بۆ هێنانى مێژوو بۆ ناو لێکۆڵینەوە کۆمەڵناسییەکان، لە کاتێکدا کۆمەڵناسیى ئەکادیمیى کوردى -کە تاڕادەییەک کاریگەرى لە دەرەوەى بەشەکانى کۆمەڵناسیى ناو زانکۆکاندا لە ئاستى نەبووندایە-، یەک میتۆد پەسەند دەکات ئەویش میتۆدى ئیمبریکى و ئامرازى ئامارە، لە کاتێکدا ئەم میتۆدە سەرەڕاى باشییەکانى بەڵام کێشەى گەورەشى هەیە، دیارە لە ڕێگەى بەکارهێنانی ئامار وەک ئامرازێکی توێژینەوەى زانستی دەکرێت ئەنجامى دەقیق و ورد و جێ متمانە بەدەست بهێنین لە دیاردەیەکی کۆمەڵایەتیی دیاریکراودا یان ڕوویەکی دیارىکراوى دیاردەیەک یان بەشێک لە بەشەکانى کۆمەڵگادا، بەڵام ئەم میتۆدە کەمتوانایە لە پێدانى مەعریفە و ڕووئیایەکى هەمەکى و گشتگیر دەربارەى کۆمەڵگا، پشت بەستن بە مێژوو و بە بوونى جیهانبینییەکى مێژوویى وەبەکارهێنانى وەک میتۆد لە توانایدایە ئەم کەموکورتییە پڕ بکاتەوە کە مێتۆدى ئیمبریکی ناتوانێت ئەنجامى بدات، پشت بەستنى کۆمەڵناسى بە مێژوو شارەزاییەکى هەمەکیمان پێ دەبەخشێت دەربارەى ڕەگوڕیشەکانى بونیادى کۆمەڵایەتى، لە کاتێکدا ئێمە زۆر پێویستمان بە دروستکردن و دامەزراندنى ڕوئیایەکى گشتگیر هەیە دەربارەى کۆمەڵگاى کوردى کە لەم بوارەدا زۆر دواکەوتووین، ئەمەش هۆکارەکەى بە پلەى یەکەم دەگەڕێتەوە بۆ تازەیی و کەمتواناییی کۆمەڵناسیى ئەکادیمى کوردی، یەکێکیش لە کێشە بنەڕەتییەکانی ئەو کۆمەڵناسییەى لەناو بەشەکانى کۆمەڵناسیدا هەیە و نەیتوانیوە بێتە دەرەوە بۆ ناو کۆمەڵگا و بۆ ناو جەدەلە ڕۆشنبیرییەکەى ڕۆشنبیریى کوردى نەبوونى دیدێکى ڕوونە بۆ میتۆد، هەروەها بۆ کارپێکردنى زیاد لە میتۆدێک لە مەیدانى توێژینەوەدا، هەر بۆیە کۆمەڵناسیى کوردى دانەمەزراوە کە تیۆرى جیاواز جیاوازمان لەسەر کۆمەڵگاى کوردى پێ بدات، بێگومان ئەم کارە تەنها بە مێتۆدى ئیمبریکی و بەکارهێنانی ئامار ناکرێت، لەگەڵ ئەوەى ئەم میتۆدە لە نرخى کەم ناکرێتەوە و هەر وەک یەکێک لە میتۆدە گرنگەکان دەمێنێتەوە کە تواناى هەیە مەعریفەى باوەڕپێکراومان دەربارەى بەش پێ بڵێت، بەڵام دەکرێت هاوشان بەوە میتۆدی مێژوو، وە میتۆدى بەراوردکارى کارى پێ بکرێت، کاتێک مێژوو و کۆمەڵناسى هاوکارى یەک دەبن لە توێژینەوەیەکدا دەکرێت ئەم میتۆدە بەکار بهێنرێت کە “ئیمیل دۆرکایم” لە گرنگیدا وتویەتى “وەک ئەزموونێکى ناڕاستەوخۆ وایە”⁵، هەروەک دەکرێت هاوشان بە مێژوو، ئاماریش وەک ئامرازێک بۆ دەستخستنی زانیارى و هەروەها وەک هاوکارێک لە هەمان توێژینەوەدا بەکار بهێنرێت.
مێژوو لە لێکۆڵینەوەیەکى کۆمەڵناسیدا وەک چەردەیەک بەڵگەنامە و تۆمار مامەڵەى لە گەڵدا دەکرێت بۆ لێکدانەوەى دیاردەکان و ڕەگوڕیشەکانیان و ڕەوتیان لەناو مێژوودا. یەکەم کار کە لێکۆڵینەوەى کۆمەڵناسى لەگەڵ ئەم تۆمارانەدا دەیکات ئەوەیە ڕووداوە شاز و بچووک بێ کاریگەرەکان دەخاتە لاوە، هەروەها مێژووى کەسى فەرمانڕەوا و کەسایەتییە کاریگەرەکان ئەگەر بێسوود بن فەرامۆش دەکرێن، ئەوەى دەمێنێتەوە دیاردەکان و ڕەوتیانە لەناو مێژوودا، کتێبەکە لە هەندێک جێگادا ئەمەى ڕەچاو نەکردووە بەتایبەت لە باسى “مەولانا خالید“دا، بۆ هەر توێژینەوەیەکى کۆمەڵناسى ئەوەى گرنگ بێت لە باسى مەولانادا دیاردەى مەولانایە نەک کەسى مەولانا خالد، هەموو ژیانى مەولانا بۆ لێکۆڵینەوەیەکى کۆمەڵناسى گرنگ نییە، ئەوەى تێیدا گرنگە مەولانایە کە دەبێتە ڕەوت، هەروەها ڕۆڵى ئەوە لەناو سیستەمى فەرمانڕەواى باباندا، هەروەها تێکەڵبوونى ئەم تەریقەتە سۆفیگەرییە بە دەزگاى دەرەبەگى، بەشى هەرە زۆرى شعرەکانى مەولانا بۆ کتێبێکى ئەدەبى دەست دەدەن و وەزیفەیەکیان لەناو ئەم کتێبە کۆمەڵناسییەدا نییە، ئەوەى گرنگە لە شیعرەکانیدا مەدحەکانى نین بەڵکوو شیعرەکانیەتى بۆ میر و فەرمانڕەواکانى بابان، هەروەها نامەکانى، بەتایبەت ئەوانەى باس لە چۆنیەتیی دابەشکردن و ئیدارەکردنى سامانى خانەقاکەى دەکات، کە نووسەر ئاماژەى بە ئاماژەکانى پشت ئەو نامانە کردووە کە بەڵگەن بۆ تێکەڵبوونى خانەقا بە سیستەمى باجگیرى دەرەبەگى.
ئەوەى دەمێنێتەوە لە بابەتى مێژوودا بێڵین ئەوەیە کە کاتى ئەوەیە مێژوونووسەکانى کورد دەست ببەن بۆ توێژینەوە دەربارەى دیاردەى دیاریکراوى کۆمەڵایەتى بەڵام دواى ئەوەى ئامراز و چەمکە پێویستییەکانى ئەم بوارە لە زانستەکانى تر وەردەگرن و بەکاری دەهێنن، هەروەها کاتى ئەوەشە کە کۆمەڵناسى کورد و ڕوشنبیر و توێژەرە کۆمەڵایەتییەکان لە سایەى دوو دەستەوەستانى ڕەها و دژ بە یەک خۆیان ڕزگار بکەن کە یەکەمیان میتۆدى ئەمبریکىیە کە دەبێت خۆیان شارەزا بکەن بەرامبەر توناکانى ئەم میتۆدە و سنوورەکانى، بەبێ ئەوەى ڕەتى بکەنەوە، دووەمیان دەبێت دیدێکى ڕوون بەرانبەر فەلسەفە و میراتە میتافیزیکییەکەى بەرهەم بهێنن، شارەزایى بەرانبەر سنوورەکانى توانای فەلسەفە و میراتەکەى بۆ خوێندنەوەى کۆمەڵگا بەدەست بهێنن بێ ئەوەى ئەم شارەزایییە بیانگەیەنێتە ئەوەى فەلسەفە ڕەت بکەنەوە، ئەم دوو هەوڵە پێکەوە دەبێتە هۆى لەدایکبوونى کۆمەڵناسیى کوردى خۆى.

بەڵام سەبارەت بە باسى ئایین لەناو خێڵە کوردییەکاندا کە هیچ بەشێکى سەربەخۆى لە کتێبەکەدا وەرنەگرتووە، چەند ئاماژەیەکى خێرایى تێدایە دەربارەى ئایین و ڕۆڵى پیاوانى ئایینى، لە وێنەى بوونى مزگەوت لە لاى گوندە جێگیرەکان و نەبوونى لە لاى کۆچەرەکان و وەزیفەکانى مەلا لەو سیستەمەدا، هەروەها بەریەکنەکەوتنى بڕوا ئایینەکان بە دیاردەى دزى “بەڵکوو بەهاى دزى” لەناو خێڵە کۆچەرەکاندا، کە جێگاى لێکۆڵینەوەیەکى قووڵە.

بیروباوەڕى خورافى و ناڕاست شتێک نییە داهێنراوى کۆلکەمەلا یان مەلاکان بێت، بەڵکوو ئەوە دەربڕى قۆناغێکە لە قۆناغەکانى عەقڵی مرۆیی، قۆناغێکە لە قۆناغەکانى بیرکردنەوەى پێش زانست

دوا سەرنج دەمەوێت ئاماژەى پێ بدەم بابەتى ڕۆڵى مەلا و کۆلکەمەلایە لە سیستەمى خێڵەکیى کوردى و هزرى خێڵەکىی کوردى کە نووسەر ئاماژەى خێراى پێ داوە، بەڵام کۆلکەمەلا (واتە ئەوەى بەتەواوەتى نەبووە بە مەلا و وەزیفەى ئەو دەبینێت)، نووسەر بەرپرسى کردووە لە بڵاوکردنەوەى خورافیات و بیروباوەڕى ناڕاستدا، لە ڕاستیدا بیروباوەڕى خورافى و ناڕاست شتێک نییە داهێنراوى کۆلکەمەلا یان مەلاکان بێت، بەڵکوو ئەوە دەربڕى قۆناغێکە لە قۆناغەکانى عەقڵی مرۆیی، قۆناغێکە لە قۆناغەکانى بیرکردنەوەى پێش زانست، مەلا یان کۆلکەمەلا بەرپرس نییە لەو عەقڵە بەڵکوو ئەو ڕۆڵ دەبینێت لە ناو کۆدا وەک هەر کەس و توێژێکى تر، وەزیفەى ئەو گەیاندنى پەیامەکانى ئایین و هەروەها وەزیفەى واقیعی و گرنگى ئەو توێژە بۆ ئەو سەردەمە پاراستنى ئەو بیروباوەڕانەیە کە لە سەردەمەدا باو بووە، لە ناویاندا وەزیفەى بەخشینى چارەسەرى نازانستییە بە نەخۆشەکان لە کاتێکدا پزیشک و زانست لە ئارادا نییە، لە عەقڵیەتێکدا نەخۆشى لە ئەنجامى سزایەکى خوداییەوە یان لە ئەنجامى سزا و دەستوەشاندنى بوونەوەرە غەیبیەکانەوە دروست بووبێت ئەوا دەبێت پیاوانى ئایینى ڕۆڵ بگێڕن، واتە ئەو هزرە خورافییە هەیە و کۆلکەمەلا و مەلاکان ڕۆڵ دەگێڕن تێیدا باشترین بەلگەش هەر لە کتێبەکەدایە، ئەویش بەڵێنى چارەسەرکردنى کوڕە نەخۆشەکەى مەحموودپاشا لەلایەن زاناى گەورە “مەولانا خالد”ەوە، بەڵام دواتر مردنى نەخۆشەکە و هەڵاتنى مەولاناى لێ دەکەوێتەوە، مەلاکان دروستکەرى ئەو عەقڵیەتە نین، بەڵکوو هەڵگرى عەقڵیەتەکەن وەک کۆى کۆمەڵگا، عەقڵیەتەکە بارودۆخێکى گەورەى مێژوویی دروستى کردووە کە زیاد لە هۆکارێک لە پشتیەوە وەستاوە، لەوانە ژێرخانى ئابووریى خێڵەکى، نەبوونى شار، نەبوونى دەزگاى فەلسەفى و زانستى لەناو ئەو سیستەمە خێڵەکییەدا، هەروەها ئەو قۆناغە قۆناغێکى سروشتىیە لە قۆناغەکانى بیرکردنەوەى مرۆڤ، بەڵام کورد و خێڵە کوردییەکان دواى سەدەها ساڵ تا ڕادەیەک لێ دەرباز بوون، بۆیە عەقڵیەتى خورافیى کوردى پێش زانست شتێکى لەوە گەورەترە داهێنراوى توێژێکى وەک کۆلکەمەلا یان مەلا، تەنانەت ئایین خۆشى بێت، بەڵکوو ئایین خۆشى لەناو چوارچێوەى ئەو هزرەدایە و بنەما و بونیادەکانى ئەو کۆمەڵگایانە هەم دەستیان هەبووە لە دروستبوونى ئایینەکان و هەم دەستیان هەیە لە جۆرى تەفسیرەکانیان بۆى، کە کۆى ئەمەى پەیوەندى بە کوردەوە هەیە پێویستى بە لێکۆڵینەوەى تایبەت هەیە لەژێر ناوى “هزرى کوردى پێش زانست”دا.
بەڵام ئەوەى دەمێنێتەوە بیڵیین ئەوەیە کە خوێندنەوەى ڕاستەقینەى کۆمەڵگاى کوردى شتێک نییە بە تەنها لە ئەستۆى کۆمەڵناسى کوردى بێت، بەڵکوو دەبێت دەرگا بکرێتەوە لە بەردەم خوێندنەوەى مێژووییی کۆمەڵایەتى، هەروەها خوێندنەوەى دەروونیى کۆمەڵایەتى، و جوگرافیى کۆمەڵایەتى و دەیەها لقە زانستى مرۆیی تر، بەم شێوەیە کۆى زانستەکان هاوکارى یەک دەبن لەم کارەدا، بە یەک زانست و بە تەنها بە یەک میتۆد ئەم کارە ناکرێت، واتە ناکرێت دیدێکى گشتگیر دەربارەى کۆمەلگاى کوردى بەرهەم بێت لە ڕێگاى یەک زانستەوە بە فەرامۆشکردنى زانستە مرۆییەکانى تر، بەڵام هەر هەوڵێک بۆ خوێندنەوەى کۆمەڵگاى کوردى لە ڕێگاى زیاد لە زانستێکەوە هەوڵێکى بەرهەمدار و بە ئەنجام دەبێت.

پەراوێزەکان

The post کتێبى (بەدەم ڕێگاوە گوڵچنین؛ “چەند بابەتێکى کۆمەڵناسى”) appeared first on ژنەفتن.

***

نه‌نكم یه‌كێك بوو له‌ یه‌كه‌مین ئه‌و ژنانه‌ی كه‌ بیركاری و فیزیایان له‌ زانكۆی ڤێنا خوێندووه‌. كاتێكیش له‌ ساڵی ١٩٠٥دا خوێندنی ته‌واو كرد، زانكۆكه‌ی بۆ به‌رزترین ڕێزلێنان‌ به‌ربژێری كرد، ئه‌ویش به‌ پێشكه‌شكردنی ئه‌نگوستیله‌یه‌ك كه‌ پیته‌كانی سه‌ره‌تای ناوی ئیمپراتۆری له‌سه‌ر هه‌ڵكۆڵڕابوو. به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی پێشتر هیچ ژنێك هه‌ڵنه‌بژێردرابوو بۆ پێدانی ئه‌م خه‌ڵاته‌‌، فرانز جۆزیفی ئیمپراتۆریش ڕه‌تی كرده‌وه‌‌‌ ئه‌م دیارییه‌ بدات به‌ هیچ كه‌سێك.

پاش زیاتر له‌ سه‌ده‌یه‌ك، ده‌شێت مرۆڤ بۆچوونی وابێت كه‌ ئیدی ئه‌و بڕوایه‌ باوی نه‌ماوه‌ كه‌ پێی وابوو ئافره‌تان گونجاو نین بۆ پێگه‌ به‌رزه‌كانی خوێندنی باڵا، ئیدی له‌ هه‌ر بوارێك له‌ بواره‌كاندا بێت. بۆیه‌ هه‌واڵێكی بێزاركه‌ره‌ كه‌ ده‌بیستین كه‌ زیاتر له‌ ٣٠ زانكۆی ئێرانی ٧٠ بواری جیاوازی خوێندنیان له‌ ئافره‌تان قه‌ده‌غه‌ كردووه‌، كه‌ له‌ ئه‌ندازیارییه‌وه‌، بۆ فیزیای ناوه‌كی و كۆمپیوته‌ر و ئه‌ده‌بی ئینگلیزی و زانستی شوێنه‌وارناسی و بازرگانی ده‌گرێته‌وه‌. به‌پێی شیرین عه‌بادی پارێزه‌ر و چالاكوانی مافه‌كانی مرۆڤ و براوه‌ی خه‌ڵاتی نوبڵ بۆ ئاشتی، ئه‌م كۆت و به‌ندانه‌ به‌شێكن له‌ سیاسه‌ته‌كانی ده‌وڵه‌ت بۆ سنوورداركردنی ده‌رفه‌تی كاری ئافره‌تان له‌ ده‌ره‌وه‌ی ماڵ.

ئه‌م قه‌ده‌غه‌كارییه‌ گاڵته‌جاڕانه‌یه‌، چونكه‌ ئێران، به‌پێی یونسكۆ، خاوه‌نی زۆرترین ئافره‌تانی زانكۆیه‌ له‌ چاو پیاوان له‌ جیهاندا. له‌ ساڵی ڕابردوودا¹.، ژنان ٦٠ له‌ سه‌دی تێكڕای ئه‌و خوێندكارانه‌یان پێكهێناوه‌ كه‌ له‌ تاقیكردنه‌وه‌ی وه‌رگیران له‌ زانكۆدا سه‌ركه‌وتوو بوون، و ئافره‌تان له‌و به‌شه‌ پسپۆڕیانه‌دا كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی نه‌ریتی پیاوان تێیدا زۆرینه‌ن، وه‌ك ئه‌ندازیاری، زۆر باش سه‌ركه‌وتوو بوون.

پێده‌چێت سه‌ركه‌وتنی خوێندكارانی ئافره‌ت- و ئه‌و ڕۆڵه‌ی كه‌ ئافره‌تانی خوێنده‌وار ده‌یگێڕن له‌ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی سیۆكراتیه‌ت (فه‌رمانڕه‌وایی پیاوانی ئایینی)ی ئێرانی- وای له‌ به‌رپرسانی حكوومه‌ت كردبێت كه هه‌وڵ بده‌ن‌ ئه‌م هاوكێشه‌یه‌ ئاوه‌ژوو بكه‌نه‌وه‌. له‌م كاته‌دا، ئافره‌تانی وه‌ك نۆشین كه‌ قوتابییه‌كی  ئه‌سفه‌هانییه‌ و به‌ بی بی سی ڕاگه‌یاندووه‌ كه‌ ڕێگری لێ كراوه‌ ببێت ئه‌ندازیاری میكانیك، ئه‌و چیتر ناتوانێت ئامانجه‌كه‌ی به‌دی بهێنێت، هه‌رچه‌نده‌ نۆشین و هاوچه‌شنه‌كانی نمره‌یه‌كی باشیشیان هێناوه‌ له‌ تاقیكردنه‌وه‌كانی وه‌رگراین له‌ زانكۆكاندا.

هه‌ندێك كه‌س وای ده‌بینن كه‌ بیرۆكه‌ی باڵای یه‌كسانی ڕه‌گه‌زی دونیابینییه‌كی كولتووری تایبه‌تییه‌، و پێویسته‌ له‌سه‌ر ئێمه‌ی ڕۆژئاوایی كه‌ هه‌وڵ نه‌ده‌ین ئه‌م به‌هایانه‌ی خۆمان به‌سه‌ر ئه‌وانی تردا بسه‌پێنین. له‌ ڕاستییدا ده‌قه‌ ئیسلامییه‌كان به‌ ڕێگای جۆراوجۆر جه‌خت له‌ باڵاده‌ستی پیاوان به‌سه‌ر ژناندا ده‌كه‌نه‌وه‌. به‌ڵام ده‌كرێت هه‌مان شتیش ده‌رباره‌ی ده‌قه‌كانی مه‌سیحی و جووله‌كه‌كانیش بڵێین. هه‌روه‌ك مافی خوێندن، به‌بێ هه‌ڵاوێردن و جیاكاری، به‌پێی زۆر له‌ جاڕنامه‌ و ڕێكکه‌وتنه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كانی وه‌ك جاڕنامه‌ی جیهانیی مافه‌كانی مرۆڤ دانی پێدانراوه‌، كه‌ به‌ نزیكه‌یی هه‌موو ده‌وڵه‌تانی جیهان ئیمزایان له‌سه‌ر كردووه‌، له‌ نێویشیاندا ئێران.

جیاكاریكردن و هه‌ڵاوێردنی دژ به‌ ژنان به‌شێكه‌ له‌ ئاراسته‌یه‌كی سیاسی گشتگیرتری جیاكاری كردنی فه‌رمی له‌ ئێران، به‌تایبه‌تی دژ به‌وانه‌ی به‌ موسڵمان دانانرێن، یان سه‌ر به‌ سێ كه‌مینه‌كه‌ نین –زه‌رده‌شتی، جووله‌كه‌، مه‌سیحی- كه‌ له‌ ده‌ستوری ئێرانیدا دانیان پێدانراوه‌. بۆیه‌ ئه‌گه‌ر یه‌كێك ویستی، بۆ نموونه‌، له‌ یه‌كێك له‌ زانكۆكاندا ناوی خۆی تۆمار بكات، پێویسته‌ له‌سه‌ری ڕوونی بكاته‌وه‌ كه‌ سه‌ر به‌ یه‌كێك له‌و چوار ئایینه‌ ددانپێدانراوانه‌یه‌. به‌ڵام بێباوه‌ڕه‌كان، و ئه‌گنۆستییه‌كان(Agnosticism)، یاخود تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی به‌هائی ئێرانی له‌ زانكۆ وه‌رناگیرێن.

بیهێننه‌ به‌رچاوتان په‌رچه‌كردارمان چی ده‌بێت كاتێك یه‌كێك بیه‌وێت پاساو بۆ جیاكاریی ڕه‌گه‌زی و نه‌ژادی بهێنێته‌وه‌ به‌ بیانووی ئه‌وه‌ی سه‌پاندنی كولتووری به‌سه‌ر ئه‌وانی تردا هه‌ڵه‌یه‌. بۆ ساڵانێكی دوورودرێژ له‌ هه‌ندێك له‌ ناوچه‌كانی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا، “كولتوور” وابوو كه‌، كه‌سانی به‌ ڕه‌گه‌ز ئه‌فریقی پێویسته‌ له‌ دواوه‌ی پاسه‌كانه‌وه‌ دابنیشن و له‌ قوتابخانه‌ و نه‌خۆشخانه‌ و زانكۆی جودا وه‌ربگیرێن. هه‌روه‌ها “كولتوور”ی جیاكاری نه‌ژاد –ئاپارتایید-ی ئه‌فریقای باشوور ئه‌وه‌ی سه‌پاندبوو كه‌ ڕه‌شپێسته‌كان ده‌بێت به‌ دوور له‌ سپیپێسته‌كان بژین و هه‌لی خوێندنی جودا و ئاست نزمتریان پێ بدرێت. به ‌شێوه‌یه‌كی ڕوونتر ده‌توانین بڵێین، ئه‌مه‌ كولتوور و ڕۆشنبیریی سپی پێسته‌ باڵاده‌سته‌كانی ئه‌وكاته‌ بوو.

هه‌مان شت بۆ ئێرانیش ڕاسته‌. هه‌موو لێپرسراوانی ده‌وڵه‌ت له‌ پیاوانی موسڵمان پێكهاتوون. ئه‌و فه‌رمانه‌ش كه‌ عه‌لی خامنه‌یی ڕێبه‌ری باڵا له‌ ساڵی ٢٠٠٩دا ده‌ریكرد كه‌ داوای كردبوو زانكۆكان به‌ “ئیسلامی” بكرێن، بوو به‌هۆی گۆڕینی زۆر له‌ بابه‌ته‌كانی خوێندن و گۆڕینی هه‌ندێك له‌ ستافی مامۆستایانی زانكۆكان به‌ كه‌سانی زیاتر كۆنزه‌رڤاتیڤ‌. له‌ دوو مانگیش له‌مه‌وبه‌ره‌وه‌، خامنه‌یی گوتی كه‌ پێویسته‌ له‌سه‌ر ئێرانییه‌كان بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ به‌ها دێرینه‌كان و منداڵانێكی زیاتر بخه‌نه‌وه‌- هه‌ر ئه‌مه‌ش كاریگه‌ری دیكه‌ له‌ سه‌ر ڕۆڵی ئافره‌تان داده‌نێت، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ كاریگه‌رییه‌كانی له‌سه‌ر ژینگه‌.

سزا هه‌نووكه‌یییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان هه‌وڵ ده‌دات ڕێگری بكات له‌وه‌ی ئێران چه‌كی ئه‌تۆمی دروست بكات، نه‌ك بۆ قایلكردنی به‌وه‌ی واز له‌ جیاكاریكردن دژ به‌ ژنان یان له‌سه‌ر بنه‌مای ئایینی بهێنێت. بایكۆتكردنێكی به‌رفراوانی زانكۆكانی ئێران، و به‌رهه‌مه‌ ئێرانییه‌كانی تر له‌ ئارادا نییه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی جاران به‌رانبه‌ر ئه‌فریقای باشوور و جیاكارییه‌ نه‌ژادییه‌كانی ئه‌نجام ده‌درا. وا دیاره‌ هێشتاكه‌ جیاكاری كردن له‌سه‌ر بنه‌مای ڕه‌گه‌زی و ئایینی كه‌متر جێگای بایه‌خمانه‌ وه‌ك له‌ جیاكاریكردن له‌سه‌ر بنه‌مای نه‌ژادی و ئیتنیكی.

ڕه‌نگه‌ ئێمه‌ زیاتر ئاماده‌ییمان تێدا بێت بۆ په‌سه‌نكردنی جیاوازییه‌ بایۆلۆژییه‌كانی نێوان پیاوان و ژنان له‌ په‌یوه‌ست به‌ ئه‌و ڕۆلانه‌ی كه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا ده‌یگێڕن. له‌ ڕاستییدا جیاكاری واش هه‌یه‌، ئه‌ویش به‌ته‌واوه‌تی جه‌سته‌یی نییه‌. بۆیه‌ پێویسته‌ ئه‌نجامگیری ئه‌وه‌ نه‌كه‌ین كه‌ ئه‌گه‌ر ژماره‌ی ئه‌ندازیاری پیاوان له‌ ژنان زیاتر بوو، بڵێین ئه‌وه‌ به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر جیاكاریی جێنده‌ری. ده‌كرێت پیاوان به‌ به‌راورد به‌ ژنان زیاتر حه‌ز بكه‌ن ببن به‌ ئه‌ندازیار.

ئه‌مه‌ش به‌ ته‌واوه‌تی پرسێكی جودایه‌ له‌وه‌ی كه‌ ئایا پێویسته‌ له‌سه‌رمان كه‌ ڕێ له‌ به‌دیهێنانی ئامانجه‌كانی ئه‌و ژنانه‌ بگرین كه‌ ده‌یانه‌وێت ببنه‌ ئه‌ندازیار و تواناداری ئه‌وه‌شیان تێدایه‌. به‌ ڕێگریكردنی ڕاشكاوانه‌ی له‌ ژنان له‌وه‌ی له‌و به‌شانه‌ی زانكۆدا بخوێنن كه‌ بۆ پیاوان كراوه‌یه‌، ئێران هه‌نگاوێكی له‌ شێوه‌ی جیاكاریی نه‌ژادی ناوه‌ كه‌ ناكرێت به‌رگری لێ بكرێت، و پێویستیشه‌ ئه‌م‌ هه‌نگاوه‌ی ئێران به‌ هه‌مان ئاستی هێزه‌وه‌ سه‌ركۆنه‌ بكرێت.

پەراوێزەکان

The post خودا و ژن له‌ ئێران appeared first on ژنەفتن.

هۆكارێك هه‌یه‌ له‌ پشتی به‌شداری ئه‌و ژماره‌ زۆره‌ی ئۆسترالیاییه‌كان له‌ ده‌نگداندا. له‌ بیسته‌كانی سه‌ده‌ی بیستدا، كاتێك به‌شداریكردنی خه‌ڵكی له‌ پرۆسه‌ی ده‌نگداندا كه‌متر بوو له‌ ٦٠٪، په‌رله‌مان ده‌نگدانی كرد به‌ ناچاری. له‌و كاته‌وه‌، سه‌ره‌ڕای جیاوازی سروشتی حكومه‌ته‌ یه‌ك به‌دوای یه‌كدا هاتووه‌كان، هیچ هه‌وڵێكی ڕژد نه‌نراوه‌ بۆ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ئه‌و یاسایه‌، كه‌ ڕاپرسییه‌كان ده‌ری ده‌خه‌ن ٧٠٪ دانیشتوان پشتگیری لێ ده‌كه‌ن.

ئه‌و ئۆسترالیایانه‌ی كه‌ ده‌نگ ناده‌ن نووسراوێكیان پێ ده‌گات كه‌ داوایان لێ ده‌كات هۆكاری ئه‌وه‌ ڕوون بكه‌نه‌وه‌ (هۆكاری ئه‌وه‌ی بۆچی ده‌نگیان نه‌داوه‌؟!). ئه‌وانه‌شی كه‌ پاساوێكی ماقوڵیان نییه‌، وه‌ك نه‌خۆشی یاخود گه‌شتكردن بۆ ده‌ره‌وه‌، پێویسته‌ له‌ سه‌ریان غه‌رامه‌یه‌كی كه‌م بده‌ن، به‌ڵام ئه‌وانه‌ی ئه‌و غه‌رامه‌یه‌ ده‌كرێن كه‌متره‌ له‌ ١٪ ی تێكڕای ئه‌وانه‌ی مافی ده‌نگدانیان هه‌یه‌.

به‌ڵام له‌ ڕووی كرده‌ییه‌وه‌ ناچارییه‌كه‌ ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ ده‌بێت ده‌نگێكی دروست بده‌یت، به‌ڵكو ته‌نیا هه‌ر ڕۆشتنی ده‌نگده‌ره‌‌ بۆ بنكه‌ی ده‌نگدان و، تۆماركردنی ناوی خۆی و كارتی ده‌نگدانه‌كه‌ش بخاته‌ نێو سندوقه‌كه‌وه‌. نهێنی بوونی پرۆسه‌ی ده‌نگدانه‌كه‌ وا ده‌كات شتێكی ئه‌سته‌م بێت ڕێگری له‌ خه‌ڵكی بكرێت كه‌ شتی بێمانا له‌سه‌ر كاغه‌زی ده‌نگدانه‌كه‌ نه‌نووسن، یاخود به‌ به‌تاڵی نه‌یخه‌نه‌ ناو سندوقه‌كه‌وه‌. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی كه‌ ڕێژه‌ی ده‌نگه‌ نادروسته‌كان له‌و وڵاتانه‌دا كه‌ ده‌نگدانیان كردووه‌ به‌ زۆره‌ملێ و ناچاری كه‌مێك به‌رزتره‌، به‌ڵام ئه‌مه ته‌نانه‌ت‌ نزیكیش نابێته‌وه‌ له‌ قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌ی ئه‌و جیاوازییه‌ زۆره‌ی له‌نێوان ڕێژه‌ی به‌شداری له‌ ده‌نگداندا هه‌یه (له‌نێوان هه‌ردوو جۆری وڵاتاندا له‌ ڕووی ده‌نگدانی ناچارییه‌وه‌ .و.)‌.

ده‌نگدانی ناچاری نه‌ك ته‌نها له‌ ئوسترالیا هه‌یه‌، به‌ڵكو به‌لجیكا و ئه‌رجه‌نیتینیش پێشتر سه‌پاندوویانه‌، هه‌روه‌ها له‌ وڵاتانی دیكه‌شدا سه‌پێنراوه‌، به ‌تایبه‌ت له‌ ئه‌مریكای لاتیندا، ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕایی جیاوازی له‌ جۆری سزاكان و شێوازی سه‌پاندنیاندا.

له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ كاتی هه‌ڵبژاردنه‌كانی ئوسترالیادا له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان بووم، بۆیه‌ به‌ هیچ جۆرێك ناچار نه‌بووم ده‌نگ بده‌م. زۆر هۆكاریشم هه‌بوو بۆ ئه‌وه‌ی حه‌ز بكه‌م حكومه‌ته‌ كۆنزه‌رڤاتیڤه‌كه‌ی “جۆن هاوه‌رد” شكست بهێنێت، به‌ڵام ئه‌مه‌ هیچ ئه‌و هۆكاره‌ نه‌بوو كه‌ وای لێكردم كه‌ هه‌ندێك زه‌حمه‌تی ئه‌وه‌ بكێشم بچم ده‌نگ بده‌م، ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ی ده‌نگه‌كه‌ی من گۆڕانكارییه‌ك دروست بكات زۆر كه‌م بوو (هه‌روه‌ك پێشبینیم كرد، هیچ جیاوازییه‌كیشی دروست نه‌كرد).

كاتێك ده‌نگدان ئاره‌زوومه‌ندانه‌ بێت و، ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ش ئه‌نجامه‌كه‌ش به‌ ده‌نگدانی هه‌ر هاوڵاتییه‌ك زۆر زه‌حمه‌ت بێت گۆڕانكاری دروست بكات، ئه‌گه‌ر كه‌میشی تێ بچێت- له‌ ڕووی، بۆ نموونه‌، ئه‌و كاته‌ی به‌فیڕۆ ده‌چێت له‌ ڕێگای گه‌شتن به‌ شوێنی ده‌نگدانه‌كه‌، و چاوه‌ڕوانیكردن له‌ سه‌ره‌دا، و پرۆسه‌ی ده‌نگدانه‌كه‌ش- وا ده‌كات كه‌ ده‌نگدان زۆر ناعه‌قڵانی بێت. به‌ڵام ئه‌گه‌ر زۆرینه‌ی خه‌ڵكی ئه‌م جۆره‌ له‌ بیركردنه‌وه‌یان پێڕه‌و كرد، و نه‌شڕۆشتن بۆ ده‌نگدان، ئه‌وكاته‌ ڕێگه‌ خۆش ده‌كه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی كه‌مینه‌یه‌ك له‌ خه‌ڵكی بڕیار له‌ چاره‌نووسی ده‌وڵه‌ت بده‌ن و، پاشان توڕه‌بوون و بێزاری زۆرینه‌شی لێ بكه‌وێته‌وه‌.

له‌ مێژووی هه‌ڵبژاردنی ئه‌م دواییانه‌ی پۆڵه‌ندادا نموونه‌یه‌كی وا هه‌یه‌. له‌ كاتی هه‌ڵبژاردنه‌ نیشتیمانییه‌كه‌ی ساڵی ٢٠٠٥ی ئه‌و وڵاته‌دا، ته‌نها له‌ ٤٠٪ ئه‌وانه‌ی مافی ده‌نگدانیان هه‌بوو ده‌نگیان دا، ئه‌مه‌ش كه‌مترین ڕێژه‌ی تۆماركراوی به‌شداری هه‌ڵبژاردنه‌كان بوو له‌ دوای كۆتاییهاتنی سه‌رده‌می شیوعییه‌كانه‌وه‌. له‌ ئه‌نجامی ئه‌وه‌شدا، یاروسلاف كاچینسكی به‌ پاڵپشتی هاوپه‌یمانی ئه‌و حیزبانه‌ی زۆرترین كورسیی په‌رله‌مانیان به‌ده‌ست هێنابوو، بوو به‌ سه‌رۆك وه‌زیران، ئه‌مه‌ش ته‌نها به‌ ده‌نگی ٦ ملیۆن له‌ ده‌نگده‌ران له‌ كۆی ٣٠ ملیۆن كه‌س له‌وانه‌ی مافی ده‌نگدانیان هه‌بوو‌.

به‌ڵام پاش ئه‌وه‌ به‌ ته‌نیا دوو ساڵ یاروسلاف كاچینسكی ناچار كرا ڕه‌زامه‌ند بێت به‌ دووباره‌ سازكردنه‌وه‌ی هه‌ڵبژاردن، به‌م شێوه‌یه‌ ئاشكرا بوو كه‌ زۆرینه‌ی ئه‌وانه‌ی له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كه‌ی ٢٠٠٥دا به‌شداریان نه‌كردبوو له‌ ئه‌نجامه‌كه‌ی ناڕازی بوون. بۆیه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنه‌ تازه‌كه‌دا ڕێژه‌ی به‌شداری به‌رز بوویه‌وه‌ بۆ ٥٤٪ به ‌تایبه‌ت له‌نێوان ده‌نگده‌رانی گه‌نجتر و خوێنده‌وارتردا. به‌و شێوه‌یه‌ حكومه‌ته‌كه‌ی كاچینسكی تووشی شكستێكی گه‌وره‌ بوو.

ئه‌گه‌ر ده‌مانه‌وێت كه‌میینه‌یه‌ك حكومه‌ته‌كه‌مان بۆ هه‌ڵنه‌بژێرێت، ئه‌وا وا باشتره‌ كه‌ ڕێژه‌ی ده‌نگدان به‌رز بێت. به‌ڵام به‌هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌نگه‌كه‌مان جیاوازییه‌كی زۆر كه‌م دروست ده‌كات، بۆیه‌ زۆرینه‌مان ته‌سلیمی ئه‌وه‌ ده‌بیین كه‌ ئه‌ركه‌كه‌ی خۆمان بده‌ین به‌سه‌ر ئه‌وانی دیكه‌دا، خۆشمان زه‌حمه‌تی ڕۆشتن بۆ ده‌نگدان ناكێشین و ئومێده‌وارین ئه‌وه‌نده‌ له‌ خه‌ڵكی دیكه‌ بڕۆن بۆ ده‌نگدان كه‌ به‌رده‌وامیدان به‌ دیموكراتییه‌ت و هه‌ڵبژاردنی حكومه‌تێك كه‌ به‌رجه‌سته‌ی ڕای زۆرینه‌ی هاوڵاتیان‌ بكات بپارێزێت.

به‌ڵام پێده‌چێت چه‌ند هۆكارێك هه‌بێت بۆ ده‌نگدان. هه‌ندێك له‌ خه‌ڵكی ده‌نگ ده‌ده‌ن له‌به‌ر ئه‌وه‌ی چێژ له‌ ده‌نگدان ده‌بینن و، هیچ كارێكی واشیان نییه‌ كه‌ وایان لێ بكات ده‌رفه‌تی ئه‌وه‌یان نه‌بێت نه‌چن بۆ ده‌نگدان. هه‌ندێكی دیكه‌شیان هه‌ستكردن به‌ لێپرسراوێتی نیشتیمانی وایان لێ ئه‌كات گوێ نه‌ده‌ن به‌ ناعه‌قڵانی بوونی كاریگه‌ری ده‌نگدان له‌و ڕووه‌وه‌ كه‌ پێ ناچێت ته‌نیا ده‌نگی ئه‌و ئه‌نجامه‌كان بگۆڕێت.

پێده‌چێت هه‌ندێكی تر له‌به‌رئه‌وه‌ بڕۆن بۆ ده‌نگدان، نه‌ك له‌به‌ر ئه‌وه‌ی پێشبینی ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ ده‌توانن (ته‌نیا به‌ یه‌ك ده‌نگی خۆیان) ئه‌نجامی هه‌ڵبژاردنه‌كان بگۆڕن، به‌ڵكو له‌به‌ر ئه‌وه‌ی، هه‌روه‌ك هانده‌رانی تۆپی پێ، ده‌یانه‌وێت هانی تیمه‌كه‌یان بده‌ن. هه‌روه‌ها پێده‌چێت له‌به‌ر ئه‌وه‌ش ده‌نگ بده‌ن، كه‌ ئه‌گه‌ر ده‌نگیان نه‌دا ئه‌وا ده‌كه‌ونه‌ هه‌ڵوێستێكه‌وه‌ ناتوانن سكاڵا و گله‌یی بكه‌ن له‌و حكومه‌ته‌ی كه‌ هه‌ڵبژێردراوه‌ و ئه‌وان به‌ دڵیان نییه‌. ئه‌وان وای ده‌بیینن سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی ده‌رفه‌تی ئه‌وه‌ی كه‌ بتوانن ئه‌نجامه‌كان بگۆڕن ته‌نیا یه‌ك ده‌نگه‌ له‌ناو چه‌ند ملیۆنێكدا، به‌ڵام ئه‌نجامه‌كان تا ئه‌و ئاسته‌ گرنگه‌ كه‌ وا ده‌كات ئه‌و ده‌رفه‌ته‌ بچووكه‌ به‌س بێت بۆ ئه‌وه‌ی قه‌ره‌بووی زه‌حمه‌تی چوونیان بۆ ده‌نگدان بۆ بكاته‌وه‌.

به‌ڵام ئه‌گه‌ر وا ڕوویدا و هه‌موو ئه‌و ڕه‌چاوكردنانه‌‌ شكستیان هێنا له‌ هاندانی خه‌ڵك بۆ ڕۆشتن بۆ سه‌ر سندوقی ده‌نگدان، ئه‌وكاته‌ ده‌نگدانی ناچاری ڕێگایه‌كه‌ بۆ زاڵبوون به‌سه‌ر كێشه‌ی ئه‌و گوێپێنه‌ده‌رانه‌. ئه‌و تێچوونه‌ كه‌مه‌ی سه‌پێنراوه‌ به‌سه‌ر ئه‌وانه‌ی ده‌نگ ناده‌ن، ڕۆشتنی هه‌مووان بۆ ده‌نگدان عه‌قڵانی ده‌كات، له‌ هه‌مان كاتدا نه‌ریتێكی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌باره‌ی ده‌نگدانه‌وه‌ دروست ده‌كات. ئۆسترالیاییه‌كان ده‌یانه‌وێت ناچار بكرێن به‌ ده‌نگدان. ئه‌وان به‌خته‌وه‌ر ده‌بن كاتێك ده‌زانن كه‌ هه‌مووان ده‌نگ ده‌ده‌ن. ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌شی دڵه‌ڕاوكێی كه‌می به‌پیره‌وه‌چوونی ده‌نگدانیان هه‌یه‌، واباشه‌ چاكه‌یه‌ك له‌گه‌ڵ خۆیاندا بكه‌ن و نموونه‌یه‌كی ناچاركه‌ری تایبه‌ت به‌ خۆیان له‌ به‌رچاو بگرن.

[1] كاتی نوسینی ئه‌م وتاره‌ ١٤ی دیسه‌مبه‌ری ٢٠٠٧ بووه‌.

The post بۆچی ده‌نگ بده‌ین؟ appeared first on ژنەفتن.