زۆر گرنگە لە مانای ئەم شیکارییە ورد ببینەوە، کە ئەمڕۆ، دەقاودەق پەنجا ساڵ دوای نووسینی وتارەکە [ئەم وتارەی ئاگامبێن ١٩٩٣ نووسراوە-وەرگێڕ]، بە هیچ شێوەیەک هەنووکەییبوون و گرنگییەکەی لەدەست نەداوە. نەک تەنها کێشەکە بە هەمان لەناکاوبوونی خۆیەوە لە ئەوروپا و لە هەر شوێنێکی دیکەدا سەر هەڵدەدات، بەڵکوو هەروەها، لە سیاقی داوەشان و داڕمانی نەوەستاوی دەوڵەت-نەتەوە و تیاچوونی گشتیی کاتیگۆرییە نەریتییە یاسایی-سیاسییەکاندا، پەنابەر لەوانەیە تەنها کارەکتەری بیرلێکراوەی خەڵک بێت لە ڕۆژگاری ئەمڕۆماندا. لانی کەم تا پرۆسەی داوەشانی دەوڵەت-نەتەوە و سەروەرییەکەی بەرەو کۆتایی هاتووە، پەنابەر تەنها کاتیگۆرییە، تێیدا دەکرێت بیر لە فۆرمەکان و سنوورەکانی کۆمەڵێکی سیاسیی داهاتوو بکەینەوە. لە ڕاستیدا، ڕەنگە ئەگەر بمانەوێت بەرانبەر بە ئەرکە بەڕەهایی تازەکان یەکسان بین کە ڕووبەڕوومان دەبنەوە، ئەوا دەبێت بەبێ دوودڵی واز لەو چەمکە بنچینەیییانە بهێنین کە تێیاندا ئێمە تا ئێستا بکەرە سیاسییەکانمان نواندوونەتەوە (مرۆڤ و هاووڵاتییان بە مافەکانیانەوە، بەڵام هەروەها خەڵکانی حاکم، کرێکاران و هتد) و دامەزراندنەوەی دەستپێکی فەلسەفەی سیاسیمان لەگەڵ ئەم بکەرە تازەیەدا [پەنابەر].

٢. یەکەم دەرکەوتنی پەنابەران وەک دیاردەیەکی فراوانی جەماوەری لە کۆتاییی جەنگی جیهانیی یەکەمدا ڕوو دەدات، کاتێک ئیمپراتۆرییەکانی ڕووسیا، نەمسا-هەنگاریا و عوسمانی یەک دوای یەک دەکەون و نەزمێکی نوێ لە ڕێگەی پەیماننامەکانی ئاشتییەوە دروست دەکرێت، بەقووڵی پێکهاتەی دیمۆگرافی و قەڵەمڕەوێتیی ئەوروپای ناوەندی و خۆرهەڵاتی دەهەژێنێت. لە میانەیەکی زۆر کورتدا، یەک ملیۆن و نیو ڕووسی، حەوت سەد هەزار ئەرمەنی، پێنج سەد هەزار بولگاری، ملیۆنێک یۆنانی، و سەدان هەزار ئەڵمانی، هەنگاری و ڕۆمانی، وڵاتەکانیان جێدەهێڵن و بەرەو شوێنە جۆراوجۆرەکان دەڕۆن. دەبێت ئەو هەلومەرجە قورس و سەختەش بخرێتە سەر ئەم جەماوەرە جووڵاوە، و ئەمەش بەهۆی ئەو ڕاستییەوە دەردەکەوێت کە ئەو دەوڵەتە تازانەی لە ڕێگەی پەیماننامەکانی ئاشتییەوە لەسەر مۆدێلی دەوڵەت-نەتەوە دروست دەکرێن (وەک یوگسلاڤیا و چیکۆسلۆڤاکیا)، ٣٠٪ی دانیشتووان لەو کەمینانە پێکدێن کە دەبوو لە ڕێگەی زنجیرەیەک پەیماننامەی نێودەوڵەتییەوە بپارێزرێن (واتا ئەوەی پێی دەگوترێت پەیماننامەکانی کەمینە)، کە بەگشتی وەک یاسایەکی ناکارا و مردوو مایەوە. چەند ساڵێک دواتر، یاسا ڕەگەزییەکانی ئەڵمانیا و جەنگی ناوخۆیی لە ئیسپانیا بووە هۆی بڵاوبوونەوەی جۆرێکی نوێ و جەوهەریی پەنابەران لە سەرتاسەری ئەوروپادا.

ئێمە ڕاهاتووین جیاوازی لەنێوان خەڵکانی بێدەوڵەت و پەنابەراندا بکەین، بەڵام ئەم جیاکارییە، ئێستاش وەک ئەوسا، هێندە سانا نییە وەک لە نیگای یەکەمدا دەبینرێت. هەر لە سەرەتاوە، زۆرێک لە پەنابەران، ئەوانەی بە شێوەیەکی تەکنیکی بێدەوڵەت نەبوون، پێیان باشتر بوو ببنە بێدەوڵەت نەک ئەوەی بگەڕێنەوە نیشتمانی خۆیان (ئەمەش نموونەی جووە پۆڵەندی و ڕۆمانییەکانە کە لە کۆتاییی جەنگدا لە فەڕەنسا یان ئەڵمانیا بوون، یاخود ئەمڕۆ قوربانیانی ڕاوەدوونان و ئازاردانی سیاسی و هەروەها ئەوانەی گەڕانەوە بۆ نیشتمانی خۆیان بە مانای نەمان دێت بۆیان). لە لاکەی دیکەوە، پەنابەرانی ڕووسی، ئەرمەنی و هەنگاری لەناکاو و بەخێرایی لەلایەن حکوومەتەکانی سۆڤێت یان تورکیا و هتدەوە لە نەتەوە داماڵران. گرنگە تێبینیی ئەوە بکەین کە بە دەستپێکردن لەگەڵ سەردەمی جەنگی جیهانیی یەکەمدا، زۆربەی دەوڵەتە ئەوروپییەکان دەستیان کرد بە دانانی کۆمەڵێک یاسای نوێ کە ڕێگەی پێدەدان هاووڵاتییانی خۆیان لە هاونیشتمانی و نەتەوە دابماڵن. لە ١٩١٥دا یەکەم وڵات فەڕەنسا بوو بەو هاووڵاتییانەوە دەستی پێ کرد کە ڕیشە و ڕەچەڵەکی «دوژمن»یان هەبوو؛ لە ١٩٢٢دا نموونەی بەلجیکای بەدوادا هات کە بووە هۆی ڕەتکردنەوە و پووچەڵکردنەوەی پێدانی مافی هاووڵاتیبوون بەو کەسانەی لە سەردەمی جەنگدا چالاکیی «دژە-نەتەوەیی»یان ئەنجام دابوو؛ لە ١٩٢٦دا ڕژێمی فاشیستی لە ئیتاڵیا یاسایەکی هاوشێوەی دانا پەیوەندی بەو هاووڵاتییانەوە هەبوو کە وا دەردەکەوتن «شایستەی هاووڵاتیبوونی ئیتاڵی نەبن»؛ لە ١٩٣٣دا ئێستا نۆرەی نەمسا بوو، و هتد، تا ساڵی ١٩٣٥ و یاساکانی نۆرمبێرگ هاووڵاتییانی ئەڵمانی دابەش کردە سەر هاووڵاتییانی تەواوەتی و ئەو هاووڵاتییانەی مافی سیاسییان نییە. ئەم یاسایانە – و ئەو جەماوەرە بێدەوڵەتەی بەهۆی ئەم یاسایانەوە دروست بوون – نیشانەیە لەسەر خاڵێکی وەرچەرخانی بنچینەییی ناو ژیانی دەوڵەت-نەتەوەی مۆدێرن و ڕزگاربوونە یەکلاکەرەوەکەی لە چەمکە ساکار و کاڵفامەکانی وەک «خەڵک» و «هاووڵاتی».

ئێرە شوێنی پێداچوونەوە بە مێژووی بەرپرسیارێتی و کۆمسیۆنە جۆراوجۆرە نێونەتەوەیییەکان نییە کە بە هۆیەوە دەوڵەتان، کۆمەڵەی گەلان و پاشان نەتەوە یەکگرتووەکان هەوڵیان دا دەستەوپەنجە لەگەڵ کێشەی پەنابەران نەرم بکەن– لە نووسینگەی نانزنەوە بۆ پەنابەرانی ڕووسی و ئەرمەنی (١٩٢١) تا کۆمسیۆنی باڵای پەنابەرانی ئەڵمانی (١٩٣٦)، کۆمیتەی نێو-حکومی بۆ پەنابەران (١٩٣٨)، و ڕێکخراوی نێودەوڵەتیی پەنابەرانی نەتەوە یەکگرتووەکان (١٩٤٦) تا کۆمیسیۆنی باڵای پەنابەران (١٩٥١) – کە چالاکییەکانی بەگوێرەی پێگەکەی، تەنها خەسڵەتێکی «مرۆیی و کۆمەڵایەتی» هەیە نەک سیاسی. خاڵی بنچینەییی ئەوەیە کە هەر کاتێک پەنابەران چیتر حاڵەتە تاک و تەراکان نین، بەڵکوو دیاردەیەکی جەماوەریین (وەک لەنێوان دوو جەنگەکاندا ڕوویان داوە و ئێستاش ڕوو دەدەنەوە)، هەم ئەم ڕێکخراوانە و هەم هەر دەوڵەتێک، سەرەڕای بانگەوازی هەمیشەیییان بۆ پێشێلنەکردنی مافەکانی مرۆڤ، ئەوەیان سەلماندووە کە بەڕەهایی بێتوانان نەک تەنها لە چارەسەرکردنی کێشەکە، بەڵکوو هەروەها بەسانایی توانای مامەڵەکردنیان لەگەڵ کێشەکە بە شێوەیەکی گونجاویش نییە. بەم شێوەیە سەرتاپای پرسەکە گواسترایەوە نێو دەستەکانی پۆلیس و ڕێکخراوە مرۆیییەکانەوە.

٣. هۆکارەکانی ئەم بێتوانایی و پەککەوتوویییە تەنها لە خۆ-پەرستی و کوێری ئامێرە بیرۆکراتییەکاندا نییە، بەڵکوو هەروەها لەنێو خودی ئەو چەمکە بنچینەیییانەشدا ڕیشەی داکوتاوە کە نەزم و شێوازی دانیشتووانی خۆجێیی (واتا ژیان) لەنێو نەزمی یاساییی دەوڵەت-نەتەوەدا ڕێک دەخەن. هانا ئارنت بەشی پێنجەمی کتێبەکەی دەربارەی ئیمپریالیزم، کە بۆ کێشەی پەنابەران تەرخان کراوە، ناو دەنێت «داڕمانی دەوڵەت-نەتەوە و کۆتاییی مافەکانی مرۆڤ». ئەم داڕشتنە – کە بە شێوەیەکی لێکدانەبڕاو بەستراوەتەوە بە چارەنووسی مافەکانی مرۆڤ و دەوڵەتی نەتەوەییی مۆدێرنەوە، وەک کۆتاییی دووەمیان بە زەرووری دەبێتە هۆی لەناوچوون و داڕمانی یەکەمیان – دەبێت زۆر بەجددی هەڵوەستەی لەسەر بکرێت. پارادۆکسەکە لێرەدا ئەوەیە کە دەقاودەق ئەو کارەکتەرەی دەبوو ببێتە بەرجەستەبوونی مافەکانی مرۆڤ بە تەواوەتی، واتا پەنابەران، کەچی قەیرانی ڕادیکاڵی ئەم چەمکە پێک دەهێنێت. ئارنت دەنووسێت «چەمکی مافەکانی مرۆڤ کە لەسەر بوونی گریمانەکراوی مرۆڤ وەک گشت دامەزراوە، بەتەواوی دادەڕمێت هەر کە ئەوانەی بۆ یەکەمجار لە بەردەم مرۆڤەکاندا خۆیان بینییەوە بەڕاستی هەموو جۆرە چۆنایەتی و پەیوەندییەکی تایبەتمەندیان لەدەست داوە ئەوە نەبێت کە ببنە کۆمەڵە بوونەوەرێکی مرۆییی ڕووت». لەنێو سیستەمی دەوڵەت-نەتەوەدا- ئەوەی پێی دەگوترێت مافە پیرۆز و پێشێلنەکراوەکانی مرۆڤ ڕاستەوخۆ لەو ساتەدا بێتواناییی تەواوەتیی پارێزبەندی دەسەلمێنن، کە چیتر ناکرێت وەک مافەکانی هاووڵاتییانی دەوڵەت لە قەڵەم بدرێن. ئەمەش ئەو کاتە ڕوون دەبێتەوە ئەگەر بیر لە ناڕوونیی خودی ناوونیشانی جاڕنامەکەی ١٧٨٩ بکەینەوە، واتا جاڕنامەی مافەکانی مرۆڤ و هاووڵاتییان، کە تێیدا ڕوون نییە ئایا هەردوو زاراوەکە ناون بۆ دوو واقیعییەت یاخود لە بەرانبەردا «و»یک پێک دەهێنن کە تێیدا زاراوەی دووەم، لە ڕاستیدا، هەر لە پێشەوە زاراوەی یەکەمی لەخۆیدا هەڵگرتووە.

ئەو ڕاستییەی کە بۆشایی/فەزایەکی سەربەخۆ لەناوەوەی نەزمی سیاسیی دەوڵەت-نەتەوەدا بۆ شتێکی وەک مرۆڤی پەتی لەخودی خۆیدا بوونی نییە، لانی کەم ئەو ڕاستییە ڕوون دەکاتەوە، کە تەنانەت لە باشترین حاڵەتەکانیشدا، پێگەی پەنابەران هەمیشە وەک پێگە و هەلومەرجێکی کاتی لە قەڵەم دەدرێت کە دەبێت یان ببێتە هۆی هاووڵاتیبوون یان ڕەوانەکردنەوە بۆ وڵاتی یەکەم. پێگەیەکی هەمیشەییی مرۆڤ لەخودی خۆیدا لەنێو یاسای دەوڵەت-نەتەوەدا مەحاڵە بیریشی لێ بکرێتەوە.

٤. ئێستا کاتی ئەوەیە چیتر سەیری جاڕنامەکانی مافی مرۆڤی ١٧٨٩ بۆ ئەمڕۆ نەکەین، وەک بڵێیت ئەو جاڕنامانە کۆمەڵە جاڕنامەیەکی بەها ئەبەدی و سەروو-قەزاییەکان بوون و یاسادانەران ناچار بکات ڕێزیان بگرن و و بەگوێرەی کارکردنە ڕاستەقینەکەیان لە دەوڵەتی مۆدێرندا بیانبینن. لە ڕاستیدا، مافەکانی مرۆڤ لەسەرووی هەموویەوە کارەکتەری بنچینەیی و سەرەکیی دانانی ژیانی سروشتیی ڕووت لەناو نەزمی یاسایی-سیاسیی دەوڵەت-نەتەوەدا پیشان دەدات. ئەو ژیانە ڕووتە (بوونەوەری مرۆیی) کە لە ڕژێمی کۆندا هی خودا بوو، و لە جیهانی کۆندا ئەو ژیانە (zoe) بەڕوونی جیاواز بوو لە ژیانی سیاسی (bios)، ئێستا شوێنی سەرەکی لە خەمی دەوڵەتدا دەگرێت و با بڵێین دەبێتە بناغەی بوونە زەوینییەکەی دەوڵەت. دەوڵەت-نەتەوە واتا دەوڵەتێک ڕەسەنبوون یان لەدایکبوون (واتا، ژیانی ڕووتی مرۆیی) دەکاتە بناغەی حاکمییەتەکەی خۆی. ئەمە (بەڕادەیەکی ڕوون) بریتییە لە مانای یەکەم سێ بڕگەی جاڕنامەکەی ١٧٨٩: تەنها لەبەر ئەوەی دەنووسێت ڕەهەندی دانیشتووانی بنچینەیی دەباتە ناو دڵی هەر یەکێتییەکی سیاسییەوە (بڕگەی ١ و ٢) ئەوا (لە بڕگەی ٣دا) دەتوانێت بە توندی پرەنسیپی حاکمییەت بە نەتەوەوە گرێ بداتەوە. لێرەدا وشەی سەرەکیی «natio» بەسادەیی بە مانای لەدایکبوون دێت. خەیاڵە ڕاشکاوەکە لێرەدا ئەوەیە کە لەدایکبوون ڕاستەوخۆ دەبێتە نەتەوە، بە جۆرێک کە هیچ جیاوازییەک لەنێوان هەردوو ڕەهەندەکەدا بوونی نابێت. واتا مافەکان دەدرێنە پاڵ مرۆڤ تەنها بە ئاستێک کە ئەو مرۆڤە ڕاستەوخۆ لە پێشگریمانەکانی هاووڵاتیبوون لا دەبرێت (لە ڕاستیدا، هەرگیز نابێت بەسانایی وەک مرۆڤ دەربکەوێت).

کاتێک مافەکانی مرۆڤ چیتر مافەکانی هاووڵاتییان نەبن، ئەوا مرۆڤ بەڕاستی موقەدەسە، بەو مانایە کە ئەو زاراوەیە لە یاسای کۆنی ڕۆمانیدا هەیبوو: چارەنووسی مردنە.

٥. ئەگەر لە سیستەمی دەوڵەت-نەتەوەدا پەنابەر نیشانەی ڕەهەندێکی وەها بێزا‌رکەر بێت، ئەوا لەسەرووی هەموویەوە بەو هۆیەوەیە کە دابڕانی شووناس لەنێوان مرۆڤ و هاووڵاتی، لەنێوان دانیشتووان و نەتەوەیەتیدا ڕوو دەدات، پەنابەر فڕێ دەدرێتە نێو قەیرانی خەیاڵی ڕەسەنی حاکمییەتەوە. بە دڵنیایییەوە هەندێک ئاوارتەی تاقانە بۆ ئەم پرەنسیپە هەمیشە بوونیان هەبووە. تازەیەتیی سەردەمی ئێمە، کە هەڕەشە لە خودی بناغەکانی دەوڵەت-نەتەوە دەکات، ئەوەیە کە بەشە گەشەسەندووەکانی مرۆڤایەتی چیتر ناکرێت لە ناوەوەیدا پیشان بدرێنەوە و بنوێنرێنەوە. لەبەر ئەم هۆیە – واتا، تا ئەو شوێنەی پەنابەر بریتی بێت لە ترازاندنی سیانەی کۆنی دەوڵەت/نەتەوە/قەڵەمڕەو – ئەم کارەکتەرە بەڕواڵەت پەراوێزییە شایانی ئەوەیە وەک فیگەر و کارەکتەری سەرەکیی مێژووی سیاسیی ئێمە لە قەڵەم بدرێت. باش دەبێت ئەگەر لەبیری نەکەین کە یەکەم کەمپەکانی ئەوروپا وەک کۆمەڵە شوێنێک بۆ کۆنتڕۆڵکردنی پەنابەران بونیادنران، و پێشخستنیان – کەمپەکانی ڕاگرتن، کەمپەکانی کاری زۆرەملێ، کەمپەکانی قڕکردن – بە شێوەیەکی پێرفێکت و تەواو پەیوەندییە بنچینەیییەکە پیشان دەدەن. یەکێک لەو دەگمەن فرمانانەی نازییەکان بەوپەڕی ڕاستگۆیییەوە لە ڕەوتی «چارەسەری کۆتایی»دا تێبینییان دەکرد، ئەوە بوو کە تەنها دوای ئەوەی جووەکان و قەرەجەکان بەتەواوی لە نەتەوە داماڵران (تەنانەت دوای یاساکانی نۆرمبێرگ هاووڵاتیبوونی پلە دووشیان لێسەندرایەوە، کە پێشتر هەیانبوو) دەکرا بنێردرێنە ناو کەمپەکانی قڕکردنەوە. کاتێک مافەکانی مرۆڤ چیتر مافەکانی هاووڵاتییان نەبن، ئەوا مرۆڤ بەڕاستی موقەدەسە، بەو مانایە کە ئەو زاراوەیە لە یاسای کۆنی ڕۆمانیدا هەیبوو: چارەنووسی مردنە.

٦. زەروورە بە شێوەیەکی شێلگیرانە چەمکی پەنابەر لە «مافەکانی مرۆڤ» جیا بکەینەوە و بووەستین لەوەی مافی پەنابەربوون (کە هەرچۆنێک بێت توند بەستراوەتەوە بە یاسادانانی دەوڵەتە ئەوروپییەکانەوە) وەک کاتیگۆرییەکی چەمکسازییانە ببینین کە تێیدا دیاردەکە دەبێت نمایش بکرێت و پیشان بدرێت (بە وردبوونەوە لە کتێبە تازەکەی ئەگنێس هیلەر بە ناوی چەند تێزێک دەربارەی مافی پەنابەربوون – Tesi sui diritto d’asilo– ئەوە پیشان دەدات کە ئەمڕۆ ئەم چەمکە دەتوانێت تەنها سەرلێتێکچوونێکی هێڵنجهێنەری لێبکەوێتەوە). پەنابەر دەبێت وەک ئەو بوونە بیری لێ بکرێتەوە کە خۆیەتی، واتا، هیچ نییە جگە لە چەمکێکی سنوورنشین کە بە شێوەیەکی ڕادیکاڵ پرەنسیپەکانی دەوڵەت-نەتەوە دەباتە ژێرپرسیارەوە و لە هەمان کاتدا یارمەتیی پاککردنەوەی مەیدانەکە دەدات بۆ نوێکردنەوەیەکی چیتر-ناقابیلی-دواخستنی کاتیگۆرییەکانی دیکە دەدات.

لەم میانەیەدا، دیاردەی ئەوەی پێی دەگووترێت کۆچبەری نایاسایی بۆ نێو وڵاتانی کۆمەڵەی ئەوروپی وا دانراوە (و لە ساڵانی داهاتووشدا وا دادەنرێت ڕێژەیەکی ٢٠ ملیۆن کۆچبەر بۆ نێو وڵاتانی ئەوروپای ناوەندی بەخۆوە ببینێت) بەگشتی بە فراوانی نیشانە بێت بۆ ڕەوایەتیدان بەم شۆڕشەی بەردەممان. ئەوەی وڵاتانی پیشەسازیی ئەمڕۆ ڕووبەڕووی دەبنەوە بریتییە لە جەماوەرێکی دانیشتووانی هەمیشەیییانە ناهاووڵاتییان، کە نە دەکرێت و نە دەویسترێت ببنە هاووڵاتی یاخود سنوورداش بکرێنەوە. بەگشتی ئەم ناهاووڵاتییانە خاوەن ناسیۆنالیتەیەکی بنچینەیی و یەکەمن، بەڵام تا ئەو شوێنەی پێیان باشە پارێزبەندیی دەوڵەتییان بەکار نەهێنن، ئەوا ئەوان هاوشێوەی پەنابەران «بەدیفاکتۆ خەڵکانی بێدەوڵەتن». تۆماس هامەر زاراوەیەکی نوێی بۆ ئەم دانیشتووانە ناهاووڵاتییانە داڕشتووە «denizens» [واتا هاووڵاتییانی ناهاووڵاتی-وەرگێڕ]، کە توانای ئەوەی هەیە دەریبخات چەمکی هاووڵاتی چیتر بەکەڵکی ئەوە نایەت گوزارشت لە واقیعییەتی کۆمەڵایەتی-سیاسیی دەوڵەتی مۆدێرن بکات. لەلاکەی دیکەوە، هاووڵاتییانی دەوڵەتە پیشەسازییە پێشکەوتووەکان (هەم ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و هەم ئەوروپا [هەڵبەت ئەم وتارەی ئاگامبێن لە ١٩٩٣دا نووسراوە، ئێستا لە باشوور، ئاسیای ناوەڕاست و دوور دەوڵەتی پیشەسازیی پێشکەوتوو سەریان هەڵداوە-وەرگێڕ]) بە بەجێهێشتنی ڕوولەهەڵکشاوی نموونە کۆدڕێژکراوەکانی بەشداری سیاسی، ئاراستەیەکی ڕوون بۆ گۆڕانی خۆیان بۆ نێو «denizens» پیشان دەدەن، بۆ نێو خۆگونجاندن لەگەڵ ئەو پرەنسیپە ناسراوەی کە تێیدا توانەوەی بنچینەیی لە ئامادەییی جیاوازییە فۆرمالەکاندا دەبێتە هۆی هەڵکشانی ڕق و نالێبوردەیی، کاردانەوە دژە-بێگانەیییەکان و خۆڕێکخستن و جووڵە هێرشبەرییەکان.

٧. پێش ئەوەی کەمپەکانی قڕکردن لە ئەوروپا بکرێنەوە (کە پێشتر دەستی بە ڕوودانی کردبوو)، دەوڵەت-نەتەوەکان دەبوو ئازایەتیی ئەوەیان هەبێت خودی پرەنسیپی ڕێکخستنی دانیشتووان و سیانەییی دەوڵەت/نەتەوە/قەڵەمڕەو بخەنە ژێرپرسیارەوە. لێرەدا ئەوەندە بەسە ئاراستەیەکی گونجاو پیشان بدەین. وەک باش زانراوە، یەکێک لەو بژاردانەی بۆ ئۆرشەلیم بیری لێ دەکرایەوە، ئەوەیە شارەکە ببێتە پایتەختی دوو دەوڵەتی جیاواز، بە شێوەیەکی هاوکات و بەبێ دابەشبوونە قەڵەمڕەوییەکان. دۆخی پڕپارادۆکسی سەروو-قەڵەمڕەوێتیی دوولایەن (یاخود باشترە بڵێین نا-قەڵەمڕەوێتی) بەسانایی دەکرێت وەک مۆدێلێک بۆ پەیوەندییە نێونەتەوەیییە تازەکان بگشتێنرێت. لەجیاتی دوو دەوڵەتی نەتەوەیی کە سنوورە نادڵنیابەخش و هەڕەشەکارەکان لە یەکیان جیاکردوونەتەوە، دەکرێت بیر لە دوو کۆمەڵەی سیاسی بکرێتەوە کە لەنێو هەمان ناوچەدا نیشتەجێن و یەکێکیان بۆ نێو ئەوی دیکەیان کۆچ بکات، و بە زنجیرەیەک سەروو-قەڵەمڕەوێتیی دوولایەن لە یەکتر جیا کرابێتنەوە، کە تێیدا چەمکی ڕێنیشاندەر چیتر مافی هاووڵاتییان (ius) نا، بەڵکوو پەناگا و شوێنی پەنابۆبردن (refugium)ی تاک دەبێت. بە مانایەکی نزیک لەمە، دەتوانین ئەوروپا نەک وەک مەحاڵ بۆ «ئەوروپایەکی نەتەوەکان» ببینین، کە دەکرێت کارەساتەکەی لە سەرەتاوە لە مەودایەکی کەمدا ببینرێت، بەڵکوو وەک فەزایەکی نا-قەڵەمڕەو یان سەروو-قەڵەمڕەو ببینین کە تێیدا هەموو نیشتەجێیانی دەوڵەتە ئەوروپییەکان (هاووڵاتییان و ناهاووڵاتییان) لە پێگەیەکی دەرچوون یان پەنابۆبردندا بن، و پێگەی ئەوروپی بە مانای دەرچوون-و لەجووڵەدابوون-ی هاووڵاتی بێت (بە دڵنیایییەوە شتێکی مەحاڵ). فەزای ئەوروپی بۆیە درزێکی بێ پرد و دابڕاوی نێوان لەدایکبوون و نەتەوە پیشان دەدات، کە تێیدا چەمکی کۆنی خەڵک (وەک باش ناسراوە هەمیشە کەمینەیەک) دەتوانێت دووبارە مانایەکی سیاسی بە دژایەتیکردنی چەمکی نەتەوە، بەدەست بهێنێتەوە.

فەزای ئەوروپی بۆیە درزێکی بێ پرد و دابڕاوی نێوان لەدایکبوون و نەتەوە پیشان دەدات، کە تێیدا چەمکی کۆنی خەڵک دەتوانێت دووبارە مانایەکی سیاسی بە دژایەتیکردنی چەمکی نەتەوە، بەدەست بهێنێتەوە.

ئەم شوێن/فەزایە لەگەڵ هیچ قەڵەمڕەوێکی نەتەوەییی چوونییەکدا هەڵناکات، نە لەگەڵ لوتکە تۆپۆگرافییەکانیشیاندا، بەڵکوو دەبێتە جووڵەیەکی نێو ئەم قەڵەمڕەوانە، کۆمەڵێک چاڵیان تێدا دروست دەکات و بە شێوەیەکی تۆپۆگرافییانە وەک پاترییەکی لایدن لەنێو شریتێکی مۆبیوسدا دابەشیان دەکات، لەو شوێنەی تێیدا شتی ناوەکی و دەرەکی بە نەناسراوی دەمێننەوە. لەم فەزا تازەیەدا، شارە ئەوروپییەکان دەچنە نێو پەیوەندییەکی سەروو-هەرێمیی دوولایەنەوە، دووبارە توانا و ڕاژە و خزمەتی خۆیان وەک شەڕەکانی جیهان دەدۆزنەوە.

ئەمڕۆ، لەنێو جۆرێک خاکی نا-مرۆڤی نێوان لوبنان و ئیسرائیلدا، چوار سەد و بیست و پێنج [هەزار] فەڵەستینی هەن کە لەلایەن دەوڵەتی ئیسرائیلییەوە دەکراون. وەک هانا ئارنت دەڵێت، ئەو مرۆڤانە «پێشڕەوایەتیی خەڵکی خۆیان» دەکەن. بەڵام ئەمە بە زەرووری یان تەنها بەو مانایە نایەت کە ئەوان ناوکێکی بنچینەییی دەوڵەتێکی نەتەوەییی داهاتوو دروست دەکەن، کە بە ئەگەرێکەوە وەک چۆن ئیسرائیل نەیتوانیوە کێشەی جوو چارەسەر بکات، ئەم دەوڵەتەش بە هەمان شێوە ناتوانێت کێشەی فەڵەستینی چارەسەر بکات. بەڵکوو خاکی نا-مرۆڤ لەو شوێنەی پەناگایان دۆزیوەتەوە، کە کاردانەوە بووە لەلایەن قەڵەمڕەوی دەوڵەتی ئیسرائیلەوە، کۆمەڵێک چاڵ دروست دەکات و گۆڕانکارییەک بە شێوەیەک دروست دەکات کە وێنەی ئەو گردە بە بەفر داپۆشراوە زیاتر و زیاتر دەبێتە بەشێکی ناوەکیی ئەو قەڵەمڕەوە نەک هەرێمێکی دیکەی ئیسرائیل. تەنها لەنێو خاکێکدایە کە فەزاکانی دەوڵەتان کون کون دەبن و بە شێوەیەکی تۆپۆگرافی دادەڕنێت و هاووڵاتییان فێر دەبن بزانن پەنابەر کە خۆیان ئێستا ئەو پەنابەرەن، بریتییە لەو مرۆڤە بەجێماوە سیاسییەی ئەمڕۆ و ئەمەش شایانی بیرلێکردنەوە و پێشبینیکردنە.

سەرچاوەی وەرگێڕان:

Giorgio Agamben, We Refugees, Symposium: A Quarterly Journal in Modern Literatures, 1995, No.49:2, pp.114-119.

*ئەم وتارە لە زمانی ئینگلیزییەوە کراوە بە کوردی، بەڵام لەبەرئەوەی خۆی بە زمانی ئیتاڵیی نووسراوە، هەوڵمان داوە لەگەڵ دەقە ئەڵمانییەکەش بەراوردی بکەین، ئەگەرچی وەرگێڕی ئەڵمانی دوو بڕگەی دەقەکەی وەرنەگێڕاوە، ئەمەش دیارە پەیوەندی بە هەستیاریی پرسی جوو و ئیسرائیلەوە هەیە لەم وڵاتەدا

Giorgio Agamben: Wir Flüchtlinge, Jenseits der Menschenrechte, https://jungle.world/artikel/2001/27/jenseits-der-menschenrechte

*بۆ خوێندنەوەی وتارەکەی هانا ئارنت، ئێمەی پەنابەر، وەرگێڕانی پێشڕەو محەمەد، بگەڕێنەوە بۆ:http://minervapubl.com/index.php/2022/06/26/post80-2/3160/admin/

بۆ خوێندنەوەی زیاتر سەبارەت بە کەمپ لە ئایدیۆلۆژیای ئەوروپیی-ئەڵمانییدا، بگەڕێنەوە بۆ: پێشڕەو محەمەد، ڕەچەڵەکناسیی کەمپ: لە کەمپی کۆڵۆنیالیزم-ئاوشڤیتزەوە بۆ کەمپی پەنابەران، پلاتفۆرمی مینێرڤا، سلێمانیی، ٢٠٢٢.

The post ئێمەی پەنابەران: appeared first on ژنەفتن.

جۆرجیۆ ئاگامبێن لە تەمەنی بیستوشەش ساڵیدا لە ژووەنی ١٩٦٨، بۆ بەشداری لە یەکەمین سێمینار لە دوو سێمیناری نائاسایی ئەو ساڵە، پاریسی (کە ئەو دەم دیمەنێکی نائارام و سەرنجڕاکێشی لەخۆ گرتبوو) بەجێهێشت. ئەو سێمینارە کە لەلایەن هێنڕی کیسێنجێر لە زانکۆی هاروارد بەڕێوە دەچوو، میوانداریی بەشداربووانی لە سەرانسەری جیهان دەکرد کە دەوڵەتەکانیان ئەو کەسانەیان وەک “ڕێبەرانی داهاتووی جیهان” هەڵبژاردبوو. ئاگامبێن ڕۆژێک لەو پۆلانەدا، قسەی بە کیسێنجێر بڕی و پێی گووت کە تۆ “لە سیاسەت هیچ نازانیت”. کیسێنجێر بزەیەک دەیگرێت. لە کۆتایی ئەو ساڵەشدا، ئەو بووە یاریدەدەری سەرۆککۆمار نیکسۆن لە کاروباری ئاسایشی نەتەوەیی، کە یەکەمین پۆست بوو لە زنجیرە پۆستە حکوومەتییەکان لە ئاستی باڵا. سێمیناری دووهەم، بە میوانداریی ڕێنە شار، شاعیر و قارەمانی بەرگریی فەڕەنسا کە لە باشووری فەڕەنسا بەڕێوە چوو و وانەبێژی ئەو خولە مارتین هایدێگەری حەفتاونۆ ساڵە بوو کە بە éminence grise ی فەلسەفەی ئەورووپایی بەناوبانگ بوو واتە “دەسەڵاتی پشت تاج و تەخت”. سێمینارەکە هەشت ئەندامی هەبوو. ڕۆژێک هایدێگەر بە بەشداربووانی گووت کە ناتوانێت سنوورەکانی خۆی ببینێت ئەگەرچی لەوانەیە ئەوان بیبینن، چونکوو ئەوە سرووشتی سنوورە و، سرووشتی خوێندکارەکانە.

دوای بەشداربوونی لەو دوو سێمینارە، ئاگامبێن خوێندنەوە یاساییەکانی و هەروەها چالاکیی وەک شاعیر وەلا نا و وەک فەیلەسووفێک مامەڵەی کرد. لەکۆتاییشدا لە ساڵی ١٩٩٥، ئەو وەک فەیلەسووفێکی ناسراوا لە بازنەیەکی فەلسەفی تایبەت دەست ڕادەگرێت و لە باتی لە هەموو بەستێنەکاندا ناوبانگ دەردەکات. یاریدەدەری ئەم ناوبانگە کتوپڕە بڵاوکردنەوەی یەکەمین پەرتووکی لە کۆمەڵە نووسراوەکانی بە ناوی هۆمۆساکێر بوو، ئامانجی ئەم کتێبە پێوەندیدانی پرسە سیاسییەکان وەک ئەو پرسانەی کە لە سێمینارەکەی کێسینجێر هاتە گۆڕێ، لەگەڵ ئەو بابەتانەی کە هایدێگەر باسی کردبوون، بوو. بە شێوەیەکی ئابڕووبەرانە کەشی یاسایی ژیانی مۆدێڕنی لەگەڵ کەمپەکانی نازییەکانی شوبهاند. لە پەرتووکی دواتر واتە “پاشماوەکانی ئاشویتس“(١٩٩٩)، ئابڕووچوونێکی گەورەتری بەرهەم هێنا. ئێستا دوای بیست ساڵ ئەم پرۆژە فەلسەفیی و سیاسییە لە زنجیرەی هەشت پەرتووک بە ناوی هۆمۆساکێر، گەیشتووەتە کۆتایی دراماتیکی چاوەڕواننەکراودا. 

“هۆمۆساکێر” دەستەواژەیەکی یاساییە کە لە سیستەمی یاسایی ڕۆمای کۆنەوە وەرگیراوە و بە کەسێک دەوترێت کە بەهۆی ئەنجامدانی هەڵە و خراپەکاری لە شار دەردەکرێت. بەپێی نەریتی دەرکردنی(فڕێدان) بە پێی بڕیاری هۆمۆساکێربوون، دەتوانن ئەو کەسە بکوژن بێئەوەی لەسەر کووشتنی تاوانبار بکرێن، بەڵام ئەم کارەیان لە ڕێوڕەسمی نەریتی قوربانیدان کە پێویست بوو ژیانی کەسێک بگیریەت، بەڕێوە نەدەبرد (چۆن پێیان وابوو کە قوربانییەکە دەبێت نرخ و بایەخی هەبێت). ئەم “مرۆڤە قوربانی”ییەیان لە بازنەی چالاکیی کۆمەڵایەتی و یاسای گشتی وەلا دەنا و، تەنیا یاسای جێبەجێکراو بۆ ئەو کەسە یاسایەک بوو کە ئەویان بۆ هەمیشە فڕێ دەدا. ڕەنگە پێتان سەیر بێت کە ئاگامبێن هۆمۆساکێری وەک ڕێبەرێکی بێدەسەڵات بۆ ئامانجی پرۆژەکە و ئاراستەکردنی سیاسەت بە بناغەیەکی نوێیەوە هەڵبژارد، هەڵبەت پێوەندی بەمەوە هەیە کە بارودۆخی ئێستای جیهان چۆن دەبینین.

لە پەرتووکی یەکەمدا خوێنەر بە خێرایی لەگەڵ ئاوەها بیروبۆچوونی ڕادیکاڵ ڕادێت وەک “ئەمڕۆکە بناغەی پارادایمی ژینگەی سیاسی لە ڕۆژئاوادا لە بنەڕەتدا شار نییە بەڵکو کەمپی کاری زۆرەملێیە (concentration camp)”. ئەم تێڕوانینە بەم واتایە نییە کە ژیانی ئەمڕۆکە هەمووی یان زۆربەی لە ئەزموونی چڕوپڕی کەمپی کاری زۆرەملێدایە بەڵکو بە واتای دابەشکردنەکانی بەشی گشتی و تایبەتی و هەروەها پیرۆز و ناپیرۆزە کە بەرەبەرە تووشی گۆڕانکاری بێوێنە دەبن و، بە واتای شێوەگەلی نوێی یاسایی و ڕەواییە کە لە ئەنجامدا کەشێکی درێژخایەن لە ملکەچبوونی خەڵکانیکی زۆر بە توندوتیژی بێسنوور کە لەگەڵیدا ڕاهاتوون، دەڕووخێنێت. بە تێپەڕبوونی ساڵ دوای ساڵ، پەرتووکەکانی دواتری ئەم کۆمەڵە نووسراوەی هۆمۆساکێر زۆرتر وەک پاشکۆی تێزە سەرەتاییەکان بینرا نە گەشەپێدانی و، زۆربەیەک لە خوێنەران بە تەواوی چاوەڕوانی کۆتاییەکی ڕاستەقینە بۆ ئەم پرۆژانە نەبوون، وەک زنجیرە پەراوێزنووسینێک لەسەر بانگەشەی سەرەتاییەکە دەژمێردران کە بە تەواوی پشتگیری لێ نەکرابوو چونکە بە تەواوی شیاوی پشتگیری نەبوو.

ئەم کۆمەڵە بەرهەمە بە درێژایی بیست ساڵی ڕابردوو، ئاوڕدانەوە، بایەخدان، پیاهەڵدان، سەرکۆنەکردن و خراپ تێگەیشتن و تێکشکان و سەرنەکەوتوویی زۆری لێکەوتەوە. دڵساردیی و سەرنەکەوتووییەکانی دوو جۆرە. جۆری یەکەم سەروکاری لەگەڵ سرووشتی ئاژاوەچییەتی بڕێک لە ئیدعاکانی ئەم کۆمەڵە کتێبانەیە. جۆری دووەمیش لە لاوازبوونی نەخشە سەرەتاییەکە هەڵدەقوڵێت کە لە کتێبی یەکەم پێشنیار کراوە: پێوەندیی نوێی نێوان توانمەندی‌هاتنەدی و کردەوە، نێوان ژیانی پەتیی زیندەوەربوون و ژیانی مەرجی سیاسی، نێوان هەبوون و گەوهەر، نێوان تەکوزیی و ناتەکوزیی(ئاژاوە)، نێوان زانستی ڕامیاری و بوون‌ناسی(ئانتۆلۆژی). سەرەڕای ئەوە کە لە پەرتووکەکانی دواتر زۆربەیەک لە بابەتەکان ڕوون دەبێتەوە، بەڵام پێوەندی و ناپێوەندی مێتافیزیکیی بناغەیی وەک قۆناغی سەرەتایی پڕۆژەکە لە ساڵی ١٩٩٥، ناڕوون دەمێنێتەوە. بە لاوازبوونی نەخشە سەرەتاییەکە کە هەڵگری پیشنیارگەلی بوون‌ناسانە بوو هەست بە سەرلێشواوی دەکرێت، و ئاگامبێن گوناهبارە بەم سەرلێشێواندنە. هەر بۆیە دوای هەشتەمین پەرتووک و دوایین پەرتووکی ئەم کۆمەڵە بەرهەمە، واتە “بەکارهێنانی جەستە”، وەک شۆکێک دەژمێردرێت. ئەگەرچی زۆربەیەک درێژخایەن دژایەتیی دەکەن. ئەم پەرتووکە باشترین، دەوڵەمەندترین و سەرنجڕاکێشترینی ئەم کۆمەڵە بەرهەمەیە. بەڵام خاڵی زۆر جێی ‌سەرنج لەم پەرتووکەدا شێوەی کۆبەندی ئەو پرسانەیە کە لە بەرهەمەکانی پێشووتر هاتوونەتە گۆڕێ و، هەروەها لەگەڵ شیکارییەکی مەزن و زۆر ورد لەبارەی نەریتە یاساییەکان و نەریتە ئایینیەکان، لەبارەی شۆڕشەکان و سەرکوتەکان، فەلسەفەی کلاسیک، دەسەڵاتدارێتی، ئابووری، دەستوورەکانی ڕەبەنی(monastic orders)، هۆلۆکاست، و زۆر بابەتی دیکە. پەرتووکی “بەکارهێنانی جەستە“، لە سەرەتاوە بە خوێنەر دەڵێت: “ئەو کەسانەی کە بەشەکانی پێشووی ئەم پڕۆژانەی خوێندووەتەوە و لێی تێگەیشتوون، دەزانن کە لێرەدا نابێ چاوەڕوانی دەستپێکێکی نوێ یان تەنانەت کۆتایی بن.” ئەم خاڵە لە سەرەتای پەرتووکی کۆتایی کۆمەڵە بەرهەمێک زۆر جێی سەرسوڕمان نییە، بەڵام سەرسوڕمانییەکە لەوەدایە کە کۆتاییەکە ڕەچاو بکرێت، چۆن ئەو شتەی کە لە نێوان ئەم دووانەدا جێگیر دەبێت، لەلای هەموو جیهان وەک کۆتاییەکە و هەروەها دەستپێکێکی نوێ.

بە درێژایی چل‌وپێنج ساڵێک کە لە بڵاوبوونەوەی یەکەمین پەرتووکی ئاگامبێن تێپەڕ دەبێت، لەسەر دوو شت هیچ مشتومڕیک نییە: ئەو فەیلەسووفێکی زۆر شارەزایە  و نووسەرێکی زۆر توانمەندە کە لە وەرگێڕانی بەرهەمەکانی بەپێی پێویست و بەهێز دەردەکەوێت. ئەو خاوەن توانمەندییەکی زۆر بەرز و تەکنیکی لە بەستێنە بەرفراوانە زانستییەکان هەیە، لە فەلسەفەی کلاسیکەوە بگرە هەتا دادوەری مۆدێرن، لە یۆنانی کۆنەوە هەتا ئاڵمانی مۆدێڕن، لە ئایینناسی هەتا مێژووی هونەر هەتا شیعر و بوون‌ناسی. هەرچۆنێک بێت تێگەیشتن لە پرسیاری ناوەندی پەرتووکی “بەکارهێنانی جەستە”، ئاسانە و، داڕشتنی پێویستی نە بە زمانی یۆنانیی کۆنە و نە ئاڵمانی مۆدێڕن. پرسیار ئەمەیە: چ شتێک هی ئێوەیە و چۆن کەڵکی لێ وەردەگرن؟ بۆ نموونە، جەستەی ئێوە هی خۆتانە، هەر بەو جۆرەی کە ژیانتان هی خۆتانە؛ بەڵام تا چ ڕادەیەک و دەکەوێتە بەر چ سنوورگەلێک؟ و گرینگتر لە هەمووان، ئەم جەستە چۆن هەڵکەوتووە یان کورت دەکرێتەوە، بۆچی بەکار دەبرێت، و چ بەڵێنگەلێکی لە ئەستۆدایە و چ ئەرکگەلێکی لەسەر شانە؟

شێوازێک کە ئاگامبێن بۆ هێنانەگۆڕی پرسیارەکان و وڵامدانەوەکان بەکاری دەهینێت، بە وتەی خۆی شێوازی “ڕەچەڵەکناسیانە”(genealogical)یە، کە مێژووییشی پی دەوترێت. ئەو ڕاستەوخۆ ئەم پێناسەیە لە فوکۆ وەرگرتووە، هەروەها کە فوکۆ بەکارهێنانی وشەی “ڕەچەڵەکناسی”(genealogy)، بە ڕاشکاوی لە نیچەی وەرگرت. ڕەچەڵەکناسیی ئاگامبێن زۆرتر لەوەی کە تەنیا هەڵگری چەمکێک بێ دەگرێتە خۆ و، هەڵگری بەستێنگەلێکی جیاواز و زۆر دوورترە. ئاگامبێن دەڵێت، “فوکۆ جارێک پێناسەیەکی جوانی سەبارەت بەم وشەیە دەربڕی، ئەو گووتی کە لێکۆڵینەوە مێژووییەکان وەک سێبەرێکن کە لە کاتی ئێستاوە بەسەر ڕابردوودا بڵاو دەبنەوە. لە ڕوانگەی فوکۆدا، ئەم سێبەرە تا سەدەی حەڤدەهەم و هەژدەهەم درێژ دەبێتەوە. بەڵام بە ڕای من لەوەش بەربڵاوترە.” پەرتووکی بەکارهێنانی جەستەیش، زۆربوونی ئەم بەربڵاویی سێبەرە پیشان دەدات. ناونانی ئەم بەستێنە لەلایەن ئاگامبێنەوە “ئانتڕۆپۆژێنسیس” یان مرۆگۆڕان‌ناسییە، یان ئێمە چۆن بووین بە ئێمە، کە بە دوورترین ڕابردوویەک پێناسەی دەکات کە بابەتی لێکۆڵینەوەی بوون‌ناسانە، ئایینناسی، فەلسەفە و شیعر پێکەوە لەبەر دەگرێت. ئەم باسە لە ناخی هەموو نووسراوە ناهاوتاکانی ئاگامبێن هاتووەتە بەرباس.

یەکێ لە وڵامەکان بۆ پرسیاری ئەوەی کە چ بابەتێکی جێ‌باس لە کتێبی بەکارهێنانی جەستە و کۆمەڵە بەرهەمی هۆمۆساکێر هاتووتە گۆڕێ، سووبژێکتیڤیتەیە. ئەم چەمکە لێکۆڵینەوەی ڕەچەڵەکناسیی وردبینانە و قۆناغە یەکلاییکەرەوەکانی پەیدابوونی لە فەلسەفەی یۆنانی کۆنەوە هەتاوەکو ئێستا، لە ئەفلاتوونەوە هەتا ئەرەستۆ، هەتا ڕەواقییەکان، پۆڵس و باوکانی کڵێس، فەلسەفەی قوتابخانەیی، لایبنیز و سپینۆزا و نەریتی ئایدیاڵیزمی ئاڵمان کە لە هایدێگەردا بە لووتکە گەیشت، لەخۆ دەگرێت. وشەی “سووژە” لە ڕووی وشەییەوە بە واتای شتێکی نرخ‌نزم یان ئاست‌نزمە. ئەم چەمکە لاتینییە میراتگری وشەی یۆنانی واتە هیپۆستاسیس( hypostasis)ە، کە ئەگەرچی لە سەردەمی ئەفلاتوون و ئەرەستۆ هیچ شوێنپێیەکی نییە، بەڵام کتوپڕ لە سەدەی دووەم و سێیەمی دوای زایین، لەگەڵ ڕەواقییەکان ناوبانگی دەرکرد و لەو کاتە بە دواوە تا ئێستا لە فۆرمگەلی جۆرواجۆر و ناوگەلی جۆرواجۆر، چەمکگەل و تێگەیشتنی مۆدێرنی “سووبژێکتیڤیتە”ی دیاریکردووە. لە یۆنانی کۆن، هیپۆستاسیس لە ڕووی وشەییەوە بە واتای پاشماوە(remnant) یان بەرماوە( residue)ی دۆخێک مانا دەکرا، وەکو پاشماوەی شتێکی جەستەدار (ماتریاڵ) یان شلەیەکی هەڵماوی (ئەرەستۆ ئەم وشەیە تەنیا لەم مانایەدا و لە باسی میز بەکاری دەهێنا). بەشی سێیەم و دوایین بەشی کتێبی ئاگامبێن، بە ناوی “شێوەی ژیان“ە کە واتایەکی جیاواز لە سووبژێکتیڤیتە ئاراستە دەکات کە لەسەر بنەمای تێگەیشتنی جیاواز لە چییبوونی ژیان بەو جۆرەی کە بەکاری دەهێنین و واتایەک کە وشەی “بەکارهێنان” دەتوانێ لە خۆی بگرێت. مامەڵەکردنی ئاگامبین لەگەڵ وشەی “بەکارهێنان” یان کەڵکوەرگرتن زۆر بە ئاسانی دەردەکەوێت ئەویش لە کاتێکدا کە لە بەرامبەر خاوەندارێتی دەیهێنێت، پارادایمێک کە ئاگامبێن زۆرجار باسی دەکات، ئەو جیاوازییەی کە مەبەستی دەستووری فڕانسیسکەنە لەسەر بنەمای ئەوەی کە ئێمە خاوەندارێتی شتەکانمان نییە بەڵکو تەنیا بەکاریان دەهێنین، ئەو جۆرەی کە مەسێح بەکاری دەبردن. ئاگامبێن لەبارەی بەکارهێنانی سوژە و ئەو شتەی کە هۆڵدرلین بە “بەکارهێنانی ئازادانەی شتەکان کە هی خۆمانە” شرۆڤەی دەکات، دەڵێت: لەوانەیە کە ئێمە لەژێر کاریگەری کەسایەتی، هزر یان خوا دڵڕەقەکان، جێبەجێکردنی ئەم کار یان ئەو کار بە چارەنووسی خۆمان بزانین؛ بەڵام لەوانەیە باشتر بێت کە خۆمان وەک کۆیەک لە بەکارهێنانەکانمان بە شێوەی کاتی وێنا بکەین کە بە بەکارهێنانی ئازادانە لە هەلومەرجێکدا کە تێیدا خۆمان دەبینیینەوە، گەورە دەکرێت. پێویست ناکات کە شێوەی ژیان بۆ خۆمان و خەڵکانی تر بە شێوەی سووژە و پاشماوە بێت. هەروەها لەوانەیە کە شتێکی بنەڕەتیی و لە هەمان کاتیشدا شوێنکەوتووی چەمکگەلی سیاسی بڕیاردەر (فەرماندەر) بێت کە لە ڕوانگەی ئاگامبێن چەمکگەلێکن کە تووشی قەیرانێکی توندوتیژ بوون. سەبارەت بە بارودۆخی لەناکاوی ئێستای ئێمە و، پێویستیمان بە تێگەیشتنی دووبارەمان لە بارودۆخی جیهانێک کە تێیداین، بێگومان ڕێگەپێدراوە. ئاگامبێن لە کتێبی ستاسیس، پەرتووکێکی دیکە لە کۆمەڵە بەرهەمی هۆمۆساکێر کە بە تازەیی بڵاو بووەتەوە، بارودۆخی ئێستای ئێمە وەک بارودۆخی “شەڕی هەمەلایەنی نێوخۆیی” شرۆڤەی دەکات. لە درێژەدا بۆ ئەوەی خوێنەر زۆر لە هەڵپەسێراویدا نەمێنێت، وردتر دەبێتەوە: “لەم قۆناغە لە مێژووی جیهاندا شەڕی نێوخۆیی فۆرمی تێرۆریزمی گرتووەتە خۆی”. و زۆر وردتر دەبێتەوە و دەڵێت، “تێرۆریزمی جیهانی بە قەوارەیەک لە شەڕی نێوخۆیی دادەنرێت، کاتێک کە ژیان ڕێک دەبێتە ئەو شتەی کە سیاسەت مامەڵەی لەگەڵ دەکات.”

ئەگەر دەوڵەتی خراپەکار(بکوژ) لە وەستاندنی یاسایی هەڵاواردە بێ، ئەو تەلارە پێویستی بە ئاڵوگۆڕ نییە بەڵکو دەبێ بڕووخێت.

بۆ ئەو کەسانەی کە نایانەوێت ئاوڕێک لەم خاڵە بدەنەوە، ئەم بانگەشە و بیروبۆچوونانە بێمانا و خەیاڵی دەبێت کە لێکدانەوەی بوون‌ناسانە لەگەڵ لێکدانەوە سیاسییەکان ئەویش لەگەڵ هەموو وردەکاریی دونیایی یان خراپەکارانە پێوەندیی نێزیکیان هەیە. کەواتە چۆن دەکرێ ئەم ڕاستییە، ئەگەر وەک ڕاستییەک داینێین، لەگەڵ باوەڕەکانی شرۆڤەکاریی تێرۆریزمی جیهانی هاوتەبا دەبێت، هەرچۆنێ بێت ئەم بیروڕانە جەخت لەسەر فاکتۆرگەلێک دەکەنەوە کە سرووشتێکی بەرهەستتریان هەیە وەکو سەرچاوە نەوتییەکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوین، هاوپەیمانەکان کە لە ئەفغانستان ويڵ کراون، زۆربوونی ئیسلامی ڕادیکاڵ، پێکدادانی تیرەگەرییانە، بێبەشکردن لە بژاردەکانی ئابووری، لێشاویی سەرمایەی جیهانی و لیستێکی دوورودرێژ لە هۆکارە ڕاستەقینەکانی دیکە؟ ئاگامبێن پێی وایە کە تێرۆریزم سەرەڕای ئەوە کە دیاردەیەکی مۆدێڕنە، ڕیشەی دەگەڕێتەوە بۆ دونیای کۆن و پیشاندەری مشتومڕە سنوورییە چارەسەرنەکراوەکانە کە نە تەنیا لە ناوچەیەکی تایبەت بەڵکو لە مێژووی جیهاندا هەبووە. ئەگەر بڵێین ئەزموونێک چ بە تاک و چ بە کۆمەڵ هەیە کە پێوەندیی بە ڕەوتی زیندەوەرزانیی پەتییەوە هەیە و لەدەرەوەی سەرنجە سیاسییەکانە و، لەهەمان کاتدا بە درێژایی مێژووی ڕۆژئاوا بە ڕابەرێتی کام لە دەوڵەتەکان دەردێت (هۆکارێک کە فوکۆ بە سیاسەتی مۆدێرنی دەگووت، “ژینگەی سیاسی)، وەک ئەوەیە کە باسی بارودۆخێک دەکەین کە ئاڵۆزە بەڵام نەگۆڕاو نییە. ئەم پەرتووکە و لە شوێنەکانی دیکەی هۆمۆساکێر هانمان دەدات کە دووبارە بیر لە بیروبۆچوونمان لەبارەی سیاسەت بکەینەوە چونکوو ئەمەی کە هەمانە کارتێکەر نییە و ئەم دووبارە بیرکردنەوە لە ڕیگەی جیاوازییە سەرەتاییەکان بێت، وەک پیرۆز و ناپیرۆز، مرۆڤ و ئاژەڵ و، دەبێ ئەم دووبارە بیرکردنەوەمانە درێژەی هەبێت. ئەگەر دەوڵەتی خراپەکار(بکوژ) لە وەستاندنی یاسایی هەڵاواردە بێ، ئەو تەلارە پێویستی بە ئاڵوگۆڕ نییە بەڵکو دەبێ بڕووخێت.

“فەلسەفە دەبێ وەکو شیعر بهۆنرێتەوە“.

ئاگامبێن بە شوێنکەوتوویی لە مارکس و وێبێر و زۆر وردتر شوێنکەوتەی واڵتەر بنیامین و کاڕڵ شمیت، چەندین جار لە کۆمەڵە بەرهەمەکەیدا جەخت لەسەر ئەم خاڵە دەکاتەوە کە چەمکە سیاسییەکان تا چ ڕادەیەک خاوەن ڕەچەڵەکێکی پیرۆزن و ئایینناسی سیاسی تا چ ڕادەیەک تێفکرین و دامەزراوەکانی ئێمەیان پێکهێناوە. بەڵام ئاگامبین پێوایە کە تەنیا چەمکە سیاسییەکان نیین کە لە کولتووری ڕۆژئاوا ڕەچەڵەکی پیرۆزیان هەیە بەڵکوو چەمکە ئەدەبیی و هونەرییەکانیش بەم شێوەیەن. کتێبە نوێیەکەی ئاگامبێن کە لە کۆمەڵە بەرهەمی هۆمۆساکێر نییە، بە ناوی “ئاگر و چیرۆک“(٢٠١٤)، چیرۆکێکە سەبارەت بە ئاگر. ئەم چیرۆکە پیشتر لە لایەن نووسەرانێک وەک شمووڵ یووسف ئاگنۆن، گێرشۆم شولێم، ئێلی ویسێل و کەسانی تر، وتراوەتەوە. کاتێک باڵ شیم تۆڤ، بنیاتنەری جوویسمی هاسیدیک(Hasidic Judaism)، لەگەڵ کارێکی دژوار ڕووبەڕوو دەبووەوە، دەڕۆیشت بۆ دارستان، ئاگرێکی ساز دەکرد، وشەگەلێکی پیرۆزی بە زمان دەهێنا و دواتر پێداویستییەکەی وەدی دەهات. نەوەی دواتر کاتێک خاخام مێزریتز ڕووبەڕووی کێشەی هاوشێوە بوو، ئەگەرچی چیتر نەیدەتوانی ئاگر ساز بکات و نزا بکات، بەڵام ڕۆیشتەوە بۆ ئەو شوێنە پیرۆزە لە دارستان و پێویستی خۆی وەرگرت. لە کۆتاییدا نەوەی دواتر، خاخام موش لیب لە ساسۆڤ، کاتێک ڕووبەڕووی گرفتی هاوشێوە بوو، وتی “ئێمە نە دەتوانین ئاگر بکەینەوە، نە دەتوانین نزا بکەین، تەنانەت نە دەشتوانین ئەو شوێنە پیرۆزە لە دارستانەکە بدۆزینەوە؛ بەڵام دەتوانین چیرۆکەکەی بڵێینەوە” و دەوترێت کە هەر ئەم کارە تەواوە.

“نووسین بە واتای بیرکردنەوە بە زمانە و ئەگەر زمانی خۆت نەبینیتەوە و خۆشت نەوێت، زایەڵەی هۆنراوەکەی نەبیستی، سیاچەمانە(Elege)ی نەرم و نیانی نەڵێیتەوە، کەواتە تۆ نووسەر نیت.”

ئاگامبێن ئەم چیرۆکی ئاگرەی وەک چیرۆکێکی نیشانەیی پیناسە کرد. هیچ جۆرە گواستنەوە یان ئاڵوگۆڕێکی کۆتایی نییە و زمان خاوەن هیچ جۆرە ناوەندی ئاگریی کۆتایی بە ناوی ئەدەبیات نییە کە بتوانین تەنیا بە زارهێنانی وشەی دروست لە شوێن و کاتی دروست و لەبەر ئاگری دروست لە بارودۆخێکی بەرزدا لە دارستانێکی نادیار و خەیاڵی بیدۆزینەوە. ئاگامبێن زۆر حەزی لەم تێبینییەی ویتگێنشتاین بوو کە “فەلسەفە دەبێ وەکو شیعر بهۆنرێتەوە“. هەڵبەت ئەمە بە واتای ئەوە نەبوو کە فەلسەفە دەبێ بە تایبەت لە چوارچێوەیەکی شیعریدا دەرببڕدرێت، بەڵکو مەبەستی ئەوەیە کە فەلسەفە لە بەرزترین شێوەی خۆیدا تەنیا دەبێ لە ڕێگەی زمانی داهێنەرانەوە درببڕدرێت. لە شوێنێکی دیکە لە کتێبی ئاگر و چیرۆک دەخوێنین: “نووسین بە واتای بیرکردنەوە بە زمانە و ئەگەر زمانی خۆت نەبینیتەوە و خۆشت نەوێت، زایەڵەی هۆنراوەکەی نەبیستی، سیاچەمانە(Elege)ی نەرم و نیانی نەڵێیتەوە، کەواتە تۆ نووسەر نیت.” ئاگامبین بە شیعر دەستی پیکرد و هەستیارییەکی شاعیرانەی بە زمان هەیە، بەڵام ئەم هەستیاربوونەی نە تەنیا لە ئاست زمانەکەیدا هەیە بەڵکو لە شێوازی پرسیارە فەلسەفییەکانیشی بە ڕوونی دەبینرێت. لە ڕوانگەی ئاگامبێنەوە شیکاری وردی زمانناسییانە لەبارەی دەستەواژەگەلی “شێوەی ژیان”، “بەکارهێنان”، “هیپۆستاسیس”، “ستاسیس”. “ژیانی ڕووت”( zoe)، “ژیانی سیاسی”( bios)، “ساکێر”(sacer)، و نموونەگەلی هاوشێوە، لادان لە بابەتەکە و کەوتنە ناو درێژدادڕیی نییە. لە بەرامبەردا، ئاگامبێن وتەکەی ویتگێنشتاین بەم شێوە دەڵێتەوە: “ئەگەر پرسە فەلسەفییەکان بە شێوەی پرسیارگەلێک سەبارەت بە واتای وشەکان داڕێژین، پرسە فەلسەفییەکان ڕوونتر دەبن”. لە ڕوانگەی ئاگامبێنەوە فەلسەفە کۆمەڵەیەکی بەستراو لە پرسەکان و نووسراوەکان نیین و هیچ جۆرە سنوور و دیاریکراویی ناوەکیی و دەرەکی بێجگە سنوورەکانی زمانی نییە.

دیاردەیەکی سرووشتی لە فەلسەفەدا ئەمەیە کە چەمکی بناغەیی واتە چەمکێک کە زۆرترین قورسایی هەیە و لە ئاکامدا زۆرترین هێزی بایەخدانی هەیە، وەکو “ئایدۆس”ی ئەفلاتوون، “کۆگیتۆ”ی دیکارت، “دازاین”ی هایدێگەر، کە هەموویان وەرناگێڕدرێنەوە، ئەوە یەکگرتنەوەی واتاییە کە ڕێگە بە فەیلسووف دەدات دەستەواژەیەک وەک دەستەواژەیەکی بناغەیی جێگیر بکات کە زۆرجار وەرنەگێڕاوبوونی بیمە دەکات. ئەم دەستەواژە بناغەییە بۆ ئاگامبێن “ئینۆپێرۆسیتا”( inoperosità)یە. کە ئینگلیزییەکەی دەبێتە “inoperative” بە واتای “ناکاریگەر”، ئەگەرچی لە ڕووی وشەناسییەوە نێزیکە، بەڵام لە ڕووی شێوەزمانی و زرنگانەوە جیاوازە. ئەم وشەیە بۆ ئاگامبێن نیشاندەری دۆخێکە کە ئۆپێرا( opera)یەک لە ئارادا نەبێت واتە کارێک (ئۆپێرا وشەیەکی لاتینییە بە مانای کارە)، چ لە مانای چالاکیی بەردەوام یان بەرهەمێکی تەواوبوو. هەروەها واتایەک کە ئاگامبین بۆ ئەم وشەیە تەرخان کردبوو، لەگەڵ چاویلکەیەک کە لە ئەرەستۆ وەریگرتووە، بە باشی دەبینرێت. ئەرەستۆ دەڵێت کە خۆشی و بەختەوەری خۆی ئامانجی کۆتاییە و لە کاروباری مرۆیی بێوینەیە. ئەو تەنانەت سەبارەت بە نموونەگەلێکی وەک ئابڕوو، چێژوخۆشی و هزر دەڵێت، حەز و ویستی ئێمە بۆ ئەم کارانە تەنیا بەهۆی خۆیانەوە نییە؛ بەڵکو “لەبەر بەختەوەرییە و پێمان وایە کە لە ڕێگەی ئەمانەوە دەگەینە بەختەوەری”. ئەرەستۆ قایل دەبێ بەمە کە “وتنی ئەمە کە بەختەوەری چاکەی سەرەکییە، قسەیەکی لاوەکی دەنوینێت” و دواتر دەڕواتە سەر پرسی ئامانجی بنچینەیی مرۆڤ. “هەروا کە پێمان وایە کە چاکەی ژەنیاری نای، پەیکەرتاش، یان هونەرمەند و بە گشتی هەر شتێک کە فرمان(ئیش) یان چالاکییەکی هەیە، چاکە لە کارکردنەکەیدا جێگیر بووە. سەبارەت بە مرۆڤیش، ئەگەر فرمانێکی هەبێت، ئەم خاڵە دەردەکەوێت. ئایا دارتاش، پێستەخۆشکەر فرمان یان چالاکیی تایبەتیان هەیە، بەڵام مرۆڤ هیچ فرمانێکی نییە؟ ئاخۆ مرۆڤ بە شێوەی سرووشتی بێ‌فرمانە؟ هەڵبەت دارتاشەکان و پێستەخۆشکەرەکان بە پیشەی دارتاشیی و پێستەخۆشکەری سەرقاڵن. بەڵام پرسیاری ئەرەستۆ ئەمەیە کە مرۆڤ لە ئاستێکی دیکە پیشە و فرمانێکی دیکەیان هەیە، واتە پیشەی مرۆڤبوون؟ کاتێک باس لە ئاوەها پیشە و فرمانێک دەکرێت، دەبێت ئەرکێک بۆ جۆری مرۆڤ دابین بکەین واتە چالاکییەکی پێناسەکەری بنچینەیی. جێگای سەرسووڕمان نییە کە ئەرەستۆ ڕاوەستێت و سەرسام بمێنێت کە ئاخۆ بە ڕاستی دەکرێ بڵێین کە مرۆڤ ئاوەها بانگهێشتنێکی گشتی هەیە؟ ئاگامبێن ئاماژە دەکات کە ئەرەستۆ پرسیارێک کە هەیەتی زۆرتر بەم شێوە وەردەگێڕیەتەوە کە “ئاخۆ مرۆڤ بە شێوەی سرووشتی بێ‌فرمانە؟” ئاگامبین دەڵێت کە دەکرێ ئەم پرسیارە وردتر بکەینەوە و بەم جۆرە بپرسین کە: “ئاخۆ مرۆڤ بێ‌فرمان لەدایک بووە؟”. وڵامی ئاگامبین بەم پرسیارە، “بەڵێ”یە و، دەستەواژەیەک کە بۆ ئەم بابەتە بەکار دەبا “ئینۆپڕۆستیا” بە واتای بێ‌فرمانییە.

لە ڕوانگەی ئاگامبێنەوە مەترسیی گەورە کە کۆمەڵەی هۆمۆساکێر و هەموو کتێبەکانی بە بۆنەی ئەوەوە نووسیوe، ئەمەیە کە ئاکامێک و کۆتاییەک بۆ جیهان ببینییەوە و مرۆڤایەتی چ وەک تاک و چ وەک کۆمەڵ پێویست بە جیبەجێکردنی ئەرکێکی تایبەت بزانین. سەرەڕای ئەوەش، هۆگرێتی هایدێگەر بەم بیر و تێڕاونینە کە هەر چاخێکی مێژوویی ئەرکێکی تایبەتی هەیە، بۆ ئاگامبێن پیشاندەری سنوورداربوونی فەلسەفەی مامۆستاکەی بوو. شیکاری هایدێگەر لە “دازاین”، لە کتێبی “بوون و کات“(١٩٢٧)، دەستی پێکرد و لە درێژایی نیوەی دووەمی کۆتایی تەمەنی ناتەواو ما. بەپێی شرۆڤەی ئاگامبێن لە پەرتووکی “بەکارهێنانی جەستە”دا، شتێک کە دەبووە هۆکاری ئەوە کە ئەم پرس و کێشانە ئاڵۆزتر بێت ئەوە بوو کە چەمکی دازاینی هایدێگەر هەڵگری ئاوەها ئەرکێک بوو، سەرەڕای ئەوەش هایدێگەر زەمانێک لەگەڵ ناسیۆناڵ سوسیالیزم هاوتەبا بوو. لە ڕوانگەی ئاگامبێنەوە مرۆڤ هیچ جۆرە ئەرکێکی  هەزارەیی [ئاماژەیەکە بە بەڵگەنامەی گەشەی ئابووری بە ناوی بەرنامەی گەشەسەندنی هەزارە لەلایەن ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان] یان ڕزگارکەریی(مەسێح ئاسایی) بۆ ئەنجامدانی نییە، هیچ ئەرکێکی دیاریکراوی ئاسمانی نییە، هیچ فرمانیکی بۆ مەشق کردن نییە. چونکوو هیچ شتێک نییە کە مرۆڤایەتی دەبێ جێبەجێی بکات، هیچ ئەرکێکی تایبەت و تاک نییە کە دەبێ تەواو بکرێت یان دەبێ بە ئەنجام بگات، هیچ بورجێک بۆ لەژێر پێنانی ئاسمانەکان نییە یان یەکگرتنی خاسەکان، تا ڕێگە بدات ببین بەوەی کە ئێستا هەین. کەواتە بۆ ئاگامبێن گرنگ ئەوە نییە کە چەندە دوور بووینەتەوە یان ون بووین و چەندە لە ئاگری گەشاوەی وتاری پیرۆز و بیرۆکەی خاوێن و ئەزموونی درەوشاوە دوورین. ئەو چیرۆکیک دەڵێتەوە کە هیچ کار و فرمانێک کە دەبێ ئەنجام بدرێت، تێیدا نییە، هیچ کارێک کە دەبێ تەواو بکرێت، نییە و، هیچ شوێنێکی تاک و وشەی پیرۆز و ئاگرێکی تایبەتی نییە.

ئایینی مەسێحییەت، کات وەک هێڵێک و نووکەکەی وەک تیرێک دەبینێتەوە. خاڵی بەیەکگەیشتنی هەڵگرەی مێژوویی(the vector of history) لەگەڵ هەڵگرەی هەتاهەتایی( eternity)، ڕازی مەسیحییەت و بیرۆکەی ڕابەرێتییەکەیە. یەکێک لە کاریگەرییەکانی ئەم بیرۆکە چاوەڕوانی هەمیشەییە بۆ بارودۆخیک کە لە کۆتاییدا بە یەکڕیزیی و یەکگرتوویی دەگات. جیهان بە کۆتاییەکەی خۆی دەگات و لەو کاتەدا جیهان بە شێوەیەکی دیاریکراو بەڕێوەدەبرێت. ئەنجامێکی سەیر کە کۆمەڵەی هۆمۆساکێر هەبووی، بانگهێشتکردنی ئاگامبێن بۆ قسەکردن لە کڵێسای گشتی نۆتێردام لە پاریس(٢٠٠٩) بوو کە لەوێدا ڕێک خەختی لەسەر ئەم بابەتە کردەوە و، وتارێکی توندی لە کڵێسای دایک ” Mother” لەبارەی سامانی زەوی و کاتی گۆڕانکاری ئاراستە کرد. بایەخدانی زۆری ئاگامبین بە باس و دەقی مەسیحییەت و ڕزگارکەرانە کە لەو وتارە ڕوون بوو، ڕەگ و ڕیشەی بۆ ئەم پرسیارە هەڵناگەڕێتەوە کە چۆن دەکرێ بۆ زەوی و ژیان، خوا یان خواگەلێک بهێنیت، یان چۆن مەسیحێک(مەبەستی ڕزگارکەرە) بۆ بە کۆتایی گەیاندنی مێژوو بانگهێشت بکرێت و مرۆڤایەتی ڕزگار بکات. ئەگەر هیچ کارێک نەبێت کە ئێمە واتە کۆمەڵگا یان جۆرێکی تایبەت لە بوونەوەران، بیکەین، ئەوا ئەوکات چالاکییە فەلسەفی، سیاسی و هونەرییەکان ڕواڵەتێکی دیکە بە خۆیان دەگرن، و ڕۆشناییەکی نوێ دیار دەبێ کە تێیدا هەموو شتێک لە یەک ئاستدا پیرۆز یان ناپیرۆز دەبێت. ئاگامبێن لە چەند شوێندا ئاماژە بەم بانگەشەیەی جیاکۆمیتی (Giacometti’s claim) وەک بەڵگەهێنانەوە دەکات کە هیچکات کارێک تەواو نابێت و تەنیا وێڵ دەکرێت. ئەگەر ئاگامبێن ئێستا پڕۆژەی هۆمۆساکێری وێڵ کردووە، ئەم وێڵکردنە بە هەمان شێوەیە کە جیاکومێتی(نیگارکێش و پەیکەرتاشی سوێسی) بەرهەمەکانی وێڵ کردووە و ئەویش لە لووتکەی ماستەریدا.

 سەرچاوە:

The post To Be and to Do appeared first on ژنەفتن.

هیگڵ: فەلسەفەی حەق

***
“فەیلەسوفەکان بە لێکدانەوەی جیهان دەستبەرداربوون و وازیان هێنا، لەکاتێکدا گرنگ گۆڕینیەتی”
کارل مارکس: تێزەکان دەربارەی فیورباخ

فەلسەفە و کۆرۆنا:
لە ڕابردوودا هیگڵ فەلسەفەی بە باڵندەی کوندەپەپوو “مینێرڤا” وەسفکردووە، کە لە ئێوارە و لە سەروبەندی ئاوابوونی خۆردا، دەردەکەوێت. بەم مانایەش فەلسەفە کەمێک چاوەڕوان دەبێت، تا ئەو کاتەی بیرکردنەوەکان پێدەگەن و وێنە ڕوون دەبێتەوە و ڕوانین مانیفێست دەبێت. ئیدی فەلسەفە دەست بە گوتاری خۆی دەکات، نمایشەکانی فۆرمالیزە دەکات، چەمکەکانی هەڵدەکۆڵێت و پرسیارەکانی قڵپ دەکاتەوە.
بەڵام پەتای کۆرۆنا ناگەهان هەموانی تێوەگلاند، لە ناویاندا خودی فەیلەسوفەکانیش، کە هەوڵیاندەدا هەندێک لە هێڵەکانی ڕووداوەکە/ پەتاکە، بە دەستەوە بگرن، چونکە  سەرەڕای کتوپڕی ئەوەی کە ڕوویدا و ئەوەی کە پێشبینی کراو نەبوو، جارێ کەسیش نازانێ ئایا ئەسڵەن ئێوارە دادێ، مادەم سپێدەی توولانی ئەم پەتایە هێشتا دەرنەکەوتووە؟
بێگومان کۆرۆنا پێوەرەکان و بیرکردنەوەکان و ستراتیژەکان و پلانەکان و هەتا شێوازەکانی ژیان و پەیوەندییەکانیشی گۆڕین، وەکچۆن سیاسەت و ئابووری و فێرکردنیشی گۆڕی. هەروەها چەمکەکانی سەرمایەداری و نیولیبڕالیزم، سیکولاریزم و بازاری ئازاد، ژیانی هاوبەش و ئەویدی گەرایی، خستنە بەردەم ڕەشەبای گۆڕان و ڕەخنە و پرسیارەوە. ئایا جیهان لەدایکبوونی سیستمێکی نوێی جیهانی: “جیهانی پاش کۆرۆنا” بە خۆیەوە دەبینێت؟ یاخود سەرمایەداری وەک مار کاژ فڕێ دەدات و پێستەکەی دەگۆڕێت و لەم قەیرانەش بەهێزتر و توندڕەوتر لە جاران دەژێتەوە؟ ئایا لە ئاست مەترسی ئەوەی کە تێیدا دەژین، لەبەردەم شەپۆلەکانی ڤایرۆسی کۆڤید نۆزدەی داڕزێنەر و لەناوبەردا، فەلسەفە دەیەوێ چی بڵێت؟

لەنێوان ئاگامبێن و ژیژەکدا: ژیانێکی ڕووت و بەربەری، بە ڕوخسارێکی هیومانیستییەوە

فەیلەسوفی ئیتالی جۆرجیۆ ئاگامبێنی خاوەنی کتێبی دۆخی ئاوارتە، بە خوازەیەک ئەو هەلومەرجە دەخاتەڕوو کە ئیتالیای تێدا ژیا و دەژی لەبەردەم هێرشی کۆرۆنادا و بە (ژیانێکی ڕووت) ناوی دەبات. بە جۆرێک کە لە سایەیدا قوربانی بە ژیانی سرووشتی، هاوڕێیەتی، سۆزەکان، کارکردن، پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و هەتا بیروباوەڕە سیاسیی و ئاینییەکانیش دەدرێت، هەروەها ئەو ڕێوشوێنانەی کە دەوڵەت گرتنییە بەر، بوونە هۆی دابڕان و لە یەککردنی خەڵکی و فراوانکردنی بۆشاییەکانی نێوانیان، بە گوزارشتی ئاگامبێن ئەمەش هەموانی دووچاری کوێریی کرد.. کۆمەڵگا لە هەموو بەهایەک داماڵرا، تەنیا هەوڵی پاراستنی مانەوە درا، گەرچی ناکرێ لەوێ بیانوویەک یاخود پاساوێک هەبێت بۆ گرتنەبەری ڕێوشوێنەکانی حاڵەتی کتوپڕی و داخستنی تەواوەتی و کەرەنتینەکردنی خەڵکی، بۆیە مەترسی مانەوەی ئەو ڕێوشوێنانە بۆ کاتی لاوازی  ڤایرۆسەکە و کەمبوونەوەی پەتاکەش لە ئارادایە، بە جۆرێک کە دەوڵەت بیانکاتە ئامرازێک بە دەستی خۆیەوە، لە پێناو فەرمانڕەوایەتی و هەژموونی زۆرتر و زیاتردا. بەبڕوای ئاگامبن، لە ڕابردوودا نەتەوەکان کارەسات و ڤایرۆس و پەتاگەلیی لەناوبەرتر و ترسناکتر لەوەی ئەمڕۆیان دیووە، بەبێ ئەوەی کەس بیر لە ڕاگەیاندنی دۆخی ئاوارتە بکاتەوە و حاڵەتیی کتوپڕی ڕابگەیەنێت، بەو جۆرەی حکومەتەکانی ئەمڕۆ بەپەلە دەستیان بە پڕاکتیک کردنی کرد. بێگومان بەمە ئازادی سنووردار کرا و ژیانی خەڵکی کورت کرایەوە، بۆ ئەرکە بایۆلۆژییەکەی و قوربانی بە ڕەهەندە کۆمەڵایەتی و سیاسی و سۆزدارییەکانی ژیان درا. حاڵەتی ئاوارتە، ناکۆک و دژ بە کۆمەڵگەی ئازادە، لەبەر پاڵنەرگەلی ئەمنیی پەتیی، کە ئازادی سانسۆر دەکەن، مادام ترساندن و نەمانی ئاسایش، پاساوێکی بێگەردە. لەمانەش زیاتر، ڕاگەیاندنی جەنگ لەگەڵ دوژمنێکی نەبینراودا، لە سایەی گرتنەبەری ڕێوشوێنی کتوپڕی و قەدەغەکردنی هاتووچۆدا، بێهوودەترین و پوچترین جەنگە، لەنێو هەموو جەنگەکاندا. لە ڕاستیدا ئەوە جەنگێکی خودیی و نێوخۆییە، لە کاتێکدا گەر بزانین دوژمن لە دەرەوەمان نییە، بەڵکو لەناو خۆماندایە.  لەوانەیە زۆربەی نیگەرانییەکە، پەیوەندی بە ئێستاوە نەبێت، بەڵکو پەیوەست بێت بە ئایندەوە، ئاخر وەکچۆن جەنگەکان زنجیرەیەک تەکنیکی شوومیان لێ بەجێما، دەکرێ بە هەمان شێوە، ئەو ئەزموون و ڕێوشوێنانەی، بەهۆی قەیرانە کتوپڕەکەوە گیراونەتە بەر، بەردەوام بن، وەک: داخستنی زانکۆکان و خوێندنگاکان، ئیکتفاکردن بە فێرکردن لە دوورەوە، یاساغکردنی کۆڕ و کۆبوونەوە و دیالۆگ و دیدارە مشتومڕئامێزە سیاسی و کولتوورییەکان، پاشان ناچارکردنمان بەوەی کە ڕازی بین بە ئاڵوگۆڕی نامە و مەسیجە ئەلیکترۆنییەکان، وەک ئامرازی پەیوەندیکردن و ئەنجامدانی دیداری ئامێریانەی دیجیتاڵی، لە جیاتی یاخود وەک ئەڵتەرناتیڤی هەموو چاوپێکەوتن و دیدارێکی ئاسایی نێوان مرۆڤەکان.

هەروەها لەلای خۆیەوە فەیلەسوفی سلۆڤینی “سلاڤۆی ژیژەک” وتارەکەی بەوە دەستپێکرد، کە خوازیارە دووچاری پەتای کۆرۆنا ببێت، ڕەنگە ئەمە خواست و تەمەننایەکی سەیر و نامۆ بێت، بەڵام لەوانەیە ڕێگایەکیش بێت بۆ ڕزگاربوون لەو حاڵەتی ترس و نیگەرانی و دۆخە گوماناوییە ماندووکەرەی،  کە زادەی بارودۆخێکە فەیلەسوفەکە لە سایەی پەتای کۆرۆنادا تێیدا دەژی. بە بۆچوونی ژیژەک هەندێ گۆڕانکاری ڕیشەیی لە ژیانی ئەمڕۆدا سەریان هەڵداوە، چونکە ناتوانین فەنتازیای ئەو وەرچەرخانە بکەین کە بەسەر ژیانی ڕۆژانەماندا هاتووە. بێگومان جیهان دەستبەرداری سوڕانەوە بووە، ئایندە سەرسامکەر و دژوارترە، ئەمە لە کاتێکدا کە ڕۆشنایی قەیرانێکی مەزن، لە ئاسۆدا دەرکەوتووە. هەموو ئەمەش بەو واتایە دێت، کە پێویستە پەرچەکرداری ئێمە مەحاڵ فەراهەم بکات، لە پێناو کەناگیرکردنی خراپتردا، وادیارە ئەم مەحاڵە لەنێو ڕێوشوێنەکانی سیستمی جیهانی هەنووکەدا شیمانە نییە. ژیژەک بڕوای وایە کە هەڕەشە مەزنەکە کورت نابێتەوە بۆ ” بەربەریزمی ڕاشکاو”، یاخود کورت نابێتەوە بۆ ململانێی دڕندانە لەسەر مانەوە. بەڵکو هەڕەشە گەورەکە لە مەترسیی دەرکەوتنی “بەربەریزمدایە بە ڕوخسارێکی  هیومانیستییەوە”  کە لەناو ڕێوشوێنە توندانەدا بەدی دەکرێت، کە بۆ پاراستنی مانەوە گیراونەتە بەر و هەروەها شەرعییەتی خۆشی لە گوتەی پسپۆڕ و شارەزایانەوە بەرجەستە دەکات. بێگومان وێناکردنەکانمان، لەبارەی کەمکردنەوەی گریمانە بنچینەییەکەی ئەخلاقی کۆمەڵایەتیمان بینی، ئەو کاتەی ئیتالیا ڕایگەیاند لە حاڵەتی خراپتربوونی بارودۆخەکەدا، شیمانەیە بەساڵاچووان و ئەوانەی کە نەخۆشی درێژخایەنیان هەیە، لە چاودێری تەندروستی بێبەش بکرێن. یانی بە ئاسانی  وازیان لێدەهێنرێت بۆ مردن. لەم حاڵەتەشدا دەستدرێژی دەکرێتە سەر لۆژیکی مانەوە بۆ بەهێزەکان، سادەترین پرەنسیپەکانی ئەخلاقی سەربازی، ئەوەیە کە بە دەق باس لە پێداویستی چارەسەرکردنی بریندارەکان دەکات، پاش تەواوبوونی جەنگەکە، هەتا گەر هەلی مان و ڕزگارکردنیشیان زۆر کەمیش بێت. پاشان فەیلەسوفەکە ئەمەش بۆ گوتەکانی زیاد دەکات: من کەسێکی زۆر واقیعیم، چونکە لە جیاتیی فەراهەمکردن و ئابووری، پێویستە ئامانجی یەکەم بریتی بێت لە پێشکەشکردنی یارمەتی بێمەرج بۆ ئەوانەی پێویستیان پێیەتی، بە چاوپۆشین لە تێچوونەکان. هەروەها لە خستنەڕووی ڕەخنەکانیدا لەسەر ئەو بۆچوونەی ئاگامبێن، کە پێیوابوو ئەوەی ئێمە تێیدا دەژین “ژیانێکی ڕووت”ە، کە دەبێتە مایەی جیاکردنەوەی مرۆڤەکان، ژیژەک بۆچوونی وابوو کە هێشتنەوەی مەودا و ئاسایش پارێزی، بە هەمان شێوە جۆرێکە لە ڕێزگرتن لەوانیدی، لە ترسی گواستنەوەی ڤایرۆسەکە لەنێویاندا، لەبەر ئەوە لێرەشدا تەرکیز خراوەتە سەر بەرپرسیارییەتی تاک، لەبەر گرنگییەکەی، کە دەتوانێت مشتومڕە گرنگەکە بەرەو: چۆنییەتی گۆڕینی سیستمە کۆمەڵایەتیی و ئابوورییەکە بەرێت.
جەنگ لەگەڵ کۆرۆنا هیچی تر نییە، جگە لە دەست خستنە نێو دەست دژ بە  “وەهم و خەیاڵپڵاوە ئایدۆلۆژییەکان”، ئەویش بەو پێیەی کە ئەم جەنگە بەشێکی جیانەکراوەیە، لە بەرخۆدانی فراوانی ژینگەپارێزی.
بەپێی هەڵسەنگاندنی ژیژەک قەیرانی کۆرۆنا، ئەم سێ ڕەهەندە بنەڕەتییەی هەیە: ڕەهەندی تەندروستی و پزیشکی (بڵاوبوونەوەی پەتاکە). ڕەهەندی ئابووری (بە چاوپۆشین لە دەرئەنجامەکانی، پەتاکە دەرهاویشتەی ئابووری خۆی هەیە) هەرچی ڕەهەندی سێیەمە، ڕەهەندێکی گرنگە و ناکرێ بێئەرزش و سووک تەماشای بکەین، ئەویش ڕەهەندێکی پەیوەستە بە تەندروستیی هزری و ئەقڵییەوە.
بۆیە ئەوەی ئەمڕۆ تێبینی دەکەین، بریتییە لە هەڵوەشانەوەی ڕێوشوێنە بنەڕەتییەکانی جیهان: “پەیوەندی جەستەیی ڕۆژانەی مرۆڤەکان، گەشتی فڕۆکەوانی، پشووەکان، کڕین و فرۆشتنی پشکەکان قازانج…”،  لەبەر ئەوە تەنیا کەرەنتینەکردنی خەڵک بەس نییە بۆ ڕزگاربوون لە پەتاکە، بەڵکو بۆ ئەوەی هەوڵەکانی کەرەنتینەکردن سەرکەوتووبن، پێویستە هاوکارییە خۆراکی و تەندروستییەکان و خزمەتگوزارییە گشتییەکان بۆ خەڵکی کەرەنتینەکراو فەراهەم بکرێن. ئەمانە کۆمەڵێ وێناکردنی کۆمۆنیستانەی نموونەیی نین، بەڵکو کۆمەڵێ وێناکردنی کۆمۆنیستانەن، کە پێداویستی مانەوەی ڕووت و ئەبستراکت دەیانسەپێنێت، چونکە ” لە قەیرانەکەدا هەموان سۆشیالیستین”.
پاشان ئەم فەیلەسوفە ئەوەش دەخاتە سەر گوتەکانی و دەپرسێت: ئایا ئەوەی هەنووکە لەناویدا دەژین، دابڕانێکی تازەیە، وەک ئەوەی “نائومی کلاین” بە سەرمایەداری کارەساتەکان، ناوی برد؟ یان بەو مانایە دێت کە ئێمە لەبەردەم سیستمێکی نوێی جیهانیداین، کە لەوانەیە سیستمێکی خاکیتر و گەلێ هاوسەنگتریش بێت؟

ئێدگار مۆران و قەیرانی نادڵنیایی

فەیلەسوفی فەرەنسی ئێدگار مۆران، لە دیدارێکدا پێیوایە ڤایرۆسی کۆرۆنا بە شێوەیەکی کتوپڕ و تراژیدی چارەنووسی هاوبەشی مرۆڤایەتی ڕووتکردووەتەوە، چونکە ئەوەی ئەمڕۆ دەیبینین ئەوەیە کە سیکولاریزم لە هەوڵەکانیدا بۆ یەکخستنی بواری تەکنیکی و ئابووری سەر ڕووی زەمین، هانی لێکتێگەیشتنی نێوان گەلانی نەداوە، بۆیە لەبەر ئەم هۆکارە و لەبەردەم نەبوونی هاریکاریی نێودەوڵەتی و پیوار و نائامادەیی ڕێکخراوگەلێکدا، کە بە هاوبەشی ڕێوشوێنگەلێک بگرنە بەر کە لە ئاستی پەتاکەدا بن، بە ئاشکرا داخرانی نەرگسیانەی نەتەوەکان بەسەر خۆیاندا دەرکەوتووە.

زەمەن لەگەڵ کەرەنتینەدا لە ئەژمارکردن، ڕزگار دەبێت، واتە زەمەنێک کە لە بازنەی (میترۆ- کار- نووستن) قوتار بووە. بۆیە دەتوانین خودی خۆمانی تێدا بگێڕینەوە و پێداویستییە ژینالۆژییەکانمان دیاری بکەین: کە مەبەست لە خۆشەویستیی و سۆز و هاوڕێیەتیی و هاریکاریی و بەتەنگەوەچوونی یەکتری و شیعرییەتی ژیانە

لێرەوە بە تێگەیشتنی مۆران، پێویستە بە دوای ڕێڕەوێکی نوێدا بگەڕێین، کە دەستبەرداری ئایدۆلۆژیای نیولیبڕالیزم دەبێت، لە پێناو بونیادنانی سیاسەتێکی کۆمەڵایەتیی و ژینگەییدا دژ بە قەیرانەکە. ئەم ڕێڕەوە تازەیەش کار لەسەر ڕاستکردنەوەی ئەو پاشماوانە دەکات، کە سیکولاریزم کەڵەکەی کردوون، لە ڕێگەی دامەزراندنی هەندێ ناوچەوە، کە ڕزگاریان بووە لە سیکولاریزم، چونکە لەنێو کۆمەڵگای ئەمڕۆدا پایەکانی هاریکاریی سوننەتی بوونیان نەماوە، هاریکاری و بە تەنگەوەچوونی یەکتری، مەسەلەیەکە، کە پێویستیی بە هاندانە لەنێوان هاوڵاتییان و دراوسێکان و کرێکاراندا. بارودۆخەکە ئەوەش دەکاتە پێداویستی کە چاو بە کەڵکەڵەی بەرخۆری یاخود بەرخۆری سڕکراودا بگێڕینەوە، بۆ ئەوەی لە بەرژەوەندی چلۆنایەتیدا، ڕزگارمان ببێت لە چەندایەتی. بە بۆچوونی ئەم بیریارە، بە ڕوونی دەردەکەوێت، کە زەمەن لەگەڵ کەرەنتینەدا لە ئەژمارکردن، ڕزگار دەبێت، واتە زەمەنێک کە لە بازنەی (میترۆ- کار- نووستن) قوتار بووە. بۆیە دەتوانین خودی خۆمانی تێدا بگێڕینەوە و پێداویستییە ژینالۆژییەکانمان دیاری بکەین: کە مەبەست لە خۆشەویستیی و سۆز و هاوڕێیەتیی و هاریکاریی و بەتەنگەوەچوونی یەکتری و شیعرییەتی ژیانە، کە ئەویش جۆرە پاککەرەوەیەکە، کە شێوەی ژیانمان درێژ دەکاتەوە و حاڵیمان دەکات کە ژیانی هاوبەش بە فۆرمێکی باش، بریتییە لە فەراهەمبوونی تواناکانی من لەناو ئێوەی فرەدا، چونکە ترس لەوەی کە ڕوودەدات، خۆراک بە نێرگسییەتی نیشتمانی یاخود ئایینی دەدات، دواتریش هاریکاریی نیشتمانی پێویستە، بەڵام بەبێ فەرامۆشکردنی هوشیاری هاوبەش لەسەر چارەنووسی ئینسان. مرۆڤایەتیی لە قەیراندایە و پەیامی ڤایرۆسەکەش ئاشکرایە و پێویستە گوێبیستی بین، ئەم پەتایە دەمانخاتە بەردەم شێوازە جۆربەجۆرەکانی نادڵنیایی، چونکە ئێمە هیچ لەبارەی سەرچاوەی ڤایرۆسەکە و ئەو گۆڕانکارییانەوە نازانین، کە دەکرێ لە کاتی بڵاوبوونەوەیدا سەرهەڵبدەن. یان هەتا هیچ لەبارەی پاشەکشێکردنی پەتاکەوە نازانین و زانیاریمان لەبارەی پاشماوەکانی کەرەنتینەکردن لەبەردەم جۆرەکانی دابەشکردن نییە و هەروەها زانیاریمان لەسەر دەرهاویشتە سیاسی و ئابووری و نیشتمانیی و جیهانییەکانی پەتاکەش نییە، دواتریش لەبەر ئەوەیە ئێمە لەبەردەم شێوازە جۆربەجۆرەکانی دڵنیا نەبوونداین.  ئەوە مەسەلەیەکی تراژیدییە کە شێوازی بیرکردنەوەی کەرتکەری دابەشکەر ژیانی ئێمەی کۆنترۆڵ کردووە و فەرمانڕەوایەتی بڕیارە سیاسیی و ئابوورییەکان دەکات. بێگومان دەستنیشانکردن بووە مایەی هەڵە لە پێشبینیکردن و وەرگرتنی بڕیارەکاندا، هەروەها مەیلی قازانج و پاڵنەری هەڵپەکار بەرەو قازانج، ئەو ڕەگەزانەن کە بەرپرسیاری سەرهەڵدانی گەلێ کارەسات بوون، لەوانە پەتای کۆرۆنای٢٠١٩. پاشان لە چوارچێوەی تیۆری بیرکردنەوەی پێکهاتەدا کە مۆران بەرگری لێدەکات، ئەمەش دەخاتە سەر گوتەکانی: جیهان لە ئەمڕۆدا کە بە شارەزایی و پسپۆڕی هەمەلایەن و قووڵ هەڕەشە لێکراوە و لەبری دیالۆگ و گفتوگۆ لەسەر دابەشکردن دامەزراوە. بێگومان بینیمان کە توێژەرە یەکگرتووەکان خاوەنی پێشڕەوی بوون، چونکە ئەوان لە ڕێگەی پەیوەندی و دیالۆگەوە توانیان بەگژ پەتاکەدا بچنەوە، دیالۆگێک، کە لەنێوان پزیشکەکانی جیهاندا، بە جیاوازی پسپۆڕییەکانیانەوە، هێشتا ڕوو لە فراوان بوونە. بۆیە زانست بە گفتوگۆ دەژی، بوونی هەر سانسۆر و چاودێرییەکیش لەسەری بێبەشی دەکات لە دەرئەنجامی باشتر.
مۆران بەرەو لای کتێبەکەی “چەمکی قەیران” ئاراستەمان دەکات. چونکە هەموو قەیرانێک لە سایەی پشێوی و نەبوونی دڵنیاییدا دروست دەبێت و لەناو بنەمای کاری سیستمێکی دیاریکراودا دەردەکەوێت. سیستم هەوڵدەدات پارێزگاری لە هاوسەنگی خۆی بکات و هەموو شێوازە لادەرەکانیش یاساغ بکات، شێوازگەلی لادەر، کە ئەگەر بەریان لێنەگیرێت، توانای هەڕەشەکرن و تێکشکاندنی بنەماکانی سیستمیان هەیە. دەکرێ بڵێین، قەیرانەکە بە دوو ئاراستەدا دەڕوات:
یەکەم: خەیاڵ هاندەدات، بە ئاراستەی چارەسەری نوێگەردا بگەڕێت.
دووەم: دەکرێ لە حاڵەتی سەقامگیری پێشوودا، دەستبەردار ببێت، یان دەکرێ چاوەڕوانی ئەوە بکات کە ئاسمان و چاودێری ئیلاهی بۆی دەدۆزێتەوە، بەپێی بۆچوونێک، کە دەڵێ: قەیرانەکە دەرئەنجامی کرداری گوناهبارانە، ئەمەش دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی فەنتازیایەک کە پێیوایە پێویستە کەسی گوناهبار بکرێتە قوربانی. بە بۆچوونی ئێدگار مۆران لە واقیعدا سەرلەنوێ گەلێ بیرۆکەی پەرش و پەراوێزخراو بە یەکەوە گێڕدرانەوە و لە هەموو جێگایەکیش بڵاو کرانەوە، وەک: گەڕانەوە بۆ بیرۆکەی سەروەری، خزمەتگوزارییە گشتییەکان، تایبەتمەندی و پسپۆڕییەکان، گەڕانەوە بۆ کولتوورە لۆکاڵییەکان، ڕووبەڕووبوونەوەی سیکولاریزم و نیولیبڕالیزم، چونکە لە بەگژاچوونەوەی کەمی خزمەتگوزارییە گشتتییەکاندا، بڵاوبوونەوەی پیشەسازی دەمامکی واقیعیمان بینی، بە شێوازگەلی هەرەوەزی لە کارگە تایبەت و ئەهلییەکاندا، کە لەگەڵ دابەشکردنی دەمامکدا بە خۆڕایی، هاریکاریی نێوان دراوسێکان و چاودێریکردنی بەساڵاچووان و منداڵانیشمان بینی، کە هاوسەنگ بوو لەگەڵ نائامادەیی شێوازەکانی هاریکاریی نێوان دەوڵەتاندا. کەرەنتینەی تەندروستی، توانای خەڵکی هاندا، لەسەر ڕێکخستنی ئامێرئاسا و سووککردنی فشارەکان، بە خوێندنەوە و گوێگرتن لە میوزیک و سەیرکردنی فیلم. قەیرانەکە هاندەری تواناکانی داهێنانە لەلای تاکەکان. هەروەها ڕێنماییەکانی پاش هیومانیزم، ئەفسانەی پێداویستی مێژوویی پەرەسەندن و توانای ئینسان لەسەر دەستەبەرکردنی نەمری، تا سەر لوتکە بەرز دەکاتەوە، ئاشکرایە لە چاودێریکردنی هەموو ئەمەشدا، زیرەکی دروستکراو بووەتە ئامرازی. لەبەر ئەوەی ئەم قەیرانە، بەو پێیەی کە قەیرانێکی بایۆ ئیکۆلۆژی- ژینگەیی- هەسارەی زەوییە، بۆیە بە شێوەیەکی ڕوون و ئاشکرا لاوازی ڕەگەزی مرۆڤی لەسەر فەراهەمکردنی هیومانیزمەکەی، ڕووتکردەوە، چونکە لە ڕووی ئابوورییەوە، هەموو ئەو دۆگمانەی لەرزاند کە ئاراستەی ئابوورییەک کران، کە بە دیاردەی فەوزا و کەمایەسی، هەڕەشەی لە ئایندەمان دەکرد. لەسەر ئاستی دەوڵەت نەتەوەش، ئەو کەموکوڕییانەی دۆزییەوە، کە لەنێو سیاسەتدا ئەولەوییەتیان دەدا بە سەرمایەدار لەسەر حیسابی کار. وەک ئەڵتەرناتیڤیش خۆپاراستنی ئاشکراکرد لە پێناو هەرچی زیاتری ڕەتدانەوە و کێبەرکێ کردندا، بەبێ پشتگوێ خستنی لایەنە کۆمەڵایەتییەکەی: کە بێگومان بووە مایەی کەوتن و داڕمانی جیاوازییەکانی نێوان ئەوانەی کە لەنێو ئاسایشێکی بەرتەسکدا دەژین و ئەوانەش کە لەنێو خانەباخە گەورەکانیان و کۆشکە شاهانەکانیاندا دەژین. لەسەر ئاستی شارستانیش: لە نائامادەیی بەتەنگەوەچوون و هاریکاریکردنی یەکتری و ژەهراویبوونی بەرخۆرییەوە دەمانگێڕێتەوە سەر بیرکردنەوە. دواتر بەو پێیەی کە پەتاکە قەیرانێکی فیکرییە: ئەوا لێرەوە لە ڕێگەی پەتاکەوە پەی بە قەوارەی کونە ڕەشەکەی نێو بیرکردنەوەمان دەبەین، ئەو کونە ڕەشەی کە ڕێگەمان پێنادات دژوارییەکانی واقیع ببینین. هەروەها وەک قەیرانێکی ئۆنتۆلۆژی: بە هەمان شێوە پەتاکە پاڵمان پێوە دەنێت بۆ پرسیارکردن لەبارەی پێداویستییە ڕاستەقینەکانمان و دەربارەی بەدواداچوونەکانمان کە نامۆبوونمان لەنێو ژیانی ڕۆژانەدا دەیشارێتەوە. پێویستە جیاوازی بکەین لەنێوان سەرگەرمییەکدا کە حەقیقەتی ئێمە دەشارێتەوە و لەنێوان بەختەوەرییەکیشدا کە لە دیدارماندا لەگەڵ بەرهەمە هونەرییە مەزنەکاندا بە دەستی دەهێنین، بە جۆرێک کە ڕووبەڕوو چاویان بە حەقیقەتیی چارەنووسی مرۆییمان دەکەوێت. لێرەوە بە تێگەیشتنی مۆران دەکرێ بڵێین: گەر لەم قەیرانەدا چارەنووسمان ئەوە بێت، کە لەنێو دووری و داخرانی گشتی جەستەییدا بژین، ئەوا پێویستە لەمەوە خۆراک بە نزیکبوونەوەی هزری نێوان مرۆڤەکان بدرێت.

ئالان بادیۆ: بەرەو قۆناغی سێیەمی کۆمونیزم

وەسفکردنی بیریاری فەڕەنسی “ئالان بادیۆ” بۆ پەتاکە، پشت بە ڕەخنەگرتن و ئاسانکردنەوە دەبەستێت. واتە ئەو بە گشتی ڕەخنە لە کارلێککردن لەگەڵ پەتاکە دەگرێت و ئاسانکردنەوەکەش هەوڵدانە بۆ ئەوەی مەسەلەکە گەورە و ترسناک نەکرێت. مادام ڤایرۆسەکە سەر بە بنەماڵەیەکە کە لە ڕابردوودا و لە ساڵی ٢٠٠٣دا خۆی لێداوین، بەبێ ئەوەی وڵاتان پاڵپشتی جیدی پڕۆژەکانی لێکۆڵینەوەی تەندروستییان دابێت لەم بوارەدا. یەکەمجار “من” وەک بنەمایەکی زێڕینی ئایدۆلۆژیای هاوچەرخ، بێهوودە و بێمانا بووە، ڕێگاکانی ڕزگاربوون دەستەبەر ناکات، بە قەدەر ئەوەی وەک بەشدارێک دەستی هەیە لە درێژکردنەوەی تواناکانی خراپەدا. لەبەر ئەوە لەوانەیە تەحەدای نموونەیی کە پەتای کۆرۆنا دەیکات، بریتی بێت لە “پەرش و بڵاوکردنەوەی چالاکی جەوهەریی ئەقڵ” و ناچارکردنی کەسەکان بە گەڕانەوە بۆ ترادیسیۆن: ( سۆفیگەری، پڕوپووچی ، نوێژ و نزا کردن، پێغەمبەرایەتی، نەفرەت..) ئەم مەسەلەیە سەدەکانی ناوەڕاستمان بیر دەخاتەوە لە کاتی بڵاوبوونەوەی تاعوندا. بە هەمان شێوە ئەم بارودۆخە وامان لێدەکات سەرنج بدەینە یەکتربڕینەکان و پارادۆکس و ناکۆکییە فرە چەشنەکانی پەتاکە: یەکتربڕینی سرووشت و کۆمەڵگا، لە دوو هۆکاری بنچینەییدا: هۆکاری یەکەمیان کۆنە کە خۆی لە دۆخی بێ ئەرزشبوونی بازاردا دەبینێتەوە (وەک بازاری ویلایەتی ووهان) کە ئاژەڵان لە بازارەکەیدا بەپێی ڕێوشوێن و خوونەریتی کۆن دەفرۆشرێن. هۆکاری دووەمیش مۆدێرنە: بریتییە لە بەرپرسیاریەتی سەرچاوەی ڕەسەنی بڵاوبوونەوەی پەتاکە لەسەر هەسارەکە، کە لە ئەستۆی بازاری سەرمایەداری جیهانییدایە، کە پشت بە بزاوتە بەردەوام و خێراکەی دەبەستێت. لێرەوە لە جیهانی هاوچەرخدا، دەست لە پارادۆکس و ناکۆکییەکی گرنگ دەدەین، بە جۆرێک کە ئابووری و پڕۆسە گەورەکانی بەرهەمهێنانی شتومەکی پیشەسازی لەژێر چاودێری بازاری جیهانیدایە و هەر خۆشی بە کارەکانی هەڵدەستێت، بەپێی ڕەهەندێکی پێکهاتەیی هاوبەشی نێوان وڵاتان، بۆ نموونە پێکهاتەی مۆبایلێک هەوڵی حەوت دەوڵەتی جیاوازی بۆ دروستکردنی لە خۆ دەگرێت، کەچی لەگەڵ ئەوەشدا هێشتا هێزە سیاسییەکان لە بنەڕەتدا هێزگەلی نیشتمانین، لەبەردەم هەر ڕێوشوێنێکدا کە بگیرێتە بەر و ببێتە مایەی دەرکەوتنی دەوڵەتێکی سەرمایەداری جیهانی.

لە کاتی جەنگ و پەتاشدا دەوڵەت پەنا دەباتە بەر تێپەڕاندنی ڕێڕەوی سرووشتی چینەکەی، تاکو هەندێ کرداری ستەمکارانە ئەنجام بدات،

هەروەها پەتاکە دروستکەری چرکەساتێکە، کە تیایدا ناکۆکی نێوان سیاسەت و ئابووری دەبێتە ناکۆکییەکی ئاشکرا و زەق، بە جۆرێک کە وڵاتانی ئەوروپا پەنایان نەبردە بەر هەموارکردنەوەی سیاسەتەکانیان بۆ بەگژاچوونەوەی ڤایرۆسەکە،  بۆیە کە وڵاتان کەوتنە ناو ئەم جۆرە ناکۆکیانەوە وایان لێدێت لە بەگژاچوونەوەی پەتاکەدا لایەنی ڕێزگرتن لە میکانیزمە شیمانەکانی سەرمایەدار بگرن. گەرچی سرووشتی پەتاکەش ناچاری بکات کە شێوازی دەسەڵات و چالاکییەکانی هەموار بکاتەوە. ڕەنگە میتافۆرەکەی ماکرۆن، کە دەڵێ: “ئێمە لە دۆخی جەنگ داین”، تا ئەندازەیەکی زۆر ڕاست و  دروست بێت، چونکە لە کاتی جەنگ و پەتاشدا دەوڵەت پەنا دەباتە بەر تێپەڕاندنی ڕێڕەوی سرووشتی چینەکەی، تاکو هەندێ کرداری ستەمکارانە ئەنجام بدات، تاکو بەر بە ڕوودانی کارەساتێکی ستراتیژی بگرێت. لێرەوە گەڕانەوەی دەوڵەتی خۆشگوزەرانی خەرجییەکان کە دەبێتە مایەی یارمەتیدانی خەڵک و ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی، لەو دەربڕینانەیە کە هیچ ئایرۆنی و سەرسامییەک ناوروژێنێت، ئەمەش دەرئەنجامی لۆژیکی بردنەوەی جەنگەکەیە، لەگەڵ پاراستنی سیستمی کۆمەڵایەتی باڵادەستدا. ئەمەش پێداویستییەکی سەپێنراوە، لە ڕێگەی ئەنجامدانێکەوە کە لەگەڵ سرووشت یەکدەبڕێت و (لە ڕووی ڕۆڵی بەرچاو و دیاری زاناکانەوە) لەگەڵ سیستمی کۆمەڵایەتیشدا (لە ڕووی دەستتێوەردانی ستەمکارانەی دەوڵەتەوە) لەبەردەم گەورەیی پەتا پێشبینی نەکراوەکەدا، هیچ ڕێوشوێنێکی دەوڵەتی پێش ماکرۆنی نەگیرانە بەر، ئەمەش داوای لە دەوڵەت دەکرد کە بە شێوەیەکی ئاشکراو هەمەلایەن پێداگری لە بەرژەوەندییەکان بکات، ڕێوشوێنێک کە هەر بە تەنیا بۆ بۆرژواکان سەرەتا گرنگ نەبوو، لەگەڵ جەختکردنەوە لەسەر ئەولەوییەتی پاراستنی بەرژەوەندی ئەو چینە لە ئایندەدا، کە شادەماری دەوڵەتە. بە بۆچوونی بادیۆ وانەیەکی سوودبەخش کە هەڵهێنجانی شیمانە بێت ئەوەیە کە دەرکەوتووە ناکرێ پەتاکە لە فەڕەنسا هیچ دەرهاویشتەیەکی سیاسی شایەنی باسی لێبکەوێتەوە. چونکە لەبەردەم دزێوی و بێئەرزشی دروشمە بۆرژواکاندا بۆ ڕزگاربوون لە ماکرۆن، ئەوا ئەمە لە هەموو حاڵەتێکدا هەرگیز نوێنەرایەتی هیچ گۆڕانێکی شایستە بە سەرنجدان ناکات. سەبارەت بەوانەش کە داوای گۆڕانکاری سیاسی دەکەن، پێویستە کار لەسەر دۆزینەوەی کارئەکتەرە سیاسییە تازەکان و پڕۆژەی پێگە سیاسییە نوێیەکان و پێشکەوتنێک کە سنووری وڵاتان تێدەپەڕێنێ بەرەو قۆناغی سێیەم لە کۆمونیزم، پاش ئەوەی کە هەردوو سەردەمی تیوریزەکردن و ئەزموونە نێودەوڵەتییەکەی بە شکست کوتاییان هات، هەروەها سەبارەت بە کارلێککردن لەگەڵ پەتەکەدا تۆڕەکانی پەیوەندی کۆمەڵایەتی لەگەڵ ئەوەی کە گەرمکەرەوەی گیرفانی دەوڵەمەندەکان بوون ئەوەشیان سەلماندووە کە شوێنی زۆربوونی ئەو پڕوپاگەندانە کە بەڵگەیەک نییە بۆ ڕاستییان، لەگەڵ ئیفلیجی پەتالێدراوان و ئەوانەی کە ڕێوشوێنە کۆن و تاریک و فاشییەکان دەدۆزنەوە.

سەرچاوە: وتاری /  جائخة كورونا: قرات فلسفية….احمد العطار…موقع: الاوان العربي ١٠يونيو ٢٠٢٠.*

The post پەتای کۆرۆنا: خوێندنەوە فەلسەفییەکان appeared first on ژنەفتن.