ده‌ركه‌وتنی خودایی Théophanie

خودا له‌ دیدی ئه‌هلی حه‌قه‌وه‌، خودایه‌كی خه‌مباره‌ كه‌ به‌هۆی نه‌ناسینییه‌وه‌ ئازار ده‌كێشێ. هه‌بوون ده‌ئافرێنێ تا بناسرێ و خۆش بویسترێ. به‌پێی په‌یمانێك كه‌ له‌سه‌ره‌تای ئه‌فرانه‌وه‌ به‌سترا، به‌ڵێنی به‌ فریشته‌كان دا كه‌ خۆی نیشان بدات. ئه‌م په‌یمانه‌ش له‌ چه‌ندین ڕووی جیاوازه‌وه‌ ده‌باته‌سه‌ر. ئه‌و هه‌میشه‌ له‌ له‌دایكبوونه‌وه‌دایه‌‌، وه‌كوو مه‌سیح‌ له‌ دایكێكی باكیره‌وه‌ و له‌دایكبوونیشی به‌شێوه‌یه‌كی باوبه‌ده‌ر ده‌كه‌وێته‌وه‌. له‌هه‌ر ده‌ركه‌وتنێكیدا فریشته‌گه‌لێكی له‌گه‌ڵدایه‌ كه‌ ماوه‌یه‌ك به‌ر له‌ ئه‌و ده‌رده‌كه‌ون، له ‌چاوه‌ڕوانیدا ده‌وستن و مژده‌به‌خشی ده‌ركه‌وتنی ده‌بن. یه‌كه‌مین ده‌ركه‌وتنی له‌ كه‌سایه‌تیی عه‌لیدا بووه‌. دایكی، ناوی فاتیمه‌ی كچی ئه‌سه‌ده‌ كه‌ به‌ڕواڵه‌ت هاوژینی ئه‌بوتالیبه‌ و به‌هۆی خوداوه‌ لێی دووگیان بووه‌.

 یه‌كێكی تر له‌ كه‌سایه‌تییه‌ گه‌وره‌كانی ئه‌هلی حه‌ق موباره‌ك شای ناسراو به‌ شاخۆشینی لوڕستانی[1] (ده‌وربه‌ری 330ی كۆچیی مانگی)یه‌‌ كه‌ خودای تێدا به‌رجه‌سته‌ بووه‌. دایكی، ژنێكی جاهێڵ، به‌ ناوی جه‌لاله‌ی كچی میرزا ئامانه[2]‌ بووه‌.‌ تیرۆژێك ده‌چێته‌ ده‌مییه‌وه‌ و به‌م شێوه‌ به‌ شاخۆشینه‌وه‌ دووگیان بووه‌. ماڵباتی جه‌لاله‌ لێی گومانبار ده‌بن و ده‌یانه‌وێ بیكوژن. به‌ڵام شاخۆشینی له‌ زاره‌وه‌‌ ده‌بێ و هه‌موو باوه‌ڕی پێ دێنن. شاخۆشین ڕۆژێ له‌ ڕووباری گاماساو[3]دا نوقم ده‌بێ و له‌به‌رچاوان ون ده‌بێت. پاش ماوه‌یه‌ك، خودا له‌ كه‌سایه‌تیی باباناووس[4]دا خۆی ده‌رده‌خات. خاتون گولی دایكی، به‌ر له‌وه‌ی كه‌ شوو بكات، دووگیان بووه‌. ئه‌مه‌ش گومان ده‌خاته‌وه‌ تا ئه‌و كاته‌ی مناڵه‌كه‌ی له‌ ده‌مییه‌وه‌ دێنێ و هه‌موو باوه‌ڕی پێ دێنن.

له‌ نزیكه‌ی سه‌ده‌ی هه‌شته‌می كۆچیی مانگیدا، گه‌وره‌ترین ته‌جه‌لیی خوداوه‌ند له‌ كه‌سایه‌تیی سوڵتان سه‌هاك[5]، دامه‌زرێنه‌ری ڕێبازی ئه‌هلی حه‌قدا ڕوو ده‌دا. چوار فریشته،‌ كه‌ له‌ چوار مرۆڤدا به‌رجه‌سته‌ بووبوون، له‌سه‌ر كێوی شاهۆ كۆ ده‌بنه‌وه‌. به‌ده‌م چاوه‌ڕوانی هاتنی خوداوه، پاش سێ شه‌و و سێ ڕۆژ به‌ڕۆژوبوون‌ خودا له ‌شێوه‌ی شابازێكی سپیدا ده‌رده‌كه‌وێ و پێیان ده‌ڵێ: »دیدار له‌ شاری به‌رزنجه‌ ده‌بێت. له‌وێ پیاوێكی پارێزكار به ‌ناوی شێخ عیسا نیشته‌جێیه‌. بۆ هاوژینیی، كچێكی جاهێڵی به‌ ناوی دایراكی كچی حسێن به‌گ[6] له‌ هۆزی جه‌لد بۆ بخوازن«. فه‌رمانیان پێ ده‌كات كه‌ له‌ نزیكی ماڵی شێخ عیسا دارتوویه‌ك بنێژن و فه‌رمان به‌ ئیوه‌ت[7] ده‌كا كه‌ پارێزگاری لێ بكات. پێیان ده‌ڵێ: »وه‌ختێ دارتووه‌كه‌‌ وشك هه‌ڵگه‌ڕا و سه‌وز بووه‌وه‌ و‌ شابازه‌ سپییه‌كه‌ به‌سه‌ریه‌وه‌‌ نیشته‌وه‌، ئه‌و كاته‌ سه‌روه‌ختی گه‌ڕانه‌وه‌ی من ده‌بێ«. فریشته‌كان گوێڕایه‌ڵییان نواند. وه‌ختێ هه‌موو ئه‌م كارانه‌ ئه‌نجام دران، ئیوه‌ت، هه‌واڵی خۆشی ده‌ركه‌وتنی خودا له‌ گێتیدا به‌ هاوڕێكانی ڕاده‌گه‌یه‌نێ. له‌ كاتێكدا كه‌ ئه‌و (واته‌ دایراك) دانیشتووه‌، شابازی سپی به‌ره‌و ڕووی هات. شاباز كه‌وته‌ سه‌ر ئه‌ژنۆكانی؛ دایراك‌ له‌ باوه‌شی گرت و له‌ به‌رامبه‌ر دڵی ڕایگرت، ]له‌ناكاو[ منداڵێكی له ‌باوه‌شیدا بینی كه‌ ناوی سوڵتان سه‌هاكیان لێ نا. ]ئه‌گه‌رچی[ تیره‌ جیاوازه‌كانی ئه‌هلی حه‌ق له‌ كه‌ڕه‌ته‌كانی ده‌ركه‌وتنی خودادا، واته‌ له‌ ژماره‌ی ده‌ركه‌وتنه‌كانی دواتر و كه‌سانێك كه‌ جه‌سته‌ی ده‌ركه‌وتن بوون، هاوڕا نین، به‌ڵام باوه‌ڕه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كانی په‌یوه‌ست به‌ ده‌ركه‌وتنی خودا و بیروبڕوای جامه‌پۆشی به‌هه‌مان شێوه‌ی خۆی ده‌مێنێته‌وه‌.

ده‌ركه‌وتنی فریشته (Angélophanie)‌ یان فریشته‌چه‌شنی (Angélomorphose)

ئه‌هلی حه‌ق باوه‌ڕیان به‌و شته‌ هه‌یه‌ كه‌ ده‌توانین ناوی ده‌ركه‌وتنی فریشته‌ یان فریشته‌چه‌شنی لێ بنێین. فریشته‌كان، ده‌توانن خۆیان له‌ مرۆڤه‌كاندا ته‌جه‌لی بكه‌ن و له‌ هه‌موو ڕوویه‌كی هاوشێوه‌وه‌ خۆیان له‌ فۆرمی ئه‌ودا ده‌ربخه‌ن. هه‌روه‌ها ده‌یشتوانن بچنه‌ ناو جه‌سته‌ی مرۆڤێكه‌وه‌، مرۆڤێك كه‌ له‌ ناكاوێكدا له‌نێو ئیشراق و شیفته‌بوونی ڕۆحانی خۆیدا په‌ی‌ به‌ فریشته‌بوونی خۆی ده‌با و ڕابوردووی فریشته‌ئاسای خۆی و ئه‌و له‌شه‌ جۆراوجۆره‌ مرۆیییانه‌ی كه‌ له ‌كاتی فریشته‌بوونیدا داگیری كردوون، بیر ده‌كه‌وێته‌وه‌. ئه‌مه‌ش میناكێ، كه‌ له‌ ترادیسیۆن و ده‌قه‌كانی ئه‌هلی هه‌قه‌وه‌ وه‌رمان گرتووه: ماوه‌یه‌ك به‌ر له‌ خوداده‌ركه‌وتنی گه‌وره‌ له‌ كه‌سایه‌تیی سوڵتان سه‌هاكدا، ڕوخساری زۆر ناسراوی خودایه‌تی لای ئه‌هلی حه‌ق، پیربنیامین، نزیكه‌فریشته‌ی جوبرائیل[8]، ده‌چێته‌ له‌شی وه‌رزێریكی هه‌ژاره‌وه‌ به‌ ناوی خدر، له‌ شاره‌دێی پاوه‌ی‌ كوردستان. له‌م جه‌سته‌ مرۆیییه‌دا، فریشته‌كه‌ ئاگابوون به‌ خۆی له‌بیر ده‌كات. ئه‌مه‌ له ‌كاتێكدایه‌ كه‌‌ وه‌رزێره‌كه‌ له‌نێو بێچاره‌یییه‌كی جه‌سته‌یی و مادی گه‌وره‌دایه‌‌، ]له‌و كاته‌دا[ پیرموسا، نزیكه‌فریشته‌ی میكائیل[9]، له ‌به‌رگی پیشبینێكی ناسراو به‌ ڕوكنه‌دین، له‌ دیمه‌شقه‌وه‌ دێ‌، ده‌گاته‌ پاوه‌ و سه‌ردانی ئه‌م وه‌رزێره‌ ده‌كات. ]پیرموسا[، به‌ختی بۆ ده‌گرێته‌وه‌ و پێی ده‌ڵێ كه‌ ئه‌و جوبرائیل بووه‌. له‌م كاته‌دا وه‌رزێره‌كه‌ ده‌كه‌وێته‌ ناو شۆڕوشه‌وق و ئاگایی به‌رامبه‌ر پله‌ وپایه‌ی فریشته‌ئاسای خۆی په‌یدا ده‌كات. خودا له‌ ته‌جه‌لیبوونی پێشتریدا‌ له‌ كه‌سایه‌تیی باباناووسدا، هه‌واڵی هاتنی پاشتریشی دابوو. بۆیه‌ فریشته‌كان پاش چاوه‌ڕوانییه‌كی درێژ، ده‌ست به‌ لێگه‌ڕانی خودا ده‌كه‌ن و شوێنپێی له‌ نزیكی كانییه‌ك، له‌ ده‌وروبه‌ری كێوی شاهۆ (زنجیره‌چیای زاگرۆس) ده‌دۆزنه‌وه‌. ئه‌وان، سێ شه‌و و سێ ڕۆژ له‌ چاوه‌ڕوانی هاتنی خوداوه‌نددا ڕۆژوو ده‌گرن و ]پاشان[ به‌و جۆره‌ی كه‌ به‌ڵێنی دابوو، ده‌رده‌كه‌وێت.

میوانیی ڕه‌وته‌نیی خودا و فریشته‌كان

ئه‌هلی حه‌ق، باوه‌ڕیان به‌ جۆرێكی تر له‌ جامه‌پۆشی هه‌یه،‌ كه‌ میوانیی ڕه‌وته‌نی پێ ده‌گوترێ. واته‌ سه‌ردانكردنی خودا یان فریشته‌یه‌ك، كه‌ ببێته‌ شانازیبه‌خشی به‌ مرۆڤێكی چاك و ڕووناكی بكاته‌وه‌. خودا یا فریشته‌كه‌ له‌ مرۆڤه‌كه‌دا نیشته‌جێ ده‌بێ؛ واته‌ بۆ ماوه‌یه‌ك له‌ كه‌سایه‌تیی ئه‌ودا ده‌مێنێته‌وه‌. وه‌ختێ خودا له‌ ماڵی هه‌بوونی بوونێكدا نیشته‌جێ ده‌بێ، ئه‌م بوونه‌، ده‌بێته‌ »شامیوان« یا »خوامیوان« و ئه‌مه‌ش به‌ مانای »میوانداریكردنی شا« یا »میوانداریكردنی خودا«. وه‌ختێكیش مه‌به‌ست له‌ سه‌ردانیی فریشته‌یه‌كه‌ ]له‌ كه‌سێكدا[، كه‌سه‌كه‌ بۆ نموونه‌ به‌ »بنیامین ـ میوان« یان »پیرموسا ـ میوان« و… هتد.، ناو ده‌برێت.

حاجی نور عه‌لی ئیلاهی له‌ به‌رهه‌مه‌كه‌یدا (ده‌ستنووسی چاپنه‌كراو، به‌شی 5) كه‌ پرسیار و وه‌ڵامی په‌یوه‌ست به‌ بیروباوه‌ڕی ئه‌م ڕێبازه‌ له‌خۆ ده‌گرێ، هه‌ندێ زانیاری له‌باره‌ی میوانییه‌وه‌ ده‌خاته‌ ڕوو. كه‌ ئه‌مه‌ ناوه‌رۆكه‌كه‌یه‌تی‌: خه‌ڵكی دوو ده‌سته‌ن: »زاتی به‌شه‌ر«، واته‌ ئه‌وانه‌ی كه‌ هه‌رگیز له‌لایه‌ن خودا و فریشته‌كانه‌وه‌ سه‌ردانیان نه‌كراوه‌ و كرۆكی بوونیان (جه‌وهه‌ر)، هه‌ر به‌ مرۆڤی ماوه‌ته‌وه‌. ئه‌وی تر، »زاتی میوان«ه‌، واته‌ ئه‌وه‌ی كه‌ سه‌ردانی كراوه‌ و میوانییه‌كی كاتیی كردووه‌ یاخود به‌ له‌شگۆڕكێیه‌كی هه‌میشه‌یی میوانداری كردووه‌‌. »زاتی میوان«، جگه‌ له‌ كرۆكی بوونی خۆی، كرۆكی میوانیش وه‌رده‌گرێ، كه‌ ڕووناكییه‌كه‌ی ده‌توانێ هاوتا‌ یاخود زیاتر بێ له‌ ڕووناكیی بوونی خودی خۆی. ]لێره‌دا[ ده‌توانرێ سێ حاڵه‌تی جیا بكرێته‌وه‌:

ئا: كرۆكی بوونی میوان زیاتره‌، به‌ڵام ڕووناكییه‌كه‌ی هاوتایه‌، هه‌روه‌كو ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ میوانبوونی فریشته‌یه‌ك له‌ فریشته‌یه‌كی تردا له‌ماوه‌ی به‌رجه‌سته‌بوونی مرۆییدا ڕوو ده‌دا؛

بێ: میوان خاوه‌نی كرۆك و ڕووناكییه‌كی زۆرتره‌؛

پێ: كرۆكی هه‌ردووك هاوتان.

هه‌رچۆن بێ، پاش ڕۆیشتنی میوان، ڕووناكییه‌ك، كه‌ له‌گه‌ڵ میوانیی و ئاماده‌بوونیدا هاتبووه‌ ئاراوه‌، ده‌ڕوات و خانه‌خوێ، ته‌نیا هێنده‌ی بۆ ده‌مێنێته‌وه‌ كه‌ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ هه‌یبووه‌.

ده‌توانین ئه‌م تێگه‌یشتنه‌ له‌ “میوانی”یش له‌ ده‌قه‌ په‌هله‌وییه‌كانی په‌یوه‌ست به‌ مه‌زدایسمیشدا ببینینه‌وه‌. هه‌ر له‌وێدا چه‌ندین جار تووشی زاراوه‌ی میوان ده‌بینه‌وه‌. وه‌ختێ به‌همه‌ن، سروش، خه‌شم، سپه‌ندارمه‌ز، دروج و ترومه‌د میوانن، تایبه‌تمه‌ندییه‌‌كانیشیان به‌ خانه‌خوێكانیان ده‌به‌خشن.[10]

[1] . موباره‌ك شا، كوڕی جه‌له‌لا خانم و نه‌وه‌ی میرزا ئه‌مانوڵای لوڕستانی. بیروڕای جیاواز له‌باره‌ی ساڵانی ژیانییه‌وه‌ هه‌یه‌؛ به‌ڕای نور عه‌لی ئیلاهی له‌ “برهان الحق”دا له‌سه‌ده‌ی چواره‌می كۆچیدا ژیاوه‌، به‌ڵام به‌پێی نه‌سكێكی پوخته‌ی سه‌رئه‌نجام كه‌ لای سه‌ید كازم نیك نه‌ژاده‌، ده‌ركه‌وتنی شاخۆشین له‌ ساڵی 366ی كۆچی بووه‌، هه‌رچی دكتۆر محه‌مه‌د موكرییه‌ وه‌ك له‌سه‌ره‌وه‌ ئاماژه‌ی پێ داوه‌ و هه‌روه‌ها له‌ پێشه‌كی “شاهنامه‌ حقیقت”دا باسی كردووه،‌ بڕوای وایه‌ كه‌ له‌ سه‌ده‌ی چواره‌می كۆچیدا له‌دایك بووه‌. به‌ڵام صدیق بۆره‌كه‌یی و چه‌ند توێژه‌رێكی تر باوه‌ڕیان وایه‌‌ شا خۆشین له‌ نیوه‌ی سه‌ده‌ی پێنجه‌مدا ژیاوه‌، واته‌ (406-467 كۆچی مانگی/‌1015-1074 زاینی). بڕوانه‌: صدیق بۆره‌كه‌یی، پیران و مشاهیر اهل حق، انتشارات حروفیه‌: تهران، 1387/2008، ل 81-82 ؛

 VALI,  Shahab. « Les figures de l’Iran pré-islamique dans la littérature des Ŷarsāns, courant religieux kurde »,  sous la direction de Mohammad Ali Amir-Moezzi, [S.l] : [s.n.], 2008, p. 45

[2]. جه‌لاله‌ خانمی لوڕستانی كچی میرزا ئه‌مانوڵا، به‌پێی نامه‌ی سه‌رئه‌نجام، له‌ ساڵی 387 ی كۆچی مانگی له‌ لوڕستان له‌دایك بووه‌ و له‌ نیوه‌ی دووه‌می سه‌ده‌ی پێنجی كۆچی مانگیدا مردووه‌. گۆڕه‌كه‌ی له‌ دۆڵی بوواس (باباعه‌باس)ه‌ له‌ ده‌ كیلۆمه‌تری باشوری ڕۆژاوی خوڕه‌مووا. بڕوانه‌ : صدیق بۆره‌كه‌یی، هه‌مان، ل 79-80.

[3]. ڕووبارێكه‌ له‌ گوندی گاماسیاو له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان، كه‌ به‌یه‌كێ له‌ دریژترین ڕووباره‌كانی ئێران داده‌نرێ. له‌ پێده‌شته‌كانی سه‌راوی گاماسیاو له‌ نه‌هاوه‌نده‌وه‌ هه‌ڵده‌قوڵێ. 

[4]. ئیبراهیم كوڕی ئه‌حمه‌دی جاف، ناسراو به‌ باباناووس له‌ سه‌ده‌ی پێنجه‌م و شه‌شه‌می كۆچیدا ژیاوه‌ و به‌پێی ده‌ستنووسی كاكاردایی باباناووس له‌ ساڵی 477ی كۆچی مانگی/‌ 1048ی زاینی له‌ گوندی سه‌رگه‌تی هه‌ورامان له‌دایك بووه‌. بڕوانه‌ : صدیق بۆره‌كه‌یی، هه‌مان، ل 103-104.

[5]. سوڵتان ئیسحاق كوڕی شێخ عیسای به‌رزنجه‌یی. ساڵانی ژیانی سوڵتان ئیسحاقیش له‌لایه‌ن توێژه‌ران و مێژوونووسانه‌وه‌ جیاوازی بیروڕای له‌سه‌ره،‌ كه‌ ده‌كرێ بۆ زانیاری له‌باره‌یه‌وه‌ خوێنه‌ر بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ: صدیق بۆره‌كه‌یی، هه‌مان، ل127-129.

[6]. خاتون دایراك ڕه‌مزبار/ڕه‌زبار، كچی حسێن به‌گی جلد له‌ سه‌ده‌ی حه‌وته‌م و هه‌شته‌می كۆچیدا ژیاوه‌. یه‌كێكه‌ له‌ هه‌فته‌ن. گوایه‌ له‌ ساڵی 745ی كۆچی مانگی/‌ 1344ی زاینی له‌ ده‌گا شێخانی هه‌وارامان مردووه‌. بڕوانه‌ : صدیق بۆره‌كه‌یی، هه‌مان، ل 144.

[7]. مه‌به‌ست له‌ شا ئیبراهیمی ئیوه‌ت كوڕی سه‌ید محه‌مه‌دی گۆره‌سواره‌ كه‌ به‌ یه‌كێك له‌ هه‌فته‌ن داده‌نرێ.

[8]. پیر بنیامینی شاهۆیی یا سه‌ی خدر، كه‌ له‌ سه‌ده‌ی حه‌وته‌می كۆچی/سیانزه‌هه‌می زاینی ژیاوه‌ و یه‌كێكه‌ له‌ جامه‌پۆشانی چوار فریشته‌ی نزیكی خودا كه‌ جوبرائیلی تێدا ته‌جه‌لی بووه‌ و‌ له‌سه‌ره‌تای ئه‌فرانه‌وه‌ یاوه‌ری خودایانی كردووه‌.

[9]. روكنه‌دینی دیمه‌شقی له‌ كوردانی شام، كه‌ له‌ سه‌ده‌ی حه‌وته‌می كۆچی/سیانزه‌هه‌می زایینی ژیاوه و یه‌كێكه‌ له‌ جامه‌پۆشانی چوار فریشته‌ی نزیكی خودا، كه میكائیلی تێدا ته‌جه‌لی بووه‌ و به‌ موسای قه‌ڵه‌مزه‌ڕیش ناسراوه‌.

[10]. Dînkard Book III. Edition Madan, p. 487

سەرچاوە:  ده‌قی وتارێكی محه‌مه‌د موكری، له‌ بیست و چواره‌مین كۆنگره‌ی ڕۆژهه‌ڵاتناسان له‌ شاری مونیخ له‌ ئه‌ڵمانیای ڕۆژئاوا، كه‌ له‌ ئه‌یلولی 1957 پێشكه‌ش كراوه‌ و له‌م كۆمه‌ڵه‌وتاره‌دا بڵاو كراوه‌ته‌وه‌: Muhammad Mokri, « L’idée de L’Incarnation chez les Ahl-i Ḥaqq », in : Recherches de Kurdologie, contribution scientifique aux études iraniennes, vol. 3, Klincksieck : Paris, 1970, pp. 177-180

The post هزری جامه‌پۆشی لای ئه‌هلی حه‌ق appeared first on ژنەفتن.

مەھدی بازەرگان[1]

ھیچ ئایینێک ڕاستیی جەوھەری نییە، ئایینێک تەنیا دەتوانێت ببێتە ڕاستی کە ھاوتای ئەو شتە بێت کە لە خۆی پێشکەشی دەکات و بەو شێوەش وەربگیردرێت.

کارل بارت[2]

چۆن چیرۆکی ”دین[3]“ و نیشتمان بگێڕینەوە

ھیچ قسەیەکم سەبارەت بەم ھەڵوێستە سەختە پێ نییە.

کەوایە لە بەر خاتر ڕێگەوشوێنەکان نەخۆش مەکەوە.

من بە شانازی دەزانم کە ڕۆژگارانی کۆنی خۆشی پێشوو زیندوو بکەمەوە.

محەمەد ئیقباڵ لاھووری[4]

نەتەوە [یەکێکە لە] تیۆریزەنەکراوترین چەمکەکانی جیھانی مۆدێرن.

پارتا کاترجی[5]

پوختە:

ئەم وتارە پەیوەندیی نێوان ”ئیسلامیزم“ و ناسیۆنالیزم تیۆریزە دەکات و نیشانی دەدات کە ناتوانرێت لە ئینزیوادا لە ناسیۆنالیزم و لە ئایین(ەکان) لێکۆڵینەوە بکرێت. باس لەوە دەکەم کە ئیسلامیزم ناتوانێت بیر لە سیستەمێکی سیاسی لە دەرەوەی دەوڵەت-نەتەوە بکاتەوە و وا دیارە ئەو سنوورە سیاسییانەی کە گوتاری دەوڵەت-نەتەوە سەپاندوویەتی، دەروونی کراوەتەوە. ئەم جۆر دەروونی­کردنەوە بە نۆبەی خۆی لەسەر تێگەیشتنی ئیسلامخوازەکان لە ئۆممە و چەمکە ” گەردوونییە[6]“ ھاوشێوەکان کاریگەری دادەنێت  ئەم وتارە پێملە لەسەر ئەوەی کە سەرنجێکی زۆر بدرێتە سەر کۆدەق[7] لە شیکاری ڕاڤە ئایینییەکاندا. سەرەڕای توخمەکانی بەردەوامی لە ئەندێشەی ئایینیدا، کاریگەریی کۆدەق و بەستێنەکان، ڕاڤە ئایینییەکانی گۆڕاوە و تایبەتمەندیی کاتمەندی[8] پێ داون. محەمەد ئیقباڵ (١٨٧٧- ١٩٣٨) جارێک ئاماژەی بەوە کردووە کە: ڕیسالەتێک کە لە بەردەم موسوڵمانی ھاوچەرخدایە لە ڕادەبەدەرە. دەبێت بیر لە گشت سیستەمی ئیسلام بکاتەوە بەبێ ئەوەی بە تەواوەتی لەگەڵ ڕابردوو داببڕێت. بە ھەر حاڵ ھزراندنەوە[9]یەکی لەو شێوەیە، ھاوچەشن و یەکسان نییە و ھەڵگری نیشانەکانی کارلێک کردن لەگەڵ کۆدەقە کۆمەڵایەتی–مێژووییە تایبەتەکانە. ئەندێشەی ئایینی لە سەردەمی ناسیۆنالیزمدا ئەوندەی کە کاریگەری لەسەر خودی کۆدەقەکان ھەبووە بەو ڕادەیەیش لە کۆدەقەکان کاروەرگری کردووە. ئەم دەیالکتیکە خۆی وەکوو تێکچڕژانێکی دوو لایەنە و بەرامبەر پیشان دەدا. وتاری بەردەست لێکۆڵینەوە لەو تێکچڕژان و کاریگەرییە دوو لایەنانەی نێوان ناسیۆنالیزم و ئیسلام دەکات.

پێشەکی

لەم وتارەدا دەمھەوێت بپەرژێمە سەر کاریگەریی ناسیۆنالیزم لەسەر ئەندێشەی مۆدێرنی ئیسلامی. بۆ ئەم مەبەستە وتارەکەم دابەش دەکەم بەسەر دوو بەشدا. لە بەشی یەکەمدا لە ڕێگەی نموونەگەلێکی کورتی مێژوویییەوە نیشانی دەدەم کە چۆن لە کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدە و بەرایییەکانی سەدەی بیستدا گوتاری ناسیۆنالیستی بە شێوەی نابەرھەست ڕێگەی خۆی بۆ نێو ڕاڤە نوێکانی ئیسلام کردەوە. باس لەوە دەکەم کە ڕاڤە ئیسلامییەکان تا دێت پاوان­خواز و تارێنەر دەبنەوە. بۆ نموونە لە کۆدەقی عوسمانیدا، ژمارەیەکی زۆر لە نووسەر و بیرمەندانی غەیرە تورک پێوەرەکانی خۆیان بۆ موسڵمانێکی ڕاستەقینە داڕشت [10]. تەنیا لە کۆدەقی سەرهەڵدانی ناسیۆنالیزمە ئیسلامییە ڕکابەرەکاندایە کە ئیمکانی ئەوە ھەیە قسە ناسیۆنالیستییە بووژانەوەخوازەکانی عەرەب وەک محەمەد عەبدۆ و عەبدوڕەحمان کەواکیبی مانای هەبێت.

هەر لەم پاشخانەدا بوو کە کەواکیبی ئیدیعای کرد کە بە پێچەوانەی باقی موسڵمانانەوە، خوێنی عەرەبەکانی حیجاز پاک و بێخەوش ماوەتەوە و هەر بۆیە بە شێوەیەکی تایبەت گونجاوە بۆ سەرکردایەتیی جیهانی ئیسلام. ئەم جۆرە جەختکردنەوە لەسەر پاکی خوێن، ئیدیعایەکی ناراستەوخۆ و زیمنی بوو بۆ بوونی قوڕەیشی ڕاستەقینە – گوایە خاوەنانی ڕاستەقینەی خەلافەتن – نیشانەی سەرهەڵدان و بڵاوبوونەوەی سیاسەتی ئیتنۆ-ناسیۆنالیزم بوو لەنێو موسڵماناندا[11].

باقی وتارەکە تەرخان دەکەم بۆ باس لەسەر ئیدیعای ئەوەی کە ”ئیسلامیزم“ ناتوانێت بیر لە سیستەمێکی سیاسی لە دەرەوەی دەوڵەت-نەتەوە بکاتەوە. بەڵگە دەھێنمەوە کە ئێسلامخوازەکان ئایدیای سنوورە سیاسییە نەتەوەیییەکانیان دەروونی کردووتەوە. ئەم جۆر دەروونی­کردنەوە بە نۆبەی خۆی لەسەر پێناسەی ئیسلامیزم لە ئۆممە و چەمکە ”گەردوونییە“ ھاوشێوەکان کارتێکەری ھەیە.

بووژانەوەی مۆدێرنی ئیسلامی و کۆدەقە مێژووییی کۆمەڵایەتییە تایبەتەکەی

لە ئەندێشەی ئایینی ئیسلامی مۆدێرندا نەتەوە وەکوو شتێکی خۆ-ئاشکرا[12] قبووڵ دەکرێت، چونکاتێ بکەری ئایینی لە چوارچێوەی پاڕادایمی ناسیۆنالیزمدا کار دەکات، ئەو مەیلی ئەوەی ھەیە ئیدیۆمی ئایینی خۆی لەگەڵ ئیدیۆمی ناسیۆنالیزمدا یەک بخات. ژیان لەنێو ”پاڕادایمی ناسیۆنالیستی[13]“دا ھەلومەرجێکی مۆدێرن لە وەرگرتن و تێگەیشتن لە بابەتی نەتەوە دەسەپێنێت و ئەوەیش ڕێگە بە بکەری ناسیۆنالیستی دەدات کە ئیدیۆمە ناسیۆنالیستییەکان بۆ ڕوونکردنەوەی پەیوەندەکانیان لەگەڵ نەتەوە بەکار بھێنن[14]. ئەو پاڕادایمە پێداویستییەکانی خۆی بەسەر ڕاڤە ئایینییەکاندا دەسەپێنێت و وەکوو کۆدەقێک بۆ ھزراندنەوەی ئایین کار دەکات و بەم شێوەیش باندۆری لەسەر پانتایی و سنوورەکانی دەبێت.

 پێویستە ئەم جۆرە پێداویستییە پاڕادایمییە وەک زەمینەیەکی سەرەکی بۆ تێکەڵبوونی ئایین و ناسیۆنالیزم بیریان لێ بکرێتەوە. بە هەمان شێوە، دەبێ تامەزرۆییی موسڵمانانی مۆدێرن بۆ دۆزینەوەی نموونەی فۆرمەکانی حوکمڕانی دیموکراتیک لە سەردەمی زێڕینی ئیسلامدا لەم چوارچێوەیەدا ببیندرێت. لە بەرامبەردا، هەوڵەکانیان بۆ بنیاتنانەوەی ڕابردووی ئایینی ڕەنگە زیاتر مەیلی بەوە هەبێت کە ڕابردوو لەگەڵ دەوڵەتی مۆدێرن بگونجێت نەک بە جۆش و خرۆشەوە بۆ دووبارە ناساندنەوەی ”ئیسلامی ڕەسەن“ ھەوڵ بدەن[15]. بۆچوونەکانی زانایانی موسڵمانی مۆدێرن سەبارەت بە دەوڵەت و جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان و فۆرمەکانی حوکمڕانی وەک لەم بڕگەیەی خوارەوەدا بۆ نموونە ھاتووە، تەنیا ئەم جۆرە ویست و مەیلانە دەخاتە ڕوو:

کاتێک ڕاوێژ بە ئێستا و ڕابردووی مێژوویی و سەردەمی چوار خەلیفەی ڕاشدین دەکەین، دوای لێکۆڵینەوەی ورد بۆمان ڕوون دەبێتەوە کە سیستەمی سیاسی باو لەو سەردەمەدا – تا ڕادەیەکی زۆر – بنەمای جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکانی ڕەچاو کردووە. یاسادانان لەو سەردەمەدا بە “ئەو دەستە فەقیھانە کە حوکمی یاسایی سەربەخۆیان بەکار دەهێنا” سپێردرابوو. خەلیفه وەکوو سەرۆکی دەوڵەت پسپۆری شەریعەت بوو. لەبری ئەوە، ئەرکی ئەو سنووردار بوو – بە پلەی یەکەم – لە جێبەجێکردنی یاسایی و بەڕێوەبەرایەتی. ئەوە دادوەرەکان بوون کە خاوەنی دەسەڵاتی سەربەخۆ بوون. خەلیفە و حوکمڕانەکانی ھەر وەک ھەموو تاکێک ملکەچی ئەو دادوەرانە بوون.(داکۆکی زیاد کراوە).

 لەم بڕگەیەی سەرەوەدا جگە لە گشتاندن و نادروستییە مێژوویییەکان، تێگەی مۆدێرن لە دەوڵەت بەسەر ڕابردوودا سەپێنراوە و یان ڕابردوو وا لێ کراوە کە لەگەڵ مۆدێرنەدا بگونجێت. خوێندنەوەیەک کە ئیدیعای هەم یەکپارچەیی و هەم بەردەوامی دەکات، کە لە لەگەڵ مێژوونووسی ناسیۆنالیستی ئەزەڵیخوازیدا وێکچوویی ھەیە.

بوژانەوەخوازیی ئیسلامی هەوڵێکە بۆ بنیاتنانەوەی ”ڕابردوو“- جۆرێک لە ڕابردوو کە هەم خزمەت بە ئێستا دەکات و هەم ئاڵێنگاری لەگەڵ ئێستا دەکات. بوژانەوەخوازیی ئیسلامی سەرەڕای فۆرمە مێژوویییە جۆراوجۆرەکانی، بەگشتی ڕوانینگەلێکی دژیەک و ناھەمچوونی بەرامبەر بە چەمکاندنە هاوچەرخەکانی لە ئیسلامدا نیشان داوە. ڕەخنە لە موسوڵمانی ھاوچەرخ بەھۆی دوورکەوتنەوەی گریمانکراوی ئەوان لە ”ئیسلامی ڕەسەن“ کاکڵەی سەرەکیی ئیدیعای بووژانەوەخوازیی ئیسلامی پێک ھێناوە. بەڵام ئەم جۆرە ئیدیعایانە بە شێوەی نەخوازراو و نامەبەستدار ئەو ڕاستییە پشتڕاست دەکەنەوە کە زانستی ئایینی یان ڕاڤەکانی ئیسلام بەشێکن لە هەوڵەکانی مرۆڤ و بەم پێیەش هەمیشە ڕێژەیی و کۆدەقبەندن. ڕاڤەکانی بووژانەوەخوازەکان لەم ڕێسایە ڕیزپەڕ نین. بەم پێیە سەرەڕای ئەوەش، فۆرمەکانی مۆدێرن لە بووژانەوە یان “ئیسلامیزم” بانگەشەی ئەوە دەکەن کە پەیامی ڕەسەن، بە مانا خاوێن و بێخەوشەکەی، ھەڵبگەڕێتەوە. لایەنە جۆراوجۆرە ئیسلامخوازەکان لە ئیدیعای دەست ڕاگەیشتنێکی تایبەت و مۆنۆپۆلکراو بە “مانای ڕەسەن”دا ڕوون و بێپەردەن[16]. تەنانەت دەستەواژەی بناژۆخوازی- سەرەڕای پێناسەی جەوهەرخواز و سووکایەتی پێکراوی- بە شێوەیەکی ئایرۆنیک ئیدیعای گەڕانەوە بۆ تێگەیشتنی ڕەسەن لە ”بنەماکان بە جیددی وەردەگرێت. بە گشتی ئەو بۆچوونانە نیشانەی بەربڵاوی و لێکهاڵاوی باوەڕ بە سروشتی ناکۆدەقەمەندی ئایینە.

ڕاڤە ئایینییەکان نابێت لە ژینگە مێژوویییەکان و کۆدەقە کۆمەڵایەتیی سیاسییەکانیان ھەڵبقەندرێن. ئاوڕێک لەو بەرهەمانەی کە لەلایەن زانایانی ئایینی مۆدێرنەوە بەرهەم ھاتوون، ھۆگری ئەتنیکی و نەتەوەیی بەرچاو نیشان دەدات. تەنانەت کاریگەرییە نەتەوەیییەکان لەسەر ڕاڤەی ئایین ڕەنگە هەم بەردەوامی و هەم تایبەتمەندیی کۆدەق بەدوای خۆیدا بهێنێت. تەنانەت کاریگەرییە ئەتنیکییەکان لەسەر ڕاڤە ئایینییەکان ڕەنگە هەم بەردەوامی و هەم تایبەتمەندیی کۆدەق بەدوای خۆیدا بهێنێت. بۆ نموونە لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەهەمدا، بووژانەوەخوازە غەیرەتورکە موسڵمانانەکان هەستێکی دووفاقی و دژیەکیان سەبارەت بە خەلافەتی عوسمانی و سیاسەتەکانی ھەبوو. دووفاقییەکەیان ڕەگ و ڕیشەی لە هەردوو هەستی ناسیۆنالیستی و ئایینییاندا هەبوو و ڕەنگ و بۆنی ھەستی ڕوولەزیادبووی دژەئیستعماری بە خۆیەوە گرتبوو. بەم جۆرە ڕاڤەکانی بووژاندنەوەخوازەکان لەژێر کاریگەریی ژینگەیەکی کۆمەڵایەتیی سیاسی و کولتووری لە یەک کاتدا ناسیۆنالیستی و مۆدێرنیست و دژەئیستعماری وەدەرکەوتن.

ئەمەش دەمانباتە سەر ئەو پرسیارەی کە ئایا ناسیۆنالیزم لە جیهانی ئیسلامدا لە بنەڕەتدا سکۆلارە؟ لە ڕووی مێژوویییەوە، ئەندێشەی ئایینی بەردەوام کەوتۆتە بەرباسی ڕاڤە جۆراوجۆرەکانەوە. ئەندێشەی ئایینی ئیسلامی لەم ڕێسایە ڕیزپەڕ نییە و ئیدیعای گرووپە نەتەوەیییە جیاوازەکان کە لوتفی خودایان لەگەڵە و لەلایەن خوداوە پەسەندکراون یان گەلی هەڵبژێردراوی خودا بوون تەنها یەک نموونەی ڕاڤەیییە. زەحمەتە خوێندنەوە ناسیۆنالیستییەکان بۆ ئیسلام وەلا بنرێن لەبەر ئەوەی «هێندەی ئیسلام هەیە ئەوەندەیش دۆخێک هەیە کە دەیپارێزێت[17]». کەوایە مرۆڤناس تەللال ئەسەد درووست دەڵێت کە: «نابێت ئایین بە شێوەی جیھانداگر پێناسە بکرێت بەڵکوو دەبێت بە جێگەی ئەوە جەخت بکەین لەسەر ئەوەی کە زەینی ئێمە چۆن ئایین پێناسە دەکات[18]». بەڵام بە سەختی دەتوانین لەگەڵ ئەسەد ھاوڕا بین کە ئیدیعا دەکات «ئەگەر چی ئیسلامیزم ھەمیشە لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا، بە کردەوە جێنشینی ناسیۆنالیزمی عەرەبی بووە و ڕاستەوخۆ ڕووی لە دەوڵەت-نەتەوە بووە بەڵام ناکرێت جۆرێک لە ناسیۆنالیزم لە قەڵەم بدرێت[19]». لە کاتێکدا ئەسەد لەو ئیدیعایەی کە دەڵێت ئێسلامخوازی سکۆلار نییە[20] درووست بۆی دەچێت بەڵام پێشنیاری بێئاگاداری ئەو کە «ناسیۆنالیزم لە بنەڕەتدا سکۆلارە[21]» کێشەدارە[22].

ئەو خاڵەی ئەسەد ئاماژەی پێ دەکات لەبەر چەند هۆکارێک شایانی لێکۆڵینەوەی وردترە. بەڵگاندنەکەی تا ئاستێک لە سەر بنەمای پێناسەی خۆی بۆ دەستەواژەی ئوممە ڕۆ ناوە کە گریمانە دەکرێت بووژانەوەی ئامانجی کۆتاییی ئیسلامیزم بێت[23]. بە بۆچوونی ئەسەد شێوازی تێگەیشتن لە ئوممە، ئیسلامخوازی لە ڕەوتێکی ناسیۆنالیستی وەک عەرەبیسم جیاواز دەکاتەوە. ئەسەد دەڵێت کە عەرەبیسم، ئوممە وەک ئوممەتی عەرەبی (العربية)- کە کۆمەڵگەیەکی سیاسییە، وێنا دەکات. هەروەها دەڵێت ئەم کۆمەڵگە سیاسییە وێناکراوە جیاوازە لە «فەزای پێناسەکراوی تیۆلۆژیک کە توانستی ئەوەی دەدا بە موسڵمانان کە لە سەدەکانی ناڤیندا دیسیپلینەکانی دین لە جیهاندا پراکتیزە بکەن[24]». خوێندنەوەی ئەسەد هەم لە کاریگەرییە مێژوویییەکانی ناسیۆنالیزمی عەرەبی لەسەر ئیسلامیزم و هەم لەو مەیلە ناسیۆنالیستییانەی کە لە ڕاڤەی دووبارەی بووژانەوەخوازی عەرەبی-ئیسلامیدا بۆ ئوممە بوونی ھەیە، چاوپۆشی دەکات. ئەوە درووستە کە ئیسلامیزم پەیوەندی لەگەڵ ”نەریت“دا ھەیە. بەھەرحاڵ ئەو نەریتە ئەگەر دەستەواژەی کاترین ئیوینگ بە قەرز وەربگرین ”بە نیگای مۆدێرنیتەدا[25]“ تێپەڕیوە. تەنانەت دەتوانین گرووپە بووژانەوەخوازە موسڵمانەکان بەو جۆرە وەسف بکەین کە دەیانھەوێت «لە ڕێگەی هەڵسەنگاندنەوە و ئافراندنەوەی دووبارەی ڕابردو ڕاڤەی ھەنووکە بکەن تا لەگەڵ کۆدەقی مۆدێرندا بگونجێت[26]». بەڵام لە خوێندنەوەی ئەسەددا ئەو کۆدەقە مۆدێرنەی کە لە ڕێگەیەوە پەیوەند لەگەڵ ”نەریت“ دەکرێت بە تەواوەتی سەرنجی پێ نەدراوە.

لەوەش گرینگتر، خۆجیاکاریی نەتەوەیی تا ڕادەیەکی زۆر لە بووژانەوەخوازی عەرەبی ئیسلامیدا چەسپاوە و بە جەستە کراوە. لە ڕووی مێژوویییەوە، ڕەوتە بووژانەوەخوازە عەرەبییەکان، موسڵمانی غەیرە عەرەبیان وەک یەکێک لە هۆکارەکانی ”ھەرەسھێنان“ یان ”داڕمانی“ ئیسلام هەست پێ کردووە[27]. ئەوان زیاتر ڕۆڵی غەیرە عەرەبیان لە ئیسلامدا بە نەرێنی سەیر کردووە. ڕەنگی نەتەوەیی لەم جۆرە بۆچوونانەدا ئاشکرایە، چونکە بوژانەوەخوازانی عەرەبی “ناپاک”ی تێگەیشتنی موسڵمانی غەیرە عەرەب لە ئیسلام، بە تایبەتمەندیی نەتەوەیی و مێژووەکەیانەوە دەبەستنەوە[28]. بۆ نموونە محەمەد عەبدۆ، بووژانەوەخوازی بەناوبانگی ئیسلامی میسر، هیچ دوودڵییەکی نەبوو لەوەی بڵێت «بەو پێیەی تورکەکان درەنگ موسڵمان بوون، ئەوان نەیانتوانیوە ڕۆحی ئیسلام بگرن[29]». ئەو نووسیویەتی کە دەسەڵاتی تورکە عوسمانییەکان پاکی (خولوس)ی زمانی عەرەبی پیس کرد و بووە هۆی ناتەبایی و فیرقەگەرایی لەنێوان موسڵماناندا[30].

لە زەینی عەبدۆدا پەیوەندێکی ئۆرگانیک لەنێوان زمانی عەرەبی و ئیسلامدا بوونی ھەبووە. لە لای عەبدۆ داڕمانی یەکەمیان بووە ھۆی داشکانی دووھەمیان. عەبدۆ ھەروەھا لە بەرھەمەکەیدا، الإسلام و النصرانية، ئیدیعا دەکات کە «ئیسلام لە بنەڕەتدا ئایینی عەرەب بووە». بەڵام بڕیاری خەلیفەیەکی عەباسی، ئەلموعتەسیم «بۆ دروستکردنی سوپای بیانی (اجنبی) کە لە تورک و دەیلەم و گەلانی دیکە [غەیرە عەرەب] پێک هاتبێت… بێگانەسازی کرد واتە کردی بە ئیسلامی بیانی و گۆڕینی بۆ غەیرە عەرەب (عەجەم )[ئایین][31]». عەبدۆ تەنیا کەسێک نەبوو کە ڕوانگەگەلێکی لەم جۆرەی ھەبوو. زۆرجار لێدوانی هاوشێوە لەلایەن کەسایەتییە ناسراوەکانی دیکەی بووژانەوەخوازی، لەوانە عەبدولڕەحمان کەواکیبی (١٨٥٥-١٩٠٢) و ڕەشید ڕەزا (١٨٦٥-١٩٣٥) دەکرێت[32]. تەنانەت حەسەن ئەلبەننا (١٩٠٦ – ١٩٤٩)، دامەزرێنەری ئیخوان موسلمین، دەڵێت «ئێمە نکۆڵی لەوە ناکەین کە نەتەوە جیاوازەکان سیفەتی جیاواز و ئەخلاقی تایبەتی خۆیان هەبێت [هەرچەندە] ئێمە پێمان وایە کە لەم بارەوە عەرەبییەت خاوەنی تەواوترین و زۆرترین بەشە[33]».

بە پێچەوانەی بۆچوونی ئەسەد، پێناچێت پێناسەی بووژانەوەخوازان لە ئوممە زۆر جیاواز بێت لەو پێناسەی کە ناسیۆنالیستە عەرەبەکان خستوویانەتە ڕوو[34]. دووبارە پێناسەکردنەوەی مۆدێرن بۆ ئوممە بە قورسی بارگاوییە بە خەباتی دژەکۆلۆنیالیزمی موسڵمانانەوە لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەھەم و سەرەتای سەدەی بیستەم. خەباتێک کە خۆتێگەیشتنی موسڵمانی مۆدێرنی لە قاڵبدا و ئەو توانستەی بە بووژانەوەخوازەکان دابوو ھەموو جیھانی ئیسلام وەکوو ھەبوویەکی ئایینی-سیاسیی یەکگرتوو لە بەرامبەر ڕۆژئاوا بە پەیوەندییە مێژوویییەکانیەوە بە مەسێحییەت ببینن. ھەروەھا ئیدیعای پاوانخواز و لە جەوھەری خۆیدا ئەتنیکی ئایینیی عەرەبە موسڵمانەکان لەسەر خەلافەت، شانسی وێناکردنی ئوممەی لە ڕووی ئەتنیکی سیاسییەوە زیاد کرد[35].

نووسراوەکانی بووژانەوەخوازانی موسڵمانان، بۆ نموونە ئاسەواری کەواکیبی، نموونەی جیاییھەڵنەگری ئیسلامخوازی و ئیدیعا ناسیۆنالیستییەکانی عەرەبە بۆ خەلافەت لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەهەم و سەرەتای سەدەی بیستەمدا. کەواکیبی ئیدیعای دەکرد کە هەموو موسڵمانان وەک سەرەتای ئیسلام لە دوای خەلیفەیەکی عەرەب دەکەونەوە. بۆ ئەو، ئەمە ڕاست بوو لەبەر ئەوەی پێی وابوو کە «لەنێو هەموو نەتەوەکان، عەرەبەکان شیاوترین (أنسب)ن کە وەک سەرچاوەی [ڕەسەن]ی ئایینەکە (مرجع في الدين) سەیر بکرێن، و ڕۆڵی سەرچەشنێک ( قدوة) بۆ موسڵمانان بڕەخسێنن[36]». تێڕوانینی نەتەوەیی بۆ ئوممه لە نووسینەکانی کەواکیبیدا بە شێوەیەکی بەرفراوان ڕوون دەبێتەوە کاتێک موسڵمانان بە ئومەم ( الأُمَم: بەشێوەی کۆ) پۆلێن دەکات[37]. کەواتە، ئەو دەبێژێت: «هیچ نەتەوەیەکی موسڵمان (الأمم الإسلامية )هێندەی عەرەبەکانی نیمچە دوورگە تامەزرۆی پاراستنی سەربەخۆیی و ئازادیی خۆی نییە[38]». کەواکیبی پێداگری دەکات کە زمانی عەرەبی تەنیا یەکەم زمانی تایبەتی (خصوص)ی یەک لەسەر سێی دانیشتوانی موسڵمان نییە، بەڵکوو باوترین (عموم) و دەوڵەمەندترین زمانه[39]. کەواکیبی لە بەرگریکردن لە مافی تایبەتی عەرەبەکان بۆ خەلافەت، سیفەتە نەتەوەیییە ”سەرتر “ەکانی عەرەب دەژمێرێت و پێداگری دەکات کە ئەوان «یەکەم ئوممە بوون کە بنەمای ڕاوێژکارییان پەیڕەو کردووە[40]». ئەو ئیدیعای ئەوە دەکات کە عەرەبەکان «باشترین ئوممەی ڕێنماییکراون لە ڕەچاوکردنی ئیشتراکیە[41](یەکسانیخوازی[42]) [و] «تامەزرۆترین ئوممەن لە ڕێزگرتن و وەفا بە پەیمانەکانیان[43]».

کەواکیبی لە ئیدیعای ئەوەی کە بەدیهێنانی ”پەیامی پێغەمبەرایەتی“و بووژانەوەی ئیسلام تەنیا لە ڕێگەی دووبارە دامەزراندنەوەی خەلافەتێکی عەرەبیەوە موومکینە ھیچ شک و دوودڵییەکی نەبوو[44]. ھەروەھا ئەو لە سەر ئەو باوەڕە بوو کە خەلیفەیەکی عەرەب تەنیا ڕێگەی ڕزگاریی عەرەبە[45]. بەم شێوەیە، کەواکیبی، شێعرێک لە شاعیری بەناوبانگی سەدەی ناوەڕاستی عەرەب موتەنەبی دەهێنێتەوە کە «خەڵک بۆ [هەر دەستکەوتێک] وابەستەی پاشاکانیانن و هەرگیز ڕزگارییەکی عەرەبی لە ژێر دەستی پاشا غەیرە عەرەبەکاندا ڕوو نادات[46]».

دەبێت ئاماژە بەوە بکرێت کە کتێبەکەی کەواکیبی لە نێو بووژانەوەخوازە عەرەبە موسڵمانەکاندا زۆر بەناوبانگ بووە. ئەوەندە بەناوبانگ بوو کە سامی دەهان، یەکێک لە ژیاننامەنووسەکانی کەواکیبی، دەڵێت کە کتێبەکە «یان لەلایەن عەبدۆوە یان لەلایەن ڕەشید ڕەزا»وە کە دوو کەسایەتیی ناسراوی بووژانەوەخوازن پێداچوونەوەی بۆ کراوە[47]». لەلای کەواکیبی ئیسلام و عەرەب دوو شتی جیاییھەڵنەگرن. تەنیا عەرەبەکان دەیانتوانی ”داڕمانی شارستانییەتی ئیسلامی“ کە بەھۆی تورک و غەیرە عەرەبەکانەوە ڕووی دابوو بوەستێنن.

لە بنەڕەتدا بەرگریکردنی کەواکیبی لە شارستانیەتی ئیسلامی، شکۆمەندکردنی عەرەب بوو لە گەشەسەندنی ئەو شارستانییەتەدا. فەزیلەتەکانی ئیسلام- زمانەکەی، پێغەمبەرەکەی، نەزمی ئەخلاقی و سیاسی سەرەتایی- دەستکەوتی عەرەب بوون. بە بۆچوونی ئەو، داڕمانی ئیسلام بەهۆی کردوکاری تورکەکان و کەسانی دیکەی غەیرە عەرەبەوە بوو کە هێنایانە ناو ئوممەکەوە. ئەو تا ئەو ئاستەیش پڕکێشی کرد و پەشیمانی دەربڕی کە تورکەکان هەرگیز بە باشی ئیمانیان نەھێناوە. کەواکیبی داخوازی ئەوە دەکات کە عوسمانییەکان دەستبەرداری ئیدیعای ناڕەوایان بۆ خەلافەت بن و ئەو پۆستە بگەڕێننەوە بۆ خاوەن مافەکانی واتە عەرەبەکان[48].

گوتاری خەلافەت لە باقی جیهانی سوننەدا زیاتر لە بەرامبەری ئامادەییی کۆلۆنیالیزمەوە ھێزی دەگرت، هەر بۆیەش ئاستگەلێ لە هاودەنگی و یەکگرتوویی لەگەڵ عوسمانییەکانی دروست کرد. بەھەرحاڵ خەلافەت وەکوو چەمکێکی مۆنۆپۆلکراو بۆ عەرەب مایەوە[49]. بەم پێیە لە کۆتاییی سەدەی نۆزدە و دەسپێکی سەدەی بیست، دەستەوداوێن بوون بە چەمکگەلێ وەکوو ئوممە و خەلافە لەنێو عەرەبەکان لە بەراوردی دیکەی جیھانی سووننەدا، کاریگەرییەکی زۆر زیاتری لەسەر ئێتنیسیتە ھەبووە. وەها رێبازێک بۆ ژیاندنەوەی ئەم دامەزراوە مێژوویییە، بە سەرکردایەتیی خەلافەتێکی عەرەبی، دەتوانێت هەندێک تیشکی ڕۆشنایی بخاتە سەر کاردانەوە تێکەڵاوەکانی ئەو کەسایەتی و گرووپە موسڵمانانەی وەک عەبدۆ، ڕەشید ڕەزا و وەهابییەکان لە دژی کۆلۆنیالیزمی ئەورووپی. ھەم عەرەبە بووژانەوەخوازەکان و ھەم عەرەبە ناسیۆنالیستەکان لە ترسی ئەوەی کە ئیدیعای ئەوان لاواز بکرێتەوە، تەنانەت ئەو کاتەی لەگەڵ عوسمانییەکان لە دژی ئیستعماری ئەورووپی ڕاوەستان، ھیچ مەیلێکیان نەبوو کە شەرعییەتێک بۆ خەلافەتی عوسمانی قایل بن[50].

هەڵەیە ئەگەر وا دابنێین کە موسڵمانان هەمیشە ئوممەتیان بە شێوەی یەکپارچە وێنا کردووە بە تایبەت دوای مردنی خەلیفەی چوارەم لە ساڵی ٦٥٦. لە ڕاستیدا، لە سەردەمی سەدەی ناوەڕاستدا موسڵمانان جڤاکەکەیان بەگشتی وەک جڤاکێکی سیاسی وێنا نەدەکرد[51]، ڕەنگە لەبەر ئەوەی تەنیا چەند دەیەیەکی خایاند دوای مردنی پێغەمبەر تا موسڵمانان بکەونە ژێر دوو یاسای سیاسیی ڕکابەرەوە – یەکێکیان ناوەندی لە مەدینە بوو و ئەوی دیکەیان لە دیمەشق. ئەمە سەرەتای نایەکگرتوویی و قەڵیشتێکی نەبڕاوە بوو لەنێو موسڵمانان کە هەرگیز کۆتایی نەدەهات و لە سەدەکانی دواتردا ڕەهەندی نوێتر و قەبارەیەکی زیاتری بە خۆوە گرت. لەوەش گرنگتر ناتەباییی موسڵمانان بە شێوەیەکی جیاواز ڕاڤە کراوە. تەنانەت فەرموودەکان (کۆ؛ تاک: فەرموودە، وتەی پێغەمبەر) بۆ پاساودانی ناکۆکییەکان (اختلاف) لەناو ئوممەتدا بەکار ھێنرا و لانی کەم لە ڕووی تیۆرییەوە، وەک نیعمەتێک (رحمة) لەلایەن خوداوە پاساوی بۆ ھێنراوە[52]. ئەم جۆرە ڕاڤانە[53] جیاواز بوون، لە ئینکاری پێویستی گشتی بە مەسەلەی دەوڵەتەوە تا شەرعیەتدان بە ناوچە سیاسییە ڕکابەرەکان هاوکات لە سەرانسەری کۆمەڵگادا. زۆرینەی سوننەکان بە ئامادەییەوە ئەو فەرموودەیەیان قبووڵ کردبوو کە بە توندی شەرعیەتی هەر دەوڵەتێک دوای چوار خەلیفەی یەکەم (ئەوانەی پێیان دەوترێت خولەفای ڕاشدین) ڕەت دەکاتەوە[54]. دواتر بەپێی هەمان فەرموودە، کۆمەڵگەی موسڵمانان لەلایەن پاشاکانی نابەکار یان نادادپەروەرەوە (عدود[55]) حوکم دەکرێن[56].

بیرۆکەکانی بووژانەوەی ئوممە و خیلافەتی ڕاستەقینە هاوکات بوون لەگەڵ سەرهەڵدانی ناسیۆنالیزم و ڕەوتی دژەکۆلۆنیالیزم لە جیهانی ئیسلامدا، ڕاستییەک کە زەمینەی مێژووییی هاوبەشی هەردوو ناسیۆنالیزمی عەرەبی و بووژانەوەی ئیسلامی ئاشکرا دەکات. لە دوو سەدەی ڕابردوودا، بووژانەوەخوازیی ئیسلامی یەکێک بووە لەو ڕێگایانەی کە موسڵمانانی مۆدێرن کەڵکەڵە و دڵەڕاوکێکانی خۆیانیان پێ فۆرموولە کردووە. بووژانەوەی ئیسلامی کە خۆی هەمەچەشنە، کاریگەری لە جۆرە جیاوازەکانی ئیتنۆ-ناسیۆنالیزم و جوگرافیا و فاکتەرە کۆدەقبەندییەکانی دیکەوە وەرگرتووە. هەر لە سەرەتاوە، بووژانەوەی ئیسلامی خۆی دەستەویەخەی ”حوکمڕانییەکی ئیسلامی ڕەسەن و بەھێز“ کردووە، بە تایبەت لە بەرامبەر هەڕەشەی کۆلۆنیالیزمدا. بەڵام ئەمە نەبووەتە بەرگر لەوەی کە ناسیۆنالیزم بە شێوەیەکی ئارام نەخزێتە ناو گوتاری بووژانەوەی ئیسلامی مۆدێرنەوە.

لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەھەم و بەرایی سەدەی بیستەم، عەرەبەکان زیاتر لە دیکەی موسڵمانان گوتاری خەلافەتیان ئیتنیسیزە[57] کرد. بە ھەر جۆر، شایانی ئاماژەیە کە لە سەرانسەری جیھانی ئیسلامدا گوتاری خەلافەت ھەر چی دەھات زێدەتر لەگەڵ ناسیۆنالیزم تێکەڵاو دەبوو. ھەرەسھێنانی خەلافەتی عوسمانی لە ١٩٢٤ ئەو گەرایشە داشاریاوانەی لە نێو موسڵماناندا خستە ڕوو. لە کاتێکدا گرووپە جۆراوجۆرە ئیسلامییەکان تێ دەکۆشان گوتاری نۆستالژیکی خەلافەت زیندوو بکەنەوە، ھاوکاتیش پێشایەتییان بە سنوورە نەتەوەیییەکانی خۆیان وەکوو تەنیا ماڵی موومکینی خەلافەتی ئیسلامی دەدا[58]. پێشایەتیدانی ناسیۆنالیستی لەم جۆرە، بووە هۆی ئەوەی کە یەکەمین کۆنفڕانسی بووژانەوەی خەلافەت لە ساڵی ١٩٢٦ لە قاهیرە بەڕێوەچوو. لە کۆنفڕانسەکەدا «هەر شاندێکی بەشداربوو ویستوویەتی فەرمانڕەوای خۆی بکاتە خەلیفە[59]». بەم پێیە دامەزراندنی خەلافەت لە بنەڕەتدا گەردوونی و گشتگیر نییە. تەنانەت ئەگەر وەک بەجەستەکردنی ”دەوڵەتێکی ئیسلامی ڕاستەقینە“دەرکی پێ بکرێت، گرووپە ئیسلامییەکان بەگشتی دروستکردنی خەلافەتێکی موومکین لەناو فەزای نەتەوەییی ئێستا و ناوخۆی خۆیاندا وێنا دەکەن. گرنگە ئەوە لەبەرچاو بگیردرێت کە ئەم جۆرە گرووپانە چ بە بناژۆخواز یان چ بە ئیسلامخواز ناوزەد بکرێن، سنوورەکانی دەوڵەت-نەتەوەشیان لەناوخۆدا دەروونی کردۆتەوە.

ئیسلامیزم، ناسیۆنالیزمی ھەرڕۆژەیی و دەوڵەت-نەتەوە

کردوکاری ئیسلامخوازەکان لەنێو سنووری دەوڵەت-نەتەوەدا و ئامانجی ستراتیژییان بۆ کۆنترۆڵکردنی پێکهاتەکانی دەوڵەت ناچاریان دەکات لە ئاستگەلێکی جۆراوجۆردا مامەڵە لەگەڵ ناسیۆنالیزم بکەن. بێگومان ئەگەر ناسیۆنالیزم لە بنەڕەتدا وەک بابەتی سکۆلار تێگەیشتنی بۆ بکرێت، ئیسلامیزم ناسیۆنالیزم نییە. بەڵام ئەگەر ناسیۆنالیزم بتوانێت چەمکێکی داڕێژراو[60]بێت، وەک پارتا کاتەرجی[61] باسی لێ دەکات، ھەڵگری ئەوە بێت فۆرمە جۆراوجۆرەکانی دابونەریتە کولتوورییە خۆجێییەکان لە خۆ بگرێت، ئەوا پەیوەندییەکەی بە ناسیۆنالیزمەوە ئاڵۆزترە.

هەوڵە ئیسلامییەکان بۆ کارکردن لە ڕێگەی دەوڵەت-نەتەوەوە لە خۆیاندا زەمینەیەکن بۆ تێکەڵبوونی ئایین و سیاسەت و لەلایەن “بەرژەوەندیی نەتەوەیییەوە” قاڵب دەکرێتەوە. دەوڵەتی مۆدێرن نە بە تەواوی ئایینی لە فەزای گشتی لابردووە و نە لە سیاسەت پاکی کردۆتەوە، نە بێ تەفاوەت و بێلایەنە بەرامبەر بە ئایینەکان. دەوڵەت-نەتەوەی مۆدێرن بەردەوام لایەنەکانی ئایین بەڕێوە دەبات، ھزراندنەوەی لەسەر دەکات، دووبارە پێناسەی دەکاتەوە و بە شێوەیەکی هەڵبژێردراو لایەنەکانی ئایین لەخۆ دەگرێت یان وەلایان دەنێت. بەڵام مامەڵە و ھەڵسووکەوتی دەوڵەت لەگەڵ ئایین(ەکان) لە سنووری ڕژیمێکی یاسایی (ئەوەی سکۆلاریسمە) ڕوو دەدات، هەربۆیە  ڕاڤەی دەوڵەت بۆ ئایین لە ڕووی یاسایییەوە پێبەندکەرە. ئەگەر مرۆڤ چاوپۆشی لە ھەندێک لە ئایدیۆمە توندوتیژەکانی ئیسلامخوازەکان بکات، ئەوا تێبینی ئەوە دەکات کە هەردوو دەوڵەتی ئیسلامی و غەیرە ئیسلامی لە بەڕێوەبردنی ئایینەکاندا ستراتیژی هاوشێوە دەگرنەبەر. دەوڵەت چ ئیسلامی بێت چ ناسیۆنالیستی بە گشتی ڕاڤە ئایینیەکان بۆ خۆی پاوان دەکات. ئەمەش بە پشتگوێخستنی یان سزادانی ڕاستەوخۆی لێکدانەوەکانی چالاکە نادەوڵەتییەکان بۆ ئایین ئەنجام دەدرێت. کردەوەکانی دەوڵەت لە ئێران[62]، میسر[63]، سعوودیە، و تورکیا[64] لە سێ دەیەی ڕابردوودا شایەتگەلی بەرفراوانمان بۆ دەخەنە ڕوو.

ئیسلامخوازەکان دووبارە ڕاڤەی ئێسلام دەکەنەوە و لەنێو سنوورەکانی پاڕادایمی ناسیۆنالیزمدا کار دەکەن. نابێت کاریگەریی ئەم جۆرە پێداویستییە پاڕادایمییانە لەسەر ئەندێشەی ئایینی بە سووکی وەربگیرێت. ئەگەر ئیسلامخوازەکان ھەر وەکوو ئەوەی تا ئێستە وابوونە، لە ھزراندنەوەی دەوڵەت- نەتەوە وەکوو ”جۆری ئایدیال[65]“ی سیستەمی حکوومەتی مۆدێرن دەستەوسان ماونەتەوە، ئەوان تەنیا دەبنە یەکێکی دیکە لە بارمتەکانی ئەو شتەی مایکێل بیلیگ زیرەکانە ناوی ”ناسیۆنالیزمی ھەرڕۆژەیی[66]“ لێ دەنێت[67]. (دەکرێت وەک پەسەندکردن و شکۆمەندکردنی بێئاگا لە دەوڵەت-نەتەوە بیر لە ناسیۆنالیزمی ھەرڕۆژەیی بکرێتەوە بە واتایەکی تر، دەوڵەت-نەتەوە ‘بە شتێکی بەدیھی و ئاشکرا و بێ ئەملاو ئەولا وەرگیراوە). پاڵنەرەکانی ئیسلامییەکان لە بەشداریکردنیان لە سیاسەتی مۆدێرندا هەرچییەک بن، پرسیارێکی لاوەکییە. ئەوەی لێرەدا جێیی باسە، جیاییھەڵنەگری ڕوانگەی ئیسلامخوازەکان لەمەڕ بابەتی سیاسی لە دیکەی جۆرەکانی ھۆمۆناسیۆنالیزمە[68]. لە ئیسلامخوازیدا ھەر وەک چۆن لە شێوازەکانی تری ئەندێشەی مۆدێرندا، سنووری دەوڵەت هاوکات و ھاوتەریبە لەگەڵ سنووری میللەتدا. ئیسلامخوازێک بە خۆبەدەستەوەدانی یاسایی و نەتەوەیی یان جیابوونەوەی لە باقی ”ئۆممە“ی ئیسلام ڕازییە.

ئاساییبوونی ئەم جۆرە ململانێیانە مۆدێرن و ناسیۆنالیستییە. ئەگەر وەسفێکی لەو شێوەیە دروست بێت، ئەوا ئیسلامییەکان نە لە گەردوونێکی جیاوازدا دەژین و نە شێوازێکی ژیان خەیاڵ دەکەن یان بانگەشەی بۆ دەکەن کە بتوانێت لە دەرەوەی سنووری دەوڵەت-نەتەوەی مۆدێرندا جێگیر ببێت. بۆ ئیسلامخوازەکان وەک هاووڵاتییان پێناچێت قبووڵکردنی سنوورە نەتەوەیییەکان دووڕیان و تەنگەژە[69] پێک بهێنێت. هەر بۆیە موسوڵمانی شێعەی فارسیان لە ئێران بە شانازییەوە کرد بە مەرجێکی دەستوور بۆ ئەوەی سەرۆکەکەیان لەنێوان شتەکانی تردا هاووڵاتییەکی نێرینەی لەدایکبووی ئێران بێت و شێعەیەکی بە ڕەچەڵەک ئێرانی بێت(ایرانی الأصل)[70]. واقیعێکی لەو جۆرە ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە ئیسلامییەک دەبێ هەر وەک هاوتا مەسیحییەکان یان جوولەکەکانی بە ”هۆمۆناسیۆنالیست“ هەژمار بکرێت. لەمەیش زیادتر، بە وتەی بالیبار، ”سنووری دەرەکیی دەوڵەت“ دەبێت بە ”سنووری ناوەکی“ شارۆمەند بگۆڕدرێت[71]، ھەروەھا کە واقیعی پەتی، ژیان لە نێو پاڕادایمی ناسیۆنالیستی، پێوێست دەکات.

زۆر کەس دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام (داعش) وەک نائاسایییەکی موومکین[72] و وەک گرووپێک کە لە کاریگەریی ناسیۆنالیزم بە دوور ماوە، دەڕوانن. بەڵام چەند فاکتەرێک هەن دەریدەخەن کە پێچەوانەی ئەوە ڕاستە، بەو پێیەی ١) داعش لە بنەڕەتدا کاردانەوەیەکی سوننە-عەرەبە (لێرەدا هێڵکارییەکە گرنگە) بەرامبەر بەو گۆڕانکارییانەی کە لە دوو دەیەی ڕابردوودا لە عێراق و سوریا ڕوویانداوە. ٢) ڕیتۆریکی بەڕواڵەت جیھانی داعش تەنیا دەبێت وەکوو ئامرازێک بۆ ڕاکێشانی چەکدارە موسڵمانەکان لە سەرانسەری جیهاندا بۆ ناو داعیش سەیر بکرێت. ڕیتۆریکی داعیش پێویستیەکی ئایدیۆلۆژیک نییە. پێش پاڵپشتی ئاسمانی ئەمریکا لە کورد لە ساڵی ٢٠١٤، داعیش خۆی لە عەمەلیاتی دەرەوەی عێراق و شام بەدوور گرتبوو. ٣) هه‌رچه‌نده‌، گرووپه‌ جیاوازه‌كانی ده‌ره‌وه‌ی عێراق و سووریا بانگەشەی ئه‌وه‌یان كردووه‌ كه‌ به‌شێكن له‌ داعش، به‌ڵام زۆرجار هیچ په‌یوه‌ندییه‌كی ئۆرگانیكی راسته‌وخۆیان له‌گه‌ڵ داعیشدا نییه ‌ بەڵکوو تەنیا ئیلهامیان لە کارەکانی داعیش وەرگرتووە. ٤) زمانی عەرەبی میدیای فەرمی داعیشە و لە خۆتێگەیشتنی خۆیدا جێگەیەکی سەرەکی هەیە، ئەمەش دەیسەلمێنێت کە تایبەتمەندی نەتەوەیی ھەیە.٥) ھەروەھا، هیچ غەیرە عەرەبێک نابینن کە شایستەی داگیرکردنی ئەو پێگە خەیاڵییەی خەلافەتە بێت. هەر هەڵبژاردنی ئەبوبەکر بەغدادی بەو باوەڕەوە ڕووی دا کە ئەو بەغدادی- عەباسییە (واتە قوڕەیشی نەسەبە). ٦) دوژمنایەتیی داعیش لەگەڵ کوردەکانی سووریا زۆر جار لە ڕێگەی دەربڕینی ئیتنۆ-ناسیۆنالیستییەوە پیشان دەدرا.

ھەروەھا کە پێشتر ئاماژەم پێدا ئیسلامخوازەکان بە سنوورەکانی دەوڵەت نەتەوە ڕەزایەت دەدەن. بەگشتی، جگە لە هەندێک ڕیتۆریک سەبارەت بە ڕۆڵی کۆلۆنیالیزمی ڕۆژئاوا لە سەپاندنی سنوورە جوگرافییەکانی ھەنووکە، هیچ ئەدەبیاتێکی ئیسلامخوازانەی بەرچاو نییە کە ئاماژە بەوە بکات کە ڕەنگە دەروونی کردنەوەی سنوورە نەتەوەیییەکان کێشەیەک بۆ پەرستنی ئایینی موسڵمانان پێک بهێنێت. سەلماندن و پەسەندکردنی ھێدی ھێدی سنوورە قەومی نەتەوەیییەکان لە جیھانی ئیسلامدا و دووبارە و چەندبارەبوونەوەی قسە ناسیۆنالیستییەکان ئەم ڕاستینە پیشان دەدات[73]. موسڵمان، جا چ نەریتخواز بێت یان ئیسلامخواز، بە پێویست خۆی بە بێ ئایین نابینێت کاتێک سنوورەکانی دەوڵەت-نەتەوە دەروونی دەکاتەوە. ئەم جۆرە تاکانە خۆیان وەک بەشێک لە کۆمەڵگەی باوەڕمەندان وێنا ناکەن کە بەهۆی سنوورە نەخوازراوەکانی ئیتنۆنەتەوەیی لە یەکتر جیاکراونەتەوە[74].

لە چەند دەیەی ڕابردوودا لە هەندێک وڵاتدا کۆنترۆڵی دەسەڵاتی دەوڵەتی لە دەستی ئیسلامخوازاندایە. ئەم دەرفەتە لە هەندێک حاڵەتدا توانای نیشاندانی جێگرەوەیەک بۆ دەوڵەت-نەتەوەی ڕەخساندووە. بەڵام ئیسلامخوازی نەک هەر فۆرمێکی بەدیل لە حوکمڕانیی نەخستووەتە ڕوو؛ بە ئاشکرا بێتوانا بووە لە نیشاندانی جیاوازییەکی بنەڕەتی لە شێوازەکانی حوکمڕانی مۆدێرن. ئیسلامخوازەکان لە کاتی دەسەڵاتدا هەوڵیان داوە یاساکانی نەتەوەکانیان ئاییندارتر بکەن و لەگەڵ ئەوەشدا بە تەواوی شکستیان هێناوە لە فایەق بوون یان ئاڵێنگاری قەومپەرەستی باڵادەست لەناو چوارچێوەی نەتەوەییی خۆیاندا. بۆ نموونە ڕێژیمی ئێران یان حکوومەتی ئیسلامیستی تورکی نەک هەر وەک دەوڵەتێکی فارس یان تورک کار دەکەن، بەڵکوو لە بنەڕەتدا لە بەرامبەر نواندنەوە سیاسی، کولتووری و زمانەوانییەکانی ئەتنیکەکانی ناو ئەو نەتەوە نالێبوردەن.

ئیسلامخوازەکان کاتێک لە دەسەڵاتدا دەبن، سیاسەتی ناسیۆنالیستی کۆنەپارێزانە بەرهەم دەهێننەوە. سەرەڕای ئەوەش، بەپێچەوانەی دروشمە ئاینییە گەردوونی و دژە ڕۆژئاوایییەکانیان، هەڵوێستە سیاسییەکانی ئیسلامییەکان بە قووڵی ناسیۆنالیستین. سیاسەتی دەرەوەی دەوڵەتە ئیسلامییەکان وەک هەر دەوڵەت نەتەوەیەکی دیکە، بەو شتە دیاری دەکرێت کە زۆربەی جار بە “بەرژەوەندی نەتەوەیی” پێناسە دەکرێت. بۆ نموونە هەردوو ڕژێمی ئێران و گرووپە ئیسلامییە عەرەبییەکان هەڵوێستگەلێکی دژیەک و یەکناکۆکیان لەسەر زۆرێک لە پرسە کارەساتبارەکان گرتەتە بەر کە بە سیاسەتی ناوچەیی خۆیانەوە فۆرمڕێژ کراون نەک پەیوەندییە ئیسلامییە گەورەکان. بۆ نموونە کۆمەڵکوژی ئەندامانی ئیخوان موسلمین و خەڵکی مەدەنی بێ بەرگری لە حەما[75]، پەیوەندیی دۆستانەی نێوان ئێران و سووریای کەم نەکردەووە ھیچ؛ بەڵکوو بەهێزی کردن. شەڕە جینۆسایدییەکان لە باڵکان و پشتیوانی ڕاستەوخۆی ڕووسیا لە ڕژێمی سلۆبۆدان میلۆشێڤیچ لە ساڵانی نەوەدەکاندا پەیوەندیی دیپلۆماسی نێوان ڕەخنەکانی ئێران لە سیاسەتی دەرەوەی ڕووسیای نەپچڕاند. هەروەها سەرکوتکردنی توندوتیژانەی چین بۆ سەر دانیشتووە موسڵمانەکانی ئەوەندە گرنگ نەبوو کە میدیای دەوڵەتی لە ئێراندا هیچ ڕووماڵێکی لێ بکات[76]. کاتێک کە باس لە موسڵمانان لە دەرەوەی سنووری نەتەوەی خۆیان دەکرێت، ئەم دەوڵەتانە یان کەمتەرخەم و بێ­خەیاڵ دەمێننەوە یان ئەو جۆرە پرسانە کە تایبەتن بە پێداویستییەکانی ھەرڕۆژەی بەرژەوەندییە نەتەوەیییەکانی خۆیان چارەسەر دەکەن.

خاڵی سەرەکیی ئەوەیە کە تێگەیشتنی موسڵمانان لە ئیسلام، کتومت لەژێر کاریگەریی ناسیۆنالیزمی مۆدێرن و خواستی کۆنترۆڵکردنی دەوڵەتدایە. لێرەدا دەمانھەوێت ئاماژە بەوە بکەین کە ئەوانیش دەوڵەت نەتەوەیان وەک ”جۆری ئایدیال“ دەروونی کردۆتەوە. تەنیا لەم چوارچێوەیەدا دەتوانرێت قسەکانی حەسەن ئەلبەننا مانای ھەبێت کاتێک دەڵێت «ئەگەر مەبەستیان لە ”نیشتمانپەروەری“ بەهێزکردنی ئەو پەیوەندییانە بێت کە تاکەکان لەناو وڵاتێکی دیاریکراودا یەک دەخەن و ڕێگەیەکیان نیشان بدات کە ئەو پەیوەندییانە بۆ بەرژەوەندییەکانیان بەھێز بکەن، ئەوا ئێمەش لەسەر ئەم بابەتە لەگەڵیان هاوڕاین. چونکە ئیسلام ئەمە بە ئەرکێکی ئایینی پێویست دەزانێت[77]».

سەیرکردنی نیشتمانپەروەری وەک ئەرکێکی ئیسلامی لە خۆیدا، ئاماژەیە بۆ تێکەڵبوونی ناسیۆنالیزم و ئیسلامیزم لە بنیاتنانەوەی بیری ئیسلامی مۆدێرن. ڕەنگە لەوەش گرنگتر گونجاندنی نەخوازراوی شێوازە مۆدێرنەکانی وەسفکردنی نەتەوە لەلایەن کەسانی وەک ئەلبەننا بێت، چونکە ئاماژە بەوە دەکات کە “ئیسلامخوازەکان” ناسنامەی نەتەوەیی لە باوەش دەگرن. کاتێک ڕادەی کاریگەریی ناسیۆنالیزم لەسەر ئیسلامخوازەکان وەک ئەلبەننا دەبینین دەتوانین تێی بگەین کە بۆچوونەکانی لەگەڵ بۆچوونەکانی محەمەد ئیقبال بەراورد بکرێت- کە ئەوانی دیکەیان، غەیرە موسڵمانەکان بوون[78]. ئیقبال دەڵێت «ئەو هەستی نیشتمانپەروەرییەی کە بیرۆکەی نەتەوەیی دەیورووژێنێت، جۆرێکە لە بەخوداکردنی شتێکی ماددی و بە تەواوەتی دژایەتی جەوهەری ئیسلام دەکات کە وەک ناڕەزایەتییەک لە دژی هەموو فۆرمەکانی ورد و درشتی بتپەرستی دەردەکەوێت[79]».

ئەنجام

ناسنامەی نەتەوەیی ڕێگەیەکی تایبەتە بۆ ئیرجاع یان وێناکردنی نەتەوەیەک. بە وتەی بیلیگ: «هەبوونی ناسنامەیەکی نەتەوەیی، خاوەندارێتی شێوازەکانی قسەکردنە لەسەر نەتەوایەتی[80]». هەبوونی شێوازی لێدوان لەسەر نەتەوایەتی دیاردەیەکی مۆدێرنە. وەک لە سەرەوە ئاماژەمان پێدا، بکەری ئایینی مۆدێرنیش مەیلی ئەوەی هەیە کە میللەت وەک دیاردەیەکی خۆئاشکرا و بەدیھی هەست پێ بکات؛ چونکە بکەری ئایینی لە چوارچێوەی پاڕادایمی ناسیۆنالیزمدا کار دەکات، ئەو مەیلی ئەوەی هەیە هۆشیاریی ئایینی خۆی لەگەڵ هۆشیاریی ناسیۆنالیزمدا یەک بخات. کەوایە چونکە پاردایمی ناسیۆنالیزم کۆدەقێک بۆ ھزراندنەوەی ئایین پێک دەھێنێت کاریگەری لەسەر ڕاڤەی دووبارەی ئایین و ڕەنگڕێژکردنی دادەنێت. پاشخانی نەتەوەیی و کۆدەقی ناسیۆنالیستی/فەرهەنگی، تێگەیشتنی مۆدێرنی موسڵمانان لە ئیسلام لە قاڵب دەدەن. لە زۆر ڕووەوە، لێکدانەوەی ئایینی لە کۆمەڵگە جیاوازە ئیسلامییەکاندا لەگەڵ سنوورە نەتەوەیییە”وێناکراوەکان”دا یەک دەگڕێتەوە. هەم موسڵمانە نەریتییەکان و هەم ئیسلامخوازەکان دەوڵەتە نەتەوەیییەکانی ئێستایان وەک شتێکی دیاریکراو و بەدیھی وەردەگرن و سنوور و مێژووی ئایینیی خۆیان دەکێشنەوە بۆ ئەوەی لەگەڵ مێژووی نەتەوەدا بگونجێت.

خولیای ئیسلامیزم بۆ دەسەڵاتی دەوڵەت، دەلالەتە لەسەر دەروونی کردنی سنوورە نەتەوەیییەکان لەلایەن ئیسلامخوازەکانەوە و کاریگەریی گشتیی ناسیۆنالیزم لەسەر بیری سیاسی موسڵمانانی مۆدێرن. ئیسلامخوازەکان کاتێک لە دەسەڵاتدا دەبن، لەبەر ئەوەی بەرژەوەندیی ھەرڕۆژەیی دەوڵەت پێداویستی دەکات، ناچار دەبن واز لە بەشێکی زۆری ئایدیالە بەرز و “گەردوونییە”کانیان بهێنن. ئیسلامخوازە مۆدێرنەکان لەگەڵ خودی دەوڵەت-نەتەوە کێشەیان نییە بەڵکوو لەگەڵ ڕێساکان و سیاسەتە تایبەتەکانی دەوڵەت کێشەیان ھەیە. لای ئیسلامخوازەکان هێشتا سروشتی دەوڵەتی مۆدێرن بیرلێنەکراوەیە و وەک شتێکی بەدیھی وەرگیراوە. ئیسلامییەکان دەوڵەتی مۆدێرن وەک بکەری سەرەکی بۆ گۆڕانکاری و کۆنترۆڵکردن و جێبەجێکردنی سیاسەت و بەرنامە کۆنەپارێزانەترەکانیان دەڕوانن. کەوایە بووژانەوەخوازیی مۆدێرنی ئیسلامی سەرەڕای فۆرمە جۆراوجۆرەکانی، بە شێوەیەکی تایبەت خۆجێیین و لەنێو سنوورەکانی دەوڵەت-نەتەوەدا دەمێننەوە.

سەرچاوەکان

66 Billig, 1995: 8

Ammara Muhammad. Abd al-Rahaman al-Kawakibi: The Martyr of Islam and Freedom. (Cairo: Dar Al Shuruq, 1988)

‘Abduh, Muhammad. Al-Islam Wa Al-Nasraniyya/ Islam and Christianity Cairo: al-Manar, 1323/1905.

‘Enayat, Hamid. Seyri Dar Andishay-E Siyasi-Ye Arab/ a Glimpse at Arabic Political Thought Tehran: Sherkat-e Sohami-ye Kitabha-ye Jibi, 2536.

Al-Aqqad, Abbas Mahmud. ‘Abd Al-Rahman Al-Kawakibi Beirut: Dar al-Kitab al-‘Arabi, 1969.

Al-Azmeh, Aziz. Islams and Modernities. Phronesis. London; New York: Verso, 1993.

al-Banna, Hasan. “Our Message.” http://www.ymsite.com/books/our_message/index.htm. Last visited: 10/01/2016.

al-Kawakibi, ‘Abd al-Rahman. Um Al-Qura. Cairo: al-Azhar, 1931.

Asad, Talal. Formations of the Secular: Christianity, Islam, Modernity. Cultural Memory in the Present. Stanford, Calif.: Stanford University Press, 2003.

———. Genealogies of Religion: Discipline and Reasons of Power in Christianity and Islam. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1993.

Balibar, Etienne, and Immanuel Maurice Wallerstein. Race, Nation, Class: Ambiguous Identities. London England; New York: Verso, 1991.

Barker, Philip W. Religious Nationalism in Modern Europe: If God Be for Us. Routledge Studies in Nationalism and Ethnicity. London; New York: Routledge, 2009. Soleimani, Kamal Journal of Humanities and Cultural Studies R&D

Bazargan, Mehdi. Inqilab-E Iran Dar Do Harakat/ the Iranian Revolution in Two Opposing Directions Tehran: Mazaheri, 1983.

Billig, Michael. Banal Nationalism. London; Thousand Oaks, Calif.: Sage, 1995.

Chatterjee, Partha. The Nation and Its Fragments: Colonial and Postcolonial Histories. Oxford India Paperbacks. Delhi; New York: Oxford University Press, 1995.

Cleveland, William L. A History of the Modern Middle East 2nd ed. Boulder, Colo.: Westview Press, 2000.

The Constitution of the Islamic Republic of Iran. http://www.roshd.ir/Portals/0/KarAfarini/PDFs/rules/ghanoone_asasy.pdf.

Devji, Faisal. Muslim Zion: Pakistan as a Political Idea. Cambridge: Harvard University Press, 2013.

Ewing, Katherine Pratt. Arguing Sainthood: Modernity, Psychoanalysis, and Islam. Durham and London: Duke University Press, 2006.

Green, Garrett. Theology, Hermeneutics, and Imagination: The Crisis of Interpretation at the End of Modernity. Cambridge, U.K.; New York, NY: Cambridge University Press, 2000.

Haddad, Mahmoud. ” Arab Religious Nationalism in the Colonial Era: Rereading Rashīd Riḍā’s Ideas on the Caliphate.” Journal of the American Oriental Society 117, no. 2 (Apr. – Jun. 1997): 253-77.

Iqbal, Muhammad. Armaghan-E Hijaz 1938. http://www.allamaiqbal.com/.

———. The Reconstruction of Religious Thought in Islam. California: Stanford University Press, 1930.

———. Rumuz-E Bekhudi Translated by Iqbal Academy Pakistan. Iqbal Academy, 1918.

———. Stray Reflections Iqbal Academy, 1910.

Karpat, Kemal H. The Politicization of Islam: Reconstructing Identity, State, Faith, and Community in the Late Ottoman State. Studies in Middle Eastern History. Boston, MA: Brill, 2001.

Khalid, Adeeb. “Pan-Islamism in Practice: The Rhetoric of Muslim Unity and Its Uses.” In Late Ottoman Society: The Intellectual Legacy, edited by Elisabeth Özdalga, xvii, 348 p. London; New York: RoutledgeCurzon, 2005.

Qutb, Sayyid. The Islamic Concepts and Its Characteristics. Indianapolis IN, USA: American Trust Publications, 1991.

———. Milestones. 1st ed. Karachi: International Islamic Publishers, 1981.

Soleimani, Kamal. Islam and Competing Nationalisms in the Middle East, 1876-1926. New York: Palgrave, 2016.

Rippin, Andrew, and Jan Knappert. Textual Sources for the Study of Islam. Textual Sources for the Study of Religion. Manchester Greater Manchester: Manchester University Press, 1986.

Taves, Ann. Religious Experience Reconsidered: A Building Block Approach to the Study of Religion and Other Special Things. Princeton, N.J.: Princeton University Press, 2009.

سەرچاوە:  Journal of Humanities and Cultural Studies

[1] .  یەکەم سەرۆکوەزیرانی دوای شۆڕشی ١٩٧٩، مێهدی بازەرگان، انقلاب ایران در دو حرکت/ شۆڕشی ئێران لە دوو ئاراستەدا(تاران: مەزاهیری، ١٩٨٣)، ٧٥.

[2] . Garrett Green, Theology, Hermeneutics, and Imagination : The Crisis of Interpretation at the End of Modernity (Cambridge, U.K. ; New York, NY: Cambridge University Press, 2000), 151.  

[3]. ئیسلام یان ئیمانی ئایینی.

[4] . محەمەد ئێقباڵ، ارمغان حجاز، (1938)، http://www.allamaiqbal.com دوایین سەردانکردن: 10/01/2016

[5] .  Partha Chatterjee, The Nation and Its Fragments: Colonial and Postcolonial Histories, Oxford India Paperbacks (Delhi ; New York: Oxford University Press, 1995), xi.  

[6] . universalist.

[7] .context

[8] . temporal specificity.

[9] .  rethinking.

[10]. بۆ زانیاری زیاتر لەسەر ئەم بابەتە بڕوانە:

 Kamal Soleimani, Islam and Competing Nationalism in the Middle East, 1876-1926. (New York: Palgrave, 2016). 

[11] . Abd al-Rahman al-Kawakibi, Umm al-Qura (Cairo: al-Azhar, 1931) 196-97.  

[12] . self-evident

[13] . بڕوانە Michael Billig, Banal Nationalism. (London ; Thousand Oaks, Calif.: Sage, 1995).  

[14] . بۆ باسی ڕۆشنگەرانە لەسەر ئەم مژارە بڕوانە ھەمان سەرچاوەی پێشوو. 

[15] . السیدی بە گێڕانەوە لە کتێبی ”التشريع وسنّ القوانين في الدولة الإسلامية، دار النهضة العربية 1992، 46-55.

[16] . بڕواننە : Sayyid Qutb, Milestones, 1st ed. (Karachi: International Islamic Publishers, 1981ھەروەھا, The Islamic Concept and Its Characteristics (Indianapolis IN, USA: American Trust Publications, 1991). 

[17] .  Aziz al-Azmeh, Islams and Modernities, Phronesis (London ; New York: Verso, 1993), 1.  

[18] .بە گێڕانەوە لە Ann Taves, Religious Experience Reconsidered: A Building Block Approach to the Study of Religion and Other Special Things (Princeton, N.J.: Princeton University Press, 2009), 23. 

[19] . Talal Asad, Formations of the Secular: Christianity, Islam, Modernity, Cultural Memory in the Present (Stanford: Stanford University Press, 2003), 199. 

[20] . Ibid., 195.

[21] . Ibid. 

[22] . Ibid., 196-98. 

[23] . Ibid., 197. 

[24] . Ibid., 197. 

[25] . Katherine Pratt Ewing, Arguing Sainthood: Modernity, Psychoanalysis, and Islam (Durham and London: Duke University Press, 2006). 

[26] . Andrew Rippin and Jan Knappert, Textual Sources for the Study of Islam, Textual Sources for the Study of Religion (Manchester Greater Manchester: Manchester University Press, 1986), 30. Emphasis added 

[27] . تەنانەت محەمەد ئیقبالیش ھەرەسھێنان( انحطاط)ی جیهانی ئيسلام قبووڵ دەکات. یەکێک لە شێعرەکانی بە ناونیشانی “لە سەردەمی ھەرەسھێنان، تەقلید باشترە لە ئیجتیهاد”، دەڵێت:

سەردەمی ئێستا چەندین ئاژاوەی لەژێر سەریدا شاردۆتەوە

لە ژێر سەریدا؛ میزاجی نائارامییەکەی

کۆمەڵگا بەرەو تێکچوون و نابوودییە

لە گەلانی کۆن لەم سەردەمە مۆدێرنانەدا

لەسەرلێشێواویدان؛ لقی ژیان بێ شەوق و تەڕایی لێھاتووە

…

سەقامگیری لە تەقڵیددایە

ڕێگەی باوباپیرانت بگرە بەر چونکا لەوێدا یەکانگیری و یەکگرتوویی ھەیە

ئارامش و ھێوری لە تەقلیددایە

لە کاتی پاییزدا ئە بێ بەھرە لە گەڵا و میوە

لە دار دامەبڕە بە ھیوای بەھار

Muhammad Iqbal, Rumuz-I Bekhudi trans. Iqbal Academy Pakistan (Iqbal Academy, 1918. http://www.allamaiqbal.com/ last visited: 10/01/2016). 

پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە ئیقباڵ ئەو شیعرەی سەرەوەی لە ساڵی ١٩١٨ نووسیوە، لە بەرهەمەکانی دواتردا پێناچێت زۆر گرینگایەتی بە تەقلید بدات. بۆ نموونە ئیقبال لە بەرهەمەکەیدا لە ساڵی ١٩٣٠دا دەڵێت «ڕێزگرتنێکی درۆینە بۆ مێژووی ڕابردوو و زیندووبوونەوەی دەستکردی هیچ چارەسەرێک بۆ زەواڵی گەلێک پێکناهێنێت».( داکۆکی زیادکراوە) بڕوانە The Reconstruction of Religious Thought in Islam (Califoria: Stanford University Press, 2012), 203. 

[28] .Muhammad ‘Ammara. Abd al-Rahaman al-Kawakibi: The Martyr of Islam and Freedom. (Cairo: Dar Al Shuruq, 1988) .

[29] . Hamid ‘Enayat, Seyri Dar Andishay-E Siyasi-Ye Arab/ A Glimpse at Arabic Political Thought (Tehran: Sherkat-e Sohami-ye Kitabha-ye Jibi, 2536), 149. 

[30] . Ibid. 

[31]. محمد عبده، الإسلام و النصرانية، قاهرة، المنار، 1905، 123.

[32] . بڕوانە Mahmoud Haddad, ” Arab Religious Nationalism in the Colonial Era: Rereading Rashīd Riḍā’s Ideas on the Caliphate ” Journal of the American Oriental Society 117, no. 2 (Apr. – Jun., 1997). Also

ھەروەھا، عبدالرحمن الکواکبی، ‌أم القری، قاھرة، الأزهر، 1931 .

[33] .Hasan al-Banna, “Our Message,” http://www.ymsite.com/books/our_message/index.htm. Last visited 10/01/2015. 

[34] . ئەسەد دان بەوەدا دەنێت کە ئوممه دەتوانێت بە مانای “گەلێک” بێت (Formations of the Secular: ١٩٧). بەڵام ئەم دەستەواژەیە شتێکی زیاتری هەیە لەوەی کە ئەسەد پێی دەڵێت “هەستی ‘گەلێک’- ‘کۆمەڵێک’ لە قورئاندا” (هەمان سەرچاوە). لە قورئاندا، لە کاتێکدا کۆمەڵگەی موسڵمانان وەک ئوممە سەیر دەکرێت، ئیبراهیمیش بە هەمان شێوە- مرۆڤێکی تاکە بە ئوممە دادەنرێت (٢/١٤٣؛ ٢١/٩٢؛ ٢٣/٥٢). بە هەمان شێوە، کۆمەڵەیەکی بچووک لە جوولەکەکان و لە مەسیحییەکان [(3/104؛ 7/159؛ 3/113) بە پێچەوانەی کۆمەڵگاکانی خۆیان بەگشتی]، ئەوانیش بە دەستەواژەی ئوممە دیاری دەکرێن. قورئان هەندێک جار ئەم دەستەواژەیە بەکار دەهێنێت بۆ وەسفکردنی نەریتێکی ئایینی (٧/١٥٩)، هەندێک جاریش بۆ کۆمەڵێک کە لە نکۆڵیکەر و پشتگیریکەرانی پەیامێکی خودایی تازە ناسێنراو پێکدێت (٣/١١٣). ھەروەھا قۆناغێکی سەرەتایی ژیانی مرۆڤایەتی- گوایە ھاوشێوەیی بەکۆمەڵە- وەک ئوممەیەکی یەکگرتوو وەسف دەکرێت (أمة واحدة، ٤٣/٢٢ و ٢٣).

[35] .بۆ زانیاری زیاتر لەم بارەوە بڕوانە بەشی سێھەم.

[36] . الکواکبی، ‌‌‌أم القری، 196و197.

[37] . الأُمَم: کۆیە و تاکەکەی دەبێت بە ” ‌أمّة“.

[38] . الکواکبي، أم القری، 195.

[39] . Ibid. 

[40] . Ibid, 196. 

[41] . دەستەواژەی  الإشتراکية، بەگشتی بۆ واتای سۆسیالیزم بەکاردێت. بەڵام لێرەدا وێدەچێت یەکسانیخوازی ئەو شتە بێت کە ئەلکاواکیبی مەبەستیەتی.

[42] . الکواکبي، أم القری، 196.

[43] . Ibid. 

[44] . Ibid., 150-51. 

[45] . Ibid. 

[46] . Ibid., 151 

[47] .عباس محمود العقاد، عبدالرحمن الکواکبی، بیروت، دارالکتب العربية، 1969، 81.

[48] . William L. Cleveland, A History of the Modern Middle East 2nd ed. (Boulder, Colo.: Westview Press, 2000), 126. 

[49] . بڕوانە، العقاد، عبدالرحمن الکواکبی.

[50] . Ibid., 75. 

[51] . Talal Asad, Genealogies of Religion: Discipline and Reasons of Power in Christianity and Islam (Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1993), 197. 

[52] . تا ئێستاش گفتوگۆ لەنێوان پیاوانی ئایینی موسڵمانان لەسەر ئەم فەرموودەیە بەردەوامە. سەیری،http://www.ebnmaryam.com/vb/t32140.html بکە. دوایین سەردانکردن:10/01/2016.

[53] . بڕوانە Soleimani (2016)  .

[54] . بڕوانە Soleimani (2016)  .

[55] . عدود، لە ڕیشەی ”عدّ“ مانای حەرفییەکەی بە واتای گازگرتن یان گرتنی شتێک بە هێزی ددان دێت.

[56] . گەورەکانی سوونەی ئەھلی فەرموودە وەک (ترمذی و نیسایی) ئەم فەرموودەیەیان نەقڵ کردووە. بڕوانە، http://www.dd-sunnah.net/forum/showthread.php?t=5679. دوایین سەردانکردن: 10/01/ 2016.

[57] . ethnicized.

[58] . بۆ پرسیاری ئەوەی کە چۆن موومکینە ناسیۆنالیزم لە بزووتنەوەی خەلافەتدا لە نێوان موسڵمانانی باشووری ئاسیادا جێی ببێتەوە، تمیشای ئەدیب خالید بکەن، ” “Pan-Islamism in Practice: The Rhetoric of Muslim Unity and Its Uses,”  پان-ئیسلامیزم لە پراکتیکدا: ڕیتۆریکی یەکێتی موسڵمانان و بەکارهێنانەکانی”، لە کتێبی کۆمەڵگەی عوسمانیی دوایین: میراتی فیکری،. Late Ottoman Society: The Intellectual Legacy, ed. Elisabeth Özdalga (London ; New York: RoutledgeCurzon, 2005). 

[59] . Kemal H. Karpat, The Politicization of Islam : Reconstructing Identity, State, Faith, and Community in the Late Ottoman State, Studies in Middle Eastern History (Boston, MA: Brill, 2001), 257. 

[60] . derivative concept.

[61] . Partha Chatterjee.

[62] . گوشاری بەردەوامی دەوڵەتی ئێران بۆ سەر چالاکە ئایینییە جیاوازەکان کە سەرەکیترینیان مەراجعی شیعە (یان ئایەتوڵڵا گەورەکان) بوون، بەڵگەی ئەم ڕاستییە حاشاهەڵنەگرە لە ئیرادەی دەوڵەت بۆ قۆرخکردنی ڕاڤەی ئایینی بۆ ئایین.

[63] . چیرۆکی بەسەرھاتیی نەسر حامید ئەبوزەید و نەوال سەعداوی نموونەی مامەڵەی دەوڵەتی سکۆلارن لەگەڵ ڕاڤە نەخوازراوەکانی ئیسلام.

[64] . ڕەنگە سیاسەتی باڵاپۆش لە تورکیادا زیاتر لە هەموو شتێک پەردە لەسەر بێلایەن نەبوونی دەوڵەتی ”سکۆلار“بەرامبەر بە ئایین لابدات. بەدرێژایی ئەو مشتومڕە بەردەوامانەی سەبارەت بە باڵاپۆشی لە تورکیادا هەبوو، دەوڵەت بەبێ سنوور و بەردەوام ئیسلامی بوونی پەردەپۆشی خستە ژێر پرسیارەوە. دەوڵەت لایەنێکی مشتومڕەکەی گرتە بەر، نەک لەبەر بەرگریکردن لە سکۆلاریزم، بەڵکوو بۆ ھاندانی باڵاپۆش  بە شتێکی نائیسلامی. دەوڵەتی تورک بە ئاشکرا هانی زانایانی ئیسلامیی لایەنگری دەوڵەتی دەدا و پاڵپشتییان دەکرد بۆ ئەوەی پرسیار لە ئایینداری پەردەپۆش بکەن.

[65] . ideal type

[66]. Banal nationalism

[67] . Billig, 1996. 

[68] . مرۆڤی نەتەوەخواز.

[69] . dilemma.

[70] . بڕوانە، مادەی ١١٥ی دەستووری کۆماری ئیسلامیی ئێران، ٢٠١٨. http://www.roshd.ir/Portals/0/KarAfarini/PDFs/rules/ghanoone_asasy.pdf. Last visited: 10/01/2016. 

[71] . Etienne Balibar and Immanuel Maurice Wallerstein, Race, Nation, Class : Ambiguous Identities (London England; New York: Verso, 1991), 95. 

[72] . possible anomaly

[73] . جگە لە حزبی ئیخوان موسلمین و بەعس لە عێراق، هیچ دەوڵەتێکی عەرەبی ئاماژە بە ناوچەی عەرەبی لە ئێران ناکات وەک خاکی عەرەبی داگیرکراو. لە ئەدەبیاتی سیاسی ئیخوان موسلمیندا، ئەم ناوچەیە بە ”عەرەبیستانی داگیرکراو“یان ”عربستان المحتلة“ وەسف کراوە. (دەستەواژەی موحتەل بەزۆری لەلایەن عەرەبە ناسیۆنالیستەکانەوە لە ئاماژەکردنیان بۆ فەلەستین بەکار دێت.) بڕوانە، http://www.ikhwanwiki.com/index.php. دوایین سەردان: 10/01/ 2016. بێگومان ئیخوان موسلمین (لخوان المسلمین) لە ماوەی چەند دەیەی ڕابردوودا پەیوەندییەکی زۆر ئاڵۆزی لەگەڵ ڕێژیمی ئێراندا هەبووە. ئەم نموونەیە بۆ ئەوە هاتووە کە چۆن سنوورە نەتەوەیی و ئایینییەکان دەتوانن بە شێوەیەکی ئاسایی لە ئەدەبیاتی بەرهەمهێنانی گروپە ئیسلامییەکان ئامادەیی ھەبێت. ناسیۆنالیزمی بەجەستەکراو لەم ئاماژانەدا کاتێک ڕوونتر دەبێتەوە کە پشتیوانیی ئیخوان موسلیمین (سوننە) لە عەرەبە شیعەکان لە ئێراندا لەگەڵ گرینگی نەدان بە چارەنووسی زۆرینەی سوننە کوردەکان بەراورد بکرێت.

[74]. بۆ باسێکی سەرنجڕاکێش لەسەر یەکگرتنی سنوورە ئایینییەکان و نەتەوەیییەکان، بڕوانە :

W. Barker, Religious Nationalism in Modern Europe: If God Be for Us ناسیۆنالیزمی ئایینی لە ئەورووپای مۆدێرن: ئەگەر خودا بۆ ئێمە بێت،, Routledge Studies in Nationalism and Ethnicity (London; New York: Routledge, 2009). 

[75] . کۆمەڵکوژی حەما لە مانگی فێبریوەری ساڵی ١٩٨٢ روویدا، کاتێک سوپای سووریا بە فەرمانی حافز ئەسەد سەرۆکی ئەو وڵاتە، عەمەڵیاتی زەوی سووتاوی بۆ سەر شارۆچکەکە ئەنجامدا. ململانێی ئێستای سووریا و هاوپەیمانێتییە پەیوەندیدارەکان، گەورەترین دەرخەری چۆنیەتی دابەشبوونی گرووپ و ڕژێمە ئیسلامییەکانن لەسەر بنەمای مەیلی ناسیۆنالیستی و بەرژەوەندییەکانیان. جێگەی سەرنجە کە حیزبۆڵڵا و ئێران و ڕژێمی بەشار ئەسەد هاوپەیمانی ڕووسیا بن. هەڵوێستی تورکیا زیاتر بە نالێبوردەیی بۆ هەر دەستکەوتێکی سیاسی کورد دیاری دەکرێت و هەربۆیە هەندێک جار هاوپەیمانی ڕووسیا دەکات و جاری تریش لەگەڵ سعودیە و قەتەر و ئەمریکادایە.

[76] . ئیبراهیم نەبەوی، تەنزنووسی بەناوبانگی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٩دا، دژیەکی و یەکناکۆکی سیاسەتەکانی دەوڵەتی ئێرانی سەبارەت بە کاروباری موسڵمانان لە سەرانسەری جیهاندا لەقاو دا. نەبەوی لە پارچەیەکدا سەبارەت بە خامۆشی ڕێژیمی ئێران لە دژی چەوساندنەوەی چین لە کەمینە موسڵمانەکەی نووسیویەتی:

بەرگریکردن لە موسڵمانان لە ئەڵمانیا و ئیتاڵیا [و بەشەکانی تری ئەورووپای ڕۆژئاوا] ئەرکێکی ئایینییە. چونکە ئەوانن بۆ ژیانی خۆیان لە ئێران و عێراق و تورکیا و سوریا هەڵهاتوون… موسڵمانانی چین بەشێکن لە کاروباری ناوخۆی چین. چونکە، زیاتر لە هەزار ساڵە موسڵمانانی چینی زێدی خۆیان بەجێنەهێشتووە و بە سانایی لە دەوڵەتی خۆیاندا سەربڕدراون. هەروەها ناتوانین ناڕەزایەتیمان هەبێت بەرامبەر بەوەی کە ڕووسیا موسڵمانان لە چیچن کۆمەڵکوژ بکات چونکە دەستوەردان لە کاروباری ناوخۆیی ڕووسیا ناکەین. ئەو موسڵمانانە تەنانەت لە ڕووسیاش ناژین؛ لە وڵاتێکی تر دەژین…. ئێمە بەبێ مەرج بەرگری لە هەموو موسڵمانە تیرۆرکراوەکان دەکەین دوای کۆچکردنیان بۆ وڵاتانی ئەورووپای ڕۆژئاوا وەک ئەڵمانیا.

http://www.roozonline.com/persian/tanssatire/tans-satire-article/archive/2016/july/12/article/-bc1127ea53.html. Last visited: 10/01/2016. 

[77] . حەسەن ئەلبەننا ” پەیامی ئێمە “.

[78] . بۆ کتێبێکی سەرنجڕاکێش لەسەر ناسیۆنالیزمی ئیسلامی لە سەرەتای سەدەی بیستەمی هیندستان، بڕوانە:

Faisal Devji, Muslim Zion: Pakistan as a Political Idea, (Cambridge: Harvard University Press, 2013). 

[79] . Muhammad Iqbal, Stray Reflections (Iqbal Academy, 1910), 35.  

[80]

The post <strong>ئەندێشەی سیاسیی ئیسلامیی مۆدێرن، ”ئیسلامیزم“ و ناسیۆنالیزم</strong> appeared first on ژنەفتن.

به‌ڵام ئه‌خلاق هه‌تا وه‌ك “زانستی دابونه‌ریت”یش، ناتوانێت له‌ فه‌لسه‌فه‌ی دایك جودا ببێته‌وه‌، و ناشتوانێت دابڕێت له‌و بنچینه‌ فه‌لسه‌فییانه‌ی هه‌موو ئه‌و بابه‌تانه‌ی ئه‌خلاق مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ ده‌كات وه‌ك پرسه‌كانی “چاكه‌ و خراپه‌” و “گه‌شبینی و ڕه‌شبینی” و “ویژدان و ئه‌ركی ئه‌خلاقی”، هه‌موو ئه‌و پرسانه‌ كاتێك به‌ دابڕاو له‌ گه‌لان و نه‌ریته‌ به‌شه‌كییه‌كانیان لێكۆڵینه‌وه‌یان له‌باره‌وه‌ ده‌كه‌ین، ده‌بنه‌ پرسگه‌لێكی فه‌لسه‌فی به‌ پله‌ی یه‌كه‌م.

بێگومان دژیه‌كییه‌كی دیار له‌ وته‌ی كۆمه‌ڵناساكاندا هه‌یه‌ كه‌ ده‌ڵێن دیارده‌ی ئه‌خلاق ڕاستییه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌، به‌و پێیه‌ی‌ “دیارده‌” یان “ڕاستی” به‌ ته‌واوه‌تی داماڵڕاوه‌ له‌ هه‌موو تایبه‌تمه‌ندییه‌كی ئه‌خلاقی، چونكه بابه‌تی‌ “واقیع” جێی بابه‌تی “ئه‌رك” ناگرێته‌وه‌. ناكرێت ده‌ست له‌ “ئه‌رك” هه‌ڵبگرین له‌پێناوی “واقیع”دا، بەو پێیەی لێکۆڵینەوە لە واقیعی کۆمەڵایەتی بە هیچ شێوەیەک بەس نییە بۆ چارەسەرکردنی ئەو کێشانەی كه‌ دێنه‌ ڕێگەی “بکەری ئەخلاقی”، بۆیه‌‌ ئه‌وه‌ی لێكۆڵینه‌وه‌ لێ ده‌كرێت و “ئه‌وه‌ی چێ ده‌كرێت”، پاساو به‌ بابه‌تی “ده‌بێت چی‌ ببێت” نادات[1].

دۆركایم وه‌ك فه‌یله‌سووفێكی ئه‌خلاقی:

ئاشكرایه‌ كه‌ دۆركایم و شوێنكه‌وتووانی له‌ ڕوانگه‌یه‌كی ڕێژه‌یییه‌وه‌ له‌ جیهانی ئه‌خلاقییان ده‌ڕوانی، واقیعی كۆمه‌ڵایه‌تیشیان وه‌ك پرۆسه‌یه‌كی به‌رده‌وام ده‌بینی له‌ناو كات و شوێندا، به‌ڵام ئه‌م ته‌ماشاكردنه‌ ڕێژه‌گه‌رییەتییه‌‌،‌ ڕه‌گه‌زه‌كانی خۆ وێرانكردنی له‌ناو خۆیدا هه‌ڵگرتووه‌، به‌و پێیه‌ی ناتوانین ڕێساگه‌لێك بۆ جیهانێكی گۆڕاو دابڕێژین و تێیدا بیچه‌سپێنین، ‌چونكه‌ دابونه‌ریتگه‌لێك له‌ناو ده‌چن و نامێنن، دابونه‌ریتی دیكه‌ له‌دایك ده‌بن و جێگه‌یان ده‌گرنه‌وه‌، ئه‌م زۆربوونه‌ش له‌ دۆخی كۆمه‌ڵایه‌تی گۆڕاودا له‌ باریدایه‌ ته‌نگوچه‌ڵه‌مه‌ بخاته‌ به‌رده‌م ئاواكردنی “زانستی دابونه‌ریته‌ ئه‌خلاقییه‌كان”، به‌ جۆرێك نه‌‌توانێت یاسایه‌كی ئه‌خلاقی جێگیر دابڕێژێت، لێره‌وه‌ ئه‌و بناغه‌یه‌ی كه‌ زانستی ئه‌خلاقی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌سه‌ر ئاوا ده‌كرێت تووشی له‌رزین ده‌بێت، ئه‌وه‌ی كه‌ كۆمه‌ڵناسه‌كان ویستیان ڕێگای بۆ خۆش بكه‌ن تا ببێته‌ جێگره‌وه‌ی “ئه‌خلاقی فه‌لسه‌فی”[2].

دۆركایم هه‌ر له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ ئه‌وه‌ی‌ دووپات كردووەته‌وه‌ كه‌، ئه‌خلاق دروستكراوی تاكه‌كان نییه‌، به‌ڵكوو دروستكراوی كۆمه‌ڵگه‌یه‌، به‌ڵام له‌باره‌ی بیرۆكه‌ی سه‌ربه‌خۆییی ویستی ئه‌خلاقییه‌وه‌، سه‌ربه‌خۆیییەكی خودیانه‌‌، گرنگی و پێویستییه‌كه‌ی نیشان ده‌دات، ڕایده‌گه‌یه‌نێت كه‌ سه‌ربه‌خۆییی ویستی خود، وا ده‌كات تاك بتوانێت سیسته‌می كۆمه‌ڵگه‌ له‌ خودی خۆیدا بدۆزێته‌وه‌، له‌ ڕێگه‌ی په‌روه‌ده‌شه‌وه‌ ده‌ستڕاگه‌شتنی به‌م سیسته‌مه‌ ئه‌خلاقییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ فه‌راهه‌م ده‌بێت، ئه‌و له‌ په‌ڕه‌گرافێكی گرنگی كتێبی “په‌روه‌رده‌ی ئه‌خلاقی”دا ده‌ڵێت:

“ئێمه‌ له‌ سه‌ره‌تادا به ‌شێوه‌یه‌كی پاسیڤانه‌ ملكه‌چی ڕێسا ئه‌خلاقییه‌كان ده‌بین، كه‌ منداڵ له‌ ده‌ره‌وه‌ی خۆیه‌وه‌، له‌ ڕێگه‌ی په‌روه‌ده‌وه‌ وه‌ری ده‌گرێت و ده‌سه‌ڵاتی به‌سه‌ردا ده‌سه‌پێنێت، به‌ڵام ده‌توانین لێكۆڵینه‌وه‌ له‌باره‌ی سروشتی ئه‌خلاق و بارودۆخه‌ دوور و نزیكه‌كانی و هۆكاره‌كانی هه‌بوونی بكه‌ین، به‌ كورتی ده‌توانین بیكه‌ین به‌ بابه‌تی زانست. ئه‌گه‌ر گریمانه‌ی ئه‌وه‌مان كرد كه‌ ئه‌م زانسته‌ به‌ كۆتا گه‌شتووه‌ و ته‌واو بووه‌، ئه‌و ده‌بینه‌ گه‌وره‌ و خاوه‌نی جیهانی ئه‌خلاقی، ده‌بینین كه‌ چیتر ئه‌خلاق شتێك نییه‌ ده‌رەكی بێت بۆمان، بەڵکوو سیسته‌مێك له‌ بیرۆکەی ڕوون و جیاوازمان بۆ دەخاتە ڕوو و،‌ په‌ی به‌ هەموو پەیوەندییەکانیان بە یەکترییه‌وه ده‌به‌ین‌[3].

له‌و په‌ڕه‌گرافه‌ گرنگه‌ی دۆركایمدا ده‌بینین كه‌ له‌ مه‌به‌ستێكی مێتافیزیكی شاراوە هاتووه‌‌، كه‌ دۆركایم خۆی نایه‌وێت ددانی پێدا بنێت، ئه‌و له‌ وته‌ی “ئه‌گه‌ر گریمانه‌ی ئه‌وه‌مان كرد كه‌ ئه‌م زانسته‌ به‌ كۆتا گه‌شتووه‌ و ته‌واو بووه‌…”، دۆركایم وه‌ك فه‌یله‌سووفێكی گه‌شبین ده‌بینرێت، كاتێك پێشبینیی دروستبوونی كۆمه‌ڵناسیی ئه‌خلاق ده‌كات، ئه‌و به‌م وته‌‌ فه‌لسه‌فییه‌ی پرنسیپێكی مێژوویی له‌ پرنسیپه‌كانی فه‌لسه‌فه‌ی مێژوو هه‌ڵده‌گرێته‌وه‌، كاتێك به‌ڵێنیك ده‌دات، به‌ڵێنێكی پۆزه‌تیڤیستی، كه‌ ناوه‌ڕۆكه‌كه‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ مرۆڤ ناتوانێت بگات به‌ “سه‌ربه‌خۆییی ویستی خودی”، تا ئه‌وكاته‌ی كه‌ زانستی ئه‌خلاقی كۆمه‌ڵایه‌تی به‌ كۆتا نه‌گات، پێویستیشه‌ له‌سه‌رمان كه‌ چاوه‌ڕێ بكه‌ین هه‌تا ئه‌وكاته‌ی ئه‌م پێشبینییه‌ی دۆركایم دێته‌ دی و ئه‌م زانسته‌ بڵند‌ و ناوازه‌‌ داده‌مه‌زرێت.

گومانی تێدا نییه‌ كه‌ ئه‌م پێشبینییه‌ی دۆركایم، نامۆیه‌ به‌ گیانی هزری پۆزه‌تیڤیستی، چونكه‌ هیچ زانستێك له‌ زانسته‌كان ناكرێت به‌ كۆتا بگات، یانژی ته‌واو بێت، به ‌تایبه‌تیش كۆمه‌ڵناسیی ئه‌خلاق، كه‌ زانستێكی تا ئاستێك نوێیه‌ و ته‌واو دووره‌ له‌ گه‌شتن به‌ پێگه‌ی كۆتایی و به‌ كامڵ بوون، كۆمه‌ڵناسیش له ‌خۆیدا، زانستێكه‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌باره‌ی بارودۆخی كۆمه‌ڵگه‌كانه‌وه ده‌كات‌، زانستێكه‌ له‌ناو‌ كات و مێژوودا، هه‌ر بۆیه‌ ناگات به‌ كۆتایی پێش كۆتاییهاتنی كات و مێژوو، ناگات به‌ كامڵبوونیش پێش ئه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگه‌كان كۆتایی نه‌یه‌ن. ئیتر چۆن دۆركایم گریمانه‌ی ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ پرسی ئه‌خلاق ده‌بێته‌ پرسێكی چاره‌كراو؟ و به‌ڵێنی به‌كۆتاگه‌شتنی زانستی ئه‌خلاقی كۆمه‌ڵایه‌تی و كامڵبوونیمان پێ ده‌دات!!

چۆنیش دۆركایم ده‌ستبه‌رداری هزری مێتافیزیكی ئه‌خلاقی ده‌بێت، بۆ‌ وێنایه‌ك له‌ ویژدانی به‌كۆمه‌ڵی بوونه‌وه‌رێكی غه‌یبی كه‌ بوونه‌وه‌ری هه‌ره‌مه‌زنی كۆمه‌ڵایه‌تی‌؟! و ڕووپۆشێكی خوایانه‌ی پیرۆزیشی به‌سه‌ردا ده‌هێنێت؟! گومانی تێدا نییه‌ دۆركایم له‌ چوارچێوه‌ی فه‌یله‌سووف نه‌چووەته‌ ده‌ره‌وه‌، هه‌ر بۆیه‌ گۆرڤیچ ڕێبازه‌كه‌ی دۆركایمی له‌ناو ڕێبازه‌ فه‌لسه‌فییه‌كاندا داناوه‌، ئه‌و ڕێبازانه‌ی كه‌ لیڤی برێل په‌لاماری دان و به‌ ڕێبازه‌كانی “پاش ئه‌خلاقی ته‌قلیدی” ناوی هێناون، گۆرڤیچیش هیچ دوودڵ نه‌بووه‌ له‌وه‌ی كه‌ ڕێبازه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كه‌ی دۆركایم به ‌ڕێبازێكی ئه‌خلاقیی تیۆری ناودێر بكات، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ناوه‌ندگیره‌ له‌نێوان ڕێبازی كۆمه‌ڵایه‌تی و ڕێبازی مێتافیزیكیدا.

چونكه‌ دۆركایم به‌ ڕای گۆرڤیچ گریمانه‌ی ویژدانێكی وه‌همی به‌كۆمه‌ڵی كردووه‌ و تایبه‌تمه‌ندییه‌كی خوایانه‌ و پیرۆزی به‌سه‌ر جڤاكدا داوه[4]‌.

له‌نێوان دۆركایم و “كانت”دا:

دۆركایم زۆر جیاواز نه‌بووه‌ له‌ “كانت”ی فه‌یله‌سووفی ئه‌ڵمانی، به‌تایبه‌ت له‌ بیرۆكه‌كه‌یدا له‌باره‌ی ئه‌ركی ئه‌خلاقییه‌وه‌، كانت گریمانه‌ی سه‌رچاوه‌یه‌كی خوایانه‌ی كردووه‌ بۆ “ئه‌رك”ی ئه‌خلاقی، به‌و پێیه‌ی كه‌ ئایین تاكه‌ پاڵنه‌رێكه‌‌ بۆ بیركردنه‌وه‌كه‌ی له‌باره‌ی ئه‌خلاق و ئه‌ركه‌وه‌، دۆركایم هه‌ر كانته‌ و عه‌بای زانایه‌كی كۆمه‌ڵناسی له‌به‌ر كردووه‌.

به‌و پێیه‌ی دۆركایم له‌باره‌ی بیرۆكه‌ی ئه‌ركه‌وه‌، ڕه‌فتارێكی ڕه‌وشتی چێ كردووه‌ به‌ پشتبه‌ستن به‌ نموونه‌یه‌كی باڵا كه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌وه‌ هه‌ڵده‌قوڵێت، هه‌روه‌ك دۆركایم بۆ ئه‌ركی ئه‌خلاقی، سه‌رچاوه‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی مه‌زه‌نده‌ كردووه‌.

به‌و پێیه‌ی كه‌ “كۆمه‌ڵگه”‌‌ ده‌سه‌ڵاتداری ڕه‌های ڕه‌وشته‌، ئامانجێكی دووری هه‌ر ڕه‌فتارێكی ئايینييه‌‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ سه‌رچاوه‌ی ڕۆحی ئایینییه‌، كۆمه‌ڵگه‌ “خودی خوایه”‌ كاتێك ته‌جه‌لا ده‌كات یاخود له‌ناو كۆمه‌ڵدا به‌دی دێت.

بەم شێوەیە دۆرکایم درێژە بەو شتانە دەدات کە کانت سەبارەت بە ئەرک و بەها ئەخلاقییەکان په‌یڕه‌وی لێ كردووه‌، تەنیا ئەوە نەبێت کە کانت، لە بواری فەلسەفەدا، ڕووبەڕووی ئەو سەختییانە نەبووەتەوە کە دۆركایم لە بواری کۆمەڵناسیدا ڕووبەڕووی بووەتەوە.

“ئۆكتاف هامڵان” ئاماژه‌ی بۆ هه‌ڵه‌ی تێگه‌یشتنی سۆسیۆلۆجی بۆ ئه‌خلاق كردووه‌، كاتێك ڕووبه‌ڕووی پرسی “پابه‌ندبوونی ئه‌خلاقی” بووه‌وه‌، ئه‌خلاقی دۆركایمی وا له‌ پابه‌ندبوون ده‌ڕوانێت وه‌ك ئه‌وه‌ی به‌رئه‌نجامی فشاری كۆمه‌ڵایه‌تی یاخود ناچاركه‌رێكی ده‌ره‌كی بێت، به‌و پێیه‌ی كه ئه‌و‌ وا ده‌یبینێت كه‌ هه‌رشتێك “پابه‌ندكه‌ر” بێت، ئه‌وه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی مرۆڤه‌وه‌ دێت[5].

به‌ڵام هامڵان ڕای وابوو كه‌ زۆره‌ملێی كۆمه‌ڵایه‌تی خۆی له ‌خۆیدا پابه‌ندكه‌ر نییه‌، ئه‌و ڕێسایه‌ی كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ ده‌یسه‌پێنێت، ده‌شێت پووچ و ناپه‌سه‌ند بێت، یاخود تا ڕاده‌یه‌كی زۆر “ناماقوڵ” بێت و پاشانیش مرۆڤ ناكرێت پێیه‌وه‌ پابه‌ند بێت[6].

ئه‌گه‌ر دیارده‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌ جڤاكه‌وه‌ ده‌ربچێت و پشتی به‌ مه‌رجه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان به‌ستبێت، به‌ڵام كۆتوبه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی la contrainte sociale پابه‌ندكه‌رێكی ڕه‌وشتی نییه‌، به‌ڵكوو زۆره‌ملێیه‌ك یان ناچاركه‌رێكی ناڕه‌وای بێ پاساوه. به‌ پشتبه‌ستن به‌و ناڕه‌زایه‌تییه‌‌، هامڵان لاوازی و بێتواناییی ئەخلاقیی کۆمەڵایەتی پشتڕاست دەکاتەوە و ئاماژە بە ناتەواوی و كه‌موكورتی هه‌ڵوێستی کۆمەڵناسی لەباره‌ی شیكردنه‌وه‌ی “پابه‌ندبوونی ئەخلاقی” دەکات[7].

هێرشی فه‌یله‌سووفان بۆ سه‌ر بیرۆكه‌ی پابه‌ندبوونی كۆمه‌ڵایه‌تی:

لالاند ناڕه‌زایه‌تی ده‌ربڕی به‌رانبه‌ر به‌ بیرۆكه‌ی پابه‌ندبوونی كۆمه‌ڵایه‌تی و گوتی: “شتێكی بێمانایه‌، ئه‌و پابه‌ندبوونه‌ی كه‌ توانایه‌كی وای هه‌یه‌، وا له‌ مرۆڤ بكات سه‌ره‌ڕای ویستی خۆی شتێكی بوێت”[8].

“پارۆدی” فه‌یله‌سووفی ئه‌خلاقیش كه‌ سه‌ر به‌ ڕه‌وتی عەقڵانییەتی فۆڕمالیستییه‌،‌ ئه‌و ڕه‌وته‌ی كه‌ سه‌ر به‌ ئاراسته‌ی كانته‌ له‌ ئه‌خلاقدا[9]، له‌ كتێبه‌كه‌یدا به‌ ناوی “كێشه‌ی ئه‌خلاق و هزری هاوچه‌رخ” گوتی، كۆمه‌ڵناسی هه‌وڵی دا كه‌ ئه‌خلاق له‌خۆ بگرێت و بیكات به‌ زانستێكی مێژووییی پۆزه‌تیڤیستی بۆ دابونه‌ریته‌ ڕه‌وشتییه‌كان، به‌ڵام مێژوو به‌ته‌نیا ناتوانێت ڕاستیی ئه‌خلاق دابمه‌زرێنێت[10]. هه‌ر بۆیه‌ ئه‌خلاقی كۆمه‌ڵایه‌تی لای پارۆدی ئه‌خلاقێكی بێ”ئه‌رك” و بێ”پابه‌ندبوون”ه‌.

به‌و پێیه‌ی كه‌ ئه‌ركی ڕاسته‌قینه‌ به ‌ڕای ئه‌و، “ئه‌ركێكی خودی”ی بێگه‌رده‌، كه‌ خۆی هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ به‌سه‌ر مرۆڤی كارڕاست و ڕاستگۆدا ده‌سه‌پێنێت، ئه‌و مرۆڤه‌ی كه‌ هه‌موو مه‌رجه‌كانی ڕه‌وشت به‌دی ده‌هێنێت. هه‌ر بۆیه‌ “ئه‌ركی ڕه‌ها” ویستێكی خودییانه‌ی مرۆڤه‌ بۆ جێبه‌جێكردنی ئه‌ركه‌كه‌ی، پاشان ئه‌خلاق لای پارۆدی “زانست” نییه‌ به‌ڵكوو “میتۆد”ه[11]‌.

“هێنری بێرگسۆن”یش هێرشێكی توندی كرده‌ سه‌ر ئه‌خلاقی كۆمه‌ڵایه‌تی، به‌تایبه‌ت له‌ كتێبه‌كه‌یدا به‌ ناوی “هه‌ردوو سه‌رچاوه‌ی ئه‌خلاق و ئایین”، وای دانا كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی دۆركایمی كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی ئۆتۆماتیكی چه‌قبه‌ستووه‌ له‌ چه‌شنی كۆمه‌ڵگه‌ی هه‌نگه‌كان.

هه‌روه‌ك بێرگسۆن بڕوای وابوو كه‌ ئه‌خلاقی كۆمه‌ڵایه‌تی هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ سیسته‌مێك له‌ دابونه‌ریتی ڕه‌وشتی، كه‌ ڕۆڵه‌كه‌ی كورت بووەته‌وه‌ ته‌نیا له‌ پاراستنی كیانی كۆمه‌ڵگه‌دا. به‌ڵام ئه‌گه‌ر گۆشه‌نیگای كۆمه‌ڵایه‌تیمان بۆ ئه‌خلاق په‌سه‌ند كرد، چۆن ده‌توانین سه‌رهه‌ڵدان و ده‌ركه‌وتنی “پێغه‌مبه‌ر” و “قه‌دیس” و “پاڵه‌وان” شرۆڤه‌ بكه‌ین؟! له‌سه‌ر چ بنه‌مایه‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی “دانا” و “سه‌ركرده‌” و “فه‌یله‌سووف” په‌یدا ده‌بێت؟؟![12]

لێره‌وه‌یه‌ بێرگسۆن وا وه‌سفی ئه‌خلاق لای دۆركایم ده‌كات وه‌ك ئه‌وه‌ی ئه‌خلاقێكی ستاتیك(Static)ی داخراو بێت و جیاكارییه‌كی ته‌واوه‌تی ده‌كات له‌نێوان ئه‌وه‌ی “ستاتیكی”یه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی “دینامیكییه”‌ له‌ كایه‌ی ئه‌خلاقدا، وه‌ك چۆن له‌باره‌ی پابه‌ندبوونه‌وه‌ جیاكاری ده‌كات له‌نێوانی “به‌ناچاری-زه‌رووره‌ت” و “ئه‌رك”دا. هه‌روه‌ها وای بۆچوو كه‌ جه‌بریه‌تی ئه‌خلاقیی دۆركایم زۆر نزیكه‌ له‌ واتای به‌ناچاری-زه‌رووره‌ت به‌ مانا بایه‌لۆجییه‌كه‌ی له‌به‌ر ئه‌وه‌ی تا ئاستێكی زۆر نزیكه‌ له‌ بیرۆكه‌ی “پابه‌ندبوونی ئۆتۆماتیكی”یه‌وه‌ كه‌ به ‌شێوه‌یه‌كی جێگیری ڕێكخراو خۆی ده‌سه‌پێنێت، هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ی به‌ ته‌واوه‌تی له‌ پابه‌ندبوونی غه‌ریزه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تیدا هه‌یه‌، ئه‌و غه‌ریزه‌ی كه‌ هه‌نگ ناچار ده‌كات كاره‌كانی “له‌پێناوی شانه‌كه‌ی”دا بكات.

به‌ڵام ئه‌خلاقی ئه‌رك لای بێرگسۆن به‌ ته‌واوه‌تی دووره‌ له‌و تێگه‌یشتنه‌وه‌ بۆ “زه‌رووره‌تی ستاتیكی”، چونكه‌ ئه‌ركی بێرگسۆنی بابه‌تێكی مرۆییی په‌تییه‌، به‌ستراوه‌ به‌ بیرۆكه‌ی “ئازادی”یه‌وه‌، مرۆڤ هه‌ست به‌ ئه‌رك ناكات ئه‌گه‌ر ئازاد نه‌بێت.

“ئه‌خلاقی دینامیكی”ی كراوه‌ ئه‌و ئه‌خلاقی ئه‌ركه‌یه‌ كه‌ وه‌ڵامده‌ره‌وه‌ی خوده‌ به‌بێ زۆره‌ملێ یان ناچاری، چونكه‌ “مه‌یلێكی ئازاده‌” نه‌ك ملكه‌چی بۆ پێویستی ئه‌خلاقێكی داخراو، ئه‌ركی ئه‌خلاقی له‌ خۆیدا هه‌ڵگری بیرۆكه‌ی ئازادییه‌ و پێویستی به‌ فشاری كۆمه‌ڵ یاخود ناچاركردن و زۆره‌ملێ نییه[13]‌.

ئه‌خلاقی فشار و ئه‌خلاقی چاولێبڕین

هه‌ر بۆیه‌ بێرگسۆن ڕووبه‌ڕووی دۆركایم بوویه‌وه‌، چونكه‌ وا شیكردنه‌وه‌ی بۆ پابه‌ندبوون ده‌كرد وه‌ك ئه‌وه‌ی فشاری كۆمه‌ڵگه‌ بێت له‌سه‌ر تاك، لێره‌وه‌ ئه‌خلاق لای دۆركایم به‌پێی وته‌ی بێرگسۆن ئه‌خلاقی فشاره‌ به‌مه‌ش جیا ده‌بێته‌وه‌‌ له‌ ئه‌خلاقی به‌كێشكردن و چاولێبڕین[14].

ئەخلاقی فشار پێویستییەکە پەیوەندی بە دابونه‌ریتی ستاتیکی میکانیکییەوە هەیە، بەڵام ئەخلاقی چاولێبڕین تا زیاتر ئیلهام لە ئەخلاقی ڕۆحێکی کراوە وەربگرێت، باڵاده‌ستتر ده‌بێت[15]، ئه‌وه‌ی له‌ ئه‌خلاقی قه‌دیسدا به‌دی دێت و له‌ ئه‌خلاقی دانا و پاڵه‌وانه‌كاندا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت و له‌ لای پێغه‌مبه‌ره‌كان و سوفییه‌ گه‌وره‌كانیش ده‌گاته‌ لوتكه‌.

ئه‌خلاقی چاولێبڕین، ئه‌خلاقی ده‌روونی كراوه‌یه‌، كه‌ بانگه‌وازه‌[16]، بانگه‌وازی پاڵه‌وان و وه‌ڵامدانه‌وه‌ی تاكه‌ بۆ بانگه‌وازی مرۆڤایه‌تی، كه‌ نموونه‌ی باڵاییه‌ له‌ خۆشه‌ویستی و كه‌ماڵی ئه‌خلاقیدا. هه‌ر بۆیه‌ ئه‌خلاقی دینامیكی جووڵاو له‌سه‌ر شانی پیاوانی پاڵه‌وان و پێغه‌مبه‌ره‌كان چێ بووه‌. ئه‌وه‌ی كه‌ به‌ ته‌واوه‌تی جیاوازه‌ له‌ ئه‌خلاقی ستاتیكی داخراو، ئه‌خلاقی فشار و ناچاری، كه‌ له‌سه‌ر بنچینه‌ی له‌پشته‌وه‌ پاڵپێوه‌نان ده‌سه‌پێنێرێت.

له‌ كاتێكدا ئه‌خلاقی چاولێبڕین ده‌رچوونێكی ئازادانه‌یه‌ به‌ پاڵنه‌ری چاولێبڕین و به‌كێشكردن له‌ پێشه‌وه‌، بزووتنه‌وه‌یه‌كی پێشڤه‌چوونانه‌یه‌‌ كه‌ به‌ری لێ ناگیرێت و هه‌ڵگری هه‌ستكردنه‌ به شادی و جۆشوخرۆش، وه‌ك چۆن شادیی چاولێبڕینی بێرگسۆنی تەنیا لەو ڕۆحە کراوەوە دێت، کە بە جۆش و خرۆشەوە بەرەو “ئەوی تردۆستی” و “بێسنوور” دەڕژێت.

جیاوازیی بنچینه‌یی له‌نێوان ئه‌خلاقی فشاری كۆمه‌ڵایه‌تی و ئه‌خلاقی چاولێبڕینی مرۆیی، ئه‌و جیاوازییه‌یه‌ له‌نێوان دیاریكراو و دیارینه‌كراودا “سنووردار و بێسنوور”، هه‌روه‌ها له‌نێوان “جێگیر و بزواو” و له‌نێوان “به‌رژه‌وه‌ندخوازی و ئه‌وی ترپه‌روه‌ری”دا، هه‌روه‌ك جیاوازییه‌ له‌نێوان ده‌روونی داخراو و ده‌روونی كراوه‌دا، كه‌ جیاوازییه‌كه‌ له‌ڕووی جۆر و سروشته‌وه‌، نه‌ك ته‌نیا جیاوازی بێت له‌ ڕووی ئاست و نمره‌وه[17]‌‌.

به‌م شێوه‌یه‌ ئه‌خلاقی پابه‌ندبوونی دینامیكی كراوه،‌ سه‌ركه‌وت به‌سه‌ر ئه‌خلاقی پابه‌ندبوونی ستاتیكی داخراودا، پابه‌ندبوونی كراوه‌ به‌ كرداری چاولێبڕین و به‌كێشكردن و خۆشه‌ویستی هه‌ڵده‌ستێت و ئه‌خلاقی داخراویش پشت ده‌به‌ستێت به‌ فشار و زۆره‌ملێ و ناچاركردن، له‌ په‌ڕه‌گرافێكی گرنگدا بێرگسۆن ده‌ڵێت:

ده‌بینین كه‌ ستاتیكی په‌تی له‌ ئه‌خلاقدا  شتێكی “خوار عه‌قڵییه‌”، به‌ڵام دینامیكی په‌تی شتێكی سه‌رووی عه‌قڵییه‌، یه‌كێكیان له‌ ویستی سروشته‌وه‌ ده‌رده‌چێت و ئه‌وی تریشیان په‌یوه‌سته‌ به‌ بلیمه‌تیی مرۆڤه‌وه‌”[18].

لەو بڕگەیەوە جیاوازیی چه‌سپاوی ئەخلاقی کۆمەڵگا ڕوون دەبێتەوە، کە به‌رگێكی دەرەکییە، کە توێکڵی ڕووپۆشی کۆمەڵگه‌ پێک دەهێنێت، کە توێکڵی دابونه‌ریت و خووه‌كانه‌، هەر بۆیە بێرگسۆن بە ئەخلاقێکی ستاتیکی و ڕەق و پەیوەندیداری دەزانێت بەوەی كە خوار عه‌قڵییه‌.

به‌ڵام ئەخلاقی مرۆیی، بە توێکڵی دابونەریتەوە نەبەستراوەتەوە، بەڵکوو له‌وه‌وه‌ سەرچاوە دەگرێت كه‌ سەرووی عەقڵیيه‌ و لە بلیمه‌تیی مرۆیییه‌وه‌ ده‌رده‌چێت، به‌و پێیه‌ی بوونەوەرێک هەیە لە قووڵاییی ڕۆحی کراوەدا خەوتووە، کە لێیەوە ڕاستی ئەخلاقی سەر هەڵدەدات و لە هەریەکەماندا لایەنێکی عیرفانی گه‌شاوه‌ هەیە کە چاوەڕێی ئەوە دەکات یه‌كێك لەو خه‌و و بێئاگایه‌ی بەئاگای بێنێته‌وه‌[19].

لێره‌دا‌ بێرگسۆن ده‌پرسێت: “كێ ده‌یه‌وێت سوكرات له‌ناو ئه‌وانه‌دا هه‌ژمار بكات كه‌ ده‌روون داخراون؟[20]هه‌ر سوكرات بوو كه‌ عه‌قڵی یۆنانی به‌ئاگا هێنایه‌وه‌ و كاریگه‌ریی مه‌زنیشی هه‌بوو له‌ ئاینده‌ی هزری ئه‌خلاقیدا.

سوكرات ئه‌و ده‌روونه‌ كراوه‌یه‌ بوو، كه‌ ئه‌خلاقی ده‌روونه‌ داخراوه‌كان له‌ناویان برد، هه‌ر بۆیه‌ ده‌سه‌ڵاتی ئه‌خلاقی به‌كۆمه‌ڵ ده‌سه‌ڵاتێكی توندوتیژانه‌یه‌ و به‌رپرسێكی ڕاسته‌وخۆیه‌ له‌ له‌سێداره‌دانی سوكراتدا.

ئه‌خلاقی به‌كۆمه‌ڵ به‌ پابه‌ندبوونه‌كه‌ی ده‌یه‌وێت یه‌كانگیری و ستاندارده‌كانی بپارێزێت، ئه‌گه‌ر نه‌خۆش و نادروست و به‌سه‌رچووش بێت. به‌دوای ڕاستیدا ده‌گه‌ڕێت وه‌كچۆن له‌ بڕیاری به‌كۆمه‌ڵ و ڕای گشتیدا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت‌، هه‌ر بۆیه‌ ئازادیی تاك و ویسته‌كه‌ی ڕه‌ت ده‌كاته‌وه‌، چونكه‌ به‌ كۆیله‌یه‌كی ملكه‌چی پابه‌ندكه‌ره‌كانی كۆمه‌ڵی داده‌نێت.

لێره‌وه‌یه‌ فه‌لسه‌فه‌ بوونگه‌رایییه‌كان سه‌ریان هه‌ڵدا وه‌ك ته‌حه‌دایه‌كی بیرۆكه‌ی پابه‌ندبوونی به‌كۆمه‌ڵ، هه‌روه‌ها‌ بۆ ئه‌وه‌ی تاكایه‌تی خود و ئازادییه‌كه‌ی دووپات بكاته‌وه‌‌‌. بۆیه‌ ڕووبه‌ڕووی نه‌زعه‌ی ده‌سته‌جه‌معی وه‌ستایه‌وه‌ و پابه‌ندبوون و حه‌تمیبوونه‌كه‌یان‌ ڕه‌ت كرده‌وه‌. و یاخی بوو له‌ به‌های كۆمه‌ڵ و جه‌نگی دژ به‌ توێكڵی دابونه‌ریته‌كان ڕاگه‌یاند، بۆ ئه‌وه‌ی مرۆڤ بكارێت چاره‌نووسی خۆی به ‌شێوه‌یه‌كی باشتر له‌وه‌ی بڕیاری له‌سه‌ر دراوه‌ دیاری بكات، هه‌ر بۆیه‌ فه‌لسه‌فه‌ی بوونگه‌رایی ناڕه‌زایه‌تییه‌كی به‌رده‌وامی عه‌قڵ و خودی تاكانه‌ی مرۆیییه‌، دژ به‌ نغرۆبوون له‌ نه‌ریته‌ چه‌قبه‌ستووه‌كاندا.

پابه‌ندبوونی بوونگه‌رایی:

پابه‌ندبوونی ڕه‌وشتی له‌ لای فه‌یله‌سووفێكی وه‌ك “سۆرێن كیركیگارد” ئه‌ركێك نییه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی مرۆڤه‌وه بسه‌پێنرێت[21]‌، به‌ڵكوو ویستێكی به‌هێزه‌ له‌ناو خۆیه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی‌ گرتووه‌. هه‌ر بۆیه‌ ئه‌خلاقی بوونگه‌رایی گریمانه‌ی بیرۆكه‌ی ئازادی كرد، به‌و پێیه‌ی كه‌ ئازادی تاقه‌ گه‌واهیده‌ری به‌های مرۆڤ و بوونێتی.

پاشان لای كیركیگارد مرۆڤ له‌ بواره‌ ئه‌خلاقییه‌كه‌یدا ملكه‌چی “ده‌سه‌ڵاتێكی ده‌ركی” نابێت، ئه‌گه‌رنا ده‌بوو به‌ ئامرازێك به‌ده‌ستی ئه‌وانی تره‌وه‌، یاخود ده‌بوو به‌ بووكه‌شووشه‌یه‌ك كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ به‌ ئاره‌زووی خۆی هه‌ڵیده‌سووڕاند، هه‌ر بۆیه‌ مرۆڤی به‌ڕاستی ئه‌خلاقی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ خۆی به‌هاكان و ئازادییه‌كه‌ی هه‌ڵده‌بژێرێت.

ئه‌گه‌ر ئازادی بریتی بێت له‌ سه‌ربه‌خۆییی خود له‌هه‌ر ده‌سه‌ڵاتێكی ده‌ره‌كی، ئه‌وكاته‌ پێوسته‌ كه‌ خود نه‌ك كۆمه‌ڵگه‌، ببێت به‌ تاكه‌ سه‌رچاوه‌ی هه‌موو ده‌سه‌ڵاتێكی ئه‌خلاقی. بۆیه‌ كیركیگارد له‌ ده‌سته‌واژه‌یه‌كی‌ به‌ناڤوده‌نگدا ده‌ڵێت: “خۆت خودی خۆت هه‌ڵبژێره‌ پێش ئه‌وه‌ی ئه‌وانی تر بۆت هه‌ڵبژێرن”[22].

مرۆڤ له‌ كیانیدا ئازادییه‌، له‌ خودیشیدا هه‌ڵبژاردنێكی ئازاده‌، هه‌ر بۆیه‌ ئازادی گه‌وهه‌ری مرۆڤ و ئامانجه‌كه‌یه‌تی، مرۆڤ ئازادیی خۆی هه‌ڵنابژێرێت، به‌ڵكوو ئازادی به‌سه‌ریدا سه‌پاوه‌، به‌و واتایه‌ی كه‌ ئازادی شتێكی حه‌تمی سه‌پێنراوه‌ به‌سه‌ر مرۆڤدا، ئه‌و به‌ناچاری “ئازاد” و “هه‌ڵبژێردراوه‌”.

لێره‌وه‌یه‌ كه‌ ئازادی لای ژان پۆڵ سارته‌ر بنه‌مای تاقانه‌ی هه‌موو به‌هاكانه[23]‌.

به‌ پشتبه‌ستن به‌و تێگه‌یشتنه‌، به‌های ئه‌خلاقی، پێچه‌وانه‌ی ئه‌وه‌ی دۆركایم ده‌یخواست شتێك نییه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ و له‌ جیهانی كۆمه‌ڵگه‌وه‌ به‌سه‌رماندا دابه‌زێت، به‌ڵكوو به‌ها ئه‌خلاقییه‌كان په‌یوه‌ندیدارن به‌ بوونه‌ تاكانه‌ په‌تییه‌كه‌مانه‌وه‌، كه‌وایه‌ “به‌ها” ئه‌وه‌یه‌ كه‌ خواستراو و ویستراوه‌، به‌ ددانپێدانانی عه‌قڵ و پشتگیرییه‌كه‌ی، به‌و پێیه‌ی كه‌ به‌ها خودییه‌ نه‌ك ده‌ره‌كی، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی دنه‌ده‌ری كار و پاڵنه‌ری ڕه‌فتاره‌.

دۆركایم به ‌هه‌ڵەدا چوو له‌وه‌دا كه‌ پێی وابوو به‌ها له‌ خۆیدا بوونێكی به‌دیهاتووه‌، به‌ڵام به‌ها له‌ خۆیدا بوون نییه‌، به‌ڵكوو “مه‌رجه‌ بۆ بوون”‌، بوونی خود یاخود “من” سه‌رچاوه‌ی به‌هایه‌. له‌ ڕاستیدا دۆركایم له‌ده‌ره‌وه‌ به‌دوای به‌ها ڕه‌وشتییه‌كاندا گه‌ڕاوه‌، له‌ شوێنێكدا كه‌ بوونی نییه‌، چونكه به‌ها‌ له‌ناو خودی مرۆڤدا په‌نهانه‌.

هه‌ر بۆیه‌ ڕینییه‌ لوسن كه‌ له‌ ڕووی ئه‌خلاقییه‌وه‌ هه‌ڵگری هه‌ڵوێستێكی “بوونگه‌راییی ڕۆحی” بوو[24]، بڕوای وابوو كه‌ گۆشه‌نیگای كۆمه‌ڵایه‌تی بۆ ئه‌خلاق به‌ هه‌ڵه‌دا چووه‌ له‌وه‌دا كه‌ پێی وایه‌ كۆمه‌ڵگه‌ “به‌شێكه‌ له‌ سروشت”[25] و دیارده‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانیش وه‌ك دیارده‌ی سروشتی وان‌‌‌، ئه‌م “به‌ڵگه‌نه‌ویسته”‌ گه‌لێك گرفت ده‌ورووژێنێت، لوسن ده‌ڵێت گه‌ڕاندنه‌وه‌ی ئه‌خلاق بۆ مێتافیزیك زۆر چاره‌سه‌ریمان پێشكه‌ش ده‌كات، كه‌ په‌یوه‌ندیدارن به‌‌ پرسگه‌لی له‌ چه‌شنی پابه‌ندبوون و ئه‌رك و ویژدان، كه‌ هه‌موویان پرسگه‌لێكن كۆمه‌ڵناسی تێیدا تووشی گرفت  و ته‌نگوچه‌ڵه‌مه‌ ده‌بێت. هه‌روه‌ك مێتافیزیك له‌باره‌ی ئه‌خلاقه‌وه‌ ئازادیی ویست دووپات ده‌كاته‌وه‌، به‌بێ ئازادی، ئه‌خلاق به‌هاكه‌ی له‌ده‌ست ده‌دات، به‌بێ به‌هاش ئه‌خلاق ئه‌خلاقیبوونی له‌ده‌ست ده‌دات[26]. به‌های ڕه‌وشتی له‌ لای “لوسن” به‌های خوده‌ كاتێك ئه‌م خوده‌ ئازاده‌ و به‌ هه‌ڵبژاردنی ئازادانه‌ هه‌ڵده‌ستێت[27].

هه‌روه‌ك به‌ها له‌ هزر و ڕۆحه‌وه‌ نه‌بێت ده‌رناچێت، وه‌ك چۆن تیشك له‌و‌ سه‌رچاوه‌ و ناوه‌نده‌وه‌ دێت كه‌ ڕووناكی چێ ده‌كات. به‌و شێوه‌یه‌ “ڕینییه‌ لوسن”[28] ده‌بێته‌ هه‌ڵگری فه‌لسه‌فه‌یه‌كی ڕۆحی له‌ “فه‌لسه‌فه‌كانی به‌ها” و بڕوا به‌وه‌ ده‌هێنێت كه‌ ئه‌خلاق هه‌ر ده‌بێت له‌ “من” یاخود له‌ خوده‌وه‌ ده‌ربچێت، كه‌ به‌ دوای ڕوخساری ڕه‌هاوه‌‌یه‌ و ئاراسته‌ی خوایه‌، به‌ پێیه‌ی كه‌ خوای مه‌زن، به‌های ڕه‌هایه‌.

ئه‌گه‌ر “ڕینییه‌ لوسن” ئه‌خلاق و به‌ها ئه‌خلاقییه‌كانی گه‌ڕاندبێته‌وه‌ بۆ ڕیشه‌ فه‌لسه‌فییه‌كانیان، و بڕوای به‌ پێویستی پرسه‌ ئه‌خلاقییه‌كان به‌ مێتافیزیك هێنا بێت، ئه‌وا له‌نێوان زانایانی كۆمه‌ڵناسیشدا خه‌ڵكانێك هه‌ن ئه‌و پێویستییه‌ دووپات ده‌كه‌نه‌وه‌. هه‌روه‌ك “مۆریس گنزبرگ” ڕۆڵی ڕه‌خنه‌ییی فه‌لسه‌فه‌ی ئه‌خلاقی دووپات كرده‌وه[29]‌.

“گۆرڤێچ” ئاماژەی بە پێویستی قایلبوون به‌ ڕەوتەکانی ئەخلاقی تیۆری دەکرد بەبێ ئەوەی پێویست بە ڕەخنە و ناڕەزایەتیی بەرانبەریان بکات، وەک ئه‌وه‌ی لیڤی برێل کردی. ئه‌مه‌ش به‌ له‌به‌رچاوگرتنی فه‌لسه‌فه‌ی ئه‌خلاق و كاریگه‌رییه‌ دوولایه‌نییه‌كه‌ی له‌ناو زانستی دابونه‌ریته‌ ئه‌خلاقییه‌كاندا.

به‌و پێیه‌ی كه‌ ئێمه‌ ناتوانین له‌ مێژووی ئه‌خلاقدا لایه‌نگه‌لێكی گرنگ و گه‌ش كه‌ له‌ چوارچێوه‌ی میژووی ئه‌خلاقدا زاڵبوون بسڕینه‌وه‌، ئه‌و لایه‌نانه‌ی كه‌ له‌گه‌ڵ تیۆره‌كانی حه‌دسی ئيراده‌ییL’intuition volitive  و هه‌ستی، و حه‌دسی عیرفانی و عه‌قڵی سه‌ریان هه‌ڵدا، هه‌موو ئه‌وانه‌ش له‌گه‌ڵ فه‌لسه‌فه‌كانی دیكارت[30] و كانت و فیخته‌دا بڵاو بوونه‌وه‌.

هه‌روه‌ك چۆن ناتوانین فه‌لسه‌فه‌ی ئه‌خلاقی “پاسكاڵ” ڕه‌ت بكه‌ینه‌وه‌، ئه‌و فه‌لسه‌فه‌ گه‌شاوه‌ی كه‌ جیاكاری كرد له‌نێوان حه‌دسی عیرفانی و حه‌دسی عه‌قڵیدا و پێگه‌ی ئه‌خلاقیشی بڵند كرده‌وه‌ بۆ به‌رزترین پێگه‌، بۆ ئه‌وه‌ی پێمان بڵێت: “ئه‌خلاقی ڕاسته‌قینه‌ گاڵته‌ی به‌ ئه‌خلاق دێت”[31].

پاسکال پێی وابوو کە پێدراوه‌ ئەخلاقییەکان لە عەقڵەوە نایەن، بەڵکوو هەموویان لە حه‌دسی ئایینی دڵەوە دێن، کە سەرچاوەی هەموو حه‌دسه‌ ئەخلاقییه‌كانه‌. به‌م شێوه‌یه‌ پاسكاڵ جیاكاری ده‌كات له‌نێوان حه‌دسی عه‌قڵی و حه‌دسی دڵ و له‌ ده‌سته‌واژه‌یه‌كی به‌ناوبانگدا ده‌ڵێت: “دڵ هۆكارگه‌لێكی خۆی هه‌یه‌ كه‌ عه‌قڵ ناتوانێت په‌ی پێ ببات”[32].

له‌باره‌ی چێكردنی زانستی دابونه‌ریته ‌ڕه‌وشتییه‌كانه‌وه‌‌، گۆرڤێچ ناڕه‌زایه‌تیی به‌رانبه‌ر لیڤی برێل ده‌ربڕی و پێی وابوو ئه‌و هاوته‌ریبییه‌ی كه‌ ئه‌و له‌نێوان ڕاستییه‌ ئه‌خلاقییه‌كان و ڕاستییه‌ فیزیكییه‌كاندا دایناوه‌ وه‌ك مه‌رجێكی پێویست بۆ سه‌رهه‌ڵدانی زانستی دابونه‌ریته‌ ڕه‌وشتییه‌كان‌، به‌م واتایه‌ بووه‌ به‌ شتێكی په‌سه‌ندنه‌كراو[33].

لەسەر ئەم بنەمایە “دڵنیاییی زانستی” کە پەیوەندیداره‌ بە سروشتی دیاردە ئەخلاقییەکانەوە لە ڕوانگەی میتۆدۆلۆژییەوە بووه‌ته‌ شتێكی گومان لێكراو، بەو پێیەی تەواو جیاوازە لەو دڵنیایییەی بینه‌ر کە لە زانستە سروشتی و کیمیایییەکاندا ده‌بینرێت‌.

پێویسته‌ ئه‌وه‌ش له‌یاد نه‌كه‌ین كه‌ ئه‌و ئه‌خلاقه‌ زانستییه‌ی كه‌ “لیڤی برێل” و “ئه‌لبێر باییه‌” ده‌یانه‌وێت، مرۆڤ داده‌به‌زێنێته‌ پێگه‌ و ئاستی “شت”ه‌وه‌، به ‌ته‌واوه‌تی لایه‌نه‌ مرۆیییه‌كه‌ی له‌ناو ده‌بات. ئه‌و “بابه‌تیبوونه‌ په‌تییه‌”ش كه‌ ئه‌لبێر باییه‌ ده‌یویست دۆخێكی مه‌حاڵه‌ كه‌ ناتوانرێت پێی بگه‌ین، ڕاستی ته‌نیا له‌ناو بابه‌تدا نییه‌ و هه‌روه‌ك چۆن له‌ كاتی لێكۆڵینه‌وه‌دا له‌ پرسه‌ سه‌خته‌كان ناتوانین “خود” بسڕینه‌وه‌ یاخود واز له‌ فاكته‌ری ده‌روونی بێنین، له‌كاتی لێكۆڵنه‌وه‌ماندا له‌باره‌ی پرسه‌ سه‌خت و گرانه‌كاندا، به‌تایبه‌ت ئه‌وانه‌ی په‌یوه‌ندیدارن به‌ ئه‌خلاقه‌وه‌.. له‌ژێر ڕۆشناییی ئه‌و ناڕه‌زایه‌تییانه‌دا ڕوانگه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی بۆ ئه‌خلاقی پۆزه‌تیڤیزم له‌ناوده‌چێت و پوچه‌ڵ ده‌بێته‌وە[34]‌.

٭٭

ئه‌گه‌ر بچین به‌ڕه‌و گفتوگۆكردن و هه‌ڵسه‌نگاندنی ڕوانگه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌باره‌ی “ئایین”ه‌وه‌، ده‌بینین كۆمه‌ڵناسیی دۆركایمی له‌ شیكردنه‌وه‌یدا بۆ بیرۆكه‌ی خوایه‌تی تووشی كۆسپ و ته‌نگوچه‌ڵه‌مه‌ ده‌بێت، له‌ تیگه‌شتنیدا له‌باره‌ی سروشتی ئایین و بیركردنه‌وه‌ی ئایینییه‌كانه‌وه‌ تووشی سه‌رلێشێوان و شپرزه‌یی ده‌بێت. ئایین دیارده‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی نییه‌ كه‌ له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی كۆمه‌ڵ و ڕێوڕه‌سمه‌ ئایینییه‌كانه‌وه‌ بتوانین ده‌ريبێنین، به‌ڵكوو ئایین په‌یوه‌ندی هه‌یه‌ به‌ سه‌رچاوه‌كانییه‌وه‌ له‌ “دڵ” و “ویژدان”دا، كه‌ له‌‌ ئاماده‌بوون و حزوور له‌گه‌ڵ خوادا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت، له‌ ڕێگه‌ی “ڕاستگۆییی نیه‌ت” له‌ ئاراسته‌دا، به‌ په‌رستن و “كه‌بار-مناجات”، به‌دوور له‌ هه‌موو سروت یان ڕێوڕه‌سمه‌كان.

نوێژ كۆی كرداره‌كانی ئه‌ندامه‌كانی جه‌سته‌ نییه‌، كه‌ له‌ بزاوت و وه‌ستانه ‌ڕواڵه‌تییه‌كاندا ده‌یبینین، به‌ڵكوو “هه‌ڵوێست”ه‌ له‌نێوان به‌نده‌ و خواكه‌یدا، هه‌ڵوێستێكه‌ كه‌ تژییه‌ له‌ هه‌ستی ئایینی قوڵپه‌كردوو، ئه‌وه‌ش هه‌ڵوێستێكی عیرفانییانه‌ی په‌تییه‌، كه‌ سه‌رڕێژه‌ له‌ شكۆمه‌ندی و خۆشه‌ویستی و نغرۆبوونه‌ له‌ ترس و سامدا، ئه‌وانه‌ هه‌مووشی هه‌ستگه‌لێكن كه‌ له‌ قوڵاییی خوده‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرن.

به‌ ده‌ربڕینی ڕینییه‌ لوسن، هه‌ستی ئایینی ئه‌و هێزه‌ ڕۆحییه‌ ناوه‌كییه‌یه‌ كه‌ مرۆڤ بڵند ده‌كاته‌وه و‌ له‌ جیهانی ماددییه‌وه‌ به‌رزی ده‌كاته‌وه‌ به‌ره‌و جیهانی ڕۆح[35]، به‌ ئامانجی په‌تیبوونه‌وه‌ی ته‌واوه‌تی و خۆشه‌ویستیی گشتگیر.

هه‌ر له‌و كاته‌دا “شكۆمه‌ند” بۆ دڵی مرۆڤ خۆی ئاشكرا ده‌كات و له‌ ئه‌زموونێكی ڕۆحی په‌تیدا خوویا ده‌بێت، لێره‌وه‌ خوایه‌تی ده‌بێته‌ بیرۆكه‌یه‌كی خودییانه‌ی په‌تی، به‌ ته‌ماشاكردنی خوا وه‌ك بابه‌تی په‌رستن و خۆشه‌ویستی، به‌بێ فه‌رامۆشی یاخود په‌رده‌، لێ ده‌پاڕێینه‌وه‌، له‌و نزیك ده‌بینه‌وه ‌و به‌ره‌و ئه‌و ده‌چێن و هه‌ر پشت به‌و ده‌به‌ستین.

له‌ ڕاستیدا ئايين دیارده‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی نییه‌، به‌ڵكوو هه‌ڵوێستێكی عیرفانی په‌تییه‌ لەنێو‌ ده‌سته‌كانی خوادا، به‌بێ سڵكردنه‌وه‌ له‌ ڕێوڕه‌سمه‌كانی كۆمه‌ڵ یاخود سروته‌ باوه‌كان. ئایین سەرچاوەی هه‌سته‌كانه‌ كه‌ لە ویژداندا گرد ده‌بێته‌وه‌‌ و تێكه‌ڵه‌یه‌كه‌ له‌ ماناكان، ده‌كه‌وێته‌ دڵه‌وه‌، ئه‌ویش ئه‌زموونێكی سۆفییانه‌یه‌ كاتێك ده‌كه‌وێته‌ حاڵه‌وه‌، “حاڵ”یش به‌ زمانی  “ئه‌لقوشه‌یری” ئه‌وه‌یه‌ كه‌ دڵ داده‌گرێت، به‌بێ مه‌به‌ست و به‌بێ هاوردن و به‌ده‌ستهێنان[36]، واته‌ ئێمه‌‌ له‌ كه‌سانی تره‌وه‌ وه‌ری ناگرین.

چونكه‌ هه‌ستی ئایینی هه‌ستێكی خودییانه‌ی په‌تییه‌، واقیعی كۆمه‌ڵایه‌تی تێده‌په‌ڕێنێت بۆ ئه‌وه‌ی ئاماده‌ییی خوایی‌ به‌ده‌ست بهێنێت. خوا به‌ مرۆڤی تاكه‌وه‌ نه‌بێت په‌یوه‌ست نابێت، ئاشكرا نابێت مه‌گه‌ر له‌ “گۆشه‌گیرییه‌كی مێتافیزیكی” یانژی له‌ “خه‌ڵوه‌تێكی ڕۆحی” دوور له‌ كۆمه‌ڵگه‌ نه‌بێت، له‌وێدا كه‌ مرۆڤی تاك هه‌ست به‌ ئاماده‌بوونی خوایی ده‌كات.

هه‌ست و بڕوای ئایینی:

كه‌واته‌ هه‌ستی ئایینی پێویستی به‌ هه‌سته‌كانی كۆمه‌ڵ نییه‌ و پشتیشی پێ نه‌به‌ستووه،‌ وه‌ك دۆركایم به‌ هه‌ڵه‌ پێی وابوو. ئایین بڕوایه‌كی تاكه‌كه‌سییانه‌ی په‌تییه‌ به‌ ئاماده‌ییی خوا و په‌یوه‌ندییەكه‌ی و هه‌میشه‌یبوونه‌كه‌ی، مرۆڤ به‌ زمانێك دوواندن و ئاخاوتنی له‌ ته‌كدا ده‌كات كه‌ كۆمه‌ڵ ڕه‌نگه‌ لێی تێ نه‌گات، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی زمانی ئاماژه‌ و هێمایه‌‌، كه‌ ئه‌ویش زمانی هه‌سته‌كانه‌، كه‌ پێویستی به‌ “بێده‌نگییه‌كی پاراو” هه‌یه‌، كه‌ له‌ ڕه‌وانبێژیی زمان بڵندتره‌ كه‌ “زمانی كۆمه‌ڵگه‌”یه‌.

كیركیگارد ده‌ڵێت: “خه‌ڵكی قسه‌مان فێر ده‌كه‌ن، به‌ڵام خوا بێده‌نگی”

له‌ ده‌سته‌واژه‌یه‌كی به‌ناوبانگدا كیركیگارد ده‌ڵێت: خه‌ڵكی قسه‌مان فێر ده‌كه‌ن، به‌ڵام خوا بێده‌نگی”[37]. هه‌ستی ئایینیش هه‌ستێكی زگماكییه‌‌، كۆنه‌ به‌ بارته‌قای كۆنی مرۆڤ، ڕاستییه‌كه‌ كه‌ مرۆڤی سه‌ره‌تایی و شارستانیش په‌ی پێ ده‌به‌ن، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئایین گه‌وهه‌رێكی خودیی په‌نهانه‌ له‌ناو‌ پرۆتۆپلازمای مرۆڤدا، ئيدی ئاستی سه‌ره‌تاییبوونه‌كه‌ی یاخود شارستانیبوونه‌كه‌ی هه‌رچه‌ندێك بێت. ئێمه‌ كۆمه‌ڵگه‌گه‌لێك ده‌بینین كه‌ بێبه‌شن له‌ زانست یان هونه‌ر یان فه‌لسه‌فه‌، به‌ڵام هه‌رگیز كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك ناناسین به‌بێ ئایین.

به‌ڵام “ئافات”ی دۆركایم ئه‌وه‌ بوو كه‌ جیاوازی نه‌كرد له‌نێوان ئه‌وه‌ی ئایینییه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌، هێڵێكی جیاكه‌ره‌وه‌شی دانه‌نا له‌نێوان ڕه‌گه‌زی تاكی و ڕه‌گه‌زی كۆمه‌ڵی له‌ ئاییندا، ئێمه‌ ده‌بینین كه‌ هه‌ستی ئایینی به‌ ناچاری هه‌ستێكی خودیی جه‌وهه‌رییه‌ـ پێش ئه‌وه‌ی هه‌ستێكی به‌كۆمه‌ڵ بێت.[38]

زۆر به‌داخه‌وه‌ وه‌ك ڕۆجییه‌ باستید ده‌ڵێت دۆركایم و لایه‌نگرانی له‌ زانایانی بڵاوكراوه‌ی ساڵانه‌ی كۆمه‌ڵناسی، ئه‌و لایه‌نه‌ خودیيه‌ ناوازانه‌ی ئایینیان فه‌رامۆش كردبوو، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هه‌ر له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ ده‌یانویست دیارده‌ی تاكێتی (تاكه‌كه‌سی) ڕه‌ت بكه‌نه‌وه‌.

ئه‌گه‌ر ئایین لای دۆركایم به‌هۆی جه‌برییەت و گشتگیریبوونه‌كه‌ی دیارده‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی بێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ش كه‌ به‌مانای وشه‌ ئایینێك نییه‌ داهێنراوی تاكانه‌ بێت‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ باستیددا ئه‌وه‌ دووپات ده‌كه‌ینه‌وه‌ كه‌‌ دۆركایم به ‌ته‌واوه‌تی ئه‌وه‌ی ئایینییه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ تێكه‌ڵی كردووه[39]‌.

ڕه‌گه‌زی ئایینی له ‌سه‌ره‌تادا به ‌ته‌واوه‌تی بێگه‌رد بووه‌، هه‌روه‌ك “ئه‌ندرۆ لانگ” ده‌یڵێت، پاشان ڕه‌گه‌زی كۆمه‌ڵایه‌تیی ئه‌فسانه‌یی هات، بۆ ئه‌وه‌ی سروت و ڕێوڕه‌سمه‌كان له‌ ڕووكاری ده‌ره‌وه‌یه‌وه‌ بیپێچێت، ڕووپۆشه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كه‌ی زاڵ بوو به‌سه‌ر لایه‌نه‌ بێگه‌رده‌كه‌یدا، توێكڵه‌ ده‌ره‌كییه‌كه‌ی ئایین، توێكڵی سروت و ڕێوڕه‌سمه‌كان، زاڵ بوو به‌سه‌ر ئه‌و سۆزه‌ ئایینییه‌ یه‌كه‌مینه‌دا[40].

هه‌ر بۆیه‌ “مارتن لۆسه‌ر” شۆڕشی كرد به‌سه‌ر ئه‌و توێكڵه‌ی كه‌ بێگه‌ردییه‌كه‌ی ئایینی شاردبووه‌وه‌ و به‌ره‌نگاری سروت و ڕێوڕه‌سمه‌ كاسۆلیكییه‌كان بوویه‌وه[41]‌، مه‌زهه‌بی پرۆتستانتی دامه‌زراند كه‌ زۆر له‌ به‌ها و نرخی سروته‌كانی كه‌م ده‌كرده‌وه‌ و زاڵێتی و ده‌سه‌ڵاتی ڕووكاره‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كه‌ی ئایینی كاڵ كرده‌وه‌.

به‌و پێیه‌ی كه‌ ئه‌و ڕووكاره‌ ده‌ره‌كییه‌ی ڕووپۆشی ده‌ره‌وه‌ی ئایینی كردووه‌، ئایین دیاری ده‌كات و ده‌یشارێته‌وه‌، هه‌ربۆیه‌‌ ئایین وه‌ك سروت و ڕێوڕه‌سمه‌كان، هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ “ئایینێكی ستاتیكی” به‌پێی ده‌ربڕینی “بێرگسۆن”، ئه‌وه‌ش “ئایینێكی بازنه‌ییی داخراوه‌”، چونكه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ لایه‌نه‌ شكڵییه‌كانی و به‌ ڕووكاره‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ دووباره‌بووه‌وه‌كانییه‌وه‌‌.

به‌ پێچه‌وانه‌ی دۆخی ئایینی دینامیكی كراوه‌وه‌، كه‌ له‌و لایه‌نه‌ گه‌وهه‌رییه‌ ڕه‌سه‌نه‌ی مرۆڤه‌وه‌ ده‌رده‌چێت، مرۆڤ هه‌ر به‌ زگماكی بڕواداره‌‌، له‌ هه‌ریه‌كه‌ماندا “كه‌سایه‌تییه‌كی عیرفانییانه‌ی خه‌وتوو” هه‌یه[42]‌.

به‌و پێیه‌ی ئایین په‌یوه‌سته‌ به‌ سه‌رچاوه‌كانییه‌وه‌ له‌ دڵدا، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی مه‌یلێكی زگماكی په‌تییه‌، به‌ ئازارچه‌شتنی خۆگۆشه‌گیركردن به‌رده‌وامی ده‌بێت و ده‌شێت به‌ تێكۆشانی خه‌ڵوه‌تیی ڕۆحی‌ به‌رهه‌مدار بێت، “دیسۆ-Dussaud” جه‌ختی له‌سه‌ر به‌های ڕامان “تأمل”ی ئایینی وبه‌ده‌ستهێنانی كرده‌وه‌ له‌ گۆشه‌گیریدا، كاتێك مرۆڤ ده‌گاته‌ حاڵی به‌كێشكردن و جه‌زب “الانجذاب-L’Extase”[43]، خواش خۆی بۆ تاک دەردەخات نەک بۆ کۆمەڵگا.

ئایینی ته‌وته‌می له‌ ته‌رازووی ڕه‌خنه‌دا:

ئێمه‌ش به‌ نۆره‌ی خۆمان له‌ دۆركایم ده‌پرسین بۆچی ددان نانێت به‌وه‌دا كه‌ سۆزی ئایینی به‌ ته‌واوه‌تی تاكانه‌یه‌، له‌ كاتێكدا به‌ركه‌وته‌یه‌كی هاوبه‌شه‌ له‌نێوان هه‌موو مرۆڤه‌كاندا.

دۆركایم باسی له‌ -وێنه‌ به‌رایییه‌كانی شێوه‌ی ئایینی- كردووه‌، كه‌ ئه‌ویش ئایینی ته‌وته‌مییه‌، له ‌كاتێكدا ده‌بینین كه‌ “شمێت-Schmidt“ له‌ كتێبه‌ به‌ناڤوده‌نگه‌كه‌یدا به‌ ناوی “ڕیشه‌ی ئایین و سه‌رهه‌ڵدانه‌كه‌ی” به‌شێكی ته‌واوی له‌باره‌ی ته‌وته‌میزمه‌وه‌‌ نووسیووه.‌ شمێت پێی وابوو كه‌ ته‌وته‌میزم دیارده‌یه‌كی ئاڵۆزه‌، ئه‌گه‌ر وه‌ك دیارده‌یه‌كی ئایینی لێی بڕوانین. بۆ یه‌كه‌مجار “J.F. M’Lennan” كه زاراوه‌ی “exogamy”‌  داهێنا، له‌ وتاره‌ به‌ناوبانگه‌كه‌یدا به ‌ناوی “له‌باره‌ی په‌رستنی ئاژه‌ڵ و ڕووه‌ك”ه‌وه‌ باسی له‌ ته‌وته‌میزم كرد وه‌ك بڕوایه‌كی ئایینی و په‌یوه‌ستی كرد به بیرۆكه‌ی‌ ئایینه‌وه[44]‌.

پاشان وشه‌ی ته‌وته‌میزم له‌ لێكۆڵینه‌وه‌كانی هه‌ریه‌ك له‌ “Lubbock“، “تایلۆر “Tylor” و سپێنسه‌ردا بڵاو بوویه‌وه‌، به‌ڵام هه‌موو ئه‌وانه –به ‌ڕای شمێت-‌ نه‌یانتوانی بگه‌ن به‌ تێگه‌یشتنێكی ورد له‌باره‌ی دیارده‌ی‌ ئاڵۆزه‌ی ته‌وته‌مییه‌ته‌وه‌. ئه‌و دیارده‌یه‌ی كه‌ تا ئه‌مڕۆ گیرۆده‌ین به‌ده‌ست تێگه‌یشتنی ڕوون له‌باره‌یه‌وه‌ و ناتوانین قوڵایییه‌كانی ئاشكرا بكه‌ین، به‌تایبه‌ت له‌ پرسی په‌یوه‌ندیی نێوان ته‌وته‌میزم به‌ ئایینه‌وه‌.

فره‌یزه‌ر له‌ ساڵی ١٨٨٧دا كتێبێكی بچووكی له‌باری “ته‌وته‌میزم”ه‌وه‌‌ نووسی، پاشان كتێبێكی تری له‌باره‌ی بنه‌چه‌ی ته‌وته‌میزمه‌وه‌‌ نووسی، له‌و كتێبانه‌دا فره‌یزه‌ر قه‌باره‌یه‌كی بێشووماری له‌ زانیاری و ورده‌كاریی به‌شه‌كی له‌باره‌ی ئه‌م دیارده‌یه‌وه‌ كۆ كرده‌وه‌، ئه‌و به‌و هه‌موو زانیارییانه‌وه‌ ویستی بگات به‌ ده‌رئه‌نجامێك له‌ باره‌یه‌وه‌، تا ده‌ستی ڕابگات به‌ مه‌عریفه‌یه‌ك له‌باره‌ی “ڕیشه‌ی ته‌وته‌میزم”ه‌وه‌.

فره‌یزه‌ر بۆ شیكردنه‌وه‌ی سه‌رچاوه‌ی دیارده‌ی ته‌وته‌میزم سێ گریمانه‌ی دانا، فره‌یزه‌ر به‌ درێژاییی ئه‌و ژیانه‌ زانستییه‌ی كه‌ پێیدا تێپه‌ڕیوه‌ وشه‌گه‌لێكی گریمانه‌ كردووه‌ كه‌ زیاده‌یه‌كی باشی خستۆته‌ سه‌ر بابه‌تی ته‌وته‌میزم، به‌ ئامانجی شیكردنه‌وه‌ و ئاشكراكردنی په‌یوه‌ندیی نێوان ئایین و ته‌وته‌میزم.

فره‌یزه‌ر له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ سه‌ره‌تایییه‌كانیدا دووپاتی ئه‌وه‌ی كرده‌وه‌ كه‌ دیارده‌ی ته‌وته‌میزم دیارده‌یه‌یه‌كی “نیوه‌ ئایینییه‌” هه‌روه‌ك چۆن دیارده‌یه‌كی “نیوه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌”، بۆیه‌ ده‌ستی كرد به‌ شیكردنه‌وه‌ی شێوه‌ ئایینی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی. به‌ڵام دووباره‌ گه‌ڕایه‌وه‌ و باسی له‌ په‌یوه‌ندیی نێوان ته‌وته‌میزم و ڕیشه‌ جادوودگه‌رییه‌كانی كرده‌وه‌، له ‌كۆتاییی ژیانی زانستیشیدا، جادووگه‌ری وه‌ك “قۆناغێكی به‌رایی” دانا كه‌ پێش ئایین كه‌وتووه‌[45].

شمێت بڕوای وابوو كه‌ فره‌یزه‌ر خۆی وه‌ك لایه‌نگری تیۆری جادووگه‌ری داناوه‌، كاتێك ئه‌وه‌ی دووپات كردووەته‌وه‌ كه‌ ته‌وته‌میزمی په‌تی هیچ شتێك نایبه‌ستێت به‌ ئایینه‌وه‌، ته‌وته‌م بابه‌تی په‌رستن یان نوێژ نه‌بووه[46]‌، لێره‌دایه‌ كه‌ شمێت له‌گه‌ڵ فره‌یزه‌ردا هاوڕایه‌ له‌وه‌دا كه‌ ته‌وته‌میزم دیارده‌یه‌كی نائایینییه‌، به‌ڵام له‌ پرسی به‌راییبوونی جادووگه‌ری له‌ ئایین، ڕایه‌كی جیاوازتری هه‌یه‌[47]‌.

له‌م خاڵه‌دا باستید هاوڕایه‌ له‌گه‌ڵ شمێت و ڕه‌خنه‌ی دۆركایم ده‌كات، له‌وه‌دا كه‌ ته‌وته‌می وه‌ك خوا ده‌بینی، ته‌وته‌میزمیشی وه‌ك ئایینێك ده‌بینی كه‌ كۆمه‌ڵگه ده‌كات به‌ خوا.

به‌ڵام ته‌وته‌م هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ی باستید ده‌یڵێت، هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ بابه‌تێكی ڕێزگرتنی خێزانی له‌ شێوه‌ی ڕێزگرتنی كوڕ له‌ باوكی[48]، بۆیه‌‌‌‌ پایه‌ی ئایینیی ته‌وته‌میزم ده‌ڕووخێت، و دیارده‌ی ته‌وته‌میزم ئه‌وه‌نده‌ی په‌یوه‌ندی به‌ سیسته‌می خێزانی یان خێڵه‌كییه‌وه هه‌یه‌، ئه‌وه‌نده‌ی  په‌یوه‌ندی به‌ سیسته‌می ئایینییه‌وه‌‌‌ نییه‌.

ته‌وته‌میزم په‌یوه‌ندییه‌كی به‌هێزی هه‌بووه‌ به‌ سیسته‌می خێڵ و یه‌كێتی و هۆزه‌وه‌‌، كه‌ ئه‌وانه‌ش سیسته‌مگه‌لێكی كۆمه‌ڵایه‌تیی په‌تیین هیچ په‌یوه‌ندییه‌كیان به‌ ئایینه‌وه‌ نییه‌، به‌م شێوه‌یه‌ ده‌توانین ڕه‌گه‌زی ئایینی له‌ ته‌وته‌میزمدا بسڕینه‌وه‌، چونكه‌ به‌ڵگه‌كان ده‌یسه‌ڵمێنن كه‌ ته‌وته‌میزم “نائایینییه‌” و هیچ په‌یوه‌ندییه‌ك له ‌نێوانیاندا نییه‌، به‌و پێیه‌ی كه‌ ته‌وته‌میزم په‌یوه‌ندیداره‌ به‌ بونیادی خێزانی و سیسته‌می هۆزایه‌تییه‌وه‌‌، به‌بێ ئه‌وه‌ی هیچ په‌یوه‌ستییه‌كی دڵنیا هه‌بێت له‌نێوان ئه‌و و سیسته‌می ئایینیدا[49].

له‌سه‌ر ئه‌م بناغه‌یه‌ شمێت گومانه‌كانی له‌باره‌ی ڕیشه‌ی ئایینی دیارده‌ی ته‌وته‌میزمه‌وه‌ ورووژاند و به‌ره‌نگاریی دۆركایم بووه‌وه‌ له‌وه‌دا كه‌ له‌ لێكۆڵینه‌وه‌كه‌یدا له‌باره‌ی ته‌وته‌میزم‌ ته‌نیا یه‌ك شێوازی ته‌وته‌می وه‌رگرتووه‌، هه‌روه‌ها لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی به‌راوردكاری گشتگیری له‌باره‌ی هه‌موو شێوازه‌‌كانی ته‌وته‌میزم له‌ جیهانی كۆمه‌ڵایه‌تیدا پێشكه‌ش نه‌كردووه‌، ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی كه‌ “میتۆدی به‌راوردكاری” به‌ردی بناغه‌ی زانستی كۆمه‌ڵناسی و ئه‌نسرۆپۆلۆجیای كۆمه‌ڵایه‌تییه‌، ئه‌ی بۆچی دۆركایم ته‌نیا لێكۆڵینه‌وه‌ی له‌باره‌ی ته‌وته‌میزمی ئوسترالیایی كردووه؟؟!

ئه‌گه‌ر دۆركایم وای داناوه‌ كه‌ هۆز ئوسترالیایییه‌كانی ناوه‌ڕاست دێرینترین ڕه‌گه‌زه‌ مرۆیییه‌كانن، به‌ڵام مێژووی ڕه‌گه‌زه‌كان ئه‌وه‌ی سه‌لماندووه‌ كه‌ شێوه‌ی تری ڕه‌گه‌زی مرۆیی هه‌ن كه‌ هی پێش هۆزه‌ ئوسترالیایییه‌كانی ناوه‌ڕاست و به‌تایبه‌ت “ئه‌رۆ‌نتا”ن[50]، ئه‌وه‌ی دۆركایم لێكۆڵینه‌وه‌ چڕوپڕه‌كه‌ی له‌باره‌وه‌ كردوون كۆنترین كۆمه‌ڵه‌ی مرۆیی نین، به‌ڵكوو به‌رجه‌سته‌ی قۆناغی شه‌شه‌می هزری ئوسترالیایی ده‌كه‌ن، به‌و پێیه‌ی كه‌ هۆزه‌ ئوسترالیایییه‌كانی باشووری ڕۆژهه‌ڵات، له‌ كۆنترین هۆزه‌كانی ئوسترالیان، به‌ڵام هۆزه‌كانی ناوه‌ڕاست و به‌تایبه‌ت ئه‌رۆ‌نتا، تازه‌ترین و پێشكه‌وتووترینیانن.

ته‌وته‌میزمیش به‌ هیچ جۆرێك له‌ لای هۆزه‌كانی باشووری ڕۆژهه‌ڵاتی ئوسترالیادا ده‌رناكه‌وێت، ئه‌نسرۆپۆلۆجیاش سه‌لماندوویه‌تی كه‌ ئه‌وه‌ له‌ سه‌رده‌مانی دواتردا به‌ده‌ست هاتووه‌. شێوازی باوه‌ڕ لای ئه‌و هۆزه‌‌ یه‌كه‌مینانه‌ له‌ شێوه‌ی بوونه‌وه‌رێك یانژی خوایه‌كی باڵادا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت[51]، له‌ لای ئه‌وان وێنه‌ و شێوه‌یه‌كی ڕوونی دیاریكراو و ته‌واو سه‌ربه‌خۆی هه‌یه‌ له‌وه‌ی له‌ ته‌وته‌میزمدا هه‌یه‌، لێره‌شه‌وه‌ گۆشه‌نیگای دۆركایمی له‌باره‌ی “شێوه‌ به‌رایییه‌كانی ژیانی ئایینی” هه‌ره‌س ده‌هێنێت.

*ئەمە بەشی چوارەمی کتێبی  “ئه‌خلاق و ئایین له‌نێوان كۆمه‌ڵناسی و فه‌لسه‌فه‌دا”

[1]  پرسی “وه‌ك ئه‌وه‌ی هه‌یه‌” یان “ئه‌وه‌ی ئێسته‌ له‌ ئارادایه–is”‌،  له‌گه‌ڵ دژه‌كه‌یدا “ئه‌وه‌ی پێویسته‌ ببێت-ought-” كورته‌ی تێڕوانینی زانستی پۆزه‌تیڤیستییه‌ له‌ به‌رانبه‌ر تێڕوانینی فه‌لسه‌فیدا، به ‌ڕای پۆزه‌تیڤیسته‌كان ده‌بێت زانست ته‌نیا سه‌رنج بخاته‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی هه‌یه‌، ئه‌وه‌ی واقیعییه‌ و ده‌توانین له‌ ڕێگه‌ی میتۆدی زانستییه‌وه‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی له‌باره‌وه‌ بكه‌ین، ده‌بێت به‌هیچ جۆرێك زانا و لێكۆڵه‌ر سه‌رقاڵ نه‌بن به‌ پرسی ئه‌وه‌ی “پێویسته‌ چی ببێت” و چی بهێنرێته‌ بوونه‌ و چی دروست بكرێت و ڕێگا و بنه‌ما دابڕێژرێت بۆیان، واته‌ به‌ هیچ جۆرێك نابێت كاری زانست و زانایان داڕشتنی بنه‌مای ڕه‌فتار بن بۆ كردن و هێنانه‌ بوونی واقیعی دیكه، به‌ڵام ئه‌م بڕوا و پرنسیپه‌ پۆزه‌تیڤیستییه‌ ڕووبه‌ڕووی ڕه‌خنه‌ی زۆر بوویه‌وه له‌ گه‌ڵێك لایه‌نه‌وه‌‌، به‌تایبه‌ت له‌ لای بیرمه‌ندانی قوتابخانه‌ی ڕه‌خنه‌ییی فرانكفۆرت، به‌تایبه‌ت له‌و ڕووه‌وه‌ كه‌ ناكرێت جیهانی كۆمه‌ڵایه‌تی هاوتا بكرێت به‌ جیهانی سروشتی و ئه‌و تێڕوانینه‌ پۆزه‌تیڤیستییه‌ بۆ جیهانی سروشتی و بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ی زانسته‌ سروشتییه‌كان ده‌ست ده‌دات، به‌ڵام بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان ناگونجێت و زانا و لێكۆڵه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تی خۆی به‌شێكه‌ له‌ ژینگه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی و ناكرێت لێی دابڕێت، هه‌روه‌ها بوونی وه‌ك بكه‌رێكی چالاك و كارا له‌ناو ژینگه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كه‌یدا خۆیدا، نه‌ك “ته‌نیا لێكۆڵه‌ر” ، ناچاری ده‌كات هه‌ڵوێستی هه‌بێت له‌ به‌رانبه‌ر “ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌یه‌”‌ یان “ئه‌وه‌ی له ‌ئارادایه‌”،-وەرگێڕ-.

[2]عادل العوا، القيمة الأخلاقية، مطبعة جامعة دمشق، 1960، ص 24.

[3]Durkheim, Emile., l’Education Morale, Paris, 1925. p.133.

[4]Gurvitch, Georges., La Vocation Actuelle de la Sociologie, Press. Univers. Paris 1950. p. 527.

[5]Hamelin, O., Essai sur les Eléments Principaux de la Représentation, Press. Univers. Paris 1952. p. 336.

[6]Ibid. p. 338.

[7]Ibid: p. 337.

[8]بارودي، المشكلة الأخلاقية والفكر المعاصر، ت: محمد غلاب، الطبعة الثانية، القاهرة، 1958، ص 77.

[9]Gurvitch. Georges Morale Théorique et Sciences des Meurs. Press. Univers. Paris 1948. p. 20.

[10]بارودي المشكلة الأخلاقية والفكر المعاصر، ترجمة محمد غلاب، القاهرة، 1958، ص 69.

[11]المرجع السابق، ص 78.

[12]  له‌ ڕاستیدا دۆركایم له‌ زیاد له‌ شوێنێكدا وه‌ڵامی ئه‌م پرسه‌ یان ڕه‌خنه‌یه‌ی داوه‌ته‌وه‌، ئه‌و پێی وایه‌ كۆمه‌ڵگه‌ سه‌رچاوه‌ی ئه‌خلاقه‌ و تاك به‌ په‌سه‌ندكردن و وه‌رگرتنی به‌ها ئه‌خلاقییه‌كان له‌ كۆمه‌ڵگه كه‌ ده‌وڵه‌مه‌ندتر و مه‌زنتره‌ له‌ ئه‌و، ده‌چێته‌ پێگه‌یه‌كی به‌رزتره‌وه‌ و ده‌بێته‌ خاوه‌نی به‌شێك له‌و ده‌وڵه‌مه‌ندی و مه‌زنی و باڵایه‌ی كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ له‌خۆی گرتووه‌، كۆمه‌ڵگه‌ پێش تاك هه‌بووه‌ و دوایی تاك ده‌مێنێته‌وه‌ و نه‌مره‌، كۆمه‌ڵگه‌ ئه‌فرێنه‌ری هه‌موو ئه‌و شتانه‌یه‌ كه‌ تاك پێویستی پێیه‌تی، به‌ڵام له‌ هه‌مان كاتدا بڕوای وایه‌ له‌ ساته‌ یه‌كلاكه‌ره‌وه‌كانی مێژوودا ئه‌وكاتانه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ به ‌دۆخی ڕاگوزه‌ردا ده‌ڕوات و به‌شێك له‌ به‌ها ئه‌خلاقییه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی دیاریكراو تووشی له‌رزین و له‌بیركردن و فه‌رامۆشی ده‌بن، یان به‌سه‌ر ده‌چن و چیتر به‌كه‌ڵك نامێنن، كۆمه‌ڵگه‌ بانگی كه‌سه‌ مه‌زن و ناوازه‌كانی ده‌كات كه‌ به‌ ئه‌ركی گۆڕینی به‌ها به‌سه‌رچووه‌كان و جێگرتنه‌وه‌یان به‌ به‌های تازه‌تر هه‌ستن، ئه‌و پێی وایه‌ مه‌سیح و سوكرات له‌ نموونه‌ی ئه‌و پیاوه‌ ناوازانه‌ن كه‌ پێش خه‌ڵكی سه‌رده‌می خۆیان به‌ پێویستی ئه‌و كارانه‌یان زانیوه‌ و به‌ته‌نگ بانگه‌وازی كۆمه‌ڵگه‌وه‌ چوون بۆ گۆڕانكاری. هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م چاره‌سه‌رییه‌ی دۆركایم بۆ پرسی تاكه‌ گۆڕانكار و ناوازه‌كانی مێژوو دۆزیویه‌تییه‌وه‌ ئه‌گه‌ر تا ئاستێك وه‌ڵام بێت به‌و ڕه‌خنانه‌ی كه‌ پێی وایه‌ دۆركایم به‌ ته‌واوه‌تی ڕۆڵی تاكی له‌ تیۆره‌كه‌یدا نادیده‌ گرتووه‌ و ئه‌خلاقی ته‌نیا كردووه‌ به‌ داهێنراوێكی كۆمه‌ڵگه‌یی، ئه‌م وه‌ڵامدانه‌وه‌ی دۆركایم ده‌كرێت وه‌ك وه‌ڵامی ئه‌و ڕه‌خنانه‌ ته‌ماشا بكرێت، به‌ڵام به ‌سه‌رنجدان له‌ ته‌واوی پرسه‌كه‌ پێمان وایه‌ دۆركایم هێشتاكه‌ وه‌ك پێویست و بنه‌بڕ چاره‌سه‌ری ئه‌و پرسه‌ی نه‌كردووه‌.‌ -وەرگێڕ-.

[13]Bergson, Henri., Les deux Sources la Morale et de la Religion, Soixante- Seizième Edition, Press Univers. Paris 1955. p. 24.

[14]Ibid: p. 49.

[15]Ibid: p. 34.

[16]Ibid: p. 30.

[17]Ibid: p. 27.

[18]Ibid: p. 62-63.

[19]Ibid: p. 102.

[20]Ibid: p. 61.

[21]الدكتورة فوزية ميخائيل، سورين كيركجورد أبو الوجودية، القاهرة، 1962، ص 92.

[22]المرجع السابق، ص 97.

[23]Wahl, Jean., Les Philosophies de l’Existence. Collec, A. Colin. Paris 1954. p. 89.

[24]عادل العوا، القيمة الأخلاقية، مطبعة جامعة دمشق، 1960، ص 240.

[25]Le Senne, René., Traité de Morale Générale. Press Univers. Paris 1949. p. 512.

[26]Ibid: p. 687.

[27]Ibid: p. 700.

[28]عادل العوا، القيمة الأخلاقية، مطبعة جامعة دمشق، 1960، ص 252.

[29]Ginsberg, Morris., Sociology, Oxford Universe. London 1949.p.33.

[30]Gurvitch, Georges., Morale Théorique et Science des Maurs, Press. Univers. Paris 1948 p. 54.

[31]Ibid: p. 44.

[32]Ibid: p. 45.

[33]Ibid; p. 29.

[34]  گه‌رچی به‌شێك له‌و ڕه‌خنانه‌ی كه‌ ڕووبه‌ڕووی كۆمه‌ڵناسیی پۆزه‌تیڤیزم و بیروباوه‌ڕی زانایانی بوویه‌وه‌ په‌سه‌ندكراو بن، به‌تایبه‌ت له‌ ڕووی میتۆدۆلۆژی و پاشانیش ئایدۆلۆژییه‌وه‌، به‌ڵام ناتوانین به ‌هیچ جۆرێك ته‌واوی بۆچوونه‌ زانستییه‌كانیان و میتۆده‌ به‌ركاره‌كانیان ڕه‌ت بكه‌ینه‌وه‌، ئه‌م هه‌ڵسه‌نگاندن و دادوه‌رییه‌ی كه‌ “قه‌باری”ی نووسه‌ر لێره‌دا ده‌یكات بڕیارێكی گشتگیره‌ و به ‌هیچ جۆرێك ناتوانرێت په‌سه‌ند بكرێت، زانایانی قوتابخانه‌ی كۆمه‌ڵناسیی فه‌ڕه‌نسی له‌ وێنه‌ی دۆركایم و لیڤی برێل و ئه‌لبێر باییه، له‌ زیاد له‌ بوارێكدا كاریان كردووه‌ و هه‌وڵیان داوه‌ میتۆدێكی دڵنیا و تاقیكراوه‌ و چه‌سپاو به‌كار بهێنن تا هه‌مان ئه‌و پێشكه‌وتنانه‌ی زانسته‌ سروشتییه‌كان له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی دیارده‌ سروشتییه‌كاندا به‌ده‌ستیان هێناوه‌، كۆمه‌ڵناسیش بتوانێت پێی بگات، هه‌روه‌ها له‌ زیاد له‌ بوارێكدا له‌ بواره‌كانی كۆمه‌ڵناسی و كۆمه‌ڵناسیی ئه‌خلاق و ئایین و ئه‌نسرۆپۆلۆجیادا كاریان كردووه‌ و له‌مڕووه‌وه‌ به‌شدارییه‌كی گه‌وره‌ و سوودێكی مه‌زنیان به‌و بوارانه‌ گه‌یاندووه‌، به‌تایبه‌ت هه‌وڵه‌ دیاره‌كانی دۆركایم، بۆیه‌ ئه‌و بڕیار و هه‌ڵسه‌نگاندنه‌ی نووسه‌ر بڕیارێكی دروست نییه‌، هه‌روه‌ك له‌ په‌ڕه‌كانی دواتردا هه‌ندێك بۆچوونی نووسه‌رمان چاو پێ ده‌كه‌وێت له‌باره‌ی گۆشه‌نیگای كۆمه‌ڵناسیی پۆزه‌تیڤیزم له‌باره‌ی ئایینه‌وه‌، كه‌ پێمان وایه‌ له‌ هه‌ست و باوه‌ڕی ئایینی نووسه‌ره‌كه‌ خۆیه‌وه‌ هاتووه‌ نه‌ك ڕای زانستی بێت، چونكه‌ ئه‌وه‌ی نووسه‌ر دووباره‌ وه‌ك به‌ڵگه‌ بۆ پووچه‌ڵكردنه‌وه‌ی بۆچوونه‌ زانستییه‌كانی دۆركایم ده‌یهێنێته‌وه‌، هه‌ر هه‌مان ئه‌و شتانه‌ن دۆركایم ڕه‌خنه‌ی كردوون. -وەرگێڕ-.‌

[35]Le Senne René, Traité de Morale Générale, Press. Universitaires de France de France, Paris 1949. p. 312.

[36]الرسالة القشيرية، لأبي القاسم القشيري، القاهرة، 1948، ص 32.

[37]الدكتورة فوزية ميخائيل، سورين كيركجورد أبو الوجودية، القاهرة، 1962، ص 118.

[38] وه‌ك له‌م ڕه‌خنه‌ و هه‌ڵسه‌نگاندنانه‌ی قه‌باریدا ده‌یبین، (قه‌باری)ی خۆشی كه‌وتووەته‌ هه‌ڵه‌وه‌ له‌وه‌دا كه‌ جیاوازی نه‌كردووه‌ له‌نێوان شێوه‌ جیاوازه‌كانی ئایین، ئه‌وه‌ی ئه‌و وه‌ك شێوه‌ی ڕاسته‌قینه‌ی ئایین ده‌یناسێنێت و ده‌یكاته‌ به‌ڵگه‌ بۆ پووچه‌ڵكردنه‌وه‌ی ڕا زانستییه‌كانی دۆركایم له‌باره‌ی ئایینه‌وه‌ ته‌نیا یه‌ك شێوه‌ی ئایینه‌ ئه‌ویش ڕه‌وتی عیرفانییه‌، ڕه‌وتی عیرفانی به‌گشتی نا، به‌ڵكوو ته‌نیا له‌شێوه‌ و دۆخه‌ زۆر تایبه‌ته‌كانیدا كه‌ ته‌نیا له‌ لای فه‌یله‌سووفانی عیرفان و گه‌وره‌ عیرفانییه‌ ده‌گمه‌نه‌كان هاتووه‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌نده‌ نزیكه‌ له‌ فه‌لسه‌فه‌وه‌ ئه‌وه‌نده‌ له‌ ئایینه‌وه‌ نزیك نییه‌ له‌ شێوه‌ زۆر بڵاو و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانیدا، كه‌ هه‌رهه‌مووی ڕێوڕه‌سم و سروش و نوێژ و یاسا و ڕێسا و دامه‌زراوه‌ی جیاجیان كه‌ ته‌نیا ده‌كرێت وه‌ك دیارده‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ بكرێت، -و-.

[39]Bastide, Roger., Eléments de Sociologie Religieuse, Collect A. Colin. Paris 1947. p. 5.

[40]Ibid. p. 170.

[41]Durkheim, Emile., L’Education Morale Paris 1925. p. 8.

[42]Bergson, Henri., Les Deux Sources de la Morale et de le Religion, Press. Univers. 1955 p. 10.

[43]Bastide, Roger., Eléments de Sociologie Religieuse, Collect. A. Colin. Paris 1949. p. 169.

[44]Schmidt W., The Origin and Growth of Religion., Facts and Theories, Trans. By H. J. Rose, London 1931. p. 103.

[45]Ibid: p. 104.

[46]Ibid: p. 105

[47]Ibid. p. 117.

[48]Bastide, Roger., Eléments de Sociologie Religieuse, Collect. A. Colin, Paris 1949. P 186.

[49]Schmidt, W, The Origin and Growth of Religion, Facts and Theories, Trans. By H. J. Rose. London 1931. p. 115.

[50]Ibid: p. 116.

[51]Ibid: p. 117.

The post گفتوگۆكردن و هه‌ڵسه‌نگاندنی ئه‌نجامه‌كانی كۆمه‌ڵناسیی ئه‌خلاق و ئایین appeared first on ژنەفتن.

ئەم وتارە بە لێکۆڵینەوە لە پێشزەمینە ئایدیۆلۆژیک و کۆمەڵناسانەکانی ڕوانگەی مارکس سەبارەت بە ئایین دەست پێ دەکات و جومگەبەندییە سەرەکییەکانی کێشەی تیۆری ئایینیی ئەو، وەبەر لێکۆڵینەوە و ڕاڤە دەدات. وتاری بەردەست، وێڕای ڕەخنە لە نایەکانگیری و ناسازیارییە ئاشکراکان و ھەروەھا گشتاندنی لەڕادەبەدەر لە تیۆری مارکسدا، لایەنە ئەرێنییەکانی بۆچوونی ئەو زەق دەکاتەوە. بە شێوەیەکی تایبەت و یەک­لاییکەرەوە، بەڵگە دەھێێنرێتەوە کە ئەگەرچی ئێمکانی ئەوە ھەیە ئاراستە دژەمرۆڤی و ھێزبڕەکانی ئایین لە بۆچوونەکانی مارکسدا دەستنیشان بکرێت بەڵام دەبێت لە ھەمان حاڵدا ئاراستە داھێنەرەکانی ئایین کە نامۆیی­سڕینەوە دەکەن و گۆڕانخواز و ڕزگاریبەخشن، بناسێندرێن و دانیان پێدا بھێنرێت.

وشە سەرەکییەکان:

کارل مارکس، تیۆری، ئایدیۆلۆژیک، کۆمەڵناسانە، نامۆیی، مرۆڤخوازی، ئایین.

پێشەکی

تیۆری مارکس لەمەڕ ئایین، تۆڕێکی ئاڵۆزە لە گۆڕانکارییە ھزرییەکان کە لە سەرچاوەگەلێکی جۆراوجۆر ئاو دەخواتەوە: سەرچاوەی فەلسەفی، ئەخلاقی، کۆمەڵایەتی، مێژوویی، ئابووری، سیاسی و مرۆڤناسی. ھەروەھا کە ھاڕالەمبۆوس و ھیڵد¹ ئاماژە دەکەن(١٩٨٠)، ڕوانگە و نووسینەکانی مارکس ئەوندە نایەکانگیری و دژیەکبێژی و لێڵی و گۆڕانیی داکۆکییەکانی تێدایە کە بە سەختی ئێمکانگەلی ڕاڤەیی لێ ھەڵدەھێنجرێت. ھاوڕا لەگەڵ ئەو تێبینییانەیە کە لوڤیس (١٩٧٥) دەبێژێت:

«ڕوانگەکانی ھیچ بیرمەندێکی مەزن بە قەد مارکس تووشی خراو لیتێگەیشتن و خراو نواندنەوە نەبووە. دەستەواژەی ”مارکسیسم“ لە ھەندێک لایەنەوە بە مانای تۆڕەھاتێکی بێ سەرەوبەرە و بێ­واتا بووە کە مرۆڤ دەیھەوێت ھاودەنگ لەگەڵ خودی مارکس بڵێت: «کەوایە یەک شت بڕاوەیە و ڕوون، من مارکسیست نیم»(٣٧).

لە ڕووی بەڕ­بڵاوی و جۆراوجۆری ڕێدۆزەکانی تیۆری ئایینی مارکس، لێرەدا جێی ئاماژەیە کە ھەر تێکۆشانێ بۆ ڕاڤەی مارکس، ناتوانێت بە تەواوی خاڵی بێتەوە لە توخمەکانی لایەنگری و ھەست و زەینباوەڕی. کەوایە لەم ڕوانگەوە ئەم وتارە شتێکی زۆر نزیک لە ڕاڤەیەکی تایبەت، لە تێگەیشتنی مارکس بۆ ئایین دەنوێنێتەوە. بۆ تێگەیشتنی قووڵتر و بەربڵاوتر، ئەم وتارە وەشوێن سێ مەبەستی سەرەکی دەکەوێت. ئەلف: لێکۆڵینەوە لەو پێشزەمینە ئایدیۆلۆژیک و کۆمەڵایەتییانەی کە کاریگەرییان لەسەر ڕوانگەی مارکس بۆ ئایین بووە. ب: شەن‌وکەوکردنی گریمانە بنەڕەتییەکانی تێگەیشتنی مارکس لە ئایین. پ: ھەڵسەنگاندنی ڕەخنەیی خوێندنەوە و ڕاڤەی مارکسی بۆ ئایین.

1. پێشزەمینە ئایدیۆلۆژیک و کۆمەڵناسانەکانی تیۆری ئایینی مارکس.

مارکس لە پلەی یەکەمدا دەپەرژێتە سەر نامۆیی (بێبەشی)²لە کۆمەڵگادا، بە تایبەت لە کۆمەڵگای سەرمایەداری کە خاوەنداریەتیی خۆکەسیی سامان و دارایی و کۆنتڕۆڵی خۆکەسیی بەرھەمھێنان و دابەشکردنی شتومەک و خزمەتەکان بوونی ھەیە. لە شیکاری مارکسدا، ئایین زیاتر وەکوو بەرھەمی نامۆیی دەبیندرێت. کاریگەریگەلێکی زۆر لەسەر مارکس ھەبووە کە پێشزەمینەکانی ڕاڤەی ئەو لە ئایین و تەواوی لایەنەکانی ژیانی کۆمەڵایەتی بیچم داوە. دەتوانرێت ئەو کاریگەرییانە ھەم ئایدیۆلۆژیک و ھەم کۆمەڵناسانە لە قەڵەم بدرێت. پێش لە شیکاری تیۆری ئایینی ئەو، شیاوە کە بە کورتی سەرنجێک بدەینە سەر ئەو پێشزەمینانە:

ئەلف: پێشزەمینە ئایدیۆلۆژیکەکانیی تیۆری مارکس سەبارەت بە ئایین

لە ڕووی ئایدیۆلۆژییەوە، ئەندێشەکانی مارکس لەنێوان شتگەلێکی دیکەدا، بە چڕی لەژێر کاریگەریی فەیلەسووفانی ناسیاوی ئاڵمانی، وەکوو ھێگڵ و ‘فوئێرباخ’دایە. بیرۆکەی گۆڕانی دیالکتیکی کە لە ناوەندی تیۆری و کۆمەڵناسیی مارکسیستیدایە، لەسەر دەستی ھێگڵ گەشەونەشەی پەیدا کردبوو. ھێگڵ تیۆری دیالکتیکییەکەی لەسەر کۆمەڵگای مرۆڤی و بەتایبەتی لەسەر دەڤەری ئایدییاکان دابەزاند. گۆڕانی مێژوویی وەکوو جووڵەیەکی دیالکتیکی ئایدیا و ئەندێشەی مرۆڤ دەبینێت. ھێگڵ لەسەر ئەو باوەڕە بوو کە کۆمەڵگا لە بنەڕەتدا دەرھاویشتەی ئەندێشە و ئایدیاکانی مرۆڤە. لە ڕوانگەی دیالکتیکی ھێگڵەوە کێشمەکێش و دژیەکی ئایدیا و بیرۆکە ناسازیار و ناکۆکەکان چەمکگەلێکی نوێ ساز دەکەن کە بەستێن بۆ گۆڕانی کۆمەڵایەتی مسۆگەر دەکەن(Haralambos and Heald, 1980: 535).. لەم ڕووەوەیە کە ھێگڵ، نامۆیی لەنێو کۆمەڵگادا وەکوو بەرھەم و لێکەوتەی ئایدیا ئایینییەکان دەبینێت چونکە لە لای ھێگڵ، ئایدیاکانن کە کۆمەڵگا بەدی دەھێنن. بە وتەیەکی دیکە، ئایین لە لای ھێگڵ ھۆکار، خۆلقێنەر و بەرھەمھێنەری نامۆیی لە کۆمەڵگادایە.

ڕوانگەکانی مارکس بۆ مێژوو و ململانێی چینایەتی کە تا ئاستێکی زۆر خوێندنەوە و ڕاڤەی ئەو لە ئایینیش لەخۆ دەگرێت، لەسەر شانی ئەو چەمکە ھێگڵییە لە دیالکتیک ڕاوەستاوە. لەژێر کاریگەریی ئەم باسەدا، مارکس ھەر جۆرە پڕۆسەیەکی گۆڕان وەکوو کێشە و پێکدادانێکی داگر و بەربەرین لەنێوان ھێزگەلی یەکناکۆک و ململانێ و شەڕی دژبەرەکان و ناکۆکەکان دەبینێت. بە ھەر حاڵ مارکس بە بۆنەی ئەو پێشایەتییەی کە بە فاکتەرگەلی ئابووری وەکوو ژێرخانەکانی واقیع دەیدا، ئەو یەکەمایەتییەی کە ھێگڵ بە ئەندێشەکان و ئایدیاکان وەکوو کارگێڕە سەرەکیی یەکلاکەرەوەکانی کۆمەڵگا دەیدات، ڕەت دەکاتەوە. مارکس بەڵگە دەھێنێتەوە کە سەرچاوەی گۆڕان لەناو دژیەکی و یەکناکۆکییە ئایدیۆلۆژیکییەکاندا حەشار نەدراوە بەڵکوو بەتایبەتی لەناو دژیەکییەکانی سیستەمی ئابووری و بەگشتی سیستەمی ناو کۆمەڵگادا حەشار دراوە. لە ڕەتکردنەوەی ئیدعای ھێگڵدا کە ئەندێشەکان و ئایدیاکان کۆمەڵگا بەدی دەھێنن، مارکس دەبێژێت ئایدیاکانی مرۆڤ پێش لە ھەموو شتێک «ڕەنگدانەوەی پەیوەندە کۆمەڵایەتییەکانی بەرھەمھێنانی ئابوورین»(Haralambos and Heald 1980: 535)، کەوایە ئایدیاکان سەرچاوەی سەرەکی گۆڕان مسۆگەر ناکەن. بەم حاڵەیش مارکس ناتوانێت بەگشتی ئایدیای پەیوەندیی دیالکتیکی زەین (ئایدیا و ئەندێشە) و کۆمەڵگا لە پێش چاو نەگرێت بەڵام داکۆکی ئەو بە شێوەیەکی ڕوون و تەقریبەن مۆنۆپۆلکراو لەسەر ڕۆڵی دامەزراوەکانە (بەتایبەتی دامەزراوە ئابوورییەکان) کە خۆھۆشیاری و خۆتێگەیینی مرۆڤ فۆڕمڕێژ دەکەن. کەوایە ژیرڤانی گرینگی مارکس ئەوەیە کە کۆمەڵگا ھۆشیاریی مرۆڤ یان “بوونی ئاگامەندانەی” مرۆڤ یان “پرۆسەی ڕاستەقینەی ژیان” بەرھەم دەھێنێت(Marx and Engels, 1940: 14-15, 19).. مارکس لەژێر تیشکی پێشگریمانەی خۆی (واتە داکۆکی تایبەت لەسەر) فاکتەرگەلی ئابووری لە فۆڕمڕێژ کردن و دیاریکردنی کۆمەڵگا، ھۆشیاری و پەیوەندییە مرۆڤایەتییەکانە کە بە چەمکی پەیوەندیی دیالکتیکی ھێگڵ، بەستێن و ڕاڤەی کۆمەڵناسانە دەبەخشێت.

ھێگڵ ئایینی وەکوو ھۆکار و خولقێنەر و بەرھەمھێنەری نامۆیی لەناو کۆمەڵگادا دەبینێت، مارکس دەڵێت: ئایین لێکەوتە و بەرھەمی نامۆیی لە کۆمەڵگادایە.

باوەڕی مارکس وایە کە کارگێڕە ئابوورییەکان کاریگەریی یەکەمیان ھەیە و تا ئاستێکی زۆر لایەنەکانی دیکەی کۆمەڵگا بەدی دەھێنن. مارکس لە ئەپڵای کردنی تیۆری ھێگڵ بەسەر تیۆری ئایینی خۆیدا، ھێرەمی ھێگڵ سەرئاوەژوو دەکات. لە حاڵێکدا ھێگڵ ئایینی وەکوو ھۆکار و خولقێنەر و بەرھەمھێنەری نامۆیی لەناو کۆمەڵگادا دەبینێت، مارکس دەڵێت: ئایین لێکەوتە و بەرھەمی نامۆیی لە کۆمەڵگادایە. یەکێکی­تر لە کاریگەرییە گەورەکان لە گۆڕان و گەشە­و­نەشەی ئایدیۆلۆژیکی مارکس، نووسینە ئاتێئیستییکەکانی لودویک فوئێرباخە. مارکس بە ھاودەنگی لەگەڵ ئاتێئیسمی ئایینی فوئێرباخدا و بە پەیوەست بە میراتی ھێگڵی خۆیەوە و تێگەیشتنی ماتریالیستی لە ژیانی مرۆڤی، ئایدیای تەواوی خۆی لە ئایین وەکوو بەرھەم و وڵامی لەخۆنامۆیی مرۆڤ گەشە پێ دا. فۆئێرباخ لە کتێبەکەیدا “جەوھەری مەسێحییە”“ تیۆرییەک ئاراستە دەکات کە بەپێی ئەو، ئایین بانھاوێژی ³ گەورەترین و بەرزترین ئارمانەکانی مرۆڤە بۆ ئاسمان و ھەروەھا بە خاڵی کردنەوەی تایبەتمەندییە ھەرەبەرزەکانی مرۆڤ لە بابەتی ئێلاھیدا، دەبێتە ھۆکاری بڵاوبوونەوەی نامۆیی و مرۆڤ لە قووڵایی و ھێز دەخات. بە باوەڕی فوئێرباخ، خودا شتێک نییە جگە لە جەوھەر و ئارەزووەکانی مرۆڤ کە بە دەرەوە دیھاوێژی کراوە. کەوایە داکۆکی دەکات کە «ئایین جیابوونەوەی مرۆڤە لە خۆی»(Feuerbach, 1957: 41). بە باوەڕی ئەو مرۆڤ بە بانھاوێژی جەوھەری خۆی بۆ پانتاییی بان­سرووشتی، خۆی ھەژار دەکات. بە وتەی ئەو مرۆڤ بۆ ئەوەی مرۆڤایەتی تەواوی خۆی بەدی بھێنێت، دەبێت خوا بگۆڕێت بە مرۆڤ و خوداناسیش بگۆڕێت بۆ مرۆڤناسی. لە لای فوئێرباخ ناپێگەیشتوویی مرۆڤ، ھۆکاری لەخۆنامۆیی ئایینی مرۆڤە. کەوایە لە لای ئەو پەروەردە و ڕۆشنگەری، ئامرازێکی کارامەیە بۆ نامۆیی سڕینەوە لە مرۆڤ، واتە “بە مرۆڤی کردنی ئۆلووھیەت”.⁴ و “بە مرۆڤناسی کردنی خوداناسی”⁵.

تیۆری کارل مارکس لەسەر ئایین کاریگەریی ئاشکرا و بێ­ئەملاوئەولای ئەندێشە ئاتێئیستییەکانی فوئێرباخ نیشان دەدات. مارکس لەگەڵ دەروونناسی ڕوانگەی خوداناباوڕانەی فوئێرباخ ھاودەنگە بەڵام نەبوونی تێگەیشتنی کۆمەڵناسانەی ئەو وەبەر ڕەخنە و گازەندە دەدات و دەڵێت: فوئێرباخ گرینگی شیاو و تەواوی بە ھۆکارە کۆمەڵایەتییەکان نەداوە چونکە خەڵکی بەردەوام باشترینەکانی ئەو شتەی لە ناخی خۆیاندا ھەیە بانھاوێژی دەکەن بۆ گەردوون. مارکس بۆ دۆزینەوەی ھۆکارگەلی کۆمەڵایەتی کە خەڵک ھان دەدات بۆ ئاوەھا بانھاوێژیگەلێک، بە پێداگری لەسەر ئەوەی کە نامۆییی ئایینی بەرھەم و زایەڵەی نامۆییی کۆمەڵایەتییە، نەک بەرھەمھێنەری نامۆییی کۆمەڵایەتی، لە ھێگڵ و فۆئێرباخ جودا دەبێتەوە. لەسەر بنەمای ئەم باوەڕەیە کە مارکس تیۆری نامۆیییەکەی خۆی دەخەمڵێێنێت. لە ھەوڵ بۆ دۆزینەوەی ئەو ھەلومەرجە کۆمەڵایەتییانەی کە بەرچاوگەکانی نامۆیی لای مارکس چێ کردووە، ئێمە دەگەین بە ئاستی دووھەمی کاریگەری لەسەر تیۆرییەکەی ئایین سەبارەت بە مارکس، واتە پێشزەمینە کۆمەڵایەتییەکان کە لە درێژەدا دەپەرژینە سەر ئەو بابەتانە.

ب: پێشزەمینە ئایدیۆلۆژییە کۆمەڵناسانەکانی تیۆری ئایینی کارل مارکس

لە ڕووی کۆمەڵناسییەوە تیۆری ئایینی مارکس لەژێر کاریگەریی ھەلومەرجی زەمانە و کۆمەڵگای ئەودا فۆڕمی گرتووە. تێگەیشتنی مارکس لە ئایین لە تێگەیشتنی نامۆییی ئەو بیچمی گرتووە کە ئەوەیش بە نۆبەی خۆی لە تێبینییە واقیعییەکانی ئەوەوە سەبارەت بە کاریگەرییە دژە مرۆڤییەکانی سیستمی ئابووریی زەمانە و کۆمەڵگای ئەو ڕەنگ و ڕواڵەتی گرتووە، واتە کاریگەریی نامرۆڤی سیستەمی کارخانەیی کۆمەڵگای ئۆرووپایی چینایەتی سەردەمی خۆی. ئەو کۆمەڵگایە کۆمەڵگایەک بوو کە لەویادا کرێکارەکان داشکێندرابوون بە ئامرازگەلێکی میکانیکی پەتی کار و بەرھەمھێنان. لە حاڵێکدا ھاوکات بەرھەمەکانی کاری ئەوان لێیان زەوت دەکرا و ئامرازەکانی بەرھەمھێنان و دابەشکردن دەگوازرایەوە بۆ لای خاوەندارانی بۆرژووا. لێنین کۆمەڵگای پرۆسی ڕۆژگاری مارکس وەکوو کۆمەڵگایەک وەسف دەکات: «کە بەتەواوی لەسەر چەوساندنەوەی ئاپۆرەیەکی زۆر لە چینی کرێکار بە دەستی کەمینەیەک لە خەڵک ڕۆنراوە… ئەوە کۆمەڵگایەکی کۆیلەدارییە. چونکە کرێکاری “خۆڕایی” کە تەواوی عومریان بۆ سەرمایەدارەکان کار دەکەن، ئەوانە شیاوی شتێک نین جگە لە ئامرازگەلی پێویست بۆ درێژەدان بە ژیانی خزمەتکاری و کۆیلەیی و بەرھەمھێنانی قازانج بۆ ڕاگرتن و درێژەی کۆیلایەتیی سەرمایەداری»(Lenin 1965:7)..

مارکس دۆخی ئامرازی قازانج­تەوەری بەرھەمھێنان وەکوو چاوگەی جۆرێک لە نامۆیی دەبینێت کە ھەم کاریگەری لەسەر کرێکار و ھەم کۆمەڵگا بەگشتی ھەیە. لە حاڵێکدا کرێکارەکان لە بەھا و قازانجی واقیعی خۆیان نامۆ و بێبەش بوون و ئەم بێبەش­بوونە بە شێوەیەکی پڕ­و­پووچانە، دارایی و سامانی چینی خاوەنداری بەدی دەھێنا(Marx 1964: 75).

بە باوەڕی مارکس ئەزموونی ئازاردەری نامۆیی، دەتوانێت کرێکاران بە جۆرێک لێ بکات کە ئاست و ڕادەی کۆیلەیی و چەوسانەوەیی خۆیان بدۆزنەوە و تەنانەت ئەگەری ئەوە ھەیە ھێزگەلی سیاسیی ئەوان بۆ گۆڕانی دۆخی ژیان ڕێک بخەن. گرینگترین خاڵی وەرسووڕان لە تیۆری نامۆییی مارکسدا لێرەدایە کە دەپەرژێتە سەر شیکاری ڕۆڵی ئایین لە کۆمەڵگای لەوتاو و لێوڕێژ لە نامۆیی⁶. ئەمە تێگەیشتنی مارکسە لە ڕۆڵی ئایین لەم ھەلومەرجە بەتەواوی نامۆیەدا کە بەستێنی پێویست بۆ ڕوانگە باو و ناسراوەکانی ئەو سەبارەت بە ئایین چێ دەکەن. ئێستاکە گریمانە بنەڕەتییەکان و ئەو خاڵانەی لە تێگەیشتنی مارکس لە ئاییندا مشتومڕی لەسەرە، لە بەشی دیکەی ئەم وتارەدا لێکۆڵینەوەی لەسەر دەکرێت.

٢. تێگەیشتنی کارل مارکس لە ئایین

ڕوانگەکانی کارل مارکس سەبارەت بە ئایین، دەتوانرێت لە سێ سوێنگە نیگاوە لێکۆڵینەوەی لەسەر بکرێت: ئەلف: ڕەنگدانەوە و دیھاوێژی نامۆییی کۆمەڵایەتی ب: ئامرازێکی ئایدیۆلۆژیک بۆ شەرعیەت­دان و بەردەوامی نەزمی کۆمەڵایەتیی سەرکوتکەر. ج: وەکوو تریاک بۆ خەڵک (یان ئاپۆرە).

مارکس بە ڕامان لە دۆخی نامۆیی کە بەرھەمی سیستەمی ئابووریی ڕۆژگاری خۆی بوو، ململانێ و مشتومڕێک کە لێکەوتەی بەرژەوەندییە دژیەکە ئابوورییەکانی چین و توێژەکان بوو و ھەروەھا بەرتەک و گازەندەی چارەھەڵنەگری “پرۆلتاریا” بە ھەلومەرجی پەڕاوێزخراوی نامۆیی، تیۆری خۆی لەمەڕ ئاخێزگە و چییەتی و ڕۆڵی ئایین خستە ڕوو. دەتوانرێت جەوھەری ھەڵسەنگاندی مارکس لە بەھای حەقیقیی ئایین لەم ڕستەیەی خوارەوە ھەڵبھێنجرێت و دەربھێنرێت: بنەمای ڕەخنەگەلی دژەئایینی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە: مرۆڤ ئایین دروست دەکات نەک ئایین مرۆڤ درووست بکات، بە واتایەکی تر ئایین خۆھۆشیاری و سەنگەخودی مرۆڤە کە یان ھێشتا خۆی نەدۆزیوەتەوە یان دووبارە خۆی لە دەست داوەتەوە… مرۆڤ جیھانی مرۆڤە و دۆخی کۆمەڵگا. ئەم دۆخە و ئەم کۆمەڵگا ئایین بەرھەم دەھێنێت، ھۆشیارییەکی جیھانی ئاوەژوو، چونکە ئەوانە جیھانێکی ئاوەژوون، ئایین تیۆری گشتیی ئەو جیھانەیە… ھۆگری و مەراق، سزادانی ئەخلاقی، تەواوکەری فەرمی و سەرچاوەی جیھانداگری سووکنایی و پاساوی ئەوە. ئەمە وەدیھاتنی خەیاڵی جەوھەری مرۆڤە چونکە جەوھەری واقیعی مرۆڤ بە دروستی وەدی نەھاتووە، کەوایە بەگژاچوونی ئایین، شەڕ و بەگژاچوونە لەگەڵ جیھانێک کە ئایین، بۆن و بەرامەی ڕۆحانی ئەو جیھانەیە.(Marx and Engels 1975: 38).

لەم گوزارانەدا، مارکس لە یەکەم ئاستدا ئایین وەکوو ڕەنگدانەوە و زایەڵەی ھەلومەرج و واقیعی کۆمەڵگا یان بەرھەمی نامۆیی لەناو کۆمەڵگادا دەبینێت، ئەم بێبەشکردن و ناھۆمێدیانە لە نەزمی ئابووری و کۆمەڵایەتییە کە خەڵک دەکێشێت بۆ لای ئەوەی وەھم و خەیاڵ بخولقێنن. به باوەڕی ئەو، ئایین بۆ جێبەجێکردنی ئایدیالگەلێک سەری ھەڵداوە کە پیرۆزی دەبەخشێت و پشتگیری دەکات لە تێگەیشتنی ساختەیی یان ھۆشیاریی درۆیین و لە خۆنامۆیی کە لە ناسازیارییەکان و دژیەکییەکانی کۆمەڵگاوە ھەڵدەقۆڵێت. بە وتەیەکی تر، بە باوەڕی مارکس ئایین لێکەوتە و پێداوێستی زۆرینەی مرۆڤە زۆڵم لێکراو و چەوسێندراوەکانە بۆ ھەڕاکردن و دەربازبوون لە ھەلومەرجی گورچکبڕ و سەرکوتکەر و چەوسێنەری ژیانی کۆمەڵایەتی و ھەروەھا دەربازبوون لە نامۆیی و مرۆڤ­سڕینەوەیەک کە لەو دۆخە دەکەوێتەوە، بە مەبەستی داکۆکی لەسەر بەھای حەقێقیی مرۆڤ. بەڵام لە ڕووی ئەوەوە کە مارکس دەڵێت جەوھەری مرۆڤ لە کۆمەڵگای نامۆکراودا واقیعێکی حەقێقی نییە، ئەو داکۆکی دەکات کە ئایین وەدیھاتنی وەھماویی جەوھەری مرۆڤە. ئەمە بەو واتایە کە مرۆڤ بە ھەڵە تێدەگات کە خۆپێناسەکردن و ناسنامەی ئایینی ئەو ناسنامەی شتێکی حەقێقەت و دروستە. بە بۆچوونی مارکس، مرۆڤ لەناو ئاییندا، بە داھێنانی خودا، خۆی لە خۆی نامۆ دەکات و دوور دەخاتەوە. ئەو بە تێچوو و خەساری خۆیەوە لە ئایین یان خودادا سەرمایەدانەری دەکات. نیگەرانی سەرەکیی مارکس لێرەدا ئەوەیە کە نامۆییی ئایینی لە جەوھەری خۆیدا، ڕەنگدانەوە و دیھاوێژی نامۆیییەکی بنەڕەتی ­تری ناو پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی کۆمەڵگای سەرمایەدارییە. ئەم باسە لە وشەکانی ھاوڕێکەی واتە ئەنگڵس ئاوا دەردەبڕیێت «تەواوی ئایین شتێک نییە جگە لە زایەڵەی خەیاڵی زەینی مرۆڤەکان لە ھێزگەلی دەرەکی کە ژیانی ڕۆژانەی کونتڕۆڵ دەکەن. زایەڵەیەک کە لەناو ئەودا ھێزگەلی زەوینی فۆڕمی ھێزگەلی بان­سرووشتی لەخۆ دەگرن» (1975: 128Marx and Engels,). ھەر وا کە مارکس زێدەتر شرۆڤەی دەکات، ئایین بە نواندنەوەی ھەلومەرجی ڕۆح­پڕوکێن و سەختی کۆمەڵایەتی، ھەم دۆخی دژەمرۆڤی پڕۆلتاریا دەردەبڕێت و ھەم شەرعییەت و ڕەواییش بەو دۆخە دەبەخشێت. بە تەعبیری ئەو «ئایین چیرۆکی بێعەداڵەتییەکانی مڕۆڤ دەرحەق بە مرۆڤ دەگێڕێتەوە بەڵام بە شێوەیەک دەیڵێتەوە کە شەرعیەت دەداتە نەزمی ھەنووکە»(qtd in Baum, 1975: 32).. ئایین ڕەنگدانەوە و زایەڵەی نەھامەتی و بەدبەختی مرۆڤە لەسەر ڕووی زەوی، بەڵام لە ھەمان کاتیشدا مرۆڤەکان بەو قەناعەتە دەگەیەنێت کە بە بانھاوێژی ھیوا بە بەختەوەری لەم جیھانە بۆ ئاسمان، نەزمی ھەنووکەی نەھامەتبار قەبووڵ بکات. ئایین لە تێگەیشتنی مارکسدا چ وەکوو زایەڵە و دیھاوێژی، چ وەکوو واقیعگەلێکی کۆمەڵایەتی، جۆرێکە لە لاگری و خۆدەربازکردنە لە بەرتەکدان و بەگژاچوونی ڕەنج و نەھامەتییەکانی چەوساندنەوەی سەرمایەداری. مارکس دەڵێت «ئایین ئاھی بوونەوەری زوڵم­لێکراو، خەم و پەژارەی ئایینی لە ھەمان کاتدا دەربڕینی خەم و پەژارەی ڕاستەقینە و ھەروەھا بەرتکدانە بە خەم و پەژارەی حەقێقی»(Marx and Engels, 1975: 39).. ئەمە بەو واتایە کە ڕووەو ئایین چوونی خەڵک، دەربڕی نارەحەتی ئەوانە لە دۆخ و ھەلومەرجی ڕۆحپڕوکێنی ژیانی کۆمەڵایەتی و مەیلی ئەوانە بۆ دۆزینەوەی چارەسەرییەک بۆ نەھامەتییەکانی ژیان. بەڵام لە ڕوانگەی مارکسەوە، ئایین بە پێشکەشکردنی لایەنێکی پیرۆز لە نامۆیی، وڵامی ئەوە دەداتەوە.

لە ویستی پرۆلیتاریا بۆ دژایەتی لەگەڵ ھێزگەلی ڕەنجاژۆی کۆمەڵگادا، مارکس بەرژەوەندیی ستەمکاران  لە پرۆپاگاندا بۆ ئایدیالۆژیای ئایینی دەبینێت. لێرەوەیە کە ڕوانگەی دووھەمی خۆی سەبارەت بە ئایین وەکوو ئەمرازی ئایدیۆلۆژیک بۆ شەرعییەت­دان و درێژەدان بە دۆخی سەرکووتکەر و زاڵمانە دادەڕێژێت. مارکس و ئەنگلس لە تێکۆشانەکانیاندا بۆ شرۆڤەی پەیوەندی نێوان گەشەی پەیوەندە کۆمەڵایەتییەکان– پێکھاتەی چینایەتیی کۆمەڵگا- و ئایین، ھەر دووک بە شێوەی ھاوبەش لەسەر ئەو باوەڕەن کە چینە چەوسێنەرەوەکان لە ئاستی بەرژەوەندیی خۆیاندا، گەشە بە ئایین دەدەن «وەکوو ئامرازێک بۆ کوێرکردن و کۆنتڕۆڵی خەڵک»(Marx and Engels, 1975: 39).. لەم پەیوەندەدا مارکس ئایین وەکوو شەرعییەتی سەرتر بۆ پێکھاتەکانی دەسەڵات لە کۆمەڵگای مرۆڤیدا دەبینێت»(qtd in Baum, 1975: 32-33). ئایین ئامرازی ئایدیۆلۆژیکی گرووپە زاڵەکانە بۆ داسەپاندن و ئەخلاقی­کردنی شەڕ و نەھامەتییە کۆمەڵایەتییەکان و چەوساندنەوەیەکە کە لەسەر چیینە ستەملێکراوەکان بار دەکرێت. مارکس داکۆکی دەکات کە چینی بۆرژوازی، ئایینی بۆ وەدیھاتنی ئامانجی چینە ستەمکارەکان، خستنە ژێر ڕکێف و سەرسپێردەکردنی چینی ستەملێکراو و ھاندانی ئەوان بۆ قەبووڵکردنی ئەو دۆخە، بە تەواوی ئارامییەوە کە دۆخێکی قازانج‌ھێنەرە، بۆ ئەم دۆخە دادەھێنێ. کەواتە بە بۆچوونی مارکس ئایین کۆمەڵە دیرۆکێکە کە زۆر­یەک لەو فریوانەی کە بنەڕەتیی ئایدیۆلۆژیای چینی دەسەڵاتدار چێ دەکەن، مسۆگەر دەکات. ئایین پاساو و شەرعیەت بۆ گوێ لەمستکردنی چینی ژێردەست و زاڵیەتی و سەربەشی دەدات بە چینی سەردەست. مارکس ئاماژە دەدات بە پارچە ھەڵبەستێکی سروودی ویکتۆریایی لەژێر سەرناوی «ھەموو شتێک ڕوونە و جوان»، بۆ ئەوەی نیشان بدات کە چۆن ئایین بە زۆرینە پاساوی نەزمی کۆمەڵایەتی و پێگەی مرۆڤەکان لەناو ئەودا دەھێنێتەوە:

پیاوی دەوڵەمەند لەناو کۆشک و تەلار دایە،

پیاوی ھەژار لە بەر دەرکەکەی،

خودا یەکیانی بەرزەوە کردووە و ئەوی دیکەیانی نەوی کردووە،

و فەرمانی داوە بە مڵک و داراییەکانی.

مارکس لەو خاڵە ئەمە ھەڵدەھێنجێنێت کە ئایین خەڵک ھان دەدات کە پێگەی کۆمەڵایەتیی خۆیان لە ڕووی ئێلاھییاتییەوە قەبووڵ بکەن بەو پاساوەی کە کاری تەواو و بێخەوشی حیکمەت و زانستی غەیبی⁷ خودایە، ئەو خودایەی کە پێکھاتەی کۆمەڵایەتی چێ کردووە و خەمڵاندوویەتی. مارکس ئەو جۆرە جیھانبینییە وەکوو ئایدیۆلۆژیای چینی سەردەست بۆ پاراستن و گەرەنتی سیستەمی سەرکوت و بەرژەوەندی و ویستە خۆپەسەندەکانی ئەوان دەبینێت.

لەگەڵ ئەوەشدا کە ئایین وەکوو ئامرازێکی ئایدیۆلۆژیکی دەبینێت کە چینی زاڵم و سەرکوتکەر بۆ ڕەوایی دان بە زوڵمی خۆیان کەڵکی لێ وەردەگرن، لە ئاکامدا ددانی پێدا دەنێت کە لە ئایینی چینی سەرکوتکراو شتێکی شوێندانەر و کارکەردی و ئەرێنی بوونی ھەیە. لەم ڕووەوەیە کە مارکس گەرچی ئایین وەکوو یەک وەھم یان خەیاڵ لە ئەژمار دەدات بەڵام ددان بە ڕۆڵی ئەرێنی ئایین وەکوو سوکنایی­دەری ھەژاران لە تەنگەژەکاندا دەنێت و دەڵێت: «ئایین ئاھی بوونەوەری زوڵم ­لێکراو، دڵی جیھانی بێ­دڵ، ڕۆحی دۆخی بێ­ڕۆح، ئەمە تەریاکی خەڵکە»(Marx and Engels, 1975: 39).. مارکس لە ڕستە بەناوبانگەکەیدا ئایدیای خۆی سەبارەت بە ئایین کورت دەکاتەوە. دەوترێت کە ئەم دەربڕینە بەردی بناغەی ھەموو ڕوانینێکی مارکسیستی سەبارەت بە ئایین ساز دەکات. مەبەستی مارکس ئەوەیە ئایین وەکوو ئەفیوون ئیش دەکات تا دەرد و ژانی زوڵم کەم کاتەوە و زوڵم لێکراوانیش سەرسپێردە و بێھۆش بکات. ئایین بە سوکنایی­دان بە لایەنگرانی، ڕۆڵی دەروون­دەرمانی بەکەڵک بەڵام وەھمی دەگێڕێت کە دەبێتە ھۆی ئەوەی لایەنگرەکانی ناھومێدی و بێبەشییەکانییان فەرامۆش بکەن. ئەمە بەڕاستی کێشەی ڕەنجی مرۆڤ چارەسەر ناکات، بەڵکوو بەس تەنیا تێکۆشانێکی ھەڵە و گومڕاکەرە بۆ زیاتر ھەڵگرتنی باری ناباری ژیان. لەم ڕووەوەوەیە کە مارکس ئایین تەنیا وەکوو فریوێک بۆ لایەنگرانی دەبینێت «تا ئەوی کە بەختەوەری و ڕەزامەندی راستەقینەیان بۆ وەدیبهێنێت»Haralambos,and Heald, 1980: 460 )(. بە زمانی لێنین «جۆرێک لە مەستی ڕۆحی کە لەودا کۆیلەکانی سەرمایە، وێنای مرۆڤی خۆیان و ئێدعاکانیان بۆ دەس پەیا کردن بەژیانێکی شایەستە، دەخنکێنن»Lenin, 1965: 7-8). مارکس شرۆڤە دەکات کە ئایین دەتوانێت بە دروستکردنی چاکە و فەزیلەت و لە ڕێگەی وادەی بەھەشتێک لە بەختەوەریی ھەتاھەتایی لە داھاتوو و ھەروەھا بە ھۆمێد­دان بە دەستێوەردانی بانسرووشتی بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی ڕووی زەوی، ڕەنجی زوڵم و ھەژاری سارێژ بکات. بەم شێوەیە ئایین ڕەنجی مرۆڤ لەھەڵکردن­ھاتوو و تەنانەت خوازراو و دڵخواز دەکات. مارکس ئەم ئایدیایەی لە پەیامگەلێکی دەقی پیرۆز وەرگرتووە، بۆ وێنە «چونکە خۆشەویستی پارە، ڕیشەی ھەموو شەڕ و خراپەیەکە، لە حاڵێکدا ھەندێک دەکەونە شوێن تەماح و چاوچنۆکی، دەچنە دەرەوەی بازنەی ئیمان و بە خەم و پەژارەیەکی زۆرەوە خۆیان لە بەین دەبەن(ITimothy 6:10). «چونکە بۆ وشترێک ڕاحەتترە لە کونای دەرزییەکەوە تێپەڕێت تا ئەوەی کە پیاوێکی دەوڵەمەند بچێتە ناو مەلەکووتی خواوە»(Luke 18:25) و «مەلەکووتی من ئەم جیھانە نییە»(John 18:36).

لەسەر بنەمای ئەم شیکارییە، مارکس ئیدعا دەکات کە ئایین لە ناو چەوسێنراوەکان برەو و باوی زیاترە تا لە نێو چەوسێنەرەوەکان. ئەو ئاماژە دەکات کە زۆرتری بزاڤە ئایینییەکان زیاتر لەنێو چینگەلی سەرکوتکراو و زوڵم لێکراودا ھەیە چونکە دۆخی کۆمەڵایەتییان باشترین بەستێنی بۆ ئایینە نوێکان مسۆگەر کردووە. لە شیکاری مارکسدا، ئایین تەنیا دیاردەی نێو چینە ستەملێکراوەکان نییە، چینە سەردەستەکانیش باوەڕگەلی ئایینی دەگرن بەڵام بۆ پاساوھێنانەوە بۆ ھەلومەرجی خۆیان، چ بۆ خۆیان و چ بۆ ئەوانی­تر. ئایین بە زۆرینە لە لایەنی چینە سەردەستەکانەوە و بۆ بەرژەوەندیی زیاتری خۆیان، ڕێنوێنی و پشتیوانی دەکرێت. لە بیری مارکس و ئەنگڵسدا، پیاوانی ئایینی و زەویدارەکان، دەست لە دەستی یەکدا: «لە بریتانیای فیئودالیدا ئەربابانی دەسەڵاتی زەوی، بە زۆرینە ڕەوایی خۆیان لە قسەکانی مینبەرەوە وەر دەگرت. لە بەرامبەری ئەو پشتگیرییەدا، زۆرجار فیئۆدالەکان ماڵێکی زۆریان دەبەخشی بە کلیسا».(Haralambos and Heald 1980: 461).

مارکس جیا لەوەی ئایین وا دەبینێت کە کاریگەرییەکان و لێکەوتەکانی زوڵم، لەھەڵگرتن­ھاتوو و خۆشنەخش­ و نیگار دەکات، ڕۆڵی پەیوەندیداری ئایین وەکوو ئامرازی سەرەکی ئەو زوڵم و ستەمە پێناسە دەکات. کەوایە لە حاڵێکدا مارکس قەبووڵی دەکات کە ئایین سەختییەکانی ژیان ئاسان دەکاتەوە، لە عەینی حاڵدا جەخت دەکاتەوە کە ئایین، خەڵک لە تێکۆشان بۆ گۆڕانی پێگە و دۆخی کۆمەڵایەتییان ھەڵدەگەڕێنێتەوە و دڵساردیان دەکاتەوە. ئایین لەمپەر دەخاتە بەر ئایدیای تێکشکاندنی پێکھاتە کۆمەڵایەتییەکان بە ئامرازی شۆڕش و وەکوو ئامێریەتی کۆنتڕۆڵی کۆمەڵایەتی ئیش دەکات. بەم شێوەیە پەیوەندە چینایەتییەکان چڕتر دەکاتەوە و دەبێتە بەربەست بۆ ھۆشیاری چینایەتی. مارکس ددان بەوەدا دەنێت کە لە ئاییندا توانای دەربڕین و گڕنان و نێڵ­دان و وەکۆڵ خستنی ناڕەزایەتی و ڕەخنەگرتن لەنێو چینی ژێردەستدا ھەیە. بەم پێیە مارکس داکۆکی دەکات کە ھەمووی ئایینەکان بە شێوەیەک نواندنەوەی درۆیین و ساختەیی واقیع و داشکاندنی بەھای ھێزە داھێنەرەکانی مرۆڤن کە ھەرگیز ناتوانن ببنە کارگێڕی شۆڕشە کۆمەڵایەتییەکان. لەو ڕووەوە کە ئایین وەکوو لەمپەرێک لە بەرامبەر بەرتەک و شۆڕشی پڕۆلیتاریا خزمەت دەکات، مارکس لەسەر ئەو باوەڕەیە کە کۆمەڵگایەکی کەمتر ­ئایینی بە ڕێژەی کۆمەڵگایی تەواو­ ئایینی، ئەگەری زیاتری ھەیە کە گۆڕانکاریی پێکھاتەیی بەرچاو بە خۆوە ببینێت. لەسەر بنەمای ئەم باوەڕە مارکس و ھاوبیرانی داکۆکی دەکەن، بۆ گۆڕانی بنەڕەتیی کۆمەڵایەتی و ڕزگاری پڕۆلیتاریای ژێردەست و چەوسێنراوە، بن­بڕکردنی ئایین لە کۆمەڵگا پێویست و لێ دەربازنەبووە. ئەنگلس دەڵێت: «سیستەمێکی سوسیالیستی کە بە دروستی وێنا کرابێت ھەمووی ئامرازەکانی ئەفسوونی ئایینی و لەگەڵ ئەویش ھەمووی توخمەکانی بنەڕەتی عیبادەتی ئایینی دەسڕێتەوە»(Marx and Engels,1975: 128). لێنین( 1965) بە جەخت لەسەر دژیەکی و ناسازیاری ئایین و خەبات بۆ ئازادی، دواتر ھۆکار و ڕێڕەو، بەڵگە و ڕەوت، بۆچییەتی و چۆنییەتی زاڵ بوون و بنبڕکردنی “دەمارگرژیی ئایینی” بۆ گەیشتن بە ئامانجی حیزبی پرۆلیتاریا شرۆڤە دەکات. بە باوەڕی ئەو ئەرکی ئەو جڤاتە⁸… پێوێستی بە ململانێ و شەڕی ئایدیۆلۆژیکی نەساچاو⁹ و بەردەوامە. جڤاتی ئاوەھا ناتوانێت و نابێت لەمەڕ نەبوونی ئاگاییی چینایەتی، جەھل و تاریکی لە فۆڕمی باوەڕگەلی ئایینی کەمتەرخەم بێت. ئێمە جڤاتی خۆمان دامەزراند… ڕێک بۆ ململانێ و شەڕ لەگەڵ فریوی ئایینی چینی کرێکار(15).

مارکس ئاماژە دەکات کە ئایین، ئەگەرچی یەک وەھمە، بەڵام بەشێکی پێویستی ھەموو کۆمەڵگاکانی دابەشکراو بەسەر چیندایە. لە ئەنجامدا تا ئەو کاتەی ئەو دۆخە کۆمەڵایەتییەی کە ئەو وەھمە بە پێویستی دەزانێت بەردەوام بێت، ئێمە ناتوانین بیسڕینەوە یان وەلای نێین. بەڵام ھەر کە ئەو دۆخە لەناو چوو، ئایین گرینگایەتی و پەیوەندداریەتی خۆی لەدەست دەدات و بە مەرگی سرووشتی دەمرێت. بە باوەڕی ئەو لە کۆمەڵگای ئازاد یان کۆمەڵگای کۆمۆنیستیدا پێویستیەک بە ئایین نییە، چونکە ئەو ھەلومەرجەی کە ئایینی پێویست کردووە لە ناو چووە. بە باسکردن لەو بابەتانەی سەرەوە لێرەدا پێویستە کە بە شێوەیەکی ڕەخنەگرانە ڕاستبوون و ئێعتباری ئیدعاکانی مارکس سەبارەت بە ئایین شەنوکەو بکرێت.

3.ھەڵسەنگاندنی ڕەخنەیی ڕاڤەی مارکس لە ئایین

گەرچی مارکس بە توندی ھەجمە دەکاتە سەر ئایین بەڵام وەھمێکی زۆر گەورەیە ئەگەر تیۆری ئەو سەبارەت بە ئایین تەنیا وەکوو ھەجمە و شاڵاوێک لە ئەژمار بدرێت. بەڵگەگەلێکی زۆر بەرچاو بۆ پشتگیری لە ھەندێک لایەنەکانی تیۆری مارکس سەبارەت بە ڕۆڵی ئایین لە کۆمەڵگادا بوونی ھەیە. کەواتە لە ھەڵسەنگاندنی ئێمە لە تیۆری مارکس، ھەم بەشدارییە ئەرێنییەکان و ھەم ڕەخنە مومکینەکانی ئەو تیۆرییە لە پێش چاو دەگرین.

ئەلف: بەشدارییە ئەرێنییەکانی تیۆری مارکس لەمەڕ ئایین

 تیۆری ئایینی مارکس لایەنگەلێکی ئەرێنی زۆری ھەیە کە دەتوانین لەژێر پەنج سەرناودا کۆی بکەینەوە: بەشدارییە میتۆدۆلۆژییەکانی، تێڕوانینە مێژوویییە کۆمەڵایەتییەکان، داکۆکییە دەروونییە دەرمانگەرییەکانی، ھاندەرە مرۆڤدۆستانەکانی، کردە پاکسازی و خاوێن کردنەوەکان.

ئەلف 1: بەشدارییە میتۆدۆلۆژییەکانی مارکس

زۆریەک لەو شتانە مارکس لە تیۆری خۆیدا لەسەر ئایین باسی دەکات، یارمەتییەکی زۆری خوێندنەوەی چەند­مێتۆدی ¹⁰ئایینی داوە. تیۆری مارکس ڕۆڵێکی بەرچاوی ھەبووە لە تێگەیشتنی ژیانی ئایینی و بەگشتی ژیانی مرۆڤی و دەپەرژێتە سەر حەقێقەتگەلێکی کۆمەڵایەتی و مێژوویی کە یارمەتی ئەوە دەدات ھەلومەرجی کۆمەڵایەتی چ ڕۆڵێکی گرینگییان لە دەرکەوتە ئایینییەکاندا ھەیە. ئەو حەقێقەتە کە ئەزموونە ئایینییەکان لە بۆشاییدا تەعبیریان لێ ناکرێت بەڵکوو لە کۆدەقێکی مێژووییی کۆمەڵایەتیی تایبەتدا تەعبیری لێ دەکرێت. بۆ نموونە بەم باسە لە خوێندنەوە ھاوچەرخەکانی ئاییندا گرینگایەتییەکی تایبەتی دەدرێت و ئەمە کاکڵەی [باسەکانی] ململانێ وخەباتی مارکسە. میلتۆن جی یانگێر¹¹ کۆمەڵناسی گەورەی ئایین ھەر لەم بوارەدا دەبێژێت ئایین لە لایەنگەلێکی جۆراوجۆڕەوە لە کۆدەقی کۆمەڵایەتی، کاروەرگری دەکات و لە ژێر کاریگەریی ژینگەی کۆمەڵایەتی و فەرھەنگییەک کە تێیدا بنیات نراوە، فۆڕمڕێژ دەکرێت.

«سیستەمگەلی ئایینی بە چڕی لەژێر کاریگەریی پێکھاتە کۆمەڵایەتییەکانی دەوروبەرییاندان، ئەمە بەو واتایە کە بوداییسمی کایڵۆنی لەگەڵ بوداییسمی ژاپۆنی، کاتۆلیسمی ئێسپانییایی لەگەڵ کاتۆلیسمی ئامریکایی جیاوازە… ئێمە ناتوانین لە ئایین بە شێوەیەکی زانستی تێبگەین بێ ئەوەی پەیوەندی بدەینەوە بە کۆمەڵگا و فەرھەنگ…».(Yinger, 1970: 203).

ئەمڕۆکە ھەرجۆرە توێژینەوەیەکی زانستی لەسەر دیاردەی ئایینی بێ لە پێش­چاوگرتنی ئەو ڕۆڵانەی  فاکتەرە کۆمەڵایەتییەکان دەیگێڕن دژوار دەبێت.

ئەلف2: تێبینییە کۆمەڵایەتیی مێژووییەکانی مارکس

مارکس وادەبینێت کە ئایین بەردەوام وەکوو بەرسڤ و پەرچەکردارێک بە چەوساندنەوە و سەرکوت و دیکەی جۆرەکانی ھەلومەرجی سەختی ژیان سەر ھەڵدەدات. ئەم ڕوانگەیە کلێڵ و چوارچێوەیەکی کۆمەڵناسانەی پشت پێبەستراو بۆ شرۆڤەی سەرھەڵدانی دیاردە نوێکانی ئایینی وەکوو ھەزارە باوەڕەی دەدات بە دەستەوەکە لە دەرەجەی یەکەمدا لەنێو گرووپە بێبەشەکان دەبینرێتەوە. ھەروەھا چوارچێوەی تیۆریک بۆ ئەم باسە دەخاتە ڕوو کە بۆچی پێبەندی ئایینی لەنێو ھەژاران و ستەملێکراوان زیاتر لە دەوڵەمەندانە.

سەرەڕای ئەوەش کە مارکس وادەبینێت ئایین زۆر جار دەسەڵات و تایبەت­ماف بەھێز دەکات و ڕەوایی پێدەبەخشێت، بە ھیچ شێوەیەک حاشا ھەڵناگرێت کە ئایین بۆ خۆیشی لەسەر دەستی ستەمکاران بۆ سەرکوتی ستەملێکراوان پشتیوانی دەکرێت. نموونەی ئەم حەقێقەتانە لە مێژوو و کۆمەڵگاکاندا زۆرن. سیستەمی کاستی ھێندویی نەریتی، بە باوەڕگەلی ئایینی بەھێز دەکرا. لە ئۆرووپای سەدەکانی ناڤیندا پاشاکان بە مافی ئێلاھییەوە حوکمیان دەکرد. بەردەدارەکانی ئەیالەتەکانی باشووری ئامریکا زۆر جار لە گۆڕینی ئایینی کۆیلەکان بۆ مەسیحییەت پشتیوانییان دەکرد، بەو باوەڕەی کە «کارتێکەرییەکی کۆنتڕۆڵکەر و دەستەمۆکەری ھەبێت»(Haralambos andHeald, 1980: 462).

ئەلف3: داکۆکییە دەروون­دەرمانییەکانی مارکس

نابێت تەنیا خوێندنەوەیەکی نەرێنی لە ڕوانگەی مارکس سەبارەت بە ئایین وەکوو “تریاکی جەماوەر” و دەربڕینەکانی پێشووی، بکرێت. لێرەدا مارکس، نیاز و قەستی سەرەکی ھەر چی بێت، لایەنێکی ئەرێنی و مرۆڤدۆستانەی بەرچاو، لە ڕۆڵی ئایین لە ژیانی مرۆڤدا ئاشکرا دەکات بە شێوەیەک کە تەنانەت بۆ عەمەڵ بە ئایین پاساو دەھێنێتەوە و داکۆکی لەسەر دەکات. مارکس دەیسەلمێنێت کە ئایین ڕۆڵێکی دەروون­دەرمانگەری گرینگ دەگێڕێت. ئایین ئەو دڵنییایی و ئارامش و سەفای زەینییە بە مرۆڤ دەدات کە بەوانەوە دەتوانێت لە ھەمبەر دۆخە ڕۆحپرووکێن و تەنگ و چەڵەمەکان و گۆڕانکاری و ڕووداوە نادڵخوازەکانی ژیانی کۆمەڵایەتی خۆڕاگر بێت. کەوایە ئێمە دەتوانین لە دەربڕینی مارکس بۆ خۆی ئەوە ھەڵێنجێنین کە ئایین تا ئەو جێگە پێویستە کە دڵدانەوەی مرۆڤ لە دونیایەکی نادادپەروەرانە و زاڵمانەدا بکات و زوڵم لێچووان بتوانن باشترھەڵگری قورسایی باری ژیان ببن. ئەم “دەرمانە خەیاڵییە” “ئارامشدەرە” یان ئەم “تریاکە” تەنانەت ئەگەریش نەتوانێت نەخۆشییەکە کە خەڵک بە ھۆی بارودۆخی کۆمەڵایەتییەوە تووشیاری بوونە دەرمان بکات، ھەروەھا کە مارکس داکۆکی دەکات، لانی کەم دەتوانێت ھەندێک لە توندی دەردەکە دامرکێنێت. کەوایە مارکس بە شێوەیەکی ئەرێنی بەڵگەیەک دەدات بە دەستی ئێمەوە کە ئێمە بەردەوام بە ڕێگای ئایین بگرینە بەر، چونکا لە ڕووی پڕاکتیکییەوە ھێشتا حەبێکی کاراتر نەدۆزراوەتەوە و ئەگەری ئەوە ھەیە ھەرگیز نەدۆزرێتەوە و ھەروەھا دۆخی کۆمەڵایەتیی دژەمرۆڤیش ھێشتا بە تەواوی بن­بڕ نەکراوە، ئایین بۆ ژیانی مرۆڤ پێویستە.

ب: پاڵنەرە مرۆڤایەتییەکانی مارکس

گرینگە بزانین مارکس ڕەخنەی خۆی لە ئایین لەسەر تێگەیشتنێکی مرۆڤخوازانە لە بوونی کۆمەڵایەتیی مرۆڤ و ھەروەھا لەسەر ئەو باوەڕە ڕۆ ناوە کە وەديھاتوویی و بەختەوەری مرۆڤ لە حەقێقەتدا چارەونووسی مرۆڤایەتییە. ئیمانی تاکەکەسی مارکس بە چارەنووسی مرۆڤ، سەرچاوەی مەراقی کۆمەڵایەتیی ئەو و ھەجمەی بۆ سەر ئایینە. شیکاری مارکس لە نامۆیی مرۆڤ لە ڕوانگەی مرۆڤخوازانەی ئەو بۆ [ چارەنووسی ] داھاتووی مرۆڤ ئێلھامی وەرگرتووە. ئەمە لەسەر ئەو باوەڕە پێغەمبەرانەی ڕۆ نراوە کە چارەنووسی مرۆڤ ئەوەیە کە ئازاد بێت. مارکس لە تەرخانکردنی مرۆڤدۆستانەی خۆیدا لە بنەرەتەوە نامۆیی بە لێکەوتەی فاکتەرگەلی ھێزبڕ دەزانێت و سەوداسەری ئەوەیە یارمەتی مرۆڤ بدات کە لە شەڕ و نەھامەتی ئەو ھێزە سەرکوتکەرانە خۆی ڕزگار بکات (Baum, 1975: 38). لەم ڕوانگەوە دەتوانین بڵێین مارکس لە شوێن «ئازادیی مرۆڤە لە قورسایی سەرکوتکەر و زاڵمانەی ئایین و گەڕاندنەوەی مرۆڤایەتییە… مرۆڤایەتی یان خودایەتییە لەدەستچووەکەی»(Perez-Esclarin, 1974:153). ئەو وا ھەست دەکات کە وەدیھاتوویی تەواوی مرۆڤ و بەرزەجێکردنی مرۆڤ، ڕەتکردنەوە و تاراندنی گشتی خوا و ئایین دەخوازێت.

ئەم کەڵکەڵە مرۆڤخوازانە لە تەواوەتی ئەندێشەی مارکسدا دزەی کردووە. کەڵکەڵەی ئەو لە دەوری ئارمانجێکی گشتیتر و بنەڕەتیتر دەسووڕێتەوە، واتە ڕزگاری لە ھەر جۆرە نامۆیییەک. مارکس خودا و ئایین ڕەت دەکاتەوە تەنیا بەو مەبەستەی کە خەڵک ڕزگاری بێت. ئێمە دەتوانین داکۆکی بکەین کە مارکس لە ئاستی یەکەمدا سەودای پاراستن و بەرزکردنەوەی کەرامەت و بەھای ژیانی مرۆڤایەتی ھەیە. تیۆری ئەو تێکۆشانێکە بۆ سەقامگیرکردنی ژیانی بە واتا و ئارمانجدار و بە ڕێگە­و­شوێن. ئەمە بانگەشەیەکی خوازراوە بۆ مرۆڤ کە خۆی لە ژێر ڕکێفی ھێزگەلی سەرکوتکەر بپارێزێت. لەم ئاراستەدا ھەر دووک مرۆڤی مارکسیست و ئیماندار لەسەر یەک زەمینەی ھاوبەش دەوەستن، ئەویش ئەوەیە کە هەر دووکیان خوازیاری پاراستن و وەدیهاتنی کەرامت و جەوھەری مرۆڤ لە بەرامبەر مەترسی و ھەڕەشە جیددیەکانن. بابەتێک کە ئەوان لێک جودا دەکاتەوە دەگەڕێتەوە بۆ پەیوەندی لەگەڵ بنەمای ئەمدەروەستییە ھاوبەشە. کەوایە لە شەڕ لەگەڵ ھۆکاری ھەژاری و ستەمدا، مارکس وەھا مرۆڤخوازییەکی توند و حەقیقی پیشان دەدات کە ئەگەر ئەوەی لەگەڵ چووکەیەک لە ئایین تێکەڵاو کردبایە، دەگوترا لە زۆر یەک لە مەسێحییەکان مەسێحیترە. لەم ڕووەوە ھەروەھا کە پێرێز ئێسکلارین (١٩٧٤) ئاماژە دەکات «ئەو سامرییەکی باشی مێژووە کە لە بۆ ساڕێژکردنی ئەو زامانەی کۆمەڵگای مرۆڤی کە بە دەستی قەشەکان، بەڕنامەڕێژانی ئابووری، سیاسەت­وانان درووس بووە، ڕاوەستا»(153) ئەو مووسای تازەیە کە مرۆڤایەتی کۆیلەکراو بۆ سەرزەوینی نوێی کەنعان ڕێبەڕی دەکات(154).

ج: کردە پاکسازی و خاوێن کەرەوەکانی مارکس.

 دەتوانین بە شێوەیەکی بەرھەست لەو باسەی سەرەوە ئەوە بسەلمێنین، گەرچی وێدەچێت ڕوانگەی مارکس ھەجمەیەکی ڕاستەوخۆ و پێشڕەوانە بۆ سەر ئایین بەگشتی و مەسێحییەت بە تایبەتی بێت، بەڵام ئەوە بە شێوەی ناڕاستەوخۆ تێگەیشتنی ئێمە لە ئایین خاوێن دەکاتەوە و لە ئایینی ڕەسەنی کتێبی پیرۆز نزیکمان دەکاتەوە. بە باوەڕی سی ئێچ پینۆک ¹² ١٩٨٠ ئەو شتەی مارکس بۆ بەرتەکدانەوە دژی ئەو ھەڵستا، لە حەقێقەتدا خودای مەسێحییەتی تەورات نەبوو بەڵکوو بوتێک بوو کە مەسیحییەتی گەندەڵ و چەواشەکراو و تێکەڵدار ¹³خولقاندبووی. مارکس بە حەق، زۆرێک لە لایەنە ھەرەسھێنراوەکانی جیھانی مەسێحییەت و کلێسا لە یەک خاڵی مێژووییدا زەق دەکاتەوە و بە کەمایەسی و ناتەواوی و شکستگەلێک ئاماژە دەکات کە ئێمە تەنانەت دەبێت سوپاسگوزاری ئەو بین. تیۆری ئەو ڕەخنەیەکی لە کڵ­دەرھاتووی تاکباوەڕی لەڕادەبەری پرۆتێستانتیزمە کە ئەو تاکباوەڕییە بێ­گومان ڕیشەی سەرەکیی ڕۆحی سەرمایەدارییە. ئەوە ڕاستکاری و چاکسازی دەسکاری و بەکارھێنانی لێڵ و ناڕوونی کتێبی پیرۆزە بۆ پاراستنی زەینیەتی سەرمایەداری.(27)

کەوایە لە حەقێقەتدا ئێمە دەتوانین ھەڵوێستی مارکس وەکوو ئالێنگارییەکی شیاو بۆ کلێسا بخوێنینەوە تاوەکوو بگەڕێتەوە بۆ ڕیشەکانی خۆی لە پێغەمبەران و حەوارییەکان و لە ڕۆڵی دواکەوتووانەی خۆی لە شەرعییەت و بەردەوامی‌دان بە دۆخی نادادپەروەرانەی زاڵ، پاشگەز بێتەوە. مارکس لە واقیعدا ھیچ جۆرە ڕەخنەیەکی کوشەندە و ڕووخێنەری لە ئیمانی ڕاستەقینەی مەسێحییەکان، بەو شێوەی کە کتێبی پیرۆز دەینوێنێتەوە، نیشان نەداوە بەڵکوو تەنیا «ئەو مەسێحییەتەی کە بەس تەنیا ویستی شتی چووکە و ھەڵەیە و ڕەساڵەتی شیاوی خۆی فەرامۆش کردووە، ئیدانە و بەتاڵ دەکاتەوه»).111(Pinnock, 1980:. ھەجمەی ئەو لە ڕێگەی لەقاودانی شێوازگەلێکی بڕواداری کە بە حەقێقەت ستەمکارانە، مرۆڤکوژانە و ھێزبڕانەیە، خزمەتێکی بە بایەخ بە خودی ئیمان دەکات. کەواتە ھەجمەی مارکس لەسەر ئایین ھەر بەو شێوەی کە پینۆک تێبینی لەسەر دەدات «وەکوو چەقۆیەکی نەشتەرگەری ڕەخنەیی، ئەرێنی عەمەڵ دەکات کە ماددەی نەخۆشی کە زۆر جار بە جەستەی ئایینی ڕاستەقینەوە دەچەسپێت، بن­بڕ دەکات و کارکەردی ئەو وەکوو ئەسکەنەگەلێکە ئەو گەنانەی بە کەشتی ئیمانەوە لکێندراون، لە بەین دەبات».(113) مارکس بە شێوەیەکی ناراستەوخۆ بەڵگەیەک دەدات بە ئێمە کە ئیمان بە بەڵگە و ھۆکاری دروست و بەکەڵکەوە قەبووڵ بکەین. کەوایە ئێمە دەتوانین ڕەخنەکانی قەبووڵ بکەین و پێشوازی لێ بکەین، وەکوو ئەوەی کە ماتەوزەیەکی ئەرێنی تێدایە کە یارمەتی دەدات دەرکی ئێمە لە حەقێقەتی ئایین دووبارە، چاکسازی و کامڵ بکات و ھەروەھا بتوانێت تێگەشتنی ئێمە لە ئایینی پاک و حەقێقی، قاڵب ببەخشێت. ئەمە وەکوو بانگەشەیەکی ئاشکرا بۆ قەبووڵ کردن و عەمەڵ بە ئایین لە حاڵەتی خاوێن و بێخەوش و دەست لێنەدراودا وایە و ھەروەھا ھۆژداریدەر و گوێ زرینگاندنەوەیەکە لە دژی دەست تێوەردان و فەسادێ کە لێکەوتەی شوێنکەوتوویی نەریتگەل و ئایدیۆلۆژیگەلی بەشەرییە. بەوجۆرەیە کە مارکس وەکوو پێغەمبەرێکی سێکۆلار وەسف کراوە «تا بانگەشەی ئێمە بکات ھەتا بگەڕینەوە بۆ ئایینی پەیوەندیدار لەگەڵ کۆمەڵگایەک کە لە کتێبی پیرۆزی ئێمەدا ھاتووە».(112) ھەروەھا کە ئێریک فرۆم مارکس پێناسە دەکات و دەبێژێت: مارکس زیاتر لەوەی “کەسایەتییەکی گرینگی مێژوویی جیھانی بێت” (Morris, 1986:8). “کەسایەتییەکی گرینگی ئایینی جیھانییە”.

ب: ڕەخنە ئەگەردارەکان لە تیۆری مارکس سەبارەت بە ئایین

دەتوانرێت شیکاری و ڕەخنەی مارکس وەکوو دادنامەیەک لە سەر لایەنە نەرێنییەکانی ئایین لە یەک چرکەساتی مێژوویی تایبەتدا یان ئەو فۆڕمانە لە ئایین کە نکۆلیکەری جیھان، نامۆکەر، داپڵۆسێنەر و سەرکووتکەر و مروڤکوژە، پاساوھەڵگر و بەکارھاتوو بێت. کەوایە وەکوو تیۆرییەکی گشتیی ئایین کە مارکس لە حەقێقەتدا ھەر بۆ ئەو مەبەستەی دەویست، زۆر ناتەواو، گۆمڕاکەر و خۆتێکدەرە. سەرەڕای ئەو بەشدارییە ئەرێنییانەی دەتوانین لەگەڵ جی ئەی سرۆێر(1965: 34) ھاودەنگ بین کە دەبێژێت «پەسنی مارکس پەسنی مردن نامەیە، لە ئاکامدا مارکس ھەروەک بروتوس بە خاک دەسپێردرێت نەک ئەوەی ستایش و پەسن بکرێت». لێرەدا ھەندێک کەمایەسی و کێشە بنەڕەتییەکانی ڕاڤەی مارکس لە ئایین بەم سەرباسانەی ژێرەوە وەبەر باس‌وخواس دەدەین:1 دەرئەنجامە فەلسەفییەکانی تیۆری مارکس. 2 تاراندنە ڕەھەندییەکانی تیۆری مارکس.3 ڕەت­دانەوە ئێلاھییاتییەکانی تیۆری مارکس و 4 بەرتەکدانەوەی ئەزموونی دژی تیۆری مارکس.

1. دەرئەنجامە فەلسەفییەکانی تیۆری مارکس

شایانی باسە کە مارکس لە پێناسەکردن و شیکاری پەتی ئایین لە یەک بڕگەی زەمانی و لە یەک کۆمەڵگای تایبەتدا بەرەو تیۆرییەکی گشتگیری تێچووبەر لە ئاخێزگە، جەوھەر و ئیعتباری ئایین دەڕوات. تەواوی جەوھەری ئایین وەکوو ئافڕێندراوێکی خۆحەزی و دەستکردی مرۆڤ و ھەلومەرجی کۆمەڵایەتی و لە ئاکامدا خەیاڵی و فریودەر ڕاڤە دەکات. ئەو شتەی ئەو بۆ شرۆڤەی دیاردەی ئایین پێشنیاری دەکات بەگشتی پەیوەندی بە حەقێقەت و ئێعتباری باوەڕی ئایینی کەسەکانەوە نییە. ئەوەی کە ھەلومەرجی کۆمەڵایەتی دەبێتە ھۆی باوەڕ بە ئایین، بەڵگە بۆ خودی ئەو باوەڕە ناخاتە پێش دەست. مارکس نەیتوانیوە جیاوازی ئاشکرای نێوان ھۆکار و بەڵگە ¹⁴دیاری بکات واتە ھۆکاری بوونی یەک باوەڕی تایبەت و بەڵگە بۆ ئەو باوەڕە. ئیعتیبار و ڕاست­بوونی دیاردەی ئایینی لەسەر بنەمای ھۆکارەکان داوەری دەکات، لە حاڵێکدا تەنیا بەڵگاندنی باوەڕمەندانە بۆ ئەو باوەڕەیە کە دەتوانێت بە دروستی لەمەر ئێعتباری ئەو باوەڕە شتێک بڵێت. ڕانانی شرۆڤە سەبارەت بە بوونی باوەڕێکی تایبەت لە ڕووی ھۆکارە کۆمەڵایەتییەکانەوە، ئەو شرۆڤە نادات بە دەستەوە کە بۆچی کەس یان چینێکی تایبەت ئەو باوەڕەیان ھەیە. ئیتر سەبارەت بە ئیعتیبار یان جەوھەری خودی باوەڕەکە شتێک ناڵێین. بۆ وێنە لەوانەیە ھۆکارگەلێکی باشی دەروونناسی و کۆمەڵایەتی بۆ باوەڕی قوتابییەک بە ھەندێک گوزارە وەکوو “نیجریە وڵاتێکە لە ئافریقا” و “نیجریە لە ساڵی ١٩٦٠دا سەربەخۆ بووە” بوونی ھەبێت. ھەروەھا کە سرۆوێرThrower(١٩٦٥) ئاماژە دەکات ڕەنگە ئاوا ھۆکارگەلێک بۆ باوەڕ بەم ئێددعایانە ھەبێت:

1)دەنگە زۆردارانەکەی یەک مامۆستا.

2) ترس لە سزادان و سووکایەتی پێکردن لە کلاس بە ھۆی باوەڕنەکردن [بەو گوزارانە]

3) ئەم ڕاستییە کە ھەموان باوەڕیان پێی ھەیە و ھتد.

ژماردنی ئەو ھۆکارانە بە مانای باس‌وخواس لەمەڕ ئیعتیبار یان جەوھەری خودی باوەڕەکان نییە. کارل مارکس لە ڕێگەی پێناسەکردنی ھۆکارەکانی باوەڕ بە شتێک و شرۆڤەی ئێعتبار یان جەوھەری ئەو باوەڕە، لەنێو داوی ئەو شتە دەکەوێت کە گۆردۆن ئاڵپۆرت ناوی دەنێت “هەڵەوێژیی سروشت و ژێنێتیک¹⁵ک”. (Bank, !973:415)

لە پەیوەند لەگەڵ ئەمەدا خاڵێکی جێگەی ڕامان ھەیە کە بریتی بێت لەوەی، ھەجمەی مارکس بۆ سەر ئایین لەسەر یەک پێش­گریمانە ڕۆ نراوە، واتە پێش­گریمانەی نەبوونی خودا. مارکس لە پشتیوانی لە پێویستی بن­بڕکردنی ئیمان بە خوا و ئایین بۆ دەست پەیا کردن بە ڕزگاری بەشەر، دەکەوێتە ناو ھەڵەوێژی دەسپێکی پرسیار¹⁶، چونکە گریمانەی نەسەلمێندراوی نەبوونی خوای، ئاشکرا و بەدیھیگریمان کردووە. لێرەدا بێ خودایی مارکس نابێت وەکوو ئاکامگیرییەکی لۆژیکی یان فەلسەفی لەپێش چاو بگیردرێت بەڵکوو ئەو شتەیە کە پرێز ئێسکارلین¹⁷ (١٩٧٣) وەکوو پاساوێکی سپیکیۆلاتیڤ و بیرۆزانە¹⁸ بۆ یەک بڕیاری سیاسی کردەکی ناوی دەبات کە بێبەرییە لە قەناعەت پێھێنانی لۆژیکی.

2. تاراندنە ڕەھەندییەکانی تیۆری مارکس

تێگەیشتنی مارکس لە سروشتی ھۆشیاریی مرۆڤ و لە شوێن ئەوە تێگەیشتنی لە ھۆشیاریی ئایینی وەکوو یەک ڕەنگدانەوەی پەتی لە واقیعە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان لە پانتاییی تێگەیشتن لە ژیانی ئینسان، زۆر تارێنەرانە و [تاکڕەھەند]ییە. لە ئەندێشەی ھاوچەرخدا، لە خوێندنەوە زۆر ڕەخنەگەر و پەڕگیر و کەمتر دۆگم و ڕێبازگرژەکان لە ژیانی مرۆڤی، تەنانەت لەناو مارکسیستەکاندا، پشت­ڕاستنەکراوەیی ئەو ھەڵوێستە تارێنەر و پاوانخوازە ئاشکرا دەبێت. بۆ وێنە قوتابخانەی “ئەندێشەی ڕەخنەیی” ناسراو بە قوتابخانەی فرانکفۆڕت کە لەسەر دەستی گرووپێکی جیاواز لە مارکسیستگەلی نوێ (لەوانە ماکس ھوورکھایمێر، تئۆدۆر ئادۆڕنۆ، ئێریک فڕۆم، ھێربێرت مارکووزە، لئۆ لۆڤێنتال، ئێرنێست بلۆخ، جۆرج لووکاچ و ھتد) لە فڕانکفۆرتی ئاڵمان دامەرزێندرا کە ڕوانین و بەرچاوگەیەکیان بۆ تێگەیشتن لە ژیانی مرۆڤی و ڕەفتار و ھۆشیاری گەشە پێداوە کە دژی مارکسیسمی ئۆرتۆدۆکس دەوەستێتەوە. ئەم کەسانە ئەگەرچی لە ڕەھەندێکی مارکسیستیدا دەجووڵانەوە بەڵام تێدەکۆشان بە توێژینەوە نە تەنیا لە ئابووری بەڵکوو لە تەواوی پەیوەندە مرۆڤایەتییەکان، پەرە بە میتۆدێکی داگرتر لە تێگەیشتنی مرۆڤ بدەن. لەم ڕووەوە ئەوان لەسەر سروشتی داھێنەرانەی ھەر ھەمووی زانستی مرۆڤی و چالاکی فەرھەنگی داکۆکی دەکەن و بەم شێوەیە لەگەڵ ئەو بۆچوونە مارکسیستییە کە زانست و فەرھەنگ بە زایەڵە و ڕەنگدانەوەی پەیوەندە ئابوورییەکان یان ژینگەی کۆمەڵایەتی دەزانن بە توندی دژایەتی دەکەن. ئەوان ھەروەھا ئاماژە دەکەن، توخمی دیالکتیکی یان کێشمەکێشی کۆمەڵایەتی کە مارکس باسی لێ دەکرد، ڕیشەی لە سروشتی خۆماکی و زاتی مرۆڤدایە. واتە ھاندەری ڕەخنەی شۆڕشگێڕانە لە پرۆسەی ئابوورییەوە سەرچاوە ناگرێت بەڵکوو نیشانەی جەوھەری، ڕەگداکوتاو و جیانەکراوەی بوونی مرۆڤە(Moltmann et al. 1974:124-126). کەوایە لەم دەسکەوتە ھاوبەشە دەتوانین ئەوە ھەڵێنجێنین کە ھەر جۆر تێگەیشتنێ لە مرۆڤ و ئایین کە تەنیا لە بەکارھێنانی تیۆری ئابووریی مارکس و ماتریالیسمی دیالکتیکی سەرچاوە بگرێت، جۆرێک لاوازی و ھەژاری تیۆریکی ھەیە و دەبێتە ھۆی دەسکاری و وێنەیەکی ناڕاست لە سروشتی مرۆڤ و جەوھەری ئایین، بەو شێوەی کە ئێمە ئەوانە دەناسین.

٢. ڕەتدانەوە ئێلاھییاتییەکانی تیۆری مارکس

تێگەیشتنێکی ڕۆشن لە سروشتی مرۆڤ بەو شێوەی کە بیرمەندانی ئێلاھیاتی ھاوچەرخ، ئێمە بەو جۆرە تێگەیشتنە ھان دەدەن، تەنیا شتێکە کە یارمەتی دەدات، چییەتیی سەرەکی و زاتی ئایین، قووڵتر لە پێدراوە دیاردەناسانەکان کە لە تێبینییە لاوەکییەکان بەدەست ھاتووە، بە ناخی بابەتەکەداڕۆ بچین. ئاسەواری ھاوچەرخ لە بیرمەندانێکی پسپۆڕ وەک شلایێرماخێر، ڕۆدۆڵف ئۆتتۆ و پۆل تیلیخ، ڕوونی دەکاتەوە کە تەوسیفی مارکس لە ئایین زۆریەک لەو شتانەی لەپێش چاو ناگرێت کە لە دروستبوونی ھۆشیاریی ئایینی ڕوو دەدەن، بەتایبەتی ھەستی ڕۆحانی مرۆڤ لە یەک واقیعی بەرزەجێ کە دێت بەسەر ئەودا، ئالێنگاری لەگەڵ دەکات، داگیری دەکات و زاڵ دەبێت بەسەریدا، بە جێگەی یەک دیھاوێژی ئابستراکت و خەیاڵی لە ئافرێندراوی خۆی. ئەم بیرمەندانە لە ڕووی زانستی پسپۆرانەیانەوە لە مەڕ ئەزموونەکانی ئایینی مرۆڤ بە شێوەیەکی ھاوبەش نیشانی دەدەن کە بەشێک لە ھاندەرەکانی پشتی سەری لەدواگەڕانی ئایینی مرۆڤ، ھەستی بەردەوامە بە شیمانەیی¹⁹ و ھەروەھا ھەست بە نابەسندەیی²⁰ و ناتەواوییە. ئەوان وا بەڵگە دەھێننەوە کە ھەست بە شیمانەیی بوون و ئەگەری لە ڕێز و وەج دانان بە واقیعێکی سەرەوەتر و بەرزەجێتر سەرچاوە دەگرێت کە لە پێشزەمینەی ئاییندا حەشار دراوە (Thrower, 1965, 1966: 46-47).کەوایە دەتوانین لەم شرۆڤانە ھەنگاوێک زیاتر ھەڵگرین و بەو دەرئەنجامە بگەین کە ئایین کارگێڕ و کارتێکەرێکی داینامیکە و لێکەوتەی کارێکی ئێختیاری ویست و خواست یان ڕەنگدانەوەی پێکھاتە کۆمەڵایەتیی سیاسیی ئابوورییەکان نییە بەڵکوو وەدیھاتن و تێگەیینی ھەستی زاتی و پێویستی مرۆڤە بە شیمانەیی و ئەگەرێتی و ڕۆحانییەت و مەلەکووت.

4.بەرتەکدانەوە و بەرھەڵست وێسانی ئەزموونی، دژی تیۆری مارکس

ھەندێک ڕاستیگەلی کۆمەڵایەتیی فەرھەنگی ھەیە کە دەتوانرێت لە بەرتەکدانەوە و بەرھەڵست وێستان دژی ڕوانگەکانی مارکس سەبارەت بە ئایین، ئاماژەیان پێ بکرێت. یەکەم بەرتەکدانەوەی ئەزموونی دژی ڕوانگە ئارمانجەشاری مارکس لە ھەمبەر کۆمەڵگای کۆمۆنیستییە کە لەویادا ھەموو جۆرە چەوساندنەوە و ستەمێک تەواو دەبێت و لە ئاکامدا ئایین بە ناچار بە مەرگی سروشتی دەمرێت. بە لەپێش چاوگرتنی ھەستی بەردەوامی شیمانەیی کە لە بنەڕەتەکانی ئاییندا حەشار دراوە، دەتوانین لەو ئیدعایەی مارکس دڕدۆنگ بین و گومان بکەین کە دەڵێت کۆمەڵگا، بە پێکھاتەیەکی دروست و حەساوییەوە، دەتوانێت ئەو شتەی ئایینە نەریتییەکان وەدییان ھێناوە، وەدی بھێنێت. پرسیارگەلێک کە ئێمە دەتوانین ھاوڕا لەگەڵ جی ئەی سراوێر²¹( ١٩٦٦) بیھرووژێنین: ئایا کۆمەڵگا دەتوانێت بەسەر ھەستی شیمانەیی و ئەگەرێتیی مرۆڤدا فایەق بێت؟ یان ئایا پەروەردە و زانست دەتوانێت بە تەواوی مرۆڤ لە ھەست بە ڕێز و وەج لێنان خەڵاس بکات؟یان ئایا سروشتی مرۆڤ بە جۆرێکە کە بکرێت قووڵترین نیاز و ئارەزووەکانی تەنیا لە یەک کۆدەقی کۆمەڵناسانەدا جێبەجێ بکرێت(٤٨). مارکس ناتوانێت تێ­بگات نیازە تاکەکەسییەکان بۆ وەدی­ھاتن، وەھا ھێزێکی سەپێنەر و پێویستییان ھەیە کە پەیوەندە کۆمەڵایەتی و نێوان­تاکییەکان ناتوانێت جێبەجێییان بکات. ھەڵگەڕانەوە و چەمھەڵگری، ژیاندنەوە و بووژانەوەی بزووتنەوە و ئالتێرناتیڤە ئایینییەکان تەنانەت لەنێو نەتەوە کۆمۆنیستەکان ناواقیعی­بوونی ئەم ئیددعا دەسەلمێنێت. دەیڤید لەین²² لە توێژینەوەی تێر­وتەسەل و بە وردەڕیشاڵی خۆی سەبارەت بە کۆمەڵگای شۆرەوی پێشوودا دەبێژێت: «ئەگەر چی ئایین لەوانەیە زاڵییەتی وەھای لە نێو ئاپۆرەی خەڵکدا نەبێت بەڵام شایەت و بەڵگەگەلێک ھەن کە نیشانی داوە ئایین بەرخۆدان و چەمھەڵگرییەکی دیار و تایبەتی لە ھەمبەر کۆمۆنیسم ھەبووە». ئەگەر چی بێ گومان مەسیحییەتی ڕێکخراوەیی بە ھۆی سیاسیەتی چینی دەستەبژێری حاکم ڕوو لە نزم­بوونەوەیە، “لەین” بە مەزەندەیەک ئاماژە دەکاتکە ژماری مەسێحییەکانی ئۆرتۆدۆکسی تەعمیددراو لە ماوەی ساڵەکانی ١٩٤٧ ھەتا ١٩٥٧، نەوەد مێلیۆن کەس بووە کە بە وتەی ئەو نزیکەی ھەمان ژمارە لە ساڵی ١٩١٤دایە. ئەو لە درێژەدا دەبێژێت، ئایین لە ڕووسیا «تەنیا ئاسەواری پاشماوەی سەردەمی پێشاکۆمۆنیسم نییە» بەڵکوو«سەرباری دژایەتیی فەرمی، بەردەوام بزاڤە چووکە ئایینییەکان لە حاڵی گەشە و نەشەدان»Haralambos and Heald1980:463). کەوایە مومکینە ئێمە لەگەڵ ژاک مارتیندا لە کتێبی “مافەکانی مرۆڤ و یاسا سروشتییەکان” ھاودەنگ بین کە دەبێژێت «مرۆڤ، نھێنی و ڕازگەلێکی ھەیە کە لە گرووپ ھەڵدێت و دەرباز دەبێت  و توانا و ئەرکێکی ھەیە کە گرووپ ناتوانێت ئەوە لەخۆ بگرێت». (qtd in Thrower 1965, 1966: 48).

زیاد لەمانە گەشبینییە یوتوپیاییەکانی مارکس لەسەر ئەوەی کە کۆمەڵگایەکی شیاو و بەتەکووز دەتوانێت خۆی بە سەر خراوییەکانیدا فایەق بێت، نەبوونی ئاشکرای مەعریفە لای مارکس لە خراوە و شەرارەتی زاتی مرۆڤ لەقاو دەدات. تەنانەت لە وڵاتە کۆمۆنیستییەکانیشدا ھەر ئەو فۆرمە نادادپەروەرییە کۆمەڵایەتییانە بەرتەکدانەوەی خەسارگەلی کۆمەڵایەتی وەکوو خۆپیشاندانی خوێندکاران و ھتد، ئەوندە زۆرە کە دەتوانین بە ڕاشکاوی بڵێین کە مارکسیسم بە شێوەیەکی جیاواز بە مرۆڤباوەری مارکس خەیانەتی کردووە. ئەم خاڵە لە کتێبێکدا وەکوو «خوا شکستی خوارد» نیشان دراوە، لەو جێگەدا کە دەستەیەک لە نووسەران باس لە ناھۆمێدی شێنەیی و بەرەبەرەی خۆیان لە کۆمەڵگا کۆمۆنیستییەکان دەکەن. ئەوان نیشانی دەدەن بەڵێن و چاوەڕوانی جیھانێکی باشتر لە ئاکامی شۆڕشی سیاسیدا، ھێشتا وەدی نەھاتووە و ھۆمێدکی کەم یان ھیچ ھۆمێدێک بە کۆمەڵگای بێ چینایەتی و ئازاد، بەو شێوەی مارکس پێشبینی دەکرد تەنانەت لەو وڵاتانەیدا کە کۆمۆنیسم بۆ ماوەیەک تاقی کراوەتەوە، نەھاتووەتەدی(qtd in Thrower 1965, 1966: 48). ئیمە دەتوانین ھاوڕا لەگەڵ سرۆوێر(١٩٦٥, ١٩٦٦) بەو ئەنجامە بگەین کە کۆمەڵگای کۆمۆنیستی ھێشتا بەپێویست «کۆمەڵگایەکی بەشەرییە کە ھەموویان لە حەقێقەتدا بەشەرن» و بەپێی ئەوەی کە «کۆمەڵگا ناتوانێت سوروشتی تایبەت بە خودی مرۆڤ ڕازی بکات» مارکسیستەکان دەبێت دەست لەناو دەستی بیرمەندانی ئایینی لە گەڕانێکی ھاوبەشدا بن …بۆ پەیا کردنی بوون­ناسییەکی گونجاو کە لەوانەیە بەشەر باشتر جێگە­و­پێگە بگرێت»(49).

لە ڕوانگەی مارکسەوە، ئایین نە ­تەنیا ھەرگیز ناتوانێت ئەمرازێک بێت بۆ شۆڕشگێری کۆمەڵایەتی، بەڵکوو دەبێتە بەربەست و لەمپەر لە بەرامبەر تێکۆشانی پرۆلیتاریا بۆ ڕاپەڕین.

ئاخرین و پەیوەندیدارترین بەرتەکدانەوەی ئەزموونی، دژی باوەڕە زۆر ناسیاوەکانی مارکسە کە ئایین وەکوو وێنەی سەرئاوەژوو یان ڕەنگدانەوەی کۆمەڵگا و تەریاکی جەماوەر، مرۆڤکوژە و ھێزە داھێنەرەکانی مرۆڤ بە کەم دەگرێت و سووکایەتییان پێ دەکات. لە ڕوانگەی مارکسەوە، ئایین نە ­تەنیا ھەرگیز ناتوانێت ئەمرازێک بێت بۆ شۆڕشگێری کۆمەڵایەتی، بەڵکوو دەبێتە بەربەست و لەمپەر لە بەرامبەر تێکۆشانی پرۆلیتاریا بۆ ڕاپەڕین. کەوایە بە باوەڕی مارکس ھەر جۆرە گۆڕان یان شۆڕشێکی بەرچاوی کۆمەڵایەتی و پێکھاتەیی، ناچارە دەبێت ئایین بنبڕ بکات. ئەم ڕوانگە مارکسیستییە بە ئایین، لە بۆچوونی ھەڵە و ڕێ­گوم­کەری مارکس لەمەڕ خودای دژە ڕزگاری و پێشکەوتنی مرۆڤەوە سەرچاوە دەگرێت.بەڵام حەقێقەتە ئەزموونییەکان بە پێچەوانەی ھەڵوێستی مارکس نیشانی دەدەن کە ئەو خودایەی کتێبی پێرۆزی مەسیحییەت دەینوێنێتەوە، ئەیھەویست کە ڕزگاری و پێشکەوتنی مرۆڤ بەھێز بکات. یەکێک لەو نموونانە ڕووداوی سیفری کۆچە²³. کاریگەریی کۆمەڵایەتیی پێغەمبەرانی عەھدی قەدیم وەکوو ئەشعییا، میکا، ئامووس و حەوارییەکانی ھەوەڵین، نیشانەی پرسیارێکی ئەزموونی لە ئیعتیباری ھەڵوێستی مارکس ساز دەکات. لە ڕەتدانەوەی ڕوانگەی مارکس بە خوا، وەکوو تەنیا ڕوانگەی مومکین، دەتوانین لەژێر تیشکی توێژینەوە ئەزموونییەکان نیشانی بدەین کە ئایین زیاتر لەوەی ئەفیوون بێت، ھاندەری ڕزگاری بووە و خودا زیاتر لەوەی دژی ڕزگاری بێت ڕزگاریدەری سەرترە.

ئەگەرچی ئەو ئایینەی وا مارکس لە سەردەم و کۆمەڵگای خۆیدا لەگەڵی ڕووبەڕوو بووە، تەقریبەن بە تەواوی لەگەڵ نەزمی سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئابووری [ ئەو شوێن­کاتە]ئەم­ئەوھەوی²⁴ بوو و وەکوو دەستەبەری پیرۆزی دۆخی زاڵ کاری دەکرد، بەڵام دەتوانرێت چاوەڕوانی ئەوە بکرێت کە مارکس یەک توێژینەوەی بەراوەردکارانەی کۆمەڵایەتیی مێژوویی سەبارەت بە نەزمی ئایین جێ­بە­جێ بکردبایە تا ڕوونی بکردایەتەوە، ئایا ئایین لە ھەموو شوێن­کاتێکدا ھەر ئەو ڕۆڵە ڕەواییدەر و فەلەجکەرەی پیشان داوە. خوێندنەوەیەکی بە بایەخی لەو جۆرە کە دواتر لە سەر دەستی ماکس ڤێبێر و ئێمیل دوورکەیم، ئەریک فرۆم و ئێرنست بلۆخ جێبەجێ بوو، نیشانی دەدات کە ئەنجامگیرییەکانی مارکس تەنیا لە ھەندێک لە ڕۆڵە کۆمەڵایەتییەکانی ئایین ڕەوایی ھەیە. ماکس ڤێبێر ئەو ڕوانینە مارکسیستییە ڕەت دەکاتەوە کە سیستەمی ئابووری ھەمیشە دەبێتە ھۆی بیچم گرتنی ئایین. ڤێبێر زۆر جیددی باوەڕی وایە کە ئەم قسە ھەمیشە دروست نییە. ئەو لەوە دەکۆڵێتەوە کە سەردەمگەلێک ھەبووە کە لەو کاتەدا ڕەھەندە ئایینییەکان سەرچاوەی ڕەخنەگەلی کۆمەڵایەتی بوونە و بە پێشنیاز­کردنی بەرچاوگەیەکی نوێ بە شێوەیەکی کردەیی لەسەر گۆڕانکاری فەرھەنگ و کۆمەڵگا کاریگەریان داناوە. ڤێبێر(١٩٦٨) نیشانی دەدات کە ئایین ھەرگیز، بەس تەنیا و تەنیا ڕەنگدانەوە و ڕەوایی­بەخشی کۆمەڵگا نییە بەڵکوو نەریتەکانی، ماکگەلێکی ڕەخنەیی و داھێنەر لە خۆ دەگرن. کەوایە ئەو ئاوا ئەنجامگیری دەکات کە دەست پەیا کردن بە گشتاندنگەلێکی خێرایی لەمەڕ کارکەردی کۆمەڵایەتیی ئایین، ئیمکانی نییە بەڵکوو لە ھەر نموونەیەکدا خوێندنەوەی زۆر بە وردەڕیشاڵی دەوێت.(124-126). ھەر لەو بوارەدا ئێمیل دۆرکەیم بە توێژینەوە کۆمەڵناسانەکانی خۆی داکۆکی دەکات لە سەر ئەوەی کە ئایین نە تەنیا شەرعییەت بەخش نییە بەڵکوو دژی نەزمی کۆمەڵایەتیی شۆرش دەکات. ئایین لەگەڵ ئەوەی سەقامگیری کۆمەڵایەتی²⁵ ساز دەکات و لە بەرامبەر داھێزانی ھێزەکانی، پشتیوانی لە کۆمەڵگا دەکات، دەبێتە ھۆی دەستەبەرکردنی رەخنەی دۆخی کۆمەڵایەتیی زاڵ و ھێزگەلێکی بەھێز بۆ گۆڕان و چاکسازیی کۆمەڵگا چێ دەکات(470).

توێژینەوەکانی ئێریک فرۆم سەبارەت بە ئایینەکانی جیھان نیشان دەدات کە ڕەخنەی ڕادیکاڵی مارکس لە ئایین، ئەگەر چی لە بنەڕەتەوە، لە ڕەھەندی مرۆڤخوازانەی ئەو بۆ ڕزگاری مرۆڤ ھەڵدەقۆڵا بەڵام واقیعی ئایین لە بەین نابات. ئێریک فرۆم لە ڕووی خوێندنەوەکانییەوە جیاوازی دادەنێت لەنێوان ئایینی ئۆتۆریتەخواز و نامۆکەر، لەگەڵ ئایینی مرۆڤخواز و ڕزگاریدەر. لەم ڕاستییەوە بەو ئەنجامە دەگات، سەرەڕای ئەو ڕەھەندە “خەسارناسانە” و “سەرکووتکەرانە”ی ئایین، رەھەندگەلێکی شیفابەخش و ساڕێژکەر و مرۆڤانەیش بوونی ھەیە کە بە ھیچ ڕەخنەیەکی نەرێنی بێ ئێعتیبار نابن. ئەو بەڵگە دەھێنێتەوە کە ئەو بەرنامە گەشەی مرۆڤییانە وا مارکس خۆی بۆ تەرخان کرد، واتە لە بنھێنانی ڕەنجگەلی مرۆڤی لێکەوتەی ستەم، ڕزگاری مرۆڤایەتی حەقێقی لە واقیعی درۆیین یان ھۆشیاری سەپێندراو لەلایەن پێکھاتەی زاڵەوە، دادپەروەری و بەرابەری و ھتد، “کاکڵەی ئەخلاقی” ھەموو ئایینەکانی جیھانن. فرۆم بەو ئەنجامە دەگات ، لە کەناری ماکگەلێک کە دەبێتە ھۆی نامۆییی مرۆڤ لە سەرچاوە حەقێقییەکانی مرۆڤ، ھێشتا رەھەندگەلێکی ئایینی ھەیە کە «توانستی بوون بە مرۆڤێکی تەواوتر، دەگوازنەوە بۆ مرۆڤ»(qtd in Baum, 1975: 92).

لە کۆتاییدا ئێرنێست بلۆخ، سەرەڕای ئەوەی مارکسیستێکی ئاتێئیست بوو، لێکۆڵینەوەیەکی نادوگماتیک ڕەچاو دەکات کە نیشانی دەدات، بە پێچەوانەی ڕوانگەی مارکس بۆ چەمکە مەسیحییە پەسڵانناسی²⁶یەکان کە سەر بۆ ئاسمان دەکێشن، نامۆ دەکەن و دژی شۆڕشن، ئەم چەمکانە زیاتر “حەقێقەتێکی یوتۆپیایی و گۆڕانخواز” دەبەخشێتە ئامۆژگارییەکانی مەسیحییەت(qtd in Baum, 1975: 274). توماس مۆینز(١٩٦٩)، ئەو فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییە گەورە، لە کتێبی شارەزایانەی خۆیدا “ئێلاھیاتی شۆڕش“²⁷ لە ھەڵوێستێکی مارکسییستیانەی نادوگماتییانە، لە پێوەندی نێوان بابەتگەلی پەسڵان ناسی و سیاسەت دەکۆڵێتەوە و ڕۆشنی دەکاتەوە ئامۆژەگەلی مەسیحییەت سەبارەت بە ژیانی ھەرمان و ئەبەدی، بە ھەر فۆڕمێک بێت واتای سیاسیی ھەیە و لە ھەندێک نموونەدا کاریگەریگەلی سیاسی لە خۆ بەجێ دێڵێت. ئێرنێست بلۆخ ڕوونی دەکاتەوە کە شیکاری سیاسی و کۆمەڵایەتی بە تەنیایی ناتوانێت ڕەوتی بزووتنەوە شۆڕشگێرانەکان لە درێژاییی سەدەی شازدەی ئاڵمانی‌دا شرۆڤە بکەن، مەگەر ئەوەی ھاوڕا بێت لەگەڵ لێکۆڵینەوەی ئایینی ڕادیکاڵ، بە تایبەت ئەو ئامۆژیاریەی تۆماس مۆینزر. ئەو ھەروەھا لەسەر ئەو باوەڕەیە، پەرەسەندنی جموجووڵ و شڵەژاوییە کۆمەڵایەتییەکان و گەشەسەندنی ڕاپەڕینی جووتیاران بێ لەپێش چاو گرتنی ئەو بزووتنەوە ڕادیکاڵە، لە ھەمان کاتدا بە ڕەچەڵەک ئایینی و ئامۆژیاریەکەی تۆماس مۆینز، وەڵام نادرێتەوە. ( qtd in Baum, 1975: 277-278).

ئەنجام

لەم گەشتوگوزارەی ئێمەدا لە توێژینەوە ئەزموونییەکان، دەتوانین بە ئاماژە بەم خاڵانە ئاوا ئەنجامگیری بکەین، ئایین بەردەوام و بەناچار دیاردەیەکی ئاڵۆزە و خاوەنی ڕەھەند و لایەنگەلێکی جۆراوجۆرە کە ھاوکات لەگەڵ یەک کار دەکەن. لەحاڵێکدا ئەگەری ئەوە ھەیە بتوانین ڕەھەندگەلی نامرۆڤانە و ھێزبڕی ئایین کە بەرھەمی توخمگەلی کۆمەڵایەتییە، دەست­نیشان بکەین، بەڵام لە ھەمان حاڵدا نابێت ڕەھەندگەلی داھێنەر، نامۆیی­بڕ و ڕزگاریدەری ئایین بە فەرمی نەناسین. رەھەندگەلێک کە ڕۆچوونی ژنان و پیاوان بەنێو مرۆڤایەتی خۆیاندا قووڵتر دەکات و خولیای نەزمێکی کۆمەڵایەتی مرۆڤانەتر بەھێز دەکات.(Baum, 1975: 39).

ئەمرۆکە لە زۆریەک لە کۆمەڵگاکان، کلیسا، پیاوانی ئایین و جڤات و ئەنجومەنە ئاینییەکان لە پرۆسەی ڕزگاریدا بەشدارییان کردووە. ئەو دەروەستییە ئایینییەیە کە دەبێتە ھۆی سەرھەڵدانی بزووتنەوەیەکی ناسیاو لە ژێر ناوی “ئێلاھیاتی ڕزگاری”.مارکس نووسینە کۆمەڵناسانەکانی خۆی لە خوێندنەوەی ئاییندا وەکوو بەربەست و لەمپەرێک بۆ ڕزگاری بەشەر بە ئەنجام گەیاندبوو. کەواتە وادیارە مارکس ئەوندە بە بینراوەکانی خۆی لە ڕۆڵی “خەساربار” و “ نەخۆشی­زێیی”“²⁸ ئایین پەرچەکردار نیشان دەدات کە ڕۆڵی ڕزگاری­بەخشی و دەرمانی ئایین، بە تەواوی لە کیس دەچوێنێت. ئەو نەتوانینە لە ناسینیی ڕەھەندگەلی بە ئاشکرا مرۆڤساز لە ئایینەکانی جیھان بە گشتی  و ئایینی مەسیحییەت بە تایبەتی، سەرسەختییەکی یەکجار کوێرکوێرانەیە لە قەبووڵ کردنی حەقێقەتگەلی ئەزموونی ڕۆشندا. سەرەڕای ئەمانە تەنانەت ئەگەر مارکس نەیتوانیوە ئەم ڕەھەندگەلە لە ئایینەکانی زەمانەی خۆیدا ببێنێت، دەبوایە، ئەگەر تەنانەت ھیچ بەڵگەیەکی دیکەیش نەبوایە، بە پێی ڕوانگەی دیالکتیکی خۆی بۆ مێژوو، پێشبینی ئەوەی بکردایە کە ئایین بۆ خۆی دەتوانێت ڕووەو ئاراستەیەکی ئەرێنی بڕوات و ئەمە وێدەچێت لە نووسراوەکان و ڕەخنەکانی خودی مارکسداھاتبێت. نەتوانینی مارکس لە پێشبینی ئەو گۆڕانە، ئەو دەکێشێت بۆ لای بەرھەمھێنانی شتێک کە ھۆڵێنوێگێر²⁹(١٩٧٣) ناوی دەنێت “ پێشگۆیی خۆتێکدەر“³⁰ واتە ئەو پێشگۆییەی کە دروست لە ئاو دەرنەھات چونکە خەڵک لە ئاکامی ھەمان پێشگۆییدا ڕوانینی خۆیان گۆڕیوە(136).

References

.Haralambos, Michael and Heald, Robin,(1980). Sociology: Themes and Perspectives Slough:

University Tutorial Press

.Lewis, John. (1975,June). “Marx and Religion” New Humanist. 91(2): 34-37

Marx, Karl and Frederick Engels. (1940). The German Ideology.New York: International

Publishers

Feuerbach, Ludwig. (1957). The Essence of Christianity. New York: Harper & Row

Lenin, V. I. (1965). On Religion. Moscow: Progress Publishers

Marx, Karl.(1964). Early Writings Trans by T. B. Bottomore New York: McGraw-Hill

Marx Karl and Engels, Fredrick. (1975). On Religion Moscow: Progress Publishers,

Baum, Q. Gregory. (1975). Religion and Alienation. A Theological Reading of Sociology. New

York: Paulist Press.

Yunger, Milton J. (1970). Scientific Study of Religion. New York: Macmillan Publishing

Perez – Esclarin, Antonio. (1974). Atheism and Liberation. London: SCM Press

Pinnock,Clark H. (1980). Reason Enough: A Case for the Christian Faith Exeter: The Paternoster

Press

Morris, Brian. (1986, Spring)”Erich Fromm: The Radical Humanist” New Humanist 10(2): 3-8

Thrower, J. A. (1965, June). “Karl Marx on Religion – Part 1” The Ghana Bulletin of Theology 2

(8): 30-34

Banks, Robert (1973, Dec). “Religion As Projection: A Reappraisal of Freud‟s Theory” Religious

Studies 9,(4): 410-415.

.

Moltmann, Jurgen et al (1974) ed. Religion and Political Society. New York: Harper & Row

Publishers

Thrower, J. A. (1965, Dec, 1966, June) “Karl Marx on Religion – Part II” The Ghana Bulletin of

Theology. 2(9210): 46-47

American Journal of Social Issues & Humanities Vol.1 No.2. (Nov.2011)

©AJSIH Vol.1 No.2. (Nov.2011) 50-81 Uchegbue | 80

Weber, Max. (1968). The Sociology of Religion. Trans by E. Fischoff . Boston: Beacon Press

Durkheim, Emile. (1968) The Elementary Forms of Religious Life New York: Free Press

Hollenweger, W. J (1973, February). “Karl Marx (1818 – 1883) and His Confession of Faith” The

Expository Times LXXXIV (5):! 30-136.

سەرچاوە: گۆڤاری2011 American Journal of Social Issues & Humanities

پەراوێزەکان

The post ھەڵسەنگاندنێکی ڕەخنەیی تیۆری مارکس سەبارەت بە ئایین appeared first on ژنەفتن.

ئایا مامەڵەی تاکەکان هەمان مامەڵەی سروشتە؟

بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە ژان پۆل سارتەر لە کتێبی “بوونگەرایی ڕێبازێکی مرۆڤانەیە” دەڵێت: ‘هەموو دیاردەکانی نێو ئەم جیهانە بۆ مرۆڤ دەبنە بابەت، چونکێ مرۆ دەتوانێت بە ویست و سەربەستانە مامەڵە لەگەڵ دیاردەکان و کەلوپەلەکانی دەوروبەری خۆی بکات، بۆ نموونە: قەنەفە کە شوێنی دانیشتن و پشوودانە، مرۆ دەتوانێت لە یەک کاتدا لە سەری دابنیشێت یان بیسووتێنێت یان بیشکێنێت، مرۆڤ ئازادە چۆن مامەڵەی لەگەڵدا بکات، بەڵام ئەمە بۆ مرۆڤێک پێچەوانەیە، چونکە مرۆڤ بۆ مرۆڤ نابێتە کاڵا و بابەت بەو پێیەی مرۆڤ خوودانی هۆشیاری و هەست و ئاگایییە، چونکە لە حاڵەتی بە کاڵا سەیرکردنی هاوڕێ یان هاوسەر ئەگەری بەریەککەوتن و توندوتیژی لێ دەکەوێتەوە ئەمەش دەبێتە هۆی تێکچوون درزکەوتنە نێو پەیوەندییەکان و دووریش نییە ئازاری جەستەیی لێ بکەوێتەوە.”
بە یاریدەی ئەم تێڕوانینەی سارتەر، ئەگەر بمانەوێت خوێندنەوەیەکی پراگماتی بۆ سایکۆلۆجیا و بیرکردنەوەی تاکی کوردی بکەین، دەبێت پۆڵینیان بکەین بە سەر دوو جۆردا:
جۆری یەکەم: تاکی ونبوو یان خامۆش: وەک مارتن هایدیگەر فەیلەسووفی ئەڵمانی و یەکێک لە ڕابەرانی قوتابخانەی بوونگەرایی بە بوونی ناڕەسەن وێنای دەکەن، ئەوانەن کە کەوتوونەتە ژێر کاریگەریی کەسانی ترەوە و خاوەنی هیچ بیرکردنەوەیەکی ئازادانە و سەربەستانە نین، تواونەتەوە لەناو کەسانی دەورووبەر و کۆمەڵگادا، پاپەندن بە کولتوورو نەریتەکان و هەموو ڕێسا کۆمەڵایەتییەکانەوە، لەبریی ئەوەی خۆیان بیر بۆ خۆیان بکەنەوە، بەپێچەوانەوە کەسانی تر بیریان بۆ دەکەنەوە و خاوەنی هیچ هەڵبژاردنێک نین، ئازاد و سەربەست نین، دەبنە بابەت بۆ کەسانی تر و وەک کاڵا و کۆیلە مامەڵەیان پێوە دەکرێت. لەبریی ئەوەی ببنە ئامانج بەپێچەوانەوە دەبنە ئامراز، دەبنە پڕۆژەی جڤاک، ئەم جۆرە بوونە بەردەوام میزاجییە و هەر جارەی لەسەر هەوەسێکن و ناتوانن ببنە خاوەنی بیرکردنەوەیەکی نەگۆڕ و جێگیر بەردەوام کەسێکی ڕاڕا و دوودڵ، دڕدۆنگ و نیگەرانن، مرۆڤانێکن کاریگەریی مێژوویان لەسەرە، هێشتا لەناو ڕەوڕەوی مێژوودان ناتوانن بێنە دەرەوە لە مێژوو، بەڵکوو مێژوو ئایندە و داهاتووشیان قۆرخ کراوە، بەمەش دەتوانین بڵێین مرۆڤانێکی نابەختەوەر و نائاسودەن. ناتوانن خۆیان بەها و گرنگی بە شتەکان ببەخشن، بەڵکوو ئەوە کۆمەڵ و جڤاکە بەهایان پێ دەبەخشن، زیاتر پشت بە لاساییکردنەوە دەبەستن لەبریی داهێنان و چالاکی و گۆڕانکاری، بەتاڵبوونەتەوە لە بەهای تاکەکەسی و ڕۆچوون بە نێو خاسیەت و تایبەتمەندیی کەسانی دەوروبەر. ئەم جۆرەیان لەنێو کۆمەڵگای کوردیدا زۆرینەی ڕەهای داگیر کردووە.
جۆری دووەم: ئەم جۆرەیان بوونێکی ڕەسەن و ڕاستەقینەیە، خاوەنی ڕوانین و بیرکردنەوەی تایبەت بە خۆیەتی، بە شێوەیەکی تەواو ئازادانە و سەربەستانە بیروبۆچوونەکانی خۆی پێشکەش دەکات. بوونێکە ناکەوێتە ژێر کاریگەریی هیچ هەژموون و ئایدۆلۆژیا و بارودۆخێکەوە، زیاتر سۆپەرمان و باڵان و بۆ هەموو بارودۆخ و ڕووداوێک شیکردنەوە و شرۆڤەی خۆی هەیە، ئەم جۆرە بوونە ناکەوێتە ژێر گوشاری دەرەکی، بەڵکوو خۆی سەنتەر و خاسیەتە، مرۆڤێکە هەموو بەرز و نزمییەکانی بڕیوە و خۆی لە لوتکەدایە، هەر لە لوتکەوە تەماشای خوارەوەی خۆی دەکات، ئەم جۆرە بوونە گەیشتن پێی ئاسان و سانایە، بە هەموو کەسێک دەکرێت، لە دەرەوەو توانای مرۆڤ نییە. گەیشتن بەم جۆرە بوونە، پێویستی بە ئیرادەی مرۆڤی ئازاد هەیە، پێویستی بەو جۆرە کەسانە هەیە کە ڕوووبەڕووی تەواوی تەحەدییەکان دەبنەوە، ئەمانە بیانووی کۆمەڵگا و  مێژوو و دابونەریت و ئاین ڕەت دەکەنەوە، خۆیان پێوەر و بەها بۆ شتەکان دادەنێن.
لە ڕاستیدا تاک لە کۆمەڵگا و کولتووری کوردیدا گشتاندنی بۆ کراوە، بەو پێیەی تاک لەژێر کاریگەریی ژینگە کۆمەڵایەتییەکەدایە، ناتوانێت لە دەرەوەی جڤاک و کۆمەڵگا تێڕوانینەکانی خۆی پێشکەش بکات. تێهزرینی خێڵگەراییانە یەکێکە لەو فاکتەرە مەترسیدارانەی کە تاکی کوردی بەرەو چەقبەستوویی بردووە، کە ئازادی و سەربەستی لە تاک سەندووەتەوە. ئەمە زەنگێکی مەترسیدارە کە تاک هاوشێوەی ئاغاکانیان بیر بکەنەوە سەرداری عەشیرەت و خێڵ بە مەبەستی پاراستنی بەرژەوەندیی ئابووری و سیاسی و کۆمەڵایەتیی خۆیان ئاڕاستەیان دەکەن. ئەمە بۆ خۆی بە مێگەلکردنی جڤاکە، مەترسیی ئەم دیاردانە ئەوەیە کە ئازادییە فەردییەکان بەرتەسک دەکاتەوە، تاکوو دەگاتە ئەوەی کە توندوتیژی و تیرۆری کەسایەتی و جەستەیشی لێ بکەوێتەوە، بە بیانووی پاراستنی عەشیرەت و خێڵەوە. مەرامیش لەم کارە حەسانەوە و بەرژەوەندیی مادیی دەرەبەگ و ئاغاکانە، مەبەست لێی خۆ دەوڵەمەنکردن و کەڵەکەکردنی سەرمایەیە، کۆکردنەوەی دەنگی دەروێشانی خێڵە بۆ خزمەتی حزب و فەرمانڕەوایانی وڵات.

ئاین یەکێکی دیکەیە لەو کایانەی ژیانی تاک کە زۆرترین بازرگانی پێوە دەکرێت، ڕێبەرانیان لەپێناو بەرژەوەندیی خۆیان، خەریکی گەوجاندن و لە قاڵبدانی مێشکی کۆمەڵگان، ئەمەش لەپێناو ئەوەی پارێزگاری لە مووچە و قووتی خۆیان بکەن، ئاین لە کۆمەڵگای کوردیدا لە بریی ئەوەی دەزگایەکی ئاینی و ڕۆحانی بێت، بەپێچەوانەوە بووەتە دەزگایەکی حکوومی هەروەکوو فەرمانبەرەکانی تری دەوڵەت مووچە لە حکوومەت وەردەگرن، ئەگەر لەڕووی ئینسانییەوە سەیر بکەین ئاساییە مووچە لە بەرانبەر کاردا، بەڵام ئەوەی نەنگییە ئەوەیە پیاوانی ئاینی لە بریی ئەوەی کۆمەڵگا بۆ شێوە ژیانێکی باش و شایستە ئاماده بکات و هوشیاریان بکاتەوە، بەپێچەوانەوە بەکۆمەڵ دەیانکاتە مێگەل و دەچنە خزمەت دەسەڵاتە سیاسییەکەوە، چونکی مادام پیاوانی ئاین مووچەخۆری دەوڵەتن هەر دەبێت ئاڕاستەی کۆمەڵگا بکەن بە ویست و خواستی دەسەڵات و حزب. بەمەش ناتوانن حەقیقەت نیشانی کۆمەڵگاکانیان بدەن، ناتوانن باس لە نەهامەتی و بێکاری و ئەو هەموو ناعەدالەتییە بکەن کە هاووڵاتییان بەدەست دەوڵەتەوە دەیچێژن، بەمەش پیاوانی ئاینی پێی بزانن یان نەزانن، هۆکاری سەرەکین بۆ سەرلێشێواندنی تاک. تووشی حاڵەتێکی دەروونی بێدەرەتانیان دەکەن، هەموو ئەمانەش تەنها و تەنها لەپێناو مووچەیەکدا. ئاینیان کردووەتە سەرچاوەیەک بۆ پارە پەیداکردنی خۆیان و خۆشگوزەرانی خۆیان، بێئاگا لەوەی کە دەبێت ناوەڕۆکی ئاین دژ بوەستێتەوە لە ئاست ئەو شتانەدا. یەکێک لەو مەترسییانەی ئاین کە ڕووبەڕووی جڤاک دەبێتەوە، ئامانجی لەناوبردنی تاک و دژی هەر جۆرە ڕوانین و بیرکردنەوەیەکی سەربەستانەی خودی تاکە، بەپێچەوانەوە زانایانی ئاینی دەیانەوێت لە ڕێگەی عیبادەت و نوێژەوە تاک لەناو جڤاکدا بتوێننەوە، بۆیە بەردەوام وەکو سیاسەتمەداران بە ناوی گەل و کۆمەڵگاوە قسە دەکەن بەبێ ئەوەی هیچ پرسێکیان بە کۆمەڵگا و خەڵکی خۆیان کردبێت. لە کاتێکدا ناتوانن هەست بە ویژدانی ئەو مرۆڤانە بکەن، کە چ جۆرە ژیانێک بەسەردەبەن، ئەمەش پەیامێکی ئاڕاستەکراوە ، بە مەبەستی ناڕەسەنێتی کۆمەڵگا و دوورکەوتنەوە لە ڕەسەنێتی بەم کارەیان ڕۆحیەتی سەربەستی و ئازادنەی تاک دەکوژن و لەناو جڤاکدا دەیانتوێننەوە. کیرکیگارد لەم بارەیەوە دەڵێت: “پیاوی ئاینی تووشی شیزۆفینیامان دەکات، چونکە وتارەکانی لە ئاوازێک دەخوێنن و کار و کردەوەکانیشی ئاوازێکی تر، پیاوانی ئاینی داوا لە خەڵکی دەکەن پرنسیپە ئاینییەکان پراکتیک بکەن، کەچی خۆیان پێچەوانەی ئەو پرەنسیپ و بنەما ئاینیانە ڕەفتار دەکەن”. بە جۆرێک هەژاری و نەداری وەک دۆستی خودا و خۆشەویستی خودا وێنا دەکەن کەچی خۆیان لەوپەڕی ناز و نیعمەتی ژیاندان، خودانی هاوسەری زۆر و پۆشاکی جوان و گەشتی خۆش و سەرجەم هۆیەکانی خۆشبەختی و خۆشگوزەرانین، چونکە ئەوان فەرمانبەری دەوڵەتن و بە پارە وتارەکانیان جێبەجێ دەکەن. دەوڵەتیش پاسەوانیان دەکات و پارێزگاریان لێ دەکات، چونکی خواستی دەوڵەت جێبەجێ دەکەن، خەڵکیش ئامادەیە گوێبیستی ئەم جۆرە وتارانە بێت، خەڵکی ئەمەیان پێ خۆشە خەڵکی خۆی بە لێشاو ڕوو لە کەنیسە و مزگەوت دەکەن و تاکوو لە بەرچاوی یەکتری وا خۆیان نیشان بدەن کە خەڵکانێکی بەتەقوا و ئیماندارن. بەڵگەش بۆ سەلماندنی ئەم بۆچوونە کە وا دەکات ئاین ساختە دەربکەوێت و ڕۆڵی سەرەکی لە شێواندنی دەروونی تاکدا ببینێت و بەرەو ناڕەسەنبوونی ببات، بریتییە لە پیرۆزکردنی کەسایەتییە دیارەکانی ناو ئاین، مەرقەد و شوێنە پیرۆزەکان کە گوایە ئەو کەسایەتییە ئاینییانە شفادەرن و کەسانی پیرۆزن و نەخۆش چاک دەکەنەوە و دەتوانن منداڵ ببەخشن و ڕۆزی خەڵکی زیاد دەکەن، ئەمانەش تاکە ئامانج لێی بۆ خۆ دەوڵەمەندکردن و خۆشگوزەرانی خۆیان و نەوەکانی خۆیانن.
ئەوانەی دەیانەوێت مرۆڤی ناڕەسەن لەو دۆخەی خۆیدا بمێنێتەوە، لە ڕێی پیاوانی ئاینییەوە وا لە بڕوادارەکان دەکەن کە هەرگیز نەبنەوە بە خۆیان، بە جۆرێک ئاین لە هێزێکی بەتوانا و خاوەن ئیرادە و گۆڕانکارییەوە دەکەنە هێزێکی بێئیرادە و بێتوانا، وا لە تاک دەکەن هەموو خەونێکی گۆڕانکاری زیندەچاڵ بکات، بۆیە ئەوانیش خەونی ڕیفۆرم و چاکسازییان نامێنێت و خۆیان تەسلیمی دەستی ئاین دەکەن و دەیانەوێت خودا تۆڵەیان بۆ بکاتەوە. بێئاگا لەوەی خودا هیچ قەومێک ناگۆڕێت ئەگەر ئەو قەومە خۆیان هەوڵی گۆڕاینی خۆیان نەدەن. ئەم ڕۆڵە خراپەی ئاین لە بە ناڕەسەنکردنی مرۆڤدا وای کردووە زۆرێک لە فەیلەسوف و بیریاران دژی بوەستنەوە، تەنانەت هەندێکیان ئاین بە تلیاک و بێهۆشکەری میلەتان ناوزەند بکەن. هەروەک چۆن کارڵ مارکس لە کتێبی “سەرمایە” بۆچوونە باوەکە دەردەبڕێت: “ئاین تلیاکی گەلانە”.

هۆکاری پشت نائومێدیەکانی کۆمەڵگا

هەڵبەت لە تەواوی وڵاتە خەوتووەکانی جیهانی سێیەم، دەسەڵات و سیستەمە سیاسییەکە هۆکاری سەرەکین بۆ بەنجکردن و نائومێدکردنی تاکەکان، چونکێ لە ڕوانگەی دەسەڵاتی سیاسییەوە ئەگەر تاک و کۆمەڵگا بێ گرفت و سەقامگیربن، ئاستی زانکۆکان لە ئاستی وڵاتە پێشکەوتووەکان بێت، هاووڵاتییان کێشەی خزمەتگوزاری و کێشەی ئابوورییان نەبێت، تاکەکانی کۆمەڵگا ئاستی هۆشیارییان بەرز بێت، ئەو کات تاک  بیر لە گۆڕانکاری و ڕیفۆرمی سیاسی دەکاتەوە. ئەم جۆرە حکوومدارییەی کە لە ڕۆژهەڵاتی ناوین بە گشتی و کوردستان بە تایبەتی پەیڕەو دەکرێت، سیستەمێکی گەندەڵ و ستەمکارە و وزەی تاکی تیا کەبت کراوە، سیستەمێکە دوورە لە دێموکراسی و بڕوای بە جاڕنامەکانی مافی مرۆڤ نییە. هەر لەبەر ئەم هۆیانەش جێگەی قبوڵی خەڵکانێک نییە ئاستی هۆشیارییان بەرز بێت، جا بۆ ئەوەی دەسەڵاتداری کورد بەردەوام لەسەر کورسییەکەی بێت و پایەکەی بە پشتاوپشت بۆ نەوەکانی دوای خۆی مسۆگەر بکات، بە پلان و بەرنامە کار دەکات بۆ شکاندنی شکۆی تاک و تەواوی دامەزراوە نیشتمانییەکان بێ بەها دەکات. بەردەوام قەیران لەسەر قەیران دروست دەکات بۆ ئەوەی تاک نەیپەرژێتە سەر خۆی، مووچە کەم دەکاتەوە و خەڵکی بێهۆش دەکات بە کاراکتەری دروستکراو، بەهەزاران کچە مۆدێل و بەناو ئارتێست دێنێت و دەیانخاتە بەردەمی شاشەکان و بە ملێونان دۆلار سەرف دەکات، لەگەڵ دەیان شتی لابەلای تر کە تێکڕا ئامانج لێی سەندنەوەی ڕەسەنێتییە لە تاک و کردنێتی بە بەشێک لە دونیایەکی ساختە و کۆمەڵێکی نمایشکار. سەرقاڵ و بێهۆشی دەکات بە تۆڕی کۆمەڵایەتی و ئەنتەرنێت و پۆرنەوە، بەمەش دەسەڵات دەتوانێت خەڵک و نیشتمانیش هەڕاج بکات، بێگومان ئەم کارانەش بە هەڕەمەکی و نەزانانە ناکات بەڵکوو بە پشتبەستن بە دەیان ڕاوێژکاری پسپۆڕ و تایبەتمەند، بە مەبەستی لەکارخستنی شکۆی تاک. بەم کارانەش تاکی کورد دووردەکەوێتەوە لەو هۆکارانەی کە ڕێگە خۆشکەرن بۆ ڕەسەنێتی تاک، چونکی تاک لە بریی بیرکردنەوە و تێهزرین لە خەمی ئەوە دەبێت چۆن پاروویەک نان بۆ منداڵەکانی پەیدا بکات، چۆن بژێوی خۆی دابین بکات. بەمەش تاک لە بریی خۆ دۆزینەوەو گەیشتن بە ڕەسەنایەتی لەناو بازنەی ون بوون و ناڕەسەنێتیدا دەخولێتەوە، موتربە بە جڤاک و کۆمەڵگا دەبێت، باڵابوون و گەیشتن بە هەرەم لەدەست دەدات، ئەم ناڕەسەنێتیەی کۆمەڵگا ئامانج و ستراتیژە لای دەسەڵاتی سیاسی.

چۆن ڕووبەڕووی ئەم دۆخی پڕنائومێدیە ببینەوە؟

ژان پۆڵ سارتەر کە یەکێکە لە ڕێبەرە دیارەکانی قوتابخانەی بوونگەرایی، دەڵێت: “پێویستە لەسەرمان کات بۆ ڕووبەڕوو بوونەوەی جیهانی سەرمایەداری تەرخان بکەین، چونکی جیهانی سەرمایەداری تاک بۆ بژێوی و کار و بەدەستخستنی پارە ئاڕاستە دەکەن، دووریان دەخەنەوە، لە ژیان و تێفکرین و پرنسپەکانی حەقیقەت و ئازادی و بەرپرسیارێتی.)3 دواتر هەر خودی سارتەر  باسی دوو جۆری بوونمان بۆ دەکات:

یەکەم:  بوون لە ناوخۆیدا/ ئەوجۆرە بوونەیە کە خۆی لە جیهانی ماددیدا دەبینێتەوە، بەدەرە لە هۆش و ئاگایی، جیهانێکی وەستاو و نەگۆڕە وەک (تەختە، کورسی، مێز) هەست بە هیچ کەموکورتییەک ناکات، ئەم هەست نەکردنەش بە کەموکورتی وا دەکات لە دەرەوەی چالاکییەکان بێت، نەبوونی چالاکیش واتا شتێک کە نەگۆڕو چەسپاو بێت، ئەگەر تاکی ئێمە هەرچەند سەر بە جیهانی هۆش و ئاگایین توانای خۆدۆزینەوەی نەبێت و دەست بۆ گۆڕانکاری و چالاکییەکان نەبات، ئەوا هەر لەنێو ئەم بازنەیەی بوون لە ناوخۆیدا دەسووڕێتەوە.

دووەم: بوون بۆ خۆی/ ئەم جۆرە بوونە دیووی ئاگایی و هۆشمەندی مرۆڤ دەگرێتەوە، لەم جۆرە بوونەدا هەمیشە مرۆڤ هەست بە کەموکورتی دەکات، بوونی هەمیشە بوونێکی چالاکانەیە، هەمیشە هەوڵ دەدات کەموکورتییەکان پڕ بکاتەوە، بە هۆی ئاگایی و هۆشیارییەکەیەوە لە هەبووەکانی تر جیایی دەکاتەوە، داهێنان و بەهاکان بیرکردنەوەو ململانێکان و بیردۆزەکان سەر بە جیهانی ئاگایین.

ئەگەربمانەوێت ئەم بۆچوونەی سارتەر هەڵهێنجێنین، دەگەین بەو ڕاستییەی، بوونی مرۆڤ دەکەوێتە پێش خاسیەت و تایبەتمەندییەکانییەوە، بوونێکی ئازادانەی هەیە توانایی ڕووبەڕووبوونەوەی هەموو تەحەدییەکانی هەیە، هیچ بەربەستێک ناتوانن ببنە لەمپەر لە هەمبەر جووڵە و بیرکردنەوەکانی مرۆڤدا، چونکە مرۆڤ بوونێکی ئاگایی و هۆشیارانەی هەیە و هەر بە هۆی ئەم ئاگاییەشەوە دەتوانێت ڕووبەڕووی ئەم دۆخی نائومێدبوونە ببێتەوە، بەڵام ئەمە هیچ ئەنجامێکمان ناخاتە بەردەست ئەگەر لە هەندێک بنەمای سەرەکیی فەلسەفەی بوونگەرایی تێنەگەیشتبین، بۆ ئەمەش هەوڵ دەدەین بەشێک لەو بنەمایانە کە پەیوەستن بەم بابەتەکەمانەوە، شی بکەینەوە.

نیگەرانییە وجودییەکان:
مرۆڤ هەمیشە بوونێکی نیگەرانە، چونکە بونێکی ناکامڵ و ناتەواوی هەیە، بە هۆی نیگەرانییەکەیەوە دەیەوێت کەموکورتییەکانی خۆی پڕ بکاتەوە، ئەم ناکامڵیەی مرۆڤ هەمیشە وا دەکات مرۆڤێکی دڕدۆنگ و نیگەران بێت، نیگەرانیش سیفەت و تایبەتمەندیی مرۆڤە، جگە لە مرۆڤیش هیچ بوونەوەرێکی تر تووشی نیگەرانی نابن، نیگەرانی دەبێت ڕێڕەوە ڕاستەقینەکەی خۆی وەربگرێت، نابێت کەمترخەمی یان زێدەڕەوی تێدا بکرێ، چونکی زیادەڕەوی لە نیگەرانیدا، مرۆڤ لە قۆناغی ناڕەسەنێتی دەهێڵێتەوە، بەردەوام دەیکاتە کەسێکی واسواس و ترسنۆک و تۆقێنەر، کەمترخەمیش بە هەمان شێوەی زیادەڕۆی زیانی هەیە مرۆڤ لە داهێنان و گۆڕانکاری دوور دەخاتەوە و دەیکاتە کەسێکی بێئیرادە و مردوو، بەڵام گەر نیگەرانییەکەی لەسەر بنەمایەکی هاوسەنگ و ڕاست بێت، ئەوا دەتوانین لە ڕەگەزی ڕەسەنێتی تۆماری بکەین چونکی بەرپرسارێتی دەکەوێتە سەرشانی و ئەم بەرپرسارێتییەش بە داهێنان و چالاکی و گۆڕانکاری و بەرهەمداری کۆتایی دێن، کەوایە بۆ دەربازبوونمان لەم دۆخە شڵەژاویەی کە تێی کەوتووین نیگەرانیمان بە بەرپرسیاڕێتییەوە گرنگە.

ئازادی:

ئازدە، پایە و کۆڵەکەیەکی گرنگی تاکە، تاک دەکاتە چەق و سەنتەر، شکۆ و بوون بۆ مرۆڤەکان دەگێڕێتەوە، کارێکی مەحاڵ و نەکردەنیە، گەر بێت و تاک داوای ئازادیی کەسانی تر بکات ئەگەر بێت و نەتوانێت خودی خۆی ڕزگار بکات و خۆی لە دەرەوەی ئازادییەکە بێت، بۆیە یەکەم کاری تاک خۆ ئازادکردنیەتی لەو ژینگە و بارودۆخە سیاسی و ئابووریی کۆمەڵایەتییەی کە تێیدا دەژێت، تاک پێویستی بەوە هەیە خۆی لە میرات و کەلەپوور و ئاین و ڕێسا کۆمەڵایەتییەکان دەرباز بکات، بەرەو بە باڵابوون هەنگاو بنێت، ئەم بوونە بوونێکە خۆی بڕیار لە پرۆسەی ژیانی خۆی دەدات پێویستی بە هیچ ڕێنوێنیکەرێک و هیچ ئاڕاستەیەکی دیاریکراو و سەپێنراو نییە، ئیتر ئاڕاستەکە چ ئاین بێت یان کولتوور یان ڕێسا جڤاکییەکان، ئەمە گێڕانەوەی شکۆیە، تاک ئازادە لە بڕیاردان، بیروبۆچونە سیاسی و کایەکانی تری ژیان. مێژوو لەگەڵ مێژوودا جێ دەهێڵێ نابێت چارەنووس داهاتوو و ئایندەی داگیر بکات، بەپێچەوانەوە چارەنووس بەشێکە لە ژیانی و خەمی ناخوات و بیری لێ ناکاتەوە، لە بریی خۆزگە و هیوا و خەمخواردن بۆ ڕابردوو، بەهێز و وزە و چالاکییەکی نوێوە ئایندەی خۆی بنیاد دەنێت، دەرگاکانی ژیان بە ڕووی خۆیدا دەکاتەوە، گەشبینانە بۆ داهاتوو دەڕوانێت، ناکرێ و نابێت تاک دیلی دەستی بەهای کۆمەڵایەتی و مێژوو و ئاین و کولتوور بن، چونکە ئەو بەهایانە بەهای ئەبەدی نین مۆنۆپۆلکراو نین لەسەر تاک، ئەوا کۆمەڵگا خۆیەتی لەنێو خۆیاندا ڕێککەوتوون کە بەها و قورسایی بۆ شتەکان دادەنێن، ئەگەر نا لە ئەسڵدا هیچ بوونێکی نییە، بۆ نموونە، هەندێ بەها و کولتوور لەنێوان خودی جڤاک و کۆمەڵگاکاندا جیاوازن، لە هەندێ لە کۆمەڵگاکان ئەگەر کەسێک ورگی هەبێت، وەک نیشانەی جوانی سەیر دەکرێت و لێی دەڕوانرێ، بەڵام ئەمە لە هەندێ کۆمەڵگای ترەوە پێچەوانەکەی تەواوە، دەرچوون لە دەستەجەمعیەوە بەرەو تاکگەرایی ڕێگەیەکە بۆ بەدەستهێنانی ئازادی بۆ نموونە توێری شارێکی چاکەکار لەلایەن “ئەفڵاتۆنەوە، ئەوە بوو لە ڕێگەی لەناوبردنی کەمئەندامانەوە ویستی بگاتە ئەو کۆمەڵگا چاکەکارە، بە شێوەیەکی گشتی ئازادی کرۆک و ناواخنی تاکە کە بڕیار لەسەر ژیانی خۆی دەدات، هیچ هێزێک لە دەرەوەی خۆی بوونی نییە و ناتوانێ ئاڕاستەی بکات.


بەرپرسیارێتی:

سەرباری ئەوەی مرۆڤ ئازادە لە بڕیاردان و دیاریکردنی شێوازی ژیانی خۆی و خۆی هەڵی دەبژێرێت، خەڵکانی تر ڕۆڵیان نییە لە دەستنیشانکردن و بڕیاردان و هەڵبژاردن و تەنانەت بیرکردنەوەکانی، بەڵام لە هەمان کاتیشدا تاک بەرپرسیارێتی گەورە لەسەر شانیەتی، دەبێت خەمی لە خەمێکی تاکەکەسییەوە بگۆڕێت بۆ خەمێکی گشتی، لەم قۆناغەدا، تاک بەرپرسە لە بەرانبەر مێژوو و خۆی بەرپرسیارێتی شکست و سەرکەوتنەکانی خۆیەتی، وە مافی تاوانبارکردنی هیچ هێز و کەس و لایەنێک و زەمانێکی نییە، کە لە شتێکدا شکستی خواردووە ئەوە خۆیەتی، نەک کەسانی تر، چونکە ئەو کارەی هەڵیبژاردووە بە ئازادانە هەڵیبژاردووە، کەس زۆری لێ نەکردووە، کەس بۆی هەڵنەبژاردووە، هەر بۆییشە خۆی بەرپرسە لە خۆی و شکستی خۆی. وەک چۆن کیرکیگارد دەڵێت: “خۆت خۆت هەڵبژێرە”.

خاڵێکی تری ئەم لایەنەی بەرپرسیارێتیی تاک ئەوەیە، خەمەکەی دەبێتە خەمێکی گشتی، لەبەر ئەوە بوون بوونێکی جیهانیانەیە، بەبێ ئەوانی تر ژیانکردنی تاکەکان مەحاڵ و هەڵە و نەکردەنییە، کەوابوو لە هەر شوێنێک نادادی و ستەم و چەوسانەوە هەبێت، بەرپرسێارێتی تاکە، وەک بەشێک لە خۆی لێی بڕوانێت، ئەگەر چ ستەمەکە ڕووبەڕووی خۆیشی نەبێتەوە، بەڵام لەسەری پێویستە ویژدانی بێتە دەنگ و ڕۆڵی ئیجابییانەی هەبێت، بە شێوەیەکی مەیدانی پشتیوانی خۆی بۆ زوڵملێکراوان و نەداران دەرببڕێت، گەرچی ئەگەر هاوزمان و هاوپیشەی خۆشی نەبێت، ئەوەی گرنگە کۆدەنگییە و بەگژداچوونەوەی جەور و ستەم و ڕووبەڕووبوونەوەی ناعەدالەتییە، ئەگەر لەهەر کوێی ئەم زەمینە بێت.

فینۆمینۆلۆجی(دیاردەناسی):

جگە لەو بنەمایانەی کە ئاماژەمان پێدا، بۆ تێگەیشتن لە بوونگەرایی ناچارین لە فینۆمینۆلۆجیش تێبگەین، کە قوتابخانەیەکی فەلسەفییە و دامەزرێنەرەکەی “ئەدمۆند هوسێرل”ە. مەبەستی ئەم قوتابخانەیە ئەو دیاردانەیە یاخود ئەو مادانەیە کە خۆیان دەردەخەن و لەبەر چاوان نمایش دەکرێن، واتا شتانێک بێته جێگەی تێڕوانین و تەرکیز و بیرکردنەوە و زانینمان. ئێمە دەتوانین  ئەوەی لێهەڵهێنجێنین، گەر تاک بیەوێت گرنگی بە پرسێک یان شرۆڤەی دیاردەیەک بکات، نابێت پشت بەپێشبیرو بیروبۆچوونی کەسانی تر ببەستێت، قسەی دەوروبەر بکاتە مەرجی قبوڵکردنی دیاردەیەک یان پرسێک یان ڕووداوێک، بەڵکوو بەپێچەوانەوە تاک لە کەسێکی ڕۆبۆت ئاساوە بچێتە دەرەوەوە و خۆی تەرکیز بخاتە سەر ڕووداوەکان و دیاردەکان، لەژێر فلتەری خۆیدا شرۆڤە و شیکردنەوە بۆ ڕووداو و دیاردەکان بکات. خۆی بەدواداچوون بکات و توێژینەوە لەسەر ئەو پرسە بکات. بۆ ئەم مەبەستەش ئەقڵ سەرچاوەی توێژینەوە و هەڵسەنگاندنە، ئەمەش باشترین ڕێگەیە بۆ تاک کە بتوانێت لەو ژاوەژاوە ڕزگاری بێت و لە بازنەی ناڕەسەنێتی بچێتە دەرەوە، لەناو بازنەی ڕەسەنایەتیدا خۆی بدۆزێتەوە، ئەقڵی خۆی بکاتە پێوەر بۆ هەڵسەنگاندن، نەک بیروبۆچوونی خەڵکانی تر، چونکە ئەوەی خەڵکی باسی دەکەن دوورە لە بابەتە ئەسڵیەکە، چونکە جڤاک کاتێک لێکدانەوە بۆ ڕووداوێک دەکەن، زۆر بە کەمی هەڵسەنگاندنەکە لەژێر دروشمی عەقڵ و لۆژیکدایە، بەپێچەوانەوە هەرکەسێک بەپێی میزاج و بەرژەوەندییەکانی خۆی شیکردنەوە بۆ ڕووداو و دیاردەکان دەکەن، بەبێ ئەوەی پەیوندیی بە ڕاست و دروستی بابەتەکەوە هەبێت، بە جۆرێک ئەگەر باسی کەسێک یان ئایدۆلۆژیایەک یان دیاردەیەک دەکەن بە شێوەیەکی ئەهریمەنانە باسی دەکەن چونکی هەرکەسە و حەقیقەت لە ڕوانگەی خۆیەوە دەبینێت، لەناو جڤاکدا پێوەرێک و یاسایەک نییە بۆ حەقیقەت. بۆیە لە کۆمەڵگادا، بەتایبەت ئەو کۆمەڵگایانەی ونبوون لەناو یەکتری و لەسەرهێڵی ناڕەسەنین، لە کوێوە با هەبێت لەوێوە شەن دەکەن، بۆ چارەسەریش وا باشترە تاک خۆی لە ژێر ڕۆشنایی عەقڵ و لۆژیک، واقیعبینانە خوێندنەوە و توێژینەوە بۆ دیاردەکان بکات.

کاتی ڕوودانی یاخیگەری بەرهەڵستکاری:

  یاخیگەری دەرئەنجام و دەرهاویشتەی زوڵم و ستەم و چەوساندنەوەی دەسەڵات و دەوڵەتە. کاتێک دەسەڵات دەرگا بە ڕووی ئازادییەکان دادەخات و بۆ کپکردنی دەنگە ئازا و دلێرەکان دەست بۆ جۆرەها ئەشکەنجە و لێدان و تیرۆری جەستەیی و کەسی دەبات، بەندینخانەکان دەکاتە ماڵی هەتاهەتایی ڕۆژنامەنووسان و نووسەران و دەنگە دلێرەکان، یان بە مەبەست دەست بۆ بڕینی قووتی هاووڵاتییانی خۆی دەبات، خاک و خەڵک و پیرۆزییەکان هەڕاج دەکات لە سەفقەیەکی سیاسیدا هەرزان فرۆشی دەکات، تەنها لەپێناو کورسی و بەدەستهێنانی بەرژەوەندی مادی، یان گیرۆدەبوونی وڵات بە شەڕ و دروستکردنی قەیران لەسەر قەیران و نابووتکردنی ئابووریی وڵات و قورسکردنی سەرشانی هاووڵاتییان و خنکاندن و دەستخستنە نێو بیناقاقای هاونیشتمانیان، ئەمانە دەبنە فاکتەرێکی گرنگ و چاوەڕوانکراو کە کۆمەڵگا چاوەڕێی بوومەلەرزەیەکی مرۆیی و سیاسی لێ بکرێت، زۆربەی قوتابخانە فیکری و دەنگە ناڕازییەکان و ڕێبازە ئەدەبییەکان لە جیهاندا، دەرهاویشتەی زوڵم و ستەم و نادادی و ئەو فەوزا سیاسی و مرۆیی و ئابووری و کۆمەڵایەتییە بوون. بۆ نموونە: ڕێنیسانس دەرئەنجامی کۆتوبەند و توندوتیژیی مەسیحیەت بوو لە چاخەکانی ناوەڕاستدا، بزووتنەوەی بوونگەراییەکان، دەئەرئەنجامی ماڵوێرانی و جەنگی جیهانیی دووەم بوون، باردۆخی ناسەقامگیری کوردستانیش ڕێگەخۆشکەرە بۆ سەرهەڵدانی ناڕەزایەتی و بزووتنەوەی ڕۆشنبیریی ئازادیخوازانە لەو جۆرە، گەر تاکی کوردی بەئاگا بێتەوە و هوشیار بێت لە بەرانبەر ماف و ئازادییەکانی خۆیدا.

 سەرچاوەکان:

١_ مەجدی کامل: بوونگەرایی” وجودییەت”، وەرگێڕانی: ئیسماعیل کوردە، چاپی یەکەم، هەولێر، ۲۰۱۹

٢_ ڕێبین ڕەسول ئیسماعیل: کیرکیگارد فەلسەفە و ژیان، چاپی یەکەم، هەولێر، ۲۰۱۳

٣_ مەجدی کامل: ژان پۆل سارتەر، وەرگێڕانی: سەڵاح سەعدی، چاپی یەکەم، ۲۰۲۰

The post بەسەنتەرکردنی تاک، چۆن بوونی خۆمان بدۆزینەوە؟ appeared first on ژنەفتن.

– سه‌ره‌تا ده‌مانه‌وێت بزانین كه‌ چۆن ده‌ڕوانیته‌ ئه‌و گفتوگۆیه‌ی كه ‌له‌ ئێستادا، له‌نێوان ئایین و كایه‌ی گشتیدا له‌ئارادایه‌؟

ته‌ڵال ئه‌سه‌د: له ‌ڕاستیدا زۆر به‌وردی به‌دواداچوونم بۆ ئه‌و گفتوگۆ ئه‌كادیمیانه ‌نه‌كردووه ‌كه ‌تایبه‌تن به‌م  به‌ریه‌ككه‌وتنه‌ی نێوان ئایین و كایه‌ی گشتی. به‌ڵام ده‌توانم بڵێم قسه‌كردن (نه‌وه‌ك ئارگیومێنت) له‌سه‌ر ئه‌و ڕووداوه ‌ترسناكانه‌ی كه ‌له ‌پاریس ڕوویاندا په‌یوه‌ندییان به‌ پرسیاره‌كه‌ی تۆوه ‌هه‌یه ‌و منیش به‌سروشتی خۆم بایه‌خی پێده‌ده‌م. ئاگادارم كه‌ كه‌سانێك هه‌ن ده‌خوازن به ‌شێوه‌یه‌كی زۆر كراوه‌تر بیر له ‌ئایین و په‌یوه‌ندییه‌ شیاوه‌كانی به‌ سیاسه‌ت و سیاسه‌تی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ بكرێته‌وه‌. زۆر جاریش لێیان پرسیوم: چۆن ده‌توانرێت ئه‌مه‌ به‌ ئه‌نترۆپۆلۆژیاوه ‌ببه‌سترێته‌وه‌؟ ڕه‌نگه ‌یه‌كێك له‌و شتانه‌ی كه ‌زۆر كه‌س غافڵگیرانه ‌ئاگاداری نه‌بن ئه‌وه ‌بێت كه‌ ئه‌نترۆپۆلۆژیا ئه‌و كاته ‌زیاتر گه‌شه‌ی كرد و پڕ به‌رهه‌متر بوو كه‌ توانی له ‌ده‌ره‌وه‌ی كایه ‌و پسپۆڕییه‌كانی خۆی ببێته ‌خاوه‌نی ئایدیا و میتۆد و پرسیاری تازه‌. من دڵنیام كه ‌تۆ كه‌سێكیت زۆر باش ئاگاداری مێژوو‌یت. له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌مدا یه‌كێك له ‌گرنگترین بیریاره‌كانی تایبه‌ت به ‌ئایین (ڕۆبه‌رتسۆن سمیس) كه ‌پاشتر به ‌تیۆره‌ی ئه‌نترۆپۆلۆژی بۆ ئایین ناو ده‌برا، دیدێكی به‌ ڕاستی ته‌واو ئایینیانه‌ی هێنا بۆ ناو كایه‌ی ئه‌نترۆپۆلۆژیا. ده‌توانین به‌و پڕۆژه‌یه‌ی سمیس بڵێین كه‌ جۆرێكه ‌له‌ دزه‌كردنی ئه‌نترۆپۆلۆژیا بۆ ناو لاهوت. پاشان ماركسیزم و فێمینیزم و بونیادگه‌ریی (لیڤی شتراوس به‌ تایبه‌تی) و هتد، ده‌ركه‌وتن. ئه‌و له ‌گرنگترینی ئه‌و ئه‌نترۆپۆلۆژیستانه ‌بوو كه ‌یان پشتگیریی ئایدیایه‌ك ده‌كه‌ن، یان جگه ‌له ‌ئه‌نترۆپۆلۆژیا ‌تێڕوانینی كایه ‌پسپۆڕییه‌كانی تریان قبوڵ بێت. خۆی ڕاستییه‌كه‌یش ئه‌وه‌بوو كه ‌زانایانی ئه‌نترۆپۆلۆژی پێیان وایه ‌كه ‌كاری مه‌یدانی و كێڵگه‌ئاسایی (تێبینیی به‌شداركه‌رانه‌) زۆر زۆر گرنگه‌ تا وامان لێ بكات زۆر به‌وردی بڕوانینه ‌ئه‌و شتانه‌ی كه ‌تایبه‌تی و تایبه‌تمه‌ندن، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ كرانه‌وه ‌به‌سه‌ر ئه‌و شته‌دا كه‌ به‌رجه‌سته ‌ده‌بێت وه‌ك ڕه‌گه‌زێكی بایه‌خدار له‌ ڕه‌وتی مێژوودا. مه‌به‌ستمه ‌بڵێم كه ‌مرۆڤ نابێت كاتێك كه ‌ده‌چێته ‌كێڵگه‌یه‌كه‌وه خۆی به‌و پرسیارانه بارگاوی كردبێت كه ‌پێشوه‌خت فۆرمه‌له ‌و دروست بوون، به‌ڵكوو ده‌بێت هان بدرێت گوێ له‌و ئاخاوتن و قسه‌كردنه ‌بگرێت كه‌ خه‌ڵكی و شوێن له‌گه‌ڵ یه‌كتریدا ده‌یكه‌ن. ئا به‌و شێوه‌یه‌، هه‌ست ده‌كه‌م كه ‌به‌شێك له‌و كێشه ‌و مه‌سه‌لانه‌ی كه ‌له‌هه‌موو مه‌سه‌له‌كانی تر جێی گرنگی پێدان بوون و له‌ ئه‌نترۆپۆلۆژیای ئاییندا په‌ره‌یان سه‌ند، ئه‌وكاته ‌ده‌ركه‌وتن كه ‌ئاره‌زوویه‌ك هه‌بوو بۆ گه‌ڕان له‌دووی پرسیاری نوێ و باوه‌ڕنه‌بوون به‌ گریمانه‌كانی پێشتر. به ‌ڕای من بایه‌خدانیشم به ‌سێكیولاریزم و ئایین به‌شێكه‌ له‌م ڕاستییه‌، ڕاستی ئه‌وه‌ی كه ‌سێكیولاریزم وه‌ك دۆگم و باوه‌ڕێكی سیاسی پشت به ‌سیما و ڕووكه‌شێكی سێكیولارانه‌ ده‌به‌ستێت: واته ‌كۆی هه‌ستیارییه‌كان و ئه‌و هه‌ڵوێست و گریمانانه‌ی كه ‌پێشتر لێیان نه‌كۆڵراوه‌ته‌وه‌، سه‌رباری هه‌ندێك شتی تریش.            

توندوتیژی خۆی به‌شێك بووه ‌له ‌ئایین، وه‌ك چۆن له ‌سه‌رده‌مانێكی كۆنه‌وه ‌به‌شێكیس بووه ‌له ‌هه‌موو لایه‌نه‌كانی ژیانی مرۆڤ.

– باوه‌ڕم وایه ‌كه ‌به ‌ئێستایشه‌وه‌، یه‌كێك له ‌ڕێچكه‌كانی قسه‌كردن ده‌رباره‌ی ئه‌م بابه‌ته ‌و وروژاندنی بریتییه ‌له ‌وروژاندنی جۆرێك له‌ پرسیار كه ‌پێمان وایه‌ ده‌بێت ئاڕاسته‌ی ئایین بكرێن. ڕه‌نگه ‌ئه‌وه ‌زیاتر به‌سترابێتیشه‌وه ‌به‌و ڕووداوانه‌وه ‌كه ‌له ‌پاریس ڕوویاندا، پرسیاره‌ی له‌وه‌ی كه ‌داخۆ ئه‌و تیرۆره ‌په‌یوه‌ندیی به ‌ئایینه‌وه ‌هه‌یه ‌یان نا.                        

ته‌ڵال ئه‌سه‌د: ئه‌وه‌ی كه ‌له ‌پاریس ڕوویدا، منی ته‌واو نیگه‌ران كرد و زۆریش كاری تێ كردم، به‌ چه‌شنێك دۆشدامابووم كه‌ هیچ سه‌رم له‌و كاردانه‌وانه ‌نه‌سوڕما كه ‌به‌دوای خۆیدا هێنای. گریمانه‌یه‌كی زۆر باو هه‌یه‌ كه ‌پێی وایه ‌ئه‌وه‌ی كه ‌له‌ ئێستادا له‌ هه‌موو شتێك گرنگتره ‌ڕیفۆرمكردنی ترادیسیۆنی ئیسلامییه ‌تا له‌و ڕێگه‌یه‌وه ‌ئاسانكاری و زه‌مینه‌سازی بۆ ڕه‌تكردنه‌وه ‌و به‌رنگاربوونه‌وه‌ی جیهادیزم بكرێت. زۆر له‌وانه‌یشی كه ‌بایه‌خ به ‌بواری ئایین و توندوتیژی ده‌ده‌ن (واته ‌ئایین له ‌كایه‌ی گشتیدا)، ئه‌م مه‌سه‌له‌یه ‌به ‌پرسێكی چاره‌نووسساز ده‌بینن. دیاره‌ هه‌مان ئه‌م بۆچوونه‌ له ‌لایه‌ن بڕێكی زۆر له‌ موسوڵمانانیشه‌وه ‌كۆپی ده‌كرێت و وێنه‌ی له‌به‌ر ده‌گیرێته‌وه‌. ده‌زانیت چی؟ یه‌كێك له‌ ترسه‌كانی  من دروستبوونی ئه‌و ئاره‌زووه ‌بوو كه ‌ده‌خوازێت له ‌ئه‌نترۆپۆلۆژیادا پێناسه‌یه‌كی گه‌ردوونییانه ‌بۆ ئایین به‌رهه‌م بهێنێت، هه‌روه‌ها ڕوانین له‌و شێوازه‌ی كه ‌زمانی ئایینی (به ‌ئایین خۆیشیه‌وه‌) له‌ دۆخه‌ جیاوازه‌كاندا و بۆ مه‌به‌ستی جیاواز پێ به‌كار ده‌برێت، جا ئه‌و دۆخانه‌ سیاسی بن یا ڕۆحی یان هه‌ر شتێكی تر. هه‌ر بۆیه ‌من له‌و گریمانه‌یه ‌تێناگه‌م كه ‌ده‌ڵێت: ئێمه ‌زۆرباش ده‌زانین كه ‌له ‌ترادیسیۆنی ئایینێكی دیاریكراودا هه‌ڵه‌كان ‌كامانه‌ن ‌‌و ده‌بێت سه‌ره‌تا له ‌لایه‌ن خودی باوه‌ڕدارانی ئه‌و ئایینه‌وه ‌چاك بكرێنه‌وه‌. من كۆكم له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كه ‌له‌ناو هه‌ر ترادیسیۆنێكی جێگیری ئایینیدا به‌رده‌وام پێویستمان به ‌بیركردنه‌وه‌یه‌كی داهێنه‌رانه ‌هه‌یه ‌تاوه‌كو بتوانین له‌گه‌ڵ گۆڕانكارییه‌كاندا بیگونجێنین، به‌ڵام باوه‌ڕم وا نییه‌ كه‌ ئه‌وه ‌په‌یوه‌ندییه‌كی ڕاسته‌وخۆی به ‌تێگه‌یشتن له ‌ڕووداوه‌كانی پاریسه‌وه‌ یان ئه‌و دڕنده‌ییه‌وه ‌هه‌بێت كه‌ ڕێكخراوی ده‌وڵه‌تی ئیسلامی ئه‌نجامیان ده‌دات. من پێم وایه ‌سه‌رلێتێكچوون و جۆرێكه ‌له‌ خۆشباوه‌ڕی كه ‌پێت وا بێت ڕیفۆرمكردنی لاهوتیانه‌ی ئایینێك كه ‌لانیكه‌م گه‌ر وه‌ك ناویش بێت، ملیارێك كه‌س باوه‌ڕداریه‌تی، بتوانێت خواست و ویستی ئه‌و گه‌نجانه ‌بوه‌ستێنێت كه ‌ده‌یانه‌وێت كوشتار بكه‌ن. به‌لای منه‌وه ‌ئه‌مه ‌هه‌ر زۆر شتێكی بێمانایه‌. پاشان خۆت ده‌زانیت كه ‌لێره‌وله‌وێ له‌ خه‌ڵك ده‌بیستین كه‌ ده‌ڵێن (له‌ناو ئاییندا توندوتیژی جێی نابێته‌وه‌). به‌ڵام با بزانین ئه‌مه‌ مانای چی ده‌گه‌یه‌نێت؟ توندوتیژی خۆی به‌شێك بووه ‌له ‌ئایین، وه‌ك چۆن له ‌سه‌رده‌مانێكی كۆنه‌وه ‌به‌شێكیس بووه ‌له ‌هه‌موو لایه‌نه‌كانی ژیانی مرۆڤ. مرۆڤ بۆی نییه‌ و ناتوانێت خێرا و به‌په‌له ‌ئه‌وه‌مان به‌سه‌ردا بسه‌پێنێت كه‌ كرۆكی توندوتیژی له‌ ئاییندا خۆی نمایش ده‌كات یان نایكات. سه‌باره‌ت به‌و ڕه‌شه‌كوژییه‌یشه‌وه‌ كه ‌له‌ پاریس ڕوویدا، خه‌ڵكی پێویستیان به‌وه‌یه‌ له‌ خۆیان بپرسن كه‌ بۆچی له‌ ئێستادا ئه‌و چه‌شنه‌ ڕه‌فتاره‌ بڵاو ده‌بێته‌وه‌، له‌ كاتێكدا نزیكه‌ی ١٥٠٠ ساڵ به‌سه‌ر نه‌ریته ‌ئیسلامیه‌كاندا تێپه‌ڕیوه‌ و چه‌ندین ڕیفۆرم و پارچه‌پارچه‌ بوون و تێ‌هه‌ڵچوونه‌وه ‌و زۆر جاریش كشانه‌وه ‌له ‌كایه‌ی گشتی (دیاره‌ ده‌زانم كه ‌لێره‌دا چه‌مكی كایه‌ی گشتی به ‌شێوه‌یه‌كی ناڕێك به‌كار ده‌هێنم) ڕوویانداوه‌، كه‌چی ئه‌م دیارده ‌جیهادییه‌ مۆدێرنه ‌شتێكی تازه‌یه‌، بۆ؟ ئێمه ‌له‌ جیهانێكدا ده‌ژین كه ‌چه‌ندین شێوه ‌له ‌توندوتیژی هه‌ن و یه‌كتری به‌هێز و به‌خێو ده‌كه‌ن، وه‌ك چۆن گفتوگۆیه‌كی زۆریش هه‌یه ‌ده‌رباره‌ی ئه‌وه‌ی كه ‌له ‌كایه‌ی گشتیدا چی ڕێپێدراوه ‌و چی قه‌ده‌غه‌كراو.‌      

به ‌ڕای من تا ئێستا ئێمه ‌هیچی وامان ده‌رباره‌ی زمانی ئایینی نه‌كردووه‌

– ئایا له‌ سه‌ده‌ی بیستویه‌كدا په‌یوه‌ندییه‌كی تایبه‌ت هه‌یه‌ كه ‌له‌نێوان ئایین و كایه‌ی گشتیدا گه‌شه ‌بكات كه ‌ئێمه ‌له ‌سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌م و بیسته‌مدا ئاگاداری نه‌بووبین یا خه‌یاڵمان بۆی نه‌چووبێت، په‌یوه‌ندییه‌ك كه ‌به ‌ڕای من یه‌كێك له ‌شێوه‌كانی ده‌ربڕینه‌كان لێی ‌بریتییه ‌له ‌چه‌مكی ((پۆست سێكیولار))؟ ئێمه‌ به‌ شێوه‌یه‌ك له ‌شێوه‌كان چووینه‌ته ‌قۆناغی پۆست سێكیولاریزمه‌وه‌، به‌تایبه‌تی پاش ئه‌وه‌ی كه‌ كه‌سانی وه‌ك یورگن هابه‌رماس به‌كاری ده‌هێنن و گه‌شه‌ی پێ ده‌ده‌ن. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه ‌له‌ ئێستایشدا ئه‌م چه‌مكه‌ زۆر به‌ربڵاوه‌، ده‌پرسم كه ‌ئایا به ‌ڕای تۆ چه‌مكی پۆست سێكیولاریزم شتێكی باشه ‌بۆ باسكردن و شیكاركردنی ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ی كه ‌له ‌ئێستادا له‌نێوان ئایین و كایه‌ی گشتیدا هه‌یه‌؟                                                    

ته‌ڵال ئه‌سه‌د: به‌ڵێ و نه‌خێریش. مه‌به‌ستم له‌وه‌یه ‌كه ‌هه‌تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ی كه ‌ئه‌م چه‌مكه‌ گومان له ‌گریمانه ‌پێشوه‌خته‌كان بكات، شتێكی باشه‌. بێگومان شتێكی سه‌رسوڕهێنه‌ر و مژده‌به‌خشانه‌یشه ‌كه ‌كه‌سێكی وه‌ك هابه‌رماس ده‌بینیت چه‌ندین ساڵه‌ قسه ‌له‌سه‌ر ئه‌م بیرۆكه‌یه‌ ده‌كات، بیر له‌وه‌ ده‌كاته‌وه ‌هه‌ندێك ڕێچكه ‌بدۆزێته‌وه ‌كه ‌ده‌كرێت له ‌ڕێگه‌یانه‌وه‌ قبوڵی ئه‌و شته ‌بكرێت كه ‌كایه‌ی گشتی وه‌ك ئایینی بیری لێ ده‌كاته‌وه‌ و ناوی ده‌نێت. به‌ بڕوای من ئه‌مه‌ شتێكی باشه‌، به‌ڵام پێویستمان به‌وه‌یه‌ كه ‌ڕه‌خنه‌ییانه ‌بیر له ‌خودی چه‌مكی سێكیولاریزم بكه‌ینه‌وه ‌و پێمان وا نه‌بێت كه ‌بۆ هه‌تاهه‌تایه‌ ده‌ستنیشان و دیاریكراوه‌ و بڕاوه‌ته‌وه‌. ئه‌و كاته‌ی كه ‌ده‌توانین بڵێین ده‌زانین واتای سێكیولاریزم چییه‌ و چی بووه‌، ده‌زانین كاریگه‌ری و ئه‌و گریمانانه ‌چین كه ‌ئاماژه‌یان بۆ ده‌كات، ئه‌و كات ده‌توانین بڵێین له ‌دۆخێكداین كه ‌ده‌كرێت به ‌هه‌ڵوێستێكی پۆست سێكیولار ناوی ببه‌ین. من له‌وه ‌دڵنیا نیم كه ‌ئه‌م كاره ‌به ‌شێوه‌یه‌كی گونجاو ئه‌نجام درابێت، ئه‌مه ‌جگه‌ له‌وه‌ی كه ‌توێژینه‌وه‌یه‌كی میتۆدییانه‌یشمان كردووه ‌سه‌باره‌ت به ‌نیشته‌جێبوون یا كه‌وتنه‌ناو (كایه‌ی گشتی)یه‌وه‌، ده‌رباره‌ی ئه‌وه‌ی كه ‌بۆچی مرۆڤ هه‌ست به ‌په‌شۆكان و دڵه‌ڕاوكێ ده‌كات كاتێك هه‌ست ده‌كات كه‌سێكی جیاوازتر له‌ خۆی له‌ناویدا نیشته‌جێیه‌. به ‌ڕای من وروژاندنی هه‌ندێك پرسیار هه‌میشه ‌ده‌بنه ‌مایه‌ی ئه‌وه‌ی كه ‌گومانی ئاكارییانه‌ت لێ بكرێت. كه‌ من بیر له‌وه ‌ده‌كه‌مه‌وه ‌به‌پێی پرەنسیپه‌كانی لیبرالیزم ڕه‌خنه ‌بكه‌م و پرسیار بوروژێنم، ئایا ئه‌مه مانای وا نییه ‌كه‌ ده‌بێت مرۆڤ ئازادانه ‌قسه ‌بكات، سه‌ربه‌ستانه ‌ڕه‌خنه ‌له ‌ئایدیا گشتییه‌كان بگرێت و به ‌ده‌نگی به‌رز بڵێت كه ‌هیچ پرسیارێك نییه ‌تابو یا یاساغ بێت؟ بۆ نموونه ‌مه‌به‌ست له‌وه ‌چییه ‌كه ‌كاتێك هابه‌رماس ده‌ڵێت ئایین ڕۆڵێكی شه‌رعی له ‌كایه‌ی گشتیی مۆدێرندا ده‌گێڕێت، به‌ڵام به‌و مه‌رجه‌ی كه ‌باوه‌ڕداران بتوانن بیروبۆچوونه‌كانیان وه‌ربگێڕن بۆ زمانێكی ڕوون و بێ گرێوگۆڵ تا ئه‌وانه‌ی كه ‌بڕوادار نین، لێی تێبگه‌ن؟ ڕه‌نگه ‌ئه‌مه ‌شتێكی ڕاشناڵ و ماقوڵ بێت، به‌ڵام ئایا ته‌نها له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ماقوڵ بوون ئه‌و شته‌یه ‌كه ‌سێكیولاره‌كان به ‌ماقوڵی ده‌زانن، له ‌كاتێكدا ئه‌وانه‌ی بڕوادار نین هیچ گرنگ نییه ‌كه ‌به‌لایانه‌وه ‌ماقوڵه‌ یا قسه‌ی پووچ و بێبنه‌ما؟ ئه‌ی ئایا پێویسته ‌ئه‌وانه‌یشی كه‌ بڕوایان به ‌ئایین نییه‌، بۆچوون و ئایدیاكانیان وه‌ربگێڕن بۆ زمانێك كه‌ باوه‌ڕداران له‌ كایه‌ی گشتیدا لێی تێبگه‌ن؟ ئه‌ی چی ڕووده‌دات كاتێك باوه‌ڕداره‌كان هه‌ست بكه‌ن ئایدیاكانیان شێوێندراوه ‌یا ناكرێت به‌ زمانێكی سێكیولارانه‌، به‌باشی و گونجاوی گوزارشتیان لێ بكرێت؟ ئایا له‌ دۆخگه‌لێكی له‌م چه‌شنانه‌دا هه‌ر دوو زمانی ئایینی و زمانی سێكیولار یه‌ك ده‌رفه‌ت و مافی یه‌كسانیان هه‌یه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ كایه‌ی گشتی؟ به ‌بڕوای من به‌ر له‌وه‌ی باس له‌وه‌ بكه‌ین كه‌ پۆست سێكیولاریزم باشه‌ یا نا، چه‌نده‌ها پرسیاری دیكه‌ هه‌ن ‌كه‌ ده‌بێت ده‌رباره‌ی ئایین و ڕۆڵی له‌ كایه‌ی گشتیدا بوروژێنرێن.                                                                                          

– زۆر ‌نه‌رمونیان ‌فشارت بۆ ده‌هێنم و ده‌پرسم: به‌ ڕای تۆ ده‌بێت له‌ ئێستادا چ پرسیارێك له‌ ئایین بكه‌ین، ئه‌ی چ پرسیارێك نه‌كه‌ین؟  

ته‌ڵال ئه‌سه‌د: من تۆزێك ڕه‌وتی دیالۆگه‌كه‌ ده‌گۆڕم و ده‌ڵێم: ده‌توانین بڕوانینه‌ ئه‌و شێوازه‌ی كه‌ زمانی پێ به‌كار ده‌هێنرێت، سه‌یری ئه‌و گوزاره‌ و ده‌سته‌واژه ‌به‌كاربراوانه ‌بكه‌ین كه‌ مرۆڤ بۆ ده‌ستنیشانكردنی ئه‌وه‌ی كه ‌ئایینی یا ئایینی نییه‌، به‌كاریان ده‌بات. خۆی ئه‌مه‌ سه‌رچاوه‌ی دڵه‌ڕاوكێی ئه‌نترۆپۆلۆژیایه‌ له‌و ڕووه‌وه‌ كه ‌تایبه‌ته ‌به ‌ئایین. به ‌ڕای من تا ئێستا ئێمه ‌هیچی وامان ده‌رباره‌ی زمانی ئایینی نه‌كردووه‌، دیاره ‌مه‌به‌ستم له‌و زمانه‌ به‌كارهێنراوه‌یشه ‌كه‌ ته‌نانه‌ت له‌ هۆشیاریی چالاكییه ‌ئایینیه‌كانیشدا به‌كار دێت. من زۆر سه‌رسام بووم به‌ كه‌سێكی وه‌ك ‘وێلفرد كانتوڵ سمس’ (چه‌ند ساڵێك له‌مه‌وبه‌ریش وتارێكم له‌سه‌ری نووسیوه ‌و ده‌توانیت بیخوێنیته‌وه‌). له‌و كۆتاییانه‌دا جارێكی تر بیرم لێكرده‌وه‌. وێلفرد ئاگاداری ئه‌وه‌ بوو كه‌ مرۆڤ ئایین به ‌گه‌ردوون و به ‌شت ده‌كات، به‌و مانایه‌ی كه‌ ده‌یكات به ‌كرۆك و سیفه‌ته‌كانی كرۆك و جه‌وهه‌ریان پێده‌به‌خشێت. به‌ ڕای من ئه‌مه ‌زۆر گرنگه‌. من ده‌خوازم نه‌ك به‌ ته‌نها له ‌به‌شتبوونی ئایین بكۆڵینه‌وه‌، به‌ڵكوو له‌وه‌ی كه‌ چۆن ده‌كرێت ئه‌و زمانه‌ بگۆڕین كه‌ به‌كاری ده‌هێنین، چۆن ئه‌و ڕێچكه‌یه ‌بگۆڕین كه ‌به ‌هۆیه‌وه ‌بیر له‌و شته ‌ده‌كه‌ینه‌وه ‌و پراكتیكی ده‌كه‌ین كه ‌پێی ده‌ڵێین ئایین.

دیاره‌ گفتوگۆ زۆرن ده‌رباره‌ی كۆتاییه‌كانی ده‌وڵه‌تی خاوه‌ن سه‌روه‌ریی، به‌ڵام به ‌ڕای من ئه‌مه ‌تا ڕاده‌یه‌ك مایه‌ی په‌شۆكان و دڵه‌ڕاوكێیه‌

– به‌ بڕوای من ئه‌مه‌ زۆر زۆر گرنگه‌. ئێمه‌ باسمان له‌ سه‌رله‌نوێ خه‌یاڵاندنه‌وه‌ی ئایین و دۆگم له‌ سیاسه‌ت و پراكسیسی گشتیدا كرد. ئاشكرایشه‌ كه‌ سیاسه‌تی گشتی یه‌كێكه‌ له‌ كایه‌كانی ئه‌و توێژینه‌وه ‌و به‌شداریكردنه‌ی كه‌ ئایین ده‌كات به‌شت و ده‌یكرۆكێنێت. ئه‌و ده‌خوازێت هه‌موو شتێك بكرۆكێنێت و به‌شت بكات چونكه‌ پێویستی به‌ وه‌ڵامی ساده ‌و ساكاره ‌بۆ كۆمه‌ڵێك گرفتی زۆر ئاڵۆز. خۆی یه‌كێك له‌ ئامانجه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ئه‌م پڕۆژه‌یه‌یش بریتییه ‌له ‌نیشاندان و پێشكه‌شكردنی تێگه‌یشتنێكی زۆر وردتر بۆ ئایین له ‌سه‌ده‌ی بیستویه‌كدا، هه‌روه‌ها بۆ خه‌ڵكانێكیش كه‌ كاره ‌سه‌ره‌كییه‌كه‌یان بریتییه ‌له ‌مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ ئاییندا به ‌شێوه‌یه‌كی دیموكراتی لیبراڵییانه‌. هه‌ر بۆیه ‌ده‌پرسم كه ‌ئایا به ‌ڕای تۆ له ‌ده ‌ساڵی ئایینده‌دا ڕه‌وتی ئه‌م گفتوگۆیانه ‌به‌چی ده‌گات؟ هه‌ستی تۆ به‌رامبه‌ر به ده‌ره‌نجامه‌كانی ئه‌م گفتوگۆیانه چییه‌‌؟                                                                                                 

ته‌ڵال ئه‌سه‌د: باشه‌. جارێ با سه‌ره‌تا ئه‌وه ‌بزانین كه ‌هیوا بۆ ‌ڕوودانی شتێك ته‌واو جیاوازه ‌له‌وه‌ی كه ‌بزانیت له ‌ئاینده‌دا چی ڕووده‌دات. یه‌كێك له‌و شتانه‌ی كه ‌زۆر به‌تایبه‌تی ‌‌مرۆ هیوای بۆ بخوازێت بریتییه له ‌بیركردنه‌وه ‌له ‌ئه‌و ترادیسیۆنه‌ ئایینیه‌ جیاوازانه‌ی كه‌ جیهانی مۆدێرنیان دروست كردووه‌، هاوكات ئه‌و ترادیسیۆنانه‌یشی كه ‌جیهانی مۆدێرن قه‌دەغە و تابویان كردووه‌. ئه‌مه‌ ده‌توانین هه‌ندێك شێواز بدۆزینه‌وه‌ كه ‌به‌ هۆیانه‌وه ‌بڵێین ئه‌م چه‌شنه ‌ترادیسیۆنانه ‌لۆژیكین و ده‌كرێت له‌گه‌ڵیاندا هه‌ڵ بكه‌ین، دیاره‌ مه‌به‌ستم له‌وه ‌نییه‌ كه‌ بڵێم بێخه‌م له‌گه‌ڵیاندا بژین، به‌ڵكوو مه‌به‌ستم له‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌توانین له‌ به‌ربه‌ره‌كانێدا بین له‌گه‌ڵ یه‌كتری، به‌بێ توندوتیژی، توندوتیژی ده‌وڵه‌ت، ئه‌مه‌ سه‌رباری توندوتیژی تاكه‌كه‌س و گروپه‌ چه‌ته‌كان وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ له‌مڕۆدا ده‌یانبینین. دیاره‌ من نازانم ئه‌مه‌ ڕووده‌دات یان نا. ئێمه‌ ڕۆژانه‌ زۆر له‌باره‌ی كه‌میینه‌ی ئایینییه‌وه‌ ده‌بیستین، جا له‌سه‌ر ئاستی سیاسه‌تی كرده‌گی و پراكتیكیانه ‌بێت (بۆ نمونه‌ ئه‌وه‌ی كه ‌موسوڵمانه‌كان چۆن ده‌توانن له ‌ئه‌مریكا و ئه‌وروپا واز له‌ توندڕه‌وی بهێنن؟)، هه‌روه‌ها گوتاری تیۆرییش (چۆن له‌ ده‌وڵه‌تێكی دیموكراسی لیبراڵدا كه‌مینه‌یه‌كی ئایینی ده‌توانێت بێته ‌ناو كایه‌ی گشتییه‌وه‌؟). بێ دوودڵی، ئه‌مه‌ ڕووبه‌رێكه‌ كه‌ ده‌بێت لێی ڕابمێنین و تیایدا پرسیار بكه‌ین، هه‌موو ئومێدیشمان وروژاندنی ئه‌و پرسیارانه‌یه‌. ده‌رباره‌ی ئه‌وه‌یشی كه ‌ئه‌م مشتومڕ و گفتوگۆیانه‌ به‌ چی ده‌گه‌ن، گه‌ر ڕژدانه‌ و به‌جیدی وه‌رگیران، كاره‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌یان بریتییه ‌له ‌پرسیارگه‌لێكی كرۆكئاسا و جه‌وهه‌ری ده‌رباره‌ی ده‌وڵه‌تی مۆدێرنی خاوه‌ن سه‌روه‌ری كه ‌ته‌واو بێده‌سه‌ڵاته ‌و له‌سه‌ر ئاستی بونیادی، كه‌متوانایه له‌وه‌ی كه‌ یه‌كسانانه ‌مامه‌ڵه ‌له‌گه‌ڵ كه‌مینه‌ی ئایینی یا هه‌ر جۆره ‌كه‌میینه‌یه‌كی تردا بكات. دیاره‌ گفتوگۆ زۆرن ده‌رباره‌ی كۆتاییه‌كانی ده‌وڵه‌تی خاوه‌ن سه‌روه‌ریی، به‌ڵام به ‌ڕای من ئه‌مه ‌تا ڕاده‌یه‌ك مایه‌ی په‌شۆكان و دڵه‌ڕاوكێیه‌: چونكه ‌ده‌وڵه‌ته ‌به‌هێزه‌كان سوور ده‌بن له‌سه‌ر سه‌روه‌ریی خۆیان، له‌ كاتێكدا ده‌وڵه‌ته ‌لاوازه‌كان ناتوانن ئه‌مه ‌بكه‌ن. بزووتنه‌وه‌ ئابوورییه ‌ڕاسته‌قینه‌كان سنووره ‌نیشتمانییه‌كان تێده‌په‌ڕێنن، به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه ‌ده‌یانبزونت ئه‌و بیرۆكه‌یه‌یه ‌كه ‌ده‌ڵێت: ره‌نگه‌ له ‌وڵاتێكدا قازانجی زیاتریان ده‌ست بكه‌وێت به‌راورد به‌ وڵاتێكی تر. بیرمان نه‌چێت كه ‌ئایین ڕۆڵێكی گرنگ و سه‌ره‌كی بینیوه ‌له ‌بونیادنانی ده‌وڵه‌تی ناسیۆنالیستی مۆدێرندا، له‌ هه‌ریه‌كه ‌له ‌ئه‌وروپا و ئه‌مریكایشدا، به‌ڵام پرسیاره‌كه ‌ئه‌وه‌یه ‌كه‌ ئایا ئایین ده‌توانێت ئه‌و گرفتانه‌ تێبپه‌ڕێنێت كه‌ زاده‌ و هه‌ڵقوڵاوی ده‌وڵه‌تی ناسیۆنالیستین؟ ئێمه‌ ده‌بێت ڕێگه‌یه‌ك بدۆزینه‌وه‌ كه ‌به ‌هۆیه‌وه ‌ئه‌م جۆره ‌بیركردنه‌وه‌یه‌ وامان لێبكات ڕووبه‌ڕووی هه‌موو ئه‌و كێشانه ‌ببینه‌وه ‌كه ‌له ‌ئێستادا هه‌مووان ده‌ركی پێده‌كه‌ن. من خۆم ڕه‌شبینم به‌رامبه‌ر به ‌هه‌موو ئه‌و شتانه‌، جا مه‌سه‌له‌كه ‌گۆڕانی كه‌شوهه‌وا بێت، كه‌ڵه‌كه‌بوونی چه‌كی ئه‌تۆمی و وزه‌ی ئه‌تۆمی بێت، سیستمی دارایی و سامانی جیهانی بێت كه ‌چیتر كۆنترۆڵ ناكرێت یا زیادبوونی هه‌ژاری و چه‌وساندنه‌وه‌و توندوتیژی. ئایا ترادیسیۆنه‌ ئایینییه‌كان و ئه‌و زمانه‌ی كه ‌خه‌ڵكانێكی جیاواز به‌ شێوازی جیاواز له‌و میرات و ترادیسیۆنه ‌بۆیان ماوه‌ته‌وه،‌ ده‌توانن به ‌شێوه‌یه‌كی ڕۆشنگه‌رانه ‌كۆمه‌كمان بكه‌ن تا بتوانین ئه‌و ناكۆكیانه‌ چاره‌سه‌ر بكه‌ین و یه‌كتری قبوڵ بكه‌ین؟ هه‌ر بۆیه ‌وه‌ك وتم، من نازانم كه ‌ئاڕاسته‌ی ئه‌و گفتوگۆیانه ‌به‌ره‌و چی و كوێ ده‌جن، به‌ڵام ئومێده‌وارم هه‌ڵگری پرسیارگه‌لێك بن ده‌رباره‌ی هه‌ردوو سێكیولار و ئایینییش، پێكه‌وه‌.                               

ئێمه ‌پێویستمان به‌ گۆڕینی هه‌ڵوێسته‌كانه‌، هه‌م هه‌ڵوێستی قوربانییه‌كان و هه‌م هه‌ڵوێستی تاوانباره‌كانیش، به‌ گه‌وره ‌و بچووكیانه‌وه‌

– هیچ بۆچوونێكت هه‌یه‌ ده‌رباره‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ به‌ربه‌سته‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ناو ئه‌وم گفتوگۆیانه‌ی ئێستا‌ چین و چ شتێك پێویستی به‌ گۆڕانكارییه‌؟                                                

ته‌ڵال ئه‌سه‌د: جارێكی تر ده‌یڵێمه‌وه‌، ئێمه ‌پێویستمان به‌ گۆڕینی هه‌ڵوێسته‌كانه‌، هه‌م هه‌ڵوێستی قوربانییه‌كان و هه‌م هه‌ڵوێستی تاوانباره‌كانیش، به‌ گه‌وره ‌و بچووكیانه‌وه‌، هه‌روه‌ها گۆڕینی ئه‌و هه‌سته‌ی كه ‌گوایه ‌ئێمه ‌خاوه‌ن وه‌ڵامی ڕه‌هاین. ئێمه‌ ده‌زانین كه ‌پێویسته ‌چی بكه‌ین، ده‌یشزانین كه ‌جۆرێك له ‌پێكه‌وه ‌گونجان و یه‌كاڵاكردنه‌وه‌ی ناكۆكییه‌كانمان ده‌وێت، به‌ڵام چۆن به‌وه ‌بگه‌ین؟ به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه ‌لێره‌دا شكستمان پێده‌هێنێت كاركردنه‌ كرده‌گییه‌كانه ‌له‌سه‌ر زه‌مینه‌ی واقیع.   

– ده‌سته‌واژه‌یه‌ك هه‌یه ‌كه ‌خه‌ڵكی زیاتر هۆشیارن پێی، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه ‌كه‌ ئایدیای ڕۆشنگه‌ریه‌كی نوێ وا ده‌كات كه‌متر بڕوا به‌ خودا بكرێت له‌نێوان قوربانییه‌كی فووتێكراو و نێوانی بیرۆكه‌یه‌كی ناقۆڵای فووتێكراویشدا كه ‌تیایدا ئه‌پیستیمه ‌تایبه‌ته‌كان به ‌ئێمه، ‌باڵاترن له‌ ئه‌پیستیمه‌كانی هه‌ر كه‌سێكی تر. هه‌ر بۆیه‌ ڕام وایه‌ كه ‌ڕێگه‌یه‌كی تر هه‌یه ‌بۆ سه‌رله‌نوێ داڕشتنه‌وه ‌و پاراستنی ڕه‌گه‌زه ‌پێشكه‌وتنخوازه‌كانی ڕۆشنگه‌ری، به‌ڵام گرفته‌كه ‌ئه‌وه‌یه ‌كه ‌له‌سه‌ر ئاستی واقیع بریتییه ‌له‌سه‌رله‌نوێ داڕشتنه‌وه‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ چۆن له‌و ئاست و چه‌شنه‌ جیاوازانه‌ی زانین تێبگه‌ین و پێگه‌یه‌كی یه‌كسانیان پێ ببه‌خشین له‌جیاتی ئه‌وه‌ی بایه‌خ به ‌یه‌كێكیان بده‌ین و ئه‌وی تریان فه‌رامۆش بكه‌ین. ده‌پرسم كه ‌ئایا شتێك هه‌یه ‌‌حه‌ز بكه‌یت له‌م باره‌یه‌وه ‌زیادی بكه‌یت، شتێك كه‌ هه‌ست بكه‌یت تا ئێستا هه‌لت بۆ نه‌ڕه‌خساوه‌ بیڵێیت‌؟       

ته‌ڵال ئه‌سه‌د: زۆر به‌سانایی ده‌مه‌وێت دیسان باسی ئه‌و ئارگیومێنتانه ‌بكه‌مه‌وه ‌كه ‌زۆر به‌تایبه‌تی، فوكۆ باسیان ده‌كات. زۆر له‌و شتانه‌ی كه‌ فوكۆ باسیان ده‌كات به‌و مانایه‌ دێن كه ‌گرنگ دۆزینه‌وه‌ی ڕێگه‌ی جیاوازه ‌له ‌پڕۆژه‌ی ئازادیدا. دیاره‌ ئه‌مه ‌هه‌روا مه‌سه‌له‌یه‌كی ئاسان نییه‌، چونكه ‌به‌لای فوكۆوه ‌‌ڕۆشنگه‌ری گرنگ بوو، به‌ڵام پێیشی وا بوو كه‌ ده‌بێت وریابین له‌و شته‌ی كه‌ ناوی داڕنكردن و ڕووتاندنه‌وه‌ی ‌ڕۆشنگه‌رییه‌. هه‌ر بۆیه ‌بۆ ئێمه ‌زۆر گرنگ ده‌بێت‌ بیر له‌و ڕێگه‌ جیاوازانه ‌بكه‌ینه‌وه ‌كه‌ ده‌شیا ڕۆشنگه‌ری بیانگرێته‌به‌ر. چونكه‌ به‌ته‌نیا ئه‌وه ‌به‌س نییه ‌كه ‌بیر له‌و شێوه‌ جیاوازانه‌ی ڕۆشنگه‌ری بكه‌ینه‌وه‌(سێكیولار و ئایینی) كه ‌له ‌ئه‌وروپا و ئه‌مریكا ڕوویاندا. ده‌شێت مرۆڤ قبوڵیان بكات یا ڕه‌خنه‌ییانه ‌بیریان لێبكاته‌وه‌. به‌ڕاستی نازانم، زۆر ڕه‌شبینم به‌رامبه‌ر به ‌چاره‌نووسی هه‌موومان. من هه‌ست ده‌كه‌م له ‌دۆخێكی چه‌قبه‌سته‌دا ده‌ژین كه ‌زۆر له‌ خه‌ڵكی نازانن هه‌ڵه‌ی ئه‌و ته‌ڵه‌زگه‌یه ‌چییه‌ كه ‌تیایداین، به‌ڵام مه‌حاڵیشه‌ ببینین كه‌ مرۆ چۆن لێی ده‌ربازی ده‌بێت. ئا لێره‌وه‌یه ‌كه‌ من باوه‌ڕم وایه‌ كه‌ سه‌رباری بیركردنه‌وه‌ و ئاخاوتن و نووسین له‌باره‌ی ئایین و سیاسه‌ته‌وه‌، ده‌رباره‌ی ئایین و كایه‌ی گشتی، ده‌بێت بیر له‌ پیاده‌كردن و پراكسیسه‌كانیش بكه‌ینه‌وه‌. ئێمه‌ بیر له‌و شته‌ ده‌كه‌ینه‌وه‌ كه‌ پێی ده‌وترێت ((توانای باوه‌ڕپێهێنان)): توانای باوه‌ڕهێنان به‌ ڕاستیه‌ك له‌و كاته‌دا كه ‌ده‌ركی پێ ده‌كه‌ین. ئێ ئه‌مه‌یش خۆی چه‌ق و سه‌نته‌ری ئه‌زموونی ئایینی، گۆڕانی ئایینی و ته‌نانه‌ت سیاسه‌تی چالاك و كارایشه‌. ئا لێره‌یشه‌وه‌یه ‌كه ‌ئه‌م پرسیاره‌ خۆی قووت ده‌كاته‌وه‌: چۆن ڕه‌فتار بكه‌ین تاوه‌كو به‌ره‌و پێشه‌وه‌ بچین به‌بێ ئه‌وه‌ی خۆمان و ڕه‌گه‌زه‌كانی تریش وێران بكه‌ین؟ چۆن وا بكه‌ین؟        

– پێم وایه ‌تاكه ‌ئومێدمان ئه‌وه‌یه ‌كه ‌من باوه‌ڕم وایه ‌سه‌ده‌ی بیستویه‌ك ته‌واو جیاوازتره‌ له‌و وێنه‌یه‌ی كه ‌لێی چاوه‌ڕوان ده‌كرا. دانپیانانێكی زۆر هه‌یه ‌به‌وه‌ی كه ‌ئێمه‌ خاوه‌ن ئه‌و تفاق و ئامرازه‌ كۆنسێپتواله ‌نین كه‌ به‌شێكی زۆریمان له‌هه‌ر دوو سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌م و بیسته‌مه‌وه ‌بۆ ماوه‌ته‌وه‌. چیدی ئه‌و ئامرازانه‌وه‌ك چه‌مك به‌ كه‌ڵكی ئامانجه‌كه‌ی ئێمه‌ نایه‌ن كه‌ هه‌وڵدانه‌ بۆ شیكاركردنی گه‌ڕانه‌وه‌ی ئه‌و شته‌ی كه‌ پیته‌بێرگه ‌ناوی ده‌نێت (ئایینی تووڕه‌) و هه‌موو ئه‌و گریمانانه‌یشی كه ‌له ‌سه‌رده‌می رۆشنگه‌ریدا تاقیكرانه‌وه. به‌ڵام له‌وانه‌یش گرنگتر بریتییه ‌له‌و شته‌ی كه ‌تۆ باست كرد، ئه‌وه‌ی كه ‌چۆن ڕه‌فتار بكه‌ین تاوه‌كو نه‌هێڵین خۆمان وێران بكه‌ین؟ ڕه‌نگه ‌وه‌ڵامه‌كانی ئه‌م پرسیارانه ‌زیاتر له‌ ڕێككردنه‌وه‌ و خستنه ‌به‌رباسیاندا بێت نه‌وه‌ك بیركردنه‌وه‌ لێیان، وه‌كچۆن ده‌شێت ڕه‌نگدانه‌وه‌یه‌كی ئه‌پستیمییش بێت له‌ سه‌ره‌تادا، به‌ڵام كۆده‌نگییه ‌تازه ‌كه ‌په‌یوه‌سته ‌به‌وه‌ی كه: ئێمه ‌نازانین وه‌ڵامه‌كان چین، به‌ڵام به‌ر له‌هه‌ر شتێك ئه‌ركێكی ئاكاریمان له‌سه‌ره ‌كه ‌زانستییانه‌(هاوكات ئه‌زموونگه‌رانه‌) بین و بزانین ئه‌وه‌ی كه ‌ده‌یكه‌ین چییه‌. من وای ده‌بینم زۆربه‌ی خه‌ڵكی پێیان وا بێت كه ‌كارێكی وا پێویستی به‌خۆ به‌تاڵكردنه‌وه‌یه ‌له‌و ئایدیۆلۆژی و چه‌مكانه‌ی كه ‌سنوورمان بۆ داده‌نێن و هاوكاتیش متمانه‌ی كاركردنمان شانبه‌شانی ئه‌وانی تر، پێ ده‌به‌خشن. هه‌ر بۆیه ‌به ‌ڕای من بزووتنه‌وه‌یه‌كی دژ هه‌یه ‌وه‌ك بیركردنه‌وه‌ و سیاسه‌ت، به‌ تێكشكاندنی هه‌موو ئه‌و قه‌واره‌ چه‌قبه‌ستووانه‌ی زانینیش كه ‌تا ئێستا هه‌مانن، ده‌توانین ئاسۆ و ڕووبه‌ری نوێ بدۆزینه‌وه ‌تا ڕێخۆشكه‌ر بێت بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ر یه‌كه‌مان به‌پێی شێوازی خۆی كار بكات. به‌ڵام گومانی تێدا نییه ‌كه‌ ئه‌مه ‌كار و ئه‌ركێكی زۆر سه‌خته‌ و دژوار.                                                                   

ته‌ڵال ئه‌سه‌د: وه‌ك خۆت ده‌ڵێیت، به ‌ڕێگه‌ی جیاواز، چونكه‌ وه‌ك خۆت ده‌زانیت به‌درێژایی چه‌ندین سه‌ده‌ ئه‌م گه‌مه‌یه‌هه‌بووه‌: گه‌مه‌ی ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه ‌و توندوتیژی، ئێ ئێستایش هه‌ر وه‌كو خۆیه‌تی‌.

– هه‌ر بۆیه ‌ده‌كرێت بڵێین كه‌ له‌ناو خودی مرۆڤدا شتێكی نادیار و میتافیزیكی له ‌فۆرمی په‌تایه‌كدا هه‌یه ‌كه ‌وایان لێ ده‌كات هه‌رگیز له ‌مێژووه‌وه ‌فێر نه‌بن.                            

ته‌ڵال ئه‌سه‌د: ژنه‌كه‌م ده‌ڵێت: مرۆڤه‌كان هه‌ڵه‌یه‌كی گه‌شه‌كردن و په‌ره‌سه‌ندنن!      

The post ئایین و ئه‌نترۆپۆلۆژیا <br>سێكیولاریزم و كایه‌ی گشتی appeared first on ژنەفتن.

ئازادبوونی ئه‌ده‌بیات به‌ مانای چه‌شنێک ڕه‌هایی و نابه‌ندیوارییه‌ به‌ هیچ شتێکه‌وه‌، به‌مه‌وه‌ ئه‌ده‌بیات ده‌توانێ هه‌موو شتێک به‌ ڕوونی باس بکا،‌ ڕاسته‌وخۆ له‌به‌ر ئه‌مه‌یه‌ ئه‌ده‌بیات ده‌توانێ ببێت به‌ توخم و هێمایه‌کی مه‌ترسیدار (له‌ کاتێکدا ئه‌م بێ په‌رده‌ییه‌ ڕه‌سه‌ن بوونی ئه‌ده‌بیات به‌رچاو ده‌خات‌) ئاخۆ ئه‌م جۆره‌ قسه‌کردنەتان‌ [له‌سه‌ر ئه‌ده‌بیات]  بۆ ئاشنا نییه‌؟ ئه‌م هه‌ستی ڕیسک کردنە‌‌ پێوه‌ندیی به‌ مرۆڤه‌ ئەخلاقگەراکانەوە‌ هه‌یه‌ که‌ به‌ خێرایی هه‌ست به‌ شۆڕش له‌ دژی خۆیان ده‌که‌ن و حه‌قیقه‌تی ئه‌ده‌بیات (که‌ بریتییه‌ له‌ ڕێکخستنی پێوه‌ندیی له‌گه‌ڵ به‌رده‌نگ به‌ شێوه‌ی ڕاسته‌وخۆ) ده‌شارنه‌وه‌، (وه‌ک چۆن به‌‌ شێوه‌ی نووسراوه‌ ده‌یانه‌وێ زه‌ینییه‌تی ئەخلاقگەرا که‌ هه‌مان زه‌ینییه‌تی هه‌ڵه‌یه‌ به‌ ئێوه‌ بده‌ن، بێ ئەژمارە).

ئه‌خلاقگه‌راکان پێیان وایه‌ ئه‌ده‌بیات له‌ سه‌رده‌می “ڕۆمانتیسیزم “ەوە مه‌به‌ستی داڕمانی ئایینەکان بووه‌ و له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دایه‌ له‌ ڕێگای ئاوه‌زه‌وه‌ ئایینەکان بڕشێنێته‌وه‌، ئه‌ڵبه‌ت له‌م نێوانه‌دا خراپ نییه‌ له‌گه‌ڵ ڕوانگه‌ی “عیرفان “دا ئاشنا بین، که‌ ڕوانگه‌یه‌کی کۆمه‌ڵایه‌تی تری سەبارەت بە ئایینه‌کان‌ هه‌یه‌، به‌مه‌وه‌ له‌وانه‌یه‌ ڕوانگه‌یه‌کی حه‌قیقیتریان سەبارەت بە ئا‌یینەکان‌ هه‌بێت، مه‌به‌ستم له‌ “عیرفان” سیسته‌می فیکری نییه‌، به‌ڵکوو ئه‌زموونی “عیرفانی”ییەکان و ئه‌زموونی تایبه‌تییەکانی تاکه‌کانه‌ که‌ له‌ ته‌نیاییدا ڕووده‌دەن، بۆچی؟ چونکه‌ به‌م شێوه‌ ده‌توانین ئاگایییه‌کی جیاوازترمان سه‌باره‌ت به‌ شته‌کان یان بابه‌ته‌کان هه‌بێ، ئه‌گه‌ر له‌ ڕوانگه‌ی فکری و ئاوه‌زییه‌وه‌ نه‌توانین سه‌باره‌ت به‌ “عیرفان” به‌ ده‌رئه‌نجامێک بگه‌ین، دڵنیا بن که‌ به‌ هۆی شیعره‌وه‌ ناکرێ بگه‌ین به‌ هه‌وای عیرفانی، ئه‌و تایبه‌تمه‌ندییانه‌ی که‌ له‌ سه‌ره‌وه‌ ئاماژه‌م پێ کردن هه‌ر ئه‌و هه‌سته‌ واقیعییانه‌یه‌ که‌ ده‌کرێ له‌ ئه‌ده‌بیات وه‌ری بگرین.

مه‌رگ له‌ ته‌نیایی یان تێکدانی وه‌زعیه‌تی که‌سێک که‌ له‌ بازنه‌ی به‌خته‌وه‌ریدا ده‌جووڵێت بۆ خۆی به‌رهه‌مهێنەرە‌وه‌ی شکسته‌ و بێ تاوانی ته‌نیا شتێکه‌ ده‌بێته‌ به‌شی خودی که‌سه‌کان و بابه‌ته‌کانی تر گرنگییه‌کی ئه‌وتۆیان نییه‌. “ئێکهارت[1]” کاتی خۆی گوتی: خودا هیچ شتێک نییه‌، له‌ ژیانی هه‌ر که‌سێکدا بێگومان که‌سێک بوونی هه‌یه‌ که‌ ده‌توانێ به‌ربه‌سته‌کانی به‌رده‌می ئه‌و و که‌سانی تر هه‌ڵبگرێ، ئه‌و له‌ سه‌رده‌مێکدا ده‌رده‌که‌وێ که‌ ئێمه‌ بیرمان لێ نه‌ده‌کرده‌وه‌، هەروەک ئەوەی لە گۆشەگیریدا مانەوەی کەسێک خۆی لە خۆیدا بە خەوش دەدرێتە قەڵەم.

که‌سایه‌تییه‌ “عیرفانییه‌کان” به‌ ڕادیکاڵترین شێوە حه‌زیان به‌ سه‌رکوتکردنی سیستماتیک هه‌یه. ئه‌وان چه‌ندین وێنا‌ له‌ جیهان ئاراسته‌ ده‌که‌ن که‌ تێیدا هه‌ر که‌سێک به‌ مه‌به‌ستی مانه‌وه خۆی ‌تەنها بیر له‌ یه‌ک رێگا ده‌کاته‌وه، ئه‌ویش جیهانێکه‌ که‌ له‌گه‌ڵیدا ڕووبه‌ڕوو ده‌بینه‌وه‌، جیهانێکی ناڕێک و لێکدابڕاوە که‌ به‌ حه‌زێکی زۆره‌وه‌ وه‌دوای که‌وتووین. له‌ کاتێکدا چێژ له‌ واقعی بوونی خۆتاندا ئه‌زموون ده‌کرێ، ئه‌گه‌ر چی دواتر له‌ لایه‌ن ئەوانی دیکەوە فه‌رامۆش ده‌کرێن. ئێمه‌ ناتوانین له‌ یه‌ک بوونی هه‌بوونمان گومان بکه‌ین له‌ کاتێکدا ته‌واوی غه‌ریزه‌کان له‌ ئێمه‌دا زیندوون.

 ئه‌گه‌ر “عیرفان” وه‌کوو سه‌رده‌می منداڵی له‌ به‌رچاو بگرین، بوێرانه‌ ده‌توانرێ بگوترێ که‌ نه‌ ته‌نیا لەگه‌ڵ‌ جه‌وهه‌ری منداڵانه‌ی منداڵێکدا مه‌ودای هه‌یه‌، به‌ڵکوو ئاژاوه‌یه‌کی نائاوه‌زمه‌ندیشه. به‌ڵام ئەم تایبه‌تمه‌ندییانەی به‌ وشه‌گه‌لێک له‌ جنسی “ئه‌شق” درده‌بڕێ و ئه‌ندێشه‌ و به‌ڵگه‌یەک‌ که‌ له‌ خۆی به‌دیاری ده‌خات له‌ پێکه‌نینی منداڵێک ده‌چێ.

 پێم وایه‌ نه‌ریت و عیرفان له‌ شوێنگه‌لێک له‌ ئه‌ده‌بیاتی مودێڕندا هه‌ندێ خاڵی هاوبه‌شیان پێکه‌وه‌ هه‌یه‌، ئه‌م خاڵه‌ هاوبه‌شانه‌ش له‌ کاره‌کانی “ئێمیلی برۆنتێ‌”[2]دا ده‌بینرێ، “ژاک بلۆندێل”[3]یش له‌ دوایین توێژینەوەکانیدا دەربارەی‌ ئه‌زموونه‌ عیرفانییه‌کان، دەربارەی‌ “برۆنتێ” قسه‌ ده‌کات. بەڵام بلۆندێل ئەم جارە بێ بەڵگە قسە دەکات و لێکدانەوەگەلیک لەبارەی “برۆنتێ”ەوە ئەنجام دەدات کە بەس یاریدەی گەورەکردنی لە ڕادەبەدەری برۆنتێ دەکات. ئه‌مه‌ له‌ کاتێکدایه‌ که‌سانی تر بەر لە بلۆندێل له‌ هه‌بوونی مانه‌ویه‌ت له‌ کاره‌کانی “برۆنتێ”دا تێگەیشتبوون، به‌مه‌شه‌وه‌ ته‌نانه‌ت له‌ هه‌ندێ شوێندا بلۆندێل دەربارەی‌ وردناسینی نووسه‌ری “به‌رزاییه‌کانی وێزێرینگ”[4] گومان له‌ خۆی ده‌کا و به‌ هێنانه‌وه‌ی نموونه‌گه‌لێک له‌ شیعری برۆنتێ‌ هه‌ست و ئه‌زموونه‌کانی خۆی ده‌خاته‌ به‌ر باس، له‌ودیو کارکانی “برۆنتێ”وە فه‌زایه‌کی مانه‌ویی ده‌بینرێ، پێکهاتووه‌ له‌ خه‌مێکی قووڵ یان شادیگه‌لێکی بچووک که‌ له‌ ته‌نیایی خۆیدا بیچمی گرتووه‌، ئاشکرایه‌ هیچ شتێک ناتوانێ ده‌سه‌ڵاتی داوه‌ریکردن سه‌باره‌ت به‌ ئه‌زموونی پۆزه‌تیڤ یان نێگه‌تیڤی مه‌زه‌هه‌بی تاکه‌کان به‌ ئێمه‌ بدات، ئه‌و جیهانه‌ ناڕوون و نادرووسته‌ی که‌ شیعره‌کان به‌ ئێمه‌ی ده‌ده‌ن، پێویسته‌ به‌ ئاگاییه‌وه‌ له‌ گه‌ڵیدا ڕووبه‌ڕوو ببینه‌وه‌ و هه‌روه‌ها به‌ ئاگاییه‌وه‌ نزیک ببینه‌وه‌ له‌و جیهانه‌ی کە عارفان‌ به‌ شێوه‌ی ئاسایی له‌ هه‌وڵی په‌سن کردنیدان.

توندوتیژی له‌ جیهاندا ته‌نانه‌ت له‌ ئه‌زموونی ئێمه‌شدا هیچکات له‌گه‌ڵ ئارامی و ئاسایشدا نه‌بووه‌، ئه‌گه‌ر بمانهه‌وێ به‌ کورتی قسه‌ بکه‌ین خه‌م و حه‌سره‌تێکی‌ لەگوتن نەهاتوو له‌ ڕۆمانی “به‌رزاییه‌‌کان وێزێرینگ”ی “برۆنتێ”دا به‌رچاو ده‌کەو‌ێت، وه‌کوو نموونه‌ سه‌رنج بده‌نه‌ ئه‌‌م شیعرانه‌ی برۆنتێ:

هیچ برینێک هه‌ڵناگرم

هیوای هیچ ئه‌شکه‌نجه‌یه‌ک ناخوازم

خه‌م و حه‌سره‌ت چنگی خستۆته‌ نێو قووڵایی بوونمه‌وه‌

له‌نێوان ئاگری جه‌هه‌ننه‌م یان له‌نێوان به‌هه‌شتی نوورانیدا

جلێکم له‌ به‌ر کردووه‌

که‌ بێجگه‌ مه‌رگ باسی هیچ شتێکی تر نه‌که‌م

ئه‌مه‌ وێنه‌یه‌که‌ له‌ ئایینه‌ خوداییه‌کان.

پێم وایه‌ ئه‌م چه‌ند دێڕه‌ له‌ شیعری زیندانی زۆر به‌هێزه‌ و وێنه‌یه‌کی به‌هێز له‌ هێڵه‌ زه‌ینییه‌کانی “برۆنتێ‌” به‌رچاو ده‌خات. له‌ کۆتاییدا ئه‌وه‌نده‌ گرنگ نییه‌ بڵێین ئاخۆ “ئیمیلی برۆنتێ” ده‌ستی گه‌یشتبوو به‌و ئه‌زموونه‌ عیرفانییه‌ و له‌ بنه‌مای عیرفاندا پێوه‌ندیی گرتبوو یان نا؟ به ‌وته‌ی “ئاندرێ‌ بریتۆن”[5] هه‌موو شتێک گرێدراوه‌ به‌ باوەڕی ئێمه‌وه‌، له‌ زه‌ینی ئێمه‌دا سه‌باره‌ت به‌ چه‌مکگه‌لێکی وه‌کوو (ژیان و مه‌رگ، ڕابردوو و داهاتوو، خه‌یاڵ و واقێع) زۆر شت بوونی هه‌یه، وه‌رگرتنی پێوه‌ندی یان خۆ ڕه‌فزکردنه‌وه‌ی پێوه‌ندی له‌ دژایه‌تی چه‌مکه‌کان له‌گه‌ڵ یه‌کتردا ده‌بینرێ و فام ده‌کرێن، وه‌کوو (خێر و شه‌ڕ، ده‌رد و چێژ) بێگومان‌ به‌م بۆچوونه‌وه‌ ده‌کرێ ئه‌مه‌ش بڵێین ئه‌ده‌بیاتێ که‌ له‌ژێر ناو ئه‌ده‌بیاتی “توندوتیژی”‌ ناوی ده‌به‌ین له‌ به‌رانبه‌ر ئه‌زموونی ئه‌ده‌بیاتی عیرفانیدا فام ده‌کرێت.

“به‌رزاییه‌کانی وێزێرینگ” وه‌کوو توندوتیژترین و له‌ هه‌مان کاتدا شاعیرانه‌ترین به‌رهه‌می “ئیملی برۆنتێ” ناو شوێنێکی زۆر جوانه‌ که‌ له‌ لایه‌ن “هیتکلیف”[6]ه‌وه‌ بووه‌ به‌ جه‌هه‌ننه‌مێکی وه‌ها مرۆڤه‌کان پاش دوورکه‌وتنه‌وه‌ له‌و جه‌هه‌ننه‌مه‌ له‌عنه‌تییه‌ هیلال دە‌بن، ئه‌مه‌ له‌ خۆیدا پارادۆکسێکی سه‌یره‌ و له‌ ڕاستیدا توندوتیژییه‌کانی هیتکلیف بنه‌مای چاره‌ڕه‌شی و به‌خته‌وه‌ریین. که‌سایه‌تییه‌کانی ئه‌م رۆمانه‌ بوونه‌ته‌ جادووی توندوتیژییه‌که‌ی، به‌ڵام کۆتاییی ئه‌م به‌رهه‌مه‌ جێی ره‌زامه‌ندییه‌، له‌و شوێنه‌ی که‌ سێبه‌ری توندوتیژی له‌ سیمای مه‌رگدا به‌دیار ده‌که‌وێ و نوور به‌ سه‌ر تاریکیدا زاڵ ده‌بێت، ژیان به‌ ته‌واوه‌تی به‌که‌ڵک و سووده‌مه‌نده‌ و هیچ شتێک ناتوانێ له‌ نێوی ببات، ته‌نانه‌ت مه‌رگ مه‌رجی دووباره‌ مانه‌وه‌یه‌. ‌

[1] Meiser Eckhart  مێستەر ئێکهارت (١٢٦٠-١٣٢٧) فەیلەسوف و عارفی ئەڵمانی

[2] Emily Bronte ئیمیلی برۆنتێ (١٨١٨-١٩٤٨) نووسەر و شاعیری بەریتانیایی

[3] Jacqyes Blondel ژاک بلۆندێل (١٩١٠-١٩٩١) پرۆفیسۆری ئەدەبی ئینگلیزی و توێژەری فڕەنسایی

[4] Wuthering Heights تاقە ڕۆمانەکەی ئیمیلی برؤنتێ’یە لەسەر ١٨٤٧ بڵاوی کردەوە.

[5] Andre Breton (١٨٩٦-١٩٦٦) نووسەر و شاعیری فەڕەنسایی

[6] Heathcliffکارەئەکتەری ڕۆمانی بەرزاییەکانی وێزێرینگ  

سەرچاوە: ادبیات و شر، ژرژ باتای، ترجمە: فرزام کریمی، نشر جغد، چاپ اول: ١٤٠٠

The post ئه‌ده‌بیات، هه‌ڵبژاردن و ئه‌زموونێکی نهێنی appeared first on ژنەفتن.

بە ڕای کازناڤ “فێمینی یا مێیەتی ئەو جێگەیەیە کە لێوەی جەخت لەسەر سەرچاوەی باڵا و بڵندمەندی ھەموو شتەکان دەکرێتەوە”، قبوڵکردن و داننانی پیاویش بەمەدا، دەشێت ئەو دیدە دوژمنکارانەیە بۆ ئافرەت بگۆڕێت کە لە ئایینەکاندا زاڵە، وەکچۆن دەشێت ئەزموونێکی رۆحییانەی ڕاستەقینەی پێ ببەخشێت.  

–  ئافرەتان ڕووبەڕووی بەردبارانکردن، سووتاندن و شێواندن دەبنەوە، بڕێکی ھێجگار زۆر لە ڕق و بوغزیش لە ئایینەکاندا بەرامبەر بە ئافرەت ھەن. ئەم ھەموو توندوتیژییە بۆ؟

کازناڤ: ئەوە بەڵگەیە بۆ ئەو شتەی کە من پێی دەڵێم “فۆبیای توندوتیژ”، فۆبیایەک کە پیاو بەرامبەر بە ئافرەت ھەیەتی، وابزانم بەشێکیشە لە پێکھاتەی کارەکتەرە نێرینە و ماسکولینییەکەی… ئەوە دیاردەیەکە زۆر سەختە پیاوان بە ئاسانی لێی ڕزگاربن، تەنھا لە دۆخێکدا نەبێت کە کاری لەسەر بکەن و تێی بپەڕێنن، دیاردەیەکە لە بنچینەی ھەموو کولتوورێکدا ھەیە، بە چاوپۆشین لە چەشن و چۆنێتی ئەو کولتوورە.

–  بۆچی مێیەتی جۆرێکە لە مەترسی؟

کازناڤ: بەڵێ، چونکە ھەستی چێژوەرگرتنی ئافرەت کە سەد جار لە چێژی پیاو زیاترە، لەو زیاتر دەڕوات، تێی دەپەڕێنێت و بەربەرەکانێی دەکات. ئەم ئایدیایە لە میتۆلۆژیای گریکیشدا ھەیە، کاتێک تیریسیاس کە خواوەندێکی نێرەموکە و بۆ خواوەندەکانی دیکەی دەسەلمێنێت و دووپاتی دەکاتەوە کە لەبارەی چێژەوە پرسیاری لێ دەکەن، لەم بوارەیاندا – واتە بواری چێژ – ئافرەت بەسەر پیاودا زاڵە و لەو پێشکەوتووترە. پیاوان وا ھەست دەکەن کە چێژی ئافرەت بێ ئەندازەیە و ھیچ سنوور و کۆتاییەکی نییە. ئافرەتان بەسەر ئەو شتەدا کراوەن کە پتر لە نەشوەیەکی یەزدانی دەچێت… ھەر لەبەر ئەم ھۆیەشە کە پیاوان دەترسن.

–  ئەی ئایا ئەو ترسە توندوتیژەی پیاو دەگەڕێتەوە بۆچی؟

کازناڤ: ئەگەر کەسێکی تەواو فرۆیدییش نەبم، ئەوا ھەر پێت دەڵێم پەیوەندی بە فۆبیای “خەسان”، بە دڵەڕاوکێی مەرگەوە ھەیە. ئەڵبەتە بە تەنھا ئەمە نا، چونکە لەم ھەستکردنەدا شتێکی واقیعیتر ھەیە کە فانتازی نییە، ئەویش بریتییە لە ترسێکی ناماقوڵ و نالۆجیکی لە نەبوونی توانای “ڕەپبون، ھەڵسانی فالوس”، چونکە ئەوە تاکە شتێکە کە بۆ پیاوی دەسەلمێنێت کە پیاوە…

فرۆیدیش وەک دەرەنجامی قۆناغەکەی خۆی، ھەڵگری جۆرێک ڕقە لە ئافرەت

–  فیکری فرۆیدیی بەشداربووە لە دۆزینەوەی دیدێکی کەموکورتدا بۆ ئافرەت: دەبینین لە سەرەتای مێژوودا یەک لیبیدۆ ھەیە کە لیبیدۆی نێرینەیە، ئەوە پیاو بووە کە ڕێبەرایەتی خێڵی سەرەتایی کردووە.. بە بەردەوامی ئافرەت پەراوێزخراوە؟

کازناڤ: فرۆیدیش وەک دەرەنجامی قۆناغەکەی خۆی، ھەڵگری جۆرێک ڕقە لە ئافرەت. دواتر “لاکان” ئەو تیۆرە فرۆیدییە دەھێنێت کە دەڵێت “ئافرەت بەرزەمنی نییە” کەواتە ناتوانێت کاری فیکری دابھێنێت، تا ئەوەمان بۆ ڕاڤە بکات کە مادامەکی “بەرزەمن”ی نییە کەواتە بەدەریشە لە یاسای خەساندن… بەڵام ئەنجامەکانی لاکان لەسەر ئەم گریمانەیە تەواو جیاواز دەکەونەوە، بۆ نموونە کە دەڵێت چێژبینینی مێینە لە نەشوەی سۆفیگەرییانەدا دەبینین. کاتێک لاکان دەڵێت “ئافرەت بوونی نییە” مەبەستی لەوەیە کە ئافرەت “ئەوێکی دیکەی ڕەھایە” کە ناتوانین چەمکێکی پێ ببەخشین، چونکە سەر بە ناکۆتایە… پیاویش کە لە کۆتا و فانیدایە، ھەر بۆیە زۆر بەداخ و حەسرەت دەیبینین، توانەوە و رۆچوونیشی بەناو چێژدا ناچاری دەکات شوناسێکی نوێی پیاوانە بۆ خۆی دابتاشێت… فرۆید دەڵێت لەش قەدەرە: لە پێکھاتەی مێینەدا شتێک ھەیە کە بە بەردەوامی وای لێ دەکات، وەرگر و قبوڵکەر بێت… بۆ پیاویش، کرانەوە واتە داننانی بە بوونی مێینە لە پێکھاتە ناوەکییەکەی خۆیدا، یان لە خراپترین دۆخەکانیدا دەبێتە ھۆمۆسێکسواڵ. بە ڕای من پیاو ناتوانێت ئەزموونێکی ڕاستەقینەی سۆفیگەرییانە بژی، ئەگەر ھاتوو قبوڵی ئەوە نەکات بە شێوەیەکی فێمینیانە لەزەت وەربگرێت، واتە بە بەشداری ھەموو لەش و قەوارەکەی.

–  “یۆنگ”یش لەلای خۆیەوە وای ڕاڤە دەکات کە ئەزموونی ڕۆحییانە زادەی ئانیمایە ، واتە بەشە مێیینە و فێمینیەکەی کەسایەتی مرۆڤ؟

کازناڤ: بێگومان بەلای یۆنگەوە مرۆڤ لە رۆحانییەتەوە، لە ناکۆتایی یان ڕەھەندە فێمینییەکەوە دەرکی یەزدانێتی دەکات. لە تێکستە پێشبینی ئامێزەکەشیدا بە ناوی “سۆز و نزیکایەتی بۆ مردووەکان” وای لێکدەداتەوە کە ئێمە لەژێر کۆنترۆڵی دوو ستەمکارداین: رۆحانییەت و دێوانەیی کە دوو نێوەندگەیەنەری نێوان ئێمە و یەزدانێتین، یەزدانێتییش بەناو مێیەتیدا تێپەڕدەبێت، بە دەرکەوتنی لەناویدا. فێمینی وەک ڕەگەزێکی دینامیکی، بەرەو کەماڵبوونێکی گەرموگوڕی دەروونمان دەبات، واتە توانای ئەوە بۆ خود دەستەبەر دەکات کە بتوانێت ھۆشیاری بەخۆی ھەبێت.

–  ئایا ئەو کەلێنەی کەوتۆتە نێوان پەرستنی خواوەندەکانی دایک و ئایینەکانی خواوەندی باوکەوە بارودۆخی ئافرەتی گۆڕیوە؟

کازناڤ: بۆ ماوەیەکی زۆر باوەڕم وابوو. بەڵام ئەمێستا پێم وایە کە کینە بەرامبەر بە ئافرەت بەتەنھا خاسیەت و تایبەتمەندێتی ئایینە یەکتاپەرستەکان نییە. با نمونەی ھیند بھێنینەوە کە تێیدا ھەندێک ڕێچکە و ڕێبازی ئایینی ھەن کە خۆیان بە پێنجینە دادەنێن، ھاوتاییەکی تەواو لەنێوان یەزدانەکان و برەھماندا دروست دەکەن. ئەی دواجار چی دەبینین؟ دەبینین ئافرەت بە بەردەوامی پاشکۆی پیاوە، جا وەک ئافرەت بێت یان وەک کچ. کەواتە ئەم مەسەلەیە دیاردەیەکە زۆر گەورەتر لەو ئایینانەی کە ئاسمانین و بۆ مرۆڤ ھاتونەتە خوارێ. لە گریکی کۆنیشدا کە ئایینەکان یەکتاپەرستی نەبوون، ھەر بەھەمان شێوەیە: مێژوویی پرۆمیسیۆس فێرمان دەکات کە گەورەترین تۆڵەی یەزدانی بریتتیە لە خوڵقاندنی ئافرەت بۆ مرۆڤ، ئافرەت وەک بەدبەختییە قەشەنگەکە.

 – بەڵام ئەو ھەموو ڕقە لە جەستە بۆ؟ ئەی بۆ بە تایبەتی لە ئایینی یەھودی – مەسیحیدا جەخت لە بوونی ئافرەتی فریودەر دەکرێتەوە؟

کازناڤ: جارێ دەبێت یەھودیەت لە مەسیحیەت جیابکەینەوە، ئەگەرچی پلەوپایەی کۆمەڵایەتی ئافرەت لە کولتەوری یەھودیدا تەواو نزم و بێفەڕە. لە کتێبی پیرۆزی یەھودیەتدا “ماتریارکەکان” دەبینین کە ھەمان بەھای “پاتریارکەکان”یان ھەیە. یەزدانی بەخشندە دەڵێت: “ھەرگیز دەستبەرداری ڕۆڵەکانی ڕەحمی خۆم نابم”… وەک دەبینین، جەستە شتێکی بێزراو نییە: کەسێک ھاوسەرگیری نەکردبێت، ناتوانێت ببێتە قەشە. بە ڕاست بیرمکەوتەوە، ئێمە “بۆ ئەوەی ئافرەت بناسین”، ھەروەھا “بۆ ئەوەی یەزدان بناسین”، ھەمان وشە بەکار دەھێنین. کابالای ئەو ئایینە داخراوەش – کابالا بە مانای فەقێیەکانی یەھود – دڵنیایی یان ئامادەگی خواوەندی مێینە دەخاتە نێو درەختی سێفیرۆتەوە (بە مانای درەختی ژیان دێت لە کابالادا کە لە دە سێفیرۆت پێکھاتوە – و. ک). کەواتە شکۆدارکردن و مەزنڕاگرتنی نێرینەیی کاری مەسیحیەتە کە چەمکی باوکی سەپاندووە. لە کتێبی پیرۆزی یەھودییدا پێنج جار ناوی پیاو ھاتووە لە بەرامبەر چواردە جار لە ئینجیلدا. بەڵام بەدەر لە ھەموو ئەو تێڕوانینانە، دواجار ئافرەت شتێک نییە بتوانین ئاوەھا بە ئاسانی لە دەستیان ڕزگارمان بێت، ئەوان لەملاولای خاچەکەدان, بەو دیویشدا مەسیح خۆی ھەڵیبژاردووە کە لەبەردەم (ماریا مادەلێنا)دا زیندووبێتەوە.

مریەمی پاکیزە کەموکورتی نێرینەیی لە کەنیسەدا ڕوتووش دەکات، کاتێک ھەوڵدەدات دیوە فێمینی و مێینەییەکەی یەزدان بدۆزێتەوە

– ئایا پاکیزەپەرستی قەرەبووی پێوارێکی نمایشکارانەی مێینە نییە؟

کازناڤ: مریەمی پاکیزە کەموکورتی نێرینەیی لە کەنیسەدا ڕوتووش دەکات، کاتێک ھەوڵدەدات دیوە فێمینی و مێینەییەکەی یەزدان بدۆزێتەوە. ئەو لە ئیفێز- شاری ئارتمیسی مەزن- دەمرێت تا بەو شێوەیە جێگەی خواوەندی دایک بگرێت. قەشە بێرنارد دەپرسێت: “بۆچی پێویستمان بە نێوەندگەیەنەرێکی مێیینە بێت، لە کاتێکدا مەسیح نێوەندگەیەنەرمانە؟” ھەر خۆیشی وەڵامدەداتەوە و دەڵێت: “باشترە دایکێکی نێوەندگەیەنەرمان ھەبێت، چونکە لەگەڵ خودای باوکدایە. کەس نازانێت؟ سەبارەت بە پاکیزەیی دایکی خودایش، ئەمەیان شتێکی تازە نییە و سیناریۆیەکی میتۆلۆژییە لەنێو زۆربەی کولتوورەکاندا و بریتییە لە: ھاوسەرگیریی پیرۆز.

–  بەڵام باوکانی کەنیسە ڕێگیریان لە ھیچ ھەوڵێک نەکردووە کە بۆ بێ حەیا و بێ شەرمکردنی ئافرەت لەئارادابووە؟

کازناڤ: ئەو دەمە بۆ ئەوەی دان بە بوونتدا بنرایە، دەبوو ھاوڵاتییەکی چاکی ڕۆمانی بوویتایە، لە کولتوورێکیشدا کە ئیرادەی نێرینە زاڵ بووە، دەبوو ڕقت لە ئافرەت بوایە. دیارە بە دوورخستنەوە و پەراوێزخستنی ئافرەتان کەنیسە بە شێوەیەکی حەرفی و ئەرتۆدێکسیانە لە راستییەکان تێگەیشتووە. مادامەکی مەسیح پیاو بووە، کەواتە دەبێت پاشینە و جێگرەوەکانیشی پیاو بن. بێگومان ئەوان ھەرگیز لەوە تێنەگەیشتون کە مەسیح مرۆڤێکی تەواوە، لە یەککاتدا ھەردووکیانە: واتە ھەم پیاوە و ھەم ئافرەتیش.

–  بە درێژایی سێ سەدە، زیاتر لە سەد ھەزار جادوگەر (دێوەژن) لە سووتێنگەکانی پشکنیندا سووتێنراون؟

کازناڤ: سووتاندن و سەوتێنگەکانی جادوگەر و دێوەژنەکان لە سەدەی سیانزەیەمدا سەریان ھەڵداوە، ئەو دەمەی کە کەنیسە ھەستی بە مەترسی و ھەڕەشەکانی ھێرتیک و بیدعە کردووە. ھەر بۆیە لە سەدەی پانزەیەمدا دەسەڵات دەگرێتەوە دەست و کۆتایی بە سەردەمی پارچەپارچەبوونە گەورەکان دەھێنێت. کەنیسە بەرپرسیارێتی سەرکەوتنی ھەموو ئەو سۆفیگەرانەی ڕەزامەندیان لەسەر بووەو زۆر خۆشویستراون – کە لە گەورە رەبەنە ئافرەتەکان و راھیبە فرەنسیسکانییەکان پێکھاتبوون – دەخاتە ئەستۆی ئافرەتان، ئەوانەی بە درێژایی سەد و پەنجا ساڵ رۆحانییەتیان بڵاوکردۆتەوە و بەبێ بوونی نێوەندگەیەنەرێکی پیاوانە، توانیویانە لە پەیوەندییەکی زۆر باشدا بن لەگەڵ خودا و پارێزگاریش لەو پەیوەندییە بکەن. لە سەدەی سیانزەیەمدا ئافرەتان بە زاھیدەکان ناسراون، لە سەدەی شانزەیەمدا پیێان وتراوە جادوگەر و دێوژنەکان، لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەیەمیشدا بە ھێرتیکی لە قەڵەم دراون.

خواوەندەکان بە تەنھا دەرکەوتن و بەرجەستەبونێکی فۆرمالیستیین و جەوھەر نین لەخودی خۆیاندا

 – تۆ نووسیوتە “لەو دەیانەی دواییدا، لە ڕێی زۆرێک بزاوتەوە سەرلەنوێ ھەڵسەنگاندنەوە و دەستنیشانکردنەوەی “مێینەیی” ئەو چەمکەی ھێناوەتە ئارا کە بۆ ماوەیەکی زۆر لاوەکی و بێزراو بووە..” ئایا ھەر لەسەر ئەو ڕایەت ماویت؟

کازناڤ: بەڵێ، بەڵام بە ھەندێک دەستکاری و جۆرێک لە دەم پاراستنەوە. چونکە ھەندێکجار، ئەو سەرلەنوێ ڕاستکردنەوەیە دەکەوێتە ھەڵەی ڕووکەشییەوە. با بزاوتی ژینگەپارێزەکان بە نموونە بھێنینەوە کە باوڕیان بە مەزنڕاگرتنی دۆگمی سادە و پاکی “خواوەندی زەمین”ە، لە کاتێکدا بەو شێوەیە نییە و بە تەنھا ھەقیقەتێکی ڕەمزییە. چونکە دواجار خواوەندەکان بە تەنھا دەرکەوتن و بەرجەستەبونێکی فۆرمالیستیین و جەوھەر نین لەخودی خۆیاندا. ھەر بۆیە ئەم قسەیە بۆ ھەندێک بزاوتی فێمینیستی ئەمریکیش ڕاستە. ئایا چ قازانجێک دەکەین گەر ھاتوو لە جیاتی دەستەواژەی خواوەندی باوک، خواوەندی دایکمان بەکار ھێنا. پێویستە لە جیاتی ھەڵگێڕانەوەی پەیوەندیی ھێزی نێوان دەو ڕەگەزەکە کولتوورێک دروست بکەین کە تێیدا داننان بە یەکدیدا لە ھەردوو لاوە بێت، بێگومان لە چوارچێوەی جیاوازییدا.

–  پێت وایە ئەو شەپۆلی گەڕانەی ئەمرۆ بەدوای ڕۆحانییەتدا ھەیە و بە بەردەوامی لە ھەڵکشاندایە، ئەو دەسەڵاتە زاڵەی پاتریارکیزم بگۆڕێت کە لە ئایینەکاندا ھەیەتی؟

کازناڤ: تەنھا بە مەرجی قبوڵکردنی دیوە مێینەییەکەی خودا. بەڵام نابێت ئەوەشمان لەیاد بچێت کە دەشێت ئەو بزاوتە رۆحانییانە تەڵە بن، وەک ڕیسکێکی تاکەکەسییانەش پێویستیان بە کولتوورێکی باڵا و ھەبوونی ئامرازە بۆ جیاکردنەوە، کە تا ئێستا بە ڕاگەیاندنی شۆڕشی فێمینیزمیشەوە ھیچیان دەستەبەر نەکراون و تێکەڵاوکردنێکی سەیر دەبینین. بە ھەر حاڵ، دواجار کۆمەڵگەیەک نییە کە بتوانێت بەبێ ڕێکخستنێکی کۆمەڵایەتی بەرگە بگرێت و بمێنێتەوە، بە ھەمان شێوە لە ئایینەکانیشدا. ئەمە کێشەیەکی سەختە: دەبێت لەیەک کاتدا ھەم پێ لەسەر لایەنە تاکەکەسییەکە دابگرین “واتە لەگەڵ سۆفییەکاندا بین” و ھەم پەنایش ببەینە بەر دەزگاکان (بە چاوپۆشین لەوەی کە دەزانین خراپیەکانیان چین). دواجار پاگانیزم “الوثنية” لایەنی پۆزەتیڤی خۆیشی ھەبووە، چونکە سەرباری ئەوەی کە دۆگماتیکییانە نەبووە، وەک خۆراکێکی ڕەمزی، پێشنیاری بڕێک سرووت و ڕیتواڵی پێویستیشی کردووە.

—————

سەرچاوە: دەقە سەرەکیەکەی ئەم گفتوگۆیە لە ژمارە ١٣ی 

(le monde des religions)

دا بەفەرەنسی بڵاوکراوەتەوە. سەرچاوەی وەرگێڕانەکەی منیش دەقی گفتوگۆکەی کازناڤە کە بەرواری ٣٠-٨-٢٠٠٩ لە ماڵپەڕی “www.alawan.org”

“المرأة في الديانات… إدراك الإلهي يكون عبر البعد الأنثوي” بە ناونیشانی: بڵاوبۆتەوە و كمال بوعجيلة وەریگێڕاوە بۆ عەرەبی.

The post دیوە مێینەییەکەی خودا appeared first on ژنەفتن.

وەک بە ناونیشانی کتێبەکانیدا دەردەکەوێت، سولێ هەندێک مەلەفی زۆر هەستیاری ورووژاندووە و چەندەها گریمانەی دژ بە هۆشیاری باو خستۆتە بەرچاو کە بوونەتە هۆی ئەوەی زانکۆ خۆیانی لێ بێبەری بکات و ئەو دەزگایانەی بڵاوکردنەوەیش کە هەژموونیان بە سەر بازاڕدا هەیە و قۆرخیانکردووە، دەستنووسەکانی ڕەت بکەنەوە، ئەمە جگە لەوەی لە لایەن ئەو سەنتەرانەی ساختەکارانە پێیان دەوترێت بنکەی لێکۆڵینەوە و ئەو دەزگای ڕاگەیاندنایشەوە کە گوایە خولیای ئازادی و هەمەرەنگیی فیکرین، بەردەوام فەرامۆش و وەلاخراوە.

– لە ناونیشانی کتێبەکەتدا (خودا کێیە؟)، مەبەستت لە بەکارهێنانی وشەی خودا چی بوو؟

سۆلێ: لەو ناونیشانەدا (خودا کێیە؟)، مەبەستم لەو تاقە خودایە بوو کە لە لایەن جوو، مەسیحی و موسوڵمانەکانەوە بە چەندەها ناوی جۆراوجۆرەوە (ئیلۆهیم، گەد، ئەڵا)، پەرستراوە. خەڵکی هەموو باوەڕیان وایە کە دەزانن خودا کێیە، ئەو خودایەی کە سەرەتا بۆ ئیبراهیم و پاشتریش بۆ موسا دەرکەوت، وەک ئەوەی کە لە دۆگمی هەر سێ ئایینە یەکتاپەرستییەکەدا دەیبینین. بەڵام من هەر لە بەشی یەکەمی ئەو کتێبەمدا بە ناونیشانی (هەندێک ڕاڤەی هەڵە بۆ خودای تەورات) ڕوونی دەکەمەوە کە وا نییە، بە تایبەتی کە پاش ڕوونکردنەوە و توێکاریکردن دەیسەلمێنم کە هەر دوو کەسایەتی ئیبراهیم و موسا ئەفسانەیی بوون و ئەو خودایەیشی کە گوایە دەیاندوێنێت و قسەیان لەگەڵ دەکات – وەک ئەوەی کە تەورات دەیڵێت – خودا نەبووە، بەڵکو خودایەکە تایبەت بە گەلی یەهود لە پاڵ ڕستێک خودای تردا.

بیرۆکەی خودای تاکوتەنها (تاقە خودا) لە داهێنانی گەلی یەهودە کە دۆخێکی مێژوویی دژوار دەژیان و لەبەر هەڕەشەی لەناوچوونی شوناسیاندا بوون

– ئایا دەکرێت ناو، شوێن و مێژووی لەدایکبوونی خودای تاکوتەنها بزانین؟

سۆلێ: خۆی یەکتاپەرستی ڕاستەقینە یان تاکوتەنیایی خودا بەو مانایەی کە جگە لە یەک تاکەخودا، هیچ خودایەکی تر بوونی نییە، بیرۆکەیەکە بەر لە سەدەی چوارەمی پ.ز، بوونی نەبووە. بیرۆکەی خودای تاکوتەنها (تاقە خودا) لە داهێنانی گەلی یەهودە کە دۆخێکی مێژوویی دژوار دەژیان و لەبەر هەڕەشەی لەناوچوونی شوناسیاندا بوون. خۆی ناوی نیشتمانیانەی خودای گەلی یەهود (یەهوە) بووە و پێیان وا بووە مەزنترین خودایە، بەڵام باوەڕیان بەوە نەبووە کە تاقە خودایە. هەر ئەوەیش نا، بەڵکو پێیان وا بووە کە یەهوە هاوەڵ یا ژنێکی هەیە بە ناوی (ئەشیرا). لێ پاشتر بۆیان دەرکەوت ئەو خواوەندەی کە گەلی یەهود دەپارێزێت، زۆر بێدەسەڵاتترە لەوەی کە بتوانێت لە سەرەتای سەدەی شەشەمی پ.ز دا لە بەردەم هێرشی بابلییەکاندا بەرگرییان لێ بکات، بە تایبەتی کە پەرستگای ئۆرشالیم دەڕوخێنن، فەرمانی نەفیکردن بەسەر هەڵاوێردەکەیدا دەدەن و دەربەدەر دەبن. دواتر و پاش ٥٠ ساڵ، کاتێک گروپە هەڵاوێردەکەی یەهودییەکان لە لایەن فارسەکانەوە ڕزگار دەکرێن و دەتوانن بگەڕێنەوە بۆ ئۆرشالیم، لێ جگە لە دامەزراندنی دەوڵەتۆچکەیەک بەبێ سەربەخۆیی، بەبێ سوپا و بە دوور لە بوونی هەر جۆرە خۆشگوزەرانییەک، هیچی تریان نابێت. ئەوان لە چوارچێوەی ئیمپراتۆریای مەزنی فارسیدا دەژین کە تا میسر درێژبۆتەوە، کەواتە چۆن باوەڕ بەوە بکەن کە خوداکەیان (یەهوە)، مەزنترینی خوداکان بووە؟

– کەواتە تاکخودایی، بایۆگرافی و مێژووی خۆی هەیە. ئایا بەشداری بنەڕەتییانەی تۆ لە نووسینەوەی بایۆگرافی ئەو خودا تاکوتەنیایەی یەکتاپەرستەکان چییە؟

سۆلێ: من پێم وایە بەشدارییەکەی من لە ڕاڤەکردنەکەمدا پشتی بە هەندێک هۆکاری مرۆیی بابەتییانە بەستووە، نەوەک پەنای بردبێتە بەر هیچ چەشنە پاڵنەرێکی هێزی دەرە سرووشتی دەربارەی ئەوەی کە چۆن و بۆچی و بە تایبەتی لەو کاتەدا گەلی یەهودی ئەو بیرۆکە شۆڕشگێڕانەیەیان بۆ هاتووە دەربارەی ئەوەی کە تەنها یەک خودا بوونی هەیە. زۆر بە کورتی، خۆ فارسەکانیش خودایەکی نیشتمانییان هەبووە، خودایەکی تایبەت بە خۆیان کە ئاهورامەزدایە و پێیان وا بووە مەزنترین خوداوەندە، خوڵقێنەری ئاسمان و زەوییە و بەڵێنی بە گەلەکەی داوە کە بەسەر جیهاندا زاڵیان بکات. ئەمەش خۆی هەمان ئەو دۆگمەیە کە یەهودییەکان لەبارەی خوداکەیانەوە هەیانبووە و باوەڕیان پێی بووە. هەر بۆیە چەندە مێژوو جەختی لە دروستیی باوەڕی فارسەکان کردبێتەوە، هێندەیش دۆگم و باوەڕی یەهودییەکانی بە خوداکەیان، بە درۆ خستۆتەوە. هەر بۆیە یەهودییەکان تا واز لە خوداکەی خۆیان نەهێنن و شوناسی خۆیان لە دەست نەدەن، لە قۆناغێکی دیاریکراودا باوەڕ بە خۆیان دەهێنن کە هەردوو یەهوە و ئاهورامەزدا هەمان خوداوەندن و جگە لە یەک تاقە خودا، هیچ خودایەکی تر بوونی نییە.

– بە ڕای ئێوە، ئایا گرنگترین درۆیەک کە دەربارەی خودای یەکتاپەرستەکان بەربڵاوە، چییە؟

سۆلێ: بێگومان گەورەترین درۆی هەڵبەستراو بریتییە لەو مانایەی کە بە گێڕانەوەی تەوراتی بەخشراوە و دەگێڕێتەوە کە پاش ئەوەی موسا ڕوو بە ڕوو لەگەڵ خودادا لە شاخی سینا، ٤٠ ڕۆژ بەسەردەبات، لەو سەرەوە بە خۆی و دوو تابلۆی بەردینەوە دێتەوە کە خودا بە دەستوخەتی خۆی و بە زمانی عیبری ١٠ فەرمایشتەکەی لەسەر نووسیوە، تۆزێک پاشتر لەوەیش، موسا بە زمانی عیبری ئەو فەرمایشتانەی تری کۆپی کردووە کە خودا لەسەر پەڕە و بەرگی زۆر تەنک، بۆی نووسیونەتەوە. ئەمەیش خۆی درۆیە، چونکە ئەوەی کە قسەی لەگەڵ موسا کردووە، خودای تاک و تەنها نەبووە، بەڵکو یەهوە بووە، خودای نیشتمانیی یەهودییەکان کە بێ هیچ ئایدیایەکی پێشوەخت ئامادەکراو، زۆر بە ئاسانی لە دەقی عیبرانیی تەوراتدا دیارە و خۆی دەنوێنێت. لەوەیش زیاتر بڕۆین، ئەو گریمانەیە بۆیە درۆزنانەیە و ڕاست نییە چونکە زمانی عیبری لە سەردەمی موسادا وەک ئەوەی کە گوایە دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی سیانزەیەمی پ. ز، زمانێکی نووسراو نەبووە، بەڵکو نزیکەی پاش ٤ یان پێنج سەدە لەو کاتە، نووسراوەتەوە. کەچی سەرباری هەموو ئەو درۆ شاخدارانەیش، دەبینیت ئەو چیرۆکە خەیاڵییەی وەک سرووشێکی دامەزرێنەرانە پێشکەش کراوە، سەرچاوەی هەر سێ ئایینە یەکتاپەرستییەکەیە.

– باشە، ئەی دەرەنجامی ئەو درۆ هەڵبەستراوانەی یەکتاپەرستی و تاک و تەنهایی خودا چییە، ئایا هیچ کاریگەریەکیان لەسەر ژیانی مرۆڤ و مێژووی مرۆڤایەتی هەبووە بە گشتی؟

سۆلێ: یەکتاپەرستی، دەمارگیریی و نالێبووردەیی هێنایە ناو ژیانی مرۆڤایەتییەوە. بۆچی؟ کاتێک کەسێک باوەڕی وا بێت جگە لە یەک تاکە خودا زیاتر، کە هاوکات واتای یەک تاکە ڕاستی و یەک چاکەیش دەگەیەنێت، هیچ خودایەکی تر بوونی نییە، ئەو کەسە خۆبەخۆ و تەنانەت لە ڕووی لۆژیکیشەوە باوەڕی وا دەبێت کە هەموو ئایینەکانی تر هیچ نین جگە لە ڕستێک هەڵە و خورافات. ئەم جۆرە هزر و مێنتاڵتییە شتێکە کە تەنانەت دەرەنجامەکانی لە پەیوەندیەکانی نێوان هەر سێ ئایینە یەکتاپەرستییەکان خۆیشیاندا دەبینین. بە ئاشکرا دەبینین کە باوەڕدارانی هەر یەک لەو ئایینانە باوەڕیان وایە کە تەنها ئەوە خۆیانن خاوەن تاکە ڕاستیین دەربارەی ئەوەی کە دەبێت شێوەی ڕاستەقینەی پەرستنی خودا چۆن بێت. هەر یەک لەو ئایینانە، دوو ئایینەکەی تر بە لەئاینهەڵگەڕاوە (هێرتیک) دەزانن کە دەبێت بە ناوی هەمان ئەو خودایەی کە گوایە لە نێوان هەر سێکیاندا هاوبەشە، دژایەتی بکرێن. ئەمەیش تەواو پێچەوانەی ئەو ئایینانەیە کە فرەخودان.

– گەر بە ئەرک نەبێت، ئایا دەتوانیت تۆزێک فراوانتر بۆمان لێکبدەیتەوە؟

سۆلێ: ناکۆک و پێچەوانە بەو یەکتاپەرستییە و دەرەنجامە نەرێنیەکانی، گەر بۆ نموونە لە ئایینێکی فرە خواوەندی وەک گریکەکان بکۆڵینەوە -وەک ئەوەی کە من لە هەردوو کتێبەکەمدا (توندوتیژیی یەکتاپەرستی) و (زەردەخەنەکەی هۆمیرۆس)دا کردوومە – دەبینین لە جیهانێکی ئایینیدا کە لە فرە خواوەندی، بۆچوون و سایکۆلۆژی جیاواز و هەر دوو ڕەگەزەکە دروست بووبێت، کەس ناتوانێت بەسەر مرۆڤیدا بسەپێنێت بە تەنها ڕێز لە یەک باوەڕ و ئەو کۆمەڵە فەرمایشتانەی باوەڕەکە بگرێت کە دەبێت لە پێناو پیادەکردنیان لە واقیعدا، بە کار بهێنرێن. تەنانەت دەسەڵاتی (زیۆس) خۆیشی کە شای خواوەندەکان بووە، لە لایەن چەندین خواوەندی ترەوە ڕێگیری لێکراوە، دوور نەڕۆین لە لایەن (هیدرا) ی ژنی خۆیەوە لە سەرەتادا. هەر لەم دەروازەیەیشەوەیە دەتوانین لەو نهێنییە تێ بگەین کە بۆچی میللەتی یۆنانی خاوەنی ئەو مانا ڕێژەگەراییەن کە بێگومان بەرەو تۆلێرانت و قبوڵکردنی جیاوازیمان دەبات. فەیلەسوف (پرۆتاگۆراس) کە لە ئەتینای سەردەمی پیرکلسدا زۆر بەناوبانگ بووە، نووسیویەتی: ((چاکە شتێکی فرە ڕەنگە)). هەر بۆیەیشە کە تەنها بۆ تاکە یەک جاریش چییە، نابینیت لەناو گریکییەکاندا ململانێیەک بە ناوی خودا یا دۆگمێکی ئایینییەوە هەبووبێت.

– جارێک نووسیبووت کە خۆگێلکردن و چاوپۆشین لە توندوتیژیی ئایینە یەکتاپەرستییەکان کوێربوونێکی ئیرادییە و بە مەبەست. ئایا دەتوانیت زیاتر ئەوەمان بۆ ڕوون بکەیتەوە؟

سۆلێ: وەک دەزانیت کۆی خەباتگێڕانی هەر سێ ئایینە یەکتاپەرستیەکە، هەموو ئەوانەی کە لە لایەکەوە دەڵێن توندوتیژی لە هەموو ئایینەکاندا هەر هەبووە و لە لایەکی تریشەوە دەڵێن، ئەو توندوتیژییەی لە لایەن ئایینە یەکتاپەرستییەکانەوە پەخشکراوە هیچ نییە جگە لە لادان لەو دۆگمە ڕەسەنەی کە لە جەوهەری خۆیدا ئاشتیخوازە، لە لایەن هەموو هەوادارانی ئەو جۆرە بۆچوونانەی کە باسم کردن، دژایەتییەکی زۆر دڕندانەی ئەو بیرۆکەیە دەکرێت کە دەڵێت: ناتوانیت توندوتیژی لە باوەڕکردن بە بوونی یەک تاکە خودا، داببڕیت و لێی جیابکەیتەوە، بەڵکو هاوشانیەتی و پێویستیشی پێیەتی. من خۆم ڕام وایە، ئەوانەی کە ئەم قسانە دەکەن نە گەمژەن و نە هەڵگەڕاوە لە ئایین، نا، بەڵکو بە ویست و مەبەست دەیانەوێت خۆیان لەو شتانە گێل بکەن کە دەشێت دۆگم و باوەڕە ئایینییەکانیان وەک بەخشەری مانایەک بە ژیانیان، وێران بکات.

سێکیولاریزم بەرپاکردنی جەنگ نییە لە دژی ئایینەکان، بەڵکو دانانی سنوورێکە بۆیان تاوەکو بەرپاکردنی توندوتیژی بە ناوی ئەم یان ئەو ئایینەوە، ببێتە کارێکی نەکردە و مەحاڵ.

– تۆ چۆن لە سێکیولاریزم تێ دەگەیت؟

سۆلێ: سێکیولاریزم یەکێکە لە پرەنسیپە سەرەکییەکانی یاسای فەرەنسی، کۆرپەلەی فەلسەفەی ڕۆشنگەریی فەرەنسی و شۆڕشی ١٧٨٩یە. هەر لە ڕێگەی یاسای (جیاکردنەوەی کەنیسەکان لە دەوڵەت)یشەوەیە کە ساڵی ١٩٠٥ شێوەیەکی فەرمی بەم پرەنسیپە دەبەخشرێت. ئامانجیش لەو پرەنسیپە کۆتاییهێنان بوو بەو هاوەڵیەی کە لەنێوان عەرش و سەربڕگەدا، هەبوو، هەروەها کۆتاییهێنان بە هێزی کەنیسەی کاتۆلیکی کە لە سیستمی کۆندا خۆی بە خودا و خاوەنی مافی یەزدانی، دەزانی. پاشتر لە ساڵی ١٩٠٥دا یاساکە لە ئامانجە سەرەتاییەکانی یەکەمی بەرفراوانتر کرا  تاوەکو هەموو ئایینەکان بگرێتەوە، هەر بۆیە لە یاساکەدا دەیخوێنیتەوە کە سێکیولاریزم واتای جیاکردنەوەی کەنیسەکان لە دەوڵەت، نەوەک کەنیسە بە تەنها. دیارە مەبەست لە سێکیولاریزم بەرپاکردنی جەنگ نییە لە دژی ئایینەکان، بەڵکو دانانی سنوورێکە بۆیان تاوەکو بەرپاکردنی توندوتیژی بە ناوی ئەم یان ئەو ئایینەوە، ببێتە کارێکی نەکردە و مەحاڵ.

ئازادی و ڕەخنە دوانەیەکن کە پێکەوە لکاون و لەدایکبوون، ناشکرێت لەژێر هیچ جۆرە ناوێکدا لە یەکتری جیابکرێنەوە.

وەکو خۆم، من بە دڵ و گیان لەگەڵ پرەنسیپی سێکیولاریزم دام. من دەتوانم سێکیولاریزم وەک پرەنسیپێک کە بە داخەوە زۆر جار لە دەرەوەی فەرەنسا بە هەڵە تێی دەگەن، وا پوخت بکەمەوە: دەوڵەت ڕێگە بە پیادەکردنی هەموو ئایینەکان دەدات و دەیشیان پارێزێت، بەو مەرجەی کە دەستوەرنەدەنە دەسەڵاتی سیاسی، قبوڵیان بێت لەگەڵ ئایینەکانی تردا هەڵبکەن و بژین و جیاکاری لەنێوان هیچ ئایینێکیشدا نییە. هاوشانی ئەمەیش، دەبێت ئازادیی ویژدان و باوەڕ هاوەڵ و هاوشان بێت لەگەڵ ئازادیی فیکر و ئازادیی ڕادەڕبرینێکدا کە دەوڵەت ڕێگەیان پێ دەدات و پارێزگاریشیان لێ دەکات. ئا بەو شێوەیەیش دەبینیت کە هەموو تاکێک مافی خۆیەتی بە هەر ئامرازێک بووە، ڕەخنە لە هەر جۆرە ئایینێک بگرێت. چونکە دواجار ئازادی و ڕەخنە دوانەیەکن کە پێکەوە لکاون و لەدایکبوون، ناشکرێت لەژێر هیچ جۆرە ناوێکدا لە یەکتری جیابکرێنەوە.

– بۆچی میدیای فەرەنسی بەردەوامە لەسەر بێدەنگیکردنێکی زۆر گوماناوی بەرامبەر بە بیروبۆچوون و کتێبەکانت؟

سۆلێ: ئەو تێزانەی کە من پێشکەشیان دەکەم و ئەو دەرەنجامانەیشی کە پێیان دەگەن و دەریاندەخەن، باوەڕی زۆر میدیاکاری لەقکردووە و تووشی شۆکی کردوون، بە ڕادەیەک کە لە جیاتی ئەوەی بێن بە دژە ئارگیومێنت وەڵامی ئارگیومێنتەکانم بدەنەوە، وایان پێ باشترە بە بێدەنگی هێرش بکەنە سەرم: بێدەنگی وەک چەکی ترسنۆکەکان. دیارە تیایشیاندایە کە خۆیان کۆنترۆڵ کردووە تا بەشێک لە خوێنەر و بینەرەکانیان لەدەست نەدەن، وەک ئەوەی لە دڵی خۆیاندا بڵێن: کتێبەکانی پڕن لە لوغم و دینامێت، باشترە خۆمانیان لێ بە دوور بگرین. ئێدگار مۆران، کە ئەنترۆپۆلۆگێکی بەناوبانگی فەرەنسییە و لەسەر ئاستی جیهانیش ناسراوە، بۆی نووسیبووم: ((هێندەی ئەوەندەی کە دادپەروەریت و لەسەر هەقیت، منیش هێندەی ئەوە، خۆمم لێ بە دوور گرتوویت)).     

The post خودا کێیە؟ appeared first on ژنەفتن.

بیۆلۆژی و زانستە مرۆڤایەتییەکان

سنووری نێوان پێشکەوتن و زانستگەرایی کۆمەڵگە، جیاوازی ئارەزووە جیناتییەکانی هەردوو ڕەگەز، کاریگەرییە کولتوورییەکان لەسەر ئاستی زانینمان تاکوو هەنوکە تێکەڵن و ناتوانین بە پشت بەستن پێیان بگەینە ئەنجامێک.

هەرچەندە پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و کاریگەرییەکانی لەسەر پێشکەوتنی مرۆڤایەتی بە شێوەیەکی باش لێی کۆڵراوەتەوە و بەراورد کراوە، بنەماکانی سیاسەت لە کۆمەڵگەدا، بنەما زانستییەکانی بیۆلۆژی هاوشێوەی کارتۆنێکی پر لە ژەهر دوورخراوەتەوە ( دەست بۆ ڕوونکردنەوە بیۆلۆژییەکان نابردرێت).

هۆکارەکەش ئاشکرایە، گەر بنەما جیناتییەکان لە ڕیگەی داتا زانستییەکانەوە بەراورد بکرێن، جیاوازییەکان ئاشکران، کەواتە جیاوازی نێوان دوو ڕەگەزەکە دەخرێتە پاڵ سرووشت و ڕێگایەک نامێنێتەوە و ژنان دەبنە قوربانی داتا زانستییەکان و یاساکانی سرووشت. ئەمەش ئەوە ناگەیەنیت کە زانست یارمەتیدەر نەبووە لە پێشکەوتنی مرۆڤایەتی، بە پێچەوانەوە هاوشیوەی هەڵچنینی بینایەک ڕۆڵی بینیوە. بەڵام گەر لەو دیدگایەوە تەماشا بکرێت دەتوانین بڵێین وەک تاوانێک وایە بەرانبەر بە ڕەگەزی مێینە کرابێت.

یەکێک لەو هۆکارانەی کە وادەکات کە نەتوانین بیۆلۆژی پشتگوێ بخەین ئەوەیە کە بیۆلۆژی جیاوازییەکان لەنێوان ژن و پیاودا پیشان دەدات، لێکۆڵینەوە و بەدواداچوونەکان سەلماندویانە کە پیشاندانی جیاوازییەکان گرنگن، بەڵام ناکرێت لە هەندی ڕووەوە بە هەندیان وەربگرین.

بۆ نموونە هۆڕمۆنەکان، هەمیشە وا باس دەکرێت و دەیسەلمێنن کە پیاوان وەک توخمی بەڕێوبەری کارەکان و ژنانیش وەک توخمێکی بێدەسەڵات و بێتوانان، کە لە کۆتاییدا دەبێتە کێشە و گفتوگۆی بێکۆتا، کە لە کۆتاییدا هەر لایەنە و لە ئاستی خۆیەوە بێدەنگ دەبن تاوەکو هەستی کەسی بەرانبەر بریندار نەکەن، بۆیەش بابەتەکە ناچێتە چێوەی زانستییانەوە و وەک پێویست گرنگی پێ نادرێت.

نموونەیەکی ڕوون لەسەر تواناکانی هەر دوو رەگەزەکە، تواناکانی پیاوان هەمیشە لە پیشەنگ دادەنرێت و ڕەگەزی بەرانبەر پشتگوێ دەخرێت، ئەمەش زانستە بیۆلۆژییەکان هۆکارەکەی نییە گەر جیاوازی تواناکان پەرە پێ بدرێن وەک لەوەی بە هەندیان وەربگرین. کارل ڤان شایک شارەزا لە بیۆلۆژی و پێشکەوتن، پرۆفیسۆر و مێژوونووس، جیاوازییەکانی نێوان هەردوو ڕەگەزەکە دەگەڕێنێتەوە بۆ کولتوور و کۆمەڵگە و پەروەردەی خێزانەکان؛ زانستە بیۆلۆژییەکان کاریگەرییان نییە لەسەر تواناکانیان. پێش چەندەها ساڵ لەمەوبەر بگرە پێش ملیۆنەها ساڵ لەمەوپێش مرۆڤ لە هەوڵی ئەوەدا بووە کە سیستەمی هاوکاری و پێکەوەژیان پەیڕەو بکات، تەنانەت لەو کاتانەی کە مرۆڤەکان کاری ڕاوکردن و ژیانیان لەنێو ئەشکەوتەکاندا بە ڕێ کردووە هەمیشە ژیانێکی پێکەوەییان هەڵبژاردووە. گەر لە شێوازی ژیانی کۆچەرییەکانیشەوە بنواڕین ژنان بە دیار منداڵ و خواردن ئامادەکردن لە چاوەڕوانی پیاواندا بوون و، پیاوانیش لە دەرەوە بوون. کاتێک کە نموونەیەک بۆ ماوەیەکی زۆر بەردەوام دەبێت، لە پاشاندا دەبێتە کولتوور و دەمێنێتەوە، ئەو دیاردەیەش نیشانەیەکی خراپ نییە، تاوکو ئەو ساتەی کە مرۆڤەکان ئەو نموونەیە قبوڵ دەکەن و نرخی بۆ دادەنێن و سیفاتەکانی دیکە پشتگوێ دەخەن.

لە کولتووری نەتەوەکاندا بە شێوەیەکی گشتی خەسڵەتەکانی پیاوان لە ڕیزی پێشەوە بوون. بۆیە پێوەندی بە بیۆلۆژییەوە نییە، بەڵکو بیۆلۆژی دەرگاکان دەکاتەوە و جیاوازییەکانی نێوان دوو ڕەگەزەکە (بەهێزی جەستە و گەورەیی ڕەگەزی نێرینە) دەر دەخات.

گەر بێینە سەر ڕۆڵی ژن لە ئاییندا و باسی دایکە حەوا بکەین کە وەک مەخلوقێکی شەهوانی و ئارەزووی دەستبردن بۆ شتە نەخوازراوەکان باسی دەکرێت، کە ئەوەش خۆی لە خۆیدا جیاوازی کردنە لەنێوان هەردوو ڕەگەزەکەدا و بە نوێنەرکردنی ئێڤایە بۆ سەرجەم ژنان و گەر بە شێوەیەکی جیاواز لەگەڵیاندا مامەڵە بکرێت، ئەگەری هەیە کە ڕەگەزی نێرینە لە بە‌هەشت بێبەری بکرێت.

چاخی بەردینی نوێ

لە کەیەوە ئەم پرۆسەیە دەستی بە هەڵکشان کرد، بە ڕای زۆرینەی لێکۆڵەرەوان، لە ئانی سەرهەڵدانی خاوەنداری و پیشەسازییەکانەوە، چونکە ئیدی بۆ ڕاپەڕاندنی کارەکان هێندە پێویستیان بە مرۆڤ نەبووە. هەروەها باری دەروونیان تێکچووە وخاوەندارەکان دەسەڵاتیان باڵا بووە و، هەژارەکان کارەکانیان لەدەست داوە و ئامێرەکان شوێن مرۆڤەکانیان گرتوەتەوە. ئەمەش وای کرد کە باری ئابووری و دەروونی کۆمەڵگە تێک بچێت و لەگەڵ ئەوەشدا ژنان زیاتر دووگیان دەبوون و لاوازتر دەبوون، ئەمەش وای کرد کە کۆمەڵگە ڕوو لە زیاد بوون بکات.

ئیدی مرۆڤەکان ڕاهاتن لە بری کۆچکردن، لە شوێنێکدا نیشتەجێ ببن و ببنە خاوەنی زەوییەکە. خاوەنداری زەوی و ئاژەڵ و پارە  و سامان بۆ پیاوەکان جێدەهێڵران و وەک میرات بۆیان دەمایەوە. بە پێچەوانەوە ژنان هەر لە تەمەنی منداڵییەوە هاوسەرگیریان پێ دەکرا و دەخرانە ژێر دەسەڵاتی پیاوانەوە و دەخرانە ژێر باری ماڵداری و پەروەردەکردنی منداڵەوە، لەو نیوەندەدا سەرجەم پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی پێشووی فەرامۆش دەکرا و، بە تەواوی تێکەڵی ژیانە تازەکەی دەبوو. پیاوانیش دەسەڵاتی زیاتر و سامانی زیاتر و پەیوەندی زیاتر و جەنگ و دەسەڵاتی زیاتری دەویست و بەدەستی دەهێنان. لە هەمان کاتدا ئایین ببووە کاری پیاوان و ژنان لەو نێوەندەدا جێگەیان نەبووە. هەر چەندە ئەفسانە مێژووییەکان ژنان وەک خواوەند و تاجی خواوەندەکان باس دەکەن. بەڵام لێکۆڵینەوەکان ڕەتی دەکەنەوە. لێرەدا پرسیارێک دێتە پێشەوە،بۆچی ئەو جیاوازییە زۆرەی نێوان ژن و پیاو هێندە بە سەرکەوتویی بەردوەام بووە­­­­؟

ئایین ڕۆڵی گەورەی بینیوە لە زەق کردنەوەی جیاوازییەکانی دوو ڕەگەزەکە و ئەوەش بووەتە کولتوورێکی ڕەق و ئەستوور کە شکاندنی ئەستەم بێت، چونکە بووەتە بەشێک لە کولتوور

خاوەندارێتی لە سێکسدا

رەگەزی نێر بە شیوازێکی دیکە خەمڵاندن بۆ تێرکردنی غەریزە سێکسییەکان دەکات و توانای سێکسی لە نێرینەدا زاڵترە، ئەمەش وای کردووە کە ڕەگەزی نێر هەمیشە لە هەوڵی ئەوە دابێت کە ئەو غەریزەیەی بە شێوەیەکی بەردەوام بەردەست بخات و هەوڵی خاوەندارێتی بدات، مێژوو دەیسەلمێنیت کە پیاوان هەمیشە ویستویانە رەگەزی بەرانبەر کۆنترۆڵ بکەن و لە هەمان کاتدا بە کاریان بهێنن، بەڵام تواناکانیان لاواز بکەن، سنورداری بکەن تەنها لە چوارچێوەی ماڵ و پەروەردەکردندا، مافی دەنگدان و بڕیاردان کاری پیاوان بێت و ژنان دوور بخرێنەوە بە جۆرێک کە ژنان وەک کاڵایەک بە کار بهێنن و کڕین و فرۆشتنی پێوە بکەن. کاتێک باوکێک کچەکەی بە شوو داوە وەک کەلوپەلێک لێی ڕوانیوە کاتێکیش چووەتە ماڵی هاوسەرەکەی وەک کۆیلەیەک بووە یاخود هاوسەرەکەی خۆی بە خاوەنی زانیوە، ژیانی لەنێوان ماڵ و خێزاندا سنووردار کراوە.

ئایین بە شێوەیەکی گشتی ڕۆڵی گەورەی بینیوە لە زەق کردنەوەی جیاوازییەکانی دوو ڕەگەزەکە و ئەوەش بووەتە کولتوورێکی ڕەق و ئەستوور کە شکاندنی ئەستەم بێت، چونکە بووەتە بەشێک لە کولتوور. بۆ نموونە دەستەواژەی ”باوک سەرگەورەی خێزان”ە کە بۆ ماوەیەکی زۆر لە ئەوروپادا گفتوگۆی توندی لەسەر دەکرا تاکوو لە کۆتاییدا لابرا.

کولتوور دەگۆڕدریت

کاتێکی زۆری خایاند تاکو دەنگی ژنان بەرزبوویەوە و بە ئاشکرا داوای مافەکانیان کرد. ئەوەش لە ساتی شۆڕشی فەڕەنسییەکانەوە دەستی پێ کرد. پاشان شەڕی بەردەوامی سوفراجێت(suffragette)*ەکان، کە داوای مافی ژنان، مافی دەنگدان، یەکسانی هەردوو ڕەگەزەکە دەکرا.

لە پاش بەدەستهێنانی مافی دەنگدان و بریاردان لە سیاسەتدا، درزێکی دیکە کەوتە بازنە چەقبەستووەکەی کولتوورەوە، ئەویش دروستکردنی حەبی دژە مناڵبوون، کە ژنان دەیانتوانی خۆیان بڕیار بدەن و تواناکانیان لەنێوان چوار دیواردا قەتیس نەکرێت. لەو کاتەوە ژنان بە بەرداوامی لە هەوڵی ئەوەدان تواناکانیان بسەلمێنن و جێگەی خۆیان بکەنەوە لە کۆمەڵگەدا. ئەمەش وای کرد کە ژنان مێژوویەکی دیکە بۆ خۆیان بنووسنەوە، چیدی کۆنترۆڵ نەکرێن. گەر بمانەوێت بزانین ئایا کۆمەڵگە و کولتوور چ شتێک کاریان لی دەکات، ناتوانین بە چاوتروکانێک وەڵامی بەینەوە. چونکە ئێمە ناتوانین بە تەواوی بگەڕێینەوە بۆ خاڵی سەرەتای مێژوو و، بنەماکانی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی مرۆڤایەتی سادە نییە و بەڵکو لە چەند چینێکی سەخت و ئاڵۆز پێکهاتووە. بەڵام ئەمەش ئەوە ناگەیەنیت کە لێرەدا دەستەوەستان بوەستین و بڕیارێکی تاک لایەنە بدەین، بەڵکو بەردەوام بە دوای ڕێگای نوێدا بگەڕێین بەبێ ئەوەی لایەنەکەی دیکە پشتگوێ بخرێت.

*تێبینی: سوفراجێت(suffragette) لە ڕیشەی وشەی لاتینی سوفراژوم (sufragium) بە مانای مافی دەنگدان یان لایەنگری مافی دەنگدانی ژنان دێت. ئەم زاراوەیە لە کۆتایی سەدەی نۆزدەیەمەوە بەو کەسانە دەوترا کە ئەندامی بزووتنەوەکانی ژنان بوون.

سەرچاوە:

Neue Zürcher Zeitung Schweiz

Martina Läubli27.02.2021, 02.48 Uhr

Nr.1/28 Februar

The post لەبەر چی ژنان هەزاران ساڵە ژێردەستەن؟ appeared first on ژنەفتن.