“کورد کێیە؟” ئەم پرسیارە کەڵکەڵەی سەرەکیی ڕۆشنبیران بووە. یەکێکە لەو پرسیارە سادانەی ئاڵۆزترین وەڵامی لەخۆ گرتووە؛ هەر لە ناساندنی کورد وەک گرووپێکی ئیتنیکی بۆ ناساندنی وەک نەتەوەیەک، لە ناساندنیەوە کە لەناو مێژوودایە بۆ ناساندنێک کە لە دەرەوەی مێژووە(وەک مەسعود محەمەد پێی وایە)، لە ناساندنێک کە شۆڕشی یەک لە دوای یەکی ئەنجامداوە لەپێناو سەربەخۆیی بۆ ناساندنێک کە دەیەوێت برای هەبێت و بەیەک چاو تەماشای تاوانبار و بێتاوان بکات. کوردێکی ئازا و فیداکار کە تەنها بازووی کار دەکات یا کوردێکی عەقڵانی و سیاسی کە تێدەفکرێ، کوردێک کە هەموو خاکی ئێران و عێراق بە هی خۆی بزانێت تا کوردێک کە تەنها چیاکانی هەبێت…تد. بێگومان لەگەڵ ئەم ناساندنانە دەکرێت بۆ ئەم قۆناغەی ئێستاش پێناسەمان بۆ کورد هەبێت(وەک هەمیشە وەڵامێکی ئاڵۆز).

بۆئەوەی لە مێژووی کورد، بوونی کورد، سەرەتای دەرکەوتەی کورد لە ڕەوتی مێژوو و ڕووداوەکاندا تێبگەین، ڕەنگە پێویست بکات لە سەرچاوە عەرەبی و فارسییەکانەوە ئەم گەڕانە بکەین. لەم گەڕانەشدا بۆت دەردەکەوێ کە هەریەکە لە عەرەب و فارس ویستوویانە کورد بە پاشکۆی خۆیان بزانن، گەلێک کە لەوانەوە پەیدا بووە، بۆ ئەم مەبەستە ئەفسانەسازیشیان کردووە، ئەمەش بەو مانایە دێت کە کورد لە زهنی ئەواندا دەرەمێژووە و لە واقیع دوور دەخرێتەوە. سەرەتا خۆیان دەکەن بە خاوەنی کورد و وەک سەرمایەی ڕەزمی بەکاری دەهێنن و مێژووی خۆیانی لەسەر بنیاد دەنێن، دواتریش دەیکەنە دەرەوەی مێژوو و بێکاریگەریی دەکەن. کاتێک بە هزری عەرەبی بیر لە کورد دەکەیتەوە بەم جۆرە پێناسەی دەرکەوتەی کورد دەکەیت: “کورد دەگەڕێنەوە سەر ئەو کەنیزەکانەی سولەیمان پێغەمبەر، کە شەیتان بە نهێنی لەگەڵیان جووت بوون، کەنیزەکەکانیش منداڵیان بوو، سولەیمان گوتی: دەریان بکەن(اکردوهن) بۆ چیا و دۆڵان، لەوێ دایکەکانیان بەخێویان کردن، بەمەش ڕەسەنی کوردایەتی دەستی پێکرد”(لا٦٧). ئەگەر لە ڕۆشنبیریەتی فارسەوە بمانەوێ وەڵامی پرسیارە سادەکەمان (کورد کێیە؟) دەست بکەوێت ئەم وەڵامە هەمیشە ئامادەیە: “مێژوونووسەکان ڕیشەی کورد دەبەسەتنەوە بە چیرۆکی ئەفسانەیی زوحاکەوە… وەک دەگێڕرێتەوە زوحاک پاشایەکی زۆردار بووە و دوو زیادە ئێسک، وتراویشە دوو مار لەسەر شانی دەرهاتوون، خواردنیان مێشکی مرۆڤ بووە، بۆیە دەبوو ڕۆژانە دوو کەس بکوژن، بۆئەوەی مێشکیان دەرخواردی مارەکان بدرێت، بەڵام چێشتلێنەرەکەی یان ئەو وەزیرەی ئەم کارەی پێ سپێردرابوو، هەندێ لە کەسەکانی ئازاد دەکرد و بە دزییەوە دەیناردن بۆ چیا و شوێنە دوورەدەستەکانی وڵات و لە ئاوەدانی نزیک نەدەبوونەوە، ئیتر لەوێ بوونە کێوی و منداڵیان بوو و زیادیان کرد، ئەمانە بوونە ڕیشەی کورد”لا٩٠. جێی سەرنجە کە کورد لەناو ڕۆشنبیریی فارس و عەرەبدا گرفتێکی چارەسەرنەکراوە، لە لایەک بە بەشێک لە خۆیانیان زانیوە، لەلایەکی دیکە وەک نەوەیەکی دەرکراو یاخود دوورخراوە بۆ چیا پێناسە کراوە. دەرکراو بۆ چیاکان، واتە دوورخستنەوەیان لە شارستانییەت، واتە نەتەوەیەک لەگەڵ عەقڵیەتی شاردا ناتوانێت پەیدا ببێت. سەرەتا بە دەستکاریکردن و داڕشتنی ئەفسانەکان، دواتر بە پرۆسەی بەعەرەبیکردنی وشە و زاراوەکان، بۆ نموونە “(رآس العین) لە (سەرکانی) وەرگیراوە”لا٧٥، سەرکانی یاخود سەرێ کانی، سەربە پارێزگای حەسەکەی ڕۆژئاڤای کوردستانە. کاتی ئەوەیە کەسانێک ڕووبەڕووی پرسیاری جدی بکەینەوە: کاتێک نەتەوەی سەردەست، هەموو ئایدیاکەی لەسەر لەناوبردنی نەتەوەی کورد داڕشتبێت، دەستکاری مێژووی کردبێت و شێواندبێتی، بە هزری خۆی مێژوو بنووسێتەوە، هەموو عەقڵی ڕۆشنبیریی خۆی تەرخانکردبێ بۆ لەناوبردنی کورد، خاکی داگیرکردبێت و هەوڵی لەناوبردنی زمان و کولتوورەکەی بدا، خۆی لەگەڵ جیهان ڕێکەوتن ئەنجام بدات و جیهان لە کورد بکات بە دوژمن، لەڕێی میدیاکانیانەوە پەیام بۆ حکومەتی عێراق بنێرن و باسی سەروەری و یەکپارچەییی خاکی عێراقیش بکەن و هەرێمی کوردستان(باشوور) بە مەترسی بزانن، بەڵام وەڵامی کورد ئەوە بێت: وەرە با ببینە برا؟ ئایا ئەمە لۆژیکی نەتەوەیەکی داگیرکراو و ئەنفالکراو و قڕکراوە؟ با ئێستێک بکەین و پێکەوە بیربکەینەوە و بزانین ڕەگی ئەم تیۆرییە لەکوێی مێژوودایە.. ئەم بەناو لۆژیکە کە ئەتوانین ناوی بنێین بەدلۆژیک، ئیلهامی لە مێژووی ئیسلام وەرگرتووە؛ ئیسلام لەژێر ناوی “برایەتی مسوڵمان” بەشێک لە گرفتی هۆزە عەرەبییەکانی چارەسەر کرد(ئەڵێم هۆزی عەرەب نەک دوو نەتەوەی جیا) ئەوس و خەزرەج بە نموونە، دواتر پەیمانی مەدینەی لێوە پەیدا بوو. ئەم پەیمانە بە ڤێرژنێکی زۆر خراپ هاتە ناو کوردەوە، خاوەن تیۆرییەکە لەبەر سەرسامی بۆ چەمکی “ئومەت و برایەتی مسوڵمان” و سەرسامی بۆ ئەو ئاسمیلەبوونە ئایینییەی لە پەیمانەکەدا هەیە (توانەوەی جووەکان لەنێو یاساکانی ئیسلام)، بە ئیلهام وەرگرتن لەم مێژووە، کورد لە مێژووی خۆیدا بووە خاوەن تیۆریستێک و بیرۆکەیەکی گوایە گەردوونی لە بنەڕەتدا وەهمی، پێشکەشی نەتەوەکەی کرد(ئەمە بە تێبینی وەربگرن؛ بەراوردێک بکەن لەگەڵ ئەو تەنزیمەی سەید قوتب لە کتێبی ((معالم في الطریق)) کردوویەتی، لەو ڕوانگەیەشەوە کە قوتب دەڵێت ڕێبازی نەتەوایەتی ڕێبازی بانگەوازی ئێمە نییە). ئەمە ئەو چرکەساتەیە کە نەتەوەیەکی ژێردەست ئاشقی دوژمنەکەی دەبێت. بەڵام لە ڕاستیدا ئاشقی چەند دوژمنێک، دووژمنێکی مێژوویی(ئایین) دووژمنێکی نەتەوەیی.

هەر لەم تیۆرییەوە ڕۆشنبیرانێک دروستبوون بەڵام پڕ لە پارادۆکس:

گرووپێک لە ڕۆشنبیران بەردەوام دوو چەمکیان لەسەر زارە، “ئێمە” و “ئەوان”، تێڕوانینیان بۆ ئەم دوو چەمکە لە دۆخی شلییدایە و جێگیر نییە، بەپێی خواستی خۆیان پێناسەکەیان دەگۆڕن؛ کاتێک بابەتەکە ناسیۆنالیزم بێت یاخود پرسی دەوڵەت_نەتەوەی کورد بێت “ئێمە” ڕاستەوخۆ دزێو دەبێت چونکە گوایە لەڕێی جۆرێ لە ئایدیای ناسیۆنالیزم و دەرخستنی جیاوازییەوە هەموو “ئەوان”ـێک ڕەت دەکاتەوە و ئەوەی لەم بیرۆکەیەوە بەرهەم دێت تەنها فاشیزمە. کاتێک بابەتەکە پرسی کاپیتالیزم بێت ڕاستەوخۆ “ئێمە” بێگەردانە قوت دەبێتەوە و ئەوە “ئەوان”ـن سەرچاوەی نائاکاری و بەدئەخلاقی جیهانن، ئەمە پارادۆکسی هزری ئەم گرووپانەن. عەرەب، تێڕوانینی خراپی دەربارەی کورد هەبووە، نەک عەرەب بەڵکوو کەسایەتییە ئایینییەکانی بۆ نموونە “ئەبوو حامد الغزالی، داوای لە زانا ئایینییەکان دەکرد ڕووبکەنە خەڵکە کۆچەرییەکان لە (کورد و ئەعراب) بۆئەوەی فێری بنەما ڕاستییەکانی عەقیدەیان بکەن. ئەمەش لەو باوەڕەوە هاتووە کە خورافات لەناو ئەمانەدا تەشەنەی سەندووە و _بەپێی دەربڕینی هەندێ مێژوونووس_ گەشتبووە ڕادەی دەبەنگی”لا١٤٢.(خراپ نییە بیرێک لە عەقیدە بکەینەوە و بزانین لە کوێدا خۆی پیشان دەداتەوە، مەرج نییە هەمووکات ئەوەی داگیرکار لەڕێی ڕۆشنبیر و مێژونووسەکانیەوە بیڵێت بەهەندی وەرنەگرین)، کاتێک عەقیدەیی بوویت واتە زانستی نیت، کە زانستی نەبووی واتە لۆژیکی نیت، لۆژیکی نەبوون واتە نەبوونی عەقڵانییەت و بیرکردنەوە و دەرک نەکردن بە ڕاستییەکان.

کاتێک سەبری بۆتانی دەنووسێت: لە مۆسکۆ کۆنەپەرستم، لە واشنتۆن کۆمۆنیستم، لە مزگەوت من کافرم، لە ئەنقەرە تیرۆریستم. ڕاستە ئەم دێڕە پێمان دەڵێت چۆن پێناسەی کورد کراوە، بەڵام ئەی کورد چۆن خۆی مانیفێست کردووە؟

کورد خۆی نییە! یاخود خۆی نەناسیوە یان ئەوەندە لەناو سەندرۆمەکەدایە، ئاشق بە دووژمنەکەیەتی ئاگای لە نەتەوەکەی نەماوە. سەرنج بدەن: لۆژیکە نەتەوەیییەکەی قازی شاعیر، کاتێ دەڵێت: ٢+٢=١ لەگەڵ لۆژیکی برایەتی گەلان یەک ناگرنەوە، گەنجێک لە ڕۆژئاڤا بە هەڵبەستی شاعیرانی کورد پەروەردە کراوە، دەزانێت کورد چی چەشتووە، بەڵام لە باشوور کچە کوردەکە ڕەت دەکرێتەوە و ئایدۆلۆژیا بەربەرییەکە پەسەند دەکات و بەمەشەوە ناوەستن یادی بەدشۆڕشەکەی ئێران دەکەنەوە. ئەمە ئەوەمان پێ دەڵێت کە کاریگەریی نەتەوەی داگیرکار بەسەر هزری کوردەوە، وایکردووە دابڕانی گەورە لەنێوان کوردەکان دروست بێت، بەشێک باوەڕیان بە یەک پارچەیی هەیە، گرووپێکی دیکە دەڵێن نا برایەتی گەلان چارەسەری گرفتی کورد دەکات و پێکەوە ژیانمان دەوێت لەپێناو ئاشتییەکی هەمیشەیی (کە لە بنەڕەتدا  یۆتۆپیایەکی هەمیشەیییە). ئایا لە ئێستادا پێویست دەکات کورد بۆ جیهانی بسەلمێنێت کە ئاشتی خوازە؟ (لەکاتێکدا لە کۆی مێژووەکەیدا ئەمەی کردووە). ئەو پەیامەی ئاشتی هەڵگریەتی لەناو ئەم کۆنتێکستەدا، سایکۆلۆژیایەکی داڕوخاوی بە تاکی کورد بەخشیوە. هەمان ئەو دۆخە دەروونییەی مسوڵمانەکان هەیانە، لای ئەمان مرۆڤ هەمیشە گوناهبارە یاخود تووشی گوناهـ دەبێت، پێویستە هەست بەم تاوانە بکات و بەردەوام بپاڕێتەوە بۆ لێخۆشبوون. هەمان دۆخ لە کۆنتێکستی ئاشتیدا دوبارە دەبێتەوە، مرۆڤێکی ماسۆشی کە بەردەوام چەوساندنەوە قبوڵ دەکات لەپێناو سەلماندنی ویستە ئاشتییانەکەی. دۆخی پاڕانەوە لە یەزدان بەدگۆڕانی بەسەردا دێت و لەتەنیشت قڕکردن و ئەنفالکردنیدا دەبێتە هاواری ئاشتی، پاڕانەوە لە خودا بۆ لێخۆشبوون هەمان پاڕانەوەیە بۆ ئاشتی لە دیکتاتۆر، ئارەزووی نەتەوەی سەردەست سڕینەوەی کوردە (لەم جێبەندەدا پرۆسەی ئاشتی لەژێر ناوی کۆتاییهێنان بە تیرۆر دەست پێ دەکرێت، ئەمە لەکاتێکدا تیرۆریزم بە سپۆنسەری تورک بەردەوامی بەخۆی دەدات)، کوردیش تووشی شکستی  سایکۆلۆجی دەبێت و دەڵێ نا من دیموکراتخوازم و تۆش برامی و پێکەوە ژیان ئامانجمانە. ئەوەی لەم نێوانەدا بە نادیاری ماوەتەوە خودی “کورد”ـە، دیالۆگی کورد و خواستی کوردە (بە لەبەرچاوگرتنی هەستیاریی دۆخەکە، بۆ رۆژئاڤا بابەتەکە تەواو جیاوازە)، بەڵکوو ئەوەی هەیە ئامادەگی تەواوەی خواستی داگیرکارە.

The post جینۆساید، دگەل یەزدان appeared first on ژنەفتن.

یەکێک لە بابەتە سەرەکییەکانی کتێبەکە مامەڵەیە لەگەڵ پرسیاری “ئایا ئیسلام سیاسییە؟” کە لە ڕاستیدا پرسیارێکی بنەڕەتییە لە باسی ئێستای کوردستان و هەموو رۆژهەڵاتی ناوەڕاست. ئەفسانە بە وردی شیکردنەوەی ئەو فکرە دەکات کە دەڵێت “ئیسلام دین و دەوڵەتە” و بە بەڵگە مێژوویییەکان ئاماژە بەوە دەکات کە ئیسلام سەرەتا پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە دامەزراندنی سیستەمێکی سیاسی نەبووە بەڵکوو ئەمە لێکدانەوەیەکە کە لەلایەن بەرپرسە سیاسییە ئایینییەکانەوە، کە بەرژەوەندیخوازانە بەکار هاتووە. ئەو جەخت لەوە دەکاتەوە کە ئەو شتانەی ئەمڕۆکە وەک خیلافەت و دەوڵەتی ئیسلامی بە شێوەی ئێستا تێیدا باس دەکرێن، دروستکراوی مێژووی سیاسین. کە خودی ئەمەش ڕەخنەیەکی ڕاستەوخۆیە لە بزووتنەوە ئیسلامییە سیاسییەکان لە کوردستان، ئەوانەی کە بە ناوی ئایین هەوڵی دەستبەسەراگرتنی دەسەڵاتیان داوە و بە شێوەیەکی سیستماتیک ترسە دینی و ئایینییەکانیان بەکار هێناوە وەک ئامرازێک بۆ کۆنترۆڵکردنی کۆمەڵگە.

لە هەمان کاتدا،  نووسەر لە بەشێکی ترەوە بە قووڵی دەچێتە ناو شیکردنەوەی پەیوەندیی نێوان دیکتاتۆر و ئایین، کە بە بڕوای من یەکێکە لە گرنگترین بەشەکانی کتێبەکە. ئەفسانە مستەفا بە شێوەیەکی نوێ سەیری ئەم پەیوەندییە دەکات و ئاماژە بەوە دەکات کە لە کۆمەڵگەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، دیکتاتۆر و خودا هەردووکیان ڕۆڵێکی هاوشێوەیان لە ژیانی ڕۆژانەی خەڵکدا هەبووە. هەردووکیان “بێ تێڕامان”ن، لە سەرووی یاسان و بە “پیرۆز” دادەنرێن. ئەم باسە ڕوونکردنەوەیەکی جیاوازە بۆ ئەوەی کە بۆچی گەلانی رۆژهەڵات بە ئاسانی خۆیان ملکەچی دەسەڵات دەکەن. چونکە لە منداڵییەوە فێرکراون کە پرسیار نەکردن، بەهایەکی ئەخلاقییە. کاتێک منداڵێک فێر دەبێت کە نابێت پرسیار لە خودا و پێغەمبەر و ئایین بکات، بە شێوەیەکی سیستماتیک ئامادە دەکرێت بۆ ئەوەی لە داهاتوودا پرسیار لە بەرپرس و دەسەڵاتدار و دیکتاتۆر نەکات. هەر ئەم شیکردنەوەیە تیشک دەخاتە سەر ڕەگی کۆمەڵناسی و دەروونیی دیکتاتۆریەت لە کوردستاندا، کە تەنها بە گۆڕینی ڕژیم و دامەزراوە چارەسەر ناکرێت، بەڵکوو پێویستی بە گۆڕانێکی قووڵ لە بیرکردنەوە کۆمەڵایەتییەکان هەیە.

بەشێکی گرنگی دیکەی کتێبەکە تەرخان کراوە بۆ باسی تاکایەتی و گرنگی عەقڵ، کە لە ڕاستیدا ناوەندی هەموو بابەتەکانی ترە. نووسەر جەخت لەوە دەکاتەوە کە تاک نابێت خۆی لە هزری کۆمەڵگە بخاتە دواوە، دەشڵێت کە تاکایەتی و ئازادیی بیرکردنەوە بنەمای گەشەکردنی هەر کۆمەڵگەیەکە. ئەو ڕەخنە لەو کولتوورە دەگرێت کە دەیەوێت تاک بتوێنێتەوە لەناو “پۆل”دا، جا ئەو پۆلە هۆز بێت یان حزب یان ئومەت و یان خێڵ. کە وای لێ بکات هەست بە بەرپرسیاریەتیی کەسی نەکات. کە بێگومان ئەمەش لە کۆمەڵگەی کوردستاندا کە تا ڕادەیەک هێشتا کولتووری هۆزایەتی و خێڵەکی و حزبایەتی بەهێزە، ئەم باسە تایبەتمەندیی گرنگی هەیە. زۆر جار تاکی کورد بە ئازاد هەڵبژاردنی تاکەکەسی خۆی ناژی، بەڵکوو بەپێی ویست و هەڵبژاردنی بەرانبەرەکەی دەژی کە ئێستا باسم کرد. ئەمە واتە کە سیستەمێک دروست بووە کە مەترسی هەیە بۆ سەر هزری تاک و بیرکردنەوە. نووسەر ئاماژە بەوە دەکات کە هەر لەم پەیوەندەدا ئیسلامی سیاسی بەشێوەیەکی ئەرێنی، ئەم کولتوورە گەشە پێدەدات و تاک دەخاتە ناو گۆڕەپانێکەوە کە تێیدا “خودی کەسی” ون دەبێت.

لەو سێ بەشەی کە کتێبەکەی تێدا دابەش بووە، بەشی دووەم بە تایبەتی سەرنجڕاکێشە، کە تێیدا باسی پەیوەندیی نێوان ئەفسانە و ئایین دەکات. نووسەر بە وردی شیکردنەوەی ئەوە دەکات کە چۆن زۆرێک لە باوەڕە ئایینییەکان بنەڕەتیان لە ئەفسانەی کۆندا هەیە و چۆن بەکار هاتوون بۆ ڕوونکردنەوەی دیاردە سروشتییەکان کە مرۆڤی کۆن نەیدەزانی. ئەو ئاماژە بەوە دەکات کە ئایین لە سەرەتادا وەڵامدانەوە بوو بۆ ترسی مرۆڤ لە سروشت و لە نەزانین، وە لە ڕێگەی چیرۆک و ئەفسانەوە هەوڵی ڕوونکردنەوەی جیهانی دەدا. بەڵام کاتێک ئەم ئەفسانانە گۆڕان بە “وەحی ئاسمانی” و نەیانهێشت کەس پرسیاریان لێوە بکات، ئەوە بوو کە ئەمانە بوونە ئامرازێک بۆ کۆنترۆڵکردنی مرۆڤ. چونکە بەپێی بنیاتە ئەپیستمۆلۆژیکییەکانی زۆر لە باوەڕە ئایینییەکان، ئەمە ڕەخنەیەکی قووڵ و بڤەیە. بەڵام لە هەمان کاتدا نووسەر جیاوازی نێوان ئایینی تاکەکەسی و ئایینی سیاسی دەردەخات و دەڵێت مەبەستی ڕەخنەگرتن لە ئایینی سیاسییە، نەک لە باوەڕی تاکەکەسی.

یەکێکی دیکە لە خاڵە جێگەی گفتووگۆکان لە کتێبەکە، باسی “نیشتمان یان ئایین”ە. کە لە ڕاستیدا قەیرانێکی ناسنامەیی گەورەیە لە کۆمەڵگەی کوردستاندا. ئەفسانە مستەفا ئاماژە بەوە دەکات کە لە مێژووی کوردستاندا، زۆر جار ئایین بەکار هاتووە وەک ئامرازێک بۆ لەناوبردنی هەستی نیشتمانپەروەری. ئەو بە نموونەی قزڵباشەکان ئاماژە دەکات کە چۆن بە ناوی ئایین شەڕی دژی نیشتمانیان دەکرد. کە ئەمەش پرسیارێکی خستووەتە بەردەم کۆمەڵگەی کوردستان کە هێشتا بێ وڵامە، کە ئایا ئەولەویەت بۆ کوردایەتییە یان بۆ موسڵمانیەتی؟ بۆ نیشتمانە یان بۆ دین؟ نووسەر بە ڕوونی دەڵێت کە ئەم دوو هاوسەنگییە نابێت لە دژایەتیدا بن، بەڵام ئایینە سیاسییەکان بە دروشمی “ئومەتی ئیسلام” هەوڵیان داوە نیشتمانپەروەری بخەنە خوارەوە و تاکی کورد لەنێوان ئەم دوو ناسنامەیە بهێڵنەوە. ئەو ئاماژە بەوە دەکات کە لە سەردەمی ئێستادا، زۆرێک لە کوردان هێشتا لە ئەنجامی ئەم شڵەژانە دەناڵێنن و نازانن کە ئایا خۆیان بە کورد پێناسە بکەن یان بە موسڵمان، یان بە هەردووکیان و ئەگەر بە هەردووکیان، ئەوا کامیان لە کاتی پێکداداندا، ئەولەویەت دەبێت؟

لە درێژەدا کتێبەکە لە بەشێکی کورتدا ئاماژە بە چەمکی “پێداگۆگیی ستەملێکراوان”ی پاولۆ فرێری دەکات، کە لە ڕاستیدا خاڵێکی گرنگە بۆ تێگەیشتن لە چارەسەری ئەم قەیرانە. فرێری دەڵێت کە ڕزگاری ستەملێکراوان تەنها لە ڕێگەی دیالۆگ و هۆشیاری دێت نەک لە ڕێگەی گۆڕینی ستەمکارێک بە ستەمکارێکی تر. ئەمە ڕەخنەیەکی قووڵە لە زۆرێک لە شۆڕشە سیاسییەکانی رۆژهەڵات کە تەنها دیکتاتۆرێکیان بە دیکتاتۆرێکی تر گۆڕی بەڵام سیستەمی هزری و کۆمەڵایەتی هەر بە شێوەی کۆن مایەوە. بۆیە ئەمڕۆکە سیستمی پەروەردەیی لە کوردستاندا هێشتا لەسەر بنەمای “بانکی زانیاری”یە واتە مامۆستای ئایینی زانیاری دادەڕێژێت و قوتابی وەریدەگرێ بەبێ ئەوەی هیچ ئازادییەکی بیرکردنەوە یان ڕەخنەگرتنی پێ بدرێت. ئەمەش بەو واتایەی کە نەوەی نوێ هەر بە هەمان شێوازی نەوەی پێشوو فێر دەکرێن و قەیرانەکە درێژەی دەبێت. نووسەر پێی وایە کە تاکوو ئەم سیستەمە نەگۆڕێت و تاکوو خەڵک فێری بیرکردنەوە و پرسیارکردن نەبن، هیچ گۆڕانێکی ڕاستەقینە ڕوو نادات.

لە ڕووی پەیوەندیدان بە واقیعی ئێستای کوردستانەوە، پێشم باشە ئەوە بڵێم کە ئەم کتێبە دەتوانرێت بە ئاوێنەیەک بزانرێت کە ناخی کۆمەڵگەی کوردستان تێدا ڕەنگ دەداتەوە. کوردستانی ئێستا کۆمەڵگایەکە کە بە دوو ئاراستەی تەواو جیاواز دەکێشرێت. لە لایەک، بەشێک لە گەنجان بەرەو سیکۆلاریزم و مۆدێرنیزم ڕۆیشتوون و هەوڵ دەدەن کۆمەڵگەیەک بنیاد بنێن کە لەسەر بنەمای ئازادیی تاک و جیاکردنەوەی ئایین لە سیاسەتە. لە لایەکی ترەوە، بەشێکی تری کۆمەڵگە هێشتا لە چنگی کۆنەپەرەستی ئایینی و ترسی گوناهدان و بەشێکی تریش ڕۆیشتوون بەرەو ئیسلامی ڕادیکاڵ. ئەم دابەشبوونە قەیرانێکی کۆمەڵایەتی گەورەی دروست کردووە کە لە هەموو ڕووەکانی ژیانی ڕۆژانەدا دەبینرێت. وەک لە جل و بەرگەوە بگرە تاکوو سیاسەتی بەڕێوەبەری، پەروەردە تاکوو تەنانەت پرسی ئابووریش.

 ئەوەش بڵێم یەکێک لە باسە نائاشکراکانی کتێبەکە کە ڕاستەوخۆ باسی ناکات بەڵام لە نێوان دێڕەکاندا هەستی پێدەکرێت، باری ژنانە. کاتێک نووسەر باس لە تاکایەتی و ئازادیی بیرکردنەوە دەکات، ئەمە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر باری ژنانیش لە کۆمەڵگەی کوردستاندا هەیە. ژنانێک کە زۆر جار لە مافی بیرکردنەوە و بڕیاردانی سەربەخۆ بێبەش کراون. کاتێک باس لە ئەوە دەکات کە سیستەمی پەروەردە تاک فێری “فەرمانبردن” دەکات، ئەمە دوو ئەوەندە قورسایی لەسەر ژنان دەکات کە لە منداڵییەوە بۆ هەر شتێک زیاتر فێری بێدەنگی و ملکەچی دەکرێن. چونکە کاتێک باس لە ترسی ئایینی دەکات واتە بە شێوەیەکی سیستماتیک لە ڕێگەی ترسی گوناه و دۆزەخەوە، ژنان کۆنترۆڵ دەکرێن. بۆیە ئەگەرچی کتێبەکە بەشێکی تایبەتی بۆ پرسی ژنان لەم بابەتەدا، تەرخان نەکردووە، بەڵام لام وایە هەموو بابەتەکانی پەیوەندییان بە ئازادیی ژنانەوە هەیە.

لە ڕووی زمانەوانییەوە کتێبەکە لە نێوان زمانی ئاکادیمی و زمانی ڕۆژانەدا دێت و دەچێت. ئەفسانە موستەفا بە زمانێکی ڕوون دەنووسێت، بەڵام لە هەمان کاتدا بەکارهێنانی سەرچاوەی جیاواز لە فیلسوف و بیرمەندان وەک کانت، سۆکرات، فرێری، ماکیاڤێلی و زۆری تر، قووڵاییی تیۆرییەکی بە کتێبەکە دەبەخشێت. ئەمە واتەی ئەوەیە کە کتێبەکە لە یەک کاتدا دەتوانێت بۆ هەردوو گرووپ سوودبەخش بێت: بۆ خوێنەری ئاسایی کە دەیەوێت لە بابەتە ئایینی و سیاسییەکان تێبگات و بۆ توێژەر و ئەکادیمیسیەن کە بەدوای شیکردنەوەیەکی قووڵتردا دەگەڕێت.

لە کۆتاییدا، بێگومان بەپێی خوێندنەوەی هەر کەسێک و ئەو لایەنە ڕەخنەییانەی کە هەیانە، بەڵام پێم باشە سەرەڕای هەر شتێک، بڵێم کە کتێبەکە بەهایەکی گەورەی هەیە. یەکەم جار نییە کە کوردێک دەست دەخاتە سەر بابەتی ڕەخنەگری ئایینی، بەڵام شێوازی مامەڵەکردنی ئەفسانە موستەفا یەکەم وەک تاکێکی کورد و دووەم وەک ژنێکی کورد لەگەڵ ئەم بابەتە جیاوازە. کتێبی “ئاوەژووکردنی واقیع” هەوڵێکی ئازایانەیە بۆ ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ قەیرانەکانی کۆمەڵگای کوردی. لە سەردەمێکدا کە زۆر کەس دەترسن لە قسەکردن لەسەر ئایین و سیاسەت، ئەفسانە مستەفا بێ ترس و بێ دوودڵی ئەم بابەتانەی خستووەتە ڕوو. ئەو ڕەخنە لە بەکارهێنانی سیاسیی ئاین دەگرێت، لە ئەوانە دەگرێت کە بە ناوی خودا دەسەڵات دەست دەخەن، نەک لە ئەوانەی کە تەنها وەک تاکی موسڵمان هەڵسوکەوت دەکەن. بۆیە ئەو ڕەخنە لە سیستەم دەگرێت، نەک لە تاک.

لە سەردەمێکدا کە کۆمەڵگەی کوردی لە شڵەژانێکی ناسنامەیی کەوتووە، ئەم کتێبە ڕێگەیەکی سێیەم پیشان دەدات: نە بەرەو لایەنیزمی ڕەق و توند، نە بەرەو کۆنەپەرەستی کوێر، بەڵکوو بەرەو بیرکردنەوەیەکی ڕەخنەگرانە کە ئایین و مۆدێرنیزم، ناسنامە و ئازادی.

واقیعی ئەمڕۆی کوردستان پێویستی بە وتووێژی ئەم جۆرە هەیە. پێویستە کە تاکەکان تێیدا بتوانن بە ئازادی بیر بکەنەوە، پرسیار بکەن و ڕەخنە بگرن. تەنانەت لە “پیرۆزترین” بابەتەکان. ئەم کتێبە هەنگاوێکە کە بۆ داهاتووی کوردستان زۆر گرنگە. چونکە داهاتووی کوردستان لە دەستی ئەو نەوەیەدایە کە فێری بیرکردنەوەو تێڕامان دەبێت، نەک فێری دووپاتبوونەوە.

The post ڕانانێک لەسەر کتێبی “ئاوەژووکردنی واقیع” لە نووسینی ئەفسانە موستەفا appeared first on ژنەفتن.

دوو کوڕ، هۆمۆسێکسواڵن، یەکدییان خۆش دەوێت، یەکیان موسڵمان و ئەوی دی مەسیحییە. کاتێک بڕیار دەدەن پێکەوە بژین، ئەم دوو کەسە قبووڵ ناکرێن و عەزێت دەدرێن، بەڵام چیرۆکەکە بەردەوامە. 

FADE IN:

١ـ دەرەوە. ناو زانکۆ ـ ڕۆژ، پێش نیوەڕۆ

هەنگاوەکانی ڕۆیشتنی “شوان” بەرەو مزگەوت (هەنگاوی ئاسایی)، پەنجەکانی کاتێک بەدەم ڕێوە زیکر دەکات (هیچ شتێک بۆ زیکرکردنەکە بە کار ناهێنێت، تەنیا پەنجەکانی)، دواتر دەموچاوی (ڕوخسارێکی سادە هیچ حاڵەتێکی دەروونیی پێوە دیار نییە). شوان کوڕێکی باڵامامناوەندی چەناگەتەسکە، لوتی درێژ، برۆی بەرز و چاوی بچووکە. قژێکی کورت، لە پشتەوە بەستوویەتی، ڕیش و سمێڵی نییە.

٢ـ دەرەوە. ناو زانکۆ ـ ڕۆژ، پێش نیوەڕۆ

دیمەنی تێپەڕینی پاسێک، سەرەتا دەستی شۆفێرەکە، مۆبایلەکەی بە ڕادیۆی پاسەکەیەوە پەیوەست دەکات، دەیخاتە سەر گۆرانی (David Bowie-The Jean Genie) وێنەی جووڵاوی گۆرانییەکە لە مۆبایلەکەیەوە پیشان دەدرێت، دواتر دەستەچەپی شۆفێرەکە و سوکانەکە، دواتر لە ئاوێنەکەوە چاوی “ڕۆژ” پیشان دەدرێت، دواتر تایەی پاسەکە. پاسەکە دەوەستێت. دادەبەزێت، دەرگای پشتەوە دەکاتەوە و کتێبەکان ڕێک دەخات. (پاسێکە و کوڕەکەش کتێبفرۆشی گەڕۆکە لەناو زانکۆ)، لەم کاتەدا “شوان” لە دوورەوە وردە وردە نزیک دەبێتەوە، بۆ ساتێک تەماشای “ڕۆژ” دەکات (بە جووڵەی پەنجەکانی دەزانین لە زیکرکردن بەردەوامە) دواتر ڕۆژ، شوان دەبینێت، زەردەخەنەیەک دەکات، دەستی چەپی درێژ دەکات و دەیباتەوە لای چەپی سنگی، “شوان” بە هەمان شێوە بەو دەستەی زیکری دەکرد (لە زیکر دەوەستێت) و دەستی چەپی درێژ دەکات بەرەو “ڕۆژ” و دەیباتەوە لای چەپی سنگی (جۆرێکی تایبەتی سڵاوکردنیانە). کاتێک “شوان” دەڕوات، ڕۆژ کورسییەکی دەستی دەردەهێنێت و دایدەنێت. ڕۆژ کوڕێکی باڵامامناوەندە، لووتی کورتە، چەناگەی تەسک، چاوی گەورە و برۆیەکی ئاسایی، قژی کورت، ڕیشێکی تەنکی هەیە.

٣ـ دەرەوە. مزگەوت ـ ڕۆژ، نیوەڕۆ

شوان دەچێتە بەردەم مزگەوت، نووسراوە بەشی پیاوان. هەنگاوێک دەڕوات و دەکشێتەوە، دوودڵی لە ڕوخساریدا دەبینرێت، دواتر لە جانتاکەی دەستی پەچەیەک دەردەهێنێت و دەیبەستێت لە ڕوخساری و دەڕوات بۆ بەشی ژنان (پێویستە نووسرابێت بەشی ژنان).

دەچێتە ناو حەوشەی مزگەوتەکە، بەرەو تەوالێت دەڕوات، دەبینێت سیفۆنی تەوالێتەکە فلتەری جگەرەی تیایە، ئاوی پیادا دەکات. دواتر، بەردەم بەلووعەیەکی دەستنوێژشتن دادەنیشێت، قۆڵ و قاچی هەڵدەکات (هیچ موویەک بە جەستەیەوە نییە) بەبێ ئەوەی لەچکەکەی لا بدات، دەستنوێژ دەگرێت. (دیمەنەکە تاریک دەبێت).

٤ـ دەرەوە. ناو زانکۆ ـ ڕۆژ، نیوەڕۆ

ڕۆژێکی دیکەیە. هەنگاوەکانی ڕۆیشتنی شوان (هەنگاوی خێرا)، دواتر دەستی دەبینین، هەردوو دەستی دەکێشێت بەیەکدا، دەستی ڕاستی نوقاندووە و دەستی چەپی دەکێشێت بە دەستی ڕاستیدا. دواتر لەسەر شۆستەکە دادەنیشێت، دەستی ڕاستی دەکێشێت بە قاچیدا، لێوی پیشان دەدرێت، دەیگەزێ.

٥ـ دەرەوە. ناو زانکۆ ـ ڕۆژ، نیوەڕۆ

ڕۆژ لە نزیک شۆستەیەک کە پشتەوەی دارە، لە بەردەم کتێبفرۆشییە گەڕۆکەکەی (واتە پشتەوەی پاسەکەی)، لەسەر کورسییەکەی دانیشتووە، کتێب دەخوێنێتەوە. شوان دەردەکەوێت، دێت بۆ لای ڕۆژ، قۆڵی دەگرێت لەسەر کورسییەکەی هەڵی دەستێنێت، بەبێ ئەوەی سەیری کتێبەکە بکات، کتێبەکە لە دەستی ڕۆژ دەردەهێنێت و لەسەر کورسییەکە دایدەنێت. دەچنە ناو کتێبخانەی پاسەکە، دەرگای پشتەوەی پاسەکە دادەخەن. کامێراکە دەچێتە سەر دیمەنی دارێک کە تازە چرۆی کردووە. (وردە وردە تاریک دەبێت)

٦ـ دەرەوە. ناو زانکۆ ـ ڕۆژ، ئێوارە

ڕۆژ، لەسەر کورسییەکە دانیشتووە و قەڵەمێکی ڕەساس و پەڕەی وێنەکێشانی بەدەستەوەیە، سەرقاڵی نەخشاندنی تابلۆیەکە، شوان بە بەردەمیدا تێدەپەڕێت، کەمێک دەوەستێت و لێی ڕادەمێنێت، زەردەخەنەیەک دەکات، دەڕوات. لەو کاتەدا ڕۆژ هەڵدەستێت و دەچێتە سەر شۆستەکە، سەرەتا سەیری ڕۆشتنی شوان دەکات و دواتر سەیری پەڕەکەی دەستی دەکات، دواتر لەم دیمەنەدا ڕۆژ پشتەوەی دیارە، لە بەردەمیدا و لە دوورەوە ڕۆیشتنی شوان، دواتر ڕوخساری ڕۆژ دەبینین قەلەق و نائومێد، دەگەڕێتەوە و قەڵەمەکەی لێ دەکەوێت، دواتر هەڵی دەگرێتەوە، کاتی چەمینەوەی، ملوانکەکەی ملی دەردەکەوێت، (لە کاتی دەرکەوتنی ملوانکەکە بە خێرایی کە بینەریش بە ئاستەم بزانێت ملوانکەکە چییە (ملوانکەی مەسیحییەت)، بیخاتەوە ژێر تیشێرت یان کراسەکەی).

٧ـ دەرەوە. ڕێگە ـ ڕۆژ

هەنگاوەکانی ڕۆیشتنی ڕۆژ بەرەو کڵێسا (هەنگاوی ئاسایی)، کاتێک دەگاتە بەردەم کەنیسە، پێش چوونەژوورەوەی، سەیرێکی لای ڕاست و لای چەپی خۆی دەکات، دواتر بە پەلە دەچێتە ژوورەوە. (دیمەنی کۆترێک پیشان دەدرێت کە مردار بووەتەوە.)

٨ـ دەرەوە. ناو زانکۆ ـ ڕۆژ، نیوەڕۆ

ڕۆژ خەریکی وێنەکێشانە، لە دوورەوە کچێک شپرزە بە ڕاکردن دێت و نزیک دەبێتەوە، لە بەردەم کتێبفرۆشییەکەدا دەوەستێت (دەنگی هەناسەتەنگیی کاتی ڕاکردن) سەیری ڕۆژ دەکات، ڕۆژیش بە هەمان شێوە سەیری دەکات (ڕوخساریان پیشان بدرێت). دواتر کچەکە ڕادەکات. ڕۆژ لە وێنەکێشانەکەی بەردەوام دەبێت. (کەشەکە ئاسایییە وەک سەرەتای وێنەکێشانەکەی). 

دواتر ڕۆژ وێنە و قەڵەمەکەی دادەنێت و کتێبێکی دەخاتە سەر (کتێبی CORYDON-Andre Gide) شوان لە دوورەوە دیارە کاتێک بەرەو لای ڕۆژ دێت، ڕۆژ ئەو نابینێت و دەڕوات. ڕوخساری شوان پیشان دەدرێت، بە خەندەیەکی کەمەوە. دێتە لای کتێبخانە گەڕۆکەکە و سەیری وێنە کێشراوەکە دەکات (وێنەکە دەستی خودا و مەسیحە)، لە ڕوخساریدا نیشانەی پرسیار بە دی دەکرێت، دواتر ڕۆژ لە ڕۆیشتن بەردەوامە و شوانە سەیری دەکات و دوای دەکەوێت. هەنگاوەکانی ڕۆژ پیشان دەدرێت دواتر هەنگاوەکانی شوان. 

ڕۆژ لە بەردەم کەنیسەکە دەوەستێت، شوانیش دەوەستێت (مەودایەکیان لەنێواندا هەیە)، شوان لە لای ڕاستی ڕۆژەوەیە، ڕۆژ یەکەم جار سەیری لای چەپ دەکات، لەم کاتەدا شوان خۆی دەشارێتەوە، دواتر ڕۆژ سەیری لای ڕاست دەکات، دواتر دەڕواتە ناو کەنیسەوە. شوان کە هێشتا نازانێت کوێیە بە ڕوخسارێکی ئاسایییەوە نزیک دەبێتەوە لە کەنیسەکە، کاتێک دەزانێت ئێرە کەنیسەیە و ڕۆژ چووەتە ئەوێ، ڕوخساری پیشان دەدرێت، دەتاسێت، چاوی ئەبڵەق دەبێت، دواتر برۆی بە یەکدا دەدات، یەک هەنگاو دەکشێتەوە و ئاوڕ دەداتەوە، بە هەمان قەلەقییەوە سەیرێکی کەنیسەکە دەکاتەوە و دواتر سەر دادەنەوێنێت و چاو دادەخات، لەم چرکەساتەدا چارەنووسی دەبینێت، خۆی و ڕۆژ بە خاچێکەوە دەبینێت، (دیمەنەکە وەک پاشڕوان، پیشان دەدرێت و لادەچێتەوە چەند جارێک، بۆ ئەوەی ئەو مەلەلە بۆ بینەر دروست بکات). شوان دەڕوات دەستەکانی وەک نیشانەی قەلەقی بە یەکدا دەکێشێت.

٩ـ دەرەوە. بەردەم کەنیسە ـ ڕۆژ، نیوەڕۆ

(ڕۆژێکی دیکەیە) شوان لە بەردەم کەنیسە وەستاوە، دەیەوێت دەرگاکە بکاتەوە و نایکاتەوە. چاوەڕێی ڕۆژ دەکات، ڕۆژ دەردەکەوێت نزیکتر دەبێتەوە و کاتێک شوان دەبینێت دەوەستێت (نیشانەی پرسیار لە ڕوخساریدا بەدی دەکرێت)، شوان لێی نزیک دەبێتەوە و دەستی بۆ ڕادەکێشێت، دەموچاوی ڕۆژ پیشان دەدرێت، سەری دەجووڵێنێت بە نیشانەی ناڕازیبوون، دواتر شوان پیشان دەدرێت سەری دەجووڵێنێت بە نیشانەی ڕازیبوون. ڕۆژیش دەستی درێژ دەکات، وەک وێنە کێشراوەکە دەستیان نزیک دەکەنەوە و دواتر هەردووک دەستی یەکتر دەگرن. دیمەنی دەستی هەردووکیان پیشاندەدرێت. (وردە وردە شاشە تاریک دەبێت.)

١٠ـ دەرەوە. ڕێگە ـ شەو

شوان لە ڕێگەیە، سەرەتا هەنگاوەکانی پیشان دەدرێت، هەنگاوی بەپەلە و خێرا هەندێ جار ڕادەکات، دواتر کامێرا دەچێتە سەرتر، جلەکانی تێک چوون، بە دەستێکی مۆبایلی پێیە، سەرشانەکانی دڕاون، دواتر ڕوخساری، شینبوونەوە و و برین و خوێن، ملی سوور بووەتەوە وەک نیشانەی خنکاندن. چاوەکانی سوور بوونەتەوە و تووڕەییی پێوە دیارە، جانتایەک لە شانیەتی، بە ڕێگەوە سەیری جانتاکەی دەکات و بەرماڵێکی تێدا دەردەهێنێت و فڕێی دەدات (ڕوخسارێکی تووڕە). بەرەو ئەپارتمانەکە دەڕوات.

١١ـ ناوەوە. ئەپارتمان ـ شەو

ڕۆژ لەناو ئەپارتمانێک کەوتووە، خوێن بە جەستەوەیەتی، لە دەستێکیدا مۆبایلی پێیە. دەستەکەی دیکەی بە ئەستەم و هێواش هێواش بەرەو ملی دەبات، ملوانکەی مەسیحی لە ملدایە، دوای چەند جارێک لە هەوڵدان، دەیپچڕێنێت. 

دواتر دیمەنی خەڵک (حەشامات) پیشان دەدرێت کاتێک پێدەکەنن و سووکایەتییان پێ دەکەن، دواتر ڕۆژ لە ئەپارتمانەکە و دەموچاوە توڕەکەی شوان، دواتر دیسان خەڵکی… ئەمە چەند جارێک.

شاشەکە تاریک دەبێت و هەر بەو تاریکییە، شیعرێکی فاروق ڕەفیق:

OFF SCRREN

“دۆزەخمان دی

کاتێک لە دۆزەخ ورد بووینەوە

لە هەوراز و نشێو و بیابان و تاشەبەردەکانی ڕاماین

وڵاتەکەی خۆمان دی

خەڵکەکەیمان ناسییەوە

ڕوخساری درەوشاوەی جەلادەکانیمان ناسییەوە

قامچیی سەرکردەکانیمان ناسییەوە

هاوڕێکانی خۆمان ناسییەوە

جا چیمان نەدی؟!

لەنێوان بەهەشت و دۆزەخدا

قابیلمان دی هابیلی بە کۆڵەوە بوو

ناوچەوانی موبارەکیمان ماچ کرد”.

١٢ـ دەرەوە. ڕێگە ـ ڕۆژ

هەنگاوەکانی ڕۆیشتن (ئاسایی). دواتر دەستی کچێک کاتێک زیکر دەکات. هەنگاوەکانی ڕۆیشتنی کوڕێک (ئاسایی) کاتێک لە کەنیسە دێتە دەرەوە. یەکتر دەبینن، دەوەستن، بزەیەک دەکەن، کچەکە دەست بۆ دەستی کوڕەکە درێژ دەکات، دواتر کوڕەکە سەری بە نیشانەی ڕازیبوون ڕادەوەشێنێت و دەستی بۆ درێژ دەکات… ((دوو ئەکتەری دیکەن (کچەکە هەمان ئەو کچەیە کە لە دیمەنی ٨ دەردەکەوێت، لێرەشدا هەمان جلی لەبەردایە)، کچێکی موسڵمان و کوڕێکی مەسیحی (لێرەدا مەقامێکی ناسڕی ڕەزازی کە شیعری (گۆڕستانی چراکان)ـی شێرکۆ بێکەسی وتووەتەوە، گونجاوە لە باکگراوەندی ئەم دیمەنەدا پلەی بکرێت (OFF SCREEN) )).

FADE OUT

The post دەرەشار appeared first on ژنەفتن.

کەسی تێدا هەیە، ئەمما خۆش و خورسەندی نییە

                  نالی

سەرەتا کاتێک باس لە دۆخی پەروەردە دەکەین، واقیعێک دەخەینە ڕوو کە ڕەخنە لەخۆیدا هەڵدەگرێت، ئەو دۆخەیە شایستەی گۆڕانکارییە، دۆخێکی بێگیان نییە کە نەتوانرێت دەستکاری بکرێت.

پاولۆ فرێری، ڕەخنەی زۆر ئاڕاستەی پەروەردەی باو دەکات، بەو پەروەردەیە ناوی دەبات کە هۆکارە بۆ لەمرۆڤخستنی مرۆڤەکان، داماڵینی بەها مرۆیییەکان لە مرۆڤ. کاری لەسەر ئەوە کردووە، کە چۆن ئەو مرۆڤە لە مرۆڤخراوە ببێتەوە بە مرۆڤ و بەرەو ڕزگاری هەنگاو بنێت.

سیستەمی پەروەردە لە کوردستان، هەمان ئەو سیستەمەیە کە فرێری ناوی لێ ناوە “پەروەردەی بانکی” ئەم پەروەردەیەش بەدەرە لە هۆشیاریی ڕەخنەیی، میتۆدێکە لەسەر شێوازی تەڵقین کار دەکات، تیایدا هەر بیرکردنەوەیەکی جیاواز، هەر چالاکییەک و خودی مەعریفە خەفە دەکرێت. لەم میتۆدەدا پەروەردە لەسەر ئاستی پەیوەندییە ستوونییەکان بەڕێوە دەچێت.

ئەوەی کە فرێری کردوویەتی هەوڵێک بووە لەپێناو شووناسی مرۆڤدا، مرۆڤ وەکوو بوونەوەرێکی مێژوویی و سەیرکردنی وەکوو پڕۆژەیەک بە ئامانجی گۆڕانکاری. پرۆسێسی درووستکردنی تاک (لێرەدا مەبەستم لە دروستکردنی تاک، پیشەسازیی مرۆڤ نییە، بەڵکوو ڕزگارکردنیەتی لەو بیرۆکەیەی مرۆڤ بە پیشەسازی بکرێت، دروستکردنی تاک واتە خۆی بەشدار بێت لە پێگەیاندنی خۆیدا) پرۆسەیەکی درێژمەودایە، گرنگیی ئەم پرۆسەیە لەوەدایە بیرکردنەوە دەبێتە سەنتەر، تاک لەوێوە درک دەکات و پەی بە ژیان دەبات بە ویستێکی ئازادانە. بە بڕوای من ئەم پرۆسەیە کارکردن نییە لەسەر ئەوەی “مرۆڤی چاک” دروست بکرێت، ئەم مرۆڤە گۆڕانکاری ناهێنێتە دی، چونکە چەمکی چاکبوون بەپێی کۆمەڵێک بنەمایە کە “گشت” لەسەری ڕێک کەوتوون و دەیسەپێنن بەسەر تاکێکدا بەبێ ڕەچاوکردنی واقیع. لێرەوە تاک دەبێتە ڕەنگدانەوەی گشت و تاکبوونی خۆی لەبیر دەکات. ئەمەش بەشێکە لە میتۆدی بانکی.

لێرەدا کۆمەڵێک پرسیار دروست دەبێت: پەروەردەی ئێمە تا چەند مرۆڤی بەرهەم هێناوە؟ مرۆڤی نێو ئەو دوو جۆرە پەروەردەیە (پەروەردەی باو و پەروەردەی نوێ) کێن؟ پەروەردەکراو و پەروەردەکار کێن؟

سیستەمی پەروەردەی ئێمە، پەروەردەیەکی ستەمکارانەیە، تیایدا دوو جۆر کارەکتەری سەرەکی هەیە؛ یەکێکیان، باوەڕی بە زانیاریی ئامادەکراو هەیە، ئەم کارەکتەرە مامۆستایە، بەردەوام ورووژمی زانیاری دەدات بە گوێی کارەکتەری دووەمدا.

دووەمیان، کارەکتەرە بێدەنگکراوەکەیە کە بەردەوام بار دەکرێت بە زانیارییە ئامادەکراوەکە، لەنێو ئەو سیستەمە بوونێکی چالاکانەی نییە، زانیارییەکانی کارەکتەری یەکەم دەڵێتەوە و دەیداتەوە بە مامۆستا، بەمەش دەڵێن خوێندکار. ئەم دوو کارەکتەرە ئاڵوگۆڕی یەک جۆر زانیاری دەکەن، درک بەوە دەکەین لەم سیستەمەدا دوو کارەکتەری لەمرۆڤخراو هەن.

بە بڕوای من ئەو جۆرە لە پەروەردە داڕێژراوی هەمان ئەو تەلقیندانەیە کە فێرکردنە ئایینییەکە جێبەجێی دەکات، لەسەر بنەمای ملکەچی بۆ دەقێکی نووسراو، سەریکێشاوە بۆ بەپیرۆزکردنی دەقی ئایینی و کەسانی ئایینیش. تەلقیندان، واتە بێئاگاکردنی مرۆڤ. پەیوەندیی نێوان خوێندکار و مامۆستاش هەمان ئەو پەیوەندییە ساردوسڕەیە کە لەنێوان مامۆستایەکی ئایینی و فەقێکەیدا هەیە، مەلا بەپێی بنەما ئایینییەکەی وەعز دەدات، فەقێش کە بەبێ بوونی گومان وەرگرە، دەبێتە کۆپیی مامۆستاکەی. لە سیستەمی فێرکردنی خوێندکاریشدا هەمان شت پەیڕەو دەکرێت، مامۆستا ئاخێوەرە، خوێندکاریش وەرگر و ئەرکی دەبێتە ئەزبەرکردن، وەک چۆن لە قورئاندا گوتراوە: قورئانی عەرەبیمان بۆ دابەزاندوون لەسەرتانە پەیڕەوی بکەن(یوسف/٢). مامۆستای ئایینی ئەوەی لە کتێبە ئایینییەکەیدا هەیە، بە فەقێکەی دەڵێتەوە، مامۆستای نێو سیستەمی پەروەردەش بەو زانیارییەی لە چوارچێوەی بەرنامەی خوێندندایە، خوێندکار گۆش دەکات!

سیستەمی پەروەردەی باو، تاکێک پێشکەش بە کۆمەڵگە دەکات کە دەستەمۆ کراوە، هیچ ئایدیایەکی دەربارەی ژیان نییە، ئەم تاکە لەبەر ئەوەی بەردەوام چاوەڕێی مامۆستاکەی بووە زانیاری بداتێ، لەدەرەوەی ئەو سیستەمە و لەسەر ئاستی سیاسی چاوەڕێی کاریزمایەک دەکات ئاڕاستەی بکات. توانای گۆڕانکاری نییە و زۆر جار گۆڕانکارییەکان بە دژ بە ژیانی خۆی لێک دەداتەوە. کەواتە تاکی ئەو سیستەمە بەشدار نییە لە گۆڕانکاریی پرۆسێسە کۆمەڵایەتییەکان و بەرەوپێشچوونی کۆمەڵگەکەی، بۆیە بوونێکی واقیعی لێ دەستێندرێتەوە. لێرەدا ڕووبەڕووی پرسیارێک دەبینەوە کە؛ ئایا نامرۆڤبوون هەستپێکراوە؟ هەڵبەت ئەو دۆخەی نامرۆڤبوون دەڕسکێنێت، بەپلەی ئیمتیاز دۆخێکی خەوشدار و خراپە، خودی ئەو خەوشدارییە پاڵنەرە لە بەدیهێنانی چرکەساتێک لەپێناو وەستانەوە دژ بەو لەمرۆڤخراوانەی نامرۆڤبوون بەرهەم دێنن. گەرچی مرۆڤبوون و نامرۆڤبوون لەسەرەتادا بژاردە نییە، بەڵام کاتێک لەنێو پرۆسەی پەروەردەکردندا تاکی لەمرۆڤخراو بەرهەم دەهێنرێت، نامرۆڤبوون دەکرێتە بابەتێکی ئیختیاری، لەمرۆڤخراوەکە بەرپرسیارە لەوەی هەوڵ بدات بۆ ئازادی و گێڕانەوەی مرۆڤبوونی خۆی، چونکە لە سەرەتادا مرۆڤە، بەڵام لەو بوونە دەخرێت.

پەروەردەیەک کە لەسەر بنەمای دیالۆگ و بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە بەڕێوە دەچێت، تاکی سەربەخۆ و ئازاد بەرهەم دەهێنێت. ئەم تاکە ئاسان دەستەمۆ ناکرێت لەلایەن ئایدۆلۆژیستەکانەوە کە دەیانەوێت ئاڕاستەی کۆمەڵگە بەرەو ئایدۆلۆژیاکەیان ببەن و مرۆڤ بخەنە خزمەتی بنەما ئایدۆلۆژییەکانیان، چونکە ئەو تاکە خاوەن بڕیارە، ڕەخنە لە هەر دۆخێک دەگرێت کە ئازادییەکانی و تاکبوونی سنووردار بکات.

کێماسیی پەروەردەکار

هەڵبەتە چۆنییەتی مامەڵەکردن لەگەڵ تاکەکاندا، پەیوەندی بە مەعریفەی پەروەردەکارەوە هەیە، بەڵام پەروەردەکار لەنێو چوارچێوەی بەرنامەی خوێندندا سنووردار کراوە، تەنیا پەروەردەکار سەرچاوەی زانیارییە، زانیارییەکەش خودی بەرنامەداندراوەکەیە، بۆیە مامۆستای نێو ئەو سیستەمە مامۆستا نییە، بەڵکوو گەیەنەرە. ئەو بەرنامەیەش لەلایەن نوێنەرانی دەسەڵاتەوە نووسراوە، کەواتە لەو سیستەمەدا، پەروەردەکار گەیەنەری ئایدیاکانی دەسەڵاتە، خوێندکاریش بریتییە لە وەرگر. پەروەردەکار وەکوو داگیرکەر ڕۆڵ دەبینێت، پێی وایە خوێندکار ژێردەستەیە، لێرەدا بیرۆکەی داگیرکردن کار دەکات بەبیانووی بێدەسەڵاتی خوێندکار، کاری ئەم پەروەردەکارە بووە بە کۆتاییهێنان بە پرسیاری خوێندکار، کە ئەمە دەبێتە پاکتاوکردنی بیرکردنەوە، کاتێک مامۆستا “تێئاخنەر” بێت و خوێندکار “تێئاخنراو” بێت، لەوێدا ستەمکاری دەژیێتەوە. لە خوێندنگەکاندا کاتێک زەنگی تەواوبوونی وانەیەک لێ دەدرێت، خوێندکارەکان تا هێزیان تێدابێت ڕادەکەن، ئەو ڕاکردنە بەشێکە لەو تەوژمە چەپێنەرە کە لە زۆرینەی حاڵەتەکاندا پەروەردەکار لێی بەرپرسە. کاتێک خوێندکار مافی نەبێت لە پرسیارکردن و لە هەڵبژاردنی چالاکییەکان، هیچ بنەمایەکی مەدەنی و یەکسانی لەو سیستەمەدا بەدی ناکرێت. لێرەوە مامۆستا کە داگیرکەرە و خوێندکاریش داگیرکراو، هەردوو کارەکتەرەکە لە مرۆڤبوون داماڵراون، چونکە سنووردار کراون، ئەم سنووردارییەش خزمەت بە بەردەوامبوونی ستەم دەکات. دەچێتەوە خزمەتی ستەمکار، بەو هۆکارەی پەروەردە هەڵگری ڕەهەندی سیاسییە، واتە پەروەردە بێلایەن نییە، فرێرییش پێی وابووە کە لەنێو ئەو پرۆسەیەدا؛ یان ستەمکاری بەرهەم دێت، یان ئازادی. خودی ئەو دوو چەمکەش چەمکی سیاسین.

بابەتێک کە بەردەوام ئەوانەی لە بواری پەروەردە کار دەکەن دەیڵێنەوە ئەویش: “پێویستە مامۆستا هۆشیاری هەبێت” بەبێ ئەوەی ئەرک بکێشن ناوەڕۆکی ئەو ڕستەیەمان بۆ ڕوون بکەنەوە. مامۆستایەکی زانکۆ کە پێی وایە چینایەتی نەگەیشتووەتە لای ئێمە، وەک بڵێی چینایەتی بە فڕۆکە بۆمان بێت و هێشتا نەگەیشتبێت! کەواتە گرنگە پەروەردەکار هۆشیاری هەبێت لە بارودۆخی کۆمەڵگەکەی، هۆشیارییەکی کۆمەڵناسانە، مامۆستایەک کە ئیدراکی نەبێت چۆن دەبێتە پەروەردەکار؟ مامۆستا گرنگە هەڵگری ڕۆحییەتی ئازادی و مەدەنی و شۆڕشگێڕی بێت، بەڵام زۆرێک لە پەروەردەکارانی ئێمە، ناتوانن یان نایانەوێت یان ناوێرن کتێبێک دەربارەی جێندەر بخوێننەوە، ئەم بوونەوەرە چۆن دەبێتە پەروەردەکار؟ جێی باسە: ترس لە جێندەر ڕەهەندێکی ئایینی هەیە، جێندەر وەکوو چەمکێکی مۆدێرن دەبێتە مەترسی بۆ پێگەی ئایین، بۆ نموونە هەر چەمکێک لەنێو قورئاندا نەبێت مەترسییە بۆ ئایینەکە؛ سەربەخۆبوونی تاک، شرۆڤەکردنی پاڵنەرە کولتوورییەکان، هاوسەنگیی نێوان ژن و پیاو، بەشداریکردنی ژن  لە بەڕێوەبردنی ژیانیدا وەکوو ئەرک و ماف، کاتێک کەسێک بێت باسی ئەو هاوسەنگییە بکات گوێی لێ ناگیرێت و بەر توانج دەدرێت، هەزار ساڵ بەم بیرۆکەیە ژیان بەڕێوە چووە بۆیە ژیانی نوێ ترس لای دۆگماتیستەکان دروست دەکات. پرۆسەی پەروەردەش ترس بەرهەم دەهێنێت، مادام لەنێو ئەو پرۆسەیەدا تاکی سەربەخۆ و ئازاد نییە، ترس باڵ دەکێشێت بەسەر ژیانی تاکەکاندا. ئەم تاکە دەچێتەوە خزمەتی ئایدۆلۆژیا (ئایدۆلۆژیای ئایینی و ئایدۆلۆژیای حیزبی). تاکی لە ئازادیی ترساو دەچێتەوە خزمەتی ستەمکار (مەلا، سەرۆک، باوان)، هەر ئەو تاکە وەهمی لەسەر ئازادی بۆ دروست کراوە، هیچ دەربارەی ئەو چەمکە نازانێت. بۆیە هەڵە تێگەیشتنێکی سەیر هەیە سەبارەت بەو چەمکە ئەزموون نەکراوە، چەمکی تاکگەرایی و سەربەخۆیی، بەو هۆکارەی دەبێتە مەترسی بۆ سەر دەسەڵاتی ستەمکار، دەشێوێنرێن و ستەملێکراو ستەمبارتر دەکرێت. ئەم تاکە ستەملێکراوە، لەنێوان خەباتی ڕزگاری و بەدەستهێنانی ئازادی و تەماشاکەر کە ڕەوتی ژیانی چۆن ڕێ دەکات، ئەمەی کۆتایی هەڵدەبژێرێت، کاتێکیش بزاوتێک سەر هەڵدەدات لەپێناو ئازادیدا، بەشدار نابێت، چونکە هەست بە بێتواناییی خۆی دەکات. ستەملێکراو، مرۆڤێکە لە هەمان کاتدا پاسیڤە و ئەکتیڤیشە؛ لەلایەک پاسیڤ کراوە لە ژیان، لەلایەکی دیکە وەک بکەرێک ئامادەیی هەیە لە بەردەوامیدان بەو دۆخەی کە لێیەوە ستەمکار شوێنی خۆی قایمتر دەکات. ئەمە کورتەی ئەو لەمرۆڤخستنەیە کە پرۆسەی پەروەردە کاری لەسەر کردووە.

ئایدیای پاولۆ فرێری

کۆی ئایدیای فرێری بریتییە: لە سازدانی دیالۆگ، کرۆکی دیالۆگیش بریتییە لە وشە، وشەش دوو ڕەهەندی سەرەکی لەخۆ گرتووە؛ ڕەهەندی بیرکردنەوە و ڕەهەندی کار. هەریەک لەم دوو ڕەهەندە هۆکارن لە ناولێنانی جیهان، واتە گۆڕانکاری و دروستکردنی جیهانێکی نوێ. کاتێک بیرکردنەوە هەبێت و پراکتیزە نەبێت، گۆڕانکاری مانادار نابێت، کاتێکیش کار هەبێت بەبێ بیرکردنەوە، دۆخی چەقبەستوویی لەو جوگرافیایەدا بەردەوام دەبێت. بۆیە بیرکردنەوە و کار پێکەوە هۆکارن بۆ دروستکردنی گۆڕانکاری. بەهۆی دیالۆگەوە پەیوەندییەکان لە شێوەی ستوونی؛ جیاکاری و پلەبەندی، دەگۆڕێت بۆ شێوەی ئاسۆیی؛ یەکسانی. هەروەها دیالۆگکاران، پێویستە بەخشینی بەها و مانا بە جیهان مەبەست بێت لایان. دیالۆگ بەبێ بوونی خۆشەویستییەکی قووڵ بۆ جیهان و بۆ خەڵک نایەتەدی. لەپێناو ڕزگارکردنی چەوساوەکان، پێویستە شۆڕشگێڕەکان بکەونە دیالۆگ لەگەڵیاندا، تاکوو ستەملێکراو لەو دۆخەی تێیدا دەژی تێگەشتنی بۆ دروست ببێت. دەتوانین بڵێین تێگەیشتن سەرەتای گۆڕانکارییە، گۆڕانکاریش (بیرکردنەوە و کار) زنجیرەیییە و دوابەدوای یەک دێن. مرۆڤی ستەملێکراو کە مرۆڤێکی گونجێنراو و کارلەسەرکراوە، دەکرێت ئەم مرۆڤە وەک پڕۆژەیەک ببینرێت کە گۆڕانکاری دروست بکات، هەر ئەم مرۆڤانەن شۆڕش بەدی دێنن، ئایدیای گێڕانەوەی مرۆڤبوون بۆ مرۆڤ، لەو باوەڕەوە دێت کە مرۆڤ خوڵقێنەری گۆڕانکارییە. فرێری، ئەرکی پرۆسەی فێربوون بە گێڕانەوەی کرۆکی مرۆڤانە بۆ مرۆڤەکان دەستنیشان دەکات، بۆ ئەوەی لەو ژێردەستەیییە بێنە دەرەوە، بۆ سەربەخۆیی و ڕزگاری پێویستمان بەو پرۆسەیەیە کە دەمانکاتەوە بە مرۆڤ. بوونەوە بە مرۆڤ واتە لەدایکبوونی مرۆڤی نوێ، مرۆڤی نوێ مرۆڤی دوای شۆڕشە. 

کتێبی: پێداگۆگیی ستەملێکراوان؛ نووسینی: پاولۆ فرێری؛ وەرگێڕانی: جیهاد محەمەد. دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم ٢٠١٥

The post <strong>گێڕانەوەی کرۆکی مرۆڤ، بۆ مرۆڤ،</strong> appeared first on ژنەفتن.