فەیلەسوفی ئەڵمانی بە ڕەچەڵەک کۆری (بیۆنگ- چوول هان) دوای نووسینە ڕەخنەیییەکانی لەبارەی سەردەمی گەماڕۆدانی دیجیتاڵی ناوبانگی خۆی بەسەر گۆڕەپانی فیکر و فەلسەفەدا سەپاند، بەردەوام هەوڵی گەڕاندنەوەی پێگەی فەلسەفی لەبەرانبەر جیهانی تەكنۆلۆژی هاوچەرخ دەدات، لەو بارەشەوە  ئاوڕدانەوەیەكی تووندی لەنێو خوێنەرانی ناوچە جیاجیاکانی جیهاندا هێناوەتە ئاراوە و هەوڵ دەدات بەشێوەیەکی جیاواز پەیوەندی بە تەكنۆلۆژیا و كولتووری ئەمڕۆ بکات، بۆ ئەوەی گەماڕۆی دیجیتاڵی و نمایشی پەیوەندییەکانی سەرمایەداری تەكنۆلۆژی وەك زڕەوێنە بخاتە بەر ڕەخنە و لەوێوە سۆزی دراماتیكی زیندوو بكاتەوە.

(بیۆنگ- چوول هان) بەردەوام وەک درێژکراوەی قوتابخانەی ڕەخنەگرانەی فڕانکفۆرت، هەوڵ دەدات پێداگری لەسەر ئاشکراکردنی گرنگی پێگەی فەلسەفی بەرانبەر بە تەكنۆلۆژیا، نەک بە مەبەستی دابینکردنی چارە، بەڵكە وەك هەوڵێک بۆ وەسفکردنی سرووشتی جیهان بەشێوەیەکی ورد و شیکاری بخاتە ڕوو. ئێستا خاوەنی (16) کتێبە: (كۆمەڵگای شەفافیەت، جەوهەری دەسەڵات، تۆپۆلۆژیای تووندوتیژی، ڕزگاركردنی جوانی، كۆمەڵگای هەڵپڕووكاو، لەناو پۆلدا، ئیرۆس… ) لە كۆی هەموواندا هەوڵی ڕەخنە و خوێندنەوە و هەڵوەشاندنەوەی پێکهاتەی جیهانی ئەمڕۆی تەكنۆلۆژیا و گەماڕۆی دیجیتاڵی و نمایشكردن لەپێناو نمایشكردن دەدات، بە بیركردنەوەیەكی ڕەخنەگرانەوە بەر ئەرێیەكانیان دەکەوێت.

لە دیدی (بیۆنگ چوول هان)ەوە ئامێرە دیجیتاڵییەکان و سەرمایەداری، هاوپەیمانییەکی میتاسرووشتییان پێک هێناوە و هەموو ئازادییەکی کردارییان لەپێناو تەكنۆلۆژیای بێ وەڵام لەناو بردووە. پێداگری لەوە دەكات و دەڵێت سەرمایەداری وەک سیستەمێکی هەمەلایەنە خەریکە بڕواهێنان بە پرسیار لەق دەكات و بۆ (سەرمایەداری چاودێری) دەگۆڕێت، چوونكە ئەو پێی وایە بەردەوام پلاتفۆرمە تەکنۆلۆژییەکان چاودێریمان دەکەن و چاودێریمان دەکەن و کارەکانمان دەخەنە ژێر گومانەكانی دەسەڵاتی خۆیانەوە بۆ ئەوەی زۆرترین قازانج بەدەست بهێنین، لەبەر ئەو هۆکارە هەر کلیکێک لەسەر کۆمپیوتەرەكەمان تۆمار دەکەین، ئەوان بە سوودی خۆیان شیکاری دەکەنەوە. ئێمە لەلایەن بەرنامە ئەلگۆریتمییەکانەوە وەک بووکەڵە دەجوولێینەوە و خەیاڵ دەکەین کە ئازادین، وەک ئەوەی ئەمڕۆ (تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان) شایەتحاڵن، بەڵام ئەو ئازادییەی ئەوان فەراهەمیان كردووە، هەرگیز ئازادی نییە، وەهمی ئازادییە و جۆرێكە لە گرتنەخۆ.

گفتوگۆی ئازاد/ شەڕانگێزی خۆبەخشانە

ئەمڕۆ مرۆڤ كۆنترۆڵكردنی خۆی بە ئارەزووی خۆی هەڵبژاردووە، چوونكە هەر کلیکێک کە مرۆڤ دەیکات، هەڵدەگیرێت! هەر هەنگاوێک کە مرۆڤ دەینێت، دەتوانرێت شوێنپێی بگیرێت. ئێمە لە هەموو شوێنێکدا شوێنپێی دیجیتاڵی بەجێدەهێڵین، و ژیانی دیجیتاڵیمان خاڵ بە خاڵ لەناو تۆڕی دیجیتاڵیدا ڕەنگدانەوەی هەیە، خاڵ بە خاڵ كۆنتڕۆڵكراوین، بەو مانایەش گفتوگۆی ئازاد لە جیهانی دیجیتاڵیدا بووەتە دیوەکەی تری ستەمکردن، بووەتە شەڕانگێزی خۆبەخشانە، چوونكە بەبێ ئاگاداری خۆمان شەڕانگیزی پرۆسیسە دەكەن، بەبێ ئاگایی خۆمان ستەم لە ئازادییەکەمان دەكەین، بە ئارەزووی خۆمان ستەم و شەڕانگیزی بەسەر خۆماندا دەسەپێنین. ئێمە ئازاد نیین! كەواتە بڕواهێنان بە ئازادی دیجیتاڵی، دەستپێکردنی کۆیلایەتییە! کۆیلایەتییەک کە هەموومان نوقمی فەنکشنێکی دیجیتاڵی دەكات. (بیۆنگ- چوول هان) پێی وایە ئەو كۆیلایەتییە جیاوازییەکی ئەوتۆی لەگەڵ فیودالیزمی سەدەکانی ناوەڕاستدا نییە، بەو مانایەش ئاغاکانی فیۆدالیزمی دیجیتاڵی وەک فەیسبووک و ئەوانی دیکە، پارچە زەوییەکی بێ بەرانبەر دەدەنە بەکارهێنەران بۆ ئەوەی کەڵکیان لێوەرگرن، ئێمەش وەک گەمژە دەیانکێڵین، بۆ ئەوەی ئەو ئاغایانە بێن و بۆ خۆیان دروێنەی بكەن. ئەوە بۆیەكردنی پەیوەندییەكانی ئێمەیە بە بۆیەی ئازادی، ئێمە لە دنیای دیجیتاڵی لەڕێگای وەهمی ئازادییەوە پەیوەندی دەکەین و فیوداڵەکانیش قازانجەکانیان لەم پەیوەندییەوە دەچنن، کە دەزگا نهێنییەکان چاودێری دەکەن، ئەوە سیستەمێکی زۆر کاریگەرە و كەچی بە ئەرێنی دەیبینین و هیچ ناڕەزایەتییەكی بەرانبەر دەرنابڕین، چونکە ئێمە لە ژێر سیستەمێکدا دەژین، کە خودی ئازادی دەقۆزێتەوە. ئەو تایبەتمەندییە کەسییانەی کە هەر تاکێک لە تاکەکەی دیکە جیا دەکەنەوە و کەمکردنەوەی تایبەتمەندی جیهانی مرۆڤایەتی و توانای درووستکردن و تێپەڕاندنی و تێکدانەکە گەیشتووەتە ئەو ئاستەی کە هەستی مرۆڤ بە هەموو جۆرەکانییەوە: خۆشی، شادی، حەز، خەم، دڵتەنگی… بگۆڕێت بۆ سیگناڵی دیجیتاڵی.

لە سەردەمی دیجیتاڵیدا ئەوە ئایكۆنەكانن، حەز و خۆشی و چێژی ناخی مرۆڤ دەردەبڕن! واتە مرۆڤ كارلەسەركراوە، نەوەك بكەر. هەر لەوێوە ئایكۆنەكان قووڵایییەکانی ناخی مرۆڤیان بەتاڵ كردۆتەوە و وادەكەن تەواوی كار و داهێنان و توانا مرۆیییەکانی لەدەست بدات. بەم شێوەیە هاووڵاتیی ئەلیکترۆنی وەک بیۆنگ- چوول هان لە کتێبی لە ناو پۆلدا، ئاسۆی دیجیتاڵی (٢٠٢١)دا باسی کردووە، وەك كەس بووەتە کەسێک کە ناسنامەی کەسیی خۆی لەدەستداوە، مرۆڤ لە ئەنجامی زیادەڕۆیی لە بەشداریکردنی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان وەك تاكێكی سەربەخۆ نەماوەتەوە، بەڵكوو بووەتە (هۆڵی نمایشكردن) کە بابەتی زۆرانی تێیدا نمایش دەكرێت.

بیۆنگ- چوول هان بە تووندی ڕەخنەی لە باسکردنی دانیشتووانی دیجیتاڵی لە تۆڕەکاندا دەگرێت، دانیشتووانی دیجیتاڵی ئەوەی پێکهاتنی (ئێمە)ی دامەزراندووە، ئەگەرچی پەیوەندییەكانی خێرا و كۆك كردووە، بەڵام ئەو پەیوەندییانە زیندوو نین و لە هاوژیانی بەدەرن، ڕۆحییان نییە… هیچ ڕۆحێک و ویژدان و ڕێکخراوێکیان نییە، گۆشەگیرن، پەرش و بڵاون، لەنێو خۆیاندا دەکشێن و دەچنەوەیەك.

مرۆڤی شاشە

ژیانی دیجیتاڵیدا دەبێتە هۆی گۆڕانکاری ڕیشەیی لە ژیانی ڕاستەقینەدا، نەمانی ڕێوڕەسمەکان لە ئێستادا نیشانەی نەمانی پەیوەندیی گرووپە كۆمەڵایەتییەکانە، هەمیشە تەكنۆلۆژیا بێ وەڵامی دەسەپێنێ و دەکەوێتە دەرەوەی دراماتیکاوە، ​​نەبوونی پەیوەندی کە لە ئەنجامی بوومەلەرزەی دیجیتاڵی درووست بووە، هەرچەندە وایکردووە پەیوەندییمان بە یەکترەوە زیاتر و ڕاستەوخۆتر بێت، بەڵام لە یەکترەوە نزیک نین. سۆشیال میدیای مۆدێرن ڕەهەندی کۆمەڵایەتی لە پرۆسەکانی پەیوەندی نێوان تاکەکاندا نەهێشتووە. ڕاستە کۆمەڵگا كۆمەڵگایەکی پەیوەندیدارە بەشێوەیەکی خێرا و نایاب، بەڵام یەکگرتوویییەکی دەستەجەمعی تێکەڵاو لەنێوان ئەندامەکانیدا پێک ناهێنێت. ئەمڕۆ گرووپی كۆمەڵایەتی هیچ چالاكییەكی زیندوویان نییە، وەک چۆن هەمووان لە ساتەوەختە تاکە کەسییداین، لە هەمان كاتدا پەیوەندییان بەیەكەوە هەیە، هەمووان پەرت و بڵاوین، ئەگەرچی كلیك و پەیوەندیی تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان هەمووانی هەڵمژیووە.

لە سەردەمی دیجیتاڵیدا داتاكان بەیەكەوە كۆ دەكەینەوە و وەك مەعریفە دەیانبینین و درێژییان دەكەینەوە، بەڵام لە جیهانی دیجیتاڵیدا هیچ پرۆسەیەکی بیرکردنەوە و تێڕامان بە مانای درووستی وشەکە، کە لەسەر بنەمای هەڵوەشاندنەوە و بونیادنانەوەی بیرکردنەوەی ڕەخنەیی دامەزرابێ، بوونی نییە. هیچ بیرکردنەوەیەکی ئاگایانە لەسەر بنەمای داتاكان بوونی نییە، چوونكە هەمیشە داتاکان لەناکاو دەبن بە ئامرازێکی دیاریكراو بۆ مرۆڤی دیجیتاڵی، بەڵام نابن بە تێڕامان و بیركردنەوەی بەرهەمهێنانەوە، نابن بە ئاگایی بۆ ژیانكردن، بەڵكوو دەبن بە ئامرازێ بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ جیهان و ژماردنی ژمارەکان و حیساباتی چەندایەتی و پرۆسەیەکی بەردەوام و بێ وەستان. لە سەردەمی دیجیتاڵیدا هاوڕێیەتی لە ئەکاونتەکانی سۆشیال میدیادا دەبێتە ژمارە، بەڵام هەرگیز هاوڕێیەتی ڕاستەقینە، هەرگیز پەیوەندیی هاوڕێیەتی بە كلیك و ژمارە ناپێورێت!

گومانی دیجیتاڵی/ ئەنتی گێڕانەوە

سەردەمی دیجیتاڵی سەردەمی کۆکردنەوەی ژمارە و ژماردن و ژماردنی بەردەوام. ئەمڕۆ لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكاندا بەهاکانی سەربەخۆیی و دڵسۆزی کەوتوونەتە ژێر حیساباتی چەندایەتییەوە، بە ژماردنی نیشانەکانی سەرسامی (لایك) دەژمێردرێت. ژیانی دیجیتاڵی وێنەی ڕۆحی و نەبینراو و هاوژیانی و لایەنەکانی نەرێنی و ڕەخنەی قبووڵ نییە، ئەو ئەرێنییەی کە تەكنۆلۆژیای دیجیتاڵی درووستی دەكات، لە ئەگەری هەر ئەزموونێک کەم دەکاتەوە، یان لەناوی دەبات و توانای درووستکردن و کارکردنمان لەگەڵ نەرێنی دەشێوێنێ.

(بیۆنگ- چوول هان) پێی وایە مرۆڤایەتی دەچێتە سەردەمی (گەماڕۆدانی دیجیتاڵی) بۆیە بەشێوەیەكی ڕەخنەگرانە (پاراستنی خۆمان لەخۆمان) بەرز دەكاتەوە! بەو مانایەش دەیەوێ بڵێ مرۆڤ بكەرە و كارلەسەركراو نییە… بۆیە دەبێ خۆمان لە ڕێگای تێڕامان بیركردنەوە و بەرهەمهێنانەوە خۆمان ڕزگار بكەین.

لە ڕابردوودا سەرمایەداری لە (دەرەوە)  ئیستغلالی مرۆڤی دەكرد… ئەمڕۆ هاوکێشەی دابڕانی کرێکاران و خاوەنکاران پێچەوانە بووەتەوە، ئەمڕۆ سەرمایەداری لەسەر بەكاربردنی (ناوەوەی مرۆڤ) كار دەكات! ئەمڕۆ لە سەردەمی دیجیتاڵیدا خۆدەربڕین بۆتە ئارەزووكردنی خۆبەکارهێنان. لە ژێر وەهمی خۆدەربڕین داواکارییەکان بۆ پاراستن لە زیادبووندایە، لەگەڵ بەرفراوانی کۆمەڵگاوە تاكەكان بەهۆی نەخۆشییە سەردەمییەكانی وەك پووكانەوەی دەمار و نیگەرانییەكانی سەردەم، دووچاری زێدەنەخۆشی، زێدەپووكانەوە، زێدە زێدە… بوونە.

هەڵبەتە بەشێكی زۆری زێدەنەخۆشی، زێدەپووكانەوە لە ئەنجامی باری زۆری زانیارییەکانەوە درووست دەبن، كۆی ئەو نەخۆشییانە وردە وردە دەبنە هۆی تێکچوونی توانا ڕەخنەیی و شیکارییەکانی مرۆڤ، کەمی سەرنجدان، ناڕەحەتی گشتی و كەمبوونەوە و بێتوانایی لە هەڵگرتنی بەرپرسیارێتی. ئەمڕۆ (كۆمەڵگای شلۆك) کە بەنێو تۆڕەکاندا دەڕژێت، تێڕامانی نەرێنی و بیرکردنەوەی ڕەخنەییی تاكەكان لاواز دەکات، ڕەخنە و تێڕامان و شیکاری فەرامۆش دەكات.

(بیۆنگ- چوول هان) قووڵاییی بوومەلەرزەی جیهانی دیجیتاڵی ڕوون دەكاتەوە و بەشێوەیەك لەشێوەكان ڕایدەگەیەنێت کە مرۆڤایەتی بەڕاستی پێویستی بە شۆڕشی تێڕامانی نەرێنی و بیركردنەوەی ڕەخنەیی و هەڵوەستە و هاوارێك هەیە، دژ بە پەیوەندییە بێ وەڵام و بێدەنگەکانی دیجیتاڵی. هەڵوەستەیەك دژ بە شایەتحاڵی تەقینەوەی زانیارییەكان، نەک زانست، چوونكە جیاوازییەکی گەورە لەنێوان ئەو دووانەدا هەیە. سەردەمی زانیاری تەنها پەیوەستە بە ئێستاوە، بەبێ ئەوەی ڕێگا بدات بە کەڵەکەبوونی زانست، زانیاری لە كلیكی كاتییەوەیە و زانست لە ئەزموونی هاوژیانییەوە، کە لە نێوان ڕابردوو و داهاتوودا درێژ دەبێتەوە.

The post بیۆنگ- چوول هان؛ گەماڕۆدانی دیجیتاڵی appeared first on ژنەفتن.

سروودی جوانی

لەنێو چاوانتەوە هەم ئاوابوونی خۆر

هەم سەرهەڵدانی كازیوە بەدی دەكرێن

وەك ڕەشەبای ئێواران بۆنوبەرامە دەپڕژێنی

ماچت شەرابی عیشقە و زارت هەر چەشنی گۆزەیە

قارەمان ترسنۆك و منداڵانیش بوێر و ئازا دەكەی

پێم بڵێ تۆ لە كەندڕانەوە بەرز دەبیتەوە

یان لە هەسارەكانەوە دادەبەزی

(بۆدلێر)

بیۆنگ -چول هان

فەیلەسوفی (ئەڵمانی بە ڕەگەز کۆریای باشوور) بیۆنگ -چول هان (لەدایکبووی ١٩٥٩/ سیئۆل)، مامۆستای زانکۆی هونەرەکانە لە (بەرلین)، بە هۆی توێژینەوە و وتارە سەرنجڕاکێشەکانییەوە لە ماوەی (10) ساڵی ڕابردوودا بە یەکێک لە ڕەخنەگرە هەرە وردەکانی (سەرمایەداری دیجیتاڵ) دادەنرێت. لە كۆی ڕەخنەكانیدا جەخت لەسەر چەمكی بەتاڵکردنەوەی ئەزموونی مرۆڤ و زستانی شارستانیەت و ژیانی ساتەوەختی پچڕ پچڕ و لاوازكردنی پەیوەندیی ڕاستەقینە و چێژی هونەری و جوانی.. دەکاتەوە. بیۆنگ -چول هان لە ڕێگای کارکردنی لەسەر بیری ڕۆمانتیکی ئەڵمانی و فەلسەفەی ڕۆژهەڵاتی، ئاماژە بە دەرفەتی جێگرەوە دەکات، هەرچەندە دەستنیشانکردنەکانی هەندێجار ڕەها دەردەکەون! بەڵام کارەکانی تێڕوانینی بەنرخ دەربارەی کۆمەڵگای ماندوو (پڕتوكاو) پێشکەش دەکات.

پرسیاركردنی ئه‌مڕۆ بۆ ژیان زیاد له‌ ئاستی خۆی مردووین، بۆ مردنیش زیاد له‌ ئاستی خۆی زیندووین. ناڕاستەوخۆ پرسیارێكە لەسەر چۆنیەتیی بەتاڵکردنەوەی ئەزموونی مرۆڤ، پرسیارێكە لەبارەی زستانی شارستانیەت و خۆشەویستی و جوانی و چێژی ئەدەبی و هونەری.. ئەمڕۆی (کۆمەڵگای دەستکەوت) لەسەر خودی ئەرێنی کار دەکات، لەسەر دەنگی بەردەوامی ناوەوە، کە دەڵێت (تۆ دەتوانیت) لە جیاتی (تۆ دەبێت) ئەوەش ئازادییە دژ بە ئازادی، کە مرۆڤ زیاد لە پێویست ماندوو دەکات، نەک ڕزگار بکات. چونکە دەبێ تاکەکان لەسەر ژیان بەردەوام کێبڕکێ لەگەڵ خۆیاندا بکەن.

دڵی جوانی شكاوه

ئاسمان دیار نییە، هەتا وەك (ئیمانۆیل كانت) باس لە ئه‌ستێره‌كانی بكەین، یاسای مۆڕاڵیش له‌سه‌ر كورسی له‌ناوەوەی منی عاقڵدا دیار نییە. له‌ دەرەوە لە هه‌موو لایه‌كه‌وه‌ بە (گرتەی نزیك) دیمەنەكان ڕۆناك دەكرێتەوە.. ئیتر ڕۆحی هیگڵی و عه‌قڵـی كانتی دژ به‌ كاره‌سات و به‌رانبه‌ر به‌ ده‌ره‌وه ڕۆڵیان تەواو بووە. (جوانیی سرووشتی) له‌به‌رانبه‌ر گرتەی ژیانی لەناكاوی (تۆ دەتوانیت) به‌ دڵشكاوی ده‌رده‌كه‌وێت.

(تیۆدۆر ئادۆرنۆ) دووبارە ژیان بە بەر جوانیی سرووشتیدا دەكاتەوە و دەڵێت: نه‌فیی شكاو، بەردەوام درووستكه‌ری جوانییه‌. بێ ئه‌و نه‌فیی شكانه‌، جوانی لاواز ده‌بێت. بەڵام ئه‌و فۆرمه‌‌ (ئادۆرنۆ)ییە بێ به‌ری نییه‌ له‌ نێودژی، چونكه‌ یه‌كێتیی ئه‌و فۆرمه‌ له‌ لایه‌ن ئەویدیكەی جوانییەوە تێكدەشكێ. بەو مانایە بەردەوام دڵی جوانی دەشكێت.

ئەی جوانی، تۆ لە بەرزاییی ئاسمانەكانەوە دێیتە خوارێ

یان لە قووڵاییی خەرەندانەوە؟

سیمات هەم دۆزەخین و هەم یەزدانی

لە هەمان كاتدا، خێر و تاوان تێكدەچڕژێنی

بۆیە دەشێ بە شەرابت بچوێنین..

+++

ئەی جوانی!

گاڵتەجاڕانە بەسەر لاشەی مردوواندا گوزەر دەكەی

خشڵی سامناكییەكانت بێ ئەفسوون نین

ئەی شەمی شەوان، پەپوولە بەرەو تۆ دەفڕن

باڵەكانیان هەڵدەكڕووزێن و دەڵێن:

ستاییشت لێ بێ ئەی چرا!

+++

عاشقی سووتاو شۆڕبۆتەوە بەسەر مەعشووقدا

رۆحی لە ترپەترپ دەكەوێ و نەوازش لەگەڵ گڵكۆ دەكا

+++

( چەند كۆپلەیەك لە سروودی جوانی- گوڵی خراپە، شارل بۆدلێر، ئاراس، هەولێر، 2001. وەرگێڕانی لە فڕەنسییەوە، ئەحمەدی مەلا).

لە گوڵه‌كانی خراپه‌ی بۆدلێردا له‌ سروودی (ئاوازی جوانی) جوانی كاره‌ساتێكه‌ كه‌ ڕێكخستنی ئه‌ستێره‌كان ده‌شێوێنێت. جوانی ئه‌و مه‌شخه‌ڵه‌یه‌ كه‌ په‌پووله‌ خۆی لێ نزیك ده‌كاته‌وه‌ و باڵەكانیان گڕ ده‌گرێت. مه‌شخه‌ڵ و گۆڕ (لە زمانی فڕەنسی) له‌گه‌ڵ یه‌كدا هاوسه‌روان، جوانی به ‌هەمان شێوه‌ی مه‌شخه‌ڵ له‌سه‌ر گۆڕیش هه‌ڵكۆڵراوه‌. نه‌فیبوونی كاره‌سات، چركه‌ساتی جوانییه‌. جوانی، ئێمه‌ له‌ ترس ده‌پارێزێت. به‌ڵام له‌ هه‌مان كاتدا ترس له‌ ڕێگای جوانییه‌وه‌ ده‌دره‌وشێته‌وه‌، جوانی وێنه‌ نییه‌، به‌ڵكوو په‌رده‌یه‌كی نمایشه‌. (بڕوانە جوانیناسی كارەسات، بیۆنگ- چول هان. له‌ فڕه‌نسییه‌وه‌: فازڵ مه‌حموود، كردوویە بە كوردی. سایتی ژنەفتن، 19ی نیسان، 2021).

بە گشتی جوانی لە ئەرێنیدایە، هۆکاری سەرەکیی چێژوەرگرتن لە ئەرێنیدایە، لە ئارەزووكردنی خواردندایە. بەو مانایەش چەمكی ئەرێنی وەك بە بەشێکی دانەبڕاوی جوانی، مەعریفە دەگەیەنێت، وەك چۆن خەیاڵ و تێگەیشتن لە بەرهەمهێنانی مەعریفەدا بەشدارن. لەوێشەوە وەك یارییەكی ئازاد و جیاواز بەسەر جوانیدا دەكرێنەوە و ڕۆڵی خۆیان لە چاوەڕوانی جوانیدا وەك زانین و كردار دەگێڕن. بە دیوەكەی دیكە ڕەنگە جوانی لەسەر خۆی مەعریفە بەرهەم نەهێنێت! بەڵام میکانیزمی جووڵەی مەعریفی دەپارێزێت. هەر بەو مانایەش خود بەدوای جوانیدا دەگەڕێت، کاتێک خود ڕووبەڕووی جوانی دەبێتەوە، عاشقی خۆی دەبێت. كەواتە جوانی هەستێکی ئیرۆتیکییە، نەك هەستکردن بە شتەکان، هەستکردنە بە خۆی. چێژ لە جوانیدا چێژە لە خودی خۆیدا.  

چەمكی خود، وەک (ئیمانۆیل کانت) بیری لێ کردۆتەوە، بەردەوام خۆی هەڵدەگرێت بۆ خۆی. هەرگیز خۆی لەدەست نادات، هەمیشە خۆی لە دەستێوەردانی دەرەکی  دەپارێزێ و كار بۆ خۆبوونی ئۆتۆماتیکی دەكات. لێرەوە ئادۆرنۆ لە جوانیناسییەکەیدا جەخت لەسەر توخمە ئۆتۆ-ئیرۆتیکەکە دەكاتەوە، بەو مانایەی كە هیچ شتێک نەتوانێ ببێتە هۆی ڕووشاندنی، بەڵام ئایا چێژ لە جوانیدا، چێژی خودە لە خۆیدا؟ جوانی دەستبەجێ دڵخۆشمان دەكات، بەڵام هەستیاری دەستبەجێ نابێتە هۆی هەستکردن بە دڵخۆشی. چونكە دەكەوێتە دەرەوەی خەیاڵ و مەعریفەوە بۆ نموونە: هەستكردن بە ئازار یان ناڕەحەتی، ترس لە مردن.  

سرووشت لە بێدەنگی خۆیدا بەشێكی گەورەی جوانی هەڵگرتووە، كە ئامانجی ئەوە نییە لە ڕێگای دەنگدانەوەی (واو چەند جوانە) بەرجەستەی بكەیت، لەو حاڵەتەدا (واو چەند جوانە) جۆرێکە لە سووکایەتیکردن بەو بێدەنگییەی کە بەسەر دیمەنەکەدا زاڵە، كورتكردنەوەی تێگەیشتنی جوانییە بۆ تەنیا وشە-دەنگ. سرووشت لە بێدەنگی خۆیدا جوانی دەنوێنێ و بە تەواوی خۆی لە لۆژیکی بەکاربردن دوور دەخاتەوە، هەمیشە جوانیی سرووشتی بە داخراوی دەمێنێتەوە! جوانیی سرووشتی خۆی لە هەر هەوڵێکی پێناسەکردن دەدزێتەوە. پەیوەندییەکی جەوهەری لەگەڵ مۆسیقادا هەیە.

ئەوەی لە سرووشتدا دەدرەوشێتەوە لەو ساتەدا نامێنێت کە هەوڵی گرتنی دەدەیت! بەو مانایەش جوانیی سرووشتی بە پێچەوانەی (جوانیی دیجیتاڵی) وەستاوە. جوانیی دیجیتاڵی بە تەواوی نەرێنیی ئەویدیكە لەناو دەبات. جوانییەکی تەواو نەرمە. جوانیی دیجیتاڵی فەزایەکی نەرم بۆ ڕۆح پێک دەهێنێت، کە ڕێگا نادات هیچ شتێکی نامۆ، یان سەر بە ئەویدیكە بێتە ژوورەوە. بەهۆی دیجیتاڵکردنی کۆی ئەو شتانەی کە هەن، مرۆڤ تەنها لەگەڵ خۆیدا کۆ دەبێتەوە.

جوانیی سرووشتی خۆی لە پێناسەكردن و بەکاربردن دوور دەخاتەوە، بەڵام جوانیی دیجیتاڵی جیهان بۆ تۆڕێکی فرەچەشنی یەکگرتووی کۆنترۆڵكراو دەگۆڕێ و لەناو فەزای ڕووت و نەرم و ئەرێنیی بینراوی سەرسوڕماودا درێژ دەبێتەوە. كەواتە جوانی سرووشتی كراوەیە و جوانیی دیجیتاڵی كۆنترۆڵكراو. پرسیار ئەوەیە، ئایا جوانی شاراوەیە، یان ڕووت؟

جوانی

لەنێوان پۆڕنۆ و ئیرۆتیكدا

قسەیەكی (ڤاڵتەر بنیامین) هەیە، كە دەڵێ جوانی لە (جەوهەر)دا مەیلی لە دەركەوتنە. بەڵام لە كتێبی (ڕزگاركردنی جوانی) ڕووتی و جوانی شانبەشانی یەکتر ناڕۆن. چونكە لەو قسەیەی بنیامیندا ئەوە جەوهەری جوانی نییە ڕووت دەبێتەوە، بەڵكووو ڕووخساری جوانییە ناڕاستەوخۆ خۆی دەردەخات، لێرەدا جوانی وەك ڕووخسار و ناوەڕۆك لێكجیا دەبێتەوە. جوانی وەك ڕووخسار مەیلی دەركەوتنی هەیە، بەڵام وەك ناوەڕۆك مەیلی لە شاراوەیییە و ئەوەی دەرنەکەوتووە داپۆشراوی خودی جوانییە! بە مانایەكی دیكە نهێنیی جوانی و هەڵوێستی جوانی لە خۆبەدەستەوەنەدانی هاتووە.

جوانیی ڕووخسار كە ڕووتە، بە زەرورەت جۆرێکە لە دەركەوتن، بەڵام لە ناوڕۆكدا جوانی خزە و بە زەحمەت دەگیرێ، هەر بەو مانایەش (بیۆنگ-چول هان) پشتیوانی لە داپۆشینی قەشەنگانەی دژ بە ڕووتییەکی ڕووت دەکات، چونكە پێی وایە ڕووتی ئەوەیە، کە هیچ داپۆشراوێتییەکی تێدا نییە و بەوەیش دەبێ بە پۆرنۆگرافیا. پۆڕنۆگرافیا وەك ڕووتی، هیچ نهێنییەكی تێدا نییە و پێچەوانەی جوانییە. هەمیشە پۆڕنۆگرافیا وێنەی بێهەڵوێستن، کە نیاز و تێڕوانینیان نییە، بە تەواوی بە پێشکەشکردنی تەنها یەک شت پەیوەستن ئەویش سێکسە.

بەڵام جوانیی ئیرۆتیكی ئەوەیە، كە دەرنەكەوتن دەپارێزێت، ئەوەیە كە لە نێگەتیڤییەت داناماڵرێت. (پانتاییی ئیرۆتیكی جەستە، ئەو شوێنەیە كە پۆشاك تێیدا قڵێشی بردووە و فەتحەدارە- كەلێنێ كە بەشێكی ڕووتی و نهێنیی جەستە لێیەوە دەردەكەوێت)، كەچی پۆڕنۆگرافیا ئامانجی نیشاندانی ڕووتی جەستەیە، لە دۆخە قێزەونەکانیدا. بەڵام دۆخەکانی جەستە وەک بیۆنگ- چول هان، تێیگەیشتووە تایبەت بە پۆڕنۆگرافیا نیین، تایبەتن بە ئیرۆتیكا. جوانی پێش دەرکەوتنی دوودڵە، جوانی پڕشنگی نهێنییەکەی لە بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ دەپارێزێت، بەم جۆرە نهێنیی جوانی دەبێتە ئیرۆتیک، بەڵام پۆرنۆگرافی بۆ جۆرێک لە فۆتۆگرافی وڕووژێنەری ڕاستەوخۆ دەگۆڕێت.

شاردنەوە بۆ جوانی پێویستە، بۆیە ناتوانرێت بەرگەکەی لێ بکرێتەوە، یان پەردەی لەسەر لابدرێت. بە زەحمەت دەرخستنی جوانی، بەشێکە لە سرووشتی جوانی خۆی، ناشێ ڕووتی بكەینەوە و سەرپۆشەكەی لەبەر داماڵین، جوانی لە شاردنەوەی خۆیدا جوانە و لە بنەڕەتدا جوانی تەمومژاوییە. جوانبوون بە تەواوەتی واتە شاردنەوە. لێرەوەیە (ڤاڵتەر بنیامین) ڕەخنەی هونەری بە تیۆریی شاردنەوە ناو دەبات. واتە ئەرکی ڕەخنەی هونەری، پەردەلادان لە بەرهەمی هونەری نییە، بەڵكە ئەوەیە، کە وردتر هونەر لە پشت پەردەكەی خۆیدا بناسێتەوە، ئەوەیە کە دوور لە هاوسۆزی درۆ و دیدگای بێهەڵوێست، جوانی ببینێ! وەک نهێنی وردتر چاودێری دەرکەوتنی دیدگای ڕاستەقینەی جوانی بكات، چونكە بەرهەمی هونەری ڕاستەقینە جگە لەو شوێنە نەبێ، کە بە نهێنیی خۆی تێدا دەنوێنێ، ئەگینا لە هیچ شوێنێكی دیكە خۆبەدەستەوە نادات. كەواتە ڕەخنەی هونەری لە كۆی پەیوەندییەكانی لە كار بە شوێنەوە، یان بە كولتوورەوە دەكۆڵێتەوە.

جوانی بابەتێکە هەمیشە درەنگ دێتە پێشەوە. كەواتە شاردنەوە بۆ جوانی پێویستە. چونكە جوانییەکان بە هیچ شێوەیەکی تر جیا ناکرێنەوە. وەك ئەوەی بینینی جوانی نهێنی بیت، هەمیشە ناسینی جوانی لە دۆخی شاراوەی خۆیدایە. بەو مانایەش پەردە گرنگترە لەو بابەتەی كە شاراوەتەوە. پەردە خەیاڵی دەقیش دەوڕووژێنێت. دەستەواژەی وزەی ئیرۆتیکا و چێژی ئیرۆتیکیی دەق جیاوازە، لە چێژی ڕووتی جەستەیی کە لە پەردەلادانی وردە وردە دەردەكەوێت، یان ڕاستەوخۆ دەردەكەوێت. وزەی ئیرۆتیکی جۆرێکە لە دیاردەی پەیوەست بە شاردنەوە، كە پۆڕنۆگرافی ڕاستەوخۆ لەناوی دەبات. وزەی ئیرۆتیکی لە وەسوەسەوە بۆ خۆشەویستی، پاشان بۆ ئارەزوو، دەستبازی، پاشان سێکسییەت هەنگاو دەنێت. پۆڕنۆگرافیا نوێنەرایەتیی کۆتاییی ڕەهای ڕووتی دەکات.

بە بڕوای (رۆڵان بارت) لە ئیرۆتیكادا پەردە بەشێکی سەرەکی لە وڕووژاندنی سێكسی پێكدەهێنێ. واتە سێکسیترین بەش لە جەستەدا ئەو شوێنەیە کە لە كەلێن- شەق- كرانەوەی جل و بەرگدا دەردەكەوێت. كۆی وڕووژاندنی سێكسی لە ئیرۆتیكدا لە خەونێکی هەرزەکارانە دەچێت، ئەو پەیوەندی و سۆزدارییەیە کە خۆشەویستی پێشکەشی دەکات، وەسوەسەی زانین، ئارەزووییەكە بەبێ بوونی واقیعێکی ڕاستەقینە لە خەیاڵدا گەمە دەكات، وزەی ئیرۆتیكی سیحرێكە لە پشت پەردەکانەوە بۆ ئەو خەیاڵە ڕاتدەكێشێ.

ئیمانۆیل کانت لە لێدوانێکدا لەسەر شیعری (هۆڵدەرلین) دەنووسێت: سرووشت لە ڕێگای فۆرمە جوانەکانییەوە قسە دەکات و ئەو دیارییەی پێبەخشیوین، کە نووسینی نهێنی لەناو هەستی ئەخلاقیماندا شی بکەینەوە. لێرەدا كانت فۆرمی جوانی بە نهێنی و نهێنی بە هەستی ئەخلاقییەوە دەبەستێتەوە. ئەو مەبەستە پێویستی بە هێزێکی خەیاڵی هەیە، کە توانای خەیاڵکردنی ئەو بیرۆکە ئەخلاقییانەی هەبێت، کە لە ڕەوتی پرۆسەی پەروەردەی پێشکەوتوودا بەدەستیان هێناوە. بەپێی ئەو کارەکتەرە ئایدیاڵەی کە جوانی لەخۆی دەگرێت، کانت باس لە جوانی وەک ئەخلاق و باس لە ئەخلاق وەک جوانیناسی دەکات. بەو مانایە جوانی پەیوەندی بە یاساکانی پەیوەست بە جۆرە هونەرییەکانەوە هەیە.

جوانی ئیرۆتیكی پەیوەستە بە هێزی خەیاڵ و سۆز و ئارەزووی سەرسوڕهێنەر و خۆشەویستی و شۆکەوە. بەڵام جوانیی پۆڕنۆگرافی سەر بە فۆڕمی ڕاکێشان و لایكە- حەزم لێیە، هیچ شۆكێكی تێدا نییە. یەكەمیان دوور بە دوور بێ ئەندازە حەزی بینین دەوڕووژێنێ، حەزی بینین قووڵ دەكاتەوە، ڕامان و چڕبوونەوەی تێیدایە، وێنەكە دوورە تا جارێکی دی بیری لێ بکەمەوە، سەرەڕای ڕوونییەکەی تا ماوەیەک خۆی ئاشکرا ناکات. یان بە مانایەكی دیكە تا نەتخاتە حاڵەتی ئارەزووكردن، تا شۆكت نەكات، خۆی ئاشكرا ناكات.

بەڵام پۆڕنۆگرافیا وێنەیەكی فۆتۆگرافی نزیك و پۆلێشراو و شەفافە، هیچ درزێک و ناڕوونییەکی تێدا نییە، هەموو شتەكان بەرەو دەرەوە دەگۆڕێت و نمایشی دەکات، هیچ بڕە تایبەتمەندی و شاردنەوە و نهێنییەك لەخۆ ناگرێت، بە تەواوی تایبەتە بە نمایشکردنی تەنها یەک شت: سێکس! هیچ بابەتێکی چاوەڕواننەکراوی دیكەی نییە، کە بێتە سەر ئەوەی شتێک دوابخات، یان سەرقاڵ بکات. بەو مانایە پۆڕنۆگرافیا- ڕووتی ڕاستەوخۆ و قێزەونە، هیچ شتێکی مانادار و شاراوە ناپارێزێت. بەڵكوو لەبری ئەوە ماناكان ڕادەست دەکات، بۆ ئەوەی كات بە فیڕۆ نەدات و لە  نزیكەوە و لە هەموو ڕووییەكەوە نمایشی خۆی بکات.

 كەواتە ئیرۆتیک جیاوازە لە پۆرنۆگرافی، چونکە یەکەمیان پەنا بۆ دەربڕینی ناڕاستەوخۆ و بازنەیی هەست و ڕامان و ئارەزوو دەبات. پۆرنۆگرافی دەستبەجێییە، هیچ چڕییەکی سیمیۆلۆژیی تێدا نییە، خاوەنی هیچ شتێک نییە، کە بتوانرێت بکرێتە ئامانج، بەڵكە بابەتێکە بۆ (لایك- من حەزم لێیە). دواخستن و خاوبوونەوە و سەرلێشێواوی ئامرازی کاتیی ئیرۆتیکن. بەکارهێنانی ڕوون و فریودەرانە، سێكس و ئاماژەکردنی ڕاستەوخۆ بە بابەتەکە، پێکهاتەی پۆرنۆگرافیایە.

ڕزگاركردنی جوانی

(بیۆنگ-چول هان) لە هەڤپەیڤینێك بە ناوی (تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و کۆرۆنا) كە (هاوڕێ خالید) بۆ كوردی وەریگێڕاوە، دەڵێ: نەمانی نەریت و ڕیتواڵەکان، دەلالەت لە نەمانی کۆمەڵگا دەكەن، (شۆڕشی پەیوەندییەكان) کە تەقینەوەی دیجیتاڵی لێكەوتۆتەوە، گوایە پەیوەندییەكان بەیەکەوە تۆخ دەكاتەوە، بەڵام لە یەکتری نزیک نەکردوونەتەوە، بەڵكە نەك هەر ڕەهەندی کۆمەڵایەتی فەرامۆش كردووە، بەڵكە پەیوەندیی نێوان ئەستێرەکانیشی لا بردووە و ئیگۆی کردووە بە ناوەند و سێنتەری بەرژەوەندییەکانی خۆی.

بۆیە سەرەڕای شۆڕشی پەیوەندییەكانی دنیای دیجیتاڵی، كەچی هەستکردنمان بە تەنیایی و گۆشەگیری زێتر گەشەی كردووە. ڕاستە هەموو جارێک بانگهێشت دەکرێین بۆ دەربڕینی بۆچوون و پێداویستی و ویست و هەڵبژاردن و تەنانەت باسکردنی ژیانی تاکەکەسیمان، (بەڵام تەنها بە لایك)، (تەنها بە لایك) دووبارە ناساندنەوە و نوێنەرایەتی و نمایشی خۆمان دەکەین (من، خۆمم) ڕاهێنان بە خۆشەویستی و پەرستن دەکەین.

(بیۆنگ-چول هان) لە ڕەخنەگرتنی تەکنۆلۆژیای دیجیتاڵ زیاتر دەڕوات و تاوتوێی ئەوە دەکات، کە چۆن بە شێوەیەکی بنەڕەتی ئەزموونی ئێمە لە کات، خۆشەویستی و هونەر… بۆ لایك دەگۆڕێت! لەوەش سەرنجڕاکێشتر دۆخی ئێستامان بە زستانی شارستانیەت ناو دەبات. لە تەكنۆلۆژیای دیجیتاڵی شته‌كان به‌ره‌به‌ره‌ گرنگییان نامێنێ. شته‌كان خۆیان خستووه‌ته‌ ژێر ڕكێفی زانیارییه‌كان. هەر تەنها پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان بەرەو كۆتایی نابنەوە، هەر تەنها ژیانی پچڕ پچڕ نەكردووە، هەر تەنها لاوازكردنی پەیوەندیی ڕاستەقینە و چێژی هونەری و جوانی لێ نەكەتۆتەوە. بەڵكوو به‌ واتای كۆتاییهاتنی مرۆڤی سیاسیش دێت، كاتیگۆری كاتیش له‌ سیاسه‌تدا له‌ ناو ده‌بات، هەر تەنها بانگەشەی شەفافییەتی پۆڕنۆیی ناكات، بەڵكوو بانگه‌شه‌ی شه‌فافییه‌ت له‌ نووسینشدا بە ئەركی خۆی دەزانێت. بەو مانایەش  ده‌بێته‌ هۆكاری هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی جیدییەتی نووسین و چۆنێتی. ئه‌گه‌رچی نووسینه‌كه‌ی تەكنۆلۆژیای دیجیتاڵی تایبه‌تی بێت، یان پێكه‌وه‌یی، شه‌فاف بێ، بەڵام ته‌نیا كه‌ڵه‌کەكردنی پیته ‌و هیچی تر، ئیتر تەكنۆلۆژیای دیجیتاڵی عه‌وامگه‌رییەكی بەرفرەوانی لە زۆربەی بوارەكان لەگەڵ خۆی هێناوەتە ناوەوە.

تۆڕی دیجیتاڵی لە جیهاندا کار بۆ گۆڕینی جوانی بۆ بابەتی ئەرێنیی چێژ دەکات، وەك چۆن جەستەی بە هەستەوەری دیجیتاڵی تەیار كردووە و هەموو زانیارییە پەیوەندیدارەکان بە جەستە تۆمار دەکات، بە هەمان شێوە پێوانەکردنی چەندایەتیی جەستەش دەکاتە شاشەی چاودێری و کۆنترۆڵكردن، هەروەها كۆی ئەو زانیارییانەش لە ئینتەرنێتدا کۆ دەکرێنەوە و بۆ ئاڵوگۆڕکردن بەردەست دەخرێن! بە دیوەكەی دیكە ڕەوتی زانیاری جەستە بۆ کۆمەڵێک داتا دەشێوێنن، بە جۆرێک کە دەبێتە کۆمەڵێک داتای چاودێریكردن، لە هەمان کاتدا جەستە بۆ شتگەلێکی بەشەکی هەڵدەوەشێتەوە، کە لە ئەندامە سێکسییەکان دەچن. بەمجۆرە بابەتی ڕووتی چیتر وەک دیمەنی گێڕانەوەی خەیاڵ، چیتر وەك تێڕامان و هونەری ئیرۆتیكی کار ناکات، بەڵكە دەبێتە پۆڕنۆگرافیا، دەبێتە داتای زیادکراو یان كۆمەڵێ بابەتی بەشەکی.

خەیاڵ وەك بنەمای داهێنان چەندان زانیاریی هەستیاری لە ڕێگای – حدس- ەوە بەدەست دەهێنێ، بە دیوەكەی دیكە لەسەر ئاستی هونەردا توانا مەعریفییەکانی خەیاڵ پراكتیزەی تێگەیشتن و ڕاڤەكردن و بەجێهێنان دەكەن، لە یارییەكی ئازاددا وەک کرانەوە دێنە گۆڕەپانەوە و جوانیش وەك بەرهەمی ئەو پراكتیزەكردنە چێژ دەخاتەوە، کەواتە چێژ لە ئەنجامی هاوئاهەنگیی توانا مەعریفییەکان و بەجێهێنانەوە دێتە ئاراوە، یان لە هاوئاهەنگی ڕێکخستنی هێزەکانی مەعریفەدایە. بەو مانایەش جوانی هەستکردن بە شتەکان نییە، بەڵكوو هەستکردنە بە خۆی. كاتێ خود بەدوای جوانیدا دەگەڕێت، پەنا دەباتە ناوەوەی خەیاڵە زیندووەكانی خۆی، بەڕاستی مرۆڤ دەبێ مێشکی خۆی لە هەموو جۆرە بیرکردنەوەیەك ئازاد بکات. بیرۆکەی بێکۆتایی لە عەقڵی مرۆڤدایە، بەڵام خود لە ناوەوەی خۆی دوور ناکەوێتەوە، نە لە کاتی ڕووبەڕووبوونەوەی جوانی، نە کاتێک مرۆڤ ڕووبەڕووی بابەتێكی زاڵ دەبێتەوە، لە هەردوو حاڵەتەکەدا، خود جەخت لە ناوەوەی خۆی دەكاتەوە. دواجار ئیرۆتیكا، جوانیی سرووشتی، خەیاڵی داهێنان، تێڕامان و چڕبوونەوەی ناوەوەیە، هەمیشە لە لۆژیکی بەکاربردن دوور دەكەوێتەوە!. گومان، و دواخستن، شاردنەوە و هەڵەكردن هەموویان ستراتیژی فەزای جوانی و کاتی جوانیین. جوانی پێش دەرکەوتنی دوودڵی پێوەدیارە، بۆیە بەردەوام پڕشنگی نهێنییەکانی لە بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ دەپارێزێت. بەڵام پۆرنۆگرافیا هیچ بڕە گومانێکی لە دەركەوتندا نییە. لەگەڵ دەركەوتندا مافی بەدەستهێنان لەدەست دەدات و بۆ جۆرێک لە فۆتۆگرافی وڕووژێنەر دەگۆڕێت.

بە بڕوای (تیۆدۆر ئادۆرنۆ) جەوهەری جوانی لە دەوری نەریتی سەرلێشێواوییەوە نییە، بەڵكوو بریتییە لە فۆرمێک کە خۆی لە بێ فۆرمییەوە هەڵدەگرێتەوە… وێنەی جوانی وەک شتێکی ناوازە و جیاواز لە ئازادی، لە ترس، لە کۆی باڵادەستی و هێزی سرووشتییەوە سەرچاوە دەگرێت. بەڵام دەرکەوتنی جوانی بە تەواوی سەرلێشێواوی ڕەت ناکاتەوە، وەك چۆن شێوە ڕواڵەتی دەرەوەی جوانیش، ناسک و مەترسیدارە، پەیوەندیی نێوان جوانی و ترسناکی مەرج نییە دژ بەیەک بن. واتە مەرج نییە جوانی بە تەواوی لە پاڕاستنی خۆی سەرکەوتوو بێت، بەڵام هەرگیز ترسناکی بە سادەیی ڕەت ناکاتەوە. مەبەست لە (ترسناک)ی ئەوەیە، كە دەشێ جوانی بكەوێتە نێوان کارەسات و تاریکی و ناشیرینی و نادیاری و دەستێوەردانی ئەوانیدیكە و گۆشەگیری سوبێكتەوە.

دەتوانم بڵێم، جوانی بریتییە لە گۆڕینی ڕووی بینراو (ڕووخسار) بۆ ئاسۆی بێکۆتاییی نەبینراو (جەوهەر)! كەواتە هەمیشە ڕووخساری جوانی لە شۆكی گومان و دڵنیایی، ناسک و مەترسیدار، دیار و نادیار، ئەرێنی و نەرێنی.. دەردەكەوێت. بەڵام ئەوە جەوهەری ڕووخسارە کە جوانی دادەمەزرێنێت. جەوهەری جوانی لە هەموو شتێکدا دەتوێتەوە، کە نەرم و نیان بێت، كەواتە جوانیناسی بە فۆرمولەی دژبەیەکەوە فۆرمی جوانی باس دەکات. ئەو جۆرە لە بیركردنەوە وەك لە كتێبی (ڕزگاركردنی جوانی، وەرگێڕانی بۆ عەرەبی، بەدرەدین مستەفا، چاپی یەکەم: ٢٠٢٠) هاتووە، بەرەو نهێنییەكانی ئیرۆتیكا دەچێ و دژ بە پۆڕنۆگرافیایە!

بەمجۆرە مەودایەکی جوانکاری هەیە، کە وامان لێ دەکات بتوانین قەدری جەوهەر جوانی بزانین. قەدرگرتنی جوانی لە بەکارهێنانی جەوهەرەکەیدا نییە، بەڵكوو لە تێڕامانی ڕووخساری جوانیدایە، بەڵام ئەو ستایشكردنە  لەو شوێنانە نائادەیە کە مەودای تێڕامان لەنێوان سوبێكت و ئۆبێكتدا بە پێوانەی ئەندازەیی شۆڕشی پەیوەندییەكان دەپورێت، لەو شوێنانەی كە نەتوانین لە جوانی ڕابمێنین.

جەوهەری جوانی ئازادییە

زیادەڕەوی لە بەدیهێنانی جەوهەری جوانی، لە سنووردارکردنی خودی ژیاندایە، مردن، ژیان بۆ شتێکی مردوو دەگۆڕێت، ژیان پەرت دەبێت و دەڕژێت. نێگەتیڤی هێزی بزوێنەری ژیان خۆی دەشارێتەوە، جەوهەری جوانی پێک دەهێنێت. بەهۆی ئەو جەوهەرە عەقڵانییەی کە هێزی بزوێنەری ژیان لەخۆ دەگرێت، ئایدیالی جوانی خۆی لە هەر جۆرە بەکاربردنێکی ڕاستەوخۆ بەدوور دەگرێت! بەڵام لاوازی و ناسکی و شکاوی هەر هەموویان سیفەتی سرووشتی جوانیین. بە پشتبەستن بەو مانایە، جوانی بە هەموو توانا و هێزی خۆی قەرزاری وەسوەسەیە. وەسوەسەی جوانی دژە ژەهرێکی چارەسەری وەهایە، ژیان دەگرێت، هەر بۆیەش هەمیشە ژیان دەیخواتەوە. بەمجۆرە ئەگەر زەوی لە پێناو ژیاندا فەتح بکرێت، ژیان ناتەواو دەبێت.

كەواتە بابەتی جوان بابەتێکە کە لەبەردەم شتێکدا وەستاوە، کە تیایدا هەر جۆرە وابەستەیییەک، یان زۆرەملییەك… قبووڵ ناكات، جوانی بە تەواوی ئازادە لە هەر زاڵبوونێک لە دەرەوەی خۆیدا كە بۆ گەیشتن بە مەبەستی خۆی کار دەکات، جوانی هەرگیز دیلی ئەرک و ناچاری و مەبەستێك نییە، هەرگیز سوبێكت هەوڵی بەدەستهێنانی جوانی بۆ گەیشتن بە نیازەكانی نادات، بەڵكوو سەربەخۆیانە مامەڵەی لەگەڵدا دەکات. سوبێكت وەک ئامانجی جوانی لە خۆیدا مامەڵە  لەگەڵ جوانیدا دەکات. بەرژەوەندیی تەواو لە ئامانج جیا دەبێتەوە و دەبێتە هەڵوێستی جیاکەرەوەی جوانی بەرانبەر بە جوانەکان.

كەواتە لە دەرەوەی بەرژەوەندییەكانەوە تەنها جوانی فێری ئازادیمان دەکات. جوانی بۆ خۆی ئامانجە. ئامانجەکانی جوانی لە جەوهەری جوانیدا پەنهانە. جوانی لە جەوهەری خۆیدا بەهای خۆی بەدەست دەهێنێت. بۆیە ناکڕدرێت و بە تەواوی لە بەرژەوەندییەكان دوورخراوەتەوە. لێرەوەیە دەڵێن هونەر لەگەڵ سەرمایەداریدا ناگونجێت! سەرمایەداری هەموو شتێک دەخاتە بەردەم بەکاربردن و دابینکردن و داواکارییەوە.

ئیتر دوای ڕووبەڕووبوونەوەی جوانی و ئازادی و سازش، ئارەزوو و پابەندبوون نامێنێت و ئەگەری پەیوەندییەکی ئازاد لەگەڵ جیهان و لەگەڵ جوانیدا دێتە ئاراوە. لەبەرانبەر جوانیدا، سوبێكت لەبری ئەوەی لە پێشەوەی پەیوەندییەكان بوەستێت، هەنگاوێکی لاوەکی دەگرێتەبەر و دەبێتە کارەکتەرێک کە لە پەراوێزدا.. سوبێكت هەنگاو دەنێیتە دواوە بۆ بەرژەوەندی ئەویدیكەی جیاواز. بێ كۆتاییبوونی جوانی لە بوونی ئەبەدیی ئەویدیكەوەیە، بەمجۆرە ئەبەدیەتی جوانی دەست پێ دەکات، ئەبەدیەتی جوانی ئەوەی وەک ڕۆناکییەک لە جەوهەردا دەدرەوشێتەوە، کە بەناو ئەوی دیكەدا بڵاو دەبێتەوە. دواجار وەك دەردەکەوێت ئەرکی هونەر لە ئازادکردنی ئەویدیكەدایە. ڕزگارکردنی جوانی ڕزگارکردنی ئەویدیكەی جیاوازە.

هەولێر 14/3/2025

The post جوانی لەنێوان گۆشەنیگای سێكسی/ وزەی ئیرۆتیکیدا appeared first on ژنەفتن.

پ: لە دوا کتێبدا، تۆ “ڕیتواڵەکان” وەک نەریتێکی ڕەمزی پێناسە دەکەیت کە بەشداری لە پێکهێنانی گروپێک دەکات بەبێ ئەوەی پێویست بکات پەیوەندی هەبێت لەنێوان ئەندامەکانیدا. لەلایەکی ترەوە دەبینی کە کۆمەڵگا مۆدێرنەکان سەرەڕای پەیوەندیی توند لەنێوان ئەندامەکانیان کۆمەڵگا پێک ناهێنن، چۆن وێنای کۆمەڵگایەکی بێ پەیوەندی دەکەیت؟ ئەو نموونانەی دەیانخەیتە ڕوو، شتێکە لە ڕابردوو یان ئاماژەیان پێدەکەن بۆ گروپە لادێییە بچووکەکان و سوورن لەسەر ئەوەی کە نیۆلیبرالیزم هۆکاری ئەم وێرانکارییەی کۆمەڵی کۆمەڵگاکانە، ئایا ئەمە مانای ئەوە دەگەیەنێت کە لە قۆناغەکانی پێشودا لیبرالیزم کراوەتر بوو بۆ نەریتەکان؟ ئایا ناکۆکی لەنێوان مۆدێرنیتە و کۆمەڵگەدا هەیە، یان هیچ کۆدەنگییەک لەنێوان سەرمایەداری و کۆمەڵگەدا نییە؟

هان: نەمانی نەریت و ڕیتواڵەکان لە ئێستادا نیشانەی نەمانی کۆمەڵگایە، ئەو شۆڕشە پەیوەندییەی کە بە هۆیەوە ئەو تەقینەوە دیجیتاڵییەی ئێستا دروست بووە، لە کاتێکدا زیاتر پەیوەندی بە یەکەوە دەکەین، ئەو پەیوەندییە لە یەکتر نزیکتری نەکردووینەتەوە. تۆڕە کۆمەڵایەتییە مۆدێرنەکان، ڕەهەندی کۆمەڵایەتیی پەیوەندیی نێوان ئەستێرەکانی لا بردووە چونکە ئیگۆی کردووە بە ناوەند و سەنتەری بەرژەوەندییەکانی. سەرەڕای ئەو شۆڕشەی پەیوەندی لە دنیای دیجیتاڵیدا ، هەستکردنمان بە تەنیایی و گۆشەگیری گەشە دەکات ئەمڕۆ هەموو جارێک بانگهێشت دەکرێین بۆ دەربڕینی بۆچوون و پێداویستی و ویست و هەڵبژاردن و تەنانەت باسکردنی ژیانی تاکەکەسیمان، هەریەک لە ئێمە دووبارە ناساندنەوە و نوێنەرایەتی و نمایشی خۆمان دەکەین. ئێمە هەموومان ڕاهێنان بە خۆشەویستی و پەرستن دەکەین. بۆیە لە کتێبەکەمدا وتم ئەگەر نەریتەکان بەشداری لە بەرهەمهێنانی کۆمەڵگایەک بکەن تەنانەت بەبێ پەیوەندیش لەنێوان ئەندامەکانیدا، ئەمڕۆ ئێمە لە کۆمەڵگایەکی پەیوەندیدا دەژین بەبێ ئەوەی ئەندامەکانی پارچەیەکی بەکۆمەڵی تواوە پێک بهێنن. ئەمڕۆ، ئێمە چیتر گرینگییەکی زۆر بە چالاکی و کردارە کۆمەڵەییەکان نادەین. ئێمە کاتە تاکییەکانمان پێ باشترە. ئێمە دەبێت ئازاد بین لەو وەهمەی کە لەلایەن کۆمەڵگای بەکاربەرەوە دەخولێنرێتەوە، کە بانگەشەی ئەوە دەکات کە بەختەوەری لە تەواوبوونی بەردەوامی ئارەزوو و هەوەسە شەخسییەکانمان پێک دێت، کردارە کۆمەڵەییەکان هیچ پەیوەندییەکی بە ئارەزووە تاکییەکانەوە نییە، لە هیچ یارییەکی کۆمەڵییدا خودی بەشداربووەکە سەرنجی بەرژەوەندیی خۆی نادات، بەڵکوو پابەندە بۆ یاساکانی یارییەکە. ئەمە واتای ئەوە نییە کە من داوای گەڕانەوە بۆ ڕابردوو دەکەم، بەڵکوو من داوای دروستکردنی فۆرمی نوێی چالاکی و ڕاهێنان دەکەم کە (ئیگۆ) تێدەپەڕێنێت، بۆ بەدەر لە ئاواتی خواست و بەکارهێنان.. لە کۆتاییدا، کۆمەڵگایەک دروست دەکات. بەم مانایە، کتێبەکەم بەرەو کۆمەڵگەی داهاتوو دەڕوات. ئێمە چاوپۆشیمان لە ڕاستییەکی گرنگ کردووە، ئەویش ئەوەیە کە کۆمەڵگا سەرچاوەی دڵخۆشییە. ئێمە چاومان لەو ڕاستییە گرنگە پۆشیووە کە کۆمەڵگا سەرچاوەی دڵخۆشییە. ئەمڕۆ ئێمە ماناکانی ئازادی لە ڕوانگەی تاکەوە پێناسە دەکەین، ئەمە لە کاتێکدا کە بنچینەی وشە (فرایهیت) لە زمانی ئەڵمانیدا واتە (بۆ ئەوەی لەگەڵ هاوڕێدا بیت)، پەیوەندییەکی ئاماژەیی هەیە لەنێوان ئازادی و هاوڕێیەتیدا لە کۆتاییدا، ئازادی دەرخەری پەیوەندییە یەکخراوەکانی کۆمەڵە ئەمە ئەو شوێنەیە کە دەتوانین ئازادی پێناسە بکەین لە ڕوانگەیەکی کۆمەڵەوە.

پ: شیکارییەکانی تۆ بۆ دنیای ئەمڕۆ زیاتر لە ڕیتواڵەکان دوورکەوتووەتەوە. بەیەکدادان دروست دەکات لەگەڵ ئەو هەڵوێستەی وای دەبینێت سەرمایەداری زیاتر کۆمەڵگا مۆدێرنەکانی دروست کردووە لە بۆنە نەریتیی و ڕیتوالەکان، لەم ڕوانگەیەوە ڕەخنە دەکرێیت، هەڵسوکەوتی بەکاربەر ڕەهەندێکی ڕیتواڵی بەهێز هەڵدەگرێت. لە دواجاردا بازاڕە گەورەکانی بازرگانی و یاریگا وەرزشییە گەورەکان وەک پەرستگان بۆ مرۆڤی ئەمڕۆ. بۆچی ناگونجێت سەرمایەداری وەک شێوەیەک لە شێوەکانی ڕیتوالە پراکتیکییەکان لێک بدرێتەوە؟

هان: من پشتگیریی ئەو تێزە ناکەم کە سەرمایەداری وەک دین یان باوەڕ دەبینێت. دوکانەکانی بازاڕکردن زۆر جیاوازن لە شوێنی پەرستن: لە بازاڕە بازرگانییەکاندا، وەک لە سەرمایەداریدا بەگشتی، جۆرەها ئارەزووی تایبەت زاڵن، سەرجەمیان بە دەوری(Ego)دا دەخولێنەوە، حەز و مەیلە کەسییەکان دەنگی ڕۆحە، وەکوو فەیلەسوفی فەڕەنسی (نیکۆلاس مالبرانش) دەڵێت، لە کاتێکدا لە پەرستگاکاندا ئارەزوویەکی تەواو جیاواز زاڵ دەبێت، بایەخدان بەو شتانەی کە (Ego) درکیان پێ ناکات. ڕیتواڵەکان ئێمە بەدوور دەگرن لە ئیگۆی کەسیمان، لە کاتێکدا بەکاربردن ئارەزووەکانمانی پێ بەهێز دەکەین. ئەمڕۆ، ئێمە بە شێوەیەکی جیاواز مامەڵە لەگەڵ شتەکاندا دەکەین. تا ڕادەی فیتنە و لەناوبردن دەیبەین… ئەمە لە کاتێکدا لە ڕیتواڵ و ڕێوڕەسمە کۆمەڵییەکاندا بە میهرەبانییەکی تەواوەوە بەردەوام دەبین وەک ئەوەیکە ئەو هاوڕێی ئێمە بێت.

خەسڵەتی ڕیتواڵ و ڕێوڕەسمەکان بە شێوەیەکی گشتی دووبارەبوونەوەن، بەڵام دووبارەبوونەوەیەکی بیرۆکراسی و ئۆتۆماتیکی نین بەڵکوو چالاک و زینددوون. ئەمڕۆ ئێمە بەردەوام بەدوای داواکاری و هەست و ئەزموونی نوێدا ڕادەکەین لەگەڵ ئەوەشدا ئێمە بەتەواوی بێئاگاین لە هونەری دووبارەبوونەوەی چێژەکان و لە دەستیان دەدەین. هەموو شتێکی نوێ بە خێرایی دەبێتە دڕندەیەک و دەگۆڕێت بەبێ ئارامی و بێ پشوویی، هەتا زیاتر بیخۆین و بەکاری بهێنین، زیاتر حەزی ئێمە بۆ بەکارهێنانێکی نوێ زیاد دەکات. ئەو ژیانە توندەی کە سیستەمی لیبرالیزم بانگەشەی دەکات هیچی تر نییە جگە لە چڕکردنەوەی بەکارهێنان بێ زیاد و کەم. شێوازی تر هەیە ئەوە دووبارەبوونەوەیە ئەم چڕییە خوازراوە بەدەست دەهێنێت بۆ نموونە، من ‘سێباستیان باخ’م خۆش دەوێت، وە بە هەزاران جار پارچە جوانەکەی ‘گۆڵدبێرگ’م ژەنیوە و هەر جارە خۆشییەکی جیاوازم ئەزموون کردووە کە پێویستم بە هیچ شتێکی نوێ نییە. من دووبارەبوونەوەم خۆش دەوێت، وە لەگەڵ ئەواندا حەزم لە سرووتی تاکڕەوییە.

ڕاستە کە ئێمە هەموومان بە دیجیتاڵی لە پەیوەندیداین، بەڵام ئێمە ئەو پەیوەندییە جەستەییەمان نییە کە بە شێوەیەکی فیزیکی کۆمەڵگە بەرجەستە دەکات

پ: بیرۆکەیەکی سەرنجڕاکێش لە کتێبەکەتدا هەیە، تۆ باسی ئەوە دەکەیت کە ریتواڵەکان بەهای جەستەیی کۆمەڵ دەنوێنن. پێم وایە ئەم بیرۆکەیە نزیکە لەو شتەی پاسکال کاتێک گوتی: (خۆ ئەگەر ئیماندار نەبوویت، بکەوە سەر ئەژنۆ وەک ئەوەی بڵێیت باوەڕت هێناوە و باوەڕ خۆی دێت.) لە لایەکی ترەوە دەبینیت کە ئەمڕۆ ئێمە لەو کۆمەڵگایانەدا دەژین کە ئارەزووەکان بەڕێوەیان دەبەن شوێنکەوتەی مەیلێکی نێرجسییەتی قووڵی تاکگەرایین.

هان: ریتواڵەکان کۆمەڵگا بە توندی لە جەستەیەکدا دەبەستێتەوە و ئێمە نزیکی جەستەیی زۆرمان لەدەست دا. ئەوە ڕاستە کە ئێمە هەموومان بە دیجیتاڵی لە پەیوەندیداین، بەڵام ئێمە ئەو پەیوەندییە جەستەییەمان نییە کە بە شێوەیەکی فیزیکی کۆمەڵگە بەرجەستە دەکات. ئەو تاکە جەستەیەی کە ئێمە ڕاهێنانی پێ دەکەین لە ناو هۆڵەکانی وەرزشدا دابڕاوە. ئەوە ئەم ڕەهەندە کۆککەرەوەی نییە…. بەڵام ڕیتواڵەکان کۆمەڵگا دەگۆڕێت بۆ شانۆ و بۆ نیشاندانی نهێنی و پێشبینی و خەونە بەکۆمەڵەکان. نیۆلیبرالیزم کولتوورێکی پاوانکراوی دروست کردووە کە ئیگۆ دەکاتە ناوەندی هەموو شتێک. ئەم کولتوورە بەشداری کردووە لە لاوازبوونی ڕەوتەکە بەرەو شێوەکانی دیکەی کارلێکە کۆمەڵایەتییەکان و بۆنە ڕیتواڵییەکان.

پ: ئایا وای نابینیت کە بانگەوازەکەت بۆ گەڕانەوەی نەریتەکان بۆ کۆمەڵگا لەگەڵ مەیلەکانی راسترەوە ڕادیکاڵەکان هاوڕاییە؟ چ جیاوازییەک هەیە لەنێوان تێگەیشتنی تۆ لە “کۆمەڵگا” و ئایدیۆلۆجیای ڕاسترەوە ڕادیکاڵەکان؟

هان: گروپێک هەمیشە بە پێوەری ڕەتکردنەوەی ئەوی تر پێناسە ناکرێت، ئەوان دەتوانن کراوەتر و قبووڵکەری ئەوانی تر بن. ئەو گروپانەی کە لەگەڵ ڕاستڕەوەکان لە پەیوەندیدان ناوەڕۆکیان نییە، بۆیە بۆ خۆیان بەدوای مانادا دەگەڕێن، بە دوورخستنەوەی ئەوی تر. ئەمانە ئەو گروپانەن کە ترس تیایاندا نیشتەجێیە و ڕق خۆراکیانە.

پ: لە پێشەکیدا، بەڕاشکاوی ڕایدەگەیەنی کە ئەم کارە کتێبێکی نۆستالژی نییە، بەڵام بە بەردەوامی پەنا دەبەیت بۆ ئەنجامدانی بەراوردێک کە حەزی لە ڕابردووە بەسەر ئێستادا. لەو بەشەی کە تەرخان کراوە بۆ جەنگ، بۆ نموونە، تۆ بەبێ ئومێدی بەرگری لە بەها کۆنەکانی جەنگ دەکەیت لە دژی هاوتاکانیان لە شەڕی میکانیکی هاوچەرخدا. ئایا تۆ بەم شێوەیە بیرۆکەیەکی نموونەیی لە جەنگە کۆنەکاندا پێشکەش ناکەیت؟ بە درێژاییی مێژووی مرۆڤایەتی زنجیرەیەکی درێژ لە قەتڵوعامە ترسناکەکانی مرۆڤ هەیە لە کۆتاییدا، موتڵەقی نەبەستراو و بێپاساو هەموو ئەوانەش کوشتنە بێپێچ و پەنا و بێپاساوەکان داهێنانێکی سەرمایەداری نین؟

هان: لە سەرەتادا پێویستە ئاماژە بۆ ئەوە بکرێت کە کولتوورێک لە ڕێگادایە بۆ هەڵوەشاندنەوەی نەریت و ڕیتواڵە کۆمەڵایەتییەکان. گۆڕانی بەرهەمهێنان و قازانجکردن بۆ بەها ڕەهاکان بەشداری لە لەناوچوونی بەها کۆمەڵییەکان کردووە. بۆ نموونە لە بەها سوارچاکییەکانی ئەوروپادا لە سەدەکانی ناوەڕاستدا ئامانجی سەرەکیی ڕووبەڕووبونەوەی سەربازی، کوشتنی ڕکابەرەکە نەبوو بەڵکوو شتی گرنگتری وەک شەرەف و شکۆ بوو لە کاتێکدا لە شەڕی مۆدێرنی “بێفڕۆکەوان”دا سڕینەوەی ڕکابەر وەک تاوانبار بوو بە ئامانجی یەکەم و کۆتایی. دوای تەواوبوونی سەرکەوتووانەی ئەرکی کوشتنەکە، فرۆکەوانی بێفڕۆکەوان تۆماریان ژمارەی مردنەکانیان پێ پشتڕاست دەکرێتەوە کەواتە تەنانەت لە حاڵەتی کوشتندا، گرنگترین شت بەرهەمەکەیە. بە ڕای من ئەمە پیس و ئابرووبەرانەیە. ئەمە بۆ ئەوە نییە بڵێین شەڕەکانی ڕابردوو لە ئێستا باشتر بوون، دەمەوێت جەخت لەسەر ئەوە بکەمەوە کە ئەمڕۆ هەموو شتێک نەک هەر لە شەڕدا، بەڵکوو لە پراکتیکی ژیاندا بەتەواوی دەکەوێتە بەر پێوەری قازانج و بەرهەمهێنان.

پ: لە کتێبەکەتدا، پەیوەندییەکی نزیک لەنێوان گەشانەوەی(داتا گەورەکان) و، گەشەسەندنی زانین لە تێگەیشتنماندا دادەنێی کە ئێمە ئێستا وا تێدەگەین کە وەک شێوەیەکی میکانیکی ڕوو دەدات، بەو ئەنجامەی کە گۆڕانی ئێستای “داتا” لەگەڵ گۆڕانی “ئەنترۆپۆلۆجی” کە ئەوروپا لە سەردەمی رۆشنگەرییدا ئەزموونی کردووە، دەگونجێت. ئایا ئەمە مانای ئەوەیە کە (داتا) کۆتاییی ڕێگای حەتمییە کە ڕەگەکانی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی مۆدێرنە؟

هان: “داتا” شێوازێکی بەدی زانینە، چونکە بەسادەیی بیرکردنەوە هەڵدەوەشێنێتەوە. هیچ بیرکردنەوەیە پشت بە بنەمای داتا نابەستێت. تەنیا ژماردنەکان و پرۆسە بیرکارییەکان لەسەر بنەمای داتان. مەعریفە سروشتێکی ئیرۆتیکی هەیە، بۆیە فەیلەسوفی ئەڵمانی هایدگەر بە (ئیرۆس)ی خودای چوواندووە کاتێک کە پەلی باڵەکانی پاڵ دەنێت هەر جارێک هەنگاوێکی نوێ دەنێت لە بیرکردنەوەدا و هانی دەدات بۆ ناو جیهانێکی نادیار. هەروەها شەفافیەت بانگەشەیەکی فریودەرانەیە، وەک پیتەر هاندکە لە هەندێک لە نووسراوەکانیدا دەنووسێت: (کێ دەڵێت جیهان ئاشکرا بووە؟) جیهان زۆر نادیارترە لەوەی کە ئێمە وێنای دەکەین.

دوورکەوتنەوەی کۆمەڵایەتی هەموو ئەگەرێکی پەیوەندیی جەستەیی لەناو دەبات، پەتاکە خەڵکەکەی گۆڕیوە بە کۆمەڵگەی دابڕاو و جیاکراوە.

پ: هیچ گومانێک لەوەدانییە کە پەتای (کۆڤید ١٩) کاریگەری و کاردانەوەی نەک تەنها لە بواری تەندروستی و ئابووریدا، بەڵکوو لە بوونی بەکۆمەڵی هاوبەشیشماندا دەبێت. تەنها لە چەند ڕۆژێکدا، چەمکی بایۆپۆلەتیک دەردەکەوێت. پێت وایە ئەم پەیوەندییە ونبووەیە کە لە ڕوانگەی تۆوە کۆمەڵگاکانی ئەمڕۆ جیا دەکاتەوە، ئەمە هەمان تاریکایی سەر ئەو ڕێگایەیە کە ئێمە لەم قەیرانە پەتایەی ئێستا دەژین؟.

هان: قەیرانی کۆرۆنا بەتەواوی ریتوال و نەریتە کۆمەڵییەکانی لا برد. ناتوانین چیتر دەست بۆ تەوقەکردن درێژ بکەین. دوورکەوتنەوەی کۆمەڵایەتی هەموو ئەگەرێکی پەیوەندیی جەستەیی لەناو دەبات، پەتاکە خەڵکەکەی گۆڕیوە بە کۆمەڵگەی دابڕاو و جیاکراوە. ڕاستە پەیوەندیی دیجیتاڵی ئێمە پەیوەندیمان لەگەڵ یەکتردا لە دەست نەداوە، بەڵکوو پەیوەندیەکی دوور لە هەر قووڵییەکی کۆمەڵە کە دڵنیایی و دڵخۆشیمان بێت. ئەو ڤایرۆسە خەڵکی ناچار کردووە گۆشەگیری بکەن و تەنانەت تەنیایی خۆیان دوو هێندە بکەن کە تایبەتمەندیی کۆمەڵگا مۆدێرنەکانن، کۆرۆنا بەشداری کرد لە دیارنەمانی نەریتە کۆمەڵەکان، وە کاتێک پەتاکە کۆتایی هات، من پێشبینی دەکەم کە ئێمە کار بکەین بۆ دووبارە دۆزینەوەیان.

پ: ئایا پێت وایە ئەو پەتایەی ئێستا وەرچەرخانێکی مێژووییە هاوشێوەی قەیرانی ساڵی ٢٠٠٨ و لەبەر ئەوە دەبێتە هۆی گۆڕانکاریی سیاسیی دوور؟ ئەگەر وا بێت، پێت وایە قەیرانی کۆرۆنا دوواتر چ جۆرە گۆڕانێکی کۆمەڵایەتی دروست دەکات؟

هان: قەیرانی کۆرۆنا وامان لێ دەکات کە بەرەو سیستەمی چاودێری بایۆپۆلەتیک بڕۆین. پەتاکە یەکێک لە لاوازییە سەرەکییەکانی سیستەمی سەرمایەداری ئاشکرا کردووە ڕەنگە بوترێت ئەو “بایۆپۆلەتیکە” دیجیتاڵییەی کە گشت تاکەکانی کۆنترۆڵ کردووە، بەسە بۆ ئەوەی سیستەمی سەرمایەداری لە بەرانبەر لێدانی ڤایرۆسەکان لاواز بێت. ڕژێمی کۆنترۆڵکردنی بایۆپۆلەتیک واتە کۆتاییی لیبرالیزم، بەم مانایە لیبرالیزم تەنیا لینکێکی کورت بوو لە زنجیرەیەکی درێژ لە گۆڕاندا. من چاوەرێی چاودێریی بایۆپۆلەتیکی ناکەم بۆ لەناوبردنی ڤایرۆسەکە. پەتاکان بەرهەمی دەستێوەردانی دڕندانەی مرۆڤن لە دژی ئیکۆسیستەمێکی ناسک. ئەنجامەکانی گۆڕانی کەشوهەوا خراپتر دەبێت لە نەخۆشیی پەتاکە، هێرشەکانی مرۆڤ بۆ سەر سروشت، کارەسات و ناخۆشی زۆر خراپتری بۆ دەهێنێت. مرۆڤ لە جاران زیاتر لە مەترسیدایە.

The post “تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و کۆرۆنا” و “کاریگەریی ڕیتواڵە کۆمەڵایەتییەکان” appeared first on ژنەفتن.

هه‌ر له‌ سه‌رده‌می ئه‌وه‌وه‌، تارماییه‌كانی كافكا، ئه‌نته‌رنێت، سمارتافۆن و ئیمێل، تویته‌ر، فه‌یسبووك و چاویله‌كه‌كانی گوگڵیان خولقاند. جیله‌ نوێیه‌كانی تارمایی، تارماییه‌ دیجیتاڵییه‌كان، به‌ هەمان شێوه‌ كافكا وتبووی، هه‌ڵپه‌یان زیاتر بووه‌، بێ شه‌رمییان زیاتر بووه‌ و زۆر شڵه‌ژاوتر بوونه‌. ئایا میدیای دیجیتاڵی “هێزی مرۆییان” تێنه‌په‌ڕاندووه‌؟ ئایا میدیا دیجیتاڵییه‌كان‌ نه‌بووته‌ هۆكاری په‌ره‌سه‌ندنێكی زۆر و كۆنترۆڵنه‌كراوی تارماییه‌كان؟ ئایا به‌ شێوه‌یه‌كی به‌هێز نه‌بوونه‌ته‌ هۆكاری ئه‌وه‌ی كه ئیتر‌ چۆن بیر له‌ كه‌سێكی دوور بكه‌ینه‌وه‌ و چۆن خۆمان له‌ كه‌سێكی نزیك، نزیك بخه‌ینه‌وه‌؟

ئه‌نته‌رنێتیی شته‌كان نه‌بووه‌ته‌ هۆكاری نمایشكردنی تارماییه‌ نوێیه‌كان. شتی بێده‌نگ، دێته‌ گۆ و قسه‌ ده‌كات. په‌یوه‌ندی ئۆتۆماتیكی نێوان شته‌كان، كه‌ بێ هیچ ده‌ستتێوه‌ردانێكی مرۆڤ ڕووده‌دات، به‌ ئه‌گه‌ری زۆر خواردنێكی نوێش بۆ تارماییه‌كان ده‌سته‌به‌ر ده‌كات. ئه‌نته‌رنێت وایكردووه‌ ئه‌م جیهانه‌ پتر باڵی تارمایی به‌ سه‌ردا بكشێت‌، به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ هه‌ست ده‌كرێت ده‌ستێكی نه‌بینراو به‌سه‌ر جیهاندا حوكم ده‌كات. ڕه‌نگه‌ رۆژێك تارماییه‌ دیجیتاڵییه‌كان وا بكه‌ن هه‌موو ئه‌م شتانه‌ له‌ كۆنترۆڵی ئێمه‌ ده‌ربچن. چیرۆكی “The Machine Stops“ـی فۆرستێر[3]، پێشبینی ئه‌م كاره‌ساته‌ی كردووه‌. گه‌وه هه‌وره‌ ته‌ماشاكه‌ره‌كان جیهان كاول ده‌كه‌ن. ده‌توانین مێژووی په‌یوه‌ندی وه‌ك مێژووی ڕووناككه‌ره‌وه‌یه‌كی خێرای گه‌شه‌كردنی چاخی به‌ردین وه‌سف بكه‌ین. میدیای بینگه‌یی، زانیارییه‌كانی به‌ خێرایی تیشك ده‌نێرێت، كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی ڕاشكاو كۆتایی به‌ چاخی به‌ردینی په‌یوه‌ندییه‌كان ده‌هێنێت. ته‌نیا سلیكۆم به‌رده‌ چه‌خماخ به‌ بیر ده‌هێنێته‌وه‌. به‌رد زۆرجار یه‌كێك له‌ پرسه‌كان بووه‌ لای هایدێگه‌ر، بۆ ئه‌و به‌رد نموونه‌یه‌كی ناوازه‌یه‌ له‌و “شته‌ ساده‌یه‌”ی كه‌ له‌ تێگه‌یشتن لێی خۆی ده‌دزێته‌وه‌. ئه‌مه‌ ئه‌و شته‌ بوو كه‌ سه‌رنجی هایدیگه‌ری له‌ كۆرسێكی وانه‌وتنه‌وه‌ی له‌ سه‌ره‌تای كاره‌كانی بۆ لای خۆی ڕاكێشا: “شتێكی ساده‌، به‌ردێك، كه‌ هیچ ڕووناكییه‌كی لێوه‌ ده‌رناچێت[4]“.

له‌ ئه‌مڕۆدا ، شته‌كان به‌ره‌به‌ره‌ گرنگی خۆیان له‌ ده‌ست داوه‌. شته‌كان خۆیان خستووه‌ته‌ ژێر ڕكێفی زانیارییه‌كان.

ده‌ ساڵ پاش ئه‌وه‌ له‌ وتاره‌كه‌ی سه‌باره‌ت به‌ سه‌رچاوه‌ی به‌رهه‌می هونه‌ری به‌م شێوه‌یه‌ وه‌سفی به‌رد ده‌كات: “به‌رد قورسایی هه‌یه‌، ئنجا قورسایی خۆیشی ئاشكرا ده‌كات. به‌ڵام هه‌ر كه‌ ئه‌م قورساییه‌ ده‌گاته‌ لای ئێمه‌، له‌ هه‌مان كاتدا هه‌ر جۆره‌ ده‌ستێوه‌ردانێك له‌نێو خۆیدا ڕه‌ت ده‌كاته‌وه[5]‌”. به‌رد وه‌ك شت، واقعێكی ئه‌نتاگۆنیستی شه‌فافیه‌ته‌. به‌رد به‌شێكه‌ له‌ زه‌وی، په‌یوه‌سته‌ به‌ ڕێكخستنی زه‌وی، به‌رد نهێنی و داخران به‌ سیمبوول ده‌كات. له‌ ئه‌مڕۆدا ، شته‌كان به‌ره‌به‌ره‌ گرنگی خۆیان له‌ ده‌ست داوه‌. شته‌كان خۆیان خستووه‌ته‌ ژێر ڕكێفی زانیارییه‌كان. كه‌ ئه‌م شتانه‌ش خواردنێكی زیاتریان خستووه‌ته‌ به‌رده‌م تارماییه‌كان: “له‌ ڕوانگه‌ی ئابووری، كۆمه‌ڵایه‌تی، سیاسییه‌وه‌، مه‌سه‌له‌كه‌ شت نییه‌ به‌ڵكو زانیارییه‌. جیهانی چوارده‌رومان به‌ره‌به‌ره‌ نه‌رم، ته‌مومژاوی و شه‌به‌نگ ئامێز بووه‌ته‌وه[6]“‌.

نهێنی به‌ تایبه‌ت حه‌زی له‌ بێده‌نگییه‌. ئه‌مه‌ ئه‌و ئاڵۆزییه‌ی كه‌ نهێنی خۆی له‌ تارماییه‌كان جیاده‌كاته‌وه‌.

په‌یوه‌ندی دیجیتاڵ نه‌ك به‌ ته‌نیا دیوێكی شه‌به‌نگ ئامێزی هه‌یه‌ به‌ڵكو دیوێكی ڤایرۆسیشی هه‌یه‌. ئه‌گه‌ر ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌ وه‌ك په‌تا وا بێت، بۆ ئه‌وه‌یه‌ ڕاسته‌وخۆ له‌ ئاستی عاتیفی و هه‌ست و سۆزدا ئیش ده‌كات. ئه‌م په‌تایه‌ فۆرمێكی په‌یوه‌ندی پۆست ــ هێرمۆنۆتیكه‌ كه‌ له‌ ڕاستیدا هیچ شتێك بۆ نووسین و بیركردنه‌وه‌ نادات به‌ ده‌سته‌وه‌. ئه‌م په‌تایه‌ پێش گریمانه‌ی هیچ خوێندنه‌وه‌یه‌ك ناهێڵێت، چونكه‌ ئه‌مه‌ چالاكییه‌كه‌ زۆر ئه‌سته‌م و خێرایه‌ له‌و كاته‌ی كه‌ له‌به‌ر ده‌ستدایه‌. زانیاری (یان ناوه‌ڕۆك) ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر  زۆر لاواز و هیچیش ‌بێت، به‌ خێراییه‌كی زۆر سه‌یری په‌تایه‌ك یان پاندێمییه‌ك له‌سه‌ر ئه‌نته‌رنێت بڵاوده‌بێته‌وه‌. قورسایی واتا نابێته‌ ڕێگر له‌به‌رده‌می. هیچ میدیایه‌كی تر هێزێكی په‌تائامێزی وه‌های نییه‌. ئنجا ده‌ستنووسی نووسینێك له‌به‌رانبه‌ر ئه‌مه‌دا زۆر بێ جووڵه‌ و خاوه‌.

هاوشێوه‌ی به‌رد یان دیوار، نهێنی ده‌بێته‌ به‌شێك له‌ ڕێكخستنی زه‌وی. ناسازگاره‌ له‌گه‌ڵ خێرایی به‌رهه‌م هێنان و بڵاوكردنه‌وه‌ی زانیاریدا، نهێنی خاڵێكی تری جوگرافی زانیارییه‌. تۆپۆلۆژیای دیجیتاڵ له‌ فه‌زای ته‌خت و خز و كراوه‌ پێك هاتووه‌. نهێنی زیاتر حه‌زی به‌و‌ كه‌ندڕ و چاڵ و حه‌شارگه‌كانه‌یه‌تی كه‌ له‌ ڕێگایه‌وه‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی زانیاری ئاڵۆز بكات. نهێنی به‌ تایبه‌ت حه‌زی له‌ بێده‌نگییه‌. ئه‌مه‌ ئه‌و ئاڵۆزییه‌ی كه‌ نهێنی خۆی له‌ تارماییه‌كان جیاده‌كاته‌وه‌. وه‌ك نمایشێك، شه‌به‌نگ پێویستی به‌وه‌یه‌‌ ببینرێت. ئه‌مه‌ ئه‌و ژاوه‌ژاوه‌ ڕوون ده‌كاته‌وه‌ كه‌ تارماییه‌كان دروست ده‌كه‌ن. ئه‌و بای دیجیتاڵه‌ی كه‌ له‌ لای ماڵی ئێمه‌وه‌ هه‌ڵده‌كات شه‌به‌نگه‌: “به‌هه‌ر حاڵ، با، بۆ كۆچه‌رییه‌كان وه‌ك زه‌وییه‌ بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی شوێنی نیشته‌جێبوونی جێگیریان هه‌یه‌. چه‌ند شتێكی تارمایی ئاسا هه‌یه‌. ئه‌زموونی با، ئه‌م تارماییه‌ جڵه‌ونه‌كراوه‌ كه‌ كۆچه‌رییه‌كان‌ ملكه‌چانه‌ به‌ره‌و پێشه‌وه‌ پاڵ پێوه‌ ده‌نێت، ئێمه‌ وا فێرین ك ئه‌م شته‌ به‌ شێوه‌ی حیسابات و لێكدانه‌وه‌ی كۆمپیۆته‌ری لێك بده‌ینه‌وه[7]‌”.

بازاڕه‌ داراییه‌كانی ئه‌مڕۆ كۆمه‌ڵێك دێوزمه‌ به‌رهه‌م ده‌هێنن كه‌ به‌و ئاڵۆزییه‌ زۆره‌یان، له‌ هه‌موو شوێنێكدا زیانیان لێ ده‌كه‌وێته‌وه‌ بێ ئه‌وه‌ی بتوانین كۆنترۆڵیان بكه‌ین.

 ئاڵۆزییه‌ زۆره‌كانیان وایانكردووه‌ شته‌ دیجیتاڵییه‌كان تارمایی ئاسا و كۆنترۆڵنه‌كراو بن. به‌ڵام ئاڵۆزی، تایبه‌تمه‌ندی نهێنی نییه‌. ئه‌م كۆمه‌ڵگای شه‌فافه‌ی ئێمه‌ دیوی نه‌رێنی هه‌یه‌. به‌ واتایه‌كی تر، ئه‌م كۆمه‌ڵگایه‌ دیارده‌یه‌كی ڕووكه‌شه‌. له‌ ژێر ئه‌م توێژاڵه‌ ته‌نكه‌، كۆمه‌ڵێك فه‌زای شه‌به‌نگ ئامێز ده‌كرێنه‌وه‌ كه‌ خۆیان له ئیمپراتۆری شه‌فافیه‌ت ده‌دزنه‌وه‌. بۆ نموونه‌ [8]dark pool پلاتفۆرمێكی مامه‌ڵه‌كردنی شاراوه‌یه‌ بۆ به‌رهه‌م هێنانی دارایی. ئه‌وه‌ی له‌ بازاڕه‌كانی داراییدا به‌ بازرگانی به‌ فرێكانسی به‌رز ناو ده‌برێت، دواجار سیسته‌مێكی ئاڵوگۆڕ و مامه‌ڵكردنه‌ له‌گه‌ڵ تارماییه‌كان و له‌نێوان تارماییه‌كاندا. ئه‌مانه‌ ئه‌و ئۆلگریتم[9] و ماشێنانه‌ن كه‌ له‌گه‌ڵ یه‌كتردا په‌یوه‌ندی دروست و له‌گه‌ڵ یه‌كدا ده‌جه‌نگن. ئه‌م فۆرمه‌ تارماییانه‌ی بازرگانی و په‌یوه‌ندی، به‌ هه‌مان شێوه‌ كه‌ كافكا وتبووی: “هێزی مرۆییان تێپه‌ڕاندووه‌”. ئه‌مانه‌ ڕووداوی پێشبینی نه‌كراو شه‌به‌نگ ئامێزیان لێ ده‌كه‌وێته‌وه‌ وه‌ك داڕووخانێكی ئابووری. بازاڕه‌ داراییه‌كانی ئه‌مڕۆ كۆمه‌ڵێك دێوزمه‌ به‌رهه‌م ده‌هێنن كه‌ به‌و ئاڵۆزییه‌ زۆره‌یان، له‌ هه‌موو شوێنێكدا زیانیان لێ ده‌كه‌وێته‌وه‌ بێ ئه‌وه‌ی بتوانین كۆنترۆڵیان بكه‌ین.  Torناوی تۆڕێكی “شاراوه‌یه‌” كه‌ به‌ یارمه‌تی ئه‌وه‌ ده‌توانیت به‌ شێوه‌یه‌كی ته‌واو نه‌ناسراو جێگۆڕكی بكه‌ی. ئه‌مه‌ ده‌رخه‌ری ئه‌و چاڵه‌ قووڵه‌ی ئه‌نته‌رنێته‌، كه‌ زۆنه‌ په‌راوێزه‌كانی ده‌توانن له‌ هه‌ر دیدێك خۆیان بدزنه‌وه‌. چونكه‌ كاتێك شه‌فافیه‌ت ئیمپراتۆرییه‌كه‌ی خۆی په‌ره‌ پێ ده‌دات، تاریكیش شوێنی خۆی داگیر ده‌كات.

پەراوێزەکان

[1]Franz Kafka, Lettres à Milena, trad. Alexandre Vialatte, Gallimard, 1956, p. 267.

[2]Ibid.

[3]E.M. Forster

[4]Heidegger, Prolegomena zur Geschichte des Zeitbegriffs, “Gesamtausgabe”, t. 20, Francfort, Klostermann, 1979, p. 412.

[5]Heidegger, Chemins qui ne mènent nulle part, op. cit., p. 50.

[6]Flusser, La Civilisation des médias, op. cit., p. 174.

[7]Ibid., p. 139.

[8]تۆڕێكی ئاڵۆگۆڕی دراوه‌ ، كه‌ ئیشه‌كانیان به‌ ناشه‌فاف و له‌ ده‌روه‌ی بۆرسه‌ ئه‌نجام ده‌ده‌ن.

[9]des algorithmes

سەرچاوە:

Byung-Chul Han, DANS LA NUÉE, RÉFLEXIONS SUR LE NUMÉRIQUE, ACTES SUD, 2015.

The post تارماییه‌كانی دیجیتاڵ appeared first on ژنەفتن.

میدیا ئه‌لكترۆنییه‌ ساده‌كان هاوشێوه‌ی ڕادیۆ توانای دروستكردنی په‌یوه‌ندییه‌كی تاكلایانه‌یان نییه‌. له‌به‌ر ئه‌و هۆكاره‌ ئامفیشانۆییه‌ی[1] ڕێگره‌ له‌ هه‌ر كرده‌یه‌كی هاوبه‌رانبه‌ر. شه‌پۆله‌ ڕادیۆئه‌كتیڤه‌كانیان هه‌رگیز جارێكی تر هه‌نارده‌ ناكرێنه‌وه‌. ئه‌وانه‌ی ئه‌م شه‌پۆلانه‌ وه‌رده‌گرن مه‌حكوومن به‌ پاسیڤ بوون. تۆپۆلۆژیای ئه‌نته‌رنێت زۆر جیاوازتره‌ له‌ ئه‌مفیشانۆ ـــ كه‌ لایه‌نێكی تری ده‌سه‌ڵاته‌ ــ كه‌ سه‌نته‌رێكی په‌خشكردنی هه‌یه‌.

له‌ ئه‌مڕۆدا ئێمه‌ چیتر وه‌رگر و به‌كارهێنه‌ری زانیارییه‌كان نین، به‌ڵكو ئه‌وانه‌ به‌رهه‌م ده‌هێنینه‌وه‌ و بڵاویان ده‌كه‌ینه‌وه‌. ئێمه‌ چیتر ڕازی نابین به‌وه‌ی‌ به‌كارهێنه‌رێكی پاسیڤی زانیارییه‌كان بین، ده‌مانه‌وێت له‌مه‌ودا ئه‌و زانیاریانه‌ به شێوه‌یه‌كی چالاك به‌رهه‌م بهێنینه‌وه ‌و له‌ ڕێگایه‌وه‌ په‌یوه‌ندی دروست بكه‌ین.

دیجیتاڵ به‌ ته‌نیا په‌نجه‌ره‌یه‌ك بۆ بینه‌ره‌ پاسیڤه‌كان ناكاته‌وه‌، به‌ڵكو ئه‌و ده‌رگایانه‌ش ده‌كاته‌وه‌ كه‌ ئێمه‌ ده‌توانین له‌ ڕێگایانه‌وه‌ ئه‌و زانیاریانه‌ هه‌ڵڕژێنینه‌وه‌‌ ده‌ره‌وه‌ كه‌ خۆمان به‌رهه‌ممان هێناوه‌.

ئێمه‌ به‌جارێك به‌رهه‌مهێنه‌ر و به‌كارهێنه‌ریشین. ئه‌م دوو ڕۆڵه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی به‌رچاو كه‌ڵه‌كه‌بوونی زانیارییه‌كانی زیاتر كردووه‌. دیجیتاڵ به‌ ته‌نیا په‌نجه‌ره‌یه‌ك بۆ بینه‌ره‌ پاسیڤه‌كان ناكاته‌وه‌، به‌ڵكو ئه‌و ده‌رگایانه‌ش ده‌كاته‌وه‌ كه‌ ئێمه‌ ده‌توانین له‌ ڕێگایانه‌وه‌ ئه‌و زانیاریانه‌ هه‌ڵڕژێنینه‌وه‌‌ ده‌ره‌وه‌ كه‌ خۆمان به‌رهه‌ممان هێناوه‌. ئه‌م په‌نجه‌ره‌ و ده‌رگایانه‌ ئه‌و ویندۆزانه‌ن كه‌ یه‌كسه‌ر و بێ هیچ لایه‌نێكی نێوه‌ندگر په‌یوه‌ندی ده‌كه‌ن به‌ ویندۆزه‌كانی تره‌وه‌. له‌ ڕێگای ویندۆزه‌كانه‌وه‌، چیتر چاوی ئێمه‌ له‌سه‌ر فه‌زای گشتی نییه‌ به‌ڵكو له‌سه‌ر ویندۆزه‌كانی تره‌. هه‌ر به‌م شێوه‌یه‌یه‌ كه‌ میدیای دیجیتاڵ خۆی له‌ ماسمیدیای وه‌ك ڕادیۆ یان ته‌له‌فزیۆن جیا ده‌كاته‌وه‌. میدیای هاوشێوه‌ی وێبلاگه‌كان، تویته‌ر و فه‌یسبووك خه‌ریكن په‌یوه‌ندییه‌كان له‌ میدیایی ده‌خه‌ن. كۆمه‌ڵگای ئه‌مڕۆمان كه‌ هه‌ڵپه ‌و برسی بیروڕا و زانیارییه‌، متمانه‌ی به‌م په‌یوه‌ندییه‌ له‌ میدیاكه‌وتووانه‌یه‌.

ئه‌م له‌ میدیاكه‌وتنه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان له‌ ڕێگای ڕۆژنامه‌نووسه‌كانه‌وه‌ تێده‌په‌ڕێت، واته‌ ئه‌م نوێنه‌رانه‌ی پێشووی نوخبه‌كان، ئه‌م “بیروڕا سازانه‌”، ئه‌م قه‌شانه‌ی بیروڕا، ئه‌ویش بۆ چین و توێژێكی پاتاڵ و كۆنه‌پارێز.

دیجیتاڵ هه‌موو چین و توێژی قه‌شه‌كان ده‌سڕێته‌وه‌. له ‌میدیاكه‌وتنی گشتی كۆتایی به‌ سه‌رده‌می نوێنه‌رایه‌تی دێنێت. له‌ ئه‌مڕۆدا هه‌مووان ده‌یانه‌وێت ڕاسته‌وخۆ ده‌ركه‌ون و، بیروبۆچوونه‌كانیان بێ هیچ نێوه‌ندگرێك بخه‌نه‌ ڕوو.

ئه‌م گوشاره‌ زۆره‌ی كه‌ هاوته‌ریبه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م جۆره‌ له‌میدیاكه‌وتن، گه‌یشتووه‌ته‌ ناوه‌ندی سیاسه‌تیش. ئه‌م گوشاره‌ دیموكراتی نوێنه‌رایه‌تیشی خستووه‌ته‌ بارودۆخێكی قورسه‌وه‌. نوێنه‌ره‌ سیاسییه‌كان چیتر وه‌ك هه‌نارده‌كه‌ره‌كان ده‌رناكه‌ون، وه‌ك نوێنه‌ری [لایه‌نه‌كان]، به‌ڵكو پتر وه‌ك به‌ربه‌ست دێنه‌ پێش چاو. ئه‌م گوشاره‌ خوازیاری جۆرێك له‌ به‌شداری زیاتر و شه‌فافیه‌تی زیاتره‌. “حیزبی چه‌ته‌ ده‌ریاییه‌كان[2]” یه‌كه‌م سه‌ركه‌وتنی خۆی قه‌رزاری ئه‌م پێشكه‌وتنه‌یه‌‌ له‌ سیستمی میدیاییدا. سنوورداربوونی هه‌نووكه‌، كه‌ به‌ره‌ئه‌نجامێكی زۆر هه‌ستیارانه‌ی سیستمی دیجیتاڵه‌، به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی هه‌ڕه‌شه‌ له‌ پره‌نسیپی نوێنه‌رایه‌تی ده‌كات.

نوێنه‌رایه‌تی زۆرجار وه‌ك فیلته‌رێك ڕۆڵ ده‌گێڕێت كه‌ كاریگه‌رییه‌كی زۆر ئه‌رێنی لێ ده‌كه‌وێته‌وه‌. به‌ كرده‌ی هه‌ڵبژاردانه‌، پاوانكاری مسۆگه‌ر ده‌كات. بۆ نموونه‌ خانه‌كانی وه‌شاندن، كه‌ كه‌ته‌لۆگێكی باشیان هه‌یه‌، ڕۆڵێكی باشیان له‌ پێگه‌یاندنی كولتووری و رۆشنبیری به‌شداربووانیاندا هه‌یه‌.

له‌ میدیاكه‌وتن له‌ هه‌ندێك بواردا ئه‌نجامه‌كه‌ی عه‌وامگه‌ری لێ ده‌كه‌وێته‌وه‌.

ئه‌م خانانه‌ی وه‌شاندن گه‌شه‌ به‌ زمان ده‌ده‌ن. هه‌ندێك له‌ ڕۆژنامه‌نووسه‌كان ته‌نانه‌ت ژیانی خۆیشیان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ داده‌نێن كه‌ ڕاپۆرتێك به‌ كوالێتییه‌كی باش‌ بنووسن. به‌ پێچه‌وانه‌وه‌‌، له‌ میدیاكه‌وتن له‌ هه‌ندێك بواردا ئه‌نجامه‌كه‌ی عه‌وامگه‌ری لێ ده‌كه‌وێته‌وه‌. هه‌ر بۆیه‌ سه‌ره‌نج ده‌ده‌ن به‌ ڕووكشكردنی زمان و كولتووری لێ ده‌بێته‌وه‌ كه‌ ده‌بێته‌ شتێكی زۆر عه‌وامانه‌.

هه‌ر بۆیه‌ كه‌سێكی وه‌ك بلا ئاندر[3]، كه‌ نووسه‌رێكی پڕفرۆشیی‌ ئه‌مریكییه‌ ده‌ڵێت: “ده‌توانم كتێبه‌كانم خێرا چاپ بكه‌م. چونكه‌ سه‌ره‌تا من پێویستیم به‌ قه‌ناعتپێكردنی هیچ ده‌ڵاڵێك نییه‌. ده‌توانم ڕێك ئه‌و كتێبه‌ بنووسم كه‌ خوێنه‌ره‌كانم ده‌یانه‌وێت. خوێنه‌ره‌كانی من، خۆمم[4]“. هیچ جیاوازییه‌كی بنه‌ڕه‌تی له‌نێوان “خوێنه‌ره‌كانم و مندا نییه‌، خوێنه‌ره‌كانی من، خۆمم”.

“خوێنه‌ره‌كانی من، خۆمم” به‌ واتای كۆتایی هاتنی مرۆڤی سیاسی دێت، به‌ واتایه‌كی قووڵی تێماكه‌ش بریتییه‌ له‌و كه‌سه‌ی له‌ باتی ئه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ خواستی ده‌نگده‌ره‌كانیدا بێت، تا دوا ڕاده‌ داكۆكی له‌ پێگه‌ی خۆی ده‌كات و له‌ ڕوانگه‌ی خۆیه‌وه‌ له‌وان له‌ پێشتره‌.

بانگه‌شه‌ی شه‌فافییه‌ت له‌ نووسیندا ده‌بێته‌ هۆكاری هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی. ئه‌گه‌ر هاتوو نووسینه‌كه‌شی تایبه‌تی بێت، یان پێكه‌وه‌یی، شه‌فاف، ئه‌وه‌ ته‌نیا كه‌ڵه‌کەكردنی پیته ‌و هیچی تر.

داهاتوو، وه‌ك كاتیگۆرییه‌كی كات له‌ سیاسه‌تدا له‌ ناو ده‌چێت. سیاسه‌ت چالاكییه‌كی ستراتیژییه‌، ده‌بێت ده‌سه‌ڵاتی به‌ سه‌ر زانیاریدا هه‌بێت و حوكمی به‌ سه‌ر به‌رهه‌مهێنان و بڵاوكردنه‌وه‌یدا هه‌بێت. هه‌ربۆیه‌ ناكرێت به‌ ته‌واوه‌تی چاوپۆشی له‌و ژینگه‌ داخراوانه‌ بكرێت كه‌ زانیارییه‌كان به‌ ئه‌نقسه‌ت ده‌شارنه‌وه‌. نهێنی پارێزی زانیارییه‌كان یه‌كێكه‌ له‌ پێكهێنه‌ره‌ پێویسته‌كانی په‌یوه‌ندی سیاسی، واته‌ ستراتیژی. كاتێك هه‌موو شتێك به‌ شێوه‌یه‌كی له‌ناكاو‌ بخرێنه‌ به‌رده‌ست گشت كه‌سێك و به‌ گشتی بكرێن، سیاسه‌ت هه‌ستی ماوه‌ درێژی خۆی و ڕوانگه‌ی خۆی له‌ ده‌ست ده‌دات و له‌نێو هه‌واڵی ساخته‌ و پڕوپاگه‌نده‌دا نوقم ده‌بێت. شه‌فافیه‌تی ته‌واو، كاتێكی ناسه‌قامگیر و به‌رنامه‌داڕێژییه‌كی له‌سه‌رخۆ و ده‌سه‌په‌نێت به‌ سه‌ر په‌یوه‌ندی سیاسیدا. چیتر ئه‌گه‌ری پێگه‌یشتنی هیچ شتێك نامێنێت. داهاتوو كاتی شه‌فافیه‌ت نییه‌. شه‌فافییه‌ت له‌ ژێر هه‌ژموونی هه‌نووكه‌یی،  هه‌نووكه‌دایه‌‌. سته‌مكاری شه‌فافیه‌ت ده‌بێته‌ ڕێگر له‌به‌رده‌م ده‌ربڕینی هه‌ندێك بیروڕای جیاواز و ئایدیای ناباو. بوێری كه‌م ده‌كاته‌وه‌. ئه‌م ناچاریی شه‌فافیه‌ته‌ وه‌ك خۆگونجاندنێكی به‌هێز ڕۆڵ ده‌گێڕێت. هاوشێوه‌ی كامێرای چاودێری، هه‌ستی چاودێری كردنمان تێدا دروست ده‌كات. ئا لێره‌دایه‌ كه‌ كاریگه‌رییه‌ پانۆپیتكه‌كه‌ی[5] ده‌رده‌كه‌وێت. دواجار هیچ په‌یوه‌ندییه‌كی لێ دروست نابێت و، هه‌مان شت دووباره‌ ده‌بێته‌وه‌: “چاوی له‌ هه‌موو شوێندابووی میدیا، وایكرد كه‌ ئێمه‌ [سیاسییه‌كان] ئازاد نه‌بووین له‌وه‌ی ڕاشكاوانه له‌ بابه‌تێكی دۆستانه‌، یان مه‌سه‌له‌یه‌كی هه‌ستیار یان شتێك به‌ دڵی خه‌ڵك نه‌بێت گفتووگۆ بكه‌ین، ئێمه‌ ده‌بێت به‌رده‌وام وێنای ئه‌وه‌ بكه‌ین كه‌سێك ده‌چێت و ڕاپۆرتی قسه‌كانمان ده‌دات به‌ میدیا[6]“. دیرك ڤۆن گۆلن[7]، نووسه‌رێك كه‌ وه‌به‌رهێنانێكی گه‌وره‌ی كردووه‌ له‌سه‌ر پرۆژه‌یه‌كی جه‌معی كتێب به‌ ناونانیشانی “دوا ڤێرژن به‌رده‌سته[8]‌” بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ پرۆسه‌ی نووسینی خۆی شه‌فاف ده‌كات. به‌ڵام ئه‌م ئیشی نووسینه‌ ته‌واو شه‌فافه‌ چییه‌؟ بۆ پیته‌ر هاندكێ[9] نووسین گه‌شتێكه‌ به‌ ته‌نیا. سه‌فه‌ره‌ بۆ نێو شوێنه‌ نه‌ناسراو و نه‌دۆزراوه‌كان. به‌م شێوه‌یه‌یه‌، كه‌ نووسین به‌ واتا قووڵه‌كه‌ی زاراوه‌كه‌ ده‌گاته‌ كرده‌ و هزر. هه‌روه‌ها له‌ ڕێگای هزره‌وه‌یه‌ كه‌ هایدیگه‌ر به‌ره‌و شتی كه‌شفنه‌كراو ده‌ڕوا. شه‌قه‌ی باڵه‌كانی ئیرۆسی خواوه‌ند، گشت جارێ ئه‌وه‌ ده‌ڵێـت كه‌ ده‌بێت له‌نێو هزریدا هه‌نگاوێكی بنه‌ڕه‌تی بهاوێ و خۆی بخاته‌ به‌ر مه‌ترسی ڕێگه‌ نادیاره‌كان[10]. بانگه‌شه‌ی شه‌فافییه‌ت له‌ نووسیندا ده‌بێته‌ هۆكاری هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی. ئه‌گه‌ر هاتوو نووسینه‌كه‌شی تایبه‌تی بێت، یان پێكه‌وه‌یی، شه‌فاف، ئه‌وه‌ ته‌نیا كه‌ڵه‌کەكردنی پیته ‌و هیچی تر. ئه‌م نووسینه‌ بێ‌توانایه‌ له‌ گۆڕانكارییه‌كی ته‌واو، واته‌ له‌ تاقانه‌یی. نووسینی شه‌فاف ته‌نیا زانیارییه‌كان له‌ ته‌نیشت یه‌كه‌وه‌ كه‌ڵه‌كه‌ ده‌كات. كه‌ڵه‌كه‌كردن زۆر به‌ ساده‌یی شێوازی دیجیتاڵه‌. ئه‌م ناچاری شه‌فافییه‌ته‌ ده‌كه‌وێته‌ ئه‌و دیو ویست و به‌شداری ئازادی زانیارییه‌وه‌. ئاماژه‌یه‌ بۆ گۆڕانی پاردایمه‌كان. ئه‌م پارادایمه‌ نوێیه‌ تا ئه‌و شوێنه‌ی بڕیار ده‌دات كه‌ چییه‌ و یان ده‌بێت چی بێت نۆرماڵه‌. ئه‌م پارادایمه‌ پێناسه‌ی بوونێكی نوێ ده‌كات.

ئه‌ده‌بی ئه‌وروپی له‌به‌رده‌م هه‌ڕه‌شه‌دایه‌. ئه‌وه‌ی كه‌ ئێمه‌ ئه‌مڕۆ له‌ ئه‌وروپادا پێیدا تێپه‌ڕده‌بین، قه‌یرانی ڕۆحه‌

له‌نێو دیمانه‌یه‌كدا، میشێل بوتور باس له‌ قه‌یرانێكی ڕۆحی ده‌كات، كه‌ ئه‌م شته‌‌ وه‌ك قه‌یرانی ئه‌ده‌بیاتیش خۆی ئاشكرا ده‌كات: “ئه‌و قه‌یرانه‌ی كه‌ ئێمه‌ تێیدا ده‌ژین به‌ ته‌نیا قه‌یرانی ئابووری نییه‌، قه‌یرانی ئه‌ده‌بیشه‌. ئه‌ده‌بی ئه‌وروپی له‌به‌رده‌م هه‌ڕه‌شه‌دایه‌. ئه‌وه‌ی كه‌ ئێمه‌ ئه‌مڕۆ له‌ ئه‌وروپادا پێیدا تێپه‌ڕده‌بین، قه‌یرانی ڕۆحه‌[11]“. كاتێك سه‌باره‌ت به‌ سه‌مپتۆمه‌كانی ئه‌م قه‌یرانه‌ پرسیاری لێ ده‌كه‌ن، بویته‌ر له‌ وه‌ڵامدا ده‌ڵێت: “ماوه‌ی ده‌ یان بیست ساڵه‌، تا ڕاده‌یه‌ك هیچ شتێك له‌نێو ئه‌ده‌بدا ڕووینه‌داوه‌، سه‌ره‌ڕای ئه‌م شه‌پۆلی چاپ و بڵاوكردنه‌یه‌وه‌ش‌، دیسان ئه‌مه‌ سستی ڕۆشنبیرییه‌. هه‌موو ئه‌مانه‌ له‌به‌ر هۆكاری قه‌یرانی په‌یوه‌ندییه‌. كه‌ره‌سته‌ نوێیه‌كانی په‌یوه‌ندی جێی ستایشن، به‌ڵام ژاوه‌ژاوێكی سه‌یریان دروست كردووه‌. ئه‌و ژینگه‌یه‌ی ڕۆح و زه‌ین له‌ خۆ ده‌گرێت، بێده‌نگییه‌. له‌ كاتێكدا ئه‌وه‌ ئاشكرایه‌ كه‌ په‌یوه‌ندی دیجیتاڵی بێده‌نگی ته‌فرووتوونا كردووه‌. كه‌ڵه‌كردن، دایكی ژاوه‌ژاوی په‌یوه‌ندییه‌ و، ئه‌مه‌ شێوازی زه‌ین و ڕۆح نییه‌.

پەراوێزەکان

[1]Amphithéâtre شانۆی ڕۆمانی كه‌ به‌ چوارده‌وریدا بینه‌ری هه‌یه‌ و راسته‌وخۆ هه‌موو كه‌س ئه‌كتی شانۆكه‌ ده‌بینێت.

[2]Parti des pirates پارتی چه‌ته‌كان، كه‌ پارتێكی سیاسییه‌ له‌ ئه‌ڵمانیا و له‌ ساڵی 2006 دامه‌زراوه‌، یه‌كێك له‌ دروشمه‌كانی هه‌ڵبژاردنی پارته‌ بریتی بوو له‌ ده‌نگدان به‌ ئه‌ندامه‌كانیان به‌ شێوه‌ی ئۆنلاین و دیجیتاڵی بۆ خستنه‌ ڕووی شه‌فافیه‌ت زیاتر له‌ كاری حیزبیدا.

[3]Bella Andre

[4]Die Zeit, 23 août 2012.

[5]Panoptique دیزاینی جۆرێك بیناسازی زیندانه‌، كه‌ وا ده‌كات پاسه‌وانه‌كان چاودێری ته‌واوی زیندانییه‌كان بكه‌ن بێ ئه‌وه‌ی زیندانییه‌كان ئه‌وان ببینین، بۆیه‌ به‌رده‌وام هه‌ست ده‌كه‌ن له‌ ژێر چاودێری دان، فوكۆیش له‌ كۆنترۆڵ و سزادان باسی ئه‌م جۆره‌ زیندانه‌ی كردووه‌.

[6]Interview avec l’ancien maire de Hambourg, Olevon Beust, in Die Zeit, 31 janvier 2013

[7]Dirk von Gehlen

[8]Eineneue Version istverfügbar

[9]Peter Handke

[10]Martin Heidegger, “Ma chère petite âme”, Lettres à sa femme Elfride. 1915-1970, trad. Marie-Ange Maillet, Seuil, p. 345.

[11]Die Zeit, 12 juillet 2012.

سه‌رچاوه‌:

Byung-Chul Han, DANS LA NUÉE, RÉFLEXIONS SUR LE NUMÉRIQUE, ACTES SUD, 2015.

The post له‌ میدیاكه‌وتن appeared first on ژنەفتن.

به‌ڵام ئاسمانی پڕ له‌ ئه‌ستێره‌ی كانت بێ به‌رییه‌ له ‌هه‌ر ئه‌ستێره‌یه‌كی شووم. كانت كاره‌سات ناناسێت. ته‌نانه‌ت دیارده‌ سرووشتییه‌ توندوتیژه‌كانیش بۆ ئه‌و، نواندنه‌وه‌ی ڕووداوه‌ كاره‌سات ئامێزه‌كان نین. له‌ به‌رانبه‌ر ته‌قینه‌وه‌كانی سرووشت، سووبێكت په‌نا ده‌باته‌ نێو عه‌قڵ، كه‌ وا ده‌كات هه‌موو ئه‌و شتانه‌ی له‌ ده‌ره‌وه‌ ڕووده‌ده‌ن، زۆر بچووك ده‌ركه‌ون. كانت به‌ شێوه‌یه‌كی هه‌میشه‌یی به‌رانبه‌ر‌ ده‌ره‌وه‌ خۆی ده‌پارێزێت و له‌ ناوه‌وه‌ی ڕه‌حه‌تبوونی(ئۆتۆئێرۆتیک)[2] سووبێكت هه‌ڵدێت. هه‌موو شتێك ده‌بێت‌ له‌ ناوه‌وه‌ی سووبێكت بهێڵدرێته‌وه ‌و به‌رپه‌رچ بدرێته‌وه‌، ئه‌مه‌‌ ناچاریی كاتیگۆرییه‌ هزرییه‌كه‌ی ئه‌وه‌.

بۆ هیگڵ ئه‌ركی هونه‌ر بریتییه‌ له‌ گۆڕینی “هه‌ر فیگۆرێك‌، له‌سه‌ر ڕووبه‌ڕه‌ بینراوه‌كه‌ی، بۆ چاو… كه‌ له‌وێدا ڕۆحی ئازاد خۆی له‌نێو ناكۆتاییه‌ ناوه‌كییه‌كه‌یدا ده‌ناسێته‌وه[3]‌”.

به‌رهه‌می هونه‌ری ئایدیال ئارگۆسێكه[4]‌ به‌ هه‌زار چاوه‌وه‌، فه‌زایه‌كی ڕوون و جووڵاوه‌: ڕێك به ‌هەمان شێوه‌ ئه‌فلاتوون له‌م دوو بەیتییە(distique)‌ به‌ناوبانگه‌ی به‌ ئاسته‌ر ده‌ڵێت: «كاتێك تۆ چاوه‌كان به‌ره‌و ئه‌ستێره‌كان هه‌ڵدێنی، ئاه ئه‌ستێره‌ی من، بۆچی من ئاسمان نیم/ له‌ كاتێكدا هه‌زاران چاو به‌ره‌و تۆ چاو داده‌نێن!”- ته‌نانه‌ت، به‌ پێچه‌وانه‌شه‌وه‌، هه‌موو به‌رهه‌مێك ده‌كات‌ به‌ ئارگۆسی هه‌زار چاو، به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ ڕۆح و مه‌عنه‌ویه‌تی ناوه‌كی له‌ هه‌موو لایه‌كه‌وه‌ ده‌بینرێت[5]“.

ڕۆحیش خۆی ئارگۆسێكی هه‌زار چاوه‌ كه‌ بێ هیچ ئاوارته‌یه‌ك هه‌موو شتێك ڕووناك ده‌كاته‌وه‌. ئاسمانه‌كه‌ی هیگڵ، له‌گه‌ڵ هه‌زار چاوه‌كه‌یدا، له‌ ئاسمانه‌ پڕ له‌ ئه‌ستێره‌كه‌ی شه‌وانه‌ی كانت ده‌چێت، كه‌ هه‌رگیز له‌ لایه‌ن ئه‌ستێره‌یه‌كی شوومه‌وه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ هێرشی ناكرێته‌ سه‌ر. “ڕۆح”ـی هیگڵی و “عه‌قڵ”ـی كانتی وه‌ك هاوكێشه‌كانی یه‌ك خواست دژ به‌ كاره‌سات و به‌رانبه‌ر به‌ ده‌ره‌وه ‌و به‌رانبه‌ر به‌و شته‌ی كه‌ جیاوازه‌ ڕۆڵ ده‌گێرن.

من ناڵێم كاره‌سات ڕه‌هایه‌، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ڕه‌ها له‌ ڕێڕه‌و لاده‌دات، دێت و ده‌چێت، له‌ ڕێڕه‌ولادانێكی كۆچه‌ری، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا به‌ شێوه‌یه‌كی له‌ناكاو و هه‌ست پێنه‌كراو، به‌ڵام به‌ گوژمی ده‌ره‌وه… كاره‌سات تایبه‌تمه‌ندی جۆرێكی تری وریاییه‌‌، شه‌ونخونییه‌،

وه‌ك ئه‌ستێره‌یه‌كی شووم، كاره‌ساتیش له‌نێو “فه‌زایه‌كی ئه‌ستێره‌یی” كورت ده‌بێته‌وه‌. ئه‌م “ناچوونیه‌كییه‌ ڕادیكاڵه[6]‌”، ئه‌م ده‌ره‌وه‌یه‌، كه‌ ناوه‌وه‌ی ڕۆح ناچار ده‌كات: “من ناڵێم كاره‌سات ڕه‌هایه‌، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ڕه‌ها له‌ ڕێڕه‌و لاده‌دات، دێت و ده‌چێت، له‌ ڕێڕه‌ولادانێكی كۆچه‌ری، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا به‌ شێوه‌یه‌كی له‌ناكاو و هه‌ست پێنه‌كراو، به‌ڵام به‌ گوژمی ده‌ره‌وه[7]‌… كاره‌سات تایبه‌تمه‌ندی جۆرێكی تری وریاییه‌‌، شه‌ونخونییه‌، كه‌ خۆی له‌ “ئارگۆسی هه‌زار چاوی” هیگڵ جیاده‌كاته‌وه‌: “ئه‌گه‌ر ده‌ڵێم: كاره‌سات شه‌ونخونییه‌، بۆ ئه‌وه‌ نییه‌ بابه‌ته‌كه‌ بدرێته‌ ده‌ست شه‌ونخوونییه‌كی تره‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی بوترێت: شه‌ونخوون به‌ ژێر ئاسمانی پڕ له‌ ئه‌ستێره‌دا تێناپه‌ڕێت[8]“. كاره‌سات په‌یوه‌سته‌ به‌ “په‌ناگه‌یه‌ك له‌ ده‌ره‌وه‌ی په‌ناگه‌ی ئه‌ستێره‌كان[9]“. ئاسمانی چۆڵ و به‌تاڵ، ئه‌نتیتێزی ئاسمانی پڕ له‌ ئه‌ستێره‌یه‌، بۆ بلانشۆ نواندنه‌وه‌ی دیمه‌نی سه‌ره‌تایی سه‌رده‌می مناڵیه‌تی. هه‌ر ئه‌وه‌ كه‌ ئه‌تۆپییه‌كی[10] جیاوازتر، له‌ ده‌ره‌وەیه‌ك كه‌ مایه‌ی تێگه‌شتن نییه‌ بۆ ئه‌و ئاشكرا ده‌كات، ئه‌ویش له‌ جوانی و باڵاییه‌ك كه‌ مناڵ‌ له‌ “خۆشییه‌كی وێرانكه‌ر” لێوڕێژ ده‌كات… ئاسمان له‌ناكاو ده‌م ده‌كاته‌وه‌، به‌ شێوه‌یه‌كی ڕه‌ها ڕه‌ش و به‌تاڵ و چۆڵه‌… چاوه‌ڕواننه‌كراوی ئه‌م دیمه‌نه‌‌….. هه‌ستكردن به‌ به‌خته‌وه‌رییه‌كه‌ كه‌ خێرا مناڵ داگیر ده‌كات….. بۆیه‌ ناتوانێت له‌ فرمێسك زیاتر شاهیدی ئه‌م شته‌ بدات، شۆڕبوونه‌وه‌ی ناكۆتای فرمێسكه‌كان[11]“.  مناڵ دڵخۆشه‌ به‌ ناكۆتابوونی ئاسمانی چۆڵ و به‌تاڵ. ئه‌و كه‌ له‌ ناوه‌وه‌ی خۆی هه‌ڵكێشراوه‌، ئازاد بووه‌ و ده‌ڕژێته‌ نێو ده‌ره‌وه‌یه‌كی ئه‌تۆپیك. ده‌ركه‌وت كاره‌سات ده‌بێته‌ هاوكێشه‌یه‌ك بۆ به‌خته‌وه‌ری.

جوانیناسی كاره‌سات ده‌كه‌وێته‌ خاڵی دژی ڕازیبوون، ئه‌ویش له‌و ڕێگایه‌وه‌ی سووبێكت چێژ له‌ خودی خۆی وه‌رده‌گرێت. ئه‌مه‌ جوانیناسی ڕووداوه‌. به‌ڵام ده‌شێت ڕووداوێكی بێ ماناش “كاره‌سات ئامێز” بێت: ته‌پوتۆزێكی سپی كه‌ بە نمه‌ بارانێك دروست بووبێت، به‌فربارانێكی نه‌رم له‌ به‌ره‌به‌یاندا، بۆنێكی ڕۆشێر[12] كه‌ له‌ گه‌رمای هاویندا ــــــ ئه‌مانه‌ ڕووداوی به‌تاڵن، ئه‌مانه‌ ئیگۆ ده‌سڕنه‌وه‌، له‌ناوه‌وه‌ هه‌ڵده‌وه‌شێنه‌وه‌، له‌ سووبێكتی ده‌خه‌ن، هه‌ربۆیه‌ دڵخۆشی ده‌كه‌ن. ئه‌م ڕووداوانه‌ جوانن، چونكه‌ ئیگۆ هه‌ڵده‌وه‌شێننه‌وه‌. كاره‌سات، مه‌رگی سووبێكتێكی خۆڕه‌حته‌كه‌ره‌ كه‌ توند نووساوه‌ به‌ خۆیه‌وه‌. له‌ گوڵه‌كانی خراپه‌ی بۆدلێردا له‌ شیعری “ئاوازی جوانی” شاعیر ئه‌ستێره‌كانی به‌ شێوه‌ی(“[13]des astres”)  داڕشتووه‌ته‌وه‌ كه‌ جوانی ئه‌و ئه‌ستێرانه‌‌ به‌ وشه‌ی كاره‌سات(désastres) داده‌به‌زێت. جوانی كاره‌ساتێكه‌ كه‌ ڕێكخستنی ئه‌ستێره‌كان ده‌شێوێنێت. جوانی ئه‌و “مه‌شخه‌ڵه‌یه‌ كه‌ په‌پووله‌ خۆی لێ نزیك ده‌كاته‌وه‌ و له‌ سه‌ری گڕ ده‌گرێت. مه‌شخه‌ڵ و گۆڕ له‌گه‌ڵ یه‌كدا هاوسه‌روان[14]. جوانی به ‌هەمان شێوه‌ی مه‌شخه‌ڵ له‌سه‌ر گۆڕیش هه‌ڵكۆڵراوه‌. نه‌فیبوونی كاره‌سات، ئه‌وه‌ی كه‌ كوشنده‌یه‌، چركه‌ساتی جوانییه‌.

به‌ هەمان شێوه‌ ده‌توانین لای ڕیلكه‌ له‌ قه‌سیده‌ی “لاواندنه‌وه‌ی دینۆ” ئه‌وه‌ بخوێنینه‌وه‌ كه‌ جوانی “هیچ نییه‌ جگه‌ له‌و ده‌ستپێكه‌ ترسناكه‌ی كه‌ به‌ ئه‌سته‌م ده‌توانین به‌رگه‌ی بگرین[15]“. نه‌فی ترس، قاڵبی جوانی و چوارچێوه‌كانی به‌ شێوه‌یه‌كی زۆر قووڵ دروست ده‌كات. جوانی ئه‌و شته‌ به‌رگه‌نه‌گیراوه‌ كه‌ به‌ ئه‌سته‌م به‌رگه‌ی ده‌گرین، یان به‌رگه‌نه‌گیراوه‌ كه‌ به‌رگه‌ی ده‌گرین. جوانی، ئێمه‌ له‌ ترس ده‌پارێزێت. به‌ڵام له‌ هه‌مان كاتدا ترس له‌ ڕێگای جوانییه‌وه‌ ده‌دره‌وشێته‌وه‌، جوانی وێنه‌ نییه‌، به‌ڵكو په‌رده‌یه‌كی نمایشه‌.

جوانی دژ به‌ ناڕێكیی‌، دژ به‌ ترس‌، دژ به‌ جیاوازیی، فۆرمه‌كانی ده‌سه‌پێنێت،

نه‌فی ترس، بۆ تیۆردۆ ئه‌دۆرنۆیش به ‌هەمان شێوه‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كی بنه‌ڕه‌تی جوانییه‌. جوانی ئه‌و فۆرمه‌یه‌ كه‌ له‌نێو ناڕێكیدا جێگیر ده‌بێت، له‌نێو ناده‌ستنیشانكراوی و هه‌ستپێنه‌كراویدا: “له‌سه‌ر ئه‌و شتانه‌ی كه‌ له‌سه‌ر جوانی جێبه‌جێ ده‌كرێن، له‌و په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ فۆرمه‌ جوانیناسییه‌كاندا، لێده‌گه‌ڕێت ته‌نیا ئه‌و شتانه‌ی له‌و ده‌چن، ئه‌و شتانه‌ی ئه‌و دایده‌ڕێژێت، و ئه‌و شته‌ی كه‌ ده‌خوازێت له‌و بچێت، هه‌بن. ئه‌م پرۆسه‌یه‌، پرۆسه‌یه‌كی فۆرمالیزاسیۆنه‌…. جوانی دژ به‌ ناڕێكیی‌، دژ به‌ ترس‌، دژ به‌ جیاوازیی، فۆرمه‌كانی ده‌سه‌پێنێت، واته‌ جیاوازییه‌كانی: “وێنه‌ی جوانی، وه‌ك وێنه‌یه‌كی تاقانه‌ و جیاواز، له‌ به‌رانبه‌ر تاریكییه‌ تۆقێنه‌ره‌كه‌ی سرووشتدا، به‌ شێوه‌یه‌كی خۆڕزگاركه‌ر له‌ ترس ده‌رده‌كه‌وێت. “به‌ڵام ڕواڵه‌ته‌ جوانه‌كان به‌رپه‌رچێكی ته‌واوی ترس ناده‌نه‌وه‌. “دزه‌تێنه‌كراوبوون له‌ به‌رانبه‌ر بوونێكی له‌ناكاو[16]، به‌رانبه‌ر ناڕێكی، به‌ ته‌واوه‌تی به‌ مانای لاوازی نییه‌. ترس “به‌رانبه‌ر ده‌ره‌وه‌ سه‌نگه‌ری گرتووه‌، وه‌ك دوژمنێك له‌ به‌رانبه‌ر شووراكانی شاره‌كان گه‌مارۆدراو، كه‌ به‌ برسێتی ئه‌و گوژمه‌ كه‌م ده‌كاته‌وه[17]“‌.

ڕۆح، له‌ پێكهێنانی فۆرمه‌كاندا، پێویستی به‌ ناڕێكیییه‌، پێویستی به‌ دوژمنی خۆیه‌تی، له‌ پێناو‌ ئه‌وه‌ی له‌ ڕواڵه‌تی مه‌رگدا نه‌یبه‌ستێت.

‌ ڕواڵه‌ته‌ جوانه‌كان لاواز و مه‌ترسیدارن. ئه‌وان له‌ لایه‌ن ئه‌وی تری خۆیانه‌وه‌ “به‌ره‌به‌ره‌ شپرزه‌” ده‌بن، واته‌ له‌ لایه‌ن ترسه‌وه‌: “كه‌مبوونه‌وه‌ی ترس كه‌ له‌ لایه‌ن جوانییه‌وه‌ ده‌سته‌به‌ر ده‌بێت و به‌سه‌ریدا تێده‌په‌ڕێت، به ‌هەمان شێوه‌ كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی بوارێكی پیرۆز ده‌مێنێته‌وه‌، شتێكی لاوازی به‌رانبه‌ر به‌ ترس هه‌یه‌”، په‌یوه‌ندی نێوان ترس و جوانی دووسه‌ره‌یه‌‌. جوانی ترس به‌ شێوه‌یه‌كی ڕاشكاو ڕه‌ت ناكاته‌وه‌. بڕواپێكراوی پێ نابه‌خشێت. به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، ڕۆح، له‌ پێكهێنانی فۆرمه‌كاندا، پێویستی به‌ ناڕێكیییه‌، پێویستی به‌ دوژمنی خۆیه‌تی، له‌ پێناو‌ ئه‌وه‌ی له‌ ڕواڵه‌تی مه‌رگدا نه‌یبه‌ستێت. عه‌قڵانییه‌تی ڕێكخراو په‌یوه‌سته‌ به‌ لاساییكردنه‌وه‌وه(Mimesis)، كه‌ بووه‌ته‌ هۆی ئایدیال وه‌رگرتن له‌ ناڕێكی، له‌ ترس. “ئاره‌رزوو”یه‌كی لاساییكردنه‌وه‌ بۆ ئه‌و شته‌ی بێ نرخه[18]” ـــ واته‌ ترس ــ كه‌ به‌شێكی جه‌وهه‌رییه‌ له‌ ڕۆح. جوانی ده‌كه‌وێته‌ نێوان كاره‌سات و خه‌مۆكییه‌وه‌، له‌نێوان ترس و مردووــزیندوو، له‌نێوان ده‌ستێوه‌ردانی و ده‌ستێنه‌وه‌ردانی ئه‌ویتر. ئه‌م باسه‌ ئادۆرنۆیه‌ی جوانی سرووشتی، ده‌كه‌وێته‌ به‌رانبه‌ر شوناسێكی جێگیری فۆرم. ئه‌م فۆرمه‌ شاهیدی له‌سه‌ر بوونێكی نا-یه‌كسان ده‌كات. “جوانی سرووشتی، هێڵێكی نا-یه‌كسانه‌ له‌نێو ئه‌و شتانه‌ی كه‌ ده‌كه‌ونه‌ ژێر جادووی شوناسێكی جیهانییه‌وه‌. هه‌ر كه‌ ئیش ده‌كات، هیچ ناــیه‌كسانییه‌ك به‌ شێوه‌یه‌كی ئه‌رێنی بوونی نییه‌. له‌ ئه‌نجامدا جوانی سرووشتی به‌ هه‌مان شێوه‌ به‌ په‌رشووبڵاوی و نادڵنیایی ده‌مێنێته‌وه‌، به‌ هەمان شێوه‌ كه‌ هه‌موو ئه‌و شتانه‌ی به‌ڵێنی داوه‌ ده‌یڕێژێته‌ نێو بواره‌ نێوــمرۆییه‌كانه‌وه[19]‌”.

نه‌فی شكاو، دروستكه‌ری جوانییه‌. ئادۆرنۆ هه‌روه‌ها قسه‌ له‌سه‌ر “هاوئاهه‌نگی … ئانتاگۆنیست و شكاو ده‌كات[20]“. بێ ئه‌م نه‌فی شكانه‌، جوانی لاواز و ساف ده‌بێت. بۆ وه‌سفكردنی فۆرمی جوانیناسی، ئادۆرنۆ هاوكێشه‌یه‌كی پارادۆكس ئامێز به‌كار ده‌بات. هاوئاهانگ بوونی فۆرم په‌یوه‌سته‌ به‌ “ناهاوئاهه‌نگ بوونه‌وه‌”. ئه‌م فۆرمه‌‌ بێ به‌ری نییه‌ له‌ دژیه‌كی و دژوازیی[21]“. چونكه‌ یه‌كێتی ئه‌م فۆرمه‌ تێكشكاوه‌. له‌ لایه‌ن ئه‌ویتری خۆیه‌وه‌ درزی تێكه‌وتووه[22]‌”. دڵی جوانی شكاوه‌.

ئه‌مڕۆ بۆ ژیان زیاد له‌ ئاستی خۆی مردووین بۆ مردنیش زیاد له‌ ئاستی خۆی زیندووین.

ته‌ندروستی ته‌واو، جۆره‌ فۆرمێكی ده‌ربڕینی سافه‌. به‌ شێوه‌یه‌كی پارادۆكس ئامێز شتێكی نه‌خۆشی ئامێز دروست ده‌كات، جۆره‌ غیابێكی ژیان. به‌بێ نه‌فی ژیان، ژیان له‌ ژێر پێسته‌وه‌ ده‌یبه‌ستێت. هه‌ر به‌ خه‌مساردی له‌ كیس ده‌چێت و خۆی له‌ حاڵه‌تی مردوو–زیندوو نزیك ده‌كاته‌وه‌. نه‌فی ئه‌و هێزه‌یه‌ ژیان ده‌جووڵێنێت. نه‌فی جه‌وهه‌رێكی تری جوانی دروست ده‌كات. له‌نێو جوانیدا لاوازی و تێكشكاوی و درز نیشته‌جێیه‌. به‌ یارمه‌تی ئه‌م نه‌فییه‌یه‌ كه‌ جوانی ئه‌غراییه‌كی وه‌ها له‌ خۆ ده‌گرێت. ته‌ندروستی ته‌واو، هیچ شتێكی بۆ ئه‌غرا نییه‌. ته‌نیا چه‌ند شتێكی بۆ پۆرنۆگرافیك هه‌یه‌. جوانی و نه‌خۆشی تێكه‌ڵ به‌ یه‌ك ده‌بن: “گه‌شه‌سه‌ندنی ته‌ندروستی خۆی هه‌ر خۆیدا نه‌خۆشییه‌. دژه‌ ژاره‌كه‌ی، بریتییه‌ له‌ نه‌خۆشی، به‌ڵام به‌ ئاگاداربوون له‌ خودی خۆی، بریتییه‌ له‌ سنوورداركردن ژیان خۆی. ئه‌م نه‌خۆشییه‌ ڕزگاركه‌ره‌ هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ جوانی، كه‌ ژیان له‌ جووڵه‌ ده‌خات و هه‌روه‌ها فرمان به‌سه‌ر لاوازییه‌كه‌ی ده‌كات. به‌ڵام نكۆڵیكردن له‌ نه‌خۆشی به‌ ناوی ژیانه‌وه‌، ده‌بێته‌ گریمانه‌كردنی ئه‌وه‌ی ژیان كوێره‌ و دابڕاوه‌ له‌ دژه‌كه‌ی و، ده‌گۆڕێت بۆ ئه‌و دژه‌ی، واته‌ بۆ شتێكی كاولكار، خراپ، بووده‌ڵانه‌. ڕق له‌و شته‌ی كاولكه‌ره‌، هه‌ر به‌ زه‌رووره‌ت ڕه‌قیشه‌ له‌ ژیان: ته‌نیا مردن وێنه‌یه‌كی ڕێك له‌ ژیان ده‌دات به‌ ده‌سته‌وه[23]‌”.

سیستمی كاكیستۆكراسی ئه‌مڕۆ[24] كه‌ ته‌ندروستی ته‌واو له‌ ناو ده‌بات، به‌م ئیشه‌ش جوانی له ‌ناو ده‌بات. ژیانی ڕووتیش، ژیانی ته‌ندروست، كه‌ ئێستا فۆرمێكی هیستریای وه‌رگرتووه‌، ده‌گۆڕێت بۆ مه‌رگ، بۆ شتی مردووــزیندوو. هه‌ربۆیه‌ ئه‌مڕۆ بۆ ژیان زیاد له‌ ئاستی خۆی مردووین بۆ مردنیش زیاد له‌ ئاستی خۆی زیندووین.

پەراوێزەکان‌:

[1]Kant, Critique de la raison pratique, trad. J.-P. Fussler, Flammarion, 2003, p. 295.

[2]autoérotique

[3]Hegel,Coursd’estùérique,op.cit.,p.207.

[4]Argus پاڵه‌وانی نێو ئه‌فسانه‌كانی یۆنان كه‌ جه‌سته‌ی سه‌ت چاوی له‌ سه‌ره‌، پێشی ده‌وترێت ئارگۆسی هه‌زار چاو.

[5]Ibid.,p.207(trad.modifiée(

[6]MauriceBlanchot,L’écrituredudésastre,Gallimard,1980,p.184

[7]Ibid.,p.12.

[8]Ibid.,p.85.

[9]Ibid.,p.202.

[10]Atopieلە پزیشکیدا ئەتۆپی حاڵەتی کاردانەوەی لە ڕادە بە دەری کۆئەندامی بەرگری لە دژی حه‌ساسییه‌.

[11]Ibid.,p.117.

[12]le parfum des rochers

[13]ئه‌مه‌ یارییه‌كه‌ كه‌ بۆدلێر به‌ زمان كردووه‌ و به‌ دانانی بۆشاییه‌ك له‌نێوان جێناو و ناو وشه‌ی ئه‌ستێره‌كانی كردووه‌ به‌ ئه‌ستێره‌ی شووم به‌ واته‌ لاتینییه‌كه‌ی كه‌ به‌ واتای كاره‌سات دێت.

[14]لێره‌دا مه‌به‌ست هه‌ر دوو وشه‌ی Flambeau .tombeau كه‌ له‌ گه‌ڵ یه‌كدا هاوسه‌روان له‌ زمانی فره‌نسیدا.

[15]Rainer Maria Rilke, Élégiesde Duino.Sonnets à Orphée,trad.Jean-Pierre Lefebvre et Maurice Regnaut, Gallimard,1994.

[16]TheodorW.Adorno,Théorieesthétique,op.cit., p.74.

[17]Ibid.,p. 75.

[18]Ibid.

[19]Ibid.,p.103.

[20]Ibid.,p.191.

[21]Ibid.,p.193

[22]Ibid.

[23]TheodorW.Adorno,Minimamoralia,réÇexionssur la viemutilée,trad.ÉlianeKaufholzetJean-RenéLadmiral,Payot,1980,p.75-76.(ItaliquesdeB.-C.Han.)

[24]La kalocratie ئه‌و سیستمه‌یه‌ كه‌ له‌ لایه‌ن خراپترین و بووده‌ڵه‌ترین خه‌ڵكییه‌وه‌ بەڕێوە ببرێت.

سەرچاوە:

Byung-chul han, sauvons le beau, L’esthétique à l’ère numérique, Éditeur : Actes Sud Editions (2 novembre 2016).

The post جوانیناسی كاره‌سات appeared first on ژنەفتن.

له‌نێو فیلمه‌كانی ئه‌مڕۆدا، زۆرجار ڕوخسار ده‌خرێته‌ چوارچێوه‌ی گرته‌ی نزیكه‌وه[1]‌. ده‌شێت بڵێین وا هه‌ست ده‌كرێت گرته‌ی نزیك گرته‌یه‌كی پۆرنۆگرافیك له‌ جه‌سته‌ ده‌خاته‌ ڕوو. ئه‌م گرته‌ی نزیكه‌ جله‌كانی زمان له‌ جه‌سته‌ داده‌كه‌نێت. هه‌ر ئه‌م له‌ گۆخستنه‌ی جه‌سته‌شه‌ كه‌ پۆرنۆگرافیكه‌. به‌شه‌كانی جه‌سته‌ كه‌ به‌ شێوه‌ی گرته‌ی نزیك پیشان ده‌درێن ده‌بنه‌ به‌شێكی ئه‌ندامی سێكسی و هه‌مان و كاریگه‌رییان: “گرته‌ی نزیكی ڕوخسار به‌ هه‌مان ڕێژه‌ی بینینی ئه‌ندامێكی سێكسی له‌ نزیكه‌وه‌ قێزه‌ونه‌. ئه‌مه‌ ئه‌ندامی سێكسییه‌. هه‌ر وێنه‌یه‌ك، هه‌ر فۆرمێك، هه‌ر به‌شێكی جه‌سته‌ كه‌ له‌ نزیكه‌وه‌ ببینرێت ئه‌ندامی سێكسییه‌[2].

گرته‌ی نزیك نواندنه‌وه‌ی كرده‌یه‌كی زمانه‌وانیی و هێرمێنۆنتیكه‌

لای واڵته‌ر بنیامین، گرته‌ی نزیك نواندنه‌وه‌ی كرده‌یه‌كی زمانه‌وانیی و هێرمێنۆنتیكه‌. گرته‌ی نزیك، جه‌سته‌ ده‌خوێنێته‌وه‌. ئه‌م گرته‌یه‌ وا ده‌كات نه‌ست كه‌ له‌ودیو فه‌زای ئاگایی خۆی حه‌شارداوه‌ بخوێنرێته‌وه‌: “به‌ یارمه‌تی گرته‌ی نزیك، ئه‌م فه‌زایه‌ ده‌كشێت، به‌ یارمه‌تی گرته‌ی هێواشیش‌، جووڵه‌ ڕه‌هه‌نده‌ نوێیه‌كان له‌ خۆ ده‌گرێت. ڕۆڵی گه‌وره‌كردنه‌وه‌ به‌ ته‌نیا ڕوونكردنه‌وه‌ی ئه‌و شتانه‌ نییه‌ كه‌ ئێمه‌ ده‌بێت “به‌ هه‌ر شێوه‌یه‌ك” بێت بیانبینین، یان به‌ ته‌نیا به‌ شێوه‌یه‌كی زۆر ئاشكرا ببینرێن، به‌ڵكو ده‌بێته‌ هۆكاری ده‌ركه‌وتنی پێكهاته‌ ته‌واو نوێیه‌كانی مه‌تریاڵ… له‌ به‌رئه‌نجامدا ئاشكرایه‌، ئه‌و سرووشته‌ی كه‌ له‌ به‌رانبه‌ر كامێرا ده‌دوێت هه‌مان ئه‌و سرووشتە نییە‌‌ كه‌ له‌ به‌رانبه‌ر چاوه‌كاندا ده‌ده‌وێت… ئه‌م سرووشته‌ ته‌واو جیاوازه‌، چونكه‌ ئه‌و فه‌زایه‌ی كه‌ هه‌ژموونی به‌سه‌ر ئاگایی مرۆڤدا هه‌یه‌، ده‌بێته‌ جێگره‌وه‌ی ئه‌و فه‌زایه‌ی كه‌ حوكم به‌سه‌ر نه‌ستدا ده‌كات…. ئێمه‌ به‌ باشی ئه‌و جووڵانه‌ ده‌زانین كه‌ بۆ گرتنی چه‌رخێك یان كه‌وچكێك به‌كاری ده‌هێنین، به‌ڵام تا ڕاده‌یه‌ك هیچ شتێك سه‌باره‌ت به‌و یارییه‌ نازانین كه‌ له‌نێوان ده‌ست و كانزاكه‌دا ڕووده‌دات، ته‌نانه‌ت پتر له‌مه‌ش ئه‌و گۆڕانكارییانه‌ش كه‌ دێنه‌ نێو جووڵه‌ی ئه‌و به‌رزونزمییانه‌ی كه‌ له‌ ڕه‌فتاره‌ جیاوازه‌كانمدا هه‌ن[3]“. كاتێك گرته‌ی نزیك ده‌چێته‌ سه‌ر ڕوخسار، باگراوند و گرته‌ی پشته‌وه‌ كاڵ ده‌بێته‌وه‌، جیهان ون ده‌بێت. ئێستاتیكای گرته‌ی نزیك ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌یه‌ كه‌ خۆیشی بووه‌ته‌ كۆمه‌ڵگایه‌كی گرته‌ی نزیك. ڕوخسار وه‌ك زیندانییه‌كی ده‌ستی خۆی ده‌رده‌كه‌وێت، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌ر خۆی. ڕوخسار چیتر ئاراسته‌ی به‌ره‌و جیهان نییه‌، واته‌ چیتر واتا و هه‌ست و سۆزی تێدا نییه[4]‌.

له‌ ئه‌مڕۆدا، هیچ شتێك زۆر درێژه‌ ناكێشێت. ئه‌م ناجێگرییه‌ كاریگه‌ری له‌سه‌ر ئیگۆ ده‌كات و ناسه‌قامیگری ده‌كات و له‌ ڕێڕه‌و لایده‌دات.

ئه‌م ڕوخساره‌ به‌تاڵه‌، بێ ده‌ربڕینه‌، ده‌قاوده‌ق ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ سێلفی گرتن ده‌یكات. ڕاهاتن به‌ سێلفی گرتن ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ به‌تاڵییه‌كی ناوه‌كی ئیگۆ. له‌م سه‌رده‌مه‌ی ئێمه‌دا، ئیگۆ فۆرمێكی زۆر كه‌می ده‌ربڕینی جێگیری هه‌یه‌ تا بتوانێت خۆی له‌گه‌ڵیدا هاوشوناس بكات و به‌ شێوه‌یه‌كی هه‌ستیار بتوانێت شوناسێكی دیاریكراو به‌ ئه‌و ببه‌خشێت. له‌ ئه‌مڕۆدا، هیچ شتێك زۆر درێژه‌ ناكێشێت. ئه‌م ناجێگرییه‌ كاریگه‌ری له‌سه‌ر ئیگۆ ده‌كات و ناسه‌قامیگری ده‌كات و له‌ ڕێڕه‌و لایده‌دات. ده‌قاوده‌ق ئه‌م نادڵنیاییه‌، ئه‌م ترسه‌ له‌ پێناو خوده كه‌ ده‌بێته‌ هۆكاری خولیا په‌یداكردن به‌ره‌و سێلفی گرتن، واته‌ ئه‌و كاته‌ی ئیگۆ به‌ره‌و به‌تاڵی ده‌چێت و هه‌رگیز ئارام نابێته‌وه‌. به‌رانبه‌ر به‌م به‌تاڵییه‌ ناوه‌كییه‌، بكه‌ری سێلفی له‌ خۆڕا هه‌وڵده‌دات سه‌ره‌نجڕاكێش ده‌ركه‌وێت. سێلفی گره‌كان فۆرمه‌ به‌تاڵه‌كانی خودن. ئه‌وان جارێكی تر به‌تاڵی به‌رهه‌م ده‌هێننه‌وه‌. ئه‌مه‌ به‌ واتای عه‌شقێكی نارسیستی نییه‌ و نه‌ خواستێكی له‌ خۆباییانه‌ش، به‌ڵكو به‌تاڵییه‌كی ناوه‌كییه‌ كه‌ ده‌بێته‌ هۆكاری خوو و عاده‌تی سێلفی. لێره‌دا ئێمه‌ سه‌روكارمان له‌گه‌ڵ ئیگۆیه‌كی جێگیر و نارسیستی نییه‌ كه‌ شه‌یدا خۆی بووبێت. به‌ڵكو ئه‌مه‌ زیاتر نارسیسزمێكی نه‌فییه[5]‌.

له‌گه‌ڵ گرته‌ی نزیك، ڕوخسار ساف ده‌بێت و، له‌ ڕوومه‌تێكدا كورت ده‌بێته‌وه‌. به‌ڵام ڕوومه‌ت نه‌ قووڵی هه‌یه‌ نه‌ خۆده‌رخستنێكی هه‌یه‌. ڕوومه‌ت سافه‌ و، هیچ دیوێكی قووڵ و ناوه‌كی نییه‌. ڕوومه‌ت به‌ واتای واجیهه‌[6] دێت، ( به‌ لاتینی facies). له‌ پێناو خستنه‌ به‌ر دیدی ڕوومه‌ت وه‌ك واجیهه‌، پێویست به‌ گرته‌ی قووڵی مه‌یدان[7] ناكات. چونكه‌ ئه‌مه‌یان ده‌توانێت زیان به‌ واجیهه‌كه‌ بگه‌یه‌نێت. هه‌ر بۆیه‌ دیافگرام(diaphragm) به‌ ته‌واوه‌تی كراوه‌ته‌وه‌. ئه‌م كرانه‌وه‌ به‌رفراوانه‌ی دیافگرام گشت قووڵییه‌ك و ناوه‌كیی و هه‌ر نیگایه‌كیش ده‌سڕێته‌وه‌. ئه‌م وا ده‌كات ڕوومه‌ته‌كان قێزه‌ون و پۆرنۆگرافیك بن. مه‌به‌ستی ئەم پیشاندانه‌ش له‌ناوبردنی هه‌ر په‌رده‌یه‌كی سازكه‌ری ناوه‌كی نیگایه‌: “له‌ ڕاستیدا ئه‌و سه‌یری هیچ ناكات، ئه‌و خۆشه‌ویستی و ترسی خۆی به‌ره‌و ناوه‌وه‌ ده‌هێڵێته‌وه‌؛ ئه‌مه‌یه‌ نیگا[8]“. ئه‌و ڕوومه‌ته‌ی خۆی نمایش ده‌كات بێ هیچ نیگایه‌ك.

قه‌یرانێكی ڕاسته‌قینه‌ی جه‌سته‌ بوونی هه‌یه‌. ئه‌مه‌ به‌ ته‌نیا دابه‌ش نابێته‌ سه‌ر ڕه‌گه‌زه‌ زۆره‌كانی پۆرنۆگرافیك، به‌ڵكو دابه‌ش ده‌بێته‌ نێو هه‌موو پێگه‌ پێدراوه‌ دیجیتاڵییه‌كانیش.

له‌ ئه‌مڕۆدا قه‌یرانێكی ڕاسته‌قینه‌ی جه‌سته‌ بوونی هه‌یه‌. ئه‌مه‌ به‌ ته‌نیا دابه‌ش نابێته‌ سه‌ر ڕه‌گه‌زه‌ زۆره‌كانی پۆرنۆگرافیك، به‌ڵكو دابه‌ش ده‌بێته‌ نێو هه‌موو پێگه‌ پێدراوه‌ دیجیتاڵییه‌كانیش. واته‌ بڕوابوون به‌و ئایدیایه‌ی ده‌شێت ژیانیش پێوانه‌ و چه‌ندێتی بكرێت، بووته‌ ئایدیایه‌كی هه‌ژمووندار له‌م سه‌رده‌مه‌ی دیجتاڵەی ئێمه‌دا. جووڵه‌ی ” quantified self” خۆی نموونه‌یه‌كی ئاشكرایه‌. جه‌سته‌یه‌ك كه‌ پڕ چه‌كه‌ به‌ هه‌موو ئیمكانیه‌تی‌ دیجیتاڵی ده‌توانێت هه‌موو پێدراوه‌كان له‌سه‌ر خۆی كۆبكاته‌وه‌. quantified self” جه‌سته‌ ده‌گۆڕێت بۆ په‌رده‌یه‌كی نمایش كه‌ كۆنترۆڵ و چاودێری بكرێت. پێدراوه‌ كۆكراوه‌كانیش ده‌خرێنه‌ سه‌ر ئینته‌رنێت و ده‌ستاوده‌ست ده‌كرێت. داتائیزم جه‌سته‌ ده‌گۆڕێت بۆ تاقمێك له‌ پێدراو، كه‌ بۆ هاوڕێكی له‌گه‌ڵیاندا پێویست بێت. له‌ لایه‌كی تره‌وه‌، جه‌سته‌ دابه‌ش ده‌بێته‌ سه‌ر زنجیره‌یه‌ك “شتی لاوه‌كی” كه‌ به‌ هه‌مان ئاست ده‌بنه‌ هاوئاستی ئه‌ندامی زاوزێ. جه‌سته‌ی شه‌فاف[9]چیتر شانۆی گێڕانه‌وه‌ی خه‌یاڵی نییه‌. به‌ڵكو ته‌نیا كۆكردنه‌وه‌ی پێداروه‌كان و شته‌ لاوه‌كییه‌كانه‌. تۆڕی دیجیتاڵی ده‌به‌سترێته‌وه‌ به‌ جه‌سته‌وه‌. ئۆتۆمبێلی ئۆتۆماتیكی ته‌نیا بنكه‌یه‌كی زانیاری مۆبایل نییه‌ كه‌ من به‌ ئاسانی پێوه‌ی ببه‌سترێمه‌وه‌. هه‌وره‌ها لێخوڕینش ده‌بێته‌ پرۆسه‌یه‌كی ته‌واو به‌ ستانداركراو. خێراییش له‌مه‌ودا به‌ ته‌واوه‌تی له‌ خه‌یاڵ جیاده‌بێته‌وه‌. ئۆتۆمبێل چیتر ڕۆچوونی جه‌سته‌ نییه‌ كه‌ له‌ لایه‌ن فه‌نتازیا و هێزه‌ جۆراوجۆره‌كانه‌وه‌ وه‌به‌رهێنان و خاوه‌ندارێتی له‌سه‌ر كرابێت. ئۆتۆمبیلی ئۆتۆماتیكی فالووس نییه‌. فالووسێك كه‌ من زۆر به‌ ساده‌یی پێی به‌سترابێتمه‌وه‌، هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ دژوازییه‌ك[10]. سیستمی به‌شكردنی ئۆتۆمبێل[11] كۆتایی هێنانه‌ به‌ هه‌تكردن و له‌ شیعریه‌ت‌خستنی ئۆتۆمبیل. به‌ڵام بە هەمان شێوه‌ جه‌سته‌یش له‌ شیعریه‌ت ده‌خات. له‌ ڕوانگه‌ی فالووسه‌وه‌، پره‌نسیپی به‌شكردن زۆر ئه‌سته‌م جێبه‌جێ ده‌كرێت، چونكه‌ هه‌ر خۆی سیمبوولی خاوه‌ندارێتی و هێزه‌. كاتیگۆرییه‌كانی ئابووری به‌شكردن، وه‌ك پێكه‌وه‌به‌ستران و به‌رده‌ستبوون، فه‌نتازیا و هێزی خاوه‌ندارێتی له‌ناو ده‌بات. له‌نێو ئۆتۆمبێلێكی ئۆتۆماتیكیدا، من چیتر ئه‌كته‌ر نیم، دیۆمۆرگ نیم[12]، یان شانۆنووس، به‌ڵكو ته‌نیا نێوه‌ندگرێكی ساده‌م له‌نێو تۆڕی جیهانی په‌یوه‌ندیدا.

پەراوێزەکان

[1]Le gros plan/ clos up

[2]Jean Baudrillard, L’Autre par lui-même, op.  cit., p.  39

[3]Walter Benjamin, “L’œuvre d’art à l’époque de sa reproductibilité technique”, in Euvres, t.  III, trad.  Mau- riz de Gandillac, Gallimard, Folio, 2000, p.  305 306.

[4]گرته‌ی نزیك خۆی له‌ سینه‌مادا پیشانده‌ری حاڵه‌تی هه‌ست و سۆزی كاره‌كته‌ره‌ له‌ به‌رانبه‌ر ڕووداوه‌كان و چوونه‌ نێو دونیای ناوه‌كی و ده‌روونیه‌تی، به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌م بۆچوونانه‌ی بیۆنگ – چوڵ هانیشه‌وه‌، ژیل دۆلووز پێی وایه‌ گرته‌ی نزیك له‌ سینه‌ما یه‌كێكه‌ له‌و كه‌ره‌ستانه‌ی كه‌ ده‌كرێت له‌ ڕێگایه‌وه‌ سه‌یرووره‌ی بوونبه‌ ئاژه‌ڵی مرۆڤ ببینرێت. واته‌ پیشاندانی تێكشاندن و ڕووخانی كاره‌كته‌ره‌كان و بوونبه‌ ئاژه‌ڵیان.. وه‌رگێڕ

[5]Un narcissisme négatif

[6]façade

[7]la profondeur du champ

[8]Barthes,  Roland La Chambre claire, Cahiers du cinéma / Gallimard / Seuil, 1980, p.  175

[9]Le cprps transparent

[10]Une contradiction

[11]Autopartage la voiture/ car sharing

[12]Démiurgeخواوه‌ندی ئافرێنه‌ری جیهان

سەرچاوە:

Byung-chulhan, sauvons le beau, L’esthétique à l’èrenumérique, Éditeur : ActesSudEditions (2 novembre 2016).

The post با جوانی ڕزگار بكه‌ین appeared first on ژنەفتن.