كه‌واته‌ جه‌سته‌ ئه‌و زیندانه‌ نییه‌ وه‌ك فه‌لسه‌فه‌ى كلاسیكى تێیگه‌یشتووه‌، هه‌ر ته‌نها سه‌رقاڵى ئاره‌زووه‌كان و شه‌هوه‌ته‌كان بێت، ئه‌وه‌ جه‌سته‌ نییه‌ مرۆڤ ده‌خاته‌ ئاستى ئاژه‌ڵ و به‌ها مرۆیییه‌كان ده‌خاته‌ له‌رزه‌وه‌، ئه‌و بۆچوونه‌ سلبییه‌ بۆ جه‌سته‌ وه‌ك چۆن مرۆڤایه‌تیی مرۆڤ ون ده‌كات، به‌ دیوه‌كه‌ى دیكه‌ش له‌ ماناى حه‌قیقیی ژیان دوورمان ده‌خاته‌وه‌. جه‌سته‌ بۆ خۆى به‌ هه‌موو ده‌ركه‌وته‌ و ڕوخسارییەوە ته‌عبیر له‌ ژیان ده‌كات. ئه‌و زه‌وییه‌یه‌ كه‌ به‌ ژیانه‌وه‌ په‌یوه‌ستمان ده‌كات، زه‌وى یه‌كه‌مه‌ كه‌ ده‌بێ له‌وێوه‌ پێشوازى له‌ ژیان بكه‌ین و له‌وێوه‌ مامه‌ڵه‌مان له‌گه‌ڵ ژیان ڕێک بخەینەوە. جه‌سته‌ ئه‌و یه‌كه‌مه‌یه‌ كه‌ په‌یوه‌ستبوونمان به‌ ژیان ڕاده‌گه‌یه‌نێت، ئه‌و پرده‌یه‌ كه‌ ڕابردوو و ئێستا و داهاتوومان به‌ یه‌كه‌وه‌ ده‌لكێنێ، جه‌سته‌ شیاوێكى بێكۆتایییه‌، بۆیه‌ هه‌میشه‌ له‌ بزاڤى به‌رده‌وامدایه‌، هه‌میشه‌ به ‌دواى ئاسۆ نه‌بینراوه‌كانه‌وه‌یه‌.

جه‌سته‌ و ده‌روون 

ئه‌گه‌ر واى دابنێین كه‌ جه‌سته‌ هه‌ر ته‌نها بابه‌ت بێ له‌و شوێنه‌دا كه‌ ده‌توانین بیبینین و ده‌ستى لێ بده‌ین و به‌ میتۆدى زانستییه‌وه‌ دیراسەی بكه‌ین، ئه‌وه‌ له‌ دیدى فینۆمینۆلۆژیدا ناتوانین له‌ په‌یوه‌ندیی نێوان جه‌سته‌ و ده‌روون تێبگه‌ین، چونكه‌ ئه‌و جه‌سته‌یه‌ى كه‌ بابه‌ته‌، جه‌سته‌ى من نییه‌، به‌ڵكوو جه‌سته‌ى ئه‌وی دیكه‌یه‌ وه‌ك ده‌یبینین، یان ئه‌و له‌شه‌ خاوه‌یه‌ كه‌ له‌ ژوورى توێكاریی پزیشكى داواى توێكاریی كراوه‌. به‌ڵام جه‌سته‌ى تایبه‌تى من وه‌ك (مۆریس میرلۆپۆنتى 1908-1961) ده‌ڵێت: «ده‌رك ناكرێت وه‌ك چۆن بابه‌ته‌ ده‌ره‌كییه‌كان ده‌رك ده‌كرێن، به‌ڵكوو من ده‌ژیم، ئێستا له‌ ناوه‌وه‌دا زیندووم».

(ڕێنێ دیكارت Rene   Descartes،1586-1650) جیاوازیی له ‌نێوان جه‌سته‌ و ده‌روون داده‌نێ، هه‌ریه‌ك به‌ سه‌ربه‌خۆ له‌ ئه‌وی دیكه‌ ته‌ماشا ده‌كات، هه‌ر یه‌كێكیشیان جه‌وهه‌رى خۆى هه‌یه‌ كه‌ له‌ ئه‌وی دیكه‌ جیا ده‌بێته‌وه‌. ده‌روون جه‌وهه‌رى سه‌ربه‌خۆى خۆى هه‌یه‌ و ماهییه‌ته‌كه‌شى بیركردنه‌وه‌یه‌. جه‌سته‌ش جه‌وهه‌رى تایبه‌ت به‌ خۆى هه‌یه‌ و ماهییه‌ته‌كه‌شى درێژبوونه‌وه‌یه‌. بۆ ئه‌و جیاكردنه‌وه‌یه‌ش سێ به‌ڵگه‌ ده‌خاته‌ ڕوو: به‌ڵگه‌ى یه‌كه‌م، به‌ڵگه‌ى هه‌نووكه‌یییه‌، له‌ هێنانى ئه‌و به‌ڵگه‌یه‌ دیكارت ده‌یه‌وێ بڵێ مرۆڤ ده‌شێ له‌ هه‌موو ئه‌و شتانه‌ى ده‌ورى داوه‌، هه‌تا ئه‌و جه‌سته‌یه‌ى كه‌ تێیدا نیشته‌جێیه‌، خۆى ڕووت بكاته‌وه‌ و ته‌نها له ‌ڕێگه‌ى ده‌روونه‌وه‌ بڵێ هه‌م، چونكه‌ ئه‌و ڕووتكردنه‌وه‌یه‌ بوونى ئێمه‌ ڕەت ناكاته‌وه‌، كه‌واته‌ بوونى ئێمه‌ له‌ ده‌روونه‌وه‌یه‌ نه‌ك جه‌سته‌ى مادییه‌وه‌. به‌ڵام ئه‌و جه‌سته‌یه‌ى كه‌ خۆمان لێی داماڵى ناتوانێ ده‌روون ڕەت كاته‌وه‌، چونكه‌ ده‌روون (جه‌وهه‌رى بوونە)، ئه‌وه‌ش به‌ڵگه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ى جه‌وهه‌رى ده‌روون له‌ جه‌سته‌ جیا بكه‌ینه‌وه‌. به‌ڵگه‌ى دووه‌م: به‌ڵگه‌ى یه‌كتاییی ده‌روونه‌، واته‌ ده‌روون قابیلى دابه‌شبوون نییه‌، ده‌روون به‌ یه‌كتا ده‌ژمێردرێت و دابه‌ش نابێ، ناتوانین ده‌روون به‌ش به‌ش بكه‌ین، ئه‌گه‌رچى ده‌روون هه‌ندێ شتى ده‌وێ وه‌ك من ده‌مه‌وێ بگریم، من ده‌مه‌وێ بخه‌وم/ من ده‌مه‌وێ پێبكه‌نم… هتد له‌ ویسته‌ كردەیییە شێوه‌ جیاوازه‌كان، به‌ڵام هه‌موو ئه‌و ویسته‌ كردەیییە شێوه‌ جیاوازانه‌ له‌ ناوه‌ڕۆكدا یه‌كن و بۆ تاكه‌ ده‌روونێك ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌، خودى ده‌روون به‌ هه‌موو ئه‌و ویست و كرده‌ جیاوازانه‌ هه‌ڵده‌سێ، ئه‌وه‌ش هه‌رگیز دابه‌شبوون نییه‌، به‌ڵكوو ئه‌وه‌ تاکێتیی ده‌روون ده‌سه‌لمێنێ و ته‌واو پێچه‌وانه‌ى جه‌سته‌ ده‌كه‌وێـته‌وه‌، چونكه‌ جه‌سته‌ دابه‌ش ده‌بێ بۆ هه‌ردوو ده‌ست، هه‌ردوو قاچ، سه‌ر و سك و… هتد، ناشێ هه‌ردوو ده‌ست سه‌ر به‌ هه‌ردوو قاچه‌كان بن، وه‌ك چۆن ناشێ سك به‌ هه‌ردوو ده‌سته‌وه‌ په‌یوه‌ست بێت، به‌م جۆره‌ په‌یوه‌ستبوون به‌ به‌شه‌كان جیاوازه‌ و ناشێ بۆ یه‌ك ڕەگەزییان بگه‌ڕێنینه‌وه‌، ئه‌وه‌ش یه‌كێكى دیكه‌یه‌ له‌ جیاوازییه‌كانى نێوان جه‌سته‌ و ده‌روون. به‌ڵگه‌ى سێیه‌م: ده‌روون ده‌رك به‌ زانیارییه‌ ساده‌كان ده‌كات، لێره‌ دیكارت مه‌سه‌له‌ى فه‌نابوون (مردن) و (نه‌مرى) دواى مه‌رگ به‌رجه‌سته‌ ده‌كات، جه‌سته‌ دواى مردن قابیلى له‌ناوچوونه‌، به‌ پێچه‌وانه‌ى ده‌روون كه‌ به‌ نه‌مرى ده‌مێنێته‌وه‌، ئه‌گه‌رچى به‌ڵگه‌ى ئه‌و مانه‌وه‌یه‌ش نه‌ له‌ پسپۆرى ئه‌ودایه‌ و نه‌ له‌ پسپۆرى فه‌لسه‌فه‌دایه‌، به‌ڵكوو شتێكه‌ ده‌كه‌وێته‌ سه‌رووى عه‌قڵى به‌شه‌رییه‌وه‌ و هیچ به‌ڵگه‌یه‌كى زانستى به ‌ده‌سته‌وه‌ نییه‌، په‌نابردنه‌ به‌ر ئه‌و مه‌سه‌له‌یه‌ له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانى لاهووتە نه‌ك فه‌لسه‌فه‌. به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا مه‌سه‌له‌ى مردن و نه‌مرى لاى دیكارت به‌ یه‌كێك له‌ جیاوازییه‌كانى جه‌سته‌ و ده‌روون ده‌ژمێردرێت. كه‌واته‌ ئه‌وه‌ى دیكارت پێی ده‌ڵێ فیكرى ڕووت یان سه‌ربه‌خۆ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌كه‌وێته‌ نێو ده‌روونه‌وه‌، به‌رانبه‌ر ئه‌وه‌ش جه‌سته‌ دیار و له ‌به‌رچاوه‌ و ده‌شێ بكه‌وێته‌ ژێر كاریگه‌ریی سرووشت و ده‌وروبه‌ر، جه‌سته‌ ده‌وروبه‌ر ئابڵووقه‌ى داوه‌، جه‌سته‌ پێویستى به‌ ڕاڤەکردن و لێكدانه‌وه‌ نییه‌، چونكه‌ دیاره‌ و نادیار نییه‌، به‌ پێچه‌وانه‌ى ده‌روون كه‌ نادیار و ته‌مومژاوییه‌. به‌یه‌كگه‌یشتنى نێوان جه‌سته‌ و ده‌روونیش لاى دیكارت شتێكى ڕۆحییە، تا ئه‌وه‌ى له‌ مردندا لێك جیا ده‌بنه‌وه‌.

جه‌سته‌ى فینۆمینۆلۆژى به‌ هه‌موو مه‌به‌ست و نیازه‌كانیه‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ جه‌سته‌ هه‌ر ته‌نها جه‌سته‌ نییه‌، هه‌ر ته‌نها ئه‌ندامێك نییه‌، كه‌ فیزیۆلۆژیا و زانستى ده‌روونى ئه‌زموونگه‌را تێیدا ڕەنگ بداتەوە. وه‌ك ده‌زانین جه‌سته‌ مۆڕکێکی وجوودیی هه‌یه‌، بۆیه‌ له‌گه‌ڵ شۆڕشى فینۆمینۆلۆژیادا ته‌واوى وێناكردنه‌كان به‌رانبه‌ر جه‌سته‌ له‌ ڕەگەوە هاتنه‌ گۆڕان، چونكه‌ فینۆمینۆلۆژیا گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ بۆ خودى شته‌كان وه‌ك چۆن هه‌ن. هه‌ڵبه‌ته‌ یه‌كه‌م ئه‌زموونى مرۆڤ له‌گه‌ڵ ژیان له ‌ڕێگه‌ى جه‌سته‌وه‌یه‌، له‌ ڕێگه‌ى جه‌سته‌وه‌ مرۆڤ ته‌عبیر له‌ خودى خۆى ده‌كات. (ژان پۆل سارته‌ر 1905-1980) ده‌ڵێت: «جه‌سته‌ ئه‌و ئاوازه‌یه‌ كه‌ له‌ ڕێگه‌ى هیچ ئامرازێكه‌وه‌ ناتوانرێ ته‌عبیرى لێ بكرێت، ته‌نها له ‌ڕێگه‌ى خۆى نه‌بێت.»

(سپینۆزا، باروخ ئۆر بێندیک (1632-167 SPINOZA, Baruch or Benedict) فه‌یله‌سووفی هۆڵه‌ندى دامه‌زرێنه‌رى ڕێبازی ئه‌ندازه‌خوازى له‌ فه‌لسه‌فه‌دا، پێی وایه‌ جه‌سته‌ و ده‌روون یه‌ك بوونن. ئه‌و بیركردنه‌وه‌یه‌ له‌وێوه‌ هاتووه‌ كه‌ پێناسه‌ى سپینۆزا بۆ (جه‌وهه‌ر) ته‌واو پێچه‌وانه‌ى پێناسه‌ى دیكارت بۆ جه‌وهه‌ر ده‌كه‌وێته‌وه‌. ئه‌گه‌رچى دیكارت له‌باره‌ى جه‌سته‌ و ده‌روون له‌ ئه‌رستۆ و ئه‌فڵاتوون جیا ده‌بێته‌وه‌، لاى دیكارت مرۆڤ ده‌روونى هه‌یه‌، جه‌سته‌ش ته‌واو له‌ ده‌روون ده‌كات: جه‌وهه‌رێكى سه‌ربه‌خۆى هه‌یه‌، كه‌ ده‌جووڵێ، دواتر به‌ ته‌نیا له‌ جه‌سته‌دا چاره‌سه‌ر ده‌بێ و دەجووڵێ، به‌پێى مادیبوونى جووڵەی میكانیكى كه‌ ده‌روون هیچ به‌شدارییه‌كى نییه‌. ده‌روون بۆ خۆى سه‌ربه‌خۆ نییه‌، ئه‌وه‌ مرۆڤه‌، جه‌سته‌ جه‌وهه‌ره‌، په‌یوه‌ندیی نێوان جه‌سته‌ و ده‌روون، په‌یوه‌ندییه‌كى جه‌وهه‌رییه‌ و جه‌وهه‌رى سێیه‌م به‌رهه‌م ده‌هێنێ ئه‌ویش جه‌وهه‌ره‌، له‌بڕێگه‌ى ئه‌ویشه‌وه‌ “بۆ خۆى سه‌ربه‌خۆ ده‌بێت” ئه‌گه‌ر دیكارت بنه‌ماى پێناسەکەی بۆ وشه‌ى “جه‌وهه‌ر” ئه‌رستۆیییانه‌ بكه‌وێـته‌وه‌، واته‌ ئه‌وه‌ى كه‌ هۆكاره‌ بۆ خود، له‌و لۆژیكه‌وه‌ “خودا” هه‌موو ئه‌وه ‌بێ كه‌ هه‌یه‌ و خودا تاكه‌ جه‌وهه‌ر بێت، ئه‌وه‌ جه‌وهه‌ر پێكهاتووه‌ له‌ یه‌ك جه‌وهه‌ر ئه‌ویش خودایه‌، لێره‌دا جه‌وهه‌ر یه‌كه‌ به‌ڵام حاڵه‌ته‌كان فره‌ و بێكۆتایین. به‌و مانایه‌ى ئه‌وه‌ى هه‌یه‌ ماهییەتی ئه‌وه‌، بێكۆتا له‌ خه‌سڵه‌ته‌كان، به‌ڵام خه‌سڵه‌ت لاى سپینۆزا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ عه‌قڵ له‌ جه‌وهه‌رى فیكر و درێژبوونه‌وه‌دا ده‌ركى ده‌كات. واته‌ سپینۆزا جیاوازى له‌ نێوان جه‌وهه‌ر و وجوودی بێمه‌رج و دنیاى شته‌كان یان حاڵه‌ته‌ بێكۆتایییه‌ فه‌ردییه‌كان و هه‌ر یه‌ك له‌ جه‌سته‌ى و فیكرى ده‌كات. عه‌قڵى بێكۆتا ده‌توانێ ده‌رك به‌ جه‌وهه‌رى بێكۆتا بكات، له‌ هه‌موو شێوه‌ و ده‌ركه‌وته‌كانیدا. به‌ڵام عه‌قڵى مرۆییی كۆتائامێز ناتوانێ وه‌ك شتێكى بێكۆتایى ده‌رك به‌ ماهییەتی جه‌وهه‌ر بكات، ته‌نها له‌ دوو ڕوخساردا نه‌بێت، ئه‌ویش درێژبوونه‌وه‌ و فیكره‌. ئه‌و دوو خه‌سڵه‌ته‌ش دوو پێداویستین بۆ جه‌وهه‌ر. هه‌موو خه‌سڵه‌تێكیش له‌و خه‌سڵه‌تانه‌ پێك دێت، مرۆڤ ته‌نها دوو خه‌سڵه‌ت ده‌رك ناكات، ئه‌ویش خه‌سڵه‌تى لێكدان (لێكدان لاى سپینۆزا هه‌ڵچوونى جه‌وهه‌ره‌). واته‌ ژماره‌ بێكۆتایییه‌كان له‌ فیكر، له‌ سروشت، یان لێكدانێك كه‌ خه‌سڵه‌تى درێژبوونه‌وه‌ى لێكدانه‌كانه‌، یان لێكدانێكه‌ له‌ لێكدانه‌كانى خه‌سڵه‌تێك كه‌ جه‌سته‌ دیارى ده‌كات به‌وه‌ى كه‌ وه‌ك خه‌سڵه‌تێكى دیكه‌ لێكدانێكه‌ له‌ لێكدانه‌كان كه‌ مرۆڤ نایناسێ، مرۆڤ نایناسێ به‌و مانایه‌ى كه‌ لێكدانێكه‌ له‌ لێكدانه‌كانى خه‌سڵه‌تى فیكر و لێكدانێكه‌ له‌ لێكدانه‌كانى خه‌سڵه‌تى درێژبوونه‌وه‌. به‌رانبه‌ر ئه‌وه‌ش ده‌روون دوو لێكدان دیارى ده‌كات، په‌یوه‌ندیی ئه‌و دوو لێكدانه‌ (واته‌ درێژبوونه‌وه‌ و فیكر) لێكدانێك به‌رهه‌م ده‌هێنێ ئه‌ویش مرۆڤه‌. مرۆڤ لاى سپینۆزا ئه‌و مه‌خلووقه‌یه‌ كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ حاڵه‌تى درێژبوونه‌وه‌ (جه‌سته‌) و حاڵه‌تى فیكر (ده‌روون).

مرۆڤ له‌ دووتوێى ئه‌و دوو حاڵه‌ته‌دا به‌شێكه‌ له‌ سروشت. سپینۆزا یه‌كبوونى ئیراده‌ و عه‌قڵ به‌رز ده‌كاته‌وه‌ و پێی وایه‌ ڕەفتاری مرۆڤ به‌ دواى پارێزگاریكردنى خود و به‌رژه‌وه‌ندییه‌ كه‌سییه‌كاندا ده‌گه‌ڕێت. ئه‌و فیكره‌ میسالییه‌ له‌باره‌ى ئازادیی ئیراده‌ ڕەت ده‌كاته‌وه‌ و ئیراده‌ به‌وه‌ پێناسه‌ ده‌كات كه‌ هه‌میشه‌ له‌سه‌ر پاڵنه‌ر وه‌ستاوه‌. له‌ هه‌مان كاتدا ده‌ڵێت له‌وانه‌یه‌ ئازادى وه‌ك ڕەفتارێک له‌سه‌ر مه‌عریفه‌ى پێویست وه‌ستابێت. هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌و ڕاڤەکردنە بۆ ئازادى ڕاڤەکردنێکی ڕووتە و مێژوویى نییه‌.

(ئیمانۆیل لێڤیناس Emmanuel Levinas‏ 1906-1995) ده‌ڵێت: «من له‌شى من نییه‌، هه‌تا به‌ ئه‌وی دیكه‌وه‌ به‌ند نەبم، به‌ر له‌وه‌ى به‌ جه‌سته‌ى خۆیشمەوە به‌ند بم.» واته‌ به‌ ڕای لێڤیناس ئه‌وه‌ ئه‌وی دیكه‌یه‌ وا ده‌كات من له‌ دایك بم، جا ئه‌وه‌ چ به‌ بایۆلۆژیاوە به‌ند بێـت، یان له‌ ڕێگه‌ى ده‌ستبازى و هەوەسبازییەوە بێ.

سپینۆزا مرۆڤ وه‌ك گواستنه‌وه‌ بۆ مرۆڤ (له‌ مرۆڤه‌وه‌ بۆ مرۆڤ) دیارى ده‌كات. پارێزیكردن له‌ مانه‌وه‌، ناشێ كرده‌یه‌كى ده‌روون بێت و بكه‌وێته‌ ده‌ره‌وه‌ى جه‌سته‌وه‌، هه‌ر ده‌بێ جه‌سته ‌و ده‌روون له‌ هه‌مان ئاستى هێز و كاردا بن بۆ پارێزگاریكردن له‌ مانه‌وه‌. به‌م جۆره‌ سپینۆزا به‌یه‌كه‌وه‌بوونى ئۆنتۆلۆژی ده‌خاته‌ ڕوو، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌روون جه‌سته‌ى بینراوه‌ و له‌ لایه‌كى دیكه‌ خه‌سڵه‌تى بیركردنه‌وه‌ى هه‌یه‌. ده‌روونى بینراویش خه‌سڵه‌تى درێژبوونه‌وه‌ى جه‌سته‌ى هه‌یه‌، ئه‌ویش بوونه‌.

جه‌سته‌ و له‌ش

(هۆسره‌ل ئه‌دمۆند Edmund Husserl (1859-1938) له‌ كتێبى (ڕامانە دیكارتییەکان) جیاوازى له‌ نێوان جه‌سته‌ (الجسد) و له‌ش (الجسم) ده‌خاته‌ ڕوو. له‌ش له‌ ڕێگه‌ى كات و شوێن و ده‌رككردنه‌ هه‌ستییه‌كانه‌وه‌ گرفته‌كانى خۆى چاره‌سه‌ر ده‌كات. هۆسره‌ل پێی وایه‌ گرفتى له‌ش به‌ره‌ به‌ره‌ ده‌بێته‌ گرفتێكى به‌دوایه‌كداهاتوو یان خولئامێز، واته‌: له‌ش، خوازه‌، ڕەمز… له‌وێشه‌وه‌ فه‌لسه‌فه‌ هه‌وڵ ده‌دات ته‌عبیرى لێ بكات و ئاراسته‌مان به‌ره‌و دنیاى خۆى ده‌بات، چونكه‌ هه‌تا هه‌ستیش بۆ خۆى ده‌كه‌وێته‌ نێو له‌شه‌وه‌.

(ئیمانۆیل لێڤیناس Emmanuel Levinas‏ 1906-1995) ده‌ڵێت: «من له‌شى من نییه‌، هه‌تا به‌ ئه‌وی دیكه‌وه‌ به‌ند نەبم، به‌ر له‌وه‌ى به‌ جه‌سته‌ى خۆیشمەوە به‌ند بم.» واته‌ به‌ ڕای لێڤیناس ئه‌وه‌ ئه‌وی دیكه‌یه‌ وا ده‌كات من له‌ دایك بم، جا ئه‌وه‌ چ به‌ بایۆلۆژیاوە به‌ند بێـت، یان له‌ ڕێگه‌ى ده‌ستبازى و هەوەسبازییەوە بێ.

ئه‌گه‌ر شوێنگه‌ى له‌ش ئه‌وه ‌بێ كه‌ شوێنێ داگیر ده‌كات، ئه‌وه‌ له‌شى مرۆڤ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ تۆ پێك دێنێ و تۆى تێدا ده‌رده‌كه‌وێت، ئه‌و شوێنه‌ى كه‌ لێى له ‌دایك ده‌بیت، ئه‌و شوێنه‌یه‌ كه‌ ئاره‌زووه‌كانى تێدا ده‌رده‌كه‌وێت و ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ ئێمه‌ چ جۆره‌ بوونه‌وه‌رێكى ئه‌خلاقین؟! ئه‌و ئاماژه‌یه‌ ڕاسته‌وخۆ په‌یوه‌ندی به‌ كڕۆمۆسۆمه‌كانى له‌شى مرۆڤه‌وه‌ ده‌كات، چونكه‌ بیركردنه‌وه‌یه‌ك هه‌یه‌ پێی وایه‌ هه‌موو خه‌سڵه‌ته‌ ئه‌ندامییه‌كان فیزیاوین و ده‌كه‌ونه‌ ژێر كاریگه‌ریی (DNA)، واته‌ جین و پرۆتین و سیفه‌ت. به‌و مانایه‌ش ده‌وروبه‌ر و ژینگه‌ى تایبه‌ت و فشارى ده‌وروبه‌ر هیچ له‌و سیفه‌تانه‌ زیاد و كه‌م ناكات. هه‌ر له‌به‌ر هه‌ندێش له‌ 19ى ئادارى 2003 (نیكۆلاى ساركۆزى)ی فه‌ڕه‌نسى یاساى ئاسایشى ناوه‌خۆى ده‌ركرد، كه‌ جه‌خت له‌سه‌ر په‌نجه‌مۆرى تاوانبار ده‌كاته‌وه‌.

وه‌ك ده‌زانین كۆى ئه‌و بیروڕا جیاوازانه‌ له‌باره‌ى کڕۆمۆسۆم و ژینگه‌ و فشاره‌وه‌ ده‌كه‌ونه‌ نێو ئه‌نتڕۆپۆلۆژیاى سروشتى و ڕۆشنبیری و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌… به‌ڵام سه‌ده‌ى بیسته‌م جه‌ختى له‌سه‌ر واقیع كرده‌وه‌ و پێی وایه‌ هه‌موو ڕووداوێک به‌ زه‌رووره‌ت كرده‌یه‌كى كۆمه‌ڵایه‌تییه‌، به‌و مانایه‌ش له‌ش بۆ خۆى له‌ ڕاستیدا جگه‌ له ‌به‌رهه‌مێكى ئه‌و پێكهاته‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌-ڕۆشنبیرییه‌ شتێكى دیكه‌ نییه‌. كه‌واته‌ هه‌ر كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك خاوه‌نى له‌شى خۆیه‌تى وه‌ك چۆن خاوه‌نى زمانى خۆیه‌تى. هه‌ر وه‌ك زمان، ده‌شێ له‌ش بكه‌وێته‌ ژێر ئیراده‌ى كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ و ده‌شێ بكه‌وێته‌ ژێر ئیراده‌ى یاسا و كه‌ش و كاریگه‌ریی ده‌رهاوێشته‌كانى ڕۆژانەوە، له‌گه‌ڵ ئه‌وانه‌شدا له‌ش واقیعێكى كه‌سییه‌.

بزاڤى بونیادگه‌رى و فۆكۆ واى ده‌بینن كه‌ له‌ش هه‌ر ته‌نها ده‌قێكه‌ كه‌ ڕۆشنبیری نووسیویه‌تى، به‌و مانایه‌ش له‌ش ده‌بێته‌ خه‌یاڵ و كۆمه‌ڵێك نواندنى عه‌قڵى و وێنه‌یه‌كى نه‌ستیی ئاماده‌. له‌و بیركردنه‌وه‌یه‌دا تاكه‌ڕێگه‌یه‌ك بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ڕۆشنبیریى باو هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ى ئه‌و ده‌قه‌یه‌ له ‌ڕێگه‌ى به‌رهه‌مهێنانى ده‌قێكى دیكه‌وه‌.

جه‌سته‌ى ئازاد

ئه‌گه‌رچى مرۆڤ له‌سه‌ر زه‌وى ده‌ژى، به‌ڵام هه‌ر له‌ سوكرات و ئه‌فڵاتوونه‌وه‌ تا به‌ شۆڕشى فینۆمینۆلۆژیا ده‌گات، جه‌سته‌یان وه‌ك زیندانى ڕۆح بینیوە و له‌وێشه‌وه‌ به‌ ئاره‌زووه‌كانیان لكاندووه‌، ده‌مه‌وێ بڵێم ئه‌و دیده‌ مرۆڤ له‌ ماناى زه‌وى دوور ده‌خاته‌وه‌. به‌ڵام جه‌سته‌ لاى (فریدریک نیتشەFriedrich Wilhelm Nietzsche 1844-1900) به‌ هه‌موو ڕوخسار و ده‌ركه‌وته‌كانیه‌وه‌ بۆ خۆى ژیانه‌ و ڕووکارەکانی هێز ده‌نوێنێ، فیكره‌ى جه‌سته‌ له‌ فیكره‌ى ڕۆح و ده‌روون جوانتره‌، جه‌سته‌ زه‌ویی یه‌كه‌مه‌، پابه‌ندبوونمان به‌ ژیان ڕادەگەیەنێت، بۆیه‌ پێویسته‌ وه‌ك چۆن پێشوازى له‌ ژیان ده‌كه‌ین به‌ هه‌مان شێوه‌ش جه‌سته‌ بخه‌ینه‌ پێشه‌وه‌، چونكه‌ جه‌سته‌ پردێكه‌ له ‌نێوان ڕابردوو و ئێستا و داهاتوودا، شیانێكى بێكۆتایییه‌، بۆیه‌ بێ وه‌ستان هه‌میشه‌ له‌ جووڵەدایە و هه‌وڵى كه‌شفكردنى ئاسۆ نادیاره‌كان ده‌دات. به‌م جۆره‌ ناتوانین به‌بێ جه‌سته‌ قسه‌ له‌ بیركردنه‌وه‌ بكه‌ین.

بێگومان مرۆڤ له‌ ڕێگه‌ى جه‌سته‌وه‌ هه‌یه‌، ژیانیش به‌ دڵنیایى به‌بێ جه‌سته‌ ده‌كه‌وێته‌ نێو وه‌همه‌وه‌، كه‌واته‌ ژیان ژیانى جه‌سته‌یه‌، لێره‌وه‌ بڕواهێنان به‌ جه‌سته‌ جێگیرتره‌ له‌ بڕواهێنان به‌ ڕۆح (ده‌روون). كه‌واته‌ ئه‌گه‌ر ژیان له‌ ده‌ره‌وه‌ى جه‌سته‌ له‌ وه‌هم بكات، چۆن ده‌شێ له‌ ده‌ره‌وه‌ى جه‌سته‌ قسه‌ له‌ بیركردنه‌وه‌ بكه‌ین؟ ئه‌وه‌ جه‌سته‌یه‌ بیر ده‌كاته‌وه‌، یان به‌ شێوه‌یه‌كى وردتر بیركردنه‌وه‌ له‌ جه‌سته‌وە هه‌ڵده‌قوڵێ. لە لای نیتشه‌ جه‌سته‌ كۆمه‌ڵێك هێزه‌ به‌یه‌كه‌وه‌ ئیراده‌ى هێز دروست ده‌كه‌ن، هه‌ر له‌وێشه‌وه‌ كه‌ جه‌سته‌ ده‌بێ به‌ خاوه‌نى ویستى هێز، مژده‌ى مرۆڤى باڵا ڕاده‌گه‌یه‌نرێ و شیانى چوونه‌ نێو بازنه‌كانى زه‌مه‌نى به‌دوایه‌كداهاتوو و گه‌ڕانه‌وه‌ى ئه‌به‌دى ڕێگەی بۆ خۆش ده‌بێت.

وه‌ك ده‌رده‌كه‌وێت نیتشه‌ تێگه‌یشتنى ته‌قلیدیی بۆ جه‌سته‌ و ڕۆح به‌تاڵ ده‌كاته‌وه‌، پێی وایه‌ ده‌شێ هیچ په‌یوه‌ستبوونێك له ‌نێوان جه‌سته‌ و ڕۆحدا بوونى نه‌بێت، واته‌ دوالیزمییه‌تى جه‌سته‌ و ڕۆح هیچ به‌هایه‌كى نییه‌.

سه‌رچاوه‌كان:

  – بۆ زێتر شاره‌زایى بڕوانه‌ (جان جاك لوسیركل، عنف اللغه‌، ترجمه‌ و تقدیم: د. محمد بدوی، النظمة العربیه‌ للترجمة، بیروت-لبنان، گ2 2006، ص100-101.

2 – ه.س.پ. ل101.

3 – فلسفة الجسد، میشیلان مارزانو، ترجمه‌، نبیل ابو صعب، بیروت، 2011، ص57.

4 – علاقه‌ الوعی و الجسد، 2007/7/2. و سپینوزا باروخ او بندیكت 1632-1677،  بڕوانه‌ ئینته‌رنێت.

5 – فلسفة الجسد، میشیلان مارزانو، ص 57،58، ص61، ص86، ص90، 95.

6 – فریدیریك نیتشه‌، هكذا تكلم زرادشت، ترجمة، فلكس فارس، دار القلم، بیروت- لبنان، ص33.

7 – ه.س.پ. ل57.

The post فه‌لسه‌فه‌ى جه‌سته‌ appeared first on ژنەفتن.

دیدگای نیچەیی بۆ جەستە لە فەلسەفەدا

جەستە یەکێکە لە هێڵە هاوبەش و بابەتە دووبارەکان لەنێو کارەکانی نیچە. نیچەیش لە پێشەکی کتێبی “زانستی شاد”دا ئەم بابەتەی هێنایە پێشەوە “… زۆر جار پرسیارم لە خۆم کردووە گەر ئایا تەواوی فەلسەفە و تا ئەمڕۆیش، شرۆڤەیەک بۆ جەستە و هاوکات هەڵەتێگەیشتنێک بۆ جەستە نەبێت.” نیچە بەمە ڕێ لە کامڵی دەگرێ و پشتگیریی پێشنۆرەیی(priority)ی جەستە دەکات وەک سەرچاوەی هەموو شرۆڤەیەک.

دژی دیکارت دەوەستێتەوە و، جەستە وەک خاڵی دەستپێک هەڵدەبژێرێ بۆ شرۆڤە هزرییەکانی، نەک ئەو هزرەی کە ڕۆحە؛ ئەوە لە مرۆڤ هەڵدەبژێرێ کە باش دەیناسین. من جەستەم باشتر دەناسم وەک لە ڕۆحم. سەرەڕای ئەوەیش، ڕۆح لە جەستە جیا ناکاتەوە، بەڵکوو بە یەک یەکێتی دەیبینێت، دوو بەشی چوونیەکن و جیا نابنەوە. لەگەڵ ئەوەیشدا، ئەم دژیەکییە لەگەڵ دیکارتدا ڕەها نییە، هەروەک دیکارت، نیچەیش وای دەبینێ کە ناتوانین هیچ شتێک بزانین جگە لەوەی لە جیهانی هەستەکانمان و لێکچووەکانماندا هەیە. لای نیچە، جەستە پێش هەموو شتێک “جەستەیەکە بە ژیان پڕاکتیزە کراوە و زیندووە” نەک ئەوەی “جەستەیەکی ملکەچبوو بێ بۆ مەعریفەتی زانستی”. هەروەک کانت، نیچەیش وای دەبینێ کە هەر زانینێک (مەعریفەتێک) لە هەستکردنەوە سەرچاوەی گرتووە و بونیادنراوە. بەڵام بە پێچەوانەی کانتەوە، نیچە هەروەک شۆپنهاوەر پێی وایە کە شێوەکانی تێگەیشتنمان بۆ ژیان پێش هەموو شتێک لە سیستەمی فسیۆلۆژیمانەوە سەرچاوە دەگرێت (هەروەها لە ئەرکەکانیشییەوە: خواردن و جووتبوون ‘زۆربوون’)، لە کاتێکدا ئەو ئەرکانەی بە ئەرکێکی باڵایان دەزانین (ئەرکی بیرکردنەوە) جگە لە شێوەگەلێکی لێوەرگیراو (موشتەقات)، هیچی تر نییە.

ئێمە وەرگری شێوەیەکی هەستەکین، بەڵام نیچە مەبەستی لە هەستەکی چییە؟ ئەو نایەوێ بخلیسكێتە نێو ئەو دژیەکییە کلاسیکییە: کەتوار[1]/ڕواڵەت، بەڵکوو لە ڕاستیدا تێیدەپەڕێنی و بە سەریدا زاڵ دەبێت؛ بەپێی ئەو، ڕواڵەت خۆی کەتوارە. “من ‘ڕواڵەت’ ناکەمە دژیەک لەگەڵ ‘کەتوار’دا، بەڵکوو بەپێچەوانەوە، پێم وایە ڕواڵەت خۆی کەتوارە.” [هەندێک بڵاوکراوەی نیچە پاش مردنی (١٨٨٤-١٨٨٥)]. هیچ بوونەوەرێک نییە خۆی لە پشت ڕواڵەتی خۆیەوە بشارێتەوە، وەکچۆن لە دیاریکردنی کانتی نومینۆن/فینۆمینۆن[2] ڕوو دەدات. کەینوونە دەرکەوتنە، بەڵکوو خودی کەینوونە ڕواڵەتە (دەرکەوتنی ڕواڵەت).

تەنانەت هیچ پێشنۆرە و بە باشتردانانێک نییە لەنێوان پێنج هەستەوەرەکە، هەموویان لە هەمان ئاست دانراون. لە کتێبی “ئەمەیە مرۆڤ” (چونکە چارەنووسم) دەنووسێت: “زیرەکی و بلیمەتی من لە لووتمدایە.” ئەمە واتا یۆنانییەکەیە بۆ وشەی “Proemio” وەکچۆن لە پارچەی هەشتەمی قەسیدەکەی پارمەنیدس هاتووە لەبارەی بوونەوە[3]، ئەو واتایەی کە جۆرج گادامێر[4] باش شرۆڤەی کرد، پاش ئەوەی کە تاوێ لەسەر ئەو واتایەی زیاتر گونجاوە وەستا کە پێشوەختە و سەرەتا بە “بیرکردنەوە” یان “بیر” وەرگێڕدرا بوو بەڵام هاتەوە و ڕەسەنتر وەریگێڕا بۆ دەربڕینێک نزیک لە “لێرە شتێک هەیە” کە بە واتای توانستی بوونەوەر دێ بۆ مانیفێستبوون لە ئانوساتێکی دەگمەندا، وەکچۆن کەسێک بە لووتی بۆنی شتێک دەکات؛ ئاوایش نیچە دەڵێ کە زیرەکی و بلیمەتی ئەو لە لووتیدایە، وەکئەوەی بڵێ ئەوەتا لێرەیە، لەم ساتەیە و، بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ و سروشتی، وەک هەستپێکردن و وێناکردنێک ئامادەگی هەیە. لەگەڵ ئەوەیشدا، نیچە دڵخوازییەکی تایبەتی هەیە، دڵخوازییەک بۆ هەستی ژنەفتن، چون ئەو هەستەیە کە لێدەگەڕێ ئاواز بچێتە ژوورەوە و، نیچەیش ئاشقی ئاوازە. لە ڕاستیدا، هەموو جەستە بە شێوەیەکی هاڕمۆنی بەشدار دەبێ، چونکە هیچ هەستێک نییە زاڵ بێ بەسەر دانەیەکی تردا، جیاواز لەوەی مێژووی فەلسەفە بۆ ئێمەی گواستووەتەوە وەکچۆن و بەتایبەتی، هەستی بینین تایبەتمەندییەکی تری هەیە و باڵادەستە بەسەر ئەوانی ترەوە (سەرنجی ئەفڵاتون بدەن، بیرۆکە (idea) = ڕوانین، لە ڕیشەی یۆنانی کۆنەوە “id”).

لە هەموو ئەو شتانەوە، ئێستا ڕوونە کە بۆچی نیچە ستایشی فەیلەسووفانی پێش سۆکرات دەکات: بابەتەکە پێوەندە بە کولتوورێکی یۆنانییەوە کە لە جەوهەردا دژیەکە لەگەڵ ئایدیاڵییەت و دان بە پێشنۆرەیی جەستەدا دەنێ. بە تۆنێکی توندەوە لە کتێبی “ئاوابوونی بتەکان” (پیاسەکانی پیاوێکی ناتەبا لەگەڵ سەردەمدا: ٤٧) دەنووسێت: “لە شوێنێکدا و لەبارەی چارەنووسی گەلێک و چارەنووسی مرۆڤایەتییەوە زۆر گرنگە کە پەروەردەی کولتووری لە شوێنی ڕاستەوە دەست پێ بکات، نەک لە “ڕۆح”ـەوە (وەکچۆن بیروباوەڕە خورافییەکانی قەشەکان و هاوشێوەی قەشەکان دەیانکرد): شوێنی ڕاست “جەستە”یە، ڕواڵەتی جەستەیی و، ئاگاداربوونی و، دۆخی فیسیۆلۆژی جەستە و دواتر ئەوانی تریش خۆیان دێن. ئەمە ئەو هۆکارەیە کە یۆنانییەکان وەک یەکەم ڕووداوی کولتووری دەهێڵێتەوە لە مێژووی کولتووری مرۆڤایەتیدا؛ چونکە ئەوان دەیانزانی و، ئەوەیان دەکرد کە گرنگ بوو، بەڵام مەسیحییەت، ئەوەی کە جەستەی سووک و بێبەها کرد، گەورەترین کارەسات بوو تا ئێستا کە تووشی مرۆڤینی هاتبێت.”

وەرگیراوێکە پێویست بە لێدوان ناکات.

جەستە لە ئەفڵاتونیزم و مەسیحییەتدا

نیچە ڕاگەلێکی هەن لەبارەی مەسیحییەتەوە، وەکچۆن لە دێڕی کۆتاییی ئەو گوتەیەی پێشووتر بۆمان ڕوون دەبێتەوە، نیچە لە تەواوی کارەکانیدا بە توندی ئەو مەسیحییەتە ڕەت دەکاتەوە کە ڕاستەوخۆیش بە ئەفڵاتوونیزمەوە دەبەستێتەوە. “مەسیحییەت ئەفڵاتونیزمی هەژارەکانە.”: مەسیحییەت ئیش لەسەر بەئەندامکردنی ڕۆحە ساویلکەکان دەکات، کەسانێک کە کەمترین فێربوون و خوێندنەوەیان وەرگرتووە یان ئەوانەی هیچیان وەرنەگرتووە. ئەوە بیرۆکەی زاڵ و دەسەڵاتبەدەستی زۆرینەیە کە جیهانی تەنیوە و ڕێگرە لەوەی پەرە بسێنێت و بەرەو پێش بچێ و باڵا بێت. نیچە دوالیزمی دژیەکی کلاسیکی ڕەت دەکاتەوە “ڕۆح/جەستە”، چونکە هەردووکیان بەبێ جیاوازی یەک شتن. ئەویش ئەو ناشیرین و ناچیزکردنەی جەستە کە لەنێو ئایینەکان دۆزییەوە، تەمبێ دەکات، کە باشی لێ دەزانێت.

نیچە ڕقی لە “سووک و ناچیزکەرانی جەستە” دەبێتەوە، وەکچۆن لە “وەها دووا زەردەشت”دەیخوێنینەوە. لە ڕاستیدا زەردەشت ڕاڤەکەری داوەشان و سووک سەیرکردنی جەستەیە. بەلای نیچەوە تیۆرییە ڕۆحانییە کلاسیکی و مێژوویییەکان بۆ شتە مێتافیزیکییەکان هیچ شتێ ناکا جگە لەوەی شێواندن و پشتگوێخستنی ئەوەی کە مرۆڤ چییە. چونکە کۆنسێپتەکانیان لەبارەی “بوون”ـەوە لەگەڵ ئەوەی کە زێدەمرۆڤانەیە یەک ناگرێتەوە و، ئەویش دەیەوێ هەموو پەیوەندییەکان بەو شێواندنەوە بپچڕێنێت. لە کتێبی “دژەمەسیح”ـدا (بەشی ٥١) لەبارەی مەسیحییەتەوە دەنووسێ: “مافمان هەیە لەوەی بێز و ڕقمان بێتەوە لە ئایینێک کە فێرمان دەکات جەستە سووک و چرووک بکەین […]، ئایینێک کە ڕەدای (قەناعەتی) بە خۆی هێناوە کە دەکرێ مرۆڤ “ڕۆحێکی کامڵ” هەڵگرێت لەنێو جەستەیەک کە هاوشێوەی لاشەیەکە.” بەلای نیچەوە، پیرۆزی “هیچ شتێک نییە جگە لە نیشانەیەک بۆ جەستەیەکی بێتوانا و داوەشاو و، عەسابتێکچوو و، بەڕێژەیەک هەڵوەشێنراوە کە چاکبوونەوە ڕەت دەکاتەوە.” هەروەها وا پێناسەی مەسیحییەت دەکات کە ئایینێکە لەسەر “کینەداری نەخۆشەکان و، غەریزەی ئاڕاستەکراو دژ بە چاکبوو و تەندروستەکان، دژ بە تەندروستی.” بونیاد نراوە.

ئەوان “شەیدای دونیاکەی ترن”: ئەوان نەخۆش و مردوون بە دامەزراندنی سووک و چرووککردنی جەستە، بە دروستکردنی جیهانگەلێکی ئەودیو دونیایییەوە و، جنۆکە و شتی ئاسمانی، وەک سۆکرات لە “ئاوابوونی بتەکان”ـدا. نیچە بە وشەکانی زەردەشتەوە ڕەخنەیەکی توند لەو تێگەیشتنە هەڵە و ڕەتکردنەوەی جەستەیە دەگرێت و، بە “شەیدایانی دونیاکەی تر” ئەو کەسانە ناوزەد دەکات کە بەو شێوەیە بیر دەکەنەوە و بڵاوی دەکەنەوە. ئایینەکان و، ئەو بیروباوەڕانەی هەڵگری هەبوونی خوداوەندێکن، فەلسەفەگەلێکی مردنن. لە کاتێکدا نیچە پێشنیازی فەلسەفەی ژیان دەکات، پێشنیازی خۆشەویستی و گەشاوەییی ژیان دەکات. ژیانێک کە لە مردنەوە دەست پێ دەکات؛ دژی ژیانێک کە لە خۆیەوە دەست پێ دەکات. ئەوان مردوویەکی زیندوون، دەژین بۆ ئەوەی بمرن و، هەر لەبەر ئەوەیش دەیانەوێ لە جەستەکانیان “دەرچن” و لێی ئازاد بن. ئەو نەخۆشانە پێیان وایە کە ئازاد دەبن لە جەستەکانیان، بەڵام ئەوان توند پەیوەستن پێوەی و، بیانەوێ و نەیانەوێ، جەستە و زەوی بەکار دەهێنن بۆ بەرهەمهێنانە ساوێر(وەهماوی)ییەکانیان. ئەوان لەنێو ماددەدا نوقم بوون و پێوەی بار کراون و، بە پێدانی ساوێرێک کە “ژیان وا لە شوێنێکی ترە”، دوور و دابڕاو و خاڵی لە جەستە؛ مەترسییەکی ڕاستەقینەن بۆ سەر مرۆڤ.

لە کتێبی “وەها دووا زەردەشت”(سەبارەت بە ڕەندیی بەخشندە “بەشی ٢”) نیچە مرۆڤ بانگهێشت دەکات بۆ ئەوەی فەزیڵەتەکانیان بگەڕێننەوە بۆ زەوی، تاکوو زەوی واتای بداتێ و، هاوبەشییەک دەخاتە ڕوو لەنێوان جەستە/ژیاندا: ژیان بەبێ فەزیڵەت بوونی نییە، بەبێ ڕۆح و، پێچەوانەکەیشی ڕاستە. ئەو ڕۆحەی مرۆڤ دەیکاتە دەرەوەی جەستە و زەوییەوە “بێ-مانایە” و، لێرەیش دەرخەری ئەوەیە کە نیچە پێی دەڵێ “هەلە مەزنەکە”. ئەمەیش دەمانبا بەرەو چەمکە خوازەیی(میتافۆڕی)یەکە بۆ نەخۆشی و پزیشک وەک بابەتێکی سەرەکی بۆ بەرگریکردن لە جەستە. ڕۆح بەبێ جەستە ڕۆحێکە کە بەبێ ژیان دەسووڕێ: ڕۆح پێویستی بە جەستەیە تاکوو بە ڕۆحەکانی ترەوە پێوەند بێت و؛ جەستەیش بەبێ ڕۆح جەستەیەکی بێمانایە، لاشەیە. “Leib” نییە، بەڵکوو”Körper”ـە[5]. لە لای نیچە، جەستەیەک بەبی ڕۆح، جەستەیەکە بەبێ ژیان، جەستەیەکی داوەشاوە. نکۆڵیکردن لە جەستە، تیرۆرکردنی ژیانە. لە “ئەمەیە مرۆڤ”(چونکە چارەنووسم) نیچە دێ و دەنووسێ کە مەسیحییەت “تاوانکردنە بە جیاکردنەوە، تاوانکردنە لەهەمبەر ژیاندا.” مەسیحییەت ڕۆح و نەفسی داهێنا تاکوو “جەستە لەناو بەرێ” و “نەخۆشی بخات”. لێرەوەیە سەرکوتکردنی سێکسواڵێتە و تێڕوانینێکی قێزەونانە بۆ خۆشەویستیی جەستە لەنێو مەسیحییەتدا.

“ویستی هێز” و پەیوەندی بە جەستەوە

کۆنسێپتی “ویستی هێز” یەکێکە لە کۆنسێپتە سەرەکییەکان لە هزری نیچەدا، ئامرازێکە بۆ پێناسەکردنی جیهان و، شرۆڤەکردنی دیاردە مرۆڤینییەکان وەک بوارەکانی ئەخلاق و هونەر و، دووبارە هەڵسەنگاندنەوەی “بوون” کە پێوەندیدار دەبێتەوە بە دۆخی داهاتووی مرۆڤینی، دۆخی مرۆڤی باڵا (Übermensch). ئەمەیش ئەو هۆکارەیە کە زۆر جار بۆ ڕوونکردنەوەی تەواوی فەلسەفەکەی بەکار دێت. هایدگەر ویستی هێز (هەروەها گەڕانەوەی ئەبەدی) دەکاتە کۆنسێپتی سەرەکی بۆ “مێتافیزیکای نیچەیی” کە مێتافیزیکای ڕۆژئاوایی بەرەو کەماڵ دەبات. نیچە بە دروستکردنی ئەم کۆنسێپتە بەگشتی هەوڵی پێشنیازکردنی شرۆڤەیەک بۆ حەقیقەت دەدات. لە بەرمەبنای ئەم بیرۆکەیەوە ویستی هێز ئاماژە بە پێویستییەکی ناوەکی دەدات بۆ گەشەپێدانی هێز، بۆ ڕێسایەکی ناوەکی بۆ ئەو ویستەی بەم دەربڕینە پێناسە کراوە “لەوە دوورتر بیت، یان لەودیوەوە بیت”: ئەم پێویستییە هەڵبژاردنێک پێشکەشی ویستی هێز دەکات لەنێوان دوو شت، یان دوورتر دەڕۆی (تێی دەپەڕێنی)، یان فەنا دەبی. ویستی هێز ناسنامە یان یەکبوونێک دانامەزرێنێ، بەڵکوو دوورتر دەڕوا؛ بەرەو مرۆڤی باڵا دەکشێ. “ناوە دیاریکراوەکەی ئەم کەتوارە، ویستی هێزە، وەکچۆن لە بونیادە ناوەکییەکەی دیاری کراوە نەک لە سروشتە دوورەدەستە گۆڕاو و تواوەکەیەوە” [ئەودیو خێر و شەڕەوە، “٣٦”].

لەبارەی ئەم کۆنسێپتەوە، دەبێ هێزەکەی بسەپێنین، هەروەها بڵندبوونەوە و سنووربەزاندنەکانیشی و، بەزاندنی بەرەنگارییش بە لەبەرچاوگرتنی ئەو نێوەندگرە (جەستەیی و ئاوەزی). “ویستی هێز تەنها لەڕێی پەیوەندییەکەی بە بەرەنگارییەوە مانیفێست دەبێت؛ ئەو بەدوای ئەوە دەگەڕێ کە بەرەنگاری دەبێتەوە.” [هەندێک بڵاوکراوەی نیچە پاش مردنی]. بیرۆکەی “هێز” لەنێو ئەم کۆنسێپتەدا بنچینەیییە، چونکە لەسەر بنەمای سەرکەوتنەکان دژ بە بەرەنگارییەکان بونیاد نراوە. لەو بەشانەی کە پاش مردنی بڵاو کراونەتەوە (١٨٨٤-١٨٨٥)، نیچە لە چیرۆکێکی خورافی مەبەستێک دەردەهێنێ، چیرۆکێکی سیمبولی بۆ ویستی هێز لەنێو جەستەدا، تاکوو میکانیزمی دروستبوونی جەستە باس بکات. مەبەستیشی لەو جەستەیە نییە کە بە شێوەیەکی باو و زانستییانە باس کراوە. جەستە کۆکراوەیەکی میکانیکی نییە بۆ کۆمەڵێ بەشی جیاواز و شتێکی نادیار و سەخت نییە بۆ شرۆڤەکردن: وا بیر لە جەستە دەکاتەوە کە یارییەکی نەرمە و لە بەشگەلێک پێکهاتووە کە دەکرێ بنووشتێتەوە و بەرانبەر یەک دەبنەوە. نیچە ئەو بەشە بچووکانەی جەستە پێک دێنن و بەڕێوەی دەبەن، بە “کەینوونە مایکرۆسکۆپییەکان” ناوزەد دەکات کە “گەردیلەی ڕۆحی” نین، بەڵکوو “کەینوونەگەلێکن گەشە دەسێنن و، هەوڵ و تەقەڵا دەدەن و، بەهێز دەبن یان فەنا دەبن.” دەبێ ئەم کەینوونانە خۆیان بسەپێنن، ئەوەیشی کە بەهێزە، بەهێزتر دەبێت و لەوە دوورتر دەڕوا و، بەشە لاوازەکانیش ملکەچ دەبن یان فەنا دەبن و بوارێک بۆ ئەوانی تر دەڕەخسێنن. ویستی هەموو کەینوونەکان هەمان شتن بە ڕواڵەت: لە ڕاستیدا پلەبەندییەکی هەڕەمی هەیە کە ویستە بەهێزە چالاکەکان دەکەونە سەروو ویستە لاوازە کاردەرەوەکان (پەرچەکردارییەکان) و، ئەوەی نیچە ناوی دەنێ “ئەرستۆکراتی”. جەستە یەکێتییەکی نییە، بەڵکوو کۆکراوەیەکە لە کەینوونەگەلێک و، هەر کەینوونەیەک ئازادە لە سەپاندن یان ملکەچکردنی خۆی. نیچە دەنووسێ: “مرۆڤ لە گەلەکەینوونەیەک دەچێت.” ئەو یەکێتییەی دیاریشە، لەمیانەی ئەو ڕاستییەوە دروست دەبێ کە جەستە یەکە. تێگەیشتن لە جەستە ڕوون نابێ وەک کۆمەڵێک، بەڵکوو وەکوو پلەبەندییەکی هەڕەمی ڕوون دەبێت، پلەبەندییەک لە پاڵنەر و، هێز و، ویستەکانی هێز.

جەستە بەسەر ئاوەزدا زاڵە، نەک تەنها لەسەر ئاستی هەست و سۆز، بەڵکوو لەسەر ئاستی زیرەکییش. جەستە ئاوەزی لەخۆ گرتووە و حوکمی دەکات، نەک پێچەوانەکەی وەکچۆن مێژووی فەلسەفە بۆی گواستووینەتەوە

بەڵام لێرە و بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی پرسیارێکمان لێ قیت دەبێتەوە: چۆن دەکرێ کە ڕێکی و هاڕمۆنییەک هەبێت لەنێو ئەم چەندێتییە نابەرانبەرە کە لە شەڕیشدایە؟ شتەکە بۆ نیچە ڕوونە: هەندێک هەن بە گوێڕایەڵی ڕازی دەبن، ڕازی دەبێ کە ملکەچ بێت بە شێوەیەک کە هیچ ئاستەنگییەک ڕووبەڕووی ئەوانە نەبێتەوە کە توانستێکی زیاتریان هەیە بۆ ڕابەرایەتیکردن لە بەڕێوەبردنی ئەم پلەبەندییە هەڕەمییە. لێرەوە هاڕمۆنی لەنێوان ویستە جیاوازەکانی هێز هەڵدەقوڵێ. یاخیبوونێکی ڕوونمان بۆ بەشە لاوازترەکان هەیە کە هەموویان کۆنتڕۆڵ دەکرێن. هەڵبەتە ئەم بەشانە لە دژیەکیدان لەگەڵ یەک، بەڵام لە کۆتاییدا بە هەمان زمان دەدوێن. چی دنەی نیچە دەدات لەوەی لە “وەها دووا زەردەشت” وەک “دەرئەنجامی مەزن” بنۆڕێتە جەستە؟ جەستە بەسەر ئاوەزدا زاڵە، نەک تەنها لەسەر ئاستی هەست و سۆز، بەڵکوو لەسەر ئاستی زیرەکییش. جەستە ئاوەزی لەخۆ گرتووە و حوکمی دەکات، نەک پێچەوانەکەی وەکچۆن مێژووی فەلسەفە بۆی گواستووینەتەوە. جەستە یەک شت نییە، بەڵکوو جووڵەیە، کۆمەڵەیەکە، چەندایەتیی هێز و ویستگەلێکی هێزە. هەموو هێزەکان زانیاری دەنێرن، نەک بە شێوەیەکی میکانیکی، بەڵکوو بەپێی سیستەمێکی خۆڕسک: واتا ئەو نامانە مانیفێستۆی ویستن. بە دەربڕینێکی تر، میتۆدی ئەم پەیوەندیکردنە هیچ نییە جگە لە شەڕێکی بەردەوام، درێژ و توند و هەندێ کاتیش دڕندە و گرژ. وەک کۆتایییەکیش بۆ ئەم بابەتە لەبارەی پرسی ویستی هێز و پەیوەستییە جەوهەرییەکەی بە جەستەوە، پوختی دەکەینەوە؛ جەستە لە دیدگای نیچەوە باشترین ڕابەر و بەڵگەیە، چونکە سیمبولێکە بۆ ویستی هێز. وەکچۆن پاتریک وۆتلینگ لە کتێبی “نیچە و ئەنگێزەی شارستانییەت”[6] دەنووسێ: “جەستە ناوچەی جێبەجێکردنی ویستی هێزە.”

پەیوەندیی نیچە بە نەخۆشی و جەستەیەوە

نیچە لە کارەکانیدا هۆی نەخۆشی دەگۆڕێت بۆ دەربڕینێکی خوازەیی. ئەم نەخۆشیی جەستەیییە ماددییە، بۆ ئەو سیمبولێکە بۆ کولتووری پاشکەوتوو. ئەم شارستانییەتە بەهۆی نکۆڵیکردن لە جەستە لەناو چووە و نەخۆشە. جەستە نەخۆش دەکەوێت، ئەشکەنجە دەدرێ، لەبەر ئەوەیش وا باشترە دەستی لێ هەڵگیرێت. نیچە وەک خوازەیەک کۆئەندامی هەرس بەکار دەهێنێت بۆ پشتگیریی تیۆرییەکانی. دوو نموونە هەن: نموونەی ئـ:- وێنای ویستی هێز دەکات بۆ دەستپێکردنی پڕۆسەی هەرسکردن. نموونەی بـ:- وای دەبینێ کە شرۆڤەی نەرێنی بۆ کەتوار، لەڕێی بەراوردکردنی بە کێشەیەکی هەرسکردن حوکمی لەسەر دەدرێ. ئیدانەی جێکەوتە (ئینتیباع) پوچگەرایییەکە بۆ ڕۆحی ئەڵمانی دەکات لە کتێبی “ئەمەیە مرۆڤ”(چونکە سەرنجی زۆرم دا – بەشی ١) و دەڵێت: “ڕۆحی ئەڵمانی وێنەی دۆخێکی هەرسکردنێکی سەخت پیشان دەدات و، هەرگیز خۆی ئازاد نەکردووە.” هەروەها بە ڕۆحێکی گاڵتەئامێزانەوە بەردەوام دەبێت: “ڕەنگە نزیکبوونەوەی ئەڵمانییەک لێم پڕۆسەی هەرسکردنم دوا بخات.” نیچە دەیەوێ (وەکچۆن لە پارچەبڵاوکراوەکانی پاش مردنی فۆرمیولەی دەکات) “فەیلەسووف وەک پزیشکێک لە شارستانییەتدا”. هەوڵی ئەوە دەدات -لەپشت وێنەی ئەم نەخۆشییەوە- خەڵکێک کە بەتوندی تووشی گانگرینا[7]، بووە لە ڕێی فەلسەفەکەیەوە چاک بکاتەوە. بەپێی ئەو، هیچ ڕەتکردنەوە یان قەبوڵکردنێک نییە بۆ تەندروستی و نەخۆشی، چونکە هیچ دۆخێکی سروشتی نییە بۆ تەندروستی، بەڵکوو تەنها هەندێک دۆخ هەن پێمان وا دەبێت کە بۆ جەستەمان باشە. دوالیزمەی تەندروستی/نەخۆشی ڕەت دەکاتەوە. بە دەربڕینێکی تر، دەبێ ئەوە لە مێشکمان دەرکەین کە هەمووان یەکسانن لەبەرانبەر نەخۆشی و تەندروستیدا. لە “زانستی شاد”(بەشی ١٢٠) دەڵێ: “لە ڕاستیدا هیچ تەندروستییەک نییە لە خودی خۆیدا، هەموو هەوڵەکانیش بۆ ناساندنی هەناسەساردانە شکستی هێنا. ئەوەی دیاری دەکات کە دەبێ تەندروستی چی بێت تەنانەت بۆ جەستەیشت؛ پشتی بە ئامانج، ئاسۆ، هێز، پاڵنەر و هەڵەکانت بەستووە و، بەتایبەتی پشتی بە نموونەکانی ڕۆح و خەیاڵەکانی بەستووە. ئەوە دیاری بکە کە دەبێ ببێتە واتای تەندروستی بۆ جەستەت.” هەروەها لە پێشەکی “زانستی شاد” دەڵێت: “ئەو فەیلەسووفەی کۆمەڵێ دۆخی جیاوازی تەندروستی تێپەڕاندووە و هێشتا تێیدەپەڕێنێ، فەیلەسووفێکە چەندین فەلسەفەی تێپەڕاندووە: لە توانایدا نەبوو تەنها ئەوە نەبێ کە هەموو قسەکانی بگۆڕێت بۆ زیاترین شێوە و ئاسۆی ڕۆحانی؛- ئەم هونەری مانیفێستکردنە، خودی فەلسەفەیە.”

بە دڵنیایییەوە ئەمە بریتی نییە لە ژیانی نیچە کە زۆربەی کاتەکانی نەخۆش کەوتبوو و دۆخی جەستەیی خێرا دەگۆڕدرا. بابەتەکە لە ڕاستیدا ئەوەیە کە نیچە، لەڕێی ئەزموونە تایبەتییەکەیەوە هزری خۆی لەسەر جەستە و نەخۆشی دادەمەزراند. پێوەندییەکی پتەو هەیە لەنێوان ژیانی نیچە و فەلسەفەکەی. گرنگە باسی ئەوەیش بکەین کە بەتایبەتی و لەو ماوەیەی “زەردەشت”ـی دەنووسی، لە کتێبی “ئەمەیە مرۆڤ”(چونکە کتێبی باش دەنووسم – بەشی ٤) نووسی: “هەمیشە خێرایی و سووکەڵەیی ماسولکەکان لە ناوەوەمدا زۆرتر بوون کاتێک توانستی داهێنان بەهێزتر بوو، جەستە خرۆشاوە.” هەروەها پێی باشترە وەک نەخۆشییەک لەبارەی “دافەوتان”ـەوە قسە بکات و، ئەوەیش چەمکێکە بە واتا نەرێنییەکەی بەکار ناهێنێت، چونکە ئەوە شتێک نییە کە دەبێ لەگەڵیدا بجەنگی، بەڵکوو لەبری ئەوە دەبێ کە وریا بین نەگوازرێتەوە و هەوڵ نەدرێ بوون ڕەت بکاتەوە. لەلای نیچە نەخۆشی هۆکار نییە، بەڵکوو ڕەنگدانەوەی دافەوتانە.

سەرچاوەی عەرەبی:الجسدُ في فِكْرِ نيتشه

سەرچاوەی ئیتاڵی: Il corponelpensiero di Nietzsche

[1] کەتوار = واقع

[2]نۆمینۆن (Noumenon) چەمکێکی فەلسەفییە و بە واتای “شتەکە لە خودی خۆیدا” دێت و وەک چەمکێکی دژ بەکار دێ لەگەڵ چەمکی فینۆمینۆن (Phenomenon)، واتا “دیاردە”.

[3]ئەو چەمکەی ئاماژەی بۆ کراوە: [یەک ڕێگامان بۆ دەمێنێتەوە بۆ ڕێکردن، بوون هەبوو’ە و، کۆڵێک نیشانە هەن دەیسەلمێنن کە بوون بوونەوەرێک نییە و کۆتایی نایەت (فانی نییە)، چونکە یەکێتییەکی تەواوە، جێگیر و ئەبەدی، ناتوانین بڵێین کە بوو’ یان دەبێت…].

[4]Hans-Georg Gadamer

[5] هۆسرل لە کتێبی “Cartesian Meditations- تێڕامانگەلێکی دیکارتی” جیاوازی لەنێوان Leib (واتا جەستەی مرۆڤینی و ئەو تاکایەتییەی تێیدایە) و Körper (واتا جەستە) دەکات.

[6]Nietzsche Et Le Problème De La Civilisation – Patrick Wotling

[7]Gangrene: یان (گەرگەرینا)، جۆرێک لە مردنی ملولەکانە لە دەرئەجامی بێتوانایی گەیاندنی خوێن کە زۆرجار لە دەستەکان و قاچەکان دەدات و دەیڕزێنی و زۆرجار دەبێ ببڕدرێنەوە.

The post جەستە لە هزری نیچەدا appeared first on ژنەفتن.