بەرایی

ئەو فەیلەسوف بوو، شانۆنووس، ڕۆماننووس، ئەکتڤیست و فێمینیست، ئەتیست و بێباوەڕ، دژ بە کۆمەڵگە و دەزگا سیاسییەکانی بوو، بە تایبەتی کەنیسە و خێزان. گەر زیادەڕەوی نەبێت، مارکیز دو ساد (١٧٤٠-١٨١٤) بەر لە داروین، بە دامەزرێنەری بیرۆکەی (مرۆڤ وەک بوونەوەرێکی سرووشتی نەوەک یەزدانی)، دادەنرێت، هەندێک مێژوونووس ڕایان وایە کە بوێرترین ئەدیبی بواری ئیرۆتیکا و توندوتیژیی سێکسییە کە توانیبێتی هێند ورد و بە دیقەت دزە بکاتە ناو هەموو کەلێن و کون و کەلەبەرەکانی جەستە و دۆخە سێکسییەکانییەوە کە زۆرجار مایەی قێزلێکردنەوە و دڵتێکهەڵاتنن، چونکە زۆر غەریزی و ئاژەڵیانەن، جگە لەوەی کە (بە باوەڕی بیریارێکی وەک میشێل فوکۆ)، ئەو ئارشیفکارێکی دانسقەی دۆخی سایکۆلۆژی و دیسپلینکراوی مرۆڤ و ژیانیەتی لەناو شێتخانە و زیندانەکاندا، بە تایبەتی ئەو بەشە یەکلاییکەرەوە لە مێژووی شۆڕشی فەرەنسی کە بە شکاندنی زیندانی باستیل دەست پێ دەکات. 

بەڵام ئایا لەسەر ئاستی میللی، خەڵکی بە گشتی ئەم هەموو سادە پۆزەتیڤە دەناسن؟ ئەم کۆمەڵە (ساد)ە ئەدەبی، شۆڕشگێڕی و کولتوورییانەی سەرنجیان ڕادەکێشێت و لەسەری ڕادەوستن؟  ئایا وێنە گشتی و باوەکەی ساد چۆن پەخش دەکرێتەوە و باش بوونی بە میراتێکی باو، لە چ فۆرم و قەوارەیەکدا سادی بەرجەستەی کردووە و دەیکات؟

پێکدادانی سادەکان

 
ساد کێیە و چییە؟ ئایا ساد لادەر و تاوانبارێکی شایستە بە سزای یاساییە، نەخۆشێکی دەروونی سایکۆپاتی هەڵەشە و دێوانەیە وەک میشێل ئۆنفرای لە کتێبەکەیدا (ساد: لێکشیتاڵکردنی ئەفسانەیەک) باسی دەکات یان یەکێکە لە کۆڵەکە سەرەکییەکانی بیری ئازادیخواز وەک سوریالیستەکان (بە تایبەتی بروتۆن و ئەپۆڵۆنێر و باتای) خوێندنەوەیان بۆ دەکرد؟ 

گرنگییەکەی ساد هۆشمەندی و زرنگی و سەریەتی، ئایدیاکانیەتی، هەموو بیرکردنەوە ڕادیکاڵ و ڕەخنەییەکانیەتی بەرامبەر بە چەمکەکانی وەک سێکس، چێژ، سرووشت، یەزدان، زیندان، ئایین، دەزگای سیاسی و کۆمەڵایەتی.

بە گشتی، ساد خۆی ئیکۆن و ئیدیاڵێکی پڕ تەلیسم و تۆقێنەرە، یادخەرەوەیەکی ترسناکی گوناهەکانمانە و ئاشناکەرەوەیەکی ڕاستگۆیی مرۆڤەکانە بە تاوانەکانی خۆیان، بە ڕادەیەک کە هەر ناوی هێنرا و باسکرا، خەڵکی ڕاستەوخۆ تەزوویەکی سارد بە لەشیاندا و کسپەیەک بە جەرگیاندا دێت، دڵیان بۆ چەند ساتێک خورپەیەک دەکات، کەمێک دەوەستن و بێ ویستی خۆیان، وێنەی هۆڤێکی دڕندە و ئەدگاری شارەزایەکی بواری تاوانکاریی، بەر چاویان تاریک دەکات. تەنها بە بیستن یا گۆکردنی ناوەکەی، ترسێکی گەورە لە لێدان، لە زەبر و سێکس بە زۆرەملێ، تۆقین لە ڕووتکردنەوە و فەلاقەکردن، ڕایان دەچڵەکێنێت. خەڵکی وا فێرکراون جیهانی ئەو بۆ چەند گرتەیەکی ترسناک لە ئەشکەنجەی سێکسی، لە پێست ڕنین، گازگرتن و داوەشاندنی جەستە بە قامچی، یا قفڵکردن لە پاسارێکدا و خۆبەدەستەوەدان بۆ هەژموونی ئیرۆس و غەریزەی کەسێکی بێبەزەیی، کورت بکەنەوە. لێ لە ڕاستیدا ئەمە وێنە باو، میدیایی و میللییەکەی سادە، ئەو بەشەیە لە ساد کە نەیارانی بۆ شێواندنی و بە کەمگرتنی داهێنان و بەشدارییەکانی لە کەلەپووری خۆرئاوادا، بە مەبەست بەرجەستەی دەکەن و تیشکی دەخەنە سەر، چەشنێک لە هۆشیاری لە پشتیەوەیەتی کە تەنها بە ڕەنگدانەوە و ڕۆڵەکانی جەستەی سادەوە نووساوە، بەبێ ئەوەی هیچ نرخێک بۆ سەری (بیر و ئایدیاکانی) وەک بەشێک لە لەشی، دابنێت، جۆرێک لە ڕقی کوێرانە و مەبەست لە شێواندنی ساد کە بیریارێکی وەک رۆلان بارت ناچار دەکات بڵێت: ((دادپەروەری بەرامبەر بە ساد ئەوەیە کە بتوانین سەری لە لەشی جیابکەینەوە)). مەبەستی بارت لە بڕینی سەری ساد نییە بە گیولاتین و پەڕاندنی وەک ئەوەی لە شۆڕشی فەرەنسیدا باو بوو، نا! بە لای بارتەوە گرنگییەکەی ساد هۆشمەندی و زرنگی و سەریەتی، ئایدیاکانیەتی، هەموو بیرکردنەوە ڕادیکاڵ و ڕەخنەییەکانیەتی بەرامبەر بە چەمکەکانی وەک سێکس، چێژ، سرووشت، یەزدان، زیندان، ئایین، دەزگای سیاسی و کۆمەڵایەتی. جیاکردنەوەی سەری ساد لە لەشی، واتە خوێندنەوەی ئایدیا و باوەڕەکانی، واتە وەستان لەسەر دێڕەکانی، تێکست و نامە و شانۆنامە و ڕۆمانەکانی، نەوەک بەتەنها ئەو جەستە هایپەرە سێکسوێلەی کە لە بەشە کۆمەڵایەتی و ڕۆژانەییەکەی ساد خۆیدا چالاک بووە و مێژوو بەس ئەوەی لە بیرە. 

ژینی ئاسایی ساد پڕیەتی لە ڕەفتاری ناچیز و دژ بە ئەتەکێتی ئەریستۆکراتی و ئایینی و کۆمەڵایەتی باو: میزکردنی لە پەنجەرەی ماڵەوە، دەستپەڕکردنی لە بەردەم خەڵکیدا بەبێ شەرم و ترس لەوەی ببینرێت، کچ هەڵگرتن و فڕاندنیان، پەلاماردان و دەستدرێژی سێکسی و بەستنەوەی سۆزانی و ئازاردانیان، تەنانەت کوشتنی ئافرەتیش بە ژەهر وەک بەشێک لە ئارەزوو بۆ خودبوون و گەیشتن بە ئۆرگازمێکی پەڕگیری هەژموون بەسەر ئەوی تردا. بەڵام ئەم سادە واقیعییە، ئەم سادە نەفرەتییە، ئەم سادە کۆمەڵایەتییە تاوانبارە توندڕۆیە، بۆ بارت یان رەخنەگرانی وەک باتای، دۆلوز، فوکۆ یا دو بوڤوار و لاکان و تەنانەت ئەپۆلۆنێر و سوریالییەکانیش… هتد، گرنگ نین، گرنگ سەری (ساد)ە، ئەوەی کە شایستە بە تێڕامانە، بیرکردنەوە و جەسارەتی (ساد)ە لە سەدەی هەژدەیەمدا بۆ ئارشیفکردنی دڕندەیی یاسا، تاوانکارییەکانی کەنیسە، بەدمۆراڵی ئەریستۆکرات و بەگزادەکان، سترەکتوری خێزان و گرنگی هاوسەرگیریی وەک دۆخێکی پیرۆز، شەرم و کۆتوپێوەندە کۆمەڵایەتییەکان. ساد لە هەموو ئەو وێنە کۆمەڵایەتی و یاساییانە زیاترە کە وەک لادەرێک و بێڕەوشت و قەحبەباز و کەسێکی پۆڕنۆگرافەر و سێکسخواز وێنەی دەکێشن. بە ڕای هەندێک سادناس، ئەو فەیلەسوف و بیریارێکە کە هیچی لە داروین کەمتر نییە، بە تایبەتی لەو خاڵەدا کە نە باوەڕی بە خودا هەیە، نە بەها بە ئایین دەدات، ئەمە جگە لەوەی کە بەردەوام جەختیش لەسەر دۆخی سرووشتیانە سارد و دڵڕەقانەی مرۆڤ لە سرووشتدا دەکاتەوە. کە ئەمەش بۆ خۆی وای کردووە کەسانێکی زۆر قبوڵی نەکەن و بۆیان هەرس نەکرێت، بە تایبەتی لە هەردوو سەدەی هەژدەیەم و نۆزدەیەمدا کە هێشتا هەر کەڵکەڵەی ئایینی سترەکتور و ناوپۆشێکی سایکۆلۆژیانەی هزری مرۆڤە لە خۆرئاوادا.

جەستە وەک سێنتەر:

ساد وەک ئەرشیفکاریی فانتازییە سێکسییەکان

جەستە، چێژ، ترۆپکی ئۆرگازم و قێزەونی و دۆزینەوەی کۆدی نوێ بۆ سێکس، بۆ کون و کەلەبەری جەستە و پراکسیسکردنی جەستە وەک دراوێکی سرووشتیی ئاژەڵی، هەموو ئەمانە تێمای سەرەکی سادن. گرنگترین پایەی بیرکردنەوەی ساد بریتییە لە نووسینەوەی جەستە، لە ئارشیفکردنی سێکس و دۆخە ناچیز و ئاژەڵییەکانی چێژ، ئەو چرکەساتانە لە سێکس کە ئیدی کۆڵ بە توانا و بەرگەگرتنی مرۆڤ دەدات و سنوورێکی تیواڵ لە تاوانی جیادەکاتەوە. جەستە چەقی کارکردنی جیهانی سادە، جەستە وەک یەکەم و دوا دراوی سرووشتیانەی مرۆڤ، هەر بۆیە لە زۆربەی کارەکانیدا، بە تایبەتی (ژۆستین، فەلسەفە لە ژوری نووستندا، ژولێت یان ١٢٠ رۆژ لە سۆدوم) جۆرێک لە توندڕەوی لە ڕەفتاری نمایشخوازی (Exhibitionism) و بەرجەستەکردنی جەستە لە وردەکارییەکانیدا دەبینین. بەڵام جەستە لە جیهانی (ساد)دا وەک تێمایەکی سێکسی و هاوکاتیش تاکە دەربڕ لە جەوهەری ئاژەڵی و سرووشتیانەی مرۆڤ، زیاد لە پنت و شوێنێکی هەیە، تەنها لە شوێنە باوەکاندا بایەخی نییە. لۆکەیشن و جێگەی جەستە لای ساد بە تەنها ژووری نووستن و سەر چرپایەک نییە، تەنها ئەو شوێنە باوانە نییە بۆ سێکس کە مرۆڤ وا ڕاهاتووە تیایاندا یەکتری ڕووت بکەنەوە، بەڵکو وروژاندنی پنتە لە چاو دوورەکانی ناو دەزگاکانیشە، ناو زیندان، خەستەخانەکان، ئاهەنگەکانی مەیخواردنەوە، سوچ و پەنا و پاسارەکانی شوێنە پیرۆزەکانیشە، سەر پلیکانەکانی کەنیسە، لە ژێرزەمینەکانی بەرەو خوار، لەو شوێنە رۆحانی و موقەدەسانەدا کە خواپەرستی دەکرێت و مرۆڤ خۆشەویستی و پەیمانی خۆی بۆ یەزدان دووپات دەکاتەوە. کەنیسە بۆ ساد فابریکێکی گەورەی زۆرەملێ و خورافەت بووە، هەر بۆیە تا سەر ئێسقان دژایەتی دەکات و پێی وایە بەس درۆ و وەهم بڵاودەکاتەوە. کەنیسە ناوێرێت لەسەر مرۆڤی ڕاستەقینە قسە بکات، تەنها بێدەنگ، ڕام و تەمێی دەکات، دۆخێک کە تەواو پێچەوانەی فەلسەفەی سادە بۆ ئازادی ڕەهای جەستە و ئارەزووەکانی.

ساد بۆیە گەوهەرێکی ئەدەبی و تەنانەت فیکری و سیاسییشە، چونکە بەرهەمهێنەری مۆدێلی مرۆڤێکی قڵپکەرەوەی واقیع و بەها باوەکانە

مرۆڤی (ساد)ی وەک قڵپکەرەوەی دۆخ

مرۆڤی سادی (واتە کارەکتەرەکانی ساد) بوونەوەرێکی پەڕگیرە، دژە باوە و نائاسایی. بە باوەڕی بیریارێکی وەک ژۆرژ باتای، ساد بۆیە گەوهەرێکی ئەدەبی و تەنانەت فیکری و سیاسییشە، چونکە بەرهەمهێنەری مۆدێلی مرۆڤێکی قڵپکەرەوەی واقیع و بەها باوەکانە، دژە باوە، حەزی بە هەموو ئەو شتانەیە کە مرۆڤی ئاسایی و نۆرماڵ ڕقی لێیانە، وەک چۆن هەموو ئەو شتانەیش دەبێزێت و دڵی پێیان تێکەڵ هەڵدەێت کە مرۆڤی ئاسایی و سادەی ژیانی ڕۆژانە حەزی پێیانە. واقیع بۆ ساد هەموو ئەو شتانەیە کە هی ئەو خۆی نین و دروستکراون، ئەوانی تر چوارچێوەیان کێشاوە تا ئەو سنووردار بکەن و لە ئازادی بخەن. واقیع و کۆمەڵگە دوو دوژمنە سەرەکییەکەی بیرکردنەوەی سادن: ڕستێک نەریت و ترادسیۆن و ئەتەکێتی بۆرژوازی و ئاکاریی کە تەنها و تەنها کاریان داڕنکردنی مرۆڤە لە ئازادییەکانی و چێژ و غەریزەکانی. ساد باوەڕی بەوە نییە دڵی کەس ڕابگرێت، خەمی کەس لە کۆڵ بنێت و ڕێز لە هەوا و هەوەسی کەس بگرێت، چونکە پێی وایە هەموو ئەو کردەوانە، ئەو ڕیتواڵ و ڕەفتارە کۆمەڵایەتیانە ئازادی ئەم دەخنکێنن.
هەر بۆیە بەلای هەندێک توێژەری دەروونشیکارییەوە زۆر ئاساییە و ڕێی تێ دەچێت لە بنەڕەتدا ئەم “ساد”ە دڵڕەقە ساردوسڕە بێهەستە، ئەم دڕندەیەی کە هیچ هاوسۆزییەکی بۆ ئەوانی تر نییە، کاردانەوەی ئەو سادە مازۆخییە بێت کە کۆمەڵگە دەخوازێت لەو قەفەزەدا دیلی بکات و لەسەر ملکەچی و چێژبینین لە خۆئازاردان و فیداکردن بۆ گروپ، دەستەمۆی بکات و ڕای بهێنێت. 

ڕەنگە کورتکردنەوەی بیۆگرافی ساد ئاسان بێت: ئەو لە تاریکیدا لە دایکبوو، لە زینداندا نیوەی ژیانی بردە سەر، لە شێتخانەدا مرد. بەڵام ئایا بە ڕاست ساد مردووە یان لە ناوەوەی هەمووماندا کارەکتەرێکی ئەبەدییە کە بەردەوام پەنگ دەخواتەوە، بۆڵەبۆڵ دەکات و ڕقئەستورانە بە ڕووی ستەمەکانی کۆمەڵگە و دەزگا سیاسی و ئایینییەکاندا دەقیژێنێت؟ 
ئایا ساد دەمرێت، دەمرێندرێت، یا پێویست دەکات (وەک دو بوڤوار نووسیویەتی) بسووتێنرێت؟

The post مارکیز دو ساد<br>بیریار یا پۆرنۆگرافەر appeared first on ژنەفتن.

 ئه‌و گرنگییه‌ی كه‌ فوكۆ ده‌یداته‌ به‌رهه‌مه‌كانی هه‌ریه‌ك له‌ نیچه‌، فرۆید و ماركس، له‌به‌ر ده‌ستنیشانكردنی سنووری پانتایی بیركردنه‌وه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تیی مۆدێرن و ڕۆڵی‌ بنیاتنه‌رانه‌ی ئه‌وانه‌ له‌ دامه‌زراندنی هێرمنۆتیكی مۆدێرن و میتۆدی نوێی ڕاڤه‌كردن. به‌ باوه‌ڕی فوکۆ، هه‌ریه‌كه‌ له‌م فه‌یله‌سوفانه‌ په‌یوه‌ندیی نێوان ده‌سه‌ڵات و ئیپستیمه‌ یاخود سیسته‌می زانین ده‌ستنیشان ده‌كه‌ن. بۆ ماركس ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌ له‌ شێوه‌ی په‌یوه‌ندیی نێوان فۆرمی ئه‌ندێشه‌ و ده‌سه‌ڵاتی ئابووری ده‌رده‌كه‌وێت؛ به‌ ده‌ربڕینێكی تر، په‌یوه‌ندیی نێوان ده‌سه‌ڵات و ئیپستیمه‌، په‌یوه‌ندیی نێوان «ژێرخان» و «سه‌رخان» ده‌نوێنێت. بۆ فرۆید، په‌یوه‌ندیی نێوان ده‌سه‌ڵات و ئیپستیمه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای په‌یوه‌ندیی نێوان ئاره‌زوو و ئیپستیمه‌ ده‌ستنیشان ده‌كرێت. بۆ نیچه‌ش، هه‌موو فۆرمه‌كانی بیركردنه‌وه‌ و ئیپستیمه‌ كۆمه‌ڵێ ده‌ركه‌وته‌ی جۆراوجۆری «ویستی هێز»ن. هه‌ریه‌كه‌ له‌م فه‌یله‌سوفانه‌‌ هه‌وڵده‌ده‌ن جۆرێك ڕاڤه‌ سه‌باره‌ت به‌ بارودۆخی مرۆیی تیۆریزه‌ بكه‌ن؛ ڕاڤه‌گه‌لێك كه‌ له‌ژێر ئاسته‌كاندا، بوونی لێكدژیی نێوان به‌رژه‌وه‌ندییه‌كان و ده‌سه‌ڵات له‌ ئاستی ڕێكخستنی كۆمه‌ڵایه‌تی، له‌ ده‌روونی تاك و له‌ هه‌موو مرۆڤایه‌تیدا، به‌ شێوه‌یه‌كی كاریگه‌ر بدۆزنه‌وه‌ و ئاشكرا بكه‌ن. ئه‌م ڕاڤانه‌، به ‌تایبه‌ت ڕاڤه‌كانی نیچه‌ و فرۆید، نه‌ك ته‌نها ئاشكرایان كرد كه‌ كرده‌ی ڕاڤه‌ بووه‌ به‌ ئه‌ركێكی ناكۆتای هه‌ر پانتاییه‌كی ئیپستمی، به‌ڵكه‌ نیشانیان دا كه‌ هیچ بابه‌تێكی بنچینه‌یی یا هه‌قیقه‌تێكی بنه‌ڕه‌تی كه‌ چاوه‌ڕێی ڕاڤه‌كردن بێت، بوونی نییه‌. به‌ وته‌ی فوكۆ، به‌رهه‌مه‌كانی نیچه‌، فرۆید و ماركس، ڕاڤه‌ی ڕاڤه‌ن؛ ڕاڤه‌كردنی ڕوانگه‌ی بۆرژوازیی سه‌باره‌ت به‌ به‌رهه‌مهێنان (ماركس)، ڕاڤه‌كردنی خه‌ونێك كه‌ نه‌خۆش ده‌یگێڕێته‌وه‌ (فرۆید) و، ڕاڤه‌كردنی مانای وشه‌كان‌ (نیچه‌). ماركس جیاوازی ده‌كات له‌نێوان دوو فاكته‌ردا؛ فاكته‌رێك كه‌ به«ژێرخان/base»، و فاكته‌رێك كه‌ به «سه‌رخان/superstructure» ناوی ده‌بات؛ بۆ ماركس، «ژێرخان» بریتییه‌ له‌ كۆی په‌یوه‌ندییه‌كانی به‌رهه‌مهێنان له‌ هه‌ر كۆمه‌ڵگایه‌كدا و، «سه‌رخان» ڕه‌هه‌ندی ئایدیۆلۆژیی واته‌ كولتووری، ئه‌خلاقی، سیاسی، ئایینی و یاسایی كۆمه‌ڵگا ده‌گرێته‌وه‌. به‌ بۆچوونی ماركس، ئێمه‌ ده‌توانین له‌ ڕێی دۆزینه‌وه‌ی لۆجیكی كاركردنی ئه‌م دوو فاكته‌ره‌ و په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوانیان، واقیعییه‌تی سیسته‌می بۆرژوازیی و ئایدیۆلۆژیاكه‌ی كه «شێوه‌ی پێچه‌وانه‌ی واقیعییه‌ته‌ و، ده‌بێت وه‌ك هۆشیاری درۆیین دابنرێت»، یاساكانی جووڵه‌ی به‌رهه‌مهێنانی سه‌رمایه‌داری بدۆزینه‌وه‌؛ به‌ دۆزینه‌وه‌ی لۆجیكی ئه‌م جووڵه‌یه‌ش، ئه‌و واقیعییه‌ته‌ی كه‌ به‌رده‌وام ئاڵۆز ده‌ینواند، یا به ‌وته‌ی خۆی، ئه‌و واقیعییه‌ته‌ی كه‌ په‌یوه‌سته‌ به «دنیای باوه‌ڕه‌ چه‌قبه‌ستووه‌كان»ـه‌وه‌، بدۆزینه‌وه‌. له‌لایه‌كی تره‌وه‌، فرۆید به‌ دۆزینه‌وه‌ی شوێن و میكانیزمی ناخودئاگایی له‌ ژیانی ده‌روونیی مرۆڤدا، هه‌وڵیدا پاڵنه‌ره‌‌ بنچینه‌ییه‌كانی ڕه‌فتاره‌كان و ئه‌وه‌ی كه‌ به‌ كرده‌ی ئاگایی مرۆڤ داده‌نرێت، بدۆزێته‌وه‌ و، ده‌ریخست كه‌ ده‌بێت له‌ ڕێی نیشانه‌ی نه‌خۆشییه‌كانه‌وه‌ یا ڕه‌مزه‌كانه‌وه‌ كه‌ له‌ جیاتیی خواسته‌ ڕاسته‌قینه‌كان درده‌بڕدرێن، له‌ ئاستی ئاگایی مرۆڤه‌وه‌ بۆ ناخوئاگایی بجووڵێین. به‌م شێوه‌یه‌‌، میتۆدێك ده‌خاته‌ به‌رده‌م ئێمه‌ كه‌ له‌ لێكدانه‌وه‌ی خه‌ونه‌كان، شارستانیه‌ت، ڕاڤه‌كردنی كولتووری و هونه‌ریدا، به‌كار ده‌هێنرێت. ماركس، هه‌رچه‌نده‌ كرده‌ی گۆڕینی جیهان له‌ به‌رامبه‌ر ڕاڤه‌كردنی جیهاندا داده‌نێت، ڕێگه‌یه‌كی تازه‌ بۆ ڕاڤه‌كردنی زه‌مینه‌ی ئابووریی سیاسی، دۆزینه‌وه‌ی واقیعییه‌تی په‌یوه‌ندییه‌كانی به‌رهه‌مهێنان، شێوازی ئیشكردنی سه‌رخانی سیسته‌می بۆرژوازیی و سته‌مكاریی سیسته‌می سه‌رمایه‌داری ده‌كاته‌وه‌. فرۆیدیش به‌ گرنگیدان به‌ نیشانه‌ و سیمبۆڵه‌ ڕۆژانه‌یی و په‌رشه‌كان، توانی ڕێگایه‌ك بۆ دۆزینه‌وه‌ی ئه‌و مانایانه‌ی كه‌ له‌ ناخودئاگایی مرۆڤدا شاردراونه‌ته‌وه‌، یاخود ئه‌و مانایانه‌ی كه‌ به‌ شێوه‌ی ڕه‌مز ده‌رده‌كه‌ون، بدۆزێته‌وه‌. وه‌ك ده‌رده‌كه‌وێت فرۆید زیاتر له‌ ماركس ڕێگایه‌ك بۆ هێرمنۆتیكی مۆدێرن ده‌كاته‌وه‌؛ و گرنگتر له‌وه‌ش فرۆید ئه‌و میكانیزمانه‌ی به‌رهه‌مهێنانی مانای دۆزییه‌وه‌ كه‌ ئامانجیان شاردنه‌وه‌ی ماناكانی تره‌. به‌ڵام ئه‌وه‌ی له‌م گوتاره‌دا بۆ فوكۆ گرنگه‌، نیچه‌یه‌، چون مێژووی هێرمنۆتیكی مۆدێرن به‌ نیچه‌ ده‌ستپێده‌كات؛ هێرمنۆتیكی مۆدێرن له‌سه‌ر پایه‌ی تێڕوانین بۆ هه‌قیقه‌ت دامه‌زراوه‌. به‌ مانایه‌كی تر، باوه‌ڕبوون به‌ هه‌قیقه‌تی ڕه‌ها، باوه‌ڕبوونه‌ به‌ تاكڕاڤه‌یی؛ باوه‌ڕبوون به‌ فره‌یی هه‌قیقه‌ت، باوه‌ڕكردنه‌ به‌ فره‌یی ڕاڤه‌كان؛ هێرمنۆتیكی مۆدێرن له‌سه‌ر بنه‌مای فره‌یی ڕاڤه‌كان بنیاتنراوه‌. ئه‌وه‌ نیچه‌یه‌ كه‌ باوه‌ڕی به‌ هه‌قیقه‌ت نییه‌ و ته‌نها له‌ سنووری ڕاڤه‌كاندا ده‌وه‌ستێت؛ ئه‌و ده‌ڵێت: «هه‌قیقه‌ت شتێك نییه‌ كه‌ له‌ شوێنێكدا بێت تا بدۆزرێته‌وه، به‌ڵكه‌ شتێكه‌ كه‌ ده‌بێت بخوڵقێنرێت»؛ هه‌قیقه‌تی پێشدراو بوونی نییه‌؛ نیچه‌ ده‌ڵێت ئه‌وه‌ خواستی ئێمه‌یه‌ كه‌ جیهان ڕاڤه‌ ده‌كات، «هه‌قیقه‌ت هاوكێشه‌یه‌كه‌ بۆ ویستی هێز»؛ «هه‌قیقه‌ت بوونی نییه‌، به‌ڵكه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌یه‌ ڕاڤه‌ی فره‌جۆره»؛ هه‌قیقه‌ت هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ ڕاڤه‌ی ئێمه‌ بۆ جیهان؛ ڕاڤه‌ی ئێمه‌ش هه‌مان ویستی هێزه‌؛ هه‌قیقه‌ت بێلایه‌ن نییه‌، هه‌قیقه‌ت، ویستی داوه‌ریی و عه‌داله‌ته‌؛ هه‌قیقه‌ت ته‌نها ڕواڵه‌تێكی ڕه‌مزییه‌ كه‌ له‌ پشتییه‌وه‌ ویستی هێز شاردراوه‌ته‌وه‌؛ ئێمه‌ واقیعییه‌ت ڕاڤه‌ ناكه‌ین، به‌ڵكه‌ شێوه‌ی ده‌ركه‌وتنه‌كانی واقیعییه‌ت ڕاڤه‌ ده‌كه‌ین. به‌ ده‌ربڕینێكی تر، ئه‌وه‌ی كه‌ ئێمه‌ ڕاڤه‌ی ده‌كه‌ین ڕاڤه‌یه‌كی جیهان و شته‌كانه‌ كه‌ پێشتر خراوه‌ته‌ڕوو؛ كه‌واته‌ ڕاڤه‌ی ئێمه‌، ڕاڤه‌كردنی ڕاڤه‌یه‌: زه‌وتكردنی ڕاڤه‌كانی تر. (و. كوردی)

سه‌رچاوه‌ی ئه‌م وه‌رگێڕانه‌:

میشل فوكو، «نیچه‌، فروید، ماركس»، ت: افشین جهاندیده‌، ص 3-14.

میشل فوكو، «نیچه‌، فروید، ماركس»، در: تئاتر فلسفه‌، ت: نیكو سرخوش و افشین جهاندیده‌، چاپ دوم، تهران 1390، نشر نی، ص 7-28.

M. Foucault, Nietzsche, Freud, Marx, in: essential works of Foucault 1954-1984, editor: Paul Rabinow and Others, Pp 269-278.

كاتێك به‌رنامه‌ی ئه‌م «مێزگرد»ـه‌م پێ پێشنیار كرا، زۆر سه‌رنجڕاكێش، به‌ڵام هاوكات ئێجگار سه‌خت و دژوار كه‌وته‌ به‌رچاوم. كه‌واته‌ من ڕێگه‌یه‌كی كورتتر پێشنیار ده‌كه‌م: چه‌ند گریمانه‌یه‌ك له‌ زه‌مینه‌ی ته‌كنیكه‌كانی ڕاڤه‌كردن[1]لای هه‌ریه‌ك له‌ ماركس، نیچە و فرۆید پێشكه‌ش بكه‌م.

له ‌ڕاستیدا، وا دێته‌ پێش چاوم له‌ پشت ئه‌م تێگانه‌وه‌‌ خه‌ونێك شاردراوه‌ته‌وه‌؛ خه‌ونی ئه‌مه‌ی كه‌ ڕۆژێك بتوانرێت كۆمه‌ڵه‌یه‌كی گشتی، واته‌ جۆرێك ئینسكلۆپیدیای ته‌واوی ته‌كنیكه‌كانی ڕاڤه‌كردن، ته‌كنیكگه‌لێك كه‌ له‌ سه‌رده‌می زمانزانه‌ یۆنانییه‌كانه‌وه‌ تا به‌ ئه‌مڕۆ ناسیومانن، ده‌سته‌به‌ر بكات. پێموایه‌ تا ئێستا چه‌ند به‌شێكی كه‌م له‌م ئینسكلۆپیدیا گه‌وره‌یه‌ [ـی ته‌كنیكه‌كانی ڕاڤه‌كردن] نووسراوه‌ و كاری له‌سه‌ر كراوه‌.

پێم وایه‌ وه‌ك ده‌روازه‌یه‌كی گشتی بۆ ئایدیای مێژووی ته‌كنیكه‌كانی ڕاڤه‌كردن، ده‌توانرێت بگوترێت كه‌ زمان، هه‌رچۆنێك بێت، به ‌تایبه‌ت له‌ كولتووره‌ هیندۆئه‌وروپاییه‌كاندا، هه‌میشه‌ دوو جۆر گومان[suspicion]ـی دروست كردووه‌:

یه‌كه‌م: ئه‌م گومانه‌ی كه‌ زمان به‌ ڕاستی ئه‌و شته‌ ناڵێت، كه‌ ده‌یڵێت؛ [ئه‌و شته‌ی كه‌ زمان ده‌ریده‌بڕێت، به‌ وردی هه‌مان ئه‌و شته‌ نییه‌ كه‌ ده‌یه‌وێت ده‌ریببڕێت]؛ له ‌ڕاستیدا، ئه‌و مانایه‌ی كه‌ به‌ده‌ست دێت و ده‌ستبه‌جێ ئاشكرا ده‌بێت، ڕه‌نگه‌ ته‌نها كه‌مترین مانایه‌ك بێت كه‌ مانایه‌كی تر ده‌شارێته‌وه‌، سنوورداری ده‌كات‌ و له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا ده‌یگوازێته‌وه‌. ئه‌م مانایه‌ی تر هه‌م به‌هێزترین مانایه‌ و هه‌م هاوكات مانای بنچینه‌یی و«شاردراو»‌ـه‌یه‌ و ده‌كه‌وێته‌ توێژاڵی ژێره‌وه‌ [ی زمانه‌وه‌]. ئه‌مه‌ هه‌مان ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ یۆنانییه‌كان پێیان ده‌وت allegoria[نیشانه‌ی ڕه‌مزیی] و hyponoia[حه‌دس و گومان، مانای نێواخنی‌].

دووه‌م: له‌ لایه‌كی تره‌وه‌، زمان ئه‌م گومانه‌ دێنێته‌ ئاراوه‌ كه‌ به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان، له‌ فۆرمی به‌رته‌سكی وته‌یی خۆی سه‌رتر ده‌چێت، [زمان، له‌ سنووری قه‌تیسی كه‌لامی خۆی تێده‌په‌ڕێت]، چون له‌ جیهاندا شتگه‌لێكی تریش هه‌ن كه‌ قسه‌ ده‌كه‌ن و له‌ توخمی زمان نین و ناگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ ڕیشه‌ی زمان. به ‌كورتی، دواجار ده‌شێت سرووشت، ده‌ریا، گیانه‌وه‌ران، خشه‌ی گه‌ڵای دره‌خته‌كان، ڕوخساره‌كان، ده‌مامكه‌كان و ئه‌و شمشێرانه‌ی كه‌ به‌ شێوه‌ی خاچ له‌سه‌ر یه‌ك دانراون، قسه‌ بكه‌ن؛ ده‌شێت زمانێك هه‌بێت كه‌ به ‌شێوه‌یه‌كی نا-وته‌یی داڕێژرابێت و به‌كار بهێنرێت. تاڕاده‌یه‌ك ئه‌مه‌ هه‌مان ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ یۆنانییه‌كان به‌semainon[نیشانه‌] ناویان ده‌برد.

ئه‌م دوو فۆرمه‌ی گومان كه‌ پێشتر لای یۆنانییه‌كان ده‌ركه‌وتن، له‌ناو نه‌چوون و هێشتاكه‌ هه‌ر ماون و له‌گه‌ڵماندان، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی درووست له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م به‌دواوه‌ جارێكی تر كه‌وتینه‌ سه‌ر ئه‌م باوه‌ڕه‌ی كه‌ ده‌شێت جووڵه‌ بێده‌نگه‌كان، نه‌خۆشییه‌كان و هه‌ر ده‌نگه‌ده‌نگێكی تریش له‌ ده‌ورووبه‌رماندا قسه‌ بكه‌ن و قسه‌كه‌ر بن؛ ئێمه‌ زیاتر له‌ هه‌ر كاتێك گوێ له‌‌م زمانه‌ ڕه‌خساوانه‌ ده‌گرین و هه‌وڵده‌ده‌ین له‌ژێر وشه‌ داپۆشراوه‌كانه‌وه‌، گوتارێكی بنچینه‌یی تر ده‌رك بكه‌ین [و بدۆزینه‌وه‌].

من پێم وایه‌ هه‌موو كولتوورێك، مه‌به‌ستم هه‌ر فۆرمێكی كولتوورییه‌‌ له‌ شارستانییه‌تی ڕۆژئاوا، سیسته‌می ڕاڤه‌كردن، ته‌كنیكه‌كان، میتۆده‌كان و شێوازگه‌لێكی تایبه‌تیی خۆی هه‌بووه‌ له‌ گومانكردن له‌ زمان؛ واته‌ گومان له‌مه‌ی كه‌ زمان ده‌یه‌وێت شتێك بڵێت به‌ده‌ر له‌و شته‌ی كه‌ ده‌یڵێت، به‌ده‌ر له‌و شته‌ی كه‌ لێی تێده‌گات؛ و گومان له‌مه‌ی كه‌ زمان له‌ شوێنێكی به‌ده‌ر له‌ زمانه‌؛ [زمان، له‌ شوێنێكدا بوونی هه‌یه‌‌ كه‌ زمانی تێدا نییه و ده‌توانرێت له‌ ده‌ره‌وه‌ی زمانه‌وه‌، زمانێكی تر بدۆزرێته‌وه‌‌]. كه‌واته‌ ده‌بێت بۆ بنیاتنانی سیسته‌مه‌كان، یاخود وه‌ك چۆن له‌ سه‌ده‌ی هه‌ڤده‌یه‌مدا ده‌یانووت، بۆ ئاماده‌كردنی خشته‌یه‌ك له‌ ته‌واوی ئه‌م سیسته‌مانه‌ی ڕاڤه‌كردن، هه‌نگاو بنرێت.

به‌ بۆچوونی من، بۆ تێگه‌یشتنی ئه‌مه‌ی كه‌ له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌مدا چ سیسته‌مێكی ڕاڤه‌كردن بنیات نرا و دواجار تێگه‌یشتن له‌وه‌ی كه‌ ئێمه‌ تا به ‌ئه‌مڕۆ په‌یوه‌ستین به‌كام سیسته‌می ڕاڤه‌كردنه‌وه‌، ده‌بێت مه‌رجه‌عێكی كۆن یا ته‌كنیكێكی تایبه‌ت له‌به‌رچاو بگرین كه‌ بۆ نموونه‌ له‌ سه‌ده‌ی شانزه‌یه‌مدا بوونی هه‌بووه‌. له‌م سه‌رده‌مه‌دا [سه‌ده‌ی شانزه‌یه‌م]، ئه‌وه‌ هاوشێوه‌یی[2]بوو كه‌ سیسته‌می ڕاڤه‌كردنی ده‌ڕه‌خساند، واته‌ هه‌م دوورنمای گشتیی ڕاڤه‌كردن و پێگه‌كه‌ی، هه‌م كه‌مترین یه‌كه‌یه‌ك [ـی مه‌عریفی] كه‌ ده‌بوو‌ ڕاڤه‌كردن لێكۆڵینه‌وه‌ی له‌سه‌ر بكات؛ له‌ هه‌ر شوێنێكدا كه‌ هاوشێوه‌ییه‌ك هه‌بووایه‌، له‌ هه‌ر جێگایه‌كدا كه‌ شته‌كان هاوشێوه‌ی یه‌كتر بوونایه‌، ئه‌وه ‌شتێك هه‌بووه‌ كه‌ ده‌یویست بگوترێت و ده‌كرا ڕه‌مزشكێنی بكرێت؛ چاك ده‌زانین كه‌ هاوشێوه‌یی و ته‌واوی ئه‌و گریمانانه‌ی كه‌ وه‌ك مانگ به‌ ده‌وریدا ده‌سووڕێنه‌وه‌، ڕۆڵێكی گرنگیان له‌ گه‌ردوونناسی، گیاناسی، گیانه‌وه‌رناسی و فه‌لسه‌فه‌ی سه‌ده‌ی شانزه‌یه‌مدا گێڕاوه‌. له ‌ڕاستیدا، له‌ ڕوانگه‌ی ئێمه‌ی مرۆڤانی سه‌ده‌ی بیسته‌مه‌وه‌، ته‌واوی ئه‌م تۆڕه‌ی وه‌كیه‌كییه‌كان تاڕاده‌یه‌ك تۆڕێكی نادیار و ئاڵۆز و تێكچڕژاوه‌. به‌ڵام له‌ ڕاستیدا، كۆمه‌ڵه‌ی هاوشێوه‌ییه‌كان له‌ سه‌ده‌ی شانزه‌یه‌مدا، كۆمه‌ڵه‌یه‌كی ته‌واو سیستماتیك و ڕێكخراو بوو. به‌ لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ پێنج گریمانه‌ی گرنگ و ده‌ستنیشانكراو بوونی هه‌بوو:

1. گریمانه‌یconvenentia[وێكهاتنه‌وه‌]؛ یا هاوده‌قی و گونجان (بۆ نموونه‌، هاوده‌قیی ڕۆح له‌گه‌ڵ جه‌سته‌دا، یا سازگاریی زنجیره‌ی گیانه‌وه‌ریی له‌گه‌ڵ زنجیره‌ی گیاییدا).
2. گریمانه‌ی sympatheia[چوونیه‌كی]؛ یا هاوده‌نگی (بۆ نموونه‌، وه‌كیه‌كی و هاوده‌نگیی ڕووكاره‌كان له‌ جه‌وهه‌ره جیاوازه‌كاندا).
3. گریمانه‌ی emulatio[ ڕكابه‌رێتی و لاساییكردنه‌وه‌]؛ كه‌ هاوته‌ریبی ئێجگار سه‌یری تایبه‌تمه‌ندییه‌كانه‌ له‌ جه‌وهه‌ره‌كاندا یا له‌ بوونه‌وه‌ره‌ جیاوازه‌كاندا، به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ وه‌ك بڵێی تایبه‌تمه‌ندییه‌كان له‌م یان له‌و جه‌وهه‌ره‌دا، ڕه‌نگدانه‌وه‌ی یه‌كتر بن (بۆ نموونه‌، پۆرتا[فه‌یله‌سووفی ئیتاڵیایی سه‌ده‌ی هه‌ڤده‌یه‌م] ڕوونی ده‌كاته‌وه‌ كه‌ ڕوخساری مرۆڤ به‌ حه‌وت به‌شه‌ جیاوازه‌كه‌یه‌وه‌ جۆرێكه‌ له‌ ڕكابه‌رێتی و لاساییكردنه‌وه‌ی ئاسمان و حه‌وت ئه‌ستێره‌كه‌ی.
4. گریمانه‌یsignatura[واژۆ]، كه‌ وێنه‌ی تایبه‌تمه‌ندییه‌كی نائاشكرا و شاراوه‌یه‌ له‌ناو تایبه‌تمه‌ندییه‌ ئاشكراكانی تاكدا.
5. و دواجار، گریمانه‌یanalogie، [لێكچوونی ڕه‌مزیی]كه‌ وه‌كیه‌كیی په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان دوو یا چه‌ند جه‌وهه‌رێكی جیاوازه‌.

كه‌واته‌ له‌م سه‌رده‌مه‌دا، [سه‌ده‌ی شانزه‌یه‌م]، تیۆریی نیشانه‌ و ته‌كنیكه‌كانی ڕاڤه‌كردن له‌سه‌ر پێناسه‌یه‌كی ته‌واو ڕوونی تێكڕای چه‌شنه‌ ڕه‌خساوه‌كانی هاوشێوه‌یی وه‌ستا بوو و، دوو مه‌عریفه‌ی ته‌واو جیاوازی به‌رهه‌م ده‌هێنا: cognitio[مه‌عریفه‌ت] كه‌ به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان بوارگه‌یه‌ك بوو هاوته‌ریب له‌ هاوشێوه‌ییه‌كه‌وه‌ بۆ هاوشێوه‌یه‌كی تر؛ و divination[غه‌یبزانی] كه‌ مه‌عریفه‌یه‌كی قووڵ بوو، و له‌ هاوشێوه‌یه‌كی ڕووكه‌شه‌وه‌ ده‌چووه‌ سه‌ر هاوشێوه‌یه‌كی قووڵتر. ته‌واوی ئه‌م هاوشێوه‌ییانه‌، له‌ بنه‌ڕه‌تدا كۆده‌نگیی جیهانێك‌ ئاشكرا ده‌كه‌ن كه‌ بنیاتیان ده‌نێت؛ ئه‌م هاوشێوه‌ییانه‌ ده‌كه‌ونه‌ خاڵی به‌رامبه‌ری هاوشێوه‌یی simulacrum[هاوشێوه‌نما، خۆنوێن‌]، واته‌ هاوشێوه‌ییه‌كی درۆیین كه‌ له‌سه‌ر جیاوازیی و ناهاوشێوه‌یی خواوه‌ند و شه‌یتان وه‌ستاوه‌.

***

ئه‌گه‌رچی ئه‌م ته‌كنیكانه‌ی ڕاڤه‌كردنی سه‌ده‌ی شازده‌یه‌م به‌هۆی گۆڕانی ئه‌ندیشه‌ی ڕۆژئاوا له‌ سه‌ده‌ی هه‌ڤده‌یه‌م و هه‌ژده‌یه‌مدا هه‌ڵپه‌سێردران، و ئه‌گه‌رچی ڕه‌خنه‌ی بیكنیی و دیكارتیی له‌ هاوشێوه‌یی، ڕۆڵێكی گه‌وره‌ی بینی له‌ كه‌نارخستنی ئه‌م ته‌كنیكانه‌دا، به‌ڵام بیرمه‌ندانی سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م و به‌تایبه‌ت ماركس، نیچە و فرۆید جارێكی تر ئه‌گه‌ری نوێی ڕاڤه‌كردنیان خسته‌ به‌رده‌م ئێمه‌ و دووباره‌ ئه‌گه‌ری یه‌كهێرمنۆتیك[Hermeneutique]ـی جیاوازیان دامه‌زراند.

كتێبی یه‌كه‌می سه‌رمایه‌[ـی ماركس][3]، چه‌ند ده‌قێكی وه‌ك له‌دایكبوونی تراژیدیا[4] و ڕه‌چه‌ڵه‌كناسیی ئه‌خلاق[5][ـی نیچە] و لێكدانه‌وه‌ی خه‌ونه‌كان[ی فرۆید][6]، سه‌رله‌نوێ ده‌مانخه‌نه‌وه‌ به‌رده‌م ته‌كنیكه‌كانی ڕاڤه‌كردن. كاریگه‌ری ئه‌م شۆكه‌ و جۆره‌ برینێك كه‌ ئه‌م به‌رهه‌مانه‌ له‌ناو ئه‌ندێشه‌ی ڕۆژئاوادا دروستی ده‌كه‌ن، ڕه‌نگه‌ له‌مه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتبێت كه‌ ئه‌م به‌رهه‌مانه‌ سه‌رله‌نوێ له‌ پێش چاوماندا شتێكیان درووست كرده‌وه‌ كه خودی‌ ماركس له‌ شوێنێكدا به‌ «نووسینی هیرۆگلیفی» ناوی ده‌بات. ئه‌م پرسه‌ش ئێمه‌ی خستووه‌ته‌ دۆخێكی ئازارده‌ر و دژواره‌وه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ی ئه‌م ته‌كنیكانه‌ی ڕاڤه‌كردن په‌یوه‌ندیان به‌ خودی خۆمانه‌وه‌ هه‌یه‌[و خۆمان بابه‌تی ڕاڤه‌ین] و ئێمه‌ی ڕاڤه‌كاران له‌ میانه‌ی ئه‌م ته‌كنیكانه‌دا، ده‌ستمان به‌ ڕاڤه‌كردنی خۆمان كردووه‌. له‌ به‌رامبه‌ردا، ده‌بێت به‌هۆی هه‌مان ئه‌و ته‌كنیكانه‌وه‌، ڕاڤه‌كاره‌كان واته‌ نیچە، فرۆید و ماركس بخه‌ینه‌ ژێر پرسیاره‌وه‌، به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ به‌رده‌وام له‌ یه‌ك گه‌مه‌ی هه‌میشه‌یی ئاوێنه‌كاندا پێچه‌وانه‌ ببینه‌وه‌.

فرۆید له‌ شوێنێكدا ده‌ڵێت سێ برینی[7]گه‌وره‌ خرایه‌ ناو جه‌سته‌ی كولتووری نه‌رجسیی ڕۆژئاواوه‌: برینێك كه‌ كۆپه‌رنیكۆس له‌ زانستی گه‌ردوونناسییدا هێنایه‌ ئارا؛ برینێك كه‌ داروین به‌ دۆزینه‌وه‌ی ئه‌مه‌ی كه‌ مرۆڤ له‌ نه‌وه‌ی مه‌یموونه‌، خستییه‌ كولتووری به‌رزه‌فڕ [ـی مرۆڤگه‌رایی] ڕۆژئاواوه‌؛ و برینێك كه‌ خودی فرۆید به‌ دۆزینه‌وه‌ی ئه‌مه‌ی كه‌ خودئاگایی له‌سه‌ر ناخودئاگایی ڕاوه‌ستاوه‌، و [عه‌قڵانییه‌تی] ڕۆژئاوای خسته‌ به‌رده‌م گومانه‌وه‌. ئێستا له‌ خۆم ده‌پرسم ئایا ناتوانرێت بگوترێت كه‌ فرۆید، نیچە و ماركس ئێمه‌یان له‌ناو بازنه‌ی كاری ڕاڤه‌كردندا داناوه‌؛ ڕاڤه‌یه‌ك كه‌ به‌رده‌وام به‌سه‌ر خۆیدا قڵپ ده‌بێته‌وه‌ و له‌ چوارده‌وری ئێمه‌دا و بۆ ئێمه‌، چه‌ندین ئاوێنه‌یان دروست كردووه‌ كه‌ وێنه‌كان بۆ ئێمه‌ پێچه‌وانه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌ و برینه‌ ناكۆتاكانی ئه‌م وێنانه‌ نه‌رجسییه‌تی ئه‌مڕۆی ئێمه‌ پێكده‌هێنن؟ به‌هه‌رحاڵ، ده‌مه‌وێت له‌م باره‌یه‌وه‌ چه‌ند پێشنیارێك بخه‌مه‌ڕوو. وادێته‌ به‌رچاوم كه‌ نیچە، فرۆید و ماركس نیشانه‌كانیان له‌ كولتووری ڕۆژئاوادا به‌ ژماره‌ زۆر نه‌كردووه‌، هیچ مانایه‌كی تازه‌یان نه‌به‌خشیوه‌ته‌ شتێكی به‌ده‌ر له‌ مانا؛ شتێك كه‌ خۆی له‌ سه‌ره‌تاوه‌ مانادار نه‌بووبێت. له ‌ڕاستیدا، ئه‌وان به‌ گشتی، چییه‌تیی نیشانه‌ و شێوه‌ی ڕاڤه‌كردنی نیشانه‌یان گۆڕیوه‌؛ ڕێگه‌یه‌ك كه‌ ده‌كرا نیشانه‌ی پێ ڕاڤه‌ بكرێت.

به‌هۆی فرۆید، ماركس و نیچەوه‌، نیشانه‌كان له‌ فه‌زایه‌كی ته‌واو جیاوازدا و له‌سه‌ر بنه‌مای ڕه‌هه‌ندێك پۆلێن كران كه‌ ده‌توانرێت به‌ ڕه‌هه‌ندی قووڵایی ناو بنرێت؛ ئه‌ڵبه‌ته‌ به‌و مه‌رجه‌ی كه‌ مه‌به‌ست له‌ ڕه‌هه‌ندی قووڵایی نه‌ك ناوه‌كێتی به‌ڵكه‌ به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، ده‌ره‌كێتی بێت.

یه‌كه‌مین پرسیارێك كه‌ ده‌مه‌وێت بیخه‌مه‌ ڕوو ئه‌مه‌یه‌ كه‌ ئایا نیچە، فرۆید و ماركس فه‌زای دابه‌شكاریی یان به‌ قووڵی نه‌گۆڕیوه‌، فه‌زایه‌ك كه‌ تێیدا نیشانه‌كان ده‌توانن نیشانه‌ بن؟

له‌ سه‌ده‌ی شانزه‌یه‌مدا- كه‌ من ئه‌وم وه‌ك مه‌رجه‌ع و پێودانگێك له‌به‌رچاو گرت- نیشانه‌كان به‌ شێوه‌یه‌كی هاوچه‌شن و یه‌كده‌ست له‌ فه‌زایه‌كدا ده‌چنران و داده‌ڕێژران، كه‌ هه‌مان فه‌زا خۆشی له‌ ته‌واوی لایه‌نه‌كانه‌وه‌ هاوچه‌شن و یه‌كده‌ست بوو؛ نیشانه‌ زه‌مینییه‌كان بۆ ئاسمان ده‌نێردران یا بۆ جیهانی ژێره‌وه‌ و ئه‌م نیشانانه‌ له‌ مرۆڤه‌وه‌ بۆ گیانه‌وه‌ر ده‌گه‌ڕانه‌وه‌ یا له‌ گیانه‌وه‌ره‌وه‌ بۆ گیا و به ‌پێچه‌وانه‌شه‌وه‌. له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م به‌ دواوه‌ و به‌هۆی فرۆید، ماركس و نیچەوه‌، نیشانه‌كان له‌ فه‌زایه‌كی ته‌واو جیاوازدا و له‌سه‌ر بنه‌مای ڕه‌هه‌ندێك پۆلێن كران كه‌ ده‌توانرێت به‌ ڕه‌هه‌ندی قووڵایی ناو بنرێت؛ ئه‌ڵبه‌ته‌ به‌و مه‌رجه‌ی كه‌ مه‌به‌ست له‌ ڕه‌هه‌ندی قووڵایی نه‌ك ناوه‌كێتی[8] به‌ڵكه‌ به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، ده‌ره‌كێتی[9] بێت.

من به‌ شێوه‌یه‌كی تایبه‌ت بیر له‌و مشتوومڕه‌ دوورودرێژه‌ی نیچە ده‌كه‌مه‌وه‌ كه‌ هه‌میشه‌‌ له‌گه‌ڵ قووڵاییدا ده‌یكات. لای نیچە، ڕه‌خنه‌ی قووڵایی یۆتۆپی، واته‌ ڕه‌خنه‌ی قووڵایی ئاگایی بوونی هه‌یه‌، قووڵاییه‌ك كه‌ نیچە وه‌ك داهێنانی گه‌وره‌ی فه‌یله‌سووفه‌كان ئاشكرای ده‌كرد و ڕه‌تی ده‌كرده‌وه‌؛ ئه‌م قووڵاییه‌ ئایدیاڵییه‌، گه‌ڕانێكی په‌تیی و ده‌روونیی هه‌قیقه‌ته‌ [قووڵایی یۆتۆپی، گه‌ڕانێكی په‌تییه‌ له‌ناوه‌وه‌ی هه‌قیقه‌تدا]. نیچە نیشانی ده‌دات كه‌ چۆن ئه‌م قووڵاییه‌ هه‌ڵگری خۆبه‌ده‌سته‌وه‌دان، دووڕوویی و په‌رده‌پۆشییه‌؛ به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ ڕاڤه‌كار له‌ كاتی ڕووماڵكردنی نیشانه‌كانی ئه‌م قووڵاییه‌ بۆ ڕه‌تكردنه‌وه‌یان، ده‌بێت به‌ شێوه‌ی هێڵێكی ستوونی له‌ سه‌ره‌وه‌ بۆ خواره‌وه‌ بچێت و نیشانی بدات كه‌ ئه‌م قووڵاییه‌ ناوه‌كێتییه‌‌ له ‌ڕاستیدا شتێكی جیاوازه‌ له‌و شته‌ی كه‌ ئه‌و ده‌یڵێت و په‌یوه‌ندیی نییه‌ به‌و شته‌وه‌ كه‌ ڕاڤه‌كا‌ر ئاشكرای ده‌كات؛ دواجار، ڕاڤه‌كه‌ر ده‌بێت [له‌ هێڵه‌ ستوونییه‌كه‌] بچێته‌ خواره‌وه‌ و به‌ وته‌ی نیچه «هه‌ڵكۆڵه‌ری چاكی قووڵاییه‌كان»(1) بێت.

به‌ڵام له‌ كاتی ڕاڤه‌كردندا، [ڕاڤه‌كا‌ر] ناتوانێت ئه‌م هێڵه‌ ستوونییه‌ بپێوێت و به ‌شێوه‌یه‌كی ستوونی له‌ سه‌ره‌وه‌ بۆ خواره‌وه‌ [له‌ ئاسته‌وه‌ بۆ قووڵایی] ئه‌م هێڵه‌ ببڕێت، مه‌گه‌ر ته‌نیا بۆ دروستكردنه‌وه‌ی ده‌ره‌كێتییه‌كی ڕووناكیده‌ر كه‌ شاردراوه‌ته‌وه‌ و داپۆشراوه‌‌. هه‌ر له‌م ڕووه‌وه‌، گه‌رچی ڕاڤه‌كار ده‌بێت وه‌ك هه‌ڵكۆڵه‌ر بچێته‌ قووڵاییه‌وه‌، به ‌پێچه‌وانه‌وه‌، جووڵه‌ی ڕاڤه‌كردن، چه‌شنی جووڵه‌ی یه‌ك ده‌رپه‌ڕیویی [یا چه‌شنی جووڵه‌ی ده‌رهاتن و هه‌ڵتۆقینێكه‌]؛ ده‌رپه‌ڕین پتر به‌رزاییه‌كه‌ كه‌ به‌رده‌وام قووڵایی- به‌ شێوه‌یه‌كی بنه‌ڕه‌تیئاشكراتر و بینراوتر له‌ ڕابردوو- له‌ به‌رزایی خۆیدا ده‌نوێنێته‌وه‌. به‌م شێوه‌یه‌، قووڵایی هه‌روه‌ك نهێنییه‌كی ته‌واو سه‌تحیی دروست و جێگیر ده‌كرێته‌وه‌، به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ فڕینی هه‌ڵۆكان و هه‌ڵگه‌ڕان به‌ كێودا و ته‌واوی ئه‌و ستوونێتییه‌ ئێجگار گرنگه‌ی له‌ زه‌رده‌شتدا، له‌ مانای وردی وشه‌دا، قڵپبوونه‌وه‌ی قووڵایین و دۆزینه‌وه‌ی ئه‌مه‌ی كه‌ قووڵایی هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ گه‌مه‌یه‌ك و لۆچیی سه‌تح [قووڵایی، لۆچبوون و نووشتانه‌وه‌ی ئاسته‌‌]. هه‌رچی جیهان له‌ به‌رامبه‌ر چاوی ئێمه‌دا قووڵتر بنوێنێت، ئه‌وكاته‌ تێده‌گه‌ین كه‌ ئه‌و شته‌ی كه‌ قووڵایی مرۆڤی بارهێناوه‌، هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ گه‌مه‌یه‌كی منداڵانه‌.

له‌ خۆم ده‌پرسم كه‌ ئایا ئه‌م شوێنمه‌ندیی[10]، ئه‌م گه‌مه‌ نیچەییه‌ له‌گه‌ڵ قووڵاییدا، شیاوی به‌راوردكردن نییه‌ له‌گه‌ڵ گه‌مه‌یه‌كی به ‌ڕواڵه‌ت جیاواز كه‌ ماركس له‌گه‌ڵ سه‌تحیگه‌رییدا[platitude] ئه‌نجامیدا؟ چه‌مكی سه‌تحیگه‌ریی لای ماركس زۆر گرنگه‌؛ ماركس له‌ ده‌ستپێكی سه‌رمایه‌دا، ڕوونی ده‌كاته‌وه‌ كه‌ چۆن به ‌پێچه‌وانه‌ی پرسیۆسـه‌وه‌، ئه‌و ده‌بێت بچێته‌ ناخی قووڵایی ته‌مه‌وه‌ تا به‌ ڕاستی نیشانی بدات كه‌ نه‌ هیوولاكان بوونیان هه‌یه‌ و نه‌ مه‌ته‌ڵه‌ قووڵه‌كان، له‌به‌رئه‌وه‌ی ته‌واوی ئه‌و قووڵاییه‌ی كه‌ له‌ جیهانبینی و چه‌مكسازیی بۆرژوازییدا هه‌یه‌ له‌باره‌ی‌ پاره‌، سه‌رمایه‌ و به‌هاوه‌، له‌ڕاستیدا هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ سه‌تحیگه‌ریی.

و بێگومان لێره‌دا ده‌بێت فه‌زایه‌كی ڕاڤه‌كردن به‌‌بیر بهێنرێته‌وه‌‌ كه‌ فرۆید دایمه‌زراند؛ فه‌زایه‌ك ئه‌ویش نه‌ك ته‌نها له‌ شوێنناسیی ناوداری خودئاگا و ناخودئاگا، به‌ڵكه‌ له‌ ڕێساگه‌لێك دروست بكرێت كه‌ بۆ توێژینه‌وه‌ی ده‌روونشیكارانه‌ و ڕه‌مزشكێنی ده‌روونشیكار له‌ ئاست ئه‌و شته‌ی كه‌ له‌ ڕه‌وتی «زنجیره»ـی گوتار و گفتوگۆدا ده‌وترێت، ڕێك بخرێت. و ده‌بێت شوێنمه‌ندییه‌كی ته‌واو ماتریاڵی به‌‌بیر بهێنرێته‌وه‌ كه‌ فرۆید گرنگییه‌كی زۆری بۆ داده‌نا؛ شوێنمه‌ندییه‌ك كه‌ تاكی نه‌خۆش ده‌خاته‌ ژێر نیگای زاڵ و ده‌ستدرێژیكه‌ری ده‌روونشیكاره‌وه‌.

***

دووه‌مین تێگه‌یه‌ك[11] كه‌ ده‌مه‌وێت بۆ ئێوه‌ی گه‌ڵاڵه‌ بكه‌م، كه‌مێك به‌ستراوه‌ به‌ گریمانه‌ی پێشووتره‌وه‌، له‌دوای ئه‌و سێ بیرمه‌نده‌وه‌ [نیچە، ماركس و فرۆید} كه‌ كه‌مێك پێش ئێستا قسه‌م له‌سه‌ر كردن، ئه‌مه‌یه‌ كه‌ سه‌ره‌نجام ڕاڤه‌كردن گۆڕاوه‌ بۆ كارێكی ناكۆتا و بێسنوور.

له ‌ڕاستیدا، له‌ سه‌ده‌ی شانزه‌یه‌میشدا ڕاڤه‌كردن كارێكی ناكۆتا و بێ بڕانه‌وه‌ بوو، به‌ڵام نیشانه‌كان به‌رده‌وام بۆ یه‌كتر ده‌گه‌ڕانه‌وه‌. هۆی ئه‌مه‌ش ساده‌ بوو، چون هاوشێوه‌یی ته‌نها ده‌یتوانی سنووردار بێت و به‌ ڕاستیش زۆر سنووردار بوو. له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م به‌دواوه‌، نیشانه‌كان له‌ تۆڕێكی ته‌واونه‌كراودا كه‌ ئه‌ویش تۆڕێكی بێسنووره‌، به ‌شێوه‌ی زنجیره‌یی گرێ ده‌درێن به‌ یه‌كتره‌وه‌، نه‌ك به‌و هۆیه‌ی‌ كه‌ نیشانه‌كان له‌سه‌ر هاوشێوه‌ییه‌كی بێسنوور وه‌ستاون، به‌ڵكه‌ له‌و ڕووه‌وه‌ كه‌ كراوه‌یی و درزێكی پڕنه‌كراوه‌ بوونی هه‌یه‌.

به‌ باوه‌ڕی من، ناته‌واویی ڕاڤه‌،‌ ئه‌مه‌ی كه‌ ڕاڤه‌ به‌رده‌وام پارچه‌ پارچه‌یه‌ و له‌وپه‌ڕی سنووری خۆیدا به‌ هه‌ڵپه‌سێردراوی  ده‌مێنێته‌وه‌، به ‌شێوه‌یه‌كی ڕێژه‌یی هه‌مان ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ له‌ ئه‌ندێشه‌ی ماركس، فرۆید و نیچەدا و له‌ قاڵبی په‌سه‌ندنه‌كردن‌ و نكۆڵیكردنی ده‌ستپێكدا ده‌بینرێت. ڕه‌تكردنه‌وه‌ی «ڕابینسۆنێتیی»[12] به ‌وته‌ی ماركس؛ جیاكاریی ئێجگار گرنگی نێوان ده‌ستپێك و ئاخێزگه‌ لای نیچە؛ و تایبه‌تمه‌ندیی هه‌میشه‌ ناته‌واوی میتۆدی گه‌ڕانه‌وه‌ و شیكاریی لای فرۆید. ئه‌م ئه‌زموونه‌ی كه‌ به‌ چ ئه‌ندازه‌یه‌ك له‌ ڕاڤه‌كردندا زیاتر پێش بكه‌وین، به‌ هه‌مان ئه‌ندازه‌ و له‌ هه‌مان دۆخدا، زیاتر نزیك ده‌بینه‌وه‌ له‌ ناوچه‌یه‌كی ته‌واو ترسناك كه‌ تێیدا نه‌ك ته‌نها ڕاڤه‌كردن پنتی گه‌ڕانه‌وه‌ی خۆی ده‌دۆزێته‌وه‌، به‌ڵكه‌ تێیدا خودی ڕاڤه‌كردن وه‌ك ڕاڤه‌ له‌ناو ده‌چێت و ده‌شێت له‌ناوچوونی خودی ڕاڤه‌كه‌ریشی به‌دواوه‌ بێت؛ ئه‌مه‌ ئه‌زموونێكه‌ كه‌ به ‌تایبه‌ت لای نیچە و فرۆید و تا ئاستێكی كه‌متر لای ماركس ده‌بینرێت؛ و به‌ بۆچوونی من، بۆ هێرمنۆتیكی مۆدێرن ئه‌زموونێكی ئێجگار گرنگه‌. بوونی هه‌میشه‌ نزیكی پنتی ڕه‌های ڕاڤه‌كردن، هه‌ندێكجار ده‌توانێت بوونی پنتی دابڕانیش بێت. [هه‌بوونی پنتی ڕه‌های هه‌میشه‌یی له‌ ڕاڤه‌كردندا، هاوكات هه‌بوونی پنتی دابڕانیشه‌[13]].

ئێمه‌ باش ده‌زانین كه‌ چۆن فرۆید ئه‌م تایبه‌تمه‌ندییه‌ی ڕاڤه‌كردنی، واته‌ تایبه‌تمه‌ندیی له‌ لایه‌نی پێكهاته‌ییه‌وه‌ كرده‌وه‌ و گه‌مه‌ی ڕاڤه‌كردنی دووباره‌ پله‌به‌پله‌ دۆزییه‌وه‌. ئه‌م دۆزینه‌وه‌یه‌ له‌ سه‌ره‌تادا به‌ چه‌شنێكی زۆر هێمایی و پتر داپۆشراو له‌ ژیانی خۆیدا و له‌ لێكدانه‌وه‌ی خه‌ونه‌كاندا پێكهات، كاتێك كه‌ فرۆید خه‌ونه‌كانی خۆی ڕاڤه‌ كرد و بۆ ڕاوه‌ستاندنی ئه‌م كاری ڕاڤه‌كردنه‌ش، په‌نای برده‌ به‌ر هۆكارگه‌لێكی وه‌ك شه‌رم و ئابڕوو یا ئاشكرانه‌كردنی نهێنییه‌كی تاكه‌كه‌سی.

له‌ ده‌روونشیكاریی دۆرادا، ده‌ركه‌وتنی ئه‌م ئایدیایه‌ ده‌بینین كه‌ ده‌ڵێت: پێویسته‌ ڕاڤه‌كردن بوه‌ستێت و ناتوانێت تا دواسنوور بڕوات، ئه‌ویش به‌هۆی ئه‌و شته‌وه‌ كه‌ ساڵانی دواتر به‌ گواستنه‌وه‌[transference] ناوبرا. دوای ئه‌وه‌ش، له‌ ڕێگه‌ی توێژینه‌وه‌ی هه‌ر گواستنه‌وه‌یه‌كه‌وه‌، ناكۆتابوونی لێكدانه‌وه‌ له‌ تایبه‌تمه‌ندیی ناسنووردار و بێ بڕانه‌وه‌ی گرفتسازی په‌یوه‌ندیی نێوان تاكی لێكدراوه‌ له‌گه‌ڵ [ده‌روونشیكاری] لێكده‌ره‌وه‌ و زاڵدا، پشتڕاست كرایه‌وه‌؛ په‌یوه‌ندییه‌ك كه بێگومان‌ توخمی پێكهێنه‌ری ده‌روونشیكارییه‌ و فه‌زایه‌ك ده‌كاته‌وه‌ كه‌ تێیدا ده‌روونشیكاریی به‌رده‌وام ده‌كشێت، به‌بێ ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌رگیز بتوانێت بگاته‌ خاڵی كۆتایی.

لای نیچەش ڕاڤه‌كردن به‌رده‌وام ناته‌واوه‌. فه‌لسه‌فه‌ له‌ دیدی نیچەدا چییه‌ جگه‌ له‌ جۆرێك زمانناسیی كلاسیكی كه‌ به‌رده‌وام له‌ دۆخی هه‌ڵپه‌ساردندایه‌؛

وه‌ك ئاشكرایه‌ لای نیچەش ڕاڤه‌كردن به‌رده‌وام ناته‌واوه‌. فه‌لسه‌فه‌ له‌ دیدی نیچەدا چییه‌ جگه‌ له‌ جۆرێك زمانناسیی كلاسیكی[philology] كه‌ به‌رده‌وام له‌ دۆخی هه‌ڵپه‌ساردندایه‌؛ زمانناسییه‌كی ناكۆتا كه‌ به‌رده‌وام پێش ده‌كه‌وێت و هه‌رگیز ناتوانێت ته‌واو چه‌سپاو بمێنێته‌وه‌؟ بۆچی؟ چون هه‌ر به‌و جۆره‌ی كه‌ خۆی له‌ كتێبی ئه‌‌ودیوی خێر وشه‌ڕـدا(2)‌ ده‌ڵێت: «ده‌شێت ئه‌مه‌ خه‌سڵه‌تی بنه‌ڕه‌تیی بوون بێت، كه‌ ئه‌گه‌ر كه‌سێك ده‌ستی بگاته‌ مه‌عریفه‌ی كامڵ سه‌باره‌ت به‌ بوون، ئه‌وا له‌ناو ده‌چێت»؛ ]له‌ناوچوون له‌ ئه‌نجامی ناسینی ڕه‌هاوه‌، ڕه‌نگه‌ ئه‌مه‌ به‌شێك بێت له‌ بنه‌ڕه‌تیی بوون[؛ له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا، نیچە له‌ كتێبی ئه‌مه‌یه‌ مرۆڤدا(3) نیشانیدا كه‌ چه‌نده‌ نزیك بووه‌ له‌م مه‌عریفه‌ كامڵه‌وه‌ كه‌ به‌شێكه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تیی بوون، وه‌ك چۆن له‌ پاییزی ١٨٨٨ـدا له‌ شاری تۆرینۆ نزیك بوو]له‌ له‌ناوچوونه‌وه‌[.

ئه‌گه‌ر له‌ نامه‌كانی فرۆیددا، كه‌ڵكه‌ڵه‌ هه‌میشه‌ییه‌كانی ئه‌و له‌ قۆناغێكدا كه‌ ده‌روونشیكاریی دۆزییه‌وه‌، ڕه‌مزشكێنی بكه‌ین، ]ئه‌وا[ ئه‌وكاته‌ ده‌توانین له‌ خۆمان بپرسین كه‌ ئایا ئه‌زموونی فرۆید له‌ڕاستیدا تاڕاده‌یه‌ك هاوشێوه‌ی ئه‌زموونی نیچە نییه‌؟ ئه‌و شته‌ی كه‌ له‌ پنتی دابڕانی ڕاڤه‌كرندا ده‌خرێته‌ ڕوو، ئه‌وشته‌ی كه‌ له‌ خواستی ڕاڤه‌كرندا هه‌یه‌، خواستێك كه‌ ده‌یگه‌یێنێته‌ پنتێك كه‌ ئیتر خودی ڕاڤه‌كردن ناڕه‌خساو ده‌نوێنێت، ئه‌مه‌ پێده‌چێت ته‌واو شتێكی وه‌ك ئه‌زموونی شێتی بێت.

ئه‌مه‌ ئه‌زموونێكه‌ كه‌ نیچە جه‌نگی له‌گه‌ڵدا كرد و ]هاوكات[پێی سه‌رسام بوو؛ ئه‌زموونێك كه‌ فرۆیدیش له‌ ته‌واوی ژیانیدا ململانێی له‌گه‌ڵدا كرد، ئه‌ڵبه‌ته‌ نه‌ك به‌بێ دڵه‌ڕاوكێ. ئه‌م ئه‌زموونه‌ی شێتی، سزای جووڵه‌ی ڕاڤه‌یه‌كه‌ كه‌ بێ بڕانه‌وه‌ نزیك ده‌بێته‌وه‌ له‌ چه‌قی خۆی، ده‌سووتێت و له‌ناو ده‌چێت [نیچە].

***

به‌ باوه‌ڕی من، ئه‌م ناته‌واوییه‌ جه‌وهه‌رییه‌ی ڕاڤه‌كردن په‌یوه‌سته‌ به‌ دوو پره‌نسیپی تره‌وه‌ كه‌ ئه‌وانیش بنه‌ڕه‌تین و له‌گه‌ڵ دوو پره‌نسیپه‌كه‌ی پێشووتردا، كه‌ كه‌مێك به‌ر له‌ ئێستا قسه‌م له‌سه‌ر كردن،پێشگریمانه‌كانی[14]هێرمنۆتیكی مۆدێرن پێكده‌هێنن. یه‌كه‌م؛ ئه‌م پره‌نسیپه‌ی كه‌ ڕاڤه‌ هه‌رگیز ناگاته‌ خاڵی كۆتایی و دوایی نایێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هیچ شتێك بۆ ڕاڤه‌كردن بوونی نییه‌؛ هیچ شتێكی ته‌واو سه‌ره‌تایی بۆ ڕاڤه‌كردن بوونی نییه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له ‌ڕاستیدا هه‌موو شتێك پێشوه‌خت خودی ڕاڤه‌كردنه‌؛ و هه‌ر نیشانه‌یه‌ك شتێك نییه‌ كه‌ له‌ خۆیدا و به‌ خۆڕسك خۆی بۆ ڕاڤه‌كردن ده‌ربخات، به‌ڵكه‌ هه‌ر نیشانه‌یه‌ك ڕاڤه‌كردنێكه‌ له‌ نیشانه‌كانی تر.

ڕاڤه‌ ته‌نها ده‌توانێت ڕاڤه‌ی پێشتر به‌ توندوتیژییه‌وه‌ زه‌وت بكات، و پاشان ده‌بێت ژێروڕووی بكات و هه‌ڵیگه‌ڕێنێته‌وه‌ و به‌ لێدانی چه‌كوش وردی بكات.

هیچ ڕاڤه‌كراوێك [interpretandum]نییه‌ كه‌ پێشتر ڕاڤه‌كار [interpretans]نه‌بووبێت، چون ئه‌مه‌ په‌یوه‌ندییه‌كه‌ ڕه‌ق و به‌ هه‌مان ئه‌ندازه‌ ڕوونكه‌ره‌وه‌ كه‌ له‌ پرۆسه‌ی ڕاڤه‌كردندا داده‌مه‌زرێت؛ له‌ڕاستیدا، ڕاڤه‌ی ڕوونكه‌ره‌وه‌ بابه‌تێك نییه‌ بۆ ڕاڤه‌كردن، بابه‌تێك كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی پاسیڤانه‌ خۆی بخاته‌ به‌رده‌م ڕاڤه‌كردنه‌وه‌؛ ڕاڤه‌ ته‌نها ده‌توانێت ڕاڤه‌ی پێشتر به‌ توندوتیژییه‌وه‌ زه‌وت بكات، و پاشان ده‌بێت ژێروڕووی بكات و هه‌ڵیگه‌ڕێنێته‌وه‌ و [به ‌وته‌ی نیچە] به‌ لێدانی چه‌كوش وردی بكات.

ئێمه‌ ئه‌م خاڵه‌مان‌ پێشتر لای ماركس بینیوه‌، ئه‌و نه‌ك مێژووی په‌یوه‌ندییه‌كانی به‌رهه‌مهێنان، به‌ڵكه‌ په‌یوه‌ندییه‌ك ڕاڤه‌ ده‌كات كه‌ چون خۆی هه‌ر وه‌ك سرووشت ده‌نوێنێت، پێشوه‌خت وه‌ك ڕاڤه‌ ده‌خرێته‌ ڕوو. ئه‌مه‌ش هه‌مان ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ لای فرۆید ده‌بینرێت، فرۆیدیش نه‌ك نیشانه‌كان، به‌ڵكه‌ ڕاڤه‌كان ڕاڤه‌ ده‌كات. له ‌ڕاستیدا، فرۆید له‌ژێر نیشانه‌ی نه‌خۆشییه‌كاندا[symptoms] چ شتێكی دۆزییه‌وه‌؟ ئه‌و به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌و شته‌ی كه‌ زۆرینه‌ ده‌یڵێن، تراوماكانی [traumas] نه‌دۆزییه‌وه‌، به‌ڵكه‌ وه‌همه‌كان [phantasms] و دۆخی دڵه‌ڕاوكێهێنه‌ری وه‌همه‌كانی دۆزییه‌وه‌؛ واته‌ ناوكێك كه‌ به‌ خۆڕسك له‌ بوونیدا، یه‌ك ڕاڤه‌یه‌. بۆ نموونه‌، به‌وچه‌شنه‌ی كه‌ دال بۆ مه‌دلوول ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، بێ ئیشتیایی ناگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ له‌شیرگرتنه‌وه‌، به‌ڵكه‌ وه‌ك نیشانه‌ و سه‌مپتۆمێك كه‌ پێویسته‌ ڕاڤه‌ بكرێت، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ وه‌همه‌كانی خراپی مه‌مكی دایك كه‌ خۆی یه‌ك جۆر ڕاڤه‌یه‌ و پێشوه‌خت وه‌ك ئه‌ندامێكی قسه‌كه‌ر ده‌رده‌كه‌وێت. له‌به‌ر ئه‌مه‌ فرۆید ده‌بوو ته‌نها ئه‌و شته‌ ڕاڤه‌ بكات كه‌ له‌ زمانی نه‌خۆشه‌كانییه‌وه‌ وه‌ك نیشانه‌ی جیاواز پێشكه‌شی ده‌كرا؛ ڕاڤه‌كردنی فرۆید بریتی بوو‌ له‌ ڕاڤه‌كردنی ڕاڤه‌كردن له‌ چوارچێوه‌ی وشه‌گه‌لێكدا كه‌ ئه‌م ڕاڤه‌یه‌ی تێدا ده‌رده‌كه‌وت. ئێمه‌ زۆر باش ئه‌وه ‌ده‌زانین كه‌ فرۆید ڕۆژێك چه‌مكی «منی باڵا-superego»ـی داهێنا، كه‌ نه‌خۆشێك پێی وت: «هه‌ست به‌ بوونی سه‌گێك ده‌كه‌م له‌ خۆمدا»[15].

له‌ ڕوانگه‌ی نیچەدا ڕاڤه‌كار «هه‌قیقه‌تبێژ»ـه‌؛ ڕاڤه‌كار «هه‌قیقه‌تبێژ»ـه‌ نه‌ به‌م هۆیه‌ی كه‌ هه‌قیقه‌تێك له‌ خه‌ودا زه‌وت ده‌كات تا بیهێنێته‌ سه‌ر زمان، به‌ڵكه‌ له‌و ڕووه‌وه‌ كه‌ ڕاڤه‌یه‌ك ده‌رده‌بڕێت كه‌ كاركرد و ڕۆڵی هه‌ر هه‌قیقه‌تێك شاردنه‌وه‌ی ئه‌و ڕاڤه‌یه‌یه‌.

نیچەش به‌ هه‌مان شێوه‌، ئه‌و ڕاڤانه‌ زه‌وت ده‌كات، كه‌ پێشتر یه‌كتریان زه‌وت كردووه‌. بۆ نیچە، یه‌ك مه‌دلوولی ئۆریجیناڵ و سه‌ره‌تایی بوونی نییه‌. خودی وشه‌كانیش هیچ نین جگه‌ له‌ خودی ڕاڤه‌كردن و، به‌ درێژایی ته‌واوی مێژووی وشه‌كان به‌رله‌وه‌ی كه‌ نیشانه‌ بن، ڕاڤه‌ ده‌كه‌ن و دواجار ته‌نها له‌و ڕووه‌وه‌ ئاماژه‌كه‌رن كه‌ خۆیان هیچ نین جگه‌ له‌ ڕاڤه‌ بنچینه‌ییه‌كان. ڕیشه‌ناسیی ناوداری agathos[باڵانه‌ژاد](4) تاكه‌ به‌ڵگه‌ی ئه‌م پرسه‌یه‌. هه‌روه‌ها ئه‌مه‌ هه‌مان ئه‌و وته‌یه‌ی نیچەیه‌ كه‌ [ده‌ڵێت] هه‌میشه‌ وشه‌كان له‌ لایه‌ن چینه‌ باڵاكانه‌وه‌ داهێنراون: وشه‌كان ئاماژه‌ ناكه‌ن بۆ یه‌ك مه‌دلوول، به‌ڵكه‌ ڕاڤه‌یه‌ك ده‌سه‌پێنن. دواجار، به‌هۆی بوونی وشه‌ سه‌ره‌تایی و مه‌ته‌ڵ ئاساكانه‌وه‌ نییه‌ كه‌ ئێمه‌ ئێستاكه‌ خۆمان ته‌رخان كردووه‌ بۆ كرده‌ی ڕاڤه‌كردن، به‌ڵكه‌ پتر له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ڕاڤه‌كان بوونیان هه‌یه‌، به‌هۆی ئه‌وه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ژێر په‌رده‌ی هه‌موو ئه‌و شتانه‌ی كه‌ قسه‌ ده‌كه‌ن، به‌رده‌وام ڕه‌وتێكی گه‌وره‌ی ڕاڤه‌كان یاخود توێژاڵێكی چڕی ڕاڤه‌ توندوتیژه‌كان ئاماده‌یه‌ و بوونی هه‌یه‌؛ هه‌ربه‌م هۆیه‌یه‌ كه‌ نیشانه‌كان هه‌ن، نیشانه‌گه‌لێك كه‌ ڕێگه‌مان ده‌ده‌ن ڕاڤه‌كانیان ڕاڤه‌ بكه‌ین و وه‌ك نیشانه‌ قڵپیان بكه‌ینه‌وه‌. به‌پێی ئه‌م ڕوانگه‌یه‌، ده‌توانرێت بگوترێت كه ‌allegoria[نیشانه‌ی ڕه‌مزیی] و hyponoia[گومان ]له‌ بونیادی زماندان و ده‌كه‌ونه‌ پێش زمانه‌وه‌؛ نه‌ك ئه‌و شته‌ی كه‌ دواتر خزاوه‌ته‌ ژێر وشه‌كانه‌وه‌ تاوه‌كو شوێنیان بگۆڕێت و بیانجووڵێنێت، به‌ڵكه‌ ئه‌و شته‌ی كه‌ وشه‌كانی به‌دیهێناوه‌ و به‌ دروشانه‌وه‌یه‌كی گۆڕاوه‌وه‌ ڕووناكیان ده‌كاته‌وه‌. هه‌روه‌ها هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌یه‌‌ كه‌ له‌ ڕوانگه‌ی نیچەدا ڕاڤه‌كار «هه‌قیقه‌تبێژ»ـه‌؛ ڕاڤه‌كار «هه‌قیقه‌تبێژ»ـه‌ نه‌ به‌م هۆیه‌ی كه‌ هه‌قیقه‌تێك له‌ خه‌ودا زه‌وت ده‌كات تا بیهێنێته‌ سه‌ر زمان، به‌ڵكه‌ له‌و ڕووه‌وه‌ كه‌ ڕاڤه‌یه‌ك ده‌رده‌بڕێت كه‌ كاركرد و ڕۆڵی هه‌ر هه‌قیقه‌تێك شاردنه‌وه‌ی ئه‌و ڕاڤه‌یه‌یه‌. ڕه‌نگه‌ ئه‌م له‌پێشترییه‌ی ڕاڤه‌كردن له‌ نیشانه‌كان، مسۆگه‌رترین و گرنگترین و دیارییكه‌رترین پنت بێت له‌ هێرمنۆتیكی مۆدێرندا.

ئه‌م ئایدیایه‌ی كه‌ ده‌ڵێت ڕاڤه‌كردن له‌پێشتره‌ له‌ نیشانه‌كان، هه‌ڵگری ئه‌و مانایه‌یه‌ كه‌ پێده‌چێت نیشانه‌ چیتر بوونه‌وه‌رێكی ساده‌ و خێرخواز نه‌بێت چه‌شنی ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ سه‌ده‌ی شانزه‌یه‌مدا وێنا ده‌كرا؛ سه‌ده‌یه‌ك كه‌ تێیدا زۆری نیشانه‌كان و هاوشێوه‌یی شته‌كان له‌گه‌ڵ یه‌كتردا ته‌نها میهره‌بانی و خێرخوازیی خواوه‌ندی ده‌سه‌لماند، و ته‌نها به‌ په‌رده‌یه‌كی ته‌نك نیشانه‌ی له‌ مه‌دلوول جیا ده‌كرده‌وه‌. به ‌پێچه‌وانه‌وه‌، پێموایه‌ له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌م و له‌دوای فرۆید، ماركس و نیچەوه‌ نیشانه‌ ده‌بێته‌ [بوونه‌وه‌رێكی] به‌دخواز؛ مه‌به‌ستم ئه‌مه‌یه‌ كه‌ شێوه‌یه‌ك له‌ دوالیزم[ـی واتایی] و كه‌مێك به‌دخوازیی و «دڵپیسی» شاراوه‌ له‌ نیشانه‌دا هه‌یه‌. ئه‌مه‌ش له‌و ڕووه‌وه‌یه‌ كه‌ نیشانه‌ پێشوه‌خت ڕاڤه‌یه‌كه‌ كه‌ خۆی به‌ ڕاڤه‌ نیشان نادات. نیشانه‌كان، ڕاڤه‌گه‌لێكن كه‌ هه‌وڵده‌ده‌ن پاساو بۆ خۆیان بهێننه‌وه‌ و نه‌ك به‌پێچه‌وانه‌وه‌.

پاره‌ش به‌ هه‌مان شێواز كار ده‌كات، وه‌ك چۆن له‌ ڕه‌خنه‌ی ئابووریی سیاسی(5) و به ‌تایبه‌ت كتێبی یه‌كه‌می سه‌رمایه‌دا، ڕوون كراوه‌ته‌وه‌. له‌ ڕوانگه‌ی فرۆیدیشدا، نیشانه‌كانی نه‌خۆشی به‌ هه‌مان شێواز كار ده‌كه‌ن. و لای نیچەش، وشه‌كان، دادپه‌روه‌ریی، پۆلێنی دوالیستی خێر و شه‌ڕ و دواجار وشه‌كان ده‌مامكن[16]. نیشانه‌، به‌هۆی به‌ده‌ستهێنانی ئه‌م كاركرده‌‌ نوێیه‌وه‌، واته‌ به‌ هۆی شاردنه‌وه‌ی ڕاڤه‌كردنه‌وه‌، بوونی ساده‌ی خۆی وه‌ك دالێك له‌ ده‌ستده‌دات؛ بوونێك كه‌ هێشتا له‌ سه‌رده‌می ڕێنیسانسدا لێی به‌هره‌مه‌ند بوو. وه‌ك بڵێی بارستایی تایبه‌تی نیشانه‌ له‌یه‌ك بكرێته‌وه‌‌‌ و ته‌واوی ئه‌و چه‌مكه‌ نێگه‌تیڤانه‌ی كه‌ تا هه‌نووكه‌ نامۆ بوون به‌ تیۆری نیشانه‌، ئه‌و ده‌رفه‌ته‌ به‌ ده‌ست دێنن كه‌ خۆیان بخه‌نه‌ درزی ئه‌و تیۆره‌وه‌. تیۆریی نیشانه‌ ته‌نها ساتی شه‌فاف و نه‌ ئه‌وه‌نده‌ش نێگه‌تیڤی په‌رده‌ی ده‌ناسی. [به‌ڵام] ئێستاكه‌ ته‌واوی گه‌مه‌ی چه‌مكه‌ نێگه‌تیڤه‌كان، پارادۆكسه‌كان و لێكدژییه‌كان و، به‌ كورتی كۆی ئه‌و گه‌مانه‌ی هێزه‌ كرده‌گه‌راكان كه‌ دۆڵوز له‌ كتێبه‌كه‌ی خۆیدا سه‌باره‌ت به‌ نیچە، به‌ چاكی شیكردوونه‌ته‌وه‌، سه‌رله‌نوێ ئه‌و ده‌رفه‌ته‌ به‌ده‌ست ده‌هێنن كه‌ له‌ناو تیۆری نیشانه‌دا ڕێك و سیستماتیك بكرێن.

ئه‌گه‌ر ئه‌م وته‌یه‌ [ـی ماركس]، واته «خستنه‌سه‌رپێی دووباره‌ی دیالێكتیك» مانایه‌كی هه‌بێت، ئایا ماناكه‌ی ناتوانێت ئه‌مه‌ بێت كه‌ ته‌واوی ئه‌و گه‌مه‌ی نێگه‌تیڤێته،‌ دووباره‌ له‌ بارستایی گه‌وره‌ی نیشانه‌دا، جێ بكرێته‌وه‌؛ واته‌ له‌م فه‌زا كراوه‌ و بێسنوور و چڕه‌دا، له‌ناو ئه‌م فه‌زایه‌دا كه‌ به‌بێ جه‌وهه‌ری ڕاسته‌قینه‌ و به‌بێ ئاشتی، كۆی ئه‌و گه‌مه‌ نێگه‌تیڤیته‌ی كه‌ دیالێكتیك جه‌وهه‌ر و ناوه‌ڕۆكه‌كه‌ی به‌تاڵ كرده‌وه‌ كاتێك كه‌ مانایه‌كی پۆزه‌تیڤی پێ به‌خشی؟

ئێمه‌ ئه‌وشته‌ ڕاڤه‌ ناكه‌ین، كه‌ له‌ مه‌دلوولدا هه‌یه‌، به‌ڵكه‌ له ‌ڕاستیدا ئه‌مه‌ ڕاڤه‌ ده‌كه‌ین كه‌ ئه‌مه‌ چ كه‌سێك ئه‌م ڕاڤه‌یه‌ی گه‌ڵاڵه‌ كردووه‌؛ پره‌نسیپی ڕاڤه‌ هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ ڕاڤه‌كار، و ڕه‌نگه ئه‌مه‌ش‌ هه‌مان ئه‌و مانایه‌ بێت كه‌ نیچە به‌خشییه‌ «ده‌روونناسی».

له‌ كۆتاییدا، دواهه‌مین تایبه‌تمه‌ندیی هێرمنۆتیك ئه‌مه‌یه‌ كه‌ ڕاڤه‌كردن خۆی به‌ ناچار ده‌زانێت تا ناكۆتا خۆی ڕاڤه‌ بكاته‌وه‌؛ ناچار به‌مه‌ی كه‌ ده‌بێت به‌رده‌وام سه‌رله‌نوێ به‌كار بهێنرێته‌وه‌ و خۆی به‌دی بهێنێته‌وه‌. له‌م تایبه‌تمه‌ندییه‌وه‌ دوو ئاكامی گرنگ به‌ده‌ست دێت: یه‌كه‌م؛ ئه‌مه‌ی كه‌ ڕاڤه‌ له‌مه‌ به‌دواوه‌ هه‌میشه‌ ڕاڤه‌ی «چ كه‌سێك؟» ده‌بێت؛ ئێمه‌ ئه‌وشته‌ ڕاڤه‌ ناكه‌ین، كه‌ له‌ مه‌دلوولدا هه‌یه‌، به‌ڵكه‌ له ‌ڕاستیدا ئه‌مه‌ ڕاڤه‌ ده‌كه‌ین كه‌ ئه‌مه‌ چ كه‌سێك ئه‌م ڕاڤه‌یه‌ی گه‌ڵاڵه‌ كردووه‌؛ پره‌نسیپی ڕاڤه‌ هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ ڕاڤه‌كار، و ڕه‌نگه ئه‌مه‌ش‌ هه‌مان ئه‌و مانایه‌ بێت كه‌ نیچە به‌خشییه‌ «ده‌روونناسی». دووه‌م ئاكام ئه‌مه‌یه‌ كه‌ده‌بێت ڕاڤه‌ به‌رده‌وام خۆی ڕاڤه‌ بكات و، ناتوانێت نه‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ خۆی. به ‌پێچه‌وانه‌ی زه‌مه‌نی نیشانه‌كانه‌وه‌ كه‌ زه‌مه‌نی تێپه‌ڕینه‌، و به‌ پێچه‌وانه‌ی زه‌مه‌نی دیالێكتیكه‌وه‌ كه‌ به‌هه‌رحاڵ زه‌مه‌نێكی هێڵییه‌، زه‌مه‌نی ڕاڤه‌، زه‌مه‌نێكی بازنه‌ییه‌؛ ئه‌م زه‌مه‌نه‌ ناچاره‌ دووباره‌ له‌ هه‌مان ئه‌و شوێنه‌وه‌ تێپه‌ڕێت كه‌ پێشتر پێیدا ڕۆشتووه‌، و سه‌ره‌نجام تاكه‌ مه‌ترسییه‌كی به‌رده‌م ڕاڤه‌كردن، كه‌ ئه‌ڵبه‌ته‌ مه‌ترسییه‌ك له‌ سه‌رووی هه‌موو مه‌ترسییه‌كانه‌وه‌، به‌ شێوه‌یه‌كی پارادۆكس له‌ نیشانه‌كانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت. نیشانه‌كان ڕاڤه‌ ده‌خه‌نه‌ به‌رده‌م مه‌ترسییه‌وه‌. مه‌رگی ڕاڤه‌ واته‌ باوه‌ڕبوون به‌ بوونی نیشانه‌كان؛ نیشانه‌گه‌لێك كه‌ به ‌شێوه‌ی ئۆریجیناڵ، واقیعی و سه‌ره‌تایی وه‌ك هێما تۆكمه‌، نرخدار و میتۆدمه‌نده‌كان بوونیان هه‌بێت.

به ‌پێچه‌وانه‌وه‌، ژیانی ڕاڤه‌، واته‌ باوه‌ڕبوون به‌وه‌ی كه‌ جگه‌ له‌ ڕاڤه‌كان هیچ شتێكی تر بوونی نییه‌؛ پێموایه‌ ده‌بێت ئه‌م خاڵه‌ به‌ته‌واوه‌تی ده‌رك بكرێت كه‌ هێرمنۆتیك و نیشانه‌ناسی دوو دوژمنی دێرینی یه‌كترن؛ ئه‌مه‌ خاڵێكه‌ كه‌ زۆرێك له‌ هاوچه‌رخانی ئێمه‌ فه‌رامۆشیان كردووه‌. هێرمنۆتیكێك كه‌ له ‌ڕاستیدا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئاستی جۆرێك نیشانه‌ناسی و له‌سه‌ر ڕووی نیشانه‌ناسییه‌ك ده‌ق ده‌بێت، باوه‌ڕی به‌ بوونی ڕه‌های نیشانه‌كان هه‌یه‌: ئه‌م جۆره‌ هێرمنۆتیكه‌ توندووتیژیی، ناته‌واویی و ناكۆتابوونی ڕاڤه‌كان پشتگوێ ده‌خات تا ترس و تۆقینی نیشانه‌ زاڵ بكات و گومان بخرێته‌‌ سه‌ر زمان. لێره‌دایه‌ كه ماركسیزم له‌دوای ماركسه‌وه‌ ده‌ناسینه‌وه‌. به ‌پێچه‌وانه‌وه‌، هێرمنۆتیكێك كه‌ به‌سه‌ر خۆیدا ده‌نووشتێته‌وه‌ و ده‌ق ده‌بێت، ده‌چێته‌ ناو پانتایی و ئه‌و قه‌ڵه‌مڕه‌وانه‌وه‌ كه‌ به‌رده‌وام له‌سه‌ر یه‌ك ده‌ق ده‌بن و ده‌نووشتێنه‌وه‌، واته‌ ده‌چێته‌ ناوچه‌یه‌كی هاوبه‌ش له‌نێوان شێتی و زمانی په‌تیی. لێره‌دایه‌ كه‌ دووباره‌ نیچە ده‌ناسینه‌وه‌.

گفتوگۆ

بوئێم[17]: به‌ڕێز  فوکۆ، تۆ به‌ باشی ئه‌وه‌ت نیشاندا كه‌ لای نیچە ڕاڤه‌ هه‌رگیز ڕاناوه‌ستێت و ته‌نانه‌ت ڕه‌وتی واقیعییه‌ت بنیات ده‌نێت؛ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش، بۆ نیچە ڕاڤه‌كردنی جیهان و گۆڕینی جیهان دوو شتی جیاواز نییه‌. به‌ڵام ئایا بۆ ماركسیش به‌ هه‌مان جۆره‌؟ ماركس له‌ ده‌قێكی ناوداردا، گۆڕینی جیهان و ڕاڤه‌كردنی جیهان له‌ به‌رامبه‌ر یه‌كتردا داده‌نێت…[18]

میشێل  فوکۆ: چاوه‌ڕێی ئه‌وه‌م ده‌كرد كه‌ ئه‌م وته‌یه‌[ـی ماركس] دژی وته‌كانم بهێنرێته‌وه‌؛ له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا، ئه‌گه‌ر بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ ئابووریی سیاسی، ده‌بینن كه‌ ماركس به‌رده‌وام ئابووریی سیاسی به‌ فۆرمێك له‌ ڕاڤه‌كردن داده‌نێت. ئه‌و ده‌قه‌ [چه‌ند تێزێك ده‌رباره‌ی فۆیه‌رباخ] له‌باره‌ی ڕاڤه‌وه‌ پتر گرنگی به‌ فه‌لسه‌فه‌ و كۆتایی فه‌لسه‌فه‌ ده‌دات. به‌ڵام ئایا ئابووریی سیاسی به‌و چه‌شنه‌ی كه‌ ماركس لێی تێده‌گات، ناتوانێت یه‌ك ڕاڤه‌ بێت، ڕاڤه‌یه‌ك كه‌ ڕه‌تكراوه‌ نه‌بێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ده‌توانێت گۆڕینی جیهان له‌به‌رچاو بگرێت و به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان ناوه‌كی بكاته‌وه‌؟

بوئێم: پرسیارێكی تر: ئایا پرسی بنچینه‌یی و گرنگ بۆ ماركس، نیچە و فرۆید، ئایدیای خۆفریودانی ئاگایی نییه‌؟ ئایا لێره‌دا ئایدیایه‌كی نوێ نییه‌ كه‌ به‌ر له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م بوونی نه‌بووه‌ و ئایا ده‌توانرێت سه‌رچاوه‌ی ئه‌م ئایدیا نوێیه‌ له‌ هیگڵدا بدۆزرێته‌وه‌؟

میشێل  فوکۆ: ڕه‌نگه‌ سستی و لاوازیی له‌ منه‌وه‌ بێت كه‌ ناچارم پێت بڵێم ئه‌مه‌ به ‌وردی ئه‌و شته‌ نییه‌ كه‌ ده‌مویست گه‌ڵاڵه‌ی بكه‌م؛ من ده‌مویست توێژینه‌وه‌‌ له‌سه‌ر ڕاڤه‌ بكه‌م به‌و چه‌شنه‌ی كه‌ هه‌یه‌. بۆچی دووباره‌ ده‌ستمان كرده‌وه‌ به‌ ڕاڤه‌كردن؟ ئایا له‌ژێر كاریگه‌ریی هیگڵدا بووه‌؟

ئه‌و شته‌ی كه‌ به‌ڵگه‌نه‌ویسته‌ ئه‌مه‌یه‌ كه‌ هه‌رچۆنێك بێت، گۆڕانێك له‌و چییه‌تی و گرنگیی و بایه‌خه‌ی كه‌ بۆ نیشانه‌یان داده‌نا، ڕوویداوه‌؛ گۆڕانێك كه‌ له‌ كۆتایی سه‌ده‌ی هه‌ڤده‌یه‌م یا له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌مدا ڕوویداوه‌؛ ئه‌ویش له‌سه‌ر بنه‌مای چه‌ندین به‌ڵگه‌ی فراوان. بۆ نموونه‌، دۆزینه‌وه‌ی زمانناسی له‌ مانای كلاسیكی وشه‌دا، ڕێكخستنی تۆڕێك له‌ زمانه‌ هیندۆئه‌وروپییه‌كان، ئه‌م ڕاستییه‌ی كه‌ میتۆده‌كانی پۆلێنكردن ڕه‌هه‌ندی سوودمه‌ندبوونیان له‌ده‌ستداوه‌، هه‌موو ئه‌مانه‌ ده‌شێت جیهانی كولتووریی نیشانه‌كانمانی سه‌رله‌نوێ به ‌ته‌واوه‌تی ڕێكخستبێته‌وه‌. شتگه‌لێكی وه‌ك فه‌لسه‌فه‌ی سرووشت- ئه‌ڵبه‌ته‌ فه‌لسه‌فه‌ی سرووشت له‌ مانا ئێجگار گه‌شه‌كردووه‌كه‌یدا- نه‌ك ته‌نها لای هیگڵ، به‌ڵكه‌ لای ته‌واوی ئه‌ڵمانییه‌ هاوچه‌رخه‌كانی هیگڵ، بێگومان به‌ڵگه‌ی ئه‌م گۆڕانه‌یه‌ له‌ سیسته‌می نیشانه‌كاندا كه‌ له‌م ساته‌ مێژووییه‌دا له‌ كولتووردا ڕوویداوه‌.

هه‌ست ده‌كه‌م له‌باره‌ی ئه‌م جۆره‌ كێشه‌یه‌وه‌ كه‌ ئێستا له‌ئارادایه‌، چاكتر و پڕ به‌رهه‌متر ده‌بێت ئه‌گه‌ر له‌ ئایدیای فریودانی ئاگایی، تێگه‌یه‌ك ببینین كه‌ به‌رهه‌می گۆڕانی سیسته‌می نیشانه‌كانه‌، له‌ جیاتیی ئه‌وه‌ به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، ده‌بێت ئاخێزگه‌ی كه‌ڵكه‌ڵه‌ی ڕاڤه‌كردن له‌ گۆڕانی سیسته‌می نیشانه‌كاندا بدۆزینه‌وه‌.

تاوبیس[19]: ئایا لێكدانه‌وه‌ی به‌ڕێز  فوکۆ كه‌موكوڕ و ناته‌واو نییه‌؟ ئه‌و ته‌كنیكه‌كانی لێكدانه‌وه‌ی ئایینی له‌به‌رچاو ناگرێت، كه‌ ڕۆڵێكی ده‌ستنیشانكه‌ر و سه‌ره‌كیان هه‌بووه‌ له‌ مێژووی ڕاڤه‌كردندا. و ناگه‌ڕێت به‌دوای په‌یوه‌ندیی مێژوویی ڕووتدا. به‌پێی ئه‌و شته‌ی كه‌ به‌ڕێز فوکۆ ڕوونی كرده‌وه‌، پێموایه‌ كه‌ ڕاڤه‌ له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌مدا به‌ هیگڵ ده‌ست پێ ده‌كات.

میشێل  فوکۆ: من له‌باره‌ی ڕاڤه‌ی ئاینییه‌وه‌ كه‌ له ‌ڕاستیدا گرنگییه‌كی زۆری هه‌بووه‌، قسه‌م نه‌كرد؛ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ مێژوویه‌كی زۆر كورتدا كه‌ نه‌خشه‌م كێشا، پتر په‌رژامه‌ سه‌ر نیشانه‌كان و نه‌ك بپه‌رژێمه‌ سه‌ر‌ مانا. دابڕانی سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌م ]له‌ سه‌ده‌ی هه‌ڤده‌یه‌م و تاڕاده‌یه‌ك سه‌ده‌ی هه‌ژده‌یه‌م[ ده‌توانرێت له‌ژێر ناوی هیگڵدا دابنرێت. به‌ڵام له‌ مێژووی نیشانه‌كاندا- ئه‌ڵبه‌ته‌ له‌ به‌ربڵاوترین ڕه‌هه‌ندی جوگرافیاندا- دۆزینه‌وه‌ی زمانه‌ هیندۆئه‌وروپاییه‌كان، له‌ناوچوونی ڕێزمانی زمانی گشتی و، شوێنگرتنه‌وه‌ی چه‌مكی ئۆرگانیزم له ‌جیاتیی چه‌مكی تایبه‌تمه‌ندیی، باوه‌ڕ بكه‌ن «گرنگی»ـه‌كی كه‌متریان نه‌بووه‌ له‌ فه‌لسه‌فه‌ی هیگڵ. نابێت مێژووی فه‌لسه‌فه‌ و دێرینه‌ناسیی ئه‌ندێشه‌ به‌ یه‌ك شت بزانرێن.

جیانی ڤاتیمۆ[20]: ئه‌گه‌ر به‌ درووستی له‌ وته‌كانت تێگه‌یشتبم، ]ئه‌وا[ ده‌بێت ماركس له‌ ڕیزی ئه‌و بیرمه‌ندانه‌دا پۆلێن بكرێت كه‌ وه‌ك نیچە، ناكۆتابوونی ڕاڤه‌یان دۆزییه‌وه‌. سه‌باره‌ت به‌ نیچە ته‌واو هاوڕام له‌گه‌ڵت. به‌ڵام ئایا لای ماركس، به‌ ناچاری بوارگه‌یه‌ك بۆ چوونه‌ ژووره‌وه‌ بوونی نییه‌؟ ئه‌گه‌ر ژێرخان به ‌مانای ئه‌و شته‌ نه‌بێت كه‌ ده‌بێت وه‌ك بونیاد له‌به‌رچاو بگیرێت، كه‌واته‌ چییه‌؟

میشێل  فوکۆ: من ئایدیاكه‌مم سه‌باره‌ت به‌ ماركس زۆر په‌ره‌پێنه‌دا؛ ته‌نانه‌ت ده‌ترسم دووباره‌ نه‌توانم ئایدیاكه‌م ڕوون بكه‌مه‌وه‌. به‌ڵام بۆ نموونه‌، هه‌ژده‌یه‌می برۆمێر(6) له‌به‌رچاو بگره‌: ماركس هه‌رگیز ڕاڤه‌ی خۆی وه‌ك ڕاڤه‌ی كۆتایی نابینێت. ئه‌و باش ده‌زانێت و ئه‌وه‌ش ده‌ڵێت كه‌ ده‌توانرێت له‌ ئاستێكی قووڵتر یا له‌ ئاستێكی گشتیتردا ڕاڤه‌ ئه‌نجام بدرێت و، ڕوونكردنه‌وه‌یه‌ك كه‌ له‌ ئاستدا ]سطح[ بێت، بوونی نییه‌.

كێشه‌ی فره‌یی ڕاڤه‌كان و جه‌نگی ڕاڤه‌كان له‌ لایه‌نی پێكهاته‌ییه‌وه‌، ته‌نها به‌هۆی خودی پێناسه‌ی ڕاڤه‌وه‌ كه‌ تا ناكۆتا درێژ ده‌بێته‌وه‌ و پێكدێت، ئه‌گه‌ری ڕه‌خسانی هه‌یه‌، به‌بێ ئه‌وه‌ی كه‌ پنتێكی ڕه‌ها بوونی هه‌بێت كه‌ به‌پێی ئه‌و پنته‌، ڕاڤه‌ بتوانێت خۆی بنرخێنێت و مسۆگه‌ریی به‌ده‌ست بهێنێت.

ژان واڵ[21]: پێموایه‌ جه‌نگێك لەنێوان نیچە و ماركس و له‌نێوان نیچە و فرۆیددا هه‌یه‌، هه‌رچه‌نده‌ كۆمه‌ڵێك هاوشێوه‌یی و لێكچوون له‌نێوانیاندا هه‌بێت. ئه‌گه‌ر هه‌ق به‌ ماركس بێت، ]ئه‌وا[ ده‌بێت نیچە وه‌ك دیارده‌یه‌كی په‌یوه‌ست به‌ بۆرژوازیی ئه‌و سه‌رده‌مه‌وه‌ ڕاڤه‌ بكه‌ین؛ ئه‌گه‌ر هه‌ق به‌ فرۆید بێت، ]ئه‌وا[ ده‌بێت ناخودئاگای نیچە بناسین. كه‌واته‌ من جۆرێك جه‌نگ ده‌بینم له‌نێوان نیچە و ئه‌و دووانه‌ی تردا.

ئایا ئه‌وه‌ ڕاست نییه‌ كه‌ ئێمه‌ زیاد له‌ ڕاده‌به‌ده‌ر ڕاڤه‌مان هه‌یه‌؟ ئێمه‌ دووچاری «نه‌خۆشی ڕاڤه»ین. بێگومان ده‌بێت به‌رده‌وام ڕاڤه‌ بكه‌ین. به‌ڵام ئایا هێشتا شتێك بۆ ڕاڤه‌كردن هه‌یه‌؟ و دووباره‌ ده‌پرسم: چ كه‌سێك ڕاڤه‌ ده‌كات؟ سه‌ره‌نجام ئه‌مه‌ی كه‌ ئێمه‌ فریومان خواردووه‌، به‌ڵام له‌ لایه‌ن چ كه‌سێكه‌وه‌؟ یه‌ك فریوده‌ر هه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌م فریوده‌ره‌ كێیه‌؟ به‌رده‌وام فره‌ییه‌ك له‌ ڕاڤه‌كان هه‌ن: ماركس، فرۆید، نیچە، و هه‌روه‌ها گۆبینۆ … ماركسیزم هه‌یه‌، ده‌روونشیكاریی هه‌یه‌ و، هه‌روه‌ها به‌ مانایه‌ك ڕاڤه‌ ڕادیكاڵه‌كان هه‌ن…

میشێل  فوکۆ: پێموایه‌ كێشه‌ی فره‌یی ڕاڤه‌كان و جه‌نگی ڕاڤه‌كان له‌ لایه‌نی پێكهاته‌ییه‌وه‌، ته‌نها به‌هۆی خودی پێناسه‌ی ڕاڤه‌وه‌ كه‌ تا ناكۆتا درێژ ده‌بێته‌وه‌ و پێكدێت، ئه‌گه‌ری ڕه‌خسانی هه‌یه‌، به‌بێ ئه‌وه‌ی كه‌ پنتێكی ڕه‌ها بوونی هه‌بێت كه‌ به‌پێی ئه‌و پنته‌، ڕاڤه‌ بتوانێت خۆی بنرخێنێت و مسۆگه‌ریی به‌ده‌ست بهێنێت. به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ هه‌ر ڕاڤه‌كارێك ده‌بێت ئه‌مه‌ بزانێت كه‌: له‌ هه‌مان ئه‌و ساته‌دا كه‌ ڕاڤه‌ ده‌كه‌ین، مه‌حكوومین به‌وه‌ی كه‌ ڕاڤه‌ بكرێین. ئه‌م فره‌ییه‌ی ڕاڤه‌كان بێگومان تایبه‌تمه‌ندییه‌كه‌ كه‌ به‌ قووڵی خاسییه‌تی تاقانه‌ی كولتووری هه‌نووكه‌یی ڕۆژئاوا نیشان ده‌دات.

ژان واڵ: له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا كه‌سانێك هه‌ن كه‌ ڕاڤه‌كار نین.

میشێل  فوکۆ: له‌م حاڵه‌ته‌دا، ته‌نیا دووپات ده‌كه‌نه‌وه‌، ئه‌وانه‌ خودی زمان دووباره‌ ده‌كه‌نه‌وه‌.

ژان واڵ: بۆچی؟ بۆچی وه‌ها بڵێین؟ ئاسایی ده‌مانه‌وێت به‌ شێوه‌ی جۆراوجۆر كلۆدل ڕاڤه‌ بكه‌ین، به ‌شێوه‌ی ماركسیستی، به‌ شێوه‌ی فرۆیدیی، به‌ڵام له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌مانه‌شدا، خاڵی گرنگ ئه‌مه‌یه‌ كه‌ هه‌رچۆنێك بێت، ئه‌م به‌رهه‌مانه‌ به‌رهه‌می كلۆدلن. وتنی ئه‌م خاڵه‌ له ‌ئاست ]به‌رهه‌مه‌كانی[ نیچەدا دژوارتره‌. سه‌باره‌ت به‌ ڕاڤه‌ ماركسیستییه‌كان و فرۆیدییه‌كان، مه‌ترسیی گوێڕایه‌ڵی و ملپێدان … هه‌یه‌.

میشێل  فوکۆ: من ناڵێم گوێڕایه‌ڵییه‌! ئه‌وه‌ ڕوونه‌ كه‌ له‌ ته‌كنیكه‌كانی ڕاڤه‌ی نیچەدا، شتێك هه‌یه‌ كه‌ جیاوازییه‌كی ڕیشه‌یی هه‌یه‌ و ئه‌مه‌ش واده‌كات كه‌ نه‌توانین نیچە له‌و گرووپانه‌دا جێ بكه‌ینه‌وه‌ كه‌ ئێستاكه‌ له‌ لایه‌كه‌وه‌ كۆمۆنیسته‌كان و له‌ لایه‌كی تره‌وه‌ ده‌روونشیكاران نوێنه‌رایه‌تیان ده‌كه‌ن. له‌مڕۆدا نیچەییه‌كان، پتر نیچە ڕاڤه‌ ده‌كه‌ن…

ژان واڵ: ئایا نیچەییه‌كان بوونیان هه‌یه‌؟ وابزانم سه‌رله‌به‌یانی ئه‌مڕۆ ئه‌وانمان خسته‌ به‌ر گومان و پرسیاره‌وه‌!

بارۆنی[22]: ده‌مه‌وێت له‌ تۆ بپرسم كه‌ ئایا پێتوانییه‌ كه‌ بتوانرێت له‌نێوان نیچە، فرۆید و ماركسدا، ئه‌م هاوشانییه‌ دابمه‌زرێت: نیچە له‌ ڕاڤه‌كه‌یدا به ‌شوێن لێكدانه‌وه‌ی هه‌سته‌ باشه‌كان و نیشاندانی ئه‌و شته‌وه‌یه‌ كه‌ له ‌ڕاستیدا ئه‌م هه‌ستانه‌ داده‌پۆشن (بۆ نموونه‌ له‌ ڕه‌چه‌ڵه‌كناسیی ئه‌خلاقدا). فرۆید له‌ ده‌روونشیكاریدا په‌رده‌ له‌سه‌ر ئه‌و شته‌ لاده‌دات كه‌ جه‌وهه‌ری شاراوه‌یه‌؛ لێره‌شدا، ڕاڤه‌ بۆ هه‌سته‌ باشه‌كان كاره‌ساتباره‌. ماركس هێرش ده‌كاته‌ سه‌ر ئاگایی بۆرژوازیی و ئه‌و شته‌ نیشان ده‌دات، كه‌ له‌ واقیعدا بوونی هه‌یه‌. به ‌شێوه‌یه‌ك پێموایه‌ ئه‌م سێ جۆره‌ ڕاڤه‌یه‌ له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی ئه‌م ئایدیایه‌دان كه‌: نیشانه‌گه‌لێك بۆ وه‌رگێڕان هه‌ن كه‌ ده‌بێت ئاماژه‌كانیان بدۆزرێته‌وه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ئه‌م وه‌رگێڕانه‌ ساده‌ نه‌بێت و، ده‌بێت هه‌نگاو به‌ هه‌نگاو و ده‌شێت تا ناكۆتا ئه‌نجام بدرێت و ڕه‌نگڕێژ بكرێت.

به‌ڵام پێموایه‌ جۆرێكی تری ڕاڤه‌ له‌ ده‌روونناسیدا هه‌یه‌ كه‌ ته‌واو دژبه‌ر ده‌نوێنێت، و دووباره‌ ده‌مانگه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ سه‌ده‌ی شانزه‌یه‌م كه‌ به‌ڕێزت قسه‌ت له‌باره‌وه‌ كرد. ئه‌م ڕاڤه‌یه‌ ڕاڤه‌ی كارڵ گۆستاڤ یۆنگه‌ كه‌ به‌ وردی ژه‌هرێكی كه‌مكه‌ره‌وه‌ی له‌ جۆری ڕاڤه‌ی فرۆیدیی ئاشكرا كرد. یۆنگ ڕه‌مز له‌ به‌رامبه‌ر نیشانه‌دا داده‌نێت؛ نیشانه‌ ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ ده‌بێت وه‌ربگێڕدرێت بۆ جه‌وهه‌ره‌ شاراوه‌كه‌ی، له‌ كاتێكدا كه‌ ڕه‌مز خۆی قسه‌ ده‌كات. هه‌رچه‌نده‌ كه‌مێك پێش ئێستا وتم به‌ بۆچوونی من نیچە له‌پاڵ فرۆید و ماركسدا جێده‌گرێت، به‌ڵام له‌ ڕاستیدا پێموایه‌ لێره‌دا نیچە ده‌توانێت نزیكیش بێت له‌ یۆنگ. بۆ نیچەش هه‌روه‌ك یۆنگ، لێكدژییه‌ك هه‌یه‌ له‌نێوان «من» و «ئه‌و»ـدا، له‌نێوان عه‌قڵی بچووك و عه‌قڵی گه‌وره‌دا. نیچە ڕاڤه‌كارێكی له‌ڕاده‌به‌ده‌ر بڕه‌ر و ته‌نانه‌ت بێبه‌زه‌ییه‌؛ به‌ڵام لای ئه‌و، شێوه‌یه‌ك له‌ گوێڕایه‌ڵی بۆ «عه‌قڵی گه‌وره» هه‌یه‌ كه ئه‌مه‌ش‌ نزیكی ده‌كاته‌وه‌ له‌ كارڵ یۆنگ.

میشێل  فوکۆ: بێگومان هه‌ق به‌ ئێوه‌یه‌.

خانم ڕامنۆ[23]: ده‌مه‌وێت بگه‌ڕێمه‌وه‌ بۆ ئه‌م خاڵه‌ كه‌ بۆچی له‌باره‌ی ڕۆڵی لێكدانه‌وه‌ی ئایینییه‌وه‌ قسه‌ت نه‌كرد؟ پێموایه‌ كه‌ ناتوانرێت ته‌نانه‌ت مێژووی وه‌رگێڕان پشتگوێ بخرێت: له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هه‌ر وه‌رگێڕێكی كتێبی موقه‌ده‌س له ‌بنچینه‌دا به‌ خۆی ده‌ڵێت ئه‌و مانایه‌ی ده‌ربڕیوه‌ كه‌ جێ مه‌به‌ستی خواوه‌نده‌ و سه‌ره‌نجام ده‌بێت ڕاستگۆییه‌كی ڕاسته‌قینه‌ و بێسنوور له‌ وه‌رگێڕانه‌كه‌یدا به‌كار بهێنێت. ده‌ره‌نجام ئه‌مه‌ی كه‌ وه‌رگێڕانه‌كان به‌ درێژایی زه‌مه‌ن ده‌گۆڕدرێن و له‌ ماوه‌ی ئه‌م گۆڕانكاریانه‌ی وه‌رگێڕانه‌كاندا، شتێك ئاشكرا ده‌بێت. ئه‌مه‌ پرسیارێكه‌ گه‌لێك دژوار…

هه‌روه‌ها پێش بیستنی وته‌كانت، بیرم له‌و په‌یوه‌ندییه‌ شیاوه‌ی نێوان نیچە و فرۆید كرده‌وه‌؛ ئه‌گه‌ر پێڕستی به‌رهه‌مه‌ ته‌واوه‌كانی فرۆید و سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش كتێبه‌كه‌ی جۆنز[24] له‌به‌رچاو بگریت، دواجار شتگه‌لێكی زۆر كه‌می تێدا ده‌دۆزیته‌وه‌. كتوپڕ به‌ خۆمم وت: كێشه‌كه‌ پێچه‌وانه‌یه‌. بۆچی فرۆید له ‌ئاست نیچەدا بێده‌نگی هه‌ڵبژارد؟

كه‌واته‌ لێره‌دا دوو خاڵی گرنگ هه‌ن: یه‌كه‌م ئه‌مه‌ی كه‌ پێموایه‌ له‌ ساڵی ١٩٠٨ـدا قوتابییه‌كانی فرۆید، واته‌ ڕانكه‌ و ئادله‌ر هاوشێوه‌یی و لێكچوونیان له‌نێوان تێزه‌كانی نیچە (به ‌تایبه‌ت ڕه‌چه‌ڵه‌كناسیی ئه‌خلاق) و تێزه‌كانی فرۆیددا، كرده بابه‌تی‌ یه‌كێك له‌ كۆبوونه‌وه‌ بچووكه‌كانیان. فرۆید به‌ خۆپارێزییه‌كی له‌ڕاده‌به‌ده‌ره‌وه‌، ئه‌م كاره‌ی به‌وان سپارد و، پێموایه‌ ئه‌و شته‌ی كه‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا دركاندی، تاڕاده‌یه‌ك ئه‌مه‌یه‌: نیچە له‌وێدا ئایدیاگه‌لێكی زۆر له‌گه‌ڵ خۆیدا ده‌هێنێت.

خاڵێكی تر ئه‌مه‌یه‌ كه‌ له‌ ساڵی ١٩١٠ به‌دواوه‌، فرۆید په‌یوه‌ندییه‌ك له‌گه‌ڵ لۆ سالۆمه‌ دروست ده‌كات؛ بێگومان ئه‌و تێزی سه‌ره‌تایی یا لێكدانه‌وه‌ی فێركاریی له‌ لۆ سالۆمه‌دا ئه‌نجام ده‌دا.(7) دواجار ده‌بێت له ‌ڕێگه‌ی لۆ سالۆمه‌وه‌، جۆرێك په‌یوه‌ندیی پزیشكی له‌نێوان فرۆید و نیچەدا هه‌بووبێت. به‌ڵام فرۆید نه‌یده‌توانی قسه‌ی له‌باره‌وه‌ بكات. خاڵی به‌ڵگه‌نه‌ویست ئه‌مه‌یه‌ كه‌ هه‌موو ئه‌و شته‌ی كه‌ لۆ سالۆمه‌ دواتر چاپی كرد، له ‌ڕاستیدا به‌شێكه‌ له‌ لێكدانه‌وه‌ی به‌ربڵاوی فرۆید و ده‌بێت له‌م ڕوانگه‌وه‌ بخوێنرێته‌وه‌. پاشان ئێمه‌ كتێبی موسا و یه‌كتاپه‌رستی(8) فرۆیدمان هه‌یه‌ كه‌ تێیدا جۆرێك گفتوگۆ هه‌یه‌ له‌نێوان فرۆید و نیچەی ڕه‌چه‌ڵه‌كناسیی ئه‌خلاق. ده‌بینیت، من چه‌ند پرسێكم بۆ تۆ خسته‌ڕوو، ئایا تۆ شتێكی زیاتر له‌م باره‌وه‌ ده‌زانیت؟

له ‌ڕاستیدا، بێده‌نگی سه‌رسامكه‌ری فرۆید له ‌ئاست نیچەدا منی دووچاری سه‌رسوڕمان كرد.

میشێل  فوکۆ: نه‌خێر، هه‌ر له ‌بنه‌ڕه‌تدا هیچ شتێكی زیاتر له‌م باره‌وه‌ نازانم؛ له ‌ڕاستیدا، بێده‌نگی سه‌رسامكه‌ری فرۆید له ‌ئاست نیچەدا- ئه‌ڵبه‌ته‌ جگه‌ له‌ یه‌ك یا دوو ڕسته‌ی كورت- ته‌نانه‌ت له‌ نامه‌نووسینه‌كانیدا منی دووچاری سه‌رسوڕمان كرد. له ‌ڕاستیدا ئه‌مه‌ تاڕاده‌یه‌ك [په‌یوه‌ندییه‌كی] ئاڵۆز و ڕه‌مزاوییه‌. ڕوونكردنه‌وه‌ له ‌ڕێگه‌ی لێكدانه‌وه‌ی لۆ سالۆمه‌وه‌ بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ فرۆید نه‌توانێت شتێكی زیاتر له‌م باره‌وه‌ بڵێت…

خانم ڕامنۆ: نه‌یده‌ویست شتێكی زیاتر له‌م باره‌وه‌ بڵێت…

دیمۆنبینس[25]: تۆ له‌باره‌ی نیچەوه‌ وتت كه‌ ئه‌زموونی شێتی نزیكترین خاڵه‌ له‌ ناسینی ڕه‌هاوه‌؛ ده‌توانم لێت بپرسم كه‌ به‌ بۆچوونی تۆ نیچە تا چ سنوورێك ئه‌زموونێكی له‌ شێتیدا هه‌بوو؟ ئه‌گه‌ر كه‌مێك كاتی زۆرترت هه‌بووایه‌، ئاسایی زۆر سه‌رنجڕاكێشتر ده‌بوو كه‌ هه‌مان پرسیارت له ‌ئاست مرۆڤه‌ مه‌زنه‌كانی تردا گه‌ڵاڵه‌ بكردایه‌؛ له ‌ئاست شاعیران یا نووسه‌رانێكی وه‌ك هۆڵده‌رلین، نێرڤال یا موپاسان، یا ته‌نانه‌ت مۆسیقازانی وه‌ك شومان، هێنری دوپاك یا مۆریس ڕاوڵ. به‌ڵام با له‌ سنووری نیچەدا بمێنینه‌وه‌. ئایا به‌ درووستی لێی تێگه‌یشتووم؟ چون بەڕاستی تۆ له‌باره‌ی ئه‌م ئه‌زموونی شێتییه‌وه‌ قسه‌ت كرد. ئایا به‌ڕاستی ئه‌مه‌ هه‌مان ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ ده‌تویست بیڵێیت؟

میشێل  فوکۆ: به‌ڵێ.

دیمۆنبیس: نه‌تده‌ویست بڵێیت «ئاگایی» یا «پێش زانست» یا پێش هه‌ستی شێتی؟ ئایا به‌ڕاستی پێتوایه‌ كه‌ ده‌توانرێت… بگوترێت كه‌ مرۆڤه‌ مه‌زنه‌كانی وه‌ك نیچە ده‌توانن «ئه‌زموونی شێتی»ان هه‌بێت؟

میشێل  فوکۆ: پێت ده‌ڵێم به‌ڵێ، به‌ڵێ.

دیمۆنبیس: له‌ مانای ئه‌وه‌ تێناگه‌م، چون من مرۆڤێكی مه‌زن نیم!

میشێل  فوکۆ: من وه‌ها شتێك ناڵێم، ناڵێم تۆ مرۆڤێكی مه‌زن نیت.

كیلكیل[26]: پرسیاره‌كه‌ی من زۆر كورته‌ و به‌ستراوه‌ به‌ ناوه‌ڕۆك و بنچینه‌وه‌؛ به‌ستراوه‌ به‌و شته‌وه‌ كه‌ تۆ ناوت لێنا «ته‌كنیكه‌كانی ڕاڤه‌كردن»، و وادیاره‌ كه‌ نامه‌وێت بڵێم یه‌ك جێگره‌وه‌، به‌ڵام هه‌رچۆنێك بێت یه‌ك جێنشین، یه‌ك جێنشینی شیاو بۆ فه‌لسه‌فه‌ له‌و ]ته‌كنیكانه‌دا[ ده‌بینیت. ئایا پێتوانییه‌ كه‌ ئه‌م ته‌كنیكانه‌ی ڕاڤه‌كردنی جیهان به‌ر له‌ هه‌ر شت ته‌كنیكی «ده‌رمان»، ته‌كنیكی «چاره‌سه‌ر» بن- ئه‌ڵبه‌ته‌ له‌ گشتیترین مانای وشه‌ی ده‌رماندا-]ده‌رمان[ـی كۆمه‌ڵگه‌ لای ماركس، ]ده‌رمان[ـی تاك لای فرۆید، و ]ده‌رمان[ـی مرۆڤایه‌تی لای نیچە؟

میشێل  فوکۆ: له ‌ڕاستیدا، پێموایه‌ كه‌ مانای ڕاڤه‌كردن له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌مدا ته‌واو نزیكه‌ له‌و شته‌وه‌ كه‌ تۆ به‌ ده‌رمان و چاره‌سه‌ر تێی ده‌گه‌یت. له‌ سه‌ده‌ی شانزه‌یه‌م، ڕاڤه‌ زیاتر له‌پاڵ «وه‌حی» و چه‌مكی «ڕزگاریی»ـدا، مانای وه‌رده‌گرت. لێره‌دا من ته‌نها وته‌‌یه‌كی مێژوونووسێكتان بۆ ده‌گێڕمه‌وه‌ به‌ناوی گارسیاوه‌؛ ئه‌و له‌ ساڵی ١٨٦٠ـدا وتوویه‌تی: «له‌ سه‌رده‌می ئێمه‌دا ته‌ندرووستی شوێنی ڕزگاریی گرتووه‌ته‌وه.»

یادداشته‌كان

1. F. Nietzsche, Morgenvothe, Leipzig, C. G. Naumann, 1880.
2. F. Nietzsche, Jenseits Von Gut und Bose, Vorspiel einer Philosophie der Zukunft, Leipzig, C. G. Naumann, 1886.
3. F. Nietzsche, Ecce Homo, Wie man wird, was man ist, Leipzig, C. G. Naumann, 1889.
4. بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: نیچه‌، ڕه‌چه‌ڵه‌كناسیی ئه‌خلاق، گوتاری یه‌كه‌م، بڕگه‌ی 4 و 5.
5. K. Marx, Zur Kritik der Politischen Oekonomie, Berlin, Franz Danker, 1859.
6. K. Marx, Der Achtzehnte Brumaire des Louis Bonaparte, in Die Revolution, Eine zeitschrift in Zwanglasen Haften, ed. J. Weydemeyer, Erstes Heft, New York, 1852.
7. ئاماژه‌یه‌ بۆ نامه‌ گۆڕینه‌وه‌كانی فرۆید و لۆ سالۆمه‌ به‌درێژایی چاره‌كه‌ سه‌ده‌یه‌ك:

Lou Andreas-Salome, Correspodance avec Sigmund Freud (1912-1936), Paris, Gallimard, coll. Connaissance de Iinconscient, 1970.

• S. Freud, Der Mann Moses und die Monotheistisch Religion. Drei Abbundlungen, Amsterdam, Allert de Lange, 1939.

پەراوێزەکان:

[1].the techniques of interpretation

[2]. resemblance

[3]. Ko Marx, Das Kapital, Kritik der Politischen Oekonomie, Buch I: Der Produktion prozess des Kapitals, Hambourg, O. Meissner, 1867.                                                                                                                                         

[4]. F. Nietzche, Die Geburtder Tragodie. Oder: Griechentbum und Pessimismus, Leipzig, E. W. Fritzch, 1872.           

[5]. F. Nietzch, Zur Genealogie der Moral, Leipzig, C. G. Naumann, 1887.

[6]. S. Freud, Die Traumdeutung, Vienne, Franz Deuticke, 1990.

[7]. blessures

[8]. interiorite: interiority.

[9]. exteriorite: exteriority.

[10]. spatiality

[11]. theme

[12].Robinsonade، ژیانی دوور له‌ شارستانییه‌ت؛ ئاماژه‌یه‌ بۆ چیرۆكه‌كه‌ی ڕۆبینسۆن كرۆزۆ.

[13]. تێبینی: وشه‌ و ڕسته‌كانی ناو ئه‌م جۆره‌ كه‌وانه‌یه‌ ]…[ له‌ لایه‌ن وه‌رگێڕی كوردییه‌وه‌ دانراون.

[14]. postulate

[15]. je sens un chien sur moi: I feel a dog over me.

[16].مه‌به‌ستی فۆكۆ ئه‌م وته‌یه‌ی نیچه‌یه‌ كه‌ له‌ بڕگه‌ی 289ـی كتێبی ئه‌ودیوی خێر و شه‌ڕدا هاتووه‌: «هه‌ر فه‌لسه‌فه‌یه‌ك فه‌لسه‌فه‌یه‌كی تر ده‌شارێته‌وه‌، و هه‌ر تیۆرییه‌ك حه‌شارگه‌یه‌ك، و هه‌ر وشه‌یه‌ك ده‌مامكێكه.» (فریدریش نیچه‌، فراسوی نیك و بد، ص 238). (و. كوردی)

[17].Boehm.

[18].ئه‌م وته‌یه‌ی بوئێم ئاماژه‌یه‌ بۆ نووسراوه‌كه‌ی ماركس چه‌ند تێزێك ده‌رباره‌ی فۆیه‌رباخ و به‌ تایبه‌ت تێزی یازده‌یه‌می ماركس: «فه‌یله‌سووفه‌كان ته‌نیا به ‌شێوه‌ی جۆراوجۆر جیهانیان لێكداوه‌ته‌وه‌، له ‌كاتێكدا كێشه‌كه‌ گۆڕینی جیهانه.» (كارل ماركس & فریدریش انگلس؛ لودویگ فوئرباخ و ایدئولوژی المانی، ت: پرویز بابایی، ص ٨٣). (و. كوردی)

[19]. Taubes.

[20]. Gianni Vattimo.

[21] .Jean Wahl.

[22] .Baroni.

[23]. Ramnoux.

[24]. ئه‌م وته‌یه‌ی ڕامنۆ ئاماژه‌یه‌ بۆ كۆمه‌ڵه‌یه‌كی سێ به‌رگی به ‌ناوی ژیان و به‌رهه‌مه‌كانی سیگمۆند فرۆید كه‌ له‌ لایه‌ن ئێرنست جۆنزی قوتابی فرۆیده‌وه‌ نووسراوه‌.

[25]. Demonbynes.

[26]. Kelkel.

The post نیچه‌، فرۆید، ماركس appeared first on ژنەفتن.

لەم وتارەدا دەچینە جیھانی ئەقڵی نائاگاوە، جیھانی نەست (لاشعور)، فانتازیا و پاڵنەرەكان، ئەم وتارە نزیك بوونەوەیەكە لە دیاردەی تەكفیر(بە کافردانان) لە ڕەھەندە نەستییەكەیەوە و، تیشك خستنیشە سەر كێشەی ئازادی و دیموكراسی كە لە بابەتە قەیراناوییەكانی ئەم سەردەمەن لە جیھانی ئیسلامیدا..

یەكەم قەیران كە ڕووبەڕووی ببینەوە قەیرانی ئازادی تاك و ئازادی بیروباوەڕ و ویژدانە.

لەم كاتەی ئێستادا سەرەتا وای دەبینین كە دیاردەی تەكفیر بەپێی دۆركایم زیاتر دیاردەیەكی كۆمەڵایەتییە، یان لەڕوویەكی ترەوە وای دەبینین دیاردەكە پەیوەندی بە تەفسیری ھەڵەی چەند دەقێكی ئایینییەوە ھەبێت و یان لادانە لە ئامۆژگارییەكانی ئایین كە ھەمووی بۆ خۆشەویستی و برایەتی و پێكەوە ژیان بێت…

بەڵام وانییە بەڵكو دیاردەكە زۆر لەوە قوڵترە كە تەنھا تەفسیری ھەڵەی دەقی ئایینی بێت یان كورتھێنانێكی مەعریفی چەند گروپ و تاقمێك بێت، لە مەبەستە ئایینی و شەرعییەكان.

ئێستا تەكفیر كردن بووەتە لەمپەرێكی گەورە لەبەردەم زۆربەی بوارەكانی ژیان، چونكە لەلایەكەوە تەكفیر دەبێتە ھۆی وەستانی توێژینەوەی زانستی و خوێندنەوەی ڕەخنەییانە بۆ دەقە ئایینییەكان لەبەر ئەوەی گوتاری ئایینی بەردەوام كۆمەڵێك تابۆ و حەرامكراو دادەنێت كە  كەسی توێژەر ناتوانێت دەستیان بۆ بەرێت كە ھەر ئەمەشە دەبێتە هۆی چاكسازی نەکردنە دینییە چاوەڕوانكراوە.

لەلایەكی ترەوە كێشەی تەكفیر كاریگەری نێگەتیڤی لەسەر سیاسەتە گشتییەكانیش ھەیە، وەك ئاسایشی ناو كۆمەڵ و پێكەوەژیانی ئاشتیانەی چین و توێژەكانی كۆمەڵگە.

زەقترین نموونەش بۆ ئەم دیاردەیە دەركەوتنی ڕێكخراوی تیرۆریستی داعش بوو كە دەوڵەتی خەلافەتی ئیسلامی لەم ھەزارەی سێھەمەدا لەسەر خاكی دێرینترین شارستانییەكانی جیھان كە دەستوری حامورابی و باخچە ھەڵواسراوەكانی تیابوو لە عێراق و سوریا ڕاگەیاند.

ئەمە ئەو پرسیارەمان بیردەخاتەوە، كە قوتابخانەی فرانكفۆرت پێی شۆك بوو؛ پرسیارەكەش ئەمەبوو:« چۆن لە وڵاتێكی پێشكەوتوودا جەماوەر بیری فاشیستی و نازی ھەڵدەگرن و تەبەنی دەكەن و چۆن سەردەمی ڕۆشنگەری نەیتوانی ڕێگری لە بیری فاشیستی بكات و وا لە جەماوەر بكات باوەڕی فاشیستیی نازییەت ھەڵنەگرن؟»

قوتابخانەی فرانكفۆرت دەڵێت: چۆن بەربەرێتیی لە دوای شۆرشی زانستی و تەكنەلۆژی و ڕۆشنبیری ئەم سەردەمە مۆدێرنەدا سەرھەڵدەداتەوە؟ كەواتە دەتوانین بپرسین: چۆن تەكفیر و گرووپە تەكفیرییەكان لەم سەردەمی مۆدێرنە و پۆست مۆدێرنەدا و لە سایەی ئەم ھەموو شۆڕشی زانیاری و تەكنەلۆژی و دیجیتاڵەدا دەگەڕێنەوە؟

لەم سۆنگەیەوە درك دەكەین كە دوو تەفسیر(لێکدانەوە)مان ھەیە بۆ ھەڵسوكەوتی ئادەمیزاد.

تەفسیری یەكەم: پێی وایە تاك مرۆڤێكی ژیر و لەسەرخۆیە (عاقڵ)ە و لە ھەڵسوكەوت و كاردانەوەكانیدا پشت بە لۆژیك و ئەقڵ دەبەستێت.

تەفسیری دووەم: پێی وایە ئادەمیزاد بوونەوەرێكی زۆر جەنجاڵ و ئاڵۆزە و ژیری و ناژیری تیادا دەژی، ئەقڵانی و نائەقڵانی تیادا دەژی، زۆربەی جارەكانیش ھەڵسوكەوتی دینی و سیاسی ئەم مرۆڤە مەحكومە بە ھەڵچوونە دەروونییەكانی و حەز و ئارەزووەكانییەوە. ئەمەش كە فەیلەسوفی گریکی (ئەریستۆ) لە كتێبی (پۆڵێنكردنی دەروونیدا) دركی پێ كردووە كاتێك كە دەڵێت: “مرۆڤ ناتوانێت بێ خەیاڵ و فانتازیا بیر بكاتەوە”.

لێرەوە بۆمان دەردەكەوێت كە چەندە پێویستە دیاردە ئایینی و كۆمەڵایەتییەكان بخەینە ژێر لێكۆڵینەوەی دەروونشیكارییەوە. لێرەوە وای دەبینین كە دیاردەی تەكفیركردن دیاردەیەكی كۆنە لە قوڵایی دەروونی مرۆڤدا و ڕەگ داكوتاویشە لە كولتووری گشتی ئێمەدا و بەرگری مانەوشی كردووە لەبەردەم ھەموو ھەوڵ و بیرە چاكسازییەكانیشدا.

 كەواتە لێرەدا و بە پێی گڕیمانەی بنەڕەتی خۆمان بۆمان دەردەكەوێت كە تەكفیر تەنھا لادانێكی عەقیدەیی نییە لە بیر و باوەڕدا بەڵكو ئامرازێكە وەڵامی چەند پێداویستییەكی مرۆییانە دەداتەوە كە لە قوڵایی دەروونی تاكدا خۆی شاردۆتەوە و پاڵنەرە شاراوەكان لە لاشعور یان نەستی كۆدا بەیان دەكات.

لە ڕووی میتۆدیشەوە دەكرێت پرسیاری ئەوە بكەین كە تاچەند مەشروعە بۆمان لە سایكۆلۆژیای تاكەوە بڕۆین بەرەو سایكۆلۆژیای كۆمەڵگە و تاچەند بۆ ئێمە مەشروعە كە پراكتیكی دەروونشیكاری لەسەر دیاردە دینی و كۆمەڵایەتی و سیاسییەكان بكەین؟

لێرەدا دەبینین كە خاڵی سەرەكی لای فرۆید لە دەروونشیكاریدا بریتییە لە دابەشكردنی ژیانی دەروونی بەسەر دوو لایەنی ئاگا و نائاگادا.

فرۆید دەڵێت: كرۆكی كێشە و گرێ دەروونییەكان چ لای تاك و چ لای كۆمەڵگە لە ئەقلی نائاگادایە نەك ئەقڵی ئاگا.

فرۆید پێی وایە كە جیاوازییەكی زۆر لەنێوان سایكۆلۆژیەتی تاك و كۆمەڵگەدا نییە. وەك لە پێشەكی كێێنەكەیدا بەناوی (سایكۆلۆژیای جەماوەر و ئازادكردنی مندا) دەڵێت: “سەرەتا جیوازی لەنێوان سایكۆلۆژیای تاك و كۆدا زۆر قوڵ دەردەكەوێت بەڵام، كاتێك سەرنجی زیاتری لێ دەدەین، دەبینین ئەو جیاوازییە كاڵ دەبێتەوە چونكە، مرۆڤێكی جیا و گۆشەگیر بوونی نییە، چونكە، بەردەوام ئەویدی ڕۆڵێكی جەوھەری دەبینێت لە ژیانی مندا وەك نموونە و بابەت و شەریك یان وەك دژە منێك، چونكە سایكۆلۆژی تاك بە مانا فراوانەكەی ھەمان سایكۆلۆژی كۆمەڵگەشە”.

دەبێت ئاماژەش بەوە بدەین كە زۆربەی كتێبەكانی فرۆید خەسڵەتێكی سۆسیۆلۆژی و ئەنسرۆپۆلۆژیشیان ھەیە وەك (تەوتەم و تابۆ، سایكۆلۆژیای جەماوەر و ئازادكردنی من، شارستانیتی و نیگەرانییەکاندا، ئایندەی وەھم، موسا و یەكتاپەرستی).

لە ھەموو ئەو كتبانەی سەرەوەدا فرۆید لەو كۆنسێپتەوە دەست پێدەكات كە دەڵێت: “تاك چ بە تەنھا بێت یان لەناو كۆمەڵدا بێت تەنھا ئامێرێكە و (لیبیدۆ) بەڕێوەی دەبات”.

 لیبیدۆ واتە پاڵنەری خۆشەویستی كە لە ھەمان كاتدا ھەردوو ھەستی شەڕانگێزی و دۆستایەتی تیایە. ھەروەھا دەبینین كە فرۆید ھەمیشە لە ھەوڵی ئەوەدا بووە كەلێنەكانی نێوان سایكۆلۆژی تاك و سایكۆلۆژی كۆمەڵ پڕ بكاتەوە. ھەروەھا لەپاڵ فرۆیدیشدا دەبینین كتێبی زۆرێك لە شوێنكەوتوانی و ھاوسەردەمانی فرۆید زۆر جەخت لەسەر تایبەتمەندی سایكۆلۆژیای كۆمەڵگە دەكەنەوە لەوانە زانای دەروونزانی ( ماكدۆكال) لە كتێبەكەیدا بەناوی (ڕۆڵی غەریزە لە ھەڵسوكەوتی كۆمەڵدا) و زانای دەروونزانی (گوستاف لۆبۆن) لە كتێبەكەیدا سایكۆلۆژیای جەماوەر كە بە مانیفێستی سایكۆلۆژیای كۆمەڵ دادەنرێت و تیایدا (لۆبۆن) دەڵێت كە: جەماوەر مەغۆل و بەربەری ئەم سەردەمەن و چارەی جەماوەر تەنھا لەڕێی ھەڵوەشاندنەوەی بونیادی دەروونی دەبێت لەڕێی زانستەوە و دەڵێت: دەست وەردانی جەماوەر و چینە میللییەكان بۆ ناو سیاسەت و دەزگاكانی حوكم خەسڵەتی سەرەكی ئەم سەردەمەن.

ھەروەھا كتێبەكانی زانای دەروونی ولیەم ڕاێش كە دیاردەی فاشی و نازییەت و پۆپۆلیستی خستۆتە ژێر توێژینەوە. بە پێچەوانەی ئەو ڕایەی كە دەڵێت، فاشیەت و نازیەت و پۆپۆلیستی كاردانەوەی باری ئابووری كۆمەڵگەكانن (ڕایش) دەڵێت: پەیوەندیەكی قوڵ و پتەو لەنێوان فاشیەت و نازیەت و حەزە شاراوەكانی جەماوەردا ھەیە.

ھەروەھا زانای ناوداری دەروونشیكاری ئەریك فرۆم ساڵی ١٩٤١ كتێبی (ڕاكردن لە ئازادی) نووسی و تیایدا دەڵێت: كۆبوونەوەی زۆرینەی گەلی ئەڵمانی لە ھێتلەر سەرەڕای ئەوەی دەشیان زانی ھێتلەر ڕاسیست و نازییە و دژی ئازادییەكانە كەچی دەنگیان بە ھێتلەر دا و پشتیان گرت.

 ئەوە ھەمووی لەبەر ئەوەیە كە لە ئەقڵی نائاگای گەلاندا مەیلێك ھەیە بۆ تێكدان و وێرانكاری و راسیست بوون. لێرەدا ئێمەش ھەمان  پرسیار دەكەین، كە بۆچی گەلانی وڵاتانی خۆرھەڵاتی ناوەڕاست لەكاتی ھەڵبژاردنی پەرلەمانیدا دەنگ دەدەن بە حیزبە ئیسلامییەكان كە ئەو حیزبە ئیسلامیانە بە ئاشكرا دژی ئازادییە گشتی و تایبەتەكانیشن دژی بەرژەوەندی تاكن لە ئێستا و داھاتووشدا؟ بۆ چی ژنانیش بە ھەمان شێوە دەنگ دەدەن بەو حیزبانە كە دژی مافەكانی ژنانن و دەڵێن: “دەبێت ژن ھەر لە مەتبەخی ماڵەوەدا بێت”.

یان چۆن ئەو ھەموو ژنەمان دی كە پەیوەندیان بە داعشەوە كرد و بوون بە ئەندام تیایدا لەكاتێكدا داعش بە ئاشكرا بانگەشەی سەركوتكردنی ژنانی دەكرد.؟

پەیوەندییەكی قوڵ و ئاڵۆز لەنێوان ناوەرۆكی بریقەداری ئایدۆلۆژیا و پاڵنەرە دەروونییەكانی كەسایەتی تاكدا ھەیە.

كەواتە ئەمە شتێكە لۆژیك قبوڵی ناكات و دەچینەوە سەر ڕاكەی (ئەریك فرۆم) كە پێی وایە ئەوە لە ئەنجامی وەڵامدانەوەی كۆمەڵگەیە بۆ ئەقڵی نائاگای خۆی وەڵامەكەمان لە قوڵایی لاشعوردا دەست دەكەوێت. ھەروەھا (تیۆدۆر ئەدۆرنۆ)ش لەكتێبەكەیدا بەناوی (كەسایەتی خۆسەپێن)دا دەڵێت: پەیوەندییەكی قوڵ و ئاڵۆز لەنێوان ناوەرۆكی بریقەداری ئایدۆلۆژیا و پاڵنەرە دەروونییەكانی كەسایەتی تاكدا ھەیە.

ھەروەھا (پێر ئانسار) لە كتێبەكەیدا بە ناوی (حەزە سیاسییەكان) دەڵێت: “ژیانی سیاسی كۆمەڵگەكان ھەمان شانۆی ھەڵچوونەكانی مرۆڤە لەھەر شوێنێكدا كە ھەستەكانی سەرسامی و خۆشەویستی و توڕەیی و تۆڵەسەندنەوە سەرھەڵبدەن”.. ھتد.

كەواتە بە پشت بەستن بەم چوارچێوە تیۆرییە دەتوانین بپرسین كە ئەو وەزیفانەی تەكفیر چین لە كۆنەستماندا واتە لە ئەقڵێ نائاگایی كۆمەڵدا سەر ھەڵدەدەن؟

دەتوانین بڵێین تەكفیر چەند پرۆسە و وەزیفەیەك لە ئەقڵی نائاگاماندا جێبەجێ دەكات، لەوانە:

پرۆسەی یەكەم؛ یەقین و دڵنیایی:

 دروست كردنی یەقین و وەھمی خاوەندارێتی حەقیقەت. لێرەدا ھەمو تەكفیرییەكان بەدەست نیگەرانی و خەمۆكییەوە دەناڵێنن، ئەمەش بەھۆی ئەو پەرەسەندنە خێرایەی جیھان و ئەو ھەموو ترسەیان لە دروست بوونی جیاوازییەكان ھەر لە جیاوازی بیروڕا و مەزھەبەكان و حەقیقەتە زانستیی و مێژوویی و ئەنسرۆپۆلیژییەكان كە بەردەوام دەدۆزرێنەوە. ئەمەش كە ئاسایشی ڕۆحی تەكفیرییەكان دەلەرزێنێت و تێكی دەدات. بۆ ئەوەشی بەسەر ئەو نیگەرانییە سایكۆلۆژیەیان زاڵ بن پەنا دەبەنە بەر نەھێشتنی جیاوازییە ڕەمزی و ماددییەكان. بە شێوەیەكی نەخۆشانە و نائاسایی لە دەوری یەك بیر و باوەڕ كۆدەبنەوە كە قبوڵی گومان لێكردن ناكات و، ھەتا نیگەرانییەكەشیان زیاد بێت ئەوا توندوتیژییان زیاتر دەبێت بەرامبەر بە ھەموو شێوەكانی جیاوازی و جیاخوازی و ئیدی تەكفیر وەك چەكێك بەكاردەھێنن بۆ دیفاع كردن لە خۆیان.

پرۆسەی دووەم؛ زەینی نەگۆڕ:

 كەسی تەكفیری تووشی بەستنی زەینی بووە یان وەستانی فیكری یان نەگۆڕی زەینی بووە، ئەمەش واتە كەسەكە ناتوانێت گۆشەنیگای خۆی بگۆڕێت و خۆی بخاتە شوێنی بەرامبەرەكەی كە جیاوازە لێی تا لێی تێبگات. ئەم كەسانە كە تووشی نەگۆڕی زەینی بوون نەرمی فیكرییان نییە و ھەرتاكێك لەو گرووپانە  ڕا و مەبدەئی جێگیر و چەسپیوی نەگۆڕی خۆی ھەیە و بەڵگەكانی بەرامبەر ڕەتدەكاتەوە و خۆی دادەخات لە بەرامبەر بەڵگەكانی ئەویتر چونكە خودسێنتراڵییەكەی ناھێڵێت خۆی بخاتە جێی ئەویتر یان  بەرامبەرەكەی كە جیاوازە لەم.

لەم دۆخەشدا كەسی تەكفیری ئەویتر كە جیاوازە لە خۆی وەك بوونەوەرێكی ئازاربەخش و وێرانكەر دەبینێت كە وادەزانێت ئەویتر ھەڕەشەیە بۆ سەر ژیانی

كەسی زەین بەستوو یان زەین نەگۆڕ پشت بە ڕای نەگۆڕ و فیكری جێگیری خۆی دەبەستێت كە ئەو ڕا و فیكرانە بەھیچ جۆرێك جێی گفتوگۆ نین و نابێت موناقشەیان لەسەر بكات. چونكە پێشوەختە بیروڕای خۆی بە هۆکاری ویژدانی و بارگەی نەستی سواغ داوە و یەكلایی كردۆتەوە كە ھەموو موناقەشەیەك لەبارەیانەوە دەكات بە موناقەشەی ژیان و مردن، لەبەر ئەوە گفتوگۆ و موناقەشە لەسەر بیروڕاكانی بە مەترسی و سەركێشی دادەنێت بۆ سەر دڵخۆشی و ئاسودەییە وەھمییەكەی و بە ھەڕەشەی دەزانێت بۆ سەر باوەڕبوونی بە خۆی. كاتێكیش كە موناقەشەی لەگەڵدا بكەیت وادەزانێت تۆ دەتەوێت بیكوژیت. لەم دۆخەشدا كەسی تەكفیری ئەویتر كە جیاوازە لە خۆی وەك بوونەوەرێكی ئازاربەخش و وێرانكەر دەبینێت كە وادەزانێت ئەویتر ھەڕەشەیە بۆ سەر ژیانی، ئیدی ئەم تووشی واھیمەی نیگەرانی و چەوساندنەوە دەبێت و نایەوێت بەھیچ جۆرێك گوێ بۆ كەسی بەرامبەری بگرێت ئەگەرچی كەسی بەرامبەر بەڵگەكانیشی زانستی و بابەتیانە بن، چونكە ئەم پێشوەختە پێی وایە كە كەسی بەرامبەر فێڵباز و ژەھراوییە.

پرۆسەی سێھەم؛ فۆبیای جیاوازی:

ئەمە لەوەوە سەرچاوە دەگرێت كە كەسەكە پێی وایە جەستە كامڵ و یەكانگیرە و لە فۆرمێكی باڵاتر و میتافیزیكیدا و گەر جەستە تەنھا بە مرۆڤەوە ببەسترێتەوە ئەوا ئەو جەستەیە پیسە و وەك خەسینێكی ڕەمزی تەماشای دەكات.

كەسی تەكفیری گەر توانی ئەوانیتر بخاتە سەر ڕای خۆی ئەوا بە شێوەیەكی ڕەمزی ئەوانەی لەسەر ڕای ئەون وەك ناو سكی دایكی خۆی دەبینێتەوە و خۆیشی وەك كۆرپەلەیەك دەبینێتەوە كە گەڕاوەتەوە ناو سكی دایكی.

بەپێی ژنە زانای دەروونشیكاری ئینگلیزی (میلانی كلاین) كەسی تەكفیری بەردەوام بە دوای وێنەی خۆیدا دەگەڕێت لەوانیتردا چونكە ئەوانیتر وەك باوەشی دایك دەبینێت بۆ خۆی، چونكە مرۆڤ لە باوەشی دایكدا ھەست بە ئارامی و دڵنیایی دەكات.

كەسی تەكفیری ئەوانیتر وەك پرۆژەیەك دەبینێت بۆ بونیاتنانی  ئێمەیەكی كۆ بۆ ئەوەی لە ڕێگەی ئەو ئێمەیەوە دیسان خۆی لە جەستەی دایكیدا بتوێنێتەوە، واتە كەسی تەكفیری گەر توانی ئەوانیتر بخاتە سەر ڕای خۆی ئەوا بە شێوەیەكی ڕەمزی ئەوانەی لەسەر ڕای ئەون وەك ناو سكی دایكی خۆی دەبینێتەوە و خۆیشی وەك كۆرپەلەیەك دەبینێتەوە كە گەڕاوەتەوە ناو سكی دایكی. ئیدی چی ھەیە لەو ھەستە زیاتر ئارامی و ئاسودەیی بداتێ و دووربێت لەو نیگەرانییە وەھمیەی كە بەردەوام مێشكی دەخوات. كە تەكفیرییەكان خۆیان پێی دەڵێن: (الولاء والبراء) یان پاكی و بێگەردی. ئەمەش ھەستكردنیان بە بیروباوڕی دینی زیاتر دەكات و زیاتر چێژ لەو ھێزە دەبینن كە لەو ئینتیمایەوە دەیبینن.

بێگومان لەناو ئەم گرووپی (الولاء والبراء)ەدا كە لەیەك دەچن بەردەوام بە دوای ئارامی و ئاسایشی زەینی خۆیان دەگەڕێن و ھەمیشە دەیانەوێت لە باوەشی ڕەمزی دایكدا بمێننەوە دەبینین ھەموویان ھاوشێوەی یەكن و ھەست دەكەن بوونەتە نوێنەری سیستمی سرووشتی شتەكان و هەركەسێك ئەو سیستمە سرووشتییە تێك بدات وەك غەوارەیك دەبینرێت (دخیل)ە و كافرە. لێرەدا گرووپی تەكفیری وەك ھەڕەشەیەكی نێرگزی سەیری ئەو كەسانە دەكات كە دەیانەوێت موناقشە لەسەر قەناعەت و خاڵە لاوازەكانیان بكات كە تەنانەت ئەو خاڵە لاوازانەش لە خۆشیان دەشارنەوە و گەر كەسێك ئەو موناقەشەیەیان لەگەڵ بكات ئەوا بە كافری دەزانن و ئیدی گرووپەكە زیاتر كەللەڕەق دەبن لەسەر بیروڕاكانی خۆیان، كە ئەمە لە دەروونشیكاریدا بە پرۆسەی (تەوزیفی نێرگزی و بەرگری نێرگزی) ناو دەبرێت، كە دەرونشیكاری ئەو دوو پرۆسەیە بە گرنگترین پێكھاتەكانی گرووپە تەكفیرییەكان دادەنێت.

پرۆسەی چوارھەم؛ گەڕان بەدوای باوكێكی كۆمەڵایەتیدا:

گرێدانەوەی تەكفیر بە باوكێكی كۆمەڵایەتی و گەڕانێكی منداڵانە بەدوای ئارامی و ئاسودەیی سۆزداریدا.

زۆربەی توێژەران باس لە كۆمەڵگە بێ باوكەكان دەكەن لەم سەردەمەی خۆماندا، ھەرلە كۆنەوە پێگەی مرۆڤ لەسەر زەوی بریتی بووە لە عەھد و پەیمانی ئازادی و بەرپرسیارێتی. كە زۆربەی مرۆڤەكان لەم ئازادی و بەرپرسیارێتییە دەترسن و تەحەمولی ناكەن، ناچنە ژێر باری بەرپرسیارێتییەوە لەبەر ئەوە بە دوای فێڵی دەروونی و كۆمەڵایەتیدا دەگەڕێن تا خۆیان لەو بەرپرسیارێتی و ئازادییە بدزنەوە. زانای دەروونشیكاری (پێردیكۆ) لە كتێبەكەی بە ناوی (سەركەوتنەكانی دەروونشیكاری) دەڵێت: «كەسی پێگەیشتوو ھەموو چركەیەك لە ژیانیدا ڕووبەڕووی ھەڵبژاردن دەبێتەوە، ھەڵبژاردن لەنێوان سانایی و سەختیدا، چونكە ھەڵبژاردنی سەختی واتە كە مرۆڤ دەبێت ڕۆڵی كەسێكی كامڵ و تێگەیشتوو و پێگەیوو ببینێت و بەردەوام بەرەو پێش بڕوات و دوور بكەوێتەوە لە ڕەحمی دایك، ھەڵبژاردنی سانایی یان ئاسان واتە گەڕانەوە بۆ دواوە و گەڕان بە دوای پاراستن و گەڕانەوە بۆ ناو ڕەحمی دایك).

كەواتە كەسی تەكفیری كە سانایی ھەڵبژاردووە و بۆ ئەوەی ڕزگاری ببێت لەو نیگەرانییە وجودییە و ئەو ساناییەی خۆی لەدەست نەدات ئەوا بەردەوام ھەوڵی ئەوە دەدات كە لەگەڵ گرووپەكەی خۆی یەك بگرێتەوە بۆ ئەوەی دیسانەوە ھەست بە ھێز و توانایی بكات لە ناو گرووپەكەیدا و بێ بەری بێت لەو كەسانەی كە جیاوازن و سەر بە گرووپەكەی ئەو نین.

كەواتە گرووپ یان تیمی ڕزگار بوو (الفرقە الناجیە) فێڵێكی لاشعوری و ئەقڵی نائاگایە بۆ ئەوەی كەسەكە لە ڕێگەیەوە دیسان ئێمەی كۆ دروست بكاتەوە، ئێمەیەكی پتەو وەك (البنیان المرصوص) بۆ ئەوەی لە وەھمی خۆیدا دیسان لە جەستەی دایكیدا بتوێتەوە و بە شێوەیكی ڕەمزی بچێتەوە ناو ڕەحمی دایكی بۆ ئەوەی ھەست بە ئاسودەیی و ئارامییەكی بێ كۆتا بكاتەوە، بۆ ئەوەی چیتر ھەست بە لاوازی و كەموكوڕی و بێدەسەڵاتی مرۆڤانەی خۆی نەكات.

پرۆسەی پێنجەم: تەكفیركردن و بەشەیتان كردنی ئەویدی و دۆزینەوەی قوربانی.

یەكێكیتر لە خەسڵەتەكانی گوتاری تەكفیری ئەوەیە كە ھەوەس و ئارەزوویەكی بێ سنووری ھەیە بۆ ئەوەی ھەموو شتە خراپ و گەندەلەكان بدات بەئەستۆی ئەویدیدا كە لێی جیاوازە.

مرۆڤ ئامادەگییەكی غەریزی تیایە بۆ شەڕانگێزی و دوژمنكاری، كە سەرچاوەكەی نازانین لەكوێوەیە.

ھەروەھا گوتاری تەكفیری لەسەر فێڵێكی تری نەستی بەندە كە ئەویش پرۆجێكشنە واتە (اسقاط) ئەمەش مەیلێكی مرۆییە بۆ ئەوەی ھەموو ئەو پاڵنەر و ھەڵچوونە دەروونیانەی كە لەناخماندایە و حەزمان لێیان نییە بدەینە ئەستۆی ئەویتر یان ئەوانی تردا. یان بیدەین بەسەر ئەوانی تردا واتە بۆیە من ئەو ھەستە ناخۆشەم ھەیە یان ئەو حەزە پیسەم ھەیە خەتای ئەویترە. بە تایبەتی مەیل و حەزە سێكسی و شەڕانگێزییەكان.

فرۆید لە كتێبەكەی (لەودیو پرەنسیپی چێژ)ەوە دەڵێت: مرۆڤ ئامادەگییەكی غەریزی تیایە بۆ شەڕانگێزی و دوژمنكاری، كە سەرچاوەكەی نازانین لەكوێوەیە. ئێمەش بەرپرسیارێتی ھەموو بەڵا و گەندەڵی و موسیبەتەكان دەخەینە ئەستۆی قوربانییەوە و فرۆید دەڵێت: ئەمە فێڵێكی بەرگریكارانەیە(حيلة دفاعية) لە ڕێگەیەوە تاك دەتوانێت بارگە چەپێنراوەكانی ناخی خۆی بەسەر كەسی بەرامبەردا بەتاڵ بكاتەوە بە بیانووی ئەوەی كە ئەمە تەنھا كاردانەوەیەكە بەرامبەر بە نیازی گڵاوی ئەویتر.

لەم حاڵەتەدا كەسی تەكفیری یان گرووپی تەكفیری ئەویتر لە بازنەی مرۆڤ بوون دادەبڕن و وەك ئاژەڵێك سەیری دەكەن، بۆیە دەبینین كە لە گوتاری گرووپە تەكفیرییەكاندا ئەویتر وەك میكرۆب و ڤایرۆس و ئاژەڵ سەیر دەكەن و بە شێرپەنجەیەكی دادەنێن كە وەك خۆرە كەوتۆتە جەستەی ئومەتی ئیسلامییەوە و لێرەدا وشەی (أمة) وەك ئاماژەیەك بۆ  جەستەی دایك و ئەویتر جەستەی دایك پیس دەكات.ھتد

ئێمەی مرۆڤ بە درێژایی ژیانمان بەدەست جەنگی نێوان ڕق و خۆشەویستییەوە دەناڵێنین. وەك میلانی كلاین دەڵێت: ئێمە لە قۆناغی سەرەتایی منداڵیماندا ئەو ھەستی ڕق و خۆشەویستییەمان بۆ دایك لەلا دروست دەبێت. واتە كاتێك دایك حەزی منداڵەكە تێر دەكات ئەوا خۆشەویستە و كاتێك دایكەكە دوادەكەوێت لە تێركردنی حەزەكانی منداڵەكەی ئەوا لێرەدا دایك بۆ ڕق لێ بوونەوە.

كەواتە توانایی زاڵبوون بەسەر ھەستی ڕق و تۆڵەسەندنەوە و كۆنترۆڵكردنی ھەستی تێكدەرانە و وێرانخوازی و ھەستكردن بە گوناھە لای كەسی تەكفیری كارێكی سەختە و ناتوانێت ئەو ھەستانەی خۆی كۆنترۆڵ بكات.

پرۆسەی شەشەم؛ تەكفیر و خولیای پاكبوونەوە و پاكژی و پەرۆشی بێگەردی:

ئەم پرۆسەی بێگەرد بوونە لە دەروونشیكاریدا لەسەر دوو بنەمای نەستی (لاشعوری) بەندە یەكەمیان بنەمای لادان (الازاحة) و دووەمیان بنەمای بەرپرچدانەوە.

گوتاری تەكفیری بەردەوام كەڵكەڵەی پێناسێكی ڕووكەشیانە تاودەدات، واتە پێناسێكی داخراو بەسەر خۆیدا و ناكۆك لەگەڵ ئەویتردا دەردەخات.

بۆیە ھەمیشە دەبینین كە تەكفیرییەكان بەردەوام داوای یەكتاپەرستی، یەكێتی دین، یەكبوونی موقەدەسەكان، یەكێتی كتێبی پیرۆز(قورئان) یەكێتی ئومەت یەكێتی گوتار و یەكێتی وەھم. ھەرشتێكیش كە ھەڕەشە لە وەھمی ئەو یەكێتییانە بكات دەبێت تەكفیر بكرێت و لە ناو ببرێت.

گومانی تیانییە كە سەركوتكردنی جەستە و چەپاندنی حەزەكانی جەستە و داھێنان لە بە تاوانباركردنی جەستە لە ڕێی فەتوادان كە ئەو فەتوایانە ھەموو حەز و ئارەزووەكانی ژیان ڕەت دەكاتەوە ھەر لە ڕەتكردنەوەی ھونەر و شانۆ و سینەما و ئارایشت و تێكەڵبوون..ھتد دەبنە ھۆی بەرھەمھێنانی كەسایەتی  لادەر و ناتەندروست، چونكە پەنگ خواردنەوەی حەزەكان كە لەگەڵ ئارەزووە سێكسییە چەپێنراوەكان یەك دەگرنەوە دەبنە ھۆی ئەوەی كە فیكر و وزەی داھێنان زیندان بكەن و كەڵكەڵەی تەكفیركردن زیاد بكەن و ئیدی ھەریەك لە جێی خۆیەوە  خەریكی سانسۆركردن و پەراوێزخستنی فیكر و داھێنان و جەستە دەبێت.

چارەسەر چییە؟

لەكاتێكدا تەكفیركردن وەك لەسەرەوە ڕوونمان كردەوە  لە قوڵایی ئەقڵی نائاگاوە ھەڵدەقوڵێت، ئیدی ئێمە چۆن بتوانین بەرەنگاری كەڵكەڵەی تەكفیركردن ببینەوە؟

ئایا بە تەنھا گوتاری عەقڵانی بەسە بۆ بەرەنگاربوونەوەی؟ ئایا بە تەنیا بەڵگەی زانستی بەسە بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەم دیاردە دینیە كۆمەڵایەتییە؟

 لە ڕاستیدا ئێمە دەبێت بە گوتاری ئەقڵانی موخاتەبەی نەستی كەسی تەكفیری بكەین نەك خودی كەسەكە. موخاتەبەی لاشعوری لاوان بكەین.

ئەمەش بەوە دەبێت كە ھانی غەریزەی خۆشەویستی ژیان بدەین لەلای ئەو كەسانە لە ڕێی پەروەردەوە، لە ڕێی قوتابخانەوە، لە ڕێی شانۆوە،  سینەماوە، لە ڕێی زانست و خوێندنەوەوە و ڕۆمانەوە ، لە ڕێی میدیا و  ھەر شتێكەوە كە غەریزەی ژیان سەربخات و غەریزەی مەرگ پەراوێز بخات..ھتد لە كۆمەڵگەكەماندا.

The post دیاردەی ‘تەكفیر’ لە فیكری ئیسلامی ھاوچەرخدا appeared first on ژنەفتن.

ئه‌مه‌ یاداشتێكی كورته‌ ده‌رباره‌ی ئه‌و زنجیره‌ نامیلكه‌ فیكرییه‌ی وه‌لید عومه‌ر كه‌ له‌مدواییانه‌دا پێنج دانه‌یان بڵاوبوونه‌وه‌ (كێشه‌ی تاك، كێشه‌ی فۆرم و ناوه‌ڕۆك، كێشه‌ی واقیع و فه‌نتازیا، كێشه‌ی ژۆرنالیزم و, كێشه‌ی ته‌كنه‌لۆژیا). مه‌به‌ستی سه‌ره‌كی و ناواخنی نامیلكه‌كان له‌باره‌ی “پرۆبله‌ماتیزه‌كردن و به‌كێشه‌كردن”ی كۆمه‌ڵێك چه‌مك و دیارده‌یه. ئه‌گه‌رچی ئه‌م چه‌مكانه‌ له‌ ڕۆشنبیریی كوردیدا به ‌به‌ربڵاوی به‌كاردێن، به‌ڵام هه‌وڵی تیۆریزه‌كردنی چڕوپڕ و هه‌مه‌لایه‌نیان نه‌دراوه‌. ئه‌م نامیلكانه‌، ئه‌م چه‌مكه‌ باسكراوانه‌ بۆ كۆتا پنتی لۆژیكی خۆیان ڕاده‌كێشن و شیمانه‌ تیۆرییه‌ ڕێتێچوو و مومكینه‌كانیان ده‌پشكنن.‌ به‌ هیوام ئه‌م پڕۆژه‌یه‌ له‌ داهاتووشدا به‌رده‌وام بێت و سه‌ركێشیی فیكری تریشی به‌دوادابێت بۆ به‌كێشه‌كردن و تیۆریزه‌كردنی كۆمه‌ڵێك پرس و چه‌مكی تریش (ئه‌وه‌نده‌ی ئاگاداریش بم ئه‌م زنجیره‌یه‌ له‌ فۆرمی تردا به‌رده‌وام ده‌بێت و له‌ كۆمه‌ڵێك چه‌مك و كێشه‌ی تریش ده‌كۆڵێته‌وه‌). وه‌كئه‌وه‌ی له‌ خودی ناونیشانه‌كانیاندا ده‌یبینین، مه‌رامی پشت ئه‌م پێنج نامیلكه‌یه‌ ئه‌وه‌یه‌ به ‌شێوه‌یه‌كی ڕه‌خنه‌یی مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م چه‌مكانه‌دا بكات و به‌ بێباكی به‌سه‌ریاندا تێنه‌په‌ڕێت؛ واته‌ به‌كێشه‌كردن وه‌ك ده‌رگیربوونێكی ڕۆشنبیرانه‌. سلاڤۆی ژیژه‌ك له‌ بۆچوونێكی چڕكراوه‌دا وه‌ها ئه‌ركی فیكر و فه‌لسه‌فه‌ ده‌خاته‌ ڕوو: “پێموایه‌ ئه‌ركی فه‌لسه‌فه‌ بریتی نییه‌ له‌ وه‌ڵام به‌خشینه‌وه‌، به‌ڵكو نیشاندانی ئه‌وه‌یه‌ چۆن ئه‌و شێوازه‌ی به‌هۆیه‌وه‌ له‌ كێشه‌یه‌ك تێده‌گه‌ین ده‌كرێت خۆی كێشه‌دار بێت”. له‌م سۆنگه‌یه‌وه‌، ئه‌م نامیلكانه‌ چه‌مكی “كێشه‌” قووتده‌كه‌نه‌وه‌ و، ده‌یكه‌نه‌ ته‌وه‌ری گشتی هه‌موو باسوخواسه‌كان، چونكه‌ شێوازی داڕشتن و ڕوانین له‌ كێشه‌یه‌ك خۆی به‌شێكی سه‌ره‌كی بیركردنه‌وه‌یه‌ لێی؛ ئه‌و بیركردنه‌وه‌ی هه‌ندێجار پێی ده‌وترێت “بیركردنه‌وه‌ی حه‌قیقی”. ئه‌گه‌رچی هه‌ر نامیلكه‌یه‌ك – كه‌ له ‌ڕاستیدا زیاتر و به‌ تایبه‌ت “كێشه‌ی تاك” خۆی له‌ فۆرمی كتێبدایه‌- له‌گه‌ڵ كێشه‌یه‌كی جیاوازدا ده‌رگیره‌، به‌ڵام كۆمه‌ڵێك خاڵی هاوبه‌ش له‌نێوان شێوازی ده‌رگیربوون له‌ هه‌موویاندا هه‌یه. له‌م چه‌ند خاڵه‌ی خواره‌وه‌دا چه‌ند هێڵێكی‌ گشتی پێنج نامیلكه‌كه‌ ده‌خه‌ینه‌ڕوو، واته‌ ئه‌م یاداشته‌  ئاوڕدانه‌وه‌یه‌كی خێرا و گشتییه‌ له‌ شێوازی ده‌قه‌كان نه‌ك په‌رژانه‌ سه‌ر تاك به‌ تاك ده‌قه‌كان و ئایدیا و ئه‌رگۆمێنته‌كانیان، به‌و هیوایه‌ی خوێنه‌ر خۆی بگەڕێتەوە بۆ ئه‌م پێنج نامیلكه‌یه‌‌ و، خۆی ده‌رگیری باسوخواسه‌ ته‌رحكراوه‌كانیان ببێته‌وه.

  ‌

یه‌كه‌م: میتۆدی ئیشه‌كان سوودی له‌ كایه جیاوازه‌كان وه‌رگرتووه‌؛ فه‌لسه‌فه‌، ده‌روونشیكاری و ئه‌ده‌ب و هتد. فره‌ كایه‌ییش نه‌ك ته‌نیا خزمه‌ت به‌ ڕووونكردنه‌وه‌ی ڕه‌هه‌نده‌ جۆراوجۆره‌كانی چه‌مكێك یان دیارده‌یه‌ك ده‌كات، به‌ڵكو خودی دیارده‌كه‌ش له‌ به‌شبه‌شكردنی پسپۆرانه‌ی هاوچه‌رخ ڕزگار ده‌كات. هه‌ر ناساندنی ئیشه‌كان خۆی به‌ “فیكری” ئاماژه‌ به‌وه ده‌كات، به‌ كۆمه‌كی كایه‌ جیاوازه‌كان هه‌وڵی تێگه‌یشتن له‌ چه‌مكه‌ یونیڤێرساڵه‌كان بدرێت و هاوكات په‌یوه‌ندی و پچڕانه‌ تراوماییه‌كانی نێوان گلۆباڵ و لۆكاڵیش بخرێنه ‌به‌ر باس. نووسه‌ر خۆیشی پێشتر له‌ چه‌ند جێیه‌كی تردا به‌كورتی په‌رژاوه‌ته‌ سه‌ر گرفتی “فیكر” و تیۆریزه‌كردن. فیكر، به ‌جۆرێك له‌ جۆره‌كان، بریتییه‌ له‌ “مافی قسه‌كردن و وردبووونه‌وه” له‌باره‌ی دیارده‌ و ڕووداوه‌كان له‌ ده‌ره‌وه‌ی پسپۆرییه‌كی دیاریكراوه‌وه‌- كه‌ مه‌رج نییه‌ هه‌میشه‌ دیارده‌ی گرنگ یان ڕووداوی وه‌رچه‌رخێنه‌ر یان پرسێكی باڵا بن، به‌ڵكو ده‌كرێت شتانێكی ته‌واو لاوه‌كی و په‌راوێزی و نزم بن، وه‌كوو شرۆڤه‌ی ژیژه‌ك بۆ شێوازی ته‌والێته‌ فه‌ڕه‌نسی، ئه‌ڵمانی و ئینگلیزییه‌كان و به‌ستنه‌وه‌یان به‌ پرسی ئایدیۆلۆژیاوه؛ ژیژه‌ك باوه‌ڕیشی وایه‌ ده‌بێت هه‌موو كونج و كه‌له‌به‌ره‌كانی ژیانی ڕۆژانه‌ تیۆریزه‌ بكه‌ین. به‌ ده‌ربڕینێكی تر، فیكر به‌ مانا جێ مه‌به‌سته‌كه‌ی ئێره‌ خودی كایه‌كان له‌ داخراوێتی و تاكڕه‌هه‌ندی ڕزگار ده‌كات. هه‌ڵبه‌ت به‌ ڕه‌چاوكردنی ئه‌و ڕاستییه‌ی وا له‌ كوردستاندا نه‌ كایه‌كان وه‌ك كایه‌ی سه‌ربه‌خۆ دروستبوون و به‌كرده‌یی سه‌رپێكه‌وتوون و نه‌ تیۆر و قوتابخانه‌ فه‌لسه‌فی و بگره‌ ئه‌ده‌بییه‌كانیش جێكه‌وت و فامكراون، ئه‌وا ئیشی “فیكر” ئیشێكی چه‌ندقات سه‌ركێشانه‌تر و هه‌ستیارتره‌. له‌ لایه‌كی دیكه‌وه‌، هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ واده‌كات فیكر لای ئێمه‌ وه‌رگه‌ڕێته‌ سه‌ر “نامه‌”یه‌ك كه‌ نازانرێت چۆن و كه‌ی ده‌گات، گه‌یشتن وه‌ك تێگه‌یشتن، دیالۆگ، جێكه‌وت، به‌رخوردی تاكه‌كه‌سی و  لێكه‌وته‌ ده‌سته‌كۆییه‌كانیشی. ئه‌م پێنج نامیلكه‌یه‌ش نامه‌یه‌كن و به‌و هیوایه‌ی خوێنه‌رانی فیكر هه‌وڵی ده‌ستڕاگه‌یشتن و ده‌رگیربوون بده‌ن له‌گه‌ڵیاندا و، چیتر ده‌قه‌ جدی و فیكرییه‌كان به‌ئاگایانه‌ و نائاگایانه‌ فه‌رامۆش نه‌كرێن.

كۆی نووسینه‌كان جۆره وه‌فادارییه‌كن بۆ “حه‌قیقه‌ت” دژ به‌ “فاكتگه‌رایی” و “فاكتپه‌رستیی ژۆرنالیستی”.

دووه‌م: ده‌رگیربوون (engagement)ی تیۆری خه‌سڵه‌تی جیاكه‌ره‌وه‌ی ئه‌م نووسینانه‌ی وه‌لید عومه‌ر و كۆی نووسینه‌كانی پێشتریشیه‌تی. ده‌رگیربوون به‌ هه‌ردوو مانا زمانییه‌كه‌ی، واته‌ هه‌م خۆخه‌ریكردن به‌ بابه‌تێك و هه‌م دژوه‌ستانه‌وه‌ و به‌ره‌نگاری كردنیشی؛ چه‌شنه‌ شه‌ڕ و ده‌سته‌ویه‌خه‌بوونه‌وه‌یه‌كی زه‌ینی. ئه‌گه‌ر ئاماژه‌ به‌ میتافۆرێكی وه‌رگیراو له‌ نووسه‌ر خۆیه‌وه‌ بكه‌ین، ده‌رگیربوون جۆرێكه‌ له‌ “كه‌شێكی سۆفیانه‌ی فۆرماڵ”^[1]: بۆ كه‌سی بیركه‌ره‌وه‌، كرده‌ی هزرین دیوێكی سوبێكتیڤی تۆخی هه‌یه‌، ته‌نیا چه‌مكه‌كان شرۆڤه‌ ناكات، به‌ڵكو له‌گه‌ڵیاندا ده‌ژی. بۆ نموونه‌، ئه‌م پێنج بڵاوكراوه‌یه‌ له‌ ماوه‌ی دوو ساڵێكدا نووسراون و داڕێژراونه‌ته‌وه‌ و سه‌رباركراون. له‌ لایه‌كی تریشه‌وه‌، نووسه‌ر پێشتریش به ‌تایبه‌ت له‌ڕێی وه‌ڕگێرانه‌وه‌ زه‌مینه‌یه‌كی له‌باری بۆ خوێنه‌ریش ڕه‌خساندووه‌ تاوه‌كو ئه‌ویش “ده‌رگیر”ی ئه‌م باسوخواسانه‌ بێت. بۆیه‌ وه‌كچۆن نووسین ده‌رگیربوونێكی ماندوونه‌ناسانه‌ و پشودرێژ و بیركه‌ره‌وه‌ و تیاژیاو ده‌خوازێت، به‌ هه‌مان شێوه‌ خوێندنه‌وه‌ش پێویستی به‌وه‌یه خوێنه‌ره‌كه‌‌ ببێته‌ “سۆفییه‌كی پشودرێژ و فۆرماڵ” تا ئایدیاكان به‌گۆشت و خوێنه‌وه‌ هه‌رس بكات. 

له‌ دیوێكی تریشه‌وه‌، هه‌ر كامێك له‌م نامیلكانه‌‌ “ده‌رگیربوونێكی ڕۆشنبیرانه‌یه‌ به‌ كێشه‌كه‌وه‌ نه‌ك شرۆڤه‌یه‌كی سیسته‌ماتیك و فێركاری”^[2]. ئه‌مه‌ش ئه‌و مانایه‌ ده‌گه‌یه‌نێت لێره‌دا خه‌ریكبوون له ‌پێناو خستنه‌ڕووی كۆمه‌ڵیك زانیاریی گشتی و ساده‌ نییه‌، كه‌ خوێنه‌ر ده‌توانێت به‌ ئاسانی له‌ سه‌رچاوه‌ جیاجیاكانی تر به‌ ده‌ستیان بهێنێت، به‌ڵكو ڕێك به ‌پێچه‌وانه‌وه‌ به‌ مه‌به‌ستی پێداچوونه‌وه‌ و تێهه‌ڵچوونه‌وه‌یه‌ به‌و زانیارییه‌ به‌رده‌ستانه‌. مه‌رامی پشته‌وه‌ی ئیشه‌كان پێدانی كۆمه‌ڵێك زانیاری بێ ڕه‌پت نییه‌، به‌ڵكو دۆزینه‌وه‌ی هێڵه‌ لكێنه‌ره‌كانی نێوان زانیاریییه‌ به‌شه‌كییه‌كان و ده‌ستوه‌ردانێكی تیۆری چالاكانه‌یشه‌ له‌ واقیعدا. به‌ گوزارشتێكی تر، كۆی نووسینه‌كان جۆره وه‌فادارییه‌كن بۆ “حه‌قیقه‌ت” دژ به‌ “فاكتگه‌رایی” و “فاكتپه‌رستیی ژۆرنالیستی”. ئه‌م جۆره‌ نووسینه‌ی له‌م پێنج نامیلكه‌یه‌دا ده‌یخوێنینه‌وه‌ له‌ ڕاستیدا جۆرێكه‌ له‌ دژه‌-نووسین؛ كه‌شفكردنی ئیمكان و زه‌مینه‌ی چه‌مكه‌كان، هه‌م له‌ په‌یوه‌ندییان به ‌یه‌كتر و هه‌م ڕۆچوونێكی تیۆری له‌ تاك به‌ تاكیاندا.

سێیه‌م: ئاڵۆزیی ڕوونكه‌ره‌وه‌. ئه‌گه‌ر چاوێك به‌ ڕۆژنامه‌ و چاپكراوه‌ و فه‌زا ڕۆشنبیرییه‌ گشتییه‌ كوردییه‌كاندا بخشێنین، سه‌رمان ده‌سووڕمێت له‌و شته‌ی ده‌توانین پێی بڵێین “به‌فیڕۆدانی وشه‌”. ئه‌م هیچ نه‌وتنه‌ ته‌واو خاڵییه‌ له‌ هه‌ر ماته‌وزه‌یه‌كی داهێنه‌رانه‌، بۆ نموونه‌ وه‌ك ئه‌و بۆشایی و هیچێتی و بێده‌نگییه‌ خه‌لاقه‌ی لای بێكێت هه‌یه‌، هه‌روه‌ها په‌یوه‌ندی به‌و ناڕوونییه‌ ناونشینه‌شه‌وه‌ نییه‌ كه‌ له‌ خودی زمانی مرۆییدا هه‌یه‌‌، به‌ڵكو ساده‌گۆیی ژۆرناڵیستی و ڕاكردنه‌ له‌ تیۆر- به‌ ناوی ڕاكردن له‌ ئاڵۆزییه‌وه‌. ئاڵۆزی خۆی له‌خۆیدا نه‌ نیشانه‌ی بیركردنه‌وه‌یه‌ و نه‌ نیشانه‌ی به‌دحاڵیبوونیشه‌، به‌ڵام ئه‌و ڕاستییه‌ نكۆڵی لێنه‌كراوه‌ش هه‌یه‌ وا بیركردنه‌وه‌ ناتوانێت خاڵی بێت له‌ ئاڵۆزی؛ واته‌ ئه‌گه‌ر ئاڵۆزییه‌ك له‌م ده‌قانه‌ هه‌بێت- بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی ڕه‌نگه‌ ئاشنا نه‌بن به‌ زمانێكی تیۆری تۆكمه‌- ئاڵۆزییه‌كه‌ له‌ هه‌ناوی ده‌رگیربوون و بیركردنه‌وه‌وه‌ هه‌ڵقوڵاوه‌؛ ئاڵۆزییه‌ك كه‌ خزمه‌ت به‌ ڕوونكردنه‌وه‌ی كێشه‌ و چه‌مكه‌كان ده‌كات به‌ پێچه‌وانه‌ی ساده‌گۆیی ڕووكه‌شانه‌ كه‌ ناتوانێت كێشه‌ ساده‌كانیش ڕوون بكاته‌وه و جۆرێكه‌ له‌و شته‌ی جاران له‌ قوتابخانه‌دا پێی ده‌وترا “ئینشای عام”. ئه‌و قوتابیانه‌ی عه‌ڕه‌بیان نه‌ده‌زانی، ئه‌م ئینشا (داڕشتن)ە‌یان له‌به‌ر ده‌كرد و له‌ تاقیكردنه‌وه‌دا پرسیاری داڕشتن له‌سه‌ر هه‌ر بابه‌تێك هاتبایه‌وه‌، ئه‌وان “ئینشا عام”ەكه‌یان ده‌نووسی و “ده‌ریش ده‌چوون”‌.

به‌نیسبه‌ت بارودۆخی ئێمه‌وه‌ زمان نه‌ك ته‌نیا ماڵی بووونه‌ به‌ڵكو زمان ماڵی به‌ره‌نگاری و به‌رهه‌ڵستی نواندنیشه‌

بیركردنه‌وه‌یه‌ك كه له‌‌ سه‌رنجێكه‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات و ئینجا سه‌رده‌كێشێت بۆ سه‌رنجگه‌لێكی تر و له‌ناو قاڵبێكی تیۆریشدا داده‌ڕێژرێت، سه‌ره‌نجامیش كۆمه‌ڵێك ئایدیای چكاوه‌ ده‌خاته‌ڕوو. هه‌ر له‌م سۆنگه‌یه‌شه‌وه‌ یه‌كێك له‌ نامیلكه‌كان ده‌په‌رژێته‌ سه‌ر كێشه‌ی ژۆرنالیزم وه‌ك كارگه‌ی به‌رهه‌مهێنانی هه‌م ساده‌گۆیی عه‌وامانه‌ و هه‌م ته‌مومژسازیی بێهوده‌‌ش؛ به‌ڵام ئێمه‌ پێویستمان به‌ هزر و زمانێكی ئاڵۆز هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌ فریوه‌كانی ساده‌یی تێبگه‌ین. ئاڵۆزیی بیركردنه‌وه‌ له ‌بنه‌ڕه‌تیشه‌وه‌ جۆرێك له‌ ئاڵنگاری و به‌ره‌نگاری به‌رامبه‌ر دۆخه‌ كوردییه‌ باڵاده‌سته‌كه‌ش تێدایه‌، وادیاره‌ به‌نیسبه‌ت بارودۆخی ئێمه‌وه‌ زمان نه‌ك ته‌نیا ماڵی بووونه‌ به‌ڵكو زمان ماڵی به‌ره‌نگاری و به‌رهه‌ڵستی نواندنیشه‌؛ جا ئاخۆ كاریگه‌رییه‌ گشتییه‌كه‌ی ئه‌م به‌ره‌نگارییه‌ چۆن ده‌بێت ئه‌وه‌ شتێكی تره‌. ساده‌كردنه‌وه‌ی كوردانه‌ی كێشه‌كان درێژه‌دانه‌ به‌ وێرانه‌ مه‌عریفییه‌كان، بۆیه‌ خوێنه‌ری ئه‌م ده‌قانه‌ بۆ نموونه‌ واباشه‌ ته‌نیا په‌له‌ی ئه‌وه‌ی نه‌بێت ئاخۆ فۆرم چییه‌، به‌ڵكو ته‌ركیزیش بخاته‌ سه‌ر كۆی گه‌شته‌ مه‌عریفییه‌كه‌، كێشه‌كه‌ له‌ ئاڵۆزی و كۆیه‌تی و فره‌‌ڕه‌هه‌ندی خۆیدا ببینێت. بۆ نموونه‌ هه‌ر له‌گه‌ڵ بیستنی چه‌مكی فۆرم ڕه‌نگه‌ زۆربه‌مان خه‌یاڵمان بۆ پرسی فۆرم و فۆرماڵیزم له‌ ئه‌ده‌بدا بچێت، به‌ڵام نووسه‌ر وێڕای ئه‌وه‌ش به ‌وردی ده‌په‌رژێته‌ سه‌ر كێشه‌ی فۆرم له‌ ده‌روونشیكاری و فه‌لسه‌فه‌شدا كه‌ ڕه‌نگه‌ بۆ زۆرێك له‌ خوێنه‌ران باسێكی نوێ بێت. به‌م جۆره‌، ئه‌و شته‌ی پێی ده‌ڵێین “ئاڵۆزیی ڕوونكه‌ره‌وه‌” ئاماژه‌ بۆ  مامه‌ڵه‌كردنێكی هه‌مه‌لایه‌نه‌ ده‌كات له‌گه‌ڵ كێشه‌كاندا؛ ئاڵۆزییه‌ك كه‌ ڕوونكه‌ره‌وه‌یه‌كی حه‌قیقییه‌ بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی ده‌رگیری ده‌قه‌كه‌ ده‌بن نه‌ك ته‌مومژسازییه‌كی ناپێویست. بۆیه‌ له‌م ده‌قانه‌دا ته‌نیا گریمانه‌ سه‌ره‌تاییه‌كان و ده‌ره‌نجامه‌كان گرنگ نین، به‌ڵكو كۆی هه‌نگاو و لادان و ورده‌ تێبینییه‌كانیش گرنگن؛ ئه‌و شتانه‌ی ڕه‌نگه‌ وه‌ك لادان له‌ باسه‌كه‌ ده‌ربكه‌ون، له‌ ڕاستیدا به‌شێكی سه‌ره‌كی و كڕۆكی باسه‌كه‌ پێكده‌هێنن. هه‌ر خودی وشه‌ی “كێشه‌” له‌ ناونیشانی هه‌موو نامیلكه‌كاندا، ئاماژه‌یه‌ بۆ دابڕان له‌ به‌رخوردی عه‌قڵی باو له‌گه‌ڵ پرسه‌كاندا، قووتكردنه‌وه‌ی ڕه‌هه‌نده‌ نه‌بینراو به‌ڵام كێشه‌ساز و گرنگه‌كانه‌. خێچكردنه‌وه‌ و ده‌ستكاریكردنی گۆشه‌نیگا باوه‌كانه‌. ته‌نانه‌ت له‌ هه‌ندێك جێگه‌دا هه‌ست به‌وه‌ ده‌كه‌ین له‌پاڵ تێما سه‌ره‌كییه‌ به‌رباسه‌كان، ده‌كرا بابه‌ته‌ به‌ ڕواڵه‌ت لاوه‌كییه‌كانیش زیاتر شیكرابانه‌وه‌ و درێژه‌یان پێدرابا، به‌ڵام له‌ به‌ره‌نجامی “دڵڕه‌قییه‌كی تیۆری”دا وه‌ستێنراون. 

چواره‌م: پرسی لۆكاڵ و گلۆباڵ وه‌ك چوارچێوه‌یه‌كی گشتی ده‌قه‌كان. ئه‌م پرسه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ كێشه‌یه‌كی فه‌لسه‌فیی گه‌وره‌تریشه‌وه‌ كه‌ “كێشه‌ی گشت و به‌ش”ە. له‌م ده‌قانه‌دا هه‌م به‌ ئاشكرا و هه‌م ئاماژه‌گه‌رایانه‌ش حسێب بۆ تراوما و كه‌لێنی نێوان لۆكاڵی كوردی و گشتی جیهان (یان ده‌قیقیتر، جیهانگیری) كراوه‌. بۆ نموونه‌ وێڕای پرسیاری ئایا ژۆرنالیزم خۆی چییه‌؟ ئه‌م پرسیاره‌ په‌یوه‌ندیداره‌ش هه‌یه‌ ئایا دیارده‌یه‌كی جیهانی وه‌ك ژۆرنالیزم بۆ كۆمه‌ڵگای كوردی چی پێیه‌؟ ئایا ئیمكانه‌كانی تاكگه‌رایی بۆ كۆمه‌ڵگای ئێمه‌ چۆن ده‌شكێنه‌وه‌؟ له‌ هه‌ناوی ئه‌م پرسیارانه‌ و بگره‌ له‌ كۆی ده‌قه‌كاندا پرسیارێكی شاراوه‌ هه‌یه‌: ئایا ئێمه‌ی كورد له‌ كوێی “گشت”ی جیهانیداین؟ ئایا په‌یوه‌ندی و پچڕانه‌كانی نێوان لۆكاڵ و گڵۆباڵ چین و چۆن تێیان بگه‌ین؟ ئایا گڵۆباڵ چی به‌سه‌ر لۆكاڵدا ده‌هێنێت؟ و هتد. سه‌ره‌نجامیش هه‌ر ئه‌م خودئاگاییه‌ مێژووییه‌ ده‌توانێت ڕه‌وته‌ پێچه‌ڵپێچ‌ و له ‌زۆرباردا “نامێژوویی”ەكه‌ی كورد شرۆڤه ‌بكات^[3]. ئه‌م ئاگاییه‌ ده‌رهه‌ق به‌ لۆكاڵ/گڵۆباڵ‌ له‌به‌ر‌ چه‌ند مه‌رامێكه‌: خۆلادان له‌ فریو و بریقوباقی چه‌مكه‌كان له‌ خۆرئاوادا؛ نه‌كه‌وتنه‌ ناو ئه‌بستراكشنكردن و دابڕان له‌ “واقیعی كوردی” و هتد. بگره‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی نووسه‌ر بۆ ڕۆشنبیرێكی وه‌ك مه‌سعود محه‌مه‌دیش گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ بۆ كه‌سێك كه‌ ئه‌گه‌رچی له‌ لۆكاڵدا بیریكردۆته‌وه‌ یان بیری له‌ لۆكاڵ كردۆته‌وه‌ به‌ڵام ده‌ستی به‌ خودئاگاییه‌كی وه‌ها ڕاگه‌یشتووه‌ كه‌ “به‌ڕێكکه‌وت” و به‌بێ ئه‌وه‌ی مه‌سعود محه‌مه‌د خۆی ئاگاداری بێت ده‌یبه‌ستێته‌وه‌ به‌ ئایدیا یونڤێرساڵه‌كان و چه‌مكه‌ فه‌لسه‌فییه‌كانیشه‌وه‌. بێ مه‌لامه‌ت نییه‌ نووسه‌ر پێشتریش له‌ چه‌ندین جێی تردا په‌رژاوه‌ته‌ سه‌ر پرسی خێڵ و مۆدێرنه‌ و بابه‌ته‌ په‌یوه‌سته‌كانی دیكه‌ش (چاوه‌ڕێی ئه‌وه‌ ده‌كه‌ین له‌ داهاتووشدا نووسه‌ر له‌ گۆشه‌نیگای تره‌وه‌ بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌م كێشانه‌، وه‌كچۆن پێشتریش په‌رژاوه‌ته‌ سه‌ریان). بۆیه‌ ئه‌م “ژێست”ی گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ بۆ یه‌كێكی وه‌ك مه‌سعود محه‌مه‌د، گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ بۆ كه‌سێك كه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ی بانگه‌شه‌ بۆ مه‌تریاڵیزم بكات وه‌ك كه‌سێكی “مه‌تریاڵیست” دێته ‌به‌رچاو. ئه‌م ئاوه‌ژوووكردنه‌وه‌ ژیژه‌كییه‌كه‌ی مه‌سعود محه‌مه‌د له‌لایه‌ن نووسه‌ره‌وه‌ مانای ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت: گرنگ نییه‌ خۆت چی ده‌ڵێیت به‌ڵكو ئه‌وه‌ گرنگه‌ به‌كرده‌یی و به‌ ڕه‌چاوكردنی كۆی جیهانبینی و هه‌لومه‌رجه‌ مێژووییه‌كه‌ چیت وتووه؛ درزی نێوان سوبێكتی ده‌ربڕین و سوبێكتی ده‌ربڕاو.

نووسه‌ر هه‌وڵی داوه‌ له‌نێوان چه‌مكه‌ گه‌ردوونییه‌كان و تێڕامانی ناونشین هێڵێكی داهێنه‌رانه‌ بدۆزێته‌وه‌.

نووسه‌ری ئه‌م ده‌قانه‌ خۆی، به‌ پێچه‌وانه‌ی مه‌سعود محه‌مه‌د، ده‌رگیری بیركردنه‌وه‌یه‌ له‌ناو مێژووی بیركردنه‌وه‌ یان نه‌ریتی فیكریدا. نه‌ریت به‌و مانایه‌ی ئایدیا و چه‌مك و مه‌نزومه‌ فیكرییه‌كان مێژووییه‌كی دیاریكراویان هه‌یه‌، ڕه‌خنه‌كراون و درێژه‌یان پێدراوه‌، و كۆمه‌ڵێك بیریار له ‌پشتیانه‌وه‌ وه‌ستاوه‌. به‌ مانایه‌كی تر، له‌م قۆناغه‌ی هزری مرۆییدا و به‌ حوكمی ئه‌وه‌ی ئایدیاكانیش خۆیان سرووشتێكی گه‌ردوونیان هه‌یه‌، بیركردنه‌وه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی مێژووی بیركردنه‌وه‌ كه‌موكوڕ و بگره‌ مه‌حاڵ و دۆنكیشۆتانه‌ش ده‌گیرسێته‌وه‌. هه‌ر لێره‌وه‌ تێبینی ئه‌وه‌ ده‌كه‌ین نووسه‌ری ئه‌م پێنج بڵاوكراوه‌یه‌ له‌ دوو دیارده‌ی كورتهێن خۆی پاراستووه‌؛ پیاده‌كردنی ڕاسته‌وخۆی چه‌مكه‌ خۆرئاواییه‌كان و ڕۆچوون له‌ ته‌ئه‌مولات و تێڕامانی نامێژوویی و ده‌ره‌-مێژووی هزر: “بیركردنه‌وه‌ له‌ لۆكاڵ گرنگه‌ به‌ڵام به‌بێ ڕه‌هه‌ندێكی گه‌ردوونی سه‌رده‌كێشێت بۆ چه‌قبه‌ستن و گه‌نین و كۆنه‌پارێزی؛ وه‌كچۆن به‌و دیوه‌ی تریشدا ونبوون له‌ یونیڤێرساڵدا تووشی نامۆبوونت ده‌كات”^[4]. نووسه‌ر هه‌وڵی داوه‌ له‌نێوان چه‌مكه‌ گه‌ردوونییه‌كان- كه‌ به‌ زۆر هۆكاری ڕوون و ئاشكرا له‌ خۆرئاواوه‌ به‌رهه‌مهاتوون- و تێڕامانی ناونشین هێڵێكی داهێنه‌رانه‌ بدۆزێته‌وه‌. ئه‌م هێڵه‌ ناونشینه‌ شێوازێكی تری ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ موراد فه‌رهادپوور پێی ده‌ڵێت “وه‌رگێڕان-بیركردنه‌وه‌” به‌ڵام له‌ بواری نووسین خۆیدا، هه‌روه‌ها به‌و مانایه‌ش كه‌ ئه‌م كێشانه‌ی لێره‌دا باسكراون ته‌نیا له‌به‌ر كۆمه‌ڵێك مه‌رامی شه‌خسییه‌وه‌ باس نه‌كراون، به‌ڵكو له‌ سۆنگه‌ی مێژوومه‌ندی و زه‌رووره‌تی مێژووییه‌وه‌ لێیان كۆڵراوه‌ته‌وه‌. 

“بیركردنه‌وه‌ له‌ كۆنتێكست”دا، واته‌ له‌ بری خۆ هه‌ڵواسین به‌ كۆمه‌ڵێك كڵێشه‌ی به‌ناو پێشكه‌وتنخوازانه‌ و ڕزگاریخوازانه‌ به‌ڵام به‌كرده‌یی ئه‌بستراكت و عه‌قڵی باوئاسا و ژۆرنالیستی، له‌ سیاقه‌ كوردییه‌ داهێزراوه‌كه‌دا مانا و لێكه‌وته‌كانیان ده‌پشكنێت.

پێنجه‌م: بێجگه‌ له‌و  چوار خاڵه‌ی سه‌ره‌وه‌دا، له‌م پێنج ده‌قه‌دا كۆمه‌ڵێك پرسی سه‌نتراڵی دیكه‌ش هه‌ن ته‌نیا ئاماژه‌یان پێده‌كه‌ین: پرسی سوبێكت و سوبێكتیڤیته وه‌ك یه‌كێك له‌ خولیا سه‌ره‌كییه‌كانی نووسه‌ر‌؛ “ئایدیا”ی فیكری، به‌ مانای دۆلۆزییه‌كه‌شی، واته‌ به‌و مانایه‌ی ئایدیا به‌رهه‌مێكی تاقانه‌یه‌ و له‌ بیركردنه‌وه‌وه‌ به‌رهه‌مهاتووه‌، ته‌نیا ئه‌و شته‌ ناڵێیته‌وه كه‌ وتراوه‌ به‌ڵكو ئیزافه‌ی خۆیشتی ده‌خه‌یته‌ سه‌ر؛ ستایله‌ ده‌رگیركه‌ره‌كه‌ی ده‌قه‌كان، ستایلێك كه‌ نه‌ك ته‌نیا هه‌ندێ شتمان پێ ده‌ناسێنێت، به‌ڵكو ناسین و زانینه‌ پێشوه‌خته‌كه‌شمان “له‌ئاشنایی ده‌خات” و درزی تێده‌كات. ئه‌م ستایله‌ ئاشتیشمان ده‌كاته‌وه‌ به‌ چێژی خوێندنه‌وه‌ و چێژی زمانیش. كۆتا خاڵیش، كه‌ له ‌ڕاستیدا ده‌بووایه‌ له ‌سه‌ره‌تادا باسمان كردبا، ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ ده‌توانین پێی بڵێین “بیركردنه‌وه‌ له‌ كۆنتێكست”دا، واته‌ له‌ بری خۆ هه‌ڵواسین به‌ كۆمه‌ڵێك كڵێشه‌ی به‌ناو پێشكه‌وتنخوازانه‌ و ڕزگاریخوازانه‌ به‌ڵام به‌كرده‌یی ئه‌بستراكت و عه‌قڵی باوئاسا و ژۆرنالیستی، له‌ سیاقه‌ كوردییه‌ داهێزراوه‌كه‌دا مانا و لێكه‌وته‌كانیان ده‌پشكنێت. پێموایه‌ ئه‌م “بیركردنه‌وه‌یه‌ له‌ كۆنتێكست”دا^[5] هه‌ندێجار بۆ كه‌سانێك به‌دحاڵیبوون دروست ده‌كات. بۆ نموونه‌ كه‌سانێك هه‌ن به‌ شێوه‌یه‌كی ئه‌بستراكت بیر له‌ پرسی ژن ده‌كه‌نه‌وه‌، به‌ڵام كاتێك نووسه‌رێك، بۆ نموونه‌ نووسه‌ری ئه‌م نامیلكانه‌، له‌ سۆنگه‌ی “بیركردنه‌وه‌ له‌ كۆنتێكست”دا پرسه‌كه‌ تاوتوێ ده‌كات، ئه‌م ڕه‌خنه‌گرانه‌ ئه‌گه‌ر ڕه‌چاوی ئه‌م چه‌شنه‌ هزرینه نه‌كه‌ن ئه‌وا وه‌ها نیشانی ده‌ده‌ن كه‌ ئایدیا ته‌رحكراوه‌كه‌ شتێكی دژه‌پێشكه‌وتن و بگره‌ دژه‌ژنیشه‌. به‌ڵام سه‌ره‌نجام بیركردنه‌وه‌ی حه‌قیقی نابێت له‌وه‌ بسڵه‌مێته‌وه‌ كه‌ له‌ كاتی خه‌باته‌ ڕاست و ڕاستگۆیانه‌كه‌ی بۆ ڕزگاری و ئازادی، ناو و ناتۆره‌ی دژه‌-ئازادی و دژه‌-ڕزگاری بدرێته‌ پاڵ (ئه‌گه‌رچی پێموایه‌ خاڵی ده‌ستپێكی ئه‌م پێنج نامیلكه‌یه‌ ئه‌وه‌یه‌: ئه‌گه‌ر ماركس ده‌یویست فه‌لسه‌فه‌ و فه‌یله‌سوفان له‌ لێكدانه‌وه‌ی جیهانه‌وه‌ بپه‌ڕنه‌وه‌ بۆ گۆڕینی جیهان، به‌ڵام وه‌ك سلاڤۆی ژیژه‌ك ده‌ڵێت له‌م سه‌رده‌مه‌دا ده‌بێت تێزه‌كه‌ی ماركس ئاوه‌ژوو بكه‌ینه‌وه‌ و بڵێین: فه‌یله‌سوفان تا ئێستا- له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌ و بیست- هه‌وڵی گۆڕینی جیهانیان داوه‌، به‌ڵام له ‌ڕاستیدا ئیدی پرسه‌كه‌ لێكدانه‌وه‌ و شرۆڤه‌كردن و لێتێگه‌یشتنێتی. ئه‌م پێنج تێكسته‌ش ئه‌م ئه‌ركه‌ تیۆرییه‌ ده‌خه‌نه‌ سه‌رشانی خۆیان و هه‌وڵ ده‌ده‌ن له‌م جیهانه‌ تێبگه‌ن و شرۆڤه‌ی بكه‌ن- ئه‌مه‌ش ئه‌و ئه‌ركه‌یه‌ كه‌ زۆرجار به‌ ناوی شۆڕشگه‌رایی و جه‌ختكردنه‌وه‌ی ناماقوڵ و ناواقیعی له‌سه‌ر “كرده‌”، یان به‌ وته‌ی فه‌رهادپوور له‌سه‌ر “ئوستوره‌ی پراكسیس”، ‌ نادیده‌گیرێت). ڕه‌چاونه‌كردنی سیاق ڕه‌نگه‌ كڵێشه‌ی به‌ناو ڕزگاریخوازانه‌ و پێشكه‌وتنخوازانه‌ به‌رهه‌م بێنێت، به‌ڵام مه‌حكومن به‌وه‌ی هه‌ر له‌ ئاستی كڵێشه‌یه‌كی ئه‌بستراكت و ناواقیعیدا بمێننه‌وه‌.

پەراوێزەکان:

^[1]بڕوانه‌ كورته‌ وتاری “سۆفیی گۆشه‌ی چه‌مكه‌كان…”، له‌م لینكه‌وه‌، https://negativegroup.org/item.php?id=435

^[2]كێشه‌ی واقیع و فه‌نتازیا، وه‌لیدعومه‌ر، چاپی یه‌كه‌م 2021، زنجیره‌كتێبی ڕێكخراوی ئازادبوون، لا ١٠

^[3]نووسه‌ر خۆی له‌ جێیه‌كی تردا، به‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ تێزه‌كانی داریوش شایگان له‌باره‌ی “هاوكاتیی ئاسته‌كانی ئاگایی”ە‌وه‌ پێیوایه‌ دۆخی ئێمه‌ی كورد له‌ جیهاندا جۆرێكه‌ له‌ “هاوكاتیی ناهاوكات”، خوێنه‌ر له‌میانه‌ی خوێدنه‌وه‌ی ئه‌م ده‌قانه‌دا ئاشنای دیوه‌ جیاجیاكانی ئه‌م خودئاگاییه‌ ڕۆشنبیرانه‌یه‌ ده‌بێت.

^[4]كێشه‌ی تاك، وه‌لید عومه‌ر، چاپی یه‌كه‌م 2021، زنجیره‌كتێبی ڕێكخراوی ئازادبوون، لا 199

^[5]بیركردنه‌وه‌ له‌ كۆنێكستدا ده‌كرێت جۆرێك بێت له‌و “خێچ ڕوانین”ە‌ی ژیژه‌كیش باسی ده‌كات.

The post یاداشتێك ده‌رباره‌ی پێنج نامیلكه‌ی فیكریی وه‌لید عومه‌ر appeared first on ژنەفتن.

• ماركیز دۆ ساد[1]، نووسه‌رێك كه‌ 32 ساڵی ڕه‌به‌ق ژیانی له‌ زیندانه‌ ترسناكه‌كانی فه‌ڕه‌نسادا بەسه‌ر برد و سه‌رده‌مێك به‌ «شه‌ڕه‌نگێزترینی جانه‌وه‌ران» ده‌ناسرا و ژیانی بۆ «كۆمه‌ڵگه‌ مرۆییه‌كان» ترسناك، به‌ جۆرێك كه‌ ده‌زگاكانی ده‌وڵه‌ت و كڵێسا زیاتر له‌ ده‌ به‌رگی ده‌ستنووس، یاداشت و گێڕانه‌وه‌ وێنه‌ییه‌كانیان سووتاند و، خوێندنه‌وه‌ی به‌رهه‌مه‌كانی ته‌نانه‌ت تا دره‌نگانێك قه‌ده‌غه‌ بوو. ئه‌م جانه‌وه‌ره‌ ترسناكه‌ی كۆمه‌ڵگه‌، كه‌مێك پاش ڕوودانی شۆڕشی مه‌زنی فه‌ڕه‌نسا له‌ زیندان ئازاد كرا؛ به‌ڵام ئه‌م ئازادییه‌ درێژه‌ی نه‌كێشا و دووباره‌ ساد ڕێی زیندانی گرته ‌به‌ر تا ترسناكترین خه‌یاڵی ڕاسته‌قینه‌ی مرۆڤ سه‌رله‌نوێ به‌رهه‌م بهێنێته‌وه‌. ڕه‌نگه‌ له‌ سه‌ره‌تادا وا بكه‌وێته‌ به‌رچاو كه‌ نووسینه‌كانی ساد، وه‌ك هه‌ر كه‌سێكی زیندانیكراو، په‌رچه‌كردارێك بێت‌ به‌رامبه‌ر به‌ دۆخی زیندان، به‌ڵام ئایدیای نووسین بۆ ئه‌و ئه‌وه‌نده‌ نوێ نه‌بوو. ئه‌و ده‌یویست به‌ ئه‌شكه‌نجه‌دانی خۆی، تۆڵه‌ له‌ خۆی بكاته‌وه‌. له‌ ده‌روونی ساددا، لاوازییه‌ك هه‌بوو كه‌ غروره‌كه‌ی ده‌یشارده‌وه‌. ئه‌و له‌ زینداندا ئامڕاز و كاتی نه‌بوو تا مرۆڤ، جیهان، خودی خۆی بخوڵقێنێته‌وه‌. ساد، له‌ نووسیندا، خوازیاری دۆزینه‌وه‌ی ویژدانێكی ڕووناك بوو، ویژدانێك كه‌ بتوانێت له‌ ڕێگه‌یه‌وه‌ خه‌ڵكی پێ ناچار بكات تا بیبه‌خشن. كۆمه‌ڵگه‌ له‌ دڵی ساددا، وه‌ك ده‌مامكی گوناە نیشته‌جێ بووبوو. ساد له‌ هه‌موو شتێك و له‌ هه‌موو كه‌س به‌ گومان بوو. به‌بێ هیچ هۆكارێك تووڕه‌ ده‌بوو، به‌ڵام له‌ ساتی هه‌ڵه‌دا به‌ ته‌واوه‌تی گوێڕایه‌ڵ ده‌بوو. ته‌واوی بوونی ته‌رخان كردبوو بۆ شه‌هوه‌تڕانی، چون باوه‌ڕی وابوو كه‌ شه‌هوه‌ت و شه‌هوه‌تڕانی ته‌نها كامڵێتیی بوونی ئه‌وه‌. ئه‌و، له‌جیاتیی ده‌مامك و هه‌ڕه‌شه‌كردن له‌ جیهان، خه‌یاڵی هه‌ڵبژارد.

• توێژینه‌وه‌ی به‌رهه‌مه‌كانی ساد وه‌سوه‌یه‌كی درێژخایه‌نه‌؛ ئه‌م وه‌سوه‌سه‌یه‌ تا ڕاده‌یه‌ك بیرمه‌نده‌ گه‌وره‌كانی فه‌لسه‌فه‌ی ڕۆژئاوای به‌ خۆیه‌وه‌ سه‌رقاڵ كردووه‌. فرۆید، باتای، كلۆسۆڤسكی، دۆلوز، بلانشۆ، دۆ بۆڤوار، لاكان، فوكۆ، بارت، دی بۆر، ئادۆرنۆ، لیۆتار، هۆركهایمه‌ر، سانتاگ، شتێرنه‌ر، كارته‌ر و هتد[2]. گرنگیی ساد بۆ بیركردنه‌وه‌ی ڕۆژئاوا، به‌ وتارێكی زۆر گرنگی باتای به‌ ناونیشانی «به‌های به‌كارخستنی ماركی دۆ ساد[3]»، قووڵتر ده‌بێته‌وه‌. جگه‌ له‌ باتای، بلانشۆ له‌ كتێبی لۆتۆیامۆن و ساددا[4]، خوێندنه‌وه‌یه‌كی جیاواز ده‌خاته‌ ڕوو. بلانشۆ، له‌و به‌شه‌دا كه‌ تایبه‌ته‌ به‌ ساد، به‌ ناونیشانی «عه‌قڵی ساد[5]» هه‌وڵ ده‌دات جۆرێك عه‌قڵانییه‌تی تایبه‌ت له‌ ئه‌ندێشه‌ی ساددا بدۆزێته‌وه‌، عه‌قڵانییه‌تێك كه‌ له‌ ڕێگه‌یه‌وه‌ خودی ساد ڕه‌خنه‌ ده‌كات. بۆ ساد، هیچ چه‌كێك به‌ ئه‌ندازه‌ی عه‌قڵ گه‌وره‌تر و به‌هێزتر نه‌بوو. سه‌ره‌ڕای ئه‌مه‌ش، وه‌ك پێشتر ئاماژه‌م پێ كرد، له‌ وتاری ئه‌ده‌بیات و مافیمه‌رگدا، دوو ده‌نگ له‌ «داوێن»ـی یه‌كه‌می ئه‌ده‌بیاتدا ده‌بیسترێن: هیگڵ و ساد. ئه‌ڵبه‌ته‌ ده‌بێت ئه‌وه‌ش بڵێین كه‌ بلانشۆ سێ تێگه‌ی گرنگ له‌ به‌رهه‌مه‌كانی ساددا ده‌دۆزێته‌وه و له‌به‌ر ئه‌م تێگانه‌یه‌ كه‌ ئه‌ندێشه‌ی ساد بۆ بلانشۆ ده‌بێته‌ فه‌زای بیركردنه‌وه‌‌: ڕه‌تدانه‌وه‌، مه‌رگ و دژه‌-ئه‌ده‌بیات.‌ پییه‌ر كلۆسۆڤسكی[6]، به‌ چه‌مكگه‌لێكی وه‌ك ئه‌خلاق، ئه‌خلاقییات، خودا، فه‌نتازیا، خۆنوێن، چێژ و سه‌رپێچی، له‌ كتێبی ساد، دراوسێی من[7]، ئه‌ندێشه‌ی ساد به‌ قووڵی ڕاڤه‌ ده‌كات. دۆلوز له‌ كتێبی مازۆخیزم: ساردیی و دڵڕه‌قی[8]، قسه‌ له‌سه‌ر ئه‌ده‌بیاتی تاقانه‌ی ساد و مازۆخ ده‌كات. به‌پێی ڕوانگه‌ی دۆلوز، ساد و مازۆخ، دوو هونه‌رمه‌ندی گه‌وره‌ن كه‌ فۆرمی نوێی ده‌ربڕین، ڕێگه‌ی نوێی بیركردنه‌وه‌ و هه‌ستكردن و زمانێكی ته‌واو ڕه‌سه‌ن ده‌دۆزنه‌وه‌. سیمۆن دی بۆڤواریش له‌ كتێبی ئایا ده‌بێت ساد بسووتێنین؟ به‌پێی بنه‌ماكانی فه‌لسه‌فه‌ی بوونگه‌رایی ئه‌زموونی سادیی توێژینه‌وه‌ ده‌كات؛ به‌ڵام، گرفتی گه‌وره‌ی بۆڤوار، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هێشتا له‌ بازنه‌ی به‌رته‌سكی دووچاوگیی چاكه‌ و خراپه‌دا ده‌مێنێته‌وه. جگه‌ له‌م هه‌موو تێز و توێژینه‌وانه‌ی سه‌ره‌وه‌، كۆمه‌ڵێك كتێبی تر هه‌ن كه‌ ئه‌ندێشه‌ی ساد ده‌خوێننه‌وه‌؛ بارت له‌ كتێبی ساد، فۆریه‌، لۆیۆلا[9]؛ شتێرنه‌ر له‌ كتێبی ئیگۆ و ئه‌وه‌ی له‌ ئیگۆدایه‌؛ باتای له‌ نووسراوی ئه‌ده‌بیات و خراپه‌[10]؛ و ئه‌نجێلا كارته‌ر له‌ كتێبی ژنیسادیوئایدیۆلۆژیای پۆرنۆگرافی[11]. به‌ڵام توێژینه‌وه‌ی ڕه‌هه‌ندی فیكری ساد به‌م كتێبانه‌ كۆتایی نایێت. ساد، «برین»ێك به‌ جه‌سته‌ی ڕۆشنگه‌رییه‌وه‌.

• له‌ ئه‌ده‌بیات و مافی مه‌رگ و هه‌روه‌ها له‌ لۆتریامۆن و ساددا، «باڵاترین» نووسه‌ر ماركیز دۆ ساده‌، یا به‌و جۆره‌ی كه‌ دواتر ناو له‌ خۆی ده‌نێت، «هاووڵاتی ساد»: كاتێك كه‌ له‌ باستیلدا زیندانی بوو، وه‌ك میرابۆی وتاربێژی ناوداری شۆڕش، (به‌ یه‌ك ڕه‌حه‌تی میزه‌وه‌)، هاواری له‌ جه‌ماوه‌ری شۆڕشگێر ده‌كرد كه‌ زیندانییه‌كان له‌ گرتووخانه‌دا خه‌ریكه‌ له ‌سێداره‌ ده‌درێن. نووسراوی ساد، ڕاهێنانی «ئازادیی ڕه‌ها»یه‌، ئازادیی ڕه‌ها وه‌ك ڕه‌تدانه‌وه‌ی گشت‌: ڕه‌تدانه‌وه‌ی خودا، خه‌ڵك و سروشت؛ ڕه‌تدانه‌وه‌یه‌ك كه‌ به‌ خوێن، دڵڕه‌قی، سته‌مكاریی و تۆقاندن، تۆقاندن وه‌ك وه‌فادارترین ڕاگه‌یاندنی ئازادیی ڕه‌ها، كۆتایی دێت. ئه‌خلاقی ساد، ئه‌خلاقی ئازادیی ڕه‌های مرۆڤه‌. به‌ ڕوانگه‌ی ساد، ئاره‌زووی سته‌مكردن له‌ هه‌موو مرۆڤێكدا هه‌یه‌ و، ئه‌و وه‌ك «یه‌كه‌مین ئاره‌زوو» ناوی ده‌بات كه‌ سروشت له‌ مرۆڤدا جێگیری كردووه‌. له‌ شۆڕشدا، ئه‌مڕۆ له‌ پێناو به‌یانی، كه‌مینه‌ له ‌پێناو زۆرینه‌، ئازادیی تاكی له ‌پێناو سه‌ركه‌وتنه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان ده‌كرێته‌ قوربانی. برایه‌تیی ڕواڵه‌تی له‌ ده‌مامكی فه‌زیله‌تی ده‌ره‌هه‌ستدا به‌ تاوان كۆتایی دێت. زیندان و گیوتین، ئه‌نجامی لۆجیكیی ئه‌م جۆره‌ فه‌زیله‌ته‌ن. بلانشۆ سه‌باره‌ت به‌ ساد ده‌ڵێت: «له‌ ساڵی ١٧٩٣دا، كه‌سێك هه‌یه‌ كه‌ به‌ ته‌واوه‌تی خۆی به‌ هاوتای شۆڕش و سه‌رده‌می تۆقاندن ده‌زانێت. ئه‌رستۆكراتێكه‌ وابه‌سته‌ به‌ جه‌نگی قه‌ڵاكانی سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاستی خۆیه‌وه‌، مرۆڤێكی لێبورده‌ و له‌ ڕاستیدا شه‌رمن و خاوه‌نی نه‌ریتێكی ڕووبین: به‌ڵام ده‌نووسێت، ته‌نها شتێك كه‌ ده‌یكات نووسینه‌، و هه‌رچه‌نده‌ ئازادی ئه‌وی گه‌ڕاندبێته‌وه‌ بۆ زیندانی باستیل كه‌ خۆی پێشتر له‌وێ ڕزگاری كردبوو، به‌ڵام ئه‌و كه‌سێكه‌ كه‌ له‌ هه‌مووان زیاتر له‌ ئازادی تێده‌گات، تێده‌گات كه‌ ئازادی ئه‌و چركه‌ساته‌یه‌ كه‌ بێماناترین تامه‌زرۆییه‌كان، خواسته‌كان و خولیاكان ده‌شێت بگۆڕدرێن بۆ واقیعییه‌تی سیاسی و مافی بوونیان هه‌یه‌ و خۆیان یاسان.»[1] هه‌موو سزادانێك هه‌میشه‌ هاوڕێژه‌یه‌ له‌گه‌ڵ تاوان و تاوان هه‌میشه‌ هاوڕێژه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌ندازه‌ی مه‌عریفه‌ی تاوانكاردا؛ كه‌واته‌، لێره‌دا جۆرێك په‌یوه‌ندیی بنه‌ڕه‌تی هه‌یه‌ له‌ نێوان تاوان/مه‌عریفه‌دا؛ ئه‌م ئایدیایه‌ له‌ ئه‌ندێشه‌ی ساد و به‌ جۆرێكی گرنگتر، له‌ ئه‌ندێشه‌ی هه‌ندێك له‌ پاڵه‌واكانیدا نوێنراوه‌ته‌وه‌. ئه‌گه‌ر مه‌عریفه‌ له‌ كۆتاییدا به‌ یه‌ك تاوان كۆتایی دێت، كه‌واته‌ ئه‌وه‌ی كه‌ ئێمه‌ پێی ده‌ڵێین تاوان ده‌بێت هه‌ڵگری كلیلی مه‌عریفه‌ بێت. ته‌نها به‌ فراوانتركردنی زیاتر و زیاتری بازنه‌ی تاوانه‌ كه‌ سوژه‌، مه‌عریفه‌ی له‌ده‌ستچووی ده‌دۆزێته‌وه‌، مه‌عریفه‌یه‌ك كه‌ ئێجگار گه‌وره‌تره‌ له‌وه‌ی كه‌‌ هه‌یه‌تی[2]. هاوكێشه‌یه‌كی ئه‌فڵاتوونی-سادیی: مه‌عریفه‌ (فه‌زیله‌ت)/تاوان (مه‌رگ).

• ساد له‌ نامه‌یه‌كیدا بۆ هاوسه‌ره‌كه‌ی ده‌نووسێت: «قووڵترین ئۆرگازم هه‌میشه‌ له‌ مه‌رگدایه‌.»[3] بێگومان كه‌ڵكه‌ڵه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كانی ساد بریتین له‌: چێژ، مه‌رگ، سه‌رپێچی. چێژ مرۆڤ فڕێ ده‌داتە ده‌ره‌وه‌ی خۆیه‌وه‌؛ به‌ڵام بۆ مرۆڤی سادیی، «ده‌ره‌وه‌» گه‌یشتن نییه‌ به‌ ئه‌ویتر، به‌ڵكه‌ نووشتانه‌وه‌ی «خود»ـه‌ به‌سه‌ر خۆیدا؛ ئه‌ویتر هیچ مانایه‌كی نییه‌ كه‌ بیه‌وێت بیسڕێته‌وه‌. بوونی ئه‌ویتر، جا هه‌ر چییه‌ك بێت (خودا، باوك، ئایین، یاسا، مه‌عشوقه‌/ئۆبژه‌ی چێژ، كۆمه‌ڵگه‌ و خود)، و ئه‌وه‌ی كه‌ بیه‌وێت میتافیزیكی خود/ئه‌ویتر دروست بكات، له‌ بنه‌ڕه‌تدا كاره‌كه‌ی بریتییه‌ له‌ شكڵپێدانی تابۆ ئه‌خلاقییه‌كان. بۆ ساد، ئه‌خلاق، ته‌نیایی ڕه‌های مرۆڤه‌. هه‌موو قه‌ده‌غه‌یه‌كی ئه‌خلاقی، سه‌رپێچی به‌دوای خۆیدا ده‌هێنێت، چون قەد‌غه‌كردن په‌یوه‌سته‌ به‌و شته‌وه‌ كه‌ كۆنترۆڵ و ڕێساداری ده‌كات، په‌یوه‌سته‌ به‌ هه‌مان ئه‌و شوێنه‌وه‌ كه‌ ده‌بێت سه‌رپێچی ڕووبدات. تاوان، ڕۆحی سروشته‌؛ به‌ وته‌ی ساد، «تاكه‌ شانازیی مرۆڤ تاوانكردنه‌.» بۆ ساد، ئه‌مه‌ ساتێكه‌ كه‌ سه‌رپێچی ئیرۆتیكی تێدا ده‌رده‌كه‌وێت و نه‌ك پۆرنۆگرافی. به‌ڵام هه‌روه‌ها ئه‌وه‌ ئاگایی مرۆڤه‌ كه‌ ڕێسای ئه‌خلاقی جێگیر ده‌كات، ئه‌وه‌ ئاگایی مرۆڤه‌ كه‌ له‌ مه‌رگ تێده‌گات. له‌م ڕووه‌وه‌یه‌ كه‌ وته‌كه‌ی ساد مانای هه‌یه‌: باڵاترین ئۆرگازم مه‌رگه‌. مه‌رگ ته‌نها به‌ مانای له‌ناوچوونی ڕه‌ها نییه‌، به‌ڵكه‌ له‌ مه‌رگدا خود، ئه‌ویتر و زمان له‌ناو ده‌چن. مه‌رگ ساتێكه‌ كه‌ خود ده‌گاته‌ ئۆرگازم؛ به‌ ده‌ربڕینێكی تر، خود له‌ ئۆرگازمدا هه‌ڵده‌وه‌شێته‌وه‌. ئۆرگازم، ساتی وێرانكردنی خوده‌ و؛ وێرانكردنی خود، چركه‌ساتێكه‌ كه‌ مه‌رگ و ژیان تێیدا به‌یه‌ك ده‌گه‌ن. مه‌رگ ته‌نها ده‌رگایه‌كه‌ كه‌ دۆخی بوون له‌ شتێكی تر جیا ده‌كاته‌وه‌ و ده‌یگۆڕێت بۆ فۆرمێكی جیاوازی خوڵقاندن. مه‌رگ سنووری جه‌سته‌یه‌؛ سنوورێك كه‌ هه‌م خود به‌ جه‌سته‌ له‌ناو ده‌بات و هه‌م ئه‌خلاق به‌ جه‌سته‌ له‌ناو ده‌بات. ڕوودانی مه‌رگ و به‌رهه‌مهێنانی چێژ كاركردێكی یه‌كسانیان هه‌یه‌؛ له‌ كوێدا چێژ هه‌بوو، مه‌رگ ڕووده‌دات. به‌ كورتی، مرۆڤ له‌ ساتی ئه‌زموونكردنی مه‌رگدا به‌ئاگا دێته‌وه‌؛ ئۆرگازم به‌ئاگاهاتنه‌وه‌یه‌: ساتی ته‌نیایی ڕه‌های مرۆڤ[12].

به‌ باوه‌ڕی ساد، كرده‌ی توندوتیژی، هه‌مان كرده‌ی یاسایه‌؛ چون توندوتیژی یاسا داده‌نێت؛ به‌ ده‌ربڕینێكی تر، له‌ ده‌ره‌وه‌ی توندوتیژییه‌وه‌ هیچ یاسایه‌ك بوونی نییه‌.

• ساد ده‌ڵێت: «ده‌بێت توندوتیژی به‌رامبه‌ر به‌ ئۆبژه‌ی ئاره‌زووی خۆت بنوێنیت، كاتێك كه‌ خۆی به‌ ده‌سته‌وه‌ ده‌دات، چێژ زیاتر ده‌بێت.» سه‌پاندنی چێژ، شتێكه‌ كه‌ ساد‌ سه‌ده‌ونیوێك به‌ر له‌ ده‌روونشیكاری ده‌ركی كردبوو و به‌رهه‌مه‌كانی پڕن له‌و قوربانیانه‌ی كه‌ به‌ر له‌ ئه‌شكه‌نجه‌ دران، ملكه‌چی چێژ ده‌بن و ئه‌شكه‌نجه‌ده‌ر له‌ چێژێكی قووڵدا، هاوڕێ له‌گه‌ڵ سته‌مكاریی میهره‌بانی، ده‌بێته‌ عاشقێك كه‌ چێژ له‌ بینینی مه‌عشوقه‌ به‌زیوه‌كه‌ی ده‌بات. ڕۆنیشاندنه‌وه‌ی تینی ئاره‌زوو، له‌ ڕێگه‌ی له‌ناوبردنی ئۆبژه‌ی چێژه‌وه‌. چێژ نه‌ پێویستی به‌ ئاڵوگۆڕ، نه‌ به‌ به‌خشین و نه‌ به‌ هیچ به‌زه‌ییه‌ك هه‌یه‌، سته‌مكاریی چێژ له‌ به‌رچاوته‌نگییه‌كه‌وه‌ دێت كه‌ ئه‌و بوونه‌ی كه‌ له‌ توخمی ئه‌و نییه‌ له‌ناو ده‌بات. به‌ باوه‌ڕی ساد، كرده‌ی توندوتیژی، هه‌مان كرده‌ی یاسایه‌؛ چون توندوتیژی یاسا داده‌نێت؛ به‌ ده‌ربڕینێكی تر، له‌ ده‌ره‌وه‌ی توندوتیژییه‌وه‌ هیچ یاسایه‌ك بوونی نییه‌. بلانشۆ ده‌ڵێت: «هیچ شتێك جڵه‌وگری یاسا نییه‌، چون شتێكی سه‌رتر له‌ یاسا بوونی نییه‌ و له‌به‌ر ئه‌مه‌ یاسا هه‌میشه‌ سه‌رتره‌ له‌ من. ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر یاسا خزمه‌ت به‌ من بكات، له‌ ڕاستیدا من سه‌ركوت ده‌كات.[13]»[4] ساد ده‌یه‌وێت بێبه‌زه‌یی و شێتی بكاته‌ بنه‌مایه‌كی جیهانی؛ و شوناسی سه‌رسه‌ختی ساد، هه‌مان دڵڕه‌قییه‌: «هیچ هه‌ستێك توندتر و چالاكتر نییه‌ له‌ هه‌ستی ئه‌شكه‌نجه‌.[14]» تاكی سادیی ده‌زانێت هیچ چێژێك ناگاته‌ چێژی كوشتنی قوربانییه‌كانی، به‌ڵام هه‌مان چێژ خودی خۆشی له‌ناو ده‌بات. وه‌ك بلانشۆ ده‌ڵێت: «دڵڕه‌قی جگه‌ له‌ ڕه‌تدانه‌وه‌ی خود هیچ نییه‌.»[5] بۆ ساد، هه‌ر شتێك چه‌په‌ڵتر بێت، چێژی زیاتره‌؛ نۆشینی خوێن، خواردنی منداڵ و هه‌ڵدڕینی ئۆبژه‌ و هتد. ته‌نها غه‌ریزه‌ نائه‌خلاقییه‌كان به‌ كه‌ڵكی مرۆڤ دێن. به‌خته‌وه‌ربوون واته‌ شه‌ڕانگێزبوون و ته‌نها مرۆڤێك خاوه‌نی به‌خته‌وه‌رییه‌ كه‌ هه‌موو شه‌ڕانگێزییه‌كانی هه‌بێت. ساد ده‌ڵێت: «تاوان، ڕۆحی شه‌هوه‌ته‌، چێژ چییه‌ ئه‌گه‌ر هاوڕێ نه‌بێت له‌گه‌ڵ تاواندا؟» ته‌نها تاوانه‌ كه‌ ده‌رگاكانی ژیان به ‌ڕووی مرۆڤدا ده‌كاته‌وه‌؛ و «تاكه‌ تاوانێكی ڕاسته‌قینه‌ سه‌رپێچی كردنه‌ له‌ سروشت.» بلانشۆ ده‌ڵێت: «ئه‌گه‌ر تاوان ڕۆحی سروشته‌، كه‌واته‌ هیچ تاوانێك دژی سروشت بوونی نییه‌ و به‌م پێیه‌، هیچ تاوانێك ڕه‌خساو نییه‌… هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌یه‌ كه‌ ڕه‌تدانه‌وه‌ی ئه‌گه‌ری تاوان مۆڵه‌ت به‌ ساد ده‌دات كه‌ ئه‌خلاق و خودا و ته‌واوی به‌ها مرۆییه‌كات ڕه‌ت بداته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئه‌وه ‌په‌سه‌ند بكه‌ین كه‌ خودی ئه‌م ڕه‌تدانه‌وه‌یه‌ش ده‌شێت ڕه‌ت بدرێته‌وه‌، ئه‌وا نكۆڵیكردنی تاوان له‌ هه‌مان كاتدا پێویستی به‌ ده‌ستبه‌ردانه‌ له‌ ڕۆحی ڕه‌تدانه‌وه‌ش.»[6] بێگومان ساد تاكه‌ كه‌سێك بوو كه‌ خۆپه‌رستی، سته‌مكاری و تاوانی له‌ كرده‌ی سێكسیدا دۆزییه‌وه‌. ئه‌و، له‌ ئاره‌زووی سێكسیی خۆی، ئه‌خلاق دروست ده‌كات. ئه‌و ده‌یویست شه‌هوه‌ت بكاته‌ بنه‌مایه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی. به‌ ڕوانگه‌ی ساد، پاكداوێنی هیچ به‌هایه‌كی نییه‌، چون سنووری چاكه‌ و خراپه‌ ده‌ستنیشان ده‌كات. ساد، له‌ دوالیزمی دووپاته‌ی چاكه‌ و خراپه‌دا نامێنێته‌وه‌ و له‌ بنه‌ڕه‌تدا، بۆ ساد، هیچ چاكه‌یه‌ك بوونی نییه‌. چاكه‌ زیاتر له‌ خراپه‌ خاوه‌نی بوون نییه‌ و بوون ده‌كه‌وێته‌وه‌ سه‌رووی چاكه‌ و خراپه‌وه‌. ساد له‌ ڕۆمانی ژوستین[15]دا ده‌ڵێت: «ئه‌گه‌ر چاكه‌ نه‌بووایه‌ شه‌یتانیش بوونی نه‌ده‌بوو.» به‌ڵام، له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا، سه‌رتاسه‌ری جیهان به‌ ململانێی نێوان دوو جۆر خراپه‌ ده‌زانێت: خراپه‌ی سادیی/خراپه‌ی سروشت. ڕێگه‌چاره‌ی كێشه‌ی خراپه‌، شه‌ڕانگێزبوونه‌. به‌ یه‌ك مانا، بۆ له‌ناوبردنی خراپه‌، پێویستمان به‌ تاوانی خراپه‌ هه‌یه‌. به‌ ڕوانگه‌ی ساد، گوناهـ سه‌رچاوه‌ی شادیی مرۆڤه‌: «شادی ته‌نها له‌ شتێكدایه‌ كه‌ من ده‌ورووژێنێت و تاكه‌ شتێك كه‌ ده‌مورووژێنێت گوناهه‌.» ئه‌و ده‌یه‌وێت پاكداوێنی بكاته‌ هاوده‌ست و خزمه‌تكاری گوناهـ. شادیی مرۆڤ، به‌ بوون به‌ ده‌ست دێت، و نه‌ك به‌ چاكه‌ و خراپه‌. گوناهـ، شتێك كه‌ ده‌كه‌وێته‌ بازنه‌ی بوونه‌وه‌. هیچ به‌هێزكه‌رێكی سێكسی، به‌ ئه‌ندازه‌ی وێرانكردنی چاكه‌ به‌هێز نییه‌.

• ساد، له‌ ڕۆمانی ژوستیندا، ده‌ڵێت: «ئه‌گه‌ر ئاته‌ئیزم شه‌هیدی بوێت، ئه‌وه‌نده‌ به‌سه‌ كه‌ لێو ته‌ڕ بكات؛ خوێنی من ئاماده‌ی له‌به‌ر ڕۆشتنه‌.» سه‌رپێچیی سادیی، سه‌رپێچییه‌كی ته‌واو فیكرییه‌، سه‌رپێچییه‌ك كه‌ هه‌مان توغیانی گشتیی جه‌ماوه‌ره‌ له‌ شه‌وی شۆڕشدا. به‌م پێیه‌، خودی سادیزم، ده‌گۆڕێت بۆ ته‌نها یه‌ك ئایدیۆلۆژیای یۆتۆپی له‌ناو ئایدیۆلۆژیاكانی تردا. له‌لایه‌كی تره‌وه‌، زه‌رووره‌تی جه‌وهه‌ریی ئه‌م دیارده‌یه‌، واته‌ هه‌مان ئایدیۆلۆژیای یۆتۆپی، پێویست ده‌كات كه‌ له‌ كاری ساددا، سه‌رپێچی زاڵ ببێت به‌سه‌ر مه‌رجی بنچینه‌یی خۆیدا؛ مه‌رجێك كه‌ به‌ لۆژیك له‌ گوته‌ی ئاته‌ئیستیی ساده‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت[7]. بلانشۆ ده‌ڵێت: «[ساد] خودی ڕه‌تدانه‌وه‌یه‌: به‌رهه‌مه‌كه‌ی جگه‌ له‌ كاری ڕه‌تدانه‌وه‌ هیچ نییه‌، ئه‌زموونه‌كه‌ی جگه‌ له‌ جووڵه‌ی ڕه‌تدانه‌وه‌یه‌كی دڵڕه‌قانه‌ و فیداكارانه‌، كه‌ ئه‌وانیتر ڕه‌ت ده‌كاته‌وه‌، خودا ڕه‌ت ده‌كاته‌وه‌، سروشت ڕه‌ت ده‌كاته‌وه‌ و، له‌م بازنه‌یه‌دا كه‌ بێ بڕانه‌وه‌ له‌ناویدا ده‌جووڵێت، به‌ هه‌مان ئه‌ندازه‌ی ده‌سه‌ڵاتی ڕه‌ها چێژ له‌ ڕه‌تدانه‌وه‌ی خۆی ده‌بات.»[8] به‌ باوه‌ڕی بۆڤوار، ئایدیایه‌ك هه‌یه‌ كه‌ ساد هیچ كات ناتوانێت په‌سه‌ندی بكات: گوێڕایه‌ڵی[9]. گوێڕایه‌ڵی، خۆبه‌ده‌سته‌وه‌دانی گه‌مژانه‌یه‌ له‌ به‌رامبه‌ر یاسای خراپه‌دا كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ سه‌رله‌نوێ ده‌خوڵقێنێته‌وه‌. مرۆڤ به‌ گوێڕایه‌ڵی، نكۆڵی له‌ ده‌سه‌ڵات و ئازادیی خۆی ده‌كات‌. به‌ ڕوانگه‌ی كلۆسۆڤسكی، ویژدانی مرۆڤی سادیی، به‌ شێوه‌یه‌كی بێبه‌زه‌ییانه‌ ئاته‌ئیستی نییه‌؛ به‌ڵكه‌ ئه‌م ئاته‌ئیزمه‌ ئه‌نجامی سه‌رشاربوون له‌ ژیان و نه‌فره‌ته‌؛ ئاته‌ئیزمی ساد ته‌نها چه‌شنێك كوفركردنه‌. ته‌نها بێڕێزیكردن به‌ سیمبوڵه‌ ئایینییه‌كان ده‌توانێت ئاته‌ئیزمه‌ ڕواڵه‌تییه‌كه‌ی بكاته‌ شتێكی په‌سه‌ندكراو و له‌به‌ر ئه‌مه‌، ئاته‌ئیزمی ئه‌و به‌ ئاشكرا ده‌توانرێت له‌ فه‌یله‌سوفی ئاته‌ئیستی جیا بكرێته‌وه‌، فه‌یله‌سوفێك كه‌ بۆ ئه‌و كوفركردن، سه‌ره‌ڕای ئاشكراكردنی لاوازیی تاكێك كه‌ له‌م كاره‌ چێژ ده‌بات، هیچ گرنگییه‌كی نییه[10]‌. ئاته‌ئیزمی ساد، بانگهێشتی خودای غایبه‌؛ وه‌ك بڵێی كه‌ ده‌یه‌وێت خودا ناچار به‌ ئاشكراكردنی بوونی خۆی بكات؛ وه‌ك ساد ده‌ڵێت: «ئه‌گه‌ر خودایه‌ك بوونی ده‌بوو و ئه‌گه‌ر ئه‌و خودایه‌ ده‌سه‌ڵاتی داگیر ده‌كرد، ئایا مۆڵه‌تی به‌ قوربانی بوونی فه‌زیله‌ت و ته‌قوای ده‌دا، كه‌ مایه‌ی شه‌ره‌ف و شانازیی ئه‌وه‌، به‌و جۆره‌ی كه‌ ئێوه‌ پێتان خۆشه‌ به‌م جۆره‌ بێت؟ ئایا ئه‌م خودای قادری ڕه‌هایه‌ به‌ یه‌ك مه‌خلوقی لاوازی وه‌ك من، كه‌ به‌ به‌راورد به‌ ئه‌و وه‌ك كرمێكی بچووكم له‌ به‌رامبه‌ر فیلێكدا، مۆڵه‌ت ده‌دات؛ ده‌پرسم، ئایا ئه‌و مۆڵه‌ت به‌م مه‌خلوقه‌ كه‌نه‌فته‌‌ ده‌دات تا دژوێنی پێ بدات، سووكایه‌تی پێ بكات، له‌ به‌رامبه‌ریدا بووه‌ستێت، و ئازاری بدات، به‌م شێوه‌یه‌ كه‌ من له‌ هه‌ر چركه‌ساتێكی ڕۆژدا له‌م كاره‌ چێژ ببه‌م.»[11] ئاته‌ئیستی ڕاسته‌قینه‌، ئه‌گه‌ر بوونی هه‌بێت، خۆی په‌یوه‌ست ناكات به‌ هیچ ئۆبژه‌یه‌كه‌وه‌؛ ئه‌و به‌ گیرۆده‌بوون له‌ جووڵه‌ی هه‌میشه‌یی سروشتدا، ته‌نها گوێڕایه‌ڵی له‌ پاڵنه‌ره‌كانی ده‌كات، و ئه‌وانیتر جگه‌ له‌ «خڵته‌ی سروشت» به‌ هیچ نازانێت. ئاته‌ئیستی سادیی، ناتوانێت ده‌ست له‌ ئاره‌زووه‌ زێده‌ مرۆڤانه‌كه‌ی به‌ربدات؛ ڕه‌نگه‌ ته‌نها ئاته‌ئیستی ڕه‌واقی بتوانێت ئه‌م كاره‌ بكات. ئه‌و ناتوانێت ده‌ست له‌ ئومێدی تاقانه‌ی ئایینده‌ و ژیانی دۆزه‌خی به‌ربدات؛ واته‌، ناتوانێت له‌ناوچوونی «جه‌سته‌ی گوناهكار»ـی خۆی په‌سه‌ند بكات، ئه‌ویش ته‌نها له‌به‌ر ئاره‌زووه‌ بێماناكه‌ی، ئاره‌زوویه‌ك كه‌ بریتییه‌ له‌ پیاده‌كردنی تووڕه‌یی خۆی به‌سه‌ر یه‌ك قوربانیدا تا ئه‌به‌د[12].
• ئایدیای خودا، یا به‌ ده‌ربڕینی ساد، «ده‌سه‌ڵاتی باڵا»، به‌ مانایه‌ك، هه‌ڵه‌ی بێبه‌زه‌ییانه‌ی مرۆڤ، گوناهی یه‌كه‌مینی مرۆڤ، سه‌لماندنی «نه‌بوون»ـی مرۆڤ، و هه‌مان شتێكه‌ كه‌ پاساو بۆ تاوان ده‌هێنێته‌وه‌ و به‌ ڕێپێدراو هه‌ژماری ده‌كات. ساد ده‌ڵێت: «ئایدیای بوونی ده‌سه‌ڵاتی باڵا تاكه‌ هه‌ڵه‌یه‌كه‌ كه‌ ناتوانم به‌ هۆیه‌وه‌ مرۆڤ ببه‌خشم.» ئه‌م وته‌یه‌، یه‌كێكه‌ له‌ كلیله‌كانی تێگه‌یشتنی سیسته‌می ئه‌ندێشه‌ی ساد[13]. كاتێك كه‌ فه‌لسه‌فه‌ی ماتریاڵیستیی دی لا مێتری[16]، هێلڤیتیوس[17] و هۆڵباخ[18] ده‌كه‌ونه‌ به‌رده‌م ئه‌ندێشه‌ی ساد، تووشی گۆڕانێكی چاوه‌ڕواننه‌كراو ده‌بن. بۆ ساد، جێگرتنه‌وه‌ی خودا به‌ سروشت، سروشتێك كه‌ له‌ دۆخی جووڵه‌ی هه‌میشه‌ییدایه‌، نه‌ك ته‌نها ئاماژه‌ نییه‌ بۆ گه‌یشتنی سه‌رده‌مێكی باشتر بۆ مرۆڤایه‌تی، به‌ڵكه‌ ده‌ستپێكی تراژیدیا ڕاده‌گه‌یێنێت. لێره‌دا ده‌توانین تێگه‌ی ناسراوی نیچه‌ هه‌ست پێ بكه‌ین كه‌ جۆرێك ئاگایی له‌ به‌رامبه‌ر ئازاره‌كانی تاكی بێ گوناهـ جێ ده‌گرێت، ئاگاییه‌ك كه‌ هاوڕایه‌ له‌گه‌ڵ به‌رگه‌گرتنی ئازاری خۆی، چون ئه‌م گوناهه‌ به‌ به‌های زیندووبوون ده‌زانێت. ئه‌مه‌ هه‌ستی شاراوه‌ی ئاته‌ئیزمه‌ كه‌ ساد به‌ ڕوونی جیا ده‌كاته‌وه‌ له‌ هاوچه‌رخه‌كانی. سه‌لماندی ماده‌ وه‌ك جووڵه‌ی هه‌میشه‌یی و وه‌ك تاكه‌ هۆكاری گشتی و گه‌ردوونی، هاوتایه‌ به‌ په‌سه‌ندكردنی ژیانكردن وه‌ك یه‌ك تاك له‌ دۆخی جووڵه‌ی هه‌میشه‌ییدا. ساد، له‌ سروشتدا خه‌سڵه‌تی ئه‌و خودایه‌ ده‌دۆزێته‌وه‌ كه‌ زۆرترین ژماره‌ی مرۆڤه‌كانی خستووه‌ته‌ به‌رده‌م ئه‌شكه‌نجه‌ی ئه‌به‌دییه‌وه‌. «به‌ڵێ، من له‌ سروشت بێزارم، چون باش ده‌یناسم. به‌ئاگا بن له‌ نهێنییه‌ ترسناكه‌كانی سروشت، من گه‌ڕاومه‌ته‌وه‌ ناو خۆم و هه‌ستم به‌ نهێنییه‌ ترسناكانه‌ كردووه‌. خراپه‌، سه‌رگه‌رمیی سروشته‌. ئایا ده‌بێت ئه‌م جۆره‌ دایكه‌م خۆش بوێت؟ نه‌خێر.»

به‌ ڕوانگه‌ی ساد، مرۆڤ به‌ هه‌ڵبژاردنی خودا، نكۆڵی له‌ خۆی ده‌كات؛ و ئه‌مه‌ گوناهی نه‌به‌خشراوی مرۆڤه‌. له‌ ڕاستیدا، مرۆڤ ناكه‌وێته‌ ژێر هیچ دادوه‌رییه‌كی باڵاوه‌، هیچ دادگایه‌كی ئاسمانی بوونی نییه‌.

• خراپه‌، به‌ شێوه‌یه‌ك تاكی سادیی غافڵگیر ده‌كات كه‌ وه‌ك بڵێی تاكه‌ توخمی سروشته‌، كه‌ وه‌ك بڵێی تاكه‌ توخمی خودایه‌، توخمێك كه‌ تاكی سادیی ناتوانێت بیبینێت. چاكه‌ و خراپه‌ له‌ جه‌نگێكی هه‌میشه‌ییدا كڵۆم دراون؛ به‌ڵام چاره‌نووسی سه‌ركه‌وتن به‌ ناوی خراپه‌وه‌یه‌. ویژدانی تاكی سادیی، له‌ خوادا بۆ تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێت؛ به‌ڵام هه‌ر كه‌ خودا ڕه‌ت ده‌كاته‌وه‌، جه‌نگه‌كه‌ی دژی خودا، به‌ تێگه‌یشتن له‌ جووڵه‌ی هه‌میشه‌یی سروشت، نه‌زۆك و ناته‌واو ده‌مێنێته‌وه‌. مرۆڤ ئیتر به‌ سه‌رپێچیكردن ناتوانێت وه‌ڵامی ئه‌و شته‌ بداته‌وه‌ كه‌ خۆی به‌ سه‌رپێچیی سروشت ده‌زانێت؛ مرۆڤ هه‌ست ده‌كات كه‌ تۆڵه‌ی نه‌كردووه‌ته‌وه‌[14]. به‌ ڕوانگه‌ی ساد، مرۆڤ به‌ هه‌ڵبژاردنی خودا، نكۆڵی له‌ خۆی ده‌كات؛ و ئه‌مه‌ گوناهی نه‌به‌خشراوی مرۆڤه‌. له‌ ڕاستیدا، مرۆڤ ناكه‌وێته‌ ژێر هیچ دادوه‌رییه‌كی باڵاوه‌، هیچ دادگایه‌كی ئاسمانی بوونی نییه‌. ساد ده‌زانێت كه‌ ئایدیای دۆزه‌خ و ئه‌به‌دییه‌ت ده‌توانێت گڕی سته‌م و بێبه‌زه‌یی دابگیرسێنێت. ئامانجی ساد له‌ پێشكه‌شكردنی تاوانی ڕه‌ها، وێرانكردنی سروشته‌ نه‌ك ته‌نها لێدان له‌ خودا. به‌هه‌ر حاڵ، ڕاستگۆیی ساد، شتێكی ڕه‌تكراوه‌ نییه‌؛ و سروشتی ساد، به‌ ته‌واوه‌تی نائایینییه‌. هیچ شوێنه‌وارێكی نیگه‌رانیی میتافیزیكی له‌ ساددا بوونی نییه‌؛ به‌ ده‌ربڕینێك، ترس له‌ جیهانی ئه‌ودیو، به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك له‌ ئه‌ندێشه‌ی ساددا نابینرێت. ساد ده‌یه‌وێت ته‌نها له‌گه‌ڵ مرۆڤدا سه‌روكاری هه‌بێت و نامۆیه‌ به‌ هه‌ر شتێكی نامرۆیی. ئه‌و له‌ بازنه‌ی عه‌قڵێكدا ژیانی ده‌كرد كه‌ ده‌یوست له‌لایه‌كه‌وه‌، پادشایه‌تیی خودا له‌ زه‌میندا بپێچێته‌وه‌ و له‌لایه‌كی تره‌وه‌، بوتێكی تر له‌ شوێنی خوادا دانێت: سروشت[15]. ژیانی دڵته‌زێنانه‌ی ساد، نادرووستیی ئه‌م ئایینه‌ تازه‌یه‌ (عه‌قڵ) ده‌سه‌لمێنێت. عه‌قڵ، دادگاییه‌ك كه‌‌ به‌هاكانی له‌ زه‌مینه‌وه‌ وه‌رده‌گرێت. ئایدیای تاوانی ساد شێتییه‌كی ئه‌زموونی نه‌بوو، به‌ڵكه‌ شێتیی هه‌مان عه‌قڵێك بوو كه‌ به‌ نیشاندانی ئاره‌زووی سه‌رپه‌ڕی مرۆڤ بۆ ڕه‌ها و ڕه‌هاگه‌رایی، پێشوه‌خت فه‌لاكه‌تی مرۆڤ و له‌ناوچوونی مرۆڤایه‌تی پێشبینی كردبوو. به‌ ده‌ربڕینێكی تر، ئایدیای تاوانی سادیی، ئایدیای تاوانی هه‌مان عه‌قڵه‌، عه‌قڵێك كه‌ به‌رپرسی ته‌ریكخستنی مرۆڤه‌ له‌ مرۆڤبوون.

بلانشۆ وه‌ك «تیۆریسێن و ڕه‌مزی ئازادیی ڕه‌ها» ده‌ڕوانێته‌ ساد.

• ساد خۆی له‌ پێوه‌ند به‌ شۆڕشه‌وه‌ ده‌بینێت؛ ئه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌م بینینه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ تێڕوانینی ئه‌و سه‌باره‌ت به‌ یاسا. شۆڕش، به‌ ڕوانگه‌ی ساد، «ڕژێمی بێ­یاسایی» ده‌نوێنێته‌وه‌. ساد سه‌رنجی زیاتر له‌سه‌ر جووڵه‌ی یاسایه‌ له‌ ڕژێمی پادشایه‌تیی یاساییه‌وه‌ بۆ ڕژێمی شۆڕشگێڕانه‌ی ئه‌نارشی. ئه‌و به‌ ده‌ربڕینێكی قووڵ ده‌ڵێت: «حكومه‌تی یاسا له‌ حكومه‌تی ئه‌نارشی [بێ­یاسایی] زه‌بوونتره‌: ڕوونترین به‌ڵگه‌ی ئه‌و شته‌ی كه‌ ده‌یڵێم ئه‌م هه‌قیقه‌ته‌یه‌ كه‌ هه‌ر كاتێك كه‌ حكومه‌ت بیه‌وێت یاسا بنچینه‌ییه‌كه‌ی هه‌موار بكاته‌وه‌، ناچاره‌ خۆی له‌ ئه‌نارشیزمدا ڕۆ ببات. حكومه‌ت بۆ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی یاساكانی ڕابردووی، ناچاره‌ یه‌ك ڕژێمی شۆڕشگێڕانه‌ دابمه‌زرێنێت كه‌ تێیدا هیچ یاسایه‌ك بوونی نییه‌: له‌م ڕژێمه‌دا دواجار یاساگه‌لێكی نوێ دێنه‌ كایه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ نوێیه‌ به‌پێی پێویست به‌ ئه‌ندازه‌ی ئه‌و یه‌كه‌مین ده‌وڵه‌ته‌ی كه‌ لێیه‌وه‌ ده‌رهات، دڵسۆزییه‌كی كه‌متری هه‌یه‌.»[16] بێگومان بلانشۆ وه‌ك «تیۆریسێن و ڕه‌مزی ئازادیی ڕه‌ها» ده‌ڕوانێته‌ ساد. ئه‌و ده‌ڵێت: «[ساد] كه‌سێكه‌ كه‌ مه‌رگ بۆ ئه‌و گه‌وره‌ترین تامه‌زرۆییه‌ و دواهه‌مین پووچی، كه‌ به‌ جۆرێك سه‌ر ده‌په‌ڕێنێت وه‌ك بڵێی كه‌له‌رم لێ ده‌كاته‌وه‌ و به‌ وه‌ها بێباكییه‌كه‌وه‌ كه‌ هیچ شتێك به‌ ئه‌ندازه‌ی ئه‌و مه‌رگه‌ی كه‌ ده‌یسه‌پێنێت ناواقیعی­تر نییه‌؛ و له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا هیچ كه‌س وردتر له‌ ئه‌و هه‌ستی نه‌كرد كه‌ ده‌سه‌ڵات [و حاكمییه‌ت] له‌ مه‌رگدایه‌ و ئازادی مه‌رگه‌.»[17] وه‌ك پێشتر ئاماژه‌م پێ كرد، بلانشۆ ته‌نها له‌به‌ر سێ تێگه‌ی بنه‌ڕه‌تی ئه‌ندێشه‌ی ساد ده‌خوێنێته‌وه‌: ڕه‌تدانه‌وه‌، مه‌رگ، و دژه‌-ئه‌ده‌بیات. له‌ ڕاستیدا، ئه‌وه‌ی كه‌ جیهانی ساد ده‌ناسێنێت، واقیعییه‌تێكی ته‌واو واقیعی نییه‌ كه‌ نا-واقیعییه‌ت له‌ باڵاترین فۆرمیدا به‌رجه‌سته‌ بكات، به‌ڵكه‌ به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، توخمی بنچینه‌یی دنیای ساد ده‌سه‌ڵاتێكه‌ كه‌ به‌ ڕه‌تدانه‌وه‌یه‌كی مه‌زن خۆی ده‌سه‌لمێنێت. ئه‌م ڕه‌تدانه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ پێوه‌رێكی ئێجگار باڵادا به‌دی دێت، له‌ بنچینه‌دا بۆ تێپه‌ڕاندنی ئاستی ژیانی مرۆیی ڕه‌چاو كراوه‌. ئه‌زموونی ساد، بێگومان له‌ ئه‌زموونی ڕه‌تدانه‌وه‌یه‌كی دڵڕه‌قی مێژووییه‌وه‌‌‌ هاتووه‌، ڕه‌تدانه‌وه‌یه‌ك كه‌، خودی ساد، له‌ناو بازنه‌ی ئه‌م ڕه‌تدانه‌وه‌دا، به‌ وته‌ی بلانشۆ، «به‌ هه‌مان ئه‌ندازه‌ی ده‌سه‌ڵاتی ڕه‌های خۆی، چێژ له‌ ڕه‌تدانه‌وه‌ی خۆی ده‌بات»[18]. هه‌موو بوونه‌وه‌رێكی كۆتادار پێویستی به‌ ڕه‌تدانه‌وه‌یه‌. ساد، وه‌ك نووسه‌ر، بۆ ئه‌وه‌ی خۆی بسه‌لمێنێت، ده‌بێت خۆی ڕه‌ت بداته‌وه‌. به‌ یه‌ك مانا، نووسراو، به‌رهه‌می خودڕه‌تدانه‌وه‌یه‌: هێزێكی ناكه‌سی.

• ویستی گشتی، به‌ پشتبه‌ستن به‌ پره‌نسیپه‌كانی عه‌قڵی گه‌ردوونی، پنتی هه‌سته‌كیی به‌شه‌كان (تاكه‌كان) ده‌سڕێته‌وه‌؛ و هه‌ڵه‌ی هه‌موو جۆره‌ هه‌سته‌كییه‌كی به‌شه‌كی ئاشكرا ده‌كات. ویستی گشتی، به‌م ڕێگه‌یه‌، جه‌ماوه‌ر توانادار ده‌كات به‌وه‌ی كه‌ وه‌ك حاكمێكی باڵاده‌ست شكڵ بگرێت و له‌ پێگه‌ی ده‌سه‌ڵاتدا خۆی بنوێنێته‌وه‌. ویستی گشتی له‌سه‌ر ئه‌م بنه‌ما ئه‌خلاقییه‌‌ دامه‌زراوه‌ كه‌ ده‌ڵێت تاك له‌ سنووری خۆیدا ناتوانێت ته‌واوی چه‌شنی مرۆیی بنوێنێته‌وه‌. له‌ ویستی گشتیدا، ته‌نها كه‌سێك بوونی پشتڕاست ده‌كرێته‌وه‌، كه‌سێك كه‌ خۆی تا سنووری یه‌ك ویستی ده‌ستنیشانكراو كورت بكاته‌وه‌ و له‌گه‌ڵ تاك­گه‌لێكی له‌م جۆره‌دا خۆی بكاته‌ زۆرینه‌یه‌كی هاوویست. ویستی گشتی، كاتێك كه‌ ده‌یه‌وێت ئه‌گه‌ره‌كانی هه‌ڵه‌ بسڕێته‌وه‌، ئه‌گه‌ره‌كانی هه‌ستیارێتیی به‌شه‌كی­ش ده‌سڕێته‌وه‌. به‌م شێوه‌یه‌، په‌یوه‌ندیی نێوان تاك و حاكمییه‌تی خه‌ڵك هه‌ڵده‌وه‌شێته‌وه‌. برایه‌تی ئیتر ئه‌زموون ناكرێت، چون برایه‌تی ته‌نها له‌ پنتی هه‌سته‌كیی تاكه‌كاندا تاقی ده‌كرێته‌وه‌. له‌م دۆخه‌دا، ته‌نها تاك­گه‌لێك ده‌مێننه‌وه‌ كه‌ له‌ پێوه‌ند به‌ یه‌كتره‌وه‌ بێده‌ربه‌ست و غه‌ریبه‌ن، تاك­گه‌لێك به‌بێ ئه‌رك له‌ به‌رامبه‌ر یه‌كتردا و كۆتكراو به‌ ویستی گشتی. له‌به‌ر ئه‌مه‌یه‌ كه‌ له‌ ڕژێمی ویستی گشتی­دا، برایه‌تی هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ میتافۆرێكی فریوده‌ر؛ ته‌نانه‌ت ئه‌و زۆرینه‌یه‌ی كه‌ له‌ ڕێگه‌ی ویستی گشتییه‌وه‌ خۆی ده‌رده‌خات، له‌ برایه‌تیی شۆڕشگێڕانه‌ داماڵراوه‌. ئه‌زموونی فه‌زیله‌ت له‌ شۆڕشدا، ئه‌زموونی كوشتنی باوكه‌. له‌ بنچینه‌دا، حاكمییه‌تی خه‌ڵك، له‌ باوك­كوژییه‌وه‌ هاتووه‌؛ كرده‌ی بنیاتنه‌ری حاكمییه‌ت، كوشتنی پادشایه‌، پادشایه‌ك كه‌ نوێنه‌ری خودا بوو له‌ ڕژێمی پێشوودا. برایه‌تیی شۆڕشگێڕانه‌ له‌م ڕووه‌وه‌ واقیعی بوو، چون به‌هۆی باوك­كوژیی پادشاوه‌ گه‌ره‌نتی ده‌كرا. ئه‌مه‌ شتێك بوو كه‌ ئاگایی ساد به‌ قووڵی ئه‌زموونی كردبوو، كاتێك كه‌ به‌ باوه‌ڕێكی پته‌وه‌وه‌ داوای له‌ كۆماری كرد كه‌ له‌جیاتیی هه‌ڵگرتنی به‌رپرسیارێتیی سیاسیی تاوان، گوناهی ئه‌خلاقیی خۆی له‌ ئه‌ستۆ بگرێت و خۆی به‌ تاوانكار بناسێت.

• بلانشۆ، له‌ كتێبی لۆتریامۆن و ساددا، تا ڕاده‌یه‌ك خه‌سڵه‌تی «مرۆڤی سادیی» ده‌ستنیشان ده‌كات[19]. ئه‌و ده‌ڵێت: «مرۆڤی سادیی بوونی له‌ مه‌رگێكه‌وه‌ ده‌رده‌كێشێت كه‌ خۆی پیاده‌ی ده‌كات و هه‌ندێكجار، درووست كاتێك كه‌ ئاره‌زوومه‌ندی جاویدانه‌گیی ژیانه‌، خه‌ونی مه‌رگێكی له‌ سه‌ردا هه‌یه‌ كه‌ بتوانێت بێوچان پیاده‌ی بكات، به‌ جۆرێك كه‌ جه‌لاد و قوربانی به‌ شێوه‌یه‌كی جاویدان له‌ به‌رامبه‌ر یه‌كتردا جێ بگرن و به‌ شێوه‌یه‌كی یه‌كسان به‌هره‌مه‌ند له‌ خه‌سڵه‌تی خودایی جاویدانه‌گی یه‌كتری ببینن.»[19] بۆ مرۆڤی سادیی، قوربانی، به‌ خودی خود، بوونی نییه‌ و یه‌ك بوونه‌وه‌ری جیاواز و تاكانه‌ نییه‌، به‌ڵكه‌ توخمێكی ساده‌یه‌ كه‌ له‌ په‌یوه‌ندییه‌كی مه‌زنی ئیرۆتیكیدا چه‌ندین جار شیاوی جێگرتنه‌وه‌ و گۆڕینه‌: «هیچ شتێك وه‌ك ژماره‌ی زۆری بوونه‌وه‌ره‌كان من سه‌رگه‌رم ناكات و نامخاته‌ هه‌یه‌جانه‌وه‌.»[20] مه‌رگ و هه‌ستیارێتی، به‌ ڕوانگه‌ی باتای، دوو دۆخی جیانه‌كراوه‌ن كه‌ هه‌ر یه‌كه‌یان به‌ره‌و ئه‌ویتر له‌ جووڵه‌دان: یه‌ك مرۆڤ هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ ئاژه‌ڵێك كه‌ سه‌باره‌ت به‌ تێگه‌ی مه‌رگ ئاگایی په‌یدا كردووه‌. ئه‌م ئاگاییه‌ هه‌مان به‌ڵگه‌یه‌كه‌ كه‌ مرۆڤ ده‌توانێت له‌ ڕێگه‌ی داهێنانی تابۆكانه‌وه‌ خۆی جیا بكاته‌وه‌ له‌ ئاژه‌ڵێتیی؛ ئه‌ڵبه‌ته‌ به‌ ئاوارته‌كردنی توندوتیژیی مه‌رگ: باڵاترین ئۆرگازم مه‌رگه‌. دڵڕه‌قی، له‌ ئۆرگازمدا ته‌واو نابێت؛ و بریتییه‌ له‌ وزه‌یه‌ك كه‌ هێشتا شارستانییه‌ت به‌ ته‌واوه‌تی ئاشكرای نه‌كردووه‌ و به‌م پێیه‌، دڵڕه‌قی، چاكه‌یه‌ و نه‌ك خراپه‌. مرۆڤی سادیی، مرۆڤه‌كان ڕه‌ت ده‌داته‌وه‌، و ئه‌م ڕه‌تدانه‌وه‌یه‌، وه‌ك بلانشۆ ده‌ڵێت، به‌ هۆی چه‌مكی ده‌سه‌ڵاتی باڵاوه‌ به‌دی دێت. مرۆڤی سادیی، به‌ وه‌همی خۆی، ده‌بێته‌ خودی ده‌سه‌ڵاتی باڵا و له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌م جۆره‌ مرۆڤه‌دا، ته‌واوی مرۆڤه‌كانی تر بێبه‌ها ده‌بن و هه‌ست به‌ نه‌بوونی خۆیان ده‌كه‌ن له‌ به‌رامبه‌ر خوادا. یه‌كێك له‌ پاڵه‌وانی ساد ده‌ڵێت: «ئێمه‌ خوداین.» له‌به‌ر ئه‌مه‌یه‌ كه،‌ به‌ باوه‌ڕی بلانشۆ، مرۆڤی سادیی ده‌سه‌ڵاتی به‌رپرسیارێتییه‌كی سه‌رتر له‌ مرۆڤ له‌ ئه‌ستۆ ده‌گرێت، ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ هه‌مان ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌یه‌ كه‌ پێشتر له‌لایه‌ن ئه‌م مرۆڤانه‌وه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی گه‌مژانه‌ به‌خشرابووه‌ ده‌سه‌ڵاتی ڕه‌ها. به‌ڵام، بۆ مرۆڤی سادیی، بوون له‌ شوێنی ده‌سه‌ڵاتی باڵادا، ته‌نها یه‌ك مانای هه‌یه‌: مرۆڤه‌كان وردوخاش ده‌كات و خوڵقاندن له‌ناو ده‌بات[21]. به‌ڵام، بۆ ساد، له‌ناوبردنی هه‌موو شتێك، له‌ناوبردنی دنیا نییه‌؛ چون دنیا نه‌ك ته‌نها جۆرێك سه‌لماندنی گه‌ردوونییه‌، به‌ڵكه‌ جۆرێك وێرانكردنی گشتگیریشه‌. به‌ ده‌ربڕینێكی تر، ته‌واوێتیی بوون و ته‌واوێتیی نه‌بوون، به‌ شێوه‌یه‌كی یه‌كسان دنیا ئاشكرا ده‌كه‌ن[22]. پاڵه‌وانی ساد ده‌ڵێت: «من كارێك ده‌كه‌م كه‌ پێم خۆشه‌، جگه‌ له‌ چێژی خۆم هیچ شتێك ناناسم، و بۆ پاراستن و ده‌ستگه‌یشتن به‌ چێژ، ئه‌وانیتر ئه‌شكه‌نجه‌ ده‌ده‌م و ده‌كوژم.»[23]

هه‌ستی مرۆڤی سادیی، نه‌ك به‌هۆی جوانیی یه‌ك ژنه‌وه‌، به‌ڵكه‌ به‌هۆی ئه‌و تاوانه‌وه‌ كه‌ به‌رامبه‌ر‌ ژن ده‌یكات، ده‌ورووژێت.

• مرۆڤی سادیی، هیچ كاره‌سات و خراپه‌یه‌كی تووش نایێت، چون خۆی بووه‌ به‌ ده‌سه‌ڵاتی ڕه‌ها؛ و مرۆڤی هه‌موو جۆره‌ ئیرۆتیزم، هه‌یه‌جان و هه‌ستێكی سه‌رپه‌ڕه‌ و له‌ ڕێگه‌یانه‌وه‌ چێژ ده‌بینێت. هه‌رچی زیاتر كرده‌ی مرۆڤی سادیی شایسته‌ی سزادان بێت، به‌های تاوان زیاتر ده‌بێت. ویژدانی مرۆڤی سادیی هه‌میشه‌ به‌ په‌شیمانی چالاك ده‌بێت. له‌ ڕاستیدا، په‌شیمانی، وزه‌ی تاوانی مرۆڤی سادیی ده‌سته‌به‌ر ده‌كات. په‌شیمانی خۆی یه‌ك ڕووبه‌ری چێژه‌. ئه‌و شته‌ی كه‌ ئه‌و بۆ تاوان به‌دوایدا ده‌گه‌ڕێت، خراپه‌یه‌؛ كه‌وتنه‌شوێن خراپه‌ بۆ فراوانكردنی سنووری چێژی ئه‌م مرۆڤه‌ زه‌روورییه‌: «ئه‌وه‌ی كه‌ گیانمان پێ ده‌به‌خشێت، ئۆبژه‌ی مرۆڤی سادیی نییه‌، به‌ڵكه‌ ئایدیای خراپه‌یه‌.»[24] سه‌ره‌نجام، ئۆبژه‌ی مرۆڤی سادیی هیچ چێژێك وه‌رناگرێت مه‌گه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌نجامی خراپه‌یه‌كی گه‌وره‌تری لێ بكه‌وێته‌وه‌. به‌پێی وه‌سفی ساد، ویژدانی نائه‌خلاقیی مرۆڤی سادیی، نه‌ك ته‌نها ده‌كه‌وێته‌ به‌رامبه‌ر ئاته‌ئیزم، به‌ڵكه‌ په‌یوه‌ندییه‌كی نزیكی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ شیكاریی خراپه‌دا، شیكاریی خراپه‌ ته‌نها له‌به‌ر خودی خراپه‌. هه‌ستی مرۆڤی سادیی، نه‌ك به‌هۆی جوانیی یه‌ك ژنه‌وه‌، به‌ڵكه‌ به‌هۆی ئه‌و تاوانه‌وه‌ كه‌ به‌رامبه‌ر‌ ژن ده‌یكات، ده‌ورووژێت. كۆتایی مرۆڤی سادیی، چێژه‌؛ و له‌ چێژدا هیچ جۆره‌ نهێنییه‌ك ناهێڵێته‌وه‌. مرۆڤی سادیی، له‌ بنچینه‌دا حورمه‌تی نهێنی له‌كه‌دار ده‌كات. له‌ ساتی ئۆرگازمدا، خودی سادیی[20]، نائومێدانه‌ به‌دوای ڕێگه‌یه‌كدا ده‌گه‌ڕێت كه‌ ببێته‌ شتێك به‌ده‌ر له‌ خۆی؛ به‌ڵام ناتوانێت و سه‌ره‌نجام، دنیا له‌گه‌ڵ خۆیدا زیندانی ده‌كات. ئه‌م خوده‌ سادییه‌ كه‌ سته‌مكارێكه‌ له‌ زیندانه‌كه‌یدا، ناتوانێت به‌رگه‌ی چێژ له‌ كه‌سێكی تردا بگرێت. ته‌واوی ئایدیاكانی ساد به‌ ده‌وری شتێكدا ده‌سووڕێنه‌وه‌: درووستكردنی یه‌ك بۆشایی ئه‌خلاقیی ڕه‌ها، بۆشاییه‌ك كه‌ خودی ساد دواتر به‌ ئاگایی غروورئاسای پڕی ده‌كاته‌وه‌.

• مرۆڤی سادیی، گورگی دۆخی سروشتیی هۆبز نییه‌؛ له‌ دۆخی سروشتیی هۆبزدا، به‌ره‌وڕووی غیابی خودا ده‌بینه‌وه‌. غیابی خودا، ئه‌گه‌رێك نابه‌خشێته‌ مرۆڤ بۆ ئه‌نجامدانی هه‌ر كارێك كه‌ خۆی ده‌یه‌وێت؛ واته‌، له‌ دۆخی نه‌بوونی خودادا، هیچ ئه‌گه‌رێك بۆ ئه‌نجامدانی هیچ كارێك بوونی نییه‌. مرۆڤ پاش پێكهێنانی «لیڤیاتان» یا ده‌وڵه‌ت، تێده‌گات كه‌ ئه‌گه‌ری هه‌بوو له‌ دۆخی سروشتیدا به‌ ده‌ست یه‌كێك له‌ مرۆڤه‌كان بكوژرایه‌. ئه‌مه‌ به‌م مانایه‌یه‌ كه‌ مه‌رگ، له‌ دۆخی سروشتیی هۆبزییدا، ئه‌گه‌رێكه‌ كه‌ پاش پێكهێنانی ده‌وڵه‌ت ده‌گوازرێته‌وه‌ بۆ دۆخی پێش-ده‌وڵه‌ت. به‌م پێیه‌، نه‌ مرۆڤی سادیی گورگی دۆخی سروشتیی هۆبزه‌ و نه‌ جیهانی سادیی جیهانی سروشتییه‌. له‌ دۆخی سروشتیدا، له‌ غیابی خوادا، ته‌نانه‌ت شته‌كان بوونیان نییه‌؛ ماف شتێكه‌ كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ جیهانی پاش «په‌یمانی كۆمه‌ڵایه‌تی»یه‌وه‌. له‌ دۆخی سروشتیی هۆبزدا، ته‌نها یه‌ك شت ئاماده‌یه‌: ئه‌گه‌ری هه‌میشه‌ كوژرانی تاك له‌لایه‌ن ئه‌وانیتره‌وه‌. مرۆڤی سادیی، حاكمی ده‌ره‌وه‌ی یاسا نییه‌؛ ئه‌و ناتوانێت حاكمی «دۆخی ئاوارته» بێت. له‌ دۆخی ئاوارته‌ی شمیت[21]دا، حاكم له‌ ده‌ره‌وه‌ی یاساوه‌ نییه‌؛ ئه‌و خودی یاسایه‌. حاكم بڕیار نادات، به‌ڵكه‌ كه‌سێك كه‌ بڕیار ده‌دات حاكمه‌. له‌ ڕاستیدا، حاكمی دۆخی ئاوارته‌، به‌ هه‌ڵپه‌ساردن و نه‌ك به‌ سه‌رترچوون له‌ یاسا، ده‌بێته‌ خودی یاسا. ئه‌و ده‌ره‌وه‌ی یاسا نییه‌، به‌ڵكه‌ خودی یاسایه‌. له‌ كاتێكدا كه‌ مرۆڤی سادیی تاوانكاره‌ و به‌ئاگایه‌ له‌م دۆخه‌ی خۆی. مرۆڤی سادیی له‌ناو یه‌ك دۆخدا، یه‌ك سیسته‌می نه‌ریتی، سیسته‌می یاسا ده‌وڵه‌تییه‌كان و یاسا ئایینییه‌كاندا جێی گرتووه‌، و هه‌موو ئه‌م یاسایانه‌ به ‌باشی ده‌ناسێت و به‌ره‌نگاریان ده‌كات. كه‌واته‌، مرۆڤی سادیی مرۆڤێك نییه‌ له‌ دۆخی سروشتیدا كه‌ ته‌نها به‌ره‌وڕووی مه‌رگ ببێته‌وه‌، به‌ڵكه‌ مرۆڤێكه‌ له‌ چه‌قی لیڤیاتان یان ده‌وڵه‌تدا كه‌ ڕووبه‌ڕووی سته‌مێكی فره‌لایه‌نی كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌بێته‌وه‌. ئه‌و سه‌مپتۆمی ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌؛ درزێك له‌ شتێكدا كه‌ ڕێكی به‌ ژیان ده‌به‌خشێت. دۆخی ئاوارته‌ نه‌ بۆ شمیت و نه‌ بۆ ئاگامبێن و نه‌ له‌ هیچ خوێندنه‌وه‌یه‌كی تردا، سه‌رترچوون نییه‌ له‌ یاسا‌؛ به‌ڵكه‌ هه‌ڵپه‌ساردنی یاسایه‌. له‌ دۆخی ئاوارته‌دا حاكم، كه‌سێك كه‌ بڕیار ده‌دات، له‌ یاسا سه‌رتر ناچێت؛ چونكه‌ یاسا پێشوه‌خت هه‌ڵپه‌سێردراوه‌ و، ئه‌مه‌ تاكه‌ به‌ڵگه‌یه‌كه‌ كه‌ حاكم له‌به‌ر بڕیاره‌كانی لێپرسینه‌وه‌ی له‌گه‌ڵدا ناكرێت. له‌ ڕاستیدا، نه‌ك ده‌سه‌ڵاتی حاكم كه‌ سه‌رتره‌ له‌ یاسا، به‌ڵكه‌ هه‌ڵپه‌ساردنی یاسایه‌ كه‌ هه‌موو كارێك به‌ ڕێپێدراو هه‌ژمار ده‌كات. به‌پێی ئه‌م بنه‌مایه‌یه‌ كه‌ مرۆڤی سادیی، زیاتر له‌ هه‌ر تاكێك له‌ناو ده‌وڵه‌تدا جێ ده‌گرێت؛ زیاتر له‌ هه‌ر كه‌سێك بووه‌ به‌ شت؛ له‌ كاتێكدا كه‌ ئه‌و ده‌یه‌وێت ببێته‌ خودی لیڤیاتان: «به‌ڵێ، تاكه‌ مافی من هه‌میشه‌ مافی ده‌سه‌ڵاته‌.» هه‌موو تاوانێك، بۆ مرۆڤی سادیی، كارێكی هیگڵییه‌؛ «به‌ش»ێك كه‌ له‌ سنووری «گشت» سه‌رتر ده‌چێت؛ ڕه‌تدانه‌وه‌ی ڕه‌های ته‌واوێتی؛ به‌شێك كه‌ هێشتا نه‌بووه‌ به‌ كه‌س. سوژه‌ وه‌فاداره‌ بۆ ئاره‌زوویه‌ك كه‌ تاكێتییه‌كه‌ی نه‌ك له‌ شوێنێكدا كه‌ له‌ ته‌واوێتیدا داگیری ده‌كات، به‌ڵكه‌ له‌ سه‌رترچوون له‌ ته‌واوێتی ده‌یبینێت. سوژه‌ وه‌فاداره‌ بۆ سه‌مپتۆمێك كه‌ تاكێتییه‌كه‌ی له‌ ئاشكراكردنی پارادۆكسه‌كان، له‌ درزی فانتازیا و له‌ ته‌واوێتیی حاكمدا بۆی ده‌گه‌ڕێت.

• به‌پێی ئه‌م ڕاڤه‌یه‌، ده‌گه‌ینه‌ ئه‌م پرسیاره‌: ئایا له‌ ئه‌ندێشه‌ی ساددا توندوتیژی یاسا دروست ده‌كات؟ له‌ ڕاستیدا، به‌پێی ڕاڤه‌ و خوێندنه‌وه‌ی بلانشۆ وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ نه‌رێیه‌. له‌ ئه‌ندێشه‌ی ساددا، ئه‌وه‌ توندوتیژی نییه‌ كه‌ یاسا داده‌مه‌زرێنێت به‌ڵكه‌ توندوتیژی خودی یاسایه‌. به‌ ده‌ربڕینێكی تر، یاسا توندوتیژییه‌ و له‌ جیهانی ده‌وڵه‌ته‌ مۆدێرنه‌كاندا ده‌بێت بگوترێت توندووتیژی یاسایه‌. له‌ ئه‌ندێشه‌ی ساددا، توندوتیژی كرده‌یه‌كی سروشتی نییه‌، به‌ڵكه له‌ ڕاستیدا هه‌وڵێكه‌ بۆ گه‌ڕاندنه‌وه‌ی پرسه‌كان بۆ (دۆخی سروشتی)یان. مرۆڤی سادیی ته‌نها سه‌باره‌ت به‌ شته‌كان توندوتیژی ده‌نوێنێت؛ بۆ ئه‌و، تاكێك كه‌ نه‌خێر به‌ به‌های یه‌ك پرسی ده‌ره‌كی و ئاره‌زووی خۆی ده‌ڵێت، له‌ سنووری مرۆڤه‌كان ده‌چێته‌‌ ده‌ره‌وه‌ و ده‌بێته‌ شت. مرۆڤێك ده‌توانێت له‌ شتێتی ڕزگاری بێت كه‌ به‌ڵێ به‌ ئاره‌زوو، ده‌سه‌ڵات و تاكێتیی خۆی بڵێت. ته‌نها تاوان ده‌توانێت مرۆڤی به‌شتبوو بگه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ پێگه‌ مرۆییه‌كه‌ی؛ و تاوان، له‌ بنچینه‌دا، شه‌ڕانگێزیی پاداشتی مرۆڤی سادییه‌. هه‌ر كرده‌یه‌كی تاوانكارانه‌ له‌لایه‌ن مرۆڤی سادییه‌وه‌، ڕاگه‌یاندنی وه‌فادارییه‌ بۆ به‌ها شۆڕشگێڕییه‌كان كه‌ له‌ عه‌قڵی ڕۆشنگه‌رییه‌وه‌ هاتوون.

• ساد پاڵه‌وانه‌كانی ناو ده‌نێت «لیبێرتین-Libertine»؛ لیبێرتین به‌ كه‌سێك ده‌گوترێت كه‌ هیچ سنوورێك بۆ ئاره‌زوو دانانێت. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌یه‌ كه‌، به‌ ڕوانگه‌ی ساد، ئازادی واته‌ سه‌رپێچی له‌ یاسا و سه‌رترچوون له‌ سنووره‌كان. لیبێرتین، له‌ چێژدۆستی یا له‌ دۆزینه‌وه‌ی چێژدا، به‌ وردبیینییه‌كی ته‌واوه‌وه‌، ده‌یه‌وێت ڕه‌گه‌زی ژن بشارێته‌وه‌. ئه‌م شاردنه‌وه‌یه‌، له‌ سێ لایه‌نه‌وه‌ گرنگه‌. یه‌كه‌م؛ بۆ لیبێرتین ئه‌م كاره‌ وه‌ك لاساییه‌كی گاڵته‌جاڕ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ ئه‌خلاق پێچه‌وانه‌ ده‌كاته‌وه‌؛ لیبێرتین سوود له‌ هه‌مان ئه‌و ڕسته‌یه‌ وه‌رده‌گرێت كه‌ پیاوانی ئایینی به‌كاری ده‌هێنن: «خانمه‌كان، زێتان داپۆشن!». ئه‌مه‌ هه‌مان ڕسته‌یه‌كه‌ ژێرناندی ده‌مارگیر به‌ ژۆستین و دۆرۆته‌ی ده‌ڵێت. به‌ هه‌مان ئاواز تارتۆڤ به‌ دۆرین ده‌ڵێت: «سنگت به‌ شێوه‌یه‌ك دابپۆشه‌ كه‌ من نه‌توانم بیبینم.» لێره‌دا، وه‌ك ده‌بینین هه‌مان مانا هه‌یه‌، به‌ڵام  به‌ دوو ئامانجی جیاواز؛ بۆ پیاوی ئایینی، داوێنپاكیی ڕیاكارانه‌ و بۆ لیبێرتین، پۆرنۆگرافی بێ­سنوور.­ دووه‌م؛ ژن پارچه‌ پارچه و وردوخاش‌ كراوه‌؛ ده‌یبه‌ستن، ده‌یپێچنه‌وه‌، ڕواڵه‌تی ده‌گۆڕن، ده‌یشارنه‌وه‌، به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ هیچ یه‌ك له‌ ڕاكێشه‌رییه‌كانی پێشووی (به‌ژن، سنگ، ڕه‌گه‌ز) نامێنێته‌وه‌؛ یه‌ك چه‌شن بووكه‌ڵه‌ی نه‌شته‌ركراو و به‌كارهێنراو به‌رهه‌م ده‌هێنن، جه‌سته‌یه‌ك كه‌ پێشه‌وه‌ی نییه‌ (جۆرێك تۆقاندن و سووكایه‌تیی پێكهاته‌یی)، برینپێچییه‌كی هیولائاسا، یه‌ك «شت». سێیه‌م؛ لیبێرتین له‌ ڕێگه‌ی فه‌رمانی داپۆشرانی ژنه‌وه‌، دژایه‌تیی دژه‌ئه‌خلاقگه‌رایی باو ده‌كات. لیبێرتین دژی ئه‌و پۆرنۆگرافییه‌ كار ده‌كات كه‌ له‌ ڕووتكردنه‌وه‌ی ڕه‌گه‌زی ژندا ئازایه‌تی و بێ­په‌رواییه‌كی سه‌رسه‌خت دروست ده‌كات. ئه‌خلاقی لیبێرتینی له‌سه‌ر له‌ناوبردن دانه‌مه‌زراوه‌، به‌ڵكه‌ له‌سه‌ر گومڕاكردن وه‌ستاوه‌؛ ئه‌م ئه‌خلاقه‌ ئۆبژه‌، وشه‌ و ئه‌ندامی جه‌سته‌ له‌ كاركرده‌ باوه‌كه‌ی به‌لاڕێدا ده‌بات. به‌ڵام بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌م كاره‌ به‌دی بێت، بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ سیسته‌می لیبێرتینی به‌ به‌های له‌ده‌ستچوونی ئه‌خلاقی باو درێخی بكات، مانا ده‌بێت پێداگری بكات، ژن ده‌بێت به‌ شوێن نواندنه‌وه‌ی یه‌ك فه‌زای جێگره‌وه‌ بێت، فه‌زایه‌ك كه‌ به‌هره‌مه‌ند بێت له‌ دوو شوێن كه‌ لیبێرتین، وه‌ك زمانناسێك كه‌ ڕێز بۆ نیشانه‌ داده‌نێت، نیشانه‌ له‌سه‌ر یه‌كێك له‌ شوێنه‌كان دابنێت و ئه‌ویتریش بێ كاریگه‌ر بكات. به‌م پێیه‌، لیبێرتین به‌ شاردنه‌وه‌ی ڕه‌گه‌زی ژن و له‌ هه‌مان كاتدا به‌ ڕووتكردنه‌وه‌ی كه‌فه‌ڵی، وا ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ ژن ده‌گۆڕێت بۆ یه‌ك كوڕ و؛ له‌ ژندا به‌دوای شتێكدا ده‌گه‌ڕێت كه‌ ژن نییه‌؛ به‌ڵام تێدابردنی وه‌سوه‌سه‌ئاسای جیاوازی، له‌ فێڵێك زیاتر نییه‌. ژنێك كه‌ به‌ده‌ره‌ له‌ ڕه‌گه‌ز، یه‌ك ئه‌ویتری ژن (واته‌ كوڕ) نییه‌؛ له‌ناو ئۆبژه‌كانی پۆرنۆگرافی بێ­سنووردا، ژن به‌ جیاواز ده‌مێنێته‌وه‌. درووست له‌م شوێنه‌دایه‌ كه‌ پرۆسه‌ی جێگرتنه‌وه‌ كار ده‌كات، ته‌نها ژنه‌ كه‌ هه‌ڵبژاردنی دوو پانتایی بۆ تێبردن به‌ ده‌سته‌وه‌ ده‌دات. لیبێرتین به‌ هه‌ڵبژاردنی یه‌كێك له‌م پانتاییانه‌ له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌ویتردا، له‌ هه‌رێمی هه‌مان جه‌سته‌دا، مانایه‌ك به‌رهه‌م ده‌هێنێت و په‌سه‌ند ده‌كات: سه‌رپێچی. چون جه‌سته‌ی كوڕ هیچ ئه‌گه‌رێك نابه‌خشێته‌ لیبێرتین تاوه‌كو قسه‌ له‌سه‌ر جێگرتنه‌وه‌ی پانتاییه‌كان بكات (چون جه‌سته‌ی ته‌نها یه‌ك پانتایی پێشكه‌ش ده‌كات)، قه‌ده‌غه‌یی كوڕ له‌ جه‌سته‌ی ژن كه‌متره‌، سه‌ره‌نجام به‌ شێوه‌یه‌كی ڕێكخراوتر، كه‌متر سه‌رنج بۆ خۆی ڕاده‌كێشێت[25].

له‌ یاسای ئه‌خلاقیدا، ته‌نها شتێك غیابی هه‌یه‌: چێژ. بۆ لیبێرتین، ئازادی و دادپه‌روه‌ری ڕه‌مزی چێژن؛ له‌ كوێدا چێژ هه‌بێت، ئازادی و دادپه‌روه‌ری هه‌یه‌.

• لیبێرتین، له‌ بنه‌ڕه‌تدا دژه‌نه‌ریته‌ و ده‌یه‌وێت «پرسی موقه‌ده‌س» بگۆڕێت بۆ پرسی ئاسایی. ئامانجی لیبێرتین‌ بریتییه‌‌ له‌ گۆڕینی «پرسی قه‌ده‌غه» بۆ «پرسی ڕیپێدراو». له‌ یاسای پیاوی ئایینیدا یا له‌ یاسای ئه‌خلاقیی كۆمه‌ڵگه‌دا، زێ و چووك قه‌ده‌غه‌یه‌ و جه‌سته‌ به‌ داپۆشران سنووردار كراوه‌. هیچ شتێك ناتوانێت سته‌می ئه‌خلاق كۆنترۆڵ بكات، و له‌ بنچینه‌دا كه‌سێك جڵه‌وگری ئه‌م یاسایه‌ ئه‌خلاقییه‌ نییه‌. یاسای ئه‌خلاقی، سه‌رتر له «من»ـی مرۆیی ده‌جووڵێت، هه‌میشه‌ و له‌ ساتی فه‌رماندایه‌. له‌ ڕاستیدا، ئه‌م یاسا ئه‌خلاقییه‌ نه‌ك خزمه‌ت به‌ لیبێرتین ناكات، به‌ڵكه‌ به‌رده‌وام سه‌ركوتی ده‌كات. ته‌نها به‌ ده‌ركه‌وتنی لیبێرتینه‌ كه‌ یاسای ئه‌خلاقی هه‌ڵده‌وه‌شێته‌وه‌ و ئه‌خلاقی مرۆیی به‌رهه‌م دێت. بێگومان ته‌نها ده‌سه‌ڵاتی زێ و چووك ده‌توانێت یاسای ئه‌خلاقی یا ئه‌خلاقی پیاوی ئایینی هه‌ڵبوه‌شێنێته‌وه‌. نیچه‌ قسه‌ له‌سه‌ر مرۆڤی باڵا ده‌كات و ساد (ڕابه‌ری نیچه‌) له‌سه‌ر لیبێرتین. له‌ ڕاستیدا، مرۆڤی باڵای نیچه‌ هه‌مان لیبێرتینی سادییه‌. لیبێرتین واته‌ ئازادی، ئازادیی جه‌سته‌دۆستی و جه‌سته‌گه‌رایی شۆڕش. ئێمه‌ چ شتێك ده‌رباره‌ی «عه‌قڵ»ـی ساد ده‌زانین؟ چۆن ده‌توانین لیبێرتینی سادیی پێناسه‌ بكه‌ین؟ له‌ بنچینه‌دا چۆن ده‌توانین لیبێرتینی ساد ڕاڤه‌ بكه‌ین، به‌بێ ئه‌وه‌ی كه‌ تێگه‌یشتنێكمان بۆ مرۆڤی باڵای نیچه‌ هه‌بێت؟ ته‌واوی ئه‌م چه‌مكانه‌ له‌ جۆرێك «پۆرن»دا ڕوو ده‌ده‌ن. ئێمه‌ هه‌ندێكجار به‌ره‌وڕووی ئه‌ندێشه‌ی پۆرن ده‌بینه‌وه‌ و هه‌ندێكجار، له‌گه‌ڵ خودی پۆرن و هه‌ندێكجاریش له‌گه‌ڵ جه‌سته‌گه‌رایی، هه‌مان جه‌سته‌گه‌رایی كه‌ له‌ پشت ئه‌ندێشه‌وه‌ شاراوه‌ته‌وه‌. وشه‌ چۆن ده‌توانێت له‌ ڕێگه‌ی سه‌ماوه‌ خۆی ڕووت بكاته‌وه‌؟ پۆرن لێره‌دا به‌ مانای ئاشكرابوون، ده‌ركه‌وتن، خۆمانیفێست كردن و دواجار به‌ مانای دژی ڕیاكاری و داپۆشران و خۆشاردنه‌وه‌یه‌. ئه‌مه‌ ئه‌و سه‌رپێچییه‌یه‌ كه‌ ساد له‌ سه‌ده‌ی هه‌ژده‌یه‌مدا بۆ یه‌كه‌مین جار تیۆریزه‌ی كرد. سه‌رپێچی له‌ دوالیزمی ڕیاساز! ڕیاكاری له‌ دوالیزمی چاكه‌ و خراپه‌وه‌ هاتووه‌، لایه‌نێكی ڕیا چاكه‌یه‌ و ئه‌ویتری خراپه‌. لیبێرتین، به‌ داماڵینی ڕیاكاری، وشه‌كانیش ڕووت ده‌كاته‌وه‌ و له‌ ڕاستیدا، له‌ ڕیا پاكیان ده‌كاته‌وه‌. چه‌كی یه‌ك لیبێرتین چووك یا زێیه‌تی[22]. چووك چه‌كێكه‌ دژ به‌ ڕیاكاری. چركه‌ساتی ده‌ركه‌وتنی چووكی لیبێرتین، چركه‌ساتی هه‌ڵپه‌ساردنی یاسای ئه‌خلاقییه‌ و به‌م پێیه‌، بوونی خودی ئه‌خلاقگەراش یا پیاوی ئایینی هه‌ڵده‌په‌سێردرێت. جه‌نگی ڕاسته‌قینه‌، جه‌نگی نێوان خراپه‌ و چاكه‌ نییه‌، به‌ڵكه‌ شه‌ڕانگێزیی تاك و شه‌ڕانگێزیی سیسته‌مه‌. به‌ ڕوانگه‌ی ساد، كێشه‌ سه‌ركه‌وتنی چاكه‌ نییه‌ به‌سه‌ر خراپه‌دا. خراپه‌ یاخود شه‌ڕانگێزی به‌شێكه‌ له‌ بوونی مرۆڤ. داڕووخانی مرۆڤ ئه‌و كاته‌ ده‌ست پێ ده‌كات كه‌ تاوان داوه‌ریكردن بێت. به‌ وته‌ی ساد، «له‌ یه‌ك كۆمه‌ڵگه‌ی تاوانكاردا، تاك ده‌بێت ببێته‌ تاوانكار.» تاوان، به‌هه‌رحاڵ، ته‌نها یه‌ك سیاسه‌تی لیبێرتینه‌، سیاسه‌تێك بۆ ئازادیی مرۆڤایه‌تی. ئه‌مه‌ وانه‌یه‌كه‌ كه‌ كتێبی فه‌لسه‌فه‌ له‌ ژووری خه‌ودا(1795) پێشكه‌شی ده‌كات. ئه‌م كتێبه‌ له‌ ڕاستیدا جاڕنامه‌یه‌كه‌ كه‌ زایه‌ڵه‌ی ده‌نگی تا سه‌ده‌كانی دواتر درێژ ده‌بێته‌وه‌: ئه‌ی شه‌هوه‌تڕانانی جیهان یه‌كگرن. كه‌واته‌، پێویسته‌ لیبێرتین، به‌ شێوه‌یه‌كی چالاك، په‌یوه‌ست بێت به‌ خراپه‌وه‌. هه‌ستانی لیبێرتین دژ به‌ یاسا نه‌ریتییه‌كان، یاسا ئه‌خلاقییه‌كان، یاسا ده‌وڵه‌تییه‌كان و یاسا ئایینییه‌كان، هه‌ستانێكه‌ ته‌نها له‌پێناو خودی هه‌ستاندا و؛ ته‌نها یه‌ك چه‌ك وه‌ك نه‌خێری گه‌وره‌ به‌كار ده‌خات: چووك. بێگومان ئه‌م هه‌ستانه‌، حزووری یه‌ك لیبێرتین، لیبێرتینێك كه‌ ڕه‌مزی چێژه‌، نمایش ده‌كات. له‌ یاسای ئه‌خلاقیدا، ته‌نها شتێك غیابی هه‌یه‌: چێژ. بۆ لیبێرتین، ئازادی و دادپه‌روه‌ری ڕه‌مزی چێژن؛ له‌ كوێدا چێژ هه‌بێت، ئازادی و دادپه‌روه‌ری هه‌یه‌. شتێك كه‌ بۆ یاسای ئه‌خلاقی چێژ بێت، لیبێرتین ته‌واوی جیهانی یاسای ئه‌خلاقی ده‌گۆڕێت بۆ چێژ. چێژ، هه‌ڵپه‌ساردنی یاسا و ئه‌خلاقه‌. چێژ: ساتی ڕووتبوونه‌وه‌ی هه‌موو شتێك؛ ساتی كه‌وتنی ده‌مامكی ڕیاكاریی یاسای ئه‌خلاق. ساتی چێژبردن، ‌ساتی به‌رهه‌مهێنانی «چه‌شنی مرۆڤ» نییه‌، به‌ڵكه‌ ‌ساتی جه‌نگكردنه‌ دژ به‌ ڕیاكاریی دوالیزمی خراپه‌ و چاكه‌. لیبێرتین، به‌ چالاكیی چووك، ئۆرگازمی فیكریی پیاده‌ ده‌كات. چالاكیی سیاسیی چووك، سێكسی فه‌لسه‌فییه‌. له‌ ڕاستیدا، په‌یامبه‌ری جه‌سته‌گه‌رایی و فیمینیزم، ماركی ساده‌؛ و هێلین سیكسۆ[23] و ژولیا كریستیڤا[24]، به‌رهه‌می ئه‌ندێشه‌ی سادن.

• نووسین ئه‌گه‌ر چێژ به‌رهه‌م نه‌هێنێت هیچ نییه‌؛ نووسین سێكسه‌ له‌گه‌ڵ كاغه‌زدا كه‌ ئه‌گه‌ر به‌رده‌نگێك هه‌بێت- تۆ یا ئه‌وێك له‌كاردا بێت- یه‌ك سێكسی دوولایه‌نه‌یه‌ و ئه‌گه‌ر هیچ به‌رده‌نگێك نه‌بێت- یا به‌ ڕاناوی یه‌كه‌م كه‌س بنووسرێت- جگه‌ له‌ یه‌ك ده‌ستپه‌ڕ هیچ نییه‌. به‌ ده‌ربڕینێكی تر، نووسینی فره‌ده‌نگ و دیالۆگ­ئاسا، سێكسی نووسه‌ره‌ له‌گه‌ڵ ئه‌ویتری خوێنه‌ردا و نووسینی سوژه‌ته‌وه‌ر، ده‌ستپه‌ڕی نووسه‌ره‌. هێلین ده‌ڵێت: «خانمه‌كان سه‌باره‌ت به‌ زێ­تان بنووسن.» نووسین، هاوڕێبوونه‌ له‌گه‌ڵ جه‌سته‌دا و به‌ یه‌ك مانا، نووسین، جه‌سته‌نووسینه‌[25]: جه‌سته‌ی زیاتر… نووسراوی زیاتر… جه‌سته‌، سنوورێك ده‌نوێنێته‌وه‌ كه‌ تیپه‌ڕاندنی مه‌حاڵه‌. نووسه‌ر ناتوانێت له‌ ده‌ره‌وه‌ی جه‌سته‌ی خۆیه‌وه‌ و له‌ ده‌ره‌وه‌ی «من»ـی خۆیه‌وه‌ بنووسێت. وشه‌، له‌ جه‌سته‌وه‌ دێت و ته‌نانه‌ت «جه‌سته»ـی نووسین، خۆی شتێكه‌ له‌ جه‌سته‌. ڕه‌نگه‌، جه‌سته‌ و «من»ـی نووسه‌ر، له‌ نووسیندا به‌یه‌ك بگه‌ن و ببنه‌ به‌رهه‌م. پارچه‌بوونی جه‌سته‌ و خوێنڕێژی، نمایشی­ترین سیمای جه‌سته‌یه‌. نمایشكردنی جه‌سته‌، بۆ ساد، ئومێدی ده‌ستگه‌یشتنه‌ به‌ خود و بۆ ئه‌وه‌ی خود ببینێت، ده‌بێت خۆی ببینرێت و؛ كاتێك كه‌ ئۆبژه‌ی چێژ ئه‌شكه‌نجه‌ ده‌دات، خۆی ده‌بێته‌ ئۆبژه‌یه‌كی بینراو. هیچ تاوانێك ناتوانێت سروشتی شه‌هوه‌تگه‌رای ساد تێر بكات؛ ئه‌مه‌ ئه‌ده‌بیات، یا نووسین بوو، كه‌ توانیی ئه‌م شه‌هوه‌ته‌ دابمركێنێته‌وه‌. ساد ده‌ڵێت: «تاوانێكی ئه‌خلاقی تاقی بكه‌ره‌وه‌ كه‌ ته‌نها به‌ نووسین به‌دی دێت.»[26] په‌یوه‌ندیی سێكسی هاوشێوه‌ی گه‌ڕانێكی خه‌یاڵییه‌، ڕێگه‌یه‌كی تر بۆ بردنی نووسه‌ر بۆ ئه‌ودیوی جیهان و به‌ره‌و ئایدیاڵی خوازراو، یا هه‌مان پرسی ڕه‌ها.

• به‌رهه‌مه‌ ئه‌ده‌بییه‌كانی ساد، هه‌وڵێكی ناڕوونه‌‌ بۆ پێشبردنی تاوان تا ئاستێك كه‌ گوناهی ئه‌و پاك بكاته‌وه‌. هیچ كه‌سێك به‌ ئه‌ندازه‌ی ساد جه‌ختی له‌سه‌ر په‌یوه‌ندیی نێوان خه‌یاڵ و گوناهـ نه‌كردووه‌ته‌وه‌ و؛ هه‌ندێكجار بینینێكی سه‌رسوڕهێنه‌رمان پێ ده‌به‌خشێت ده‌رباره‌ی په‌یوه‌ندیی ئاره‌زووی سێكسی له‌گه‌ڵ «بوون»دا. ئه‌گه‌ر بمانه‌وێت ئه‌م پرسه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی تر بخه‌ینه‌ ڕوو، ده‌بێت بڵێین كه‌ سادیزم، قڵپكراوه‌ی دیالێكتیكی هیگڵیی نێوان-سوبێكتیڤیته‌یه [intersubjectivity]‌ و تێیدا ناسین له‌ ڕێگه‌ی باڵاده‌ستیی سێكسییه‌وه‌ ده‌سه‌پێنرێت و تێیدا هاوشوناسی له‌گه‌ڵ ئه‌ویتردا له‌ ڕێگه‌ی بێنرخكردنی ئه‌ویتره‌وه‌ به‌ ده‌ست دێت. لێره‌دا ئه‌ده‌بیات ده‌بێته‌ یه‌ك باخۆسی حاكمییه‌تی[26] ڕه‌ها و نووسین ده‌بێته‌ یه‌ك ده‌ستپه‌ڕی تاكی، ده‌ستپه‌ڕێك كه‌ واقیعییه‌ت ڕه‌ت ده‌داته‌وه‌ و واقیعییه‌تێكی خه‌یاڵی ده‌خاته‌ شوێنی. قڵپكردنه‌وه‌ی نێوان-سوبێكتیڤیته‌ له‌ ته‌نیاییدا و وه‌ك ته‌نیایی ڕوو ده‌دات. له‌ ڕاستیدا ساد پاش زیندانی بوون ده‌ست به‌ نووسین ده‌كات، كاتێك كه‌ چیژه‌ سێكسییه‌كانی چێژی تاكی­ن و؛ له‌ زینداندا نووسین- وه‌ك حاڵه‌تی ڕۆسۆ و، دانپێدانه‌ره‌كانی ده‌ستپه‌ڕ- شوێنی نه‌مانی واقیعییه‌ت ده‌گرێته‌وه‌‌. لێره‌دا ده‌كرێت خانمی گوڵه‌كانی ژان ژینێ و وه‌سفكردنه‌كه‌ی سارته‌ر بۆ ئه‌م به‌ر‌هه‌مه‌ وه‌ك «حه‌ماسه‌ی ده‌ستپه‌ڕ[27]» به‌بیر بهێنینه‌وه‌. بێگومان هه‌م ساد و هه‌م ژینێ، خه‌ونی یه‌ك فه‌نتازیای توندوتیژیان هه‌یه‌ كه‌ به‌ سه‌رسوڕمانێكی زۆره‌وه‌، به‌ قووڵی دژه‌ژنه‌ و، چه‌قه‌كه‌ی بریتییه‌ له دیمه‌نی‌ تێبردنی كۆمی [anal]، چ ئاره‌زوو بۆ تێبردن بێت (ساد) و چ ئاره‌زوو بۆ تێبران بێت (ژینێ)، دیمه‌نێك كه‌ له‌ ڕێگه‌ی دووباره‌بوونه‌وه‌ ناكۆتاكان و پێڕستكردنی ماندووكه‌ری ڕه‌فتاره‌ سێكسییه‌كانه‌وه‌ خۆی بێنرخ ده‌كات[27]. ساد ده‌ڵێت: «من چه‌ندین جار پێم گوتویت: تاكه‌ ڕێگه‌ی گه‌یشتن به‌ دڵی ژنان، ڕێگه‌ی ئه‌شكه‌نجه‌یه‌، دڵنیا نیم له‌ هیچ ڕێگه‌یه‌كی تر.»

ڕۆحی ڕاسته‌قینه‌ی خودی سادیی، چووكته‌وه‌ریی و نكۆڵیكردنی به‌رده‌وامه‌. ئه‌م نكۆڵیكردنه‌ هه‌میشه‌ییه‌، ته‌نانه‌ت وا له‌و خوده‌ سادییه‌ ده‌كات كه‌ نكۆڵی له‌ خۆشی بكات.

• وێناكردن یا «وێنه‌سازیی تاوان» له‌ ئه‌ندێشه‌ی ساددا، ئێجگار بێ وێنه‌یه‌؛ ساد یه‌كێكه‌ له‌و یه‌كه‌مین بیرمه‌ندانه‌ی ڕۆژئاوا كه‌ په‌یوه‌ندیی سێكس و توندووتیژی، به‌ شێوه‌یه‌كی ئێجگار قووڵ و ڕاچڵه‌كێن وێنا ده‌كات. مه‌ودای نێوان توندووتیژی و سێكس، مه‌ودای نێوان بۆنی ئۆرگازم و بۆنی خوێن نییه‌. قامچییه‌ك كه‌ له‌ جه‌سته‌ی كۆیله‌ی میسری ده‌درێت و ناچار به‌ گوێڕایه‌ڵی ده‌كات، هه‌مان قامچییه‌كه‌ كه‌ له‌ گه‌ردنی ژنی ڕووت له‌سه‌ر پێخه‌فی خه‌و ده‌درێت و ناچار به‌ ئۆرگازمی ده‌كات. به‌ ده‌ربڕینێكی تر، ڕیشه‌ی ئازادی و كۆیله‌یی مرۆڤ له‌ یه‌ك ئاخێزگه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرن: ئاره‌زووی جه‌سته‌یی-سێكسی[28]. وێنه‌سازیی تاوان له‌م ڕوانگه‌دا، هه‌ستی داپۆشراو و ناوه‌كیی مرۆڤ هه‌ڵده‌كۆلێت، چون ته‌واوی هێزه‌كه‌ی له‌ سنووربه‌زاندندا به‌كار ده‌خات. ئه‌و ده‌لێت: «شادیی [مرۆڤ] نه‌ك له‌سه‌ر چێژ، به‌ڵكه‌ له‌سه‌ر خواستی ڕزگاربوون له‌و شته‌ وه‌ستاوه‌ كه‌ ئاره‌زوو سنووردار ده‌كات.» به‌ ڕوانگه‌ی ساد، كاتێك كه‌ شه‌هوه‌ت هه‌یه‌ نابێت سنووردار بكرێت، به‌ڵكه‌، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، ده‌بێت به‌كار بخرێت. چاكه‌ له‌ خۆیدا بریتییه‌ له‌ به‌گه‌ڕخستنی خراپه‌ و؛ خراپه‌، چاكه‌ بانگهێشت ده‌كات بۆ له‌ڕووداوه‌ستان و، شه‌یتان له‌ به‌رامبه‌ر خودادا ڕاده‌وه‌ستێت. ساد، به‌ ته‌واوی هێزه‌وه‌، نكۆڵی له‌ خودا ده‌كات و دواجار، خۆی به‌ قادری ڕه‌ها هاوتا ده‌كات. دیالێكتیكی سنووربه‌زاندن به‌ره‌و پنتی ناكۆتا پێش ده‌ڕوات. وه‌ك چۆن بلانشۆ ده‌ڵێت: «وێناكردنی خودایه‌كی دۆزه‌خی هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ وێستگه‌یه‌ك له‌ دیالێكتیكدا كه‌ به‌پێی ئه‌م وێستگه‌یه‌ مرۆڤی باڵای ساد، پاش نكۆڵیكردن له‌ مرۆڤ له‌ قاڵبی خوادا، ئه‌و كات پێش ده‌ڕوات تا ڕووبه‌ڕووی خودا ببێته‌وه‌ و به‌ ناوی سروشته‌وه‌ نكۆڵی له‌ خوداش ده‌كات تاوه‌كو، سه‌ره‌نجام نكۆڵی له‌ خودی سروشت­یش ده‌كات له‌ ڕێگه‌ی هاوتاكردنییه‌وه‌ له‌گه‌ڵ‌ ڕۆحی ڕه‌تدانه‌وه‌دا‌.»[28] له‌ ڕاستیدا، ڕۆحی ڕاسته‌قینه‌ی خودی سادیی، چووكته‌وه‌ریی [priapic] و نكۆڵیكردنی به‌رده‌وامه‌. ئه‌م نكۆڵیكردنه‌ هه‌میشه‌ییه‌، ته‌نانه‌ت وا له‌و خوده‌ سادییه‌ ده‌كات كه‌ نكۆڵی له‌ خۆشی بكات. ئاگایی ساد، كاتێك كه‌ بۆ باڵاترین ئاست سه‌رتر ده‌چێت، ده‌بێته‌ دژه‌ئاگایی، درووست وه‌ك چۆن ئه‌ده‌بیاتی ئه‌و دژه‌ئه‌ده‌بیاته‌. ده‌روون و زمانی ساد، گیرۆده‌ له‌ قاوغی نه‌فره‌تدا، به‌دوای ڕێگه‌یه‌كدا ده‌گه‌ڕێن تا له‌ فۆرمه‌كانی خۆیان ڕزگار بن و بچنه‌ ناو بێده‌نگییه‌كه‌وه‌ كه‌ هاوڕێژه‌ بێت له‌گه‌ڵ بینینی ترسناك. له‌ نووسراوی ساددا، هه‌میشه‌ پارادۆكسگه‌لێك هه‌ن‌؛ به‌ڵام ئه‌م پارادۆكسانه‌ زیاتر سنووردارییه‌كانی لۆجیك ئاشكرا ده‌كه‌ن تا سنووردارییه‌كانی واقیع.

• لاكان[29]، له‌ وتاره‌ ناوداره‌كه‌یدا به‌ ناونیشانی «كانت له‌گه‌ڵ ساد»دا، خوێندنه‌وه‌یه‌ك سه‌باره‌ت به‌ كتێبی ساد، واته‌ «فه‌لسه‌فه‌ له‌ ژووری خه‌و»دا، پێشكه‌ش ده‌كات. پرسیار ئه‌مه‌یه‌: له‌ چ پنتێكدا ساد و كانت به‌یه‌ك ده‌گه‌ن؟ سوژه‌ی ترانسێندێتاڵی و ئۆتۆنۆمی كانتی چ په‌یوه‌ندییه‌كی به‌ مرۆڤی تاقانه‌ و سادییه‌وه‌ هه‌یه‌؟ سه‌ره‌تا پێویسته‌ ئه‌وه‌ به‌بیر بهێنمه‌وه‌، وه‌ك له‌ په‌یوه‌ندیی پرسی «فه‌رمانی ڕه‌ها»ـی كانتی و شۆڕشدا خرایه‌ ڕوو،  كه‌: چاكه‌ی ڕه‌ها به‌ ئه‌ندازه‌ی خراپه‌ی ڕه‌ها مه‌ترسیداره‌. سوژه‌ی سه‌ربه‌خۆی كانت، به‌ په‌یڕه‌ویكردن له‌ ویستی ئه‌خلاقیی خۆی، یاسا داده‌نێت و؛ ئه‌م یاسایه‌ پاك كراوه‌ته‌وه‌ له‌ هه‌ر جۆره‌ ئاره‌زوویه‌كی شه‌ڕانگێز. یاسای ئه‌خلاقیی كانتی، یاسایه‌كی گه‌ردوونییه‌ و به‌م پێیه‌، پێویستی به‌ توندوتیژییه‌ تا جێبه‌جێ بكرێت. له‌لایه‌كی تره‌وه‌، سادیش به‌ پشتبه‌ستن به‌ پره‌نسیپی سه‌ربه‌خۆیی مرۆڤ، یا هه‌مان ئۆتۆنۆمیی كانتی، بنه‌ماكانی خۆی به‌پێی عه‌قڵی سادیی داده‌مه‌زرێنێت: به‌رابه‌ریی ڕه‌ها، به‌خته‌وه‌ریی مرۆیی، مافه‌ تاكییه‌كان، خاوه‌ندارێتیی تایبه‌تی، یاسای عه‌قڵیی مرۆیی به‌رامبه‌ر یاسای سته‌مكارانه‌ی كڵێسا، باڵاده‌ستیی مرۆڤ به‌سه‌ر سرووشتدا و ده‌سه‌ڵاتی ڕه‌های مرۆڤ. كه‌واته، به‌ یه‌ك مانا،‌ ڕه‌هاگه‌رایی ئه‌خلاقیی كانتی هه‌مان ڕه‌هاگه‌رایی ئه‌خلاقیی سادییه‌؛ یا به‌ ده‌ربڕینی لاكان، سته‌مكاری ئه‌خلاقگه‌رای كانتی هه‌مان مرۆڤی دژه‌نۆرمی بێ ئه‌خلاقی سادییه[29]‌. به‌ باوه‌ڕی لاكان، سوژه‌ی سادیی، به‌ ڕه‌تدانه‌وه‌ی مه‌عشوقه‌ و‌ ڕه‌تدانه‌وه‌ی ئه‌ویتر، خوازیاری گه‌یشتنه‌ به‌ پێگه‌ی سوژه‌ی ڕه‌ها و «ئه‌ویتری گه‌وره». سه‌ره‌ڕای ئه‌مه‌ش، بۆ ساد، چێژ له‌گه‌ڵ ڕیزبه‌ندیی جیهاندا هاوده‌قه‌. به‌م پێیه‌، یه‌ك فه‌رمانی ڕه‌ها له‌ بنچینه‌دا له‌ پێوه‌ند به‌ چێژی ڕه‌هاوه‌ ئاشكرا ده‌بێت.

• ئادۆرنۆ و هۆركهایمه‌ر‌[30] ده‌ڵێن مرۆڤی سادیی به‌رهه‌می لۆجیكی ڕۆشنگه‌رییه‌، لۆجیكێك كه‌ ئه‌ویتر سه‌ركوت و په‌راوێز ده‌خات. به‌ڵام، ئایا ئه‌م ڕاڤه‌ لاكانییه‌ له‌گه‌ڵ ڕاڤه‌ی بلانشۆدا یه‌ك ده‌گرێته‌وه‌؟ بلانشۆ شتێكی پێچه‌وانه‌ ده‌ڵێت، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا دڵنیا نییه‌ كه‌ خودی ساد به‌ئاگا بووبێت له‌م پرسه‌. بلانشۆ ده‌ڵێت: ئاغای من بوون، به‌ مانای ئاغای ئه‌ویتر بوونه‌. كاتێك كه‌ سه‌ربه‌خۆیی من له‌ ئۆتۆنۆمیی منه‌وه‌ نایەت، به‌ڵكه‌ له‌ وابه‌سته‌یی ئه‌وانیتره‌وه‌ بۆ من سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت، شتێكی ئاشكرایه‌ كه‌ من تا ئه‌به‌د به‌ستراوم به‌ ئه‌وانیتره‌وه‌ و هه‌روه‌ها ئه‌مه‌ی كه‌ پێویستیم به‌ ئه‌وانیتره‌ ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ته‌نها پێویستیم به‌ له‌ناوبردنیان بێت[30]. له‌م پنته‌دایه‌ كه‌ ساد هه‌م له‌ ده‌روونشیكاری و هه‌م له‌ دیكارت دوور ده‌كه‌وێته‌وه‌. دۆلوز له‌و سیمینارانه‌دا كه‌ پاش بڵاوبوونه‌وه‌ی كتێبی «دژه‌ئۆدیپ» پێشكه‌شیان ده‌كات، جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ ده‌روونشیكاری به‌ دابه‌شكردنی سوژه‌ بۆ «سوژه‌ی گوزاره» و «سوژه‌ی ده‌ربڕین» به‌ ته‌واوه‌تی دیكارتییانه‌ كار ده‌كات: «هیچ سوژه‌یه‌كی تاكیمان نییه‌ كه‌ گوزاره‌یه‌كی تاكی ده‌رببڕێت و به‌رهه‌م بهێنێت، ئێمه‌ به‌رامبه‌ر هۆكاره‌ كۆییه‌كانی ده‌ربڕین وه‌ستاوین كه‌ ئه‌نجامی كۆبه‌ندی ماشێنییه‌.» هاوده‌ستیی هۆكاره‌ كۆییه‌كانی ئه‌دای شانۆ له‌ فیكری ساددا هاوته‌ریب ده‌بێت به‌ هۆكاره‌ كۆییه‌كانی ده‌ربڕین كه‌ بێگومان هه‌ردووكیان كۆمه‌ڵێك هێڵن له‌ یه‌ك كۆبه‌ندی ماشینیدا. له‌به‌ر ئه‌مه‌یه‌ كه‌ دۆڵۆز، لاكان وه‌ك «دواهه‌مین دیكارتی» ده‌بینێت، دیكارتییه‌ك كه‌ ده‌یه‌وێت بیر له‌ ئاره‌زوو بكاته‌وه‌، و به‌ یه‌ك مانا، جیای ده‌كاته‌وه‌ له‌ بیركردنه‌وه‌. به‌ڵام دۆلوز، ده‌ڵێت بیركردنه‌وه‌ هه‌مان ئاره‌زووكردنه‌.

• كلۆسۆڤسكی له‌ یاداشتێكی گرنگدا ده‌رباره‌ی ساد ده‌نووسێت: «سیاسه‌تی نووسراو نا-زمانه‌. نا-زمانێك كه‌ له‌ پرسی نۆرمه‌كی و زاڵ مه‌ودا ده‌گرێت و هیچ كات له‌ به‌دیهاتنی مه‌وداگرتن له‌ پرسی نۆرمه‌كی ڕاناوه‌ستێت و به‌ دووباره‌كردنه‌وه‌ی ئه‌م سیاسه‌ته‌، خۆی وه‌ك گومناویی خۆی ده‌ناسێته‌وه‌: واته‌ خاڵی بوون له‌ هه‌ر فۆرم و ناوه‌ڕۆكێكی پێناسه‌كراو و ده‌ستنیشانكراو، و پێكهێنانی جیاوازی له‌ پێوه‌ند به‌ خۆیه‌وه‌. به‌كارخستنی ئه‌م نا-زمانه‌ به‌ وردیی له‌ دڵی خودی زماندایه‌.[31]» ساد، زمان دژی خودی زمان ده‌جووڵێنێت. ساد، حضوری نا-زمان، له‌ زماندا هه‌ڵده‌كۆڵێت؛ ئه‌مه‌ زمانێكه‌ كه‌ مافی داواكردنه‌وه‌ی له‌ خۆی وه‌رگرتووه‌ته‌وه‌. نه‌مانی مافی داواكردنه‌وه‌، به‌م مانایه‌یه‌ كه‌ شتێك له‌ ده‌ره‌وه‌­­­[32]ـی زمانه‌وه‌ ده‌مێنێته‌وه‌. ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ ده‌مێنێته‌وه‌، یه‌ك جاری تر، كرده‌یه‌كه‌ كه‌ ده‌بێت ئه‌نجام بدرێت. هه‌رچی ئه‌م كرده‌یه‌ ئه‌نجام بدرێت، زیاتر له‌ ده‌رگا ده‌دات: له‌ ده‌رگای بۆشایی ئه‌ده‌بی. ده‌ره‌وه‌ هه‌مان شتێكه‌ كه‌ سه‌رپێچی له‌ هه‌ر ڕاڤه‌یه‌ك ده‌كات. ئه‌وه‌ی كه‌ داهێنانێكی شێوێنه‌ر به‌ ده‌قی ساد ده‌به‌خشێت، ئه‌مه‌یه‌ كه‌ له‌ ڕێگه‌ی ساده‌وه‌ ئه‌م ده‌ره‌وه‌یه‌، وه‌ك شتێك كه‌ له‌ناو ئه‌ندێشه‌دا به‌رهه‌م هێنراوه‌، شرۆڤه‌ و ڕاڤه‌ ده‌كرێت[31]. كلۆسۆڤسكی، ساد به‌ یه‌كێك له‌م جۆره‌ نموونانه‌ی سیاسه‌تی نووسراو داده‌نێت؛ به‌ تایبه‌ت له‌و ڕووه‌وه‌ كه‌ هیچ كات له‌ به‌دیهاتنی مه‌وداگرتن واته‌ سه‌رپێچی له‌ پرسی نۆرمه‌كی و زاڵ ڕاناوه‌ستێت. له‌م دۆخه‌دا، هه‌م خود و هه‌م ئه‌ویتر ده‌مرن، و هه‌م فۆرم و ناوه‌ڕۆكی په‌تیی. كه‌واته‌، له‌ ئه‌ندێشه‌ی ساددا، نه‌ دوالیزمی خود/ئه‌ویتر ده‌بینین نه‌ دوالیزمی فۆرم/ناوه‌ڕۆك. له‌ ئه‌ندێشه‌ی ساددا، ئه‌ویتر له‌ بنچینه‌دا مانای نییه‌ كه‌ بیه‌وێت ڕه‌ت بدرێته‌وه‌. حزووری ئه‌ویتر ته‌نها به‌ مانای جێگرتنه‌ وه‌ك به‌رده‌نگ. له‌ بنچینه‌دا ڕه‌تدانه‌وه‌ی ئه‌ویتر واته‌ به‌رهه‌مهێنانی مانا و سه‌رهه‌ڵدانی پرسی ئه‌خلاق: «نووسین، نووسین به‌ ئه‌ویتره‌ و نه‌ك بۆ ئه‌ویتر.» ئه‌ویتر بۆ ساد، ده‌توانێت هه‌رچییه‌ك بێت: خودا، مه‌عشوقه‌، باوك، كڵێسا، ئایین، خود، باوكی موقه‌ده‌س، كۆمه‌ڵگه‌، یاسا، سیسته‌می خێزان، حاكم و هه‌رشتێك كه‌ بیه‌وێت میتافیزیكی خود/ئه‌ویتر دروست بكات.

• له‌ ئه‌ندێشه‌ی ساد و باتای­دا، هه‌ر ڕه‌تدانه‌وه‌یه‌ك به‌ مانای به‌ فه‌رمی ناسینی یه‌ك ئه‌ویتره‌ له‌ ده‌ره‌وه‌دا؛ ڕه‌تدانه‌وه‌، واته‌ دانپێدانان به‌ ئه‌ویتردا له‌ فه‌زای ده‌ره‌وه‌. له‌ ڕێگه‌ی ڕه‌تدانه‌وه‌ و پێكهێنانی سیسته‌می ئاڵوگۆڕه‌وه‌، شتێك به‌رهه‌م دێت: مانا. مانا به‌رهه‌می دیالێكتیكی هیگڵییه‌. به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، سوژه‌ی سادیی كه‌ دروستكراوی ئه‌زموونی سادییه‌- واته‌ یه‌ك جووڵه‌ به‌ره‌و تاقیكردنه‌وه‌، یه‌ك سه‌رپێچی له‌ پرسی نۆرمه‌كی- به‌ڵێ به‌ هێزه‌ ئه‌رێنی و ناونشینه‌كانی خۆی ده‌ڵێت تا ئه‌مه‌ی كه‌ بیه‌وێت بیر له‌ پرسی ترانسێندێتاڵی و نه‌رێنی بكاته‌وه‌. له‌ سیسته‌می هیگڵیی ئاغا/كۆیله‌دا، ئه‌مه‌ كۆیله‌یه‌ كه‌ له‌ پێگه‌ی ژێرده‌ستدا جێی گرتووه‌ و ئاغا له‌ پێگه‌ی باڵاده‌ست. ئه‌گه‌ر هه‌موو گرفته‌كه‌ له‌سه‌ر ئه‌مه‌ بێت كه‌ ئۆبژه‌ی زیاده‌ یا زیاده‌ی جه‌سته‌ی ئاغا، واته‌ پیسایی ئاغا، به‌ چ كه‌سێك ده‌گات، ئه‌وا ئه‌مه‌ كۆیله‌یه‌ كه‌ هه‌میشه‌ چاو ده‌بڕێته‌ كۆمی ئاغا. سوژه‌ی ژێرده‌ست ده‌یه‌وێت، له‌ ڕێگه‌ی یه‌ك په‌یوه‌ندیی لیبیدۆییه‌وه‌، ده‌ستی بگاته‌ كۆمی ئاغا و ئۆبژه‌ی زیاده‌ی ئاغا به‌ ده‌ست بهێنێت. فرۆید ده‌ڵێت ئاغا به‌هۆی ته‌كنیكی ڕێگرییه‌وه‌ ناهێڵێت كه‌ كۆیله‌ ده‌ستی بگاته‌ ئۆبژه‌ی زیاده‌ی ئاغا، واته‌ ئۆبژه‌ی ئاره‌زووی كۆیله‌، و به‌م پێیه‌، مه‌ودای دیاریكراوی نێوان ئاغا/كۆیله‌ هێشتا ماوه‌ته‌وه‌. به‌ڵام ساد پرسێكی نوێ ده‌خاته‌ ڕوو: ئاغا له‌ نێوان دوو كاردا به‌گومانه‌: ئه‌مه‌ی كه‌ كۆمی پێشكه‌ش به‌ كۆیله‌ بكات و بگاته‌ چێژی كۆمی و دواجار پێگه‌ ڕه‌مزییه‌كه‌ی له‌ ده‌ست بدات؛ یاخود، به‌ ته‌كنیكی ڕێگریی فرۆیدی پیسایی نه‌كات، و كۆمی نه‌به‌خشێت و دواجار بێبه‌ش ببێت له‌ چێژی كۆمی. ساد له‌م باره‌وه‌ ده‌ڵێت: «ئاغا یه‌ك بوونه‌وه‌ری لاده‌ری كۆمییه‌، ئه‌و به‌ دڵنیاییه‌وه‌ پیسایی ده‌كات و له‌ ململانێی نێوان پێگه‌ی ڕه‌مزیی و چێژی كۆمیدا، دواجار، بۆ چێژی كۆمی ملكه‌چ ده‌كات.» سه‌ره‌نجام، هه‌م كۆیله‌ ده‌ستی ده‌گاته‌ ئۆبژه‌ی زیاده‌ی ئاغا واته‌ ئۆبژه‌ی ئاره‌زووی خۆی، و هه‌م ئاغا چێژی سوبێكتیڤ ده‌بات. كه‌واته‌، به‌ كرده‌وه‌، ده‌بینین كه‌ سیسته‌می دیالێكتیكیی هیگڵی له‌لایه‌ن ساده‌وه‌ قڵپ ده‌كرێته‌وه‌. له‌مه‌ به‌دواوه‌، گرفته‌كه‌ ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی كێ پیسایی ده‌كات و كێ نایكات؟ بۆ ساد، ئه‌م گرفته‌ به‌ستراوه‌ به‌ كۆنترۆڵی پیسایی ناو جه‌سته‌وه‌. ئه‌مه‌ی كه‌ ئاغا (چ خودی ئاغای سه‌ره‌تایی بێت و چ كۆیله‌یه‌ك كه‌  گه‌یشتووه‌ به‌‌ پێگه‌ی ئاغایه‌ك) تا چ ئه‌ندازه‌یه‌ك، به‌ وته‌ی باتای، وه‌ك «میر» مامه‌ڵه‌ ده‌كات. میرێتیی ئاغا له‌م شوێنه‌دا ده‌به‌سترێت به‌ پێگه‌ سوبێكتیڤه‌كه‌یه‌وه‌‌ و نه‌ك پێگه‌ ڕه‌مزییه‌كه‌ی. میرێتی له‌ دۆخی ئاغابووندا نییه‌، به‌ڵكه‌ ئاغاشێوه‌ ژیانكردنه‌؛ له‌ دۆخی ده‌سه‌ڵات بوون یا ده‌سه‌ڵاتدار بوون نییه‌، به‌ڵكه‌ چاوبڕینه‌ له‌ ویستی په‌یوه‌ست به‌ ده‌سه‌ڵاتی ژیانكردن. واته‌ مرۆڤێك كه‌ به‌ڵێ به‌ هێزه‌ ناونشینه‌كانی خۆی ده‌ڵێت. میر، یا مرۆڤی سادیی، به‌ ڕاستی هه‌مان سوژه‌ی فه‌رمانده‌ر و به‌ڵێ­گۆ به‌ خودی نیچه‌ییه‌؛ واته‌، ڕوو وه‌رگێڕان له‌ ئه‌خلاقی كۆیله‌كان و چوون به‌ره‌و ئه‌خلاقی سه‌روه‌ران؛ واته‌ كه‌سێك كه‌ وه‌ك قومار ڕووبه‌ڕووی مه‌رگ ده‌بێته‌وه‌ و دڵه‌ڕاوكێی بوون به‌ زیاتر ده‌زانێت تا دڵه‌ڕاوكێی مه‌رگ. په‌یوه‌ندیی نێوان مرۆڤ و خودا هاوتایه‌ به‌ په‌یوه‌ندیی نێوان ئاغا و كۆیله‌ له‌ هه‌لومه‌رجی كۆمه‌ڵایه‌تیدا. هه‌ستانی ئاغا دژ به‌ خودا، په‌یوه‌ندیی دێرینی نێوان ئاغا و كۆیله‌ داده‌مه‌زرێنێته‌وه‌ و به‌ شۆڕشی كۆیله‌ دژ به‌ ئاغا ته‌واو ده‌بێت. مه‌رگی خودا كه‌ خواستی ئاغا بووه‌، مۆدێلێك بۆ كوشتنی ئاغا له‌لایه‌ن كۆیله‌وه‌ پێشكه‌ش ده‌كات. له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا، ئاغا ته‌نها ده‌توانێت خودا له‌ خه‌ونه‌كانیدا بكوژێت: خه‌ونگه‌لێك كه‌ خودی خودا بۆی ناردووه‌؛ ئه‌و ته‌نها ده‌توانێت به‌ ورووژاندنی كۆیله‌ دژ به‌ خۆی، خودا هان بدات تا به‌شداریی له‌ ته‌نها یه‌ك ململانێدا بكات و؛ كۆیله‌ كه‌ به‌م ڕێگه‌یه‌ ورووژاوه‌، ده‌بێته‌ مه‌ستی ئازادی، گۆڕراو به‌ یه‌ك خودا، ساتێكی شادمان، به‌ڵام لاواز له‌ گومانكردن له‌وه‌ی كه‌ ئه‌و ته‌نها ئامڕازێك بووه‌ بۆ ویستی خودایی.

• هیگڵ ده‌ڵێت: «كۆیله‌یی جۆرێكه‌ له‌ خودئاگایی، خودئاگاییه‌كی ناشاد.»[32] كۆیله‌یی، ئاگاییه‌كه‌ كه‌ له‌ ڕێگه‌ی ناشادییه‌وه‌ خۆی به‌ ده‌ست ده‌هێنێت؛ له‌ ڕێگه‌ی دۆزه‌خه‌وه‌ به‌هه‌شت، و له‌ ڕێگه‌ی خراپه‌وه‌ چاكه‌، و له‌ ڕێگه‌ی «نه‌بوون»ـه‌وه «بوون» به‌ ده‌ست ده‌هێنێت. كۆیله‌، مه‌خلوقێك كه‌ هه‌میشه‌ خوداكانی ده‌گۆڕێت. ئاگایی ناشاد، واته‌ هێزێكی فاوستی، كه‌ له‌ غیابی عه‌قڵدا ئازار ده‌كێشێت؛ هێزێكی چاكه‌خواز، كه‌ هه‌میشه‌ خراپه‌ی لێ ده‌وه‌شێته‌وه‌. مرۆڤی ناشاد، هه‌میشه‌ له‌ به‌رامبه‌ر سته‌مكاردا وه‌ك كۆیله‌ ڕه‌فتار ده‌كات و له‌ به‌رامبه‌ر كۆیله‌دا وه‌ك سته‌مكار. خودای كۆیله‌، خودای ئاره‌زووه‌؛ ئاره‌زوویه‌ك كه‌ ئۆبژه‌كه‌ی ئاره‌زوویه‌كی تره‌؛ به‌ ده‌ربڕینێك، ئاره‌زووی ئاره‌زوولێكراوه‌. «من»ـی ئاره‌زوو، یه‌ك بۆشاییه‌، «نه‌بوون»ێكی ڕووته‌ كه‌ هیچ خودایه‌كی ئاره‌زوو پڕی ناكاته‌وه‌، چون ئاره‌زوو وه‌ك ئاره‌زوو، ته‌نها دۆخی ئاژه‌ڵبوون ده‌رده‌خات، چون بوون به‌ كۆیله‌ی خود خراپتره‌ له‌ بوون به‌ كۆیله‌ی ئه‌ویتر. به‌ كورتی، خود-ئاگایی ناشاد وه‌ك چییه‌تیی كۆیله‌یی، خوداكان له‌ شوێنكاتی جیاوازدا به‌رهه‌م ده‌هێنێته‌وه‌، چون بۆ ئه‌و «مه‌رگی خودا» واته‌ له‌دایكبوونه‌وه‌ی خودا.

هاوكێشه‌ی ترسناكی ساد ده‌بینین: مرۆڤ ئۆرگازمه‌، ئۆرگازمیش مه‌رگه‌.

• كامڵیی ویستی سادیی له‌ مه‌رگدایه‌؛ سنوورداریی یه‌ك مرۆڤی سادیی، كه‌ خاوه‌نی ده‌سه‌ڵاتی ڕه‌هایه‌، تاوان و خۆكوژییه‌. له‌م ڕووه‌وه‌، نابێت مایه‌ی سه‌رسوڕمان بێت كه‌ پاڵه‌وانه‌كانی ساد پاڵنه‌ری تاناتۆس[33] به‌گه‌ڕ ده‌خه‌ن. كۆنت دوگیرناند، ورگپه‌رستێكی هیولائاسا، به‌ چووكی یه‌ك منداڵ، ته‌نها كاتێك ده‌گاته‌ ترۆپكی چێژی سێكسی كه‌ له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌و منداڵه‌دا، خوێن له‌ جه‌سته‌ی ژنه‌كه‌ی بهێنێت. ڕۆلان په‌یكه‌رێكی مه‌رگ، له‌ قووڵایی زه‌میندا ده‌پارێزێت، ته‌نانه‌ت سوود له‌و گوریسه‌ وه‌رده‌گرێت كه‌ قوربانییه‌كانی خۆی پێ ده‌خنكێنێت. بێگومان، هیچ ده‌سه‌ڵاتێك ڕه‌هاتر نییه‌ له‌ كرده‌ی وێرانكردنی ئاگایی مرۆیی، مه‌گه‌ر ته‌نها كرده‌ی خه‌ڵقكردنی ئاگاییه‌كی تر، كه‌ ساد وه‌ك شتێكی به‌رگه‌نه‌گیراو ده‌یبینێت. باڵاترین تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ی مرۆڤ كه‌ نه‌ ده‌توانێت خودا بكوژێت و نه‌ ده‌توانێت، وه‌ك خودا، خه‌ڵق بكات، ئه‌مه‌یه‌ كه‌ مه‌خلوقه‌كانی خودا بكوژێت. به‌م هۆیه‌یه‌ كه‌، ساد، له‌ كۆتایی به‌رهه‌مه‌كانیدا، ده‌بێت پاڵه‌وانه‌ خه‌یاڵییه‌كانی سته‌مكارانه‌ بكوژێت و له‌ناو ببات. ئه‌گه‌ر مرۆڤه‌ شه‌ڕانگێزه‌كانی ساد ڕووبه‌ڕووی شكست ده‌بنه‌وه‌، ئه‌وا خودی ساد سه‌ركه‌وتن به‌ ده‌ست ده‌هێنێت: ئه‌و ژوستین ده‌كوژێت. خودی سادیی، وه‌ك ئاماژه‌م پێ كرد، له‌ مه‌رگدا ده‌گاته‌ پنتی كامڵی. له‌ناوبردن، دواهه‌مین ئامانجه‌. له‌به‌ر ئه‌مه‌یه‌ كه‌ ساد ده‌نووسێت: «لیبێرتینێك نادۆزرێته‌وه‌ كه‌ به‌ لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ كه‌مێك له‌ خراپه‌دا ڕۆنه‌چووبێت و نه‌زانێت تاوان چ كاریگه‌رییه‌كی ترسناك له‌سه‌ر هه‌سته‌كان پیاده‌ ده‌كات.» مه‌رگ زاڵ ده‌بێت به‌سه‌ر هه‌موو شتێكدا. ڕه‌تدانه‌وه‌ی ئه‌وانیتر، نه‌ك له‌ سه‌لماندن به‌ڵكه‌ له‌ ڕه‌تدانه‌وه‌ی خوددا، ده‌گاته‌ دوا پنت. باتای ده‌پرسێت: «چ شتێك دڵه‌ڕاوكێ­هێنه‌رتره‌ له‌ ئایدیای خودته‌وه‌رییه‌ك كه‌ ده‌گۆڕدرێت بۆ ویستی په‌یوه‌ست به‌ تێداچوون له‌ كوره‌یه‌كدا كه‌ ئاگره‌كه‌ی خودێتی[34]دایگیرساندووه‌؟» سه‌ره‌نجام، هاوكێشه‌ی ترسناكی ساد ده‌بینین: مرۆڤ ئۆرگازمه‌، ئۆرگازمیش مه‌رگه‌. ساد كه‌ زیندانی ئاگاییه‌، هه‌وڵ ده‌دات له‌ ڕێگه‌ی ده‌ستپه‌ڕی مه‌رگباره‌وه‌ هه‌ڵبێت. بینینه‌كانی مایه‌ی زووخاو و ئازارن، جه‌سته‌ وشك و په‌ژموورده‌ ده‌كه‌ن و له‌ جه‌سته‌دا ته‌نگه‌ڵانێك ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ تێیدا ئاگایی هه‌ڵده‌درێت. خودی سادیی، له‌ كاتێكدا كه‌ نائومێدانه‌ به‌دوای ڕێگه‌یه‌كدا ده‌گه‌ڕێت تا ببێته‌ ئه‌ویتر، دیسان له‌ خۆیدا ڕۆده‌چێت. تاكه‌ ڕێگه‌ی ڕزگاربوونی ئه‌م خوده‌ له‌ مه‌رگدایه‌. ساد ده‌زانێت كه‌ توندوتیژی مه‌رجی هه‌یه‌جانی ژیانه‌، و وێرانكردن، ده‌بێته‌ مایه‌ی چالاكیی سروشت؛ چه‌په‌ڵی به‌ ئه‌ندازه‌ی چاكه‌ بۆ سرووشت پێویسته‌. ئه‌وه‌ی كه‌ مه‌زنه‌، هه‌میشه‌ ڕۆحی وێرانكردن و له‌ناوبردنه‌. ساد ڕۆشنگه‌ری ده‌گه‌یێنێته‌ كۆتایی. به‌ڵام هیچ كات ئه‌م خاڵه‌ له‌بیر ناكات كه‌ عیشق هه‌میشه‌ له‌ شوێنێكدا هه‌یه‌ كه‌ مه‌رگ فه‌رمانڕه‌وایی ده‌كات. ویستی مه‌رگ له‌ خودی سادییدا، پنتی كامڵیی ئیرۆتیزمی ترسناكی ئه‌وه‌. به‌ ڕوانگه‌ی ساد «بنه‌ڕه‌تی ژیانی ته‌واوی بوونه‌وه‌ره‌كان مه‌رگه‌. ئه‌م مه‌رگه‌ ته‌نها ده‌ستكه‌وتی خه‌یاڵه‌.»[32] ته‌نها مرۆڤ وابه‌سته‌یه‌ به به‌های‌ بوونه‌وه‌رێتیی خۆیه‌وه؛ به‌ڵام ئه‌و ده‌توانێت چه‌شنی خۆی به‌ ته‌واوه‌تی ڕێشه‌كێش بكات، بێ ئه‌وه‌ی كه‌ بچووكترین گرنگی بۆ گه‌ردوون هه‌بێت. مرۆڤ بانگه‌شه‌ی به‌هره‌مه‌ندبوون له‌ كه‌سایه‌تیی موقه‌ده‌س ده‌كات، شتێك كه‌ ئه‌و ده‌كاته‌ بوونه‌وه‌رێكی نه‌گیراو و به‌رگه‌نه‌گیراو، به‌ڵام ئه‌و ته‌نها ئاژه‌ڵێكه‌ له‌ناو ئاژه‌ڵه‌كانی تردا. مرۆڤ، ئاژه‌ڵێكی زێده‌ ئاژه‌ڵ: «تاكه‌ شانازیی مرۆڤ ئه‌نجامدانی تاوانه»[33].

***

• ڕه‌نگه‌ ساد، تووڕه‌ترین نووسه‌ر بێت له‌ مێژووی نووسیندا؛ تووڕه‌یی ساد، به‌ جۆرێكه‌ كه‌ هه‌موو شتێك به‌ر نه‌فره‌ت ده‌دات، له‌ خوداوه‌ بۆ مرۆڤ، له‌ سروشته‌وه‌ بۆ مێژوو، به‌ڵام نه‌فره‌تێكی خوڵقێنه‌ر.‌ له‌ ڕاستیدا، په‌یوه‌ندییه‌كی سه‌یر هه‌یه‌ له‌ نێوان تووڕه‌یی و نووسیندا: هیچ نووسه‌رێكی گه‌وره‌، به‌بێ تووڕه‌یی، ناتوانێت بنووسێت و به‌بێ نووسین، ناتوانێت له‌ پشت تووڕه‌یی خۆیه‌وه‌ ده‌ركه‌وێت. ڕه‌نگه‌ هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌ بێت كه‌ فرۆید، له‌ كتێبی «شارستانییه‌ت و نیگه‌رانییه‌كانی»دا، ده‌ڵێت شارستانییه‌ت یه‌كه‌مین جار له‌و شوێنه‌دا ده‌ستی پێكرد كه‌ مرۆڤی تووڕه‌ له‌جیاتیی به‌رد «وشه‌»ـی هاویشت. كتێبه‌كان، ئه‌رشیفی تووڕه‌ییه‌ دامركاوه‌كانی نووسه‌ره‌كانیانن. هه‌رچه‌نده‌، هه‌ندێكجار نووسین ڕێگایه‌كه‌ بۆ پاراستنی خود له‌ تووڕه‌یی، به‌ڵام ڕێگایه‌كی باش نییه‌ بۆ دامرداندنه‌وه‌ی. كتێب یاخود نووسراو، كاتێك ده‌خه‌سێنرێت كه‌ نووسین و خوێندنه‌وه‌ی بگۆڕدرێت به‌ ڕێگه‌یه‌ك بۆ دامركاندنه‌وه‌ی تووڕه‌یی. ده‌بێت بنووسین تا تووڕه‌یی بگۆڕین بۆ «ماڵ»ـی خۆمان، ده‌بێت بنووسین تا له‌ تووڕه‌ییدا نیشته‌جێ بین؛ ئه‌وه‌ی كه‌ ماڵێكی نییه‌ یا ده‌بێت له‌ تووڕه‌ییدا بژی یا له‌ نووسین ده‌رباره‌ی تووڕه‌یی. نهێنیی جاویدانه‌گیی كتێبی كه‌سانێكی وه‌ك ساد، نیچه‌، كافكا، كامۆ، ئادۆرنۆ، بلانشۆ و هتد، ته‌نانه‌ت هیگڵ و ماركسیش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌م نووسرانه‌،‌ نووسینیان بۆ جه‌نگكردن له‌گه‌ڵ تووڕه‌یی به‌كار نه‌هێناوه‌، به‌ڵكه‌ جۆرێك تووڕه‌یی ناته‌بایان سه‌باره‌ت به‌ مرۆڤ په‌ره‌ پێداوه‌، تووڕه‌ییه‌ك بۆ په‌ڕینه‌وه‌یه‌كی ترسناك به‌ره‌و نووسین. له‌م ڕووه‌وه‌، كتێبی خراپ، ئه‌و كتێبه‌یه‌ كه‌ مرۆڤ ئارام ده‌كاته‌وه‌ و؛ كتێبی بێنرخ، مرۆڤ له‌ تووڕه‌یی ده‌خات یا ڕێگه‌ی ژیان نیشان ده‌دات. به‌ڵام كتێب و به‌رهه‌مه‌ گه‌وره‌كان، نه‌ریتێك ده‌چێنن كه‌ مرۆڤ له‌پاڵ ئاگری تووڕه‌یی نووسه‌ردا نیشته‌جێ ببێت و؛ نه‌ك ته‌نها چێژ و جوانی، به‌ڵكه‌ تووڕه‌یی نووسه‌ر به‌ مرۆڤ ده‌به‌خشن. به‌ كورتی، كتێب، له‌ خۆیدا، ڕێگه‌یه‌كه‌ به‌ره‌و وێرانه‌یی و تووڕه‌یی: تووڕه‌یی ئۆنتۆلۆجیی، پاڵنه‌ری ڕاسته‌قینه‌ی نووسین.

یاداشت و پەراوێزەکان:

[1]. Donatien Alphonse Francois marquis de sade (1740-1814).

[2]. ده‌توانرێت پانتایی كاریگه‌ریی ئه‌ندێشه‌ی ساد درێژ بكرێته‌وه‌ بۆ هه‌رێمی ئه‌ده‌بیاتیش: بریتۆن، بۆدلێر، ئاپۆلۆنێر، بێكت، ژان ژینێ، لۆتریامۆن و ته‌نانه‌ت كه‌سێكی وه‌ك پازۆلینی. ئه‌ڵبه‌ته‌ ده‌بێت ئه‌وه‌ش بڵێین كه‌ ئه‌ندێشه‌ی ساد له‌ژێر كاریگه‌ریی فه‌لسه‌فه‌ی ڕۆسۆ، دیدرۆ، سپینۆزا و ڤۆڵتێردا بووه‌. ئه‌و خۆی به‌ فه‌یله‌سوف ناو ده‌بات و ئاته‌ئیزم و ناخوداباوه‌ڕیی ئه‌و، وه‌ك زۆربه‌ی فه‌یله‌سوفه‌كانی ڕۆشنگه‌ری، ماتریاڵیستییه‌ و بوونی «ده‌سه‌ڵاتی باڵا» ڕه‌ت ده‌كاته‌وه‌. به‌ڵام ڕه‌تكردنه‌وه‌ی خودا، له‌ ئه‌ندێشه‌ی ساددا، ڕه‌تكردنه‌وه‌ی سرووشت­یشی به‌دوادا دێت…

[3]. Georges Bataille, The Use Value of D.A.F. de Sade, Visions of Excess: Selected Writings (1927-1939).

[4]. M. Blanchot (1949), Lautreamont et Sade.

[5]. »La raison de Sade«

[6]. Pierre Klossowski (1905-2001)

[7]. Sade mon Prochain= Sade my Neighbor

[8]. Gilles Deleuze, Masochism: coldness and Cruelty (1989).

[9]. Roland Barthes, Sade, Forurier, Loyola, Translated by Richard Miller, New York (1976).

[10]. G. Bataille, Literature and Evil, Trans: Alastair Hamilton, New York (1985).

[11]. Angela Carter, The Sadeian Woman and the Ideology of Pornography, New York (1979).

[12]. به‌ ڕوانگه‌ی ساد، مرۆڤ بوونه‌وه‌رێكی ته‌نیایه‌ له‌ دنیادا. ته‌واوی بوونه‌وه‌ره‌كان به‌ گۆشه‌گیری له‌دایك ده‌بن و پێویستیان به‌ یه‌كتر نییه‌. به‌ڵام مرۆڤ ته‌نها مه‌حكووم به‌ ته‌نیایی نییه‌، به‌ڵكه‌ دژ به‌ هه‌مووان، خوازریاری ته‌نیاییه‌. بلانشۆ ده‌ڵێت: «ئه‌م فه‌لسه‌فه‌یه‌ ]فه‌لسه‌فه‌ی ساد[، یه‌كه‌م فه‌لسه‌فه‌یه‌كه‌ له‌سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندییه‌ كه‌سییه‌كان دامه‌زراوه‌ و دووه‌م فه‌لسه‌فه‌ی خودخوازیی كامڵه‌. هه‌ر كه‌س ده‌بێت كارێك ئه‌نجام بدات كه‌ پێی خۆشه‌. هیچ كه‌س جگه‌ له‌ چێژی خۆی یاسایه‌كی تری نییه‌. پێشگریمانه‌ی ئه‌م ئه‌خلاقه‌ جگه‌ له‌ ته‌نیایی ڕه‌ها هیچ نییه‌. ساد ئه‌م بابه‌ته‌ی گوتووه‌ و به‌ ناونیشانگه‌لێكی جیاوازه‌وه‌ دووباره‌ی كردوه‌ته‌وه‌: سروشت ئێمه‌ی ته‌نیا خوڵقاندووه‌.» (بلانشو، عقل ساد: 1395:90).

[13]. ساد ده‌ڵێت: «هه‌یه‌جان و تامه‌زرۆیی دراوسێی من زۆر كه‌متر من ده‌ترسێنێت تا نادادپه‌روه‌ریی یاسا، چون هه‌یه‌جان و تامه‌زرۆیی ئه‌م دراوسێیه‌، هه‌مان هه‌یه‌جان و تامه‌زرۆیی قوتدراوه‌ی منه‌، له‌ كاتێكدا كه‌ له‌ یاسادا هیچ شتێك سنووردار نابێت، هیچ شتێك نادادپه‌روه‌ریی یاسا كۆنترۆڵ ناكات.»

[14]. بلانشۆ وته‌ی یه‌كێك له‌ ژنه‌ پاڵه‌وانه‌كانی ساد ده‌گێڕێته‌وه‌: «شكۆی ئێوه‌ له‌ حوكمی مه‌رگتاندایه‌. ترسناكترین نه‌ریتێك كه‌ من هه‌مه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ پیاوانی دڵخوازم بكه‌مه‌ قوربانی، له‌ ڕاستیدا سه‌رچاوه‌ی حوكمی مه‌رگی ئێمه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ڕاگه‌یاندنی عیشقی من ]بۆ ئێوه‌[.» (بلانشو، عقل ساد، 1395: 107).

[15]. ڕۆمانی ژوستین Justine، یه‌كێكه‌ له‌ شاكاره‌كانی ساد؛ ژوستین و ژولیت، وه‌ك دوو خوشك، كه‌سایه‌تییه‌كانی ئه‌م ڕۆمانه‌ن. ساد له‌ ساڵی 1791ز ئه‌م ڕۆمانه‌ بڵاو ده‌كاته‌وه‌. و دواتر ناوێكی تری بۆ زیاد ده‌كات «به‌دبه‌ختییه‌كانی فه‌زیله‌ت» یا «نه‌هامه‌تییه‌كانی ئه‌خلاق». ژوستین كه‌سێكی ئه‌خلاقی و ته‌قواداره‌، درووست به‌ پێچه‌وانه‌ی ژولیته‌وه‌، كه‌ مرۆڤێكی گه‌نده‌ڵ و چێژپه‌رسته‌. ژوستین تا كۆتایی ته‌مه‌نی ئه‌خلاق و ته‌قوای خۆی ده‌پارێزێت و ژولیتیش ده‌بێته‌ كه‌سێكی ده‌وڵه‌مه‌ند و به‌خته‌وه‌ر. ژولیت سه‌گڕه‌فتارێكی سه‌رسه‌خته‌ و له‌ هه‌موو شتێكدا به‌دوای چێژدا ده‌گه‌ڕێت. بێبه‌زه‌یی، توندوتیژیی جه‌سته‌یی و ده‌ستدرێژی ناوكی ئه‌م ڕۆمانه‌ پێك ده‌هێنن. بلانشۆ سه‌باره‌ت به‌م ڕۆمانه‌ ده‌ڵێت: «ئه‌گه‌ر دۆزه‌خێك له‌ كتێبخانه‌كاندا هه‌بێت ئه‌وا له‌به‌ر ئه‌م كتێبه‌یه‌.»

[16]. Julien Offray de La Mettrie (1709-1751).

[17]. Claude Adrien Helvetius (1715-1771).

[18]. Baron Holbach (1723-1789).

[19]. ده‌بێت ئه‌وه‌ش بڵێین كه‌ مرۆڤی سادیی هه‌مان مرۆڤی سادیست نییه‌؛ مرۆڤی سادیی به‌رهه‌می بیركردنه‌وه‌ی خودی ساده‌، به‌ڵام سادیست به‌رهه‌می بیركردنه‌وه‌ی ده‌روونناسییه‌. مرۆڤی سادیی، سوژه‌یه‌كی «سه‌ربه‌خۆ» و ئۆتۆنۆمه‌ كه‌ له‌ پووچیی چێژه‌ باوه‌كان هه‌ڵدێت و هه‌میشه‌ خوازیاری سه‌رترچوونه‌ له «پره‌نسیپی چێژ»؛ مرۆڤێك كه‌ له‌ یاساكان سه‌رتر ده‌ڕوات و ئازاری چێژ و ژویسانس به‌ نرخی ژیان به‌ ده‌ست ده‌هێنێت. مرۆڤێك كه‌ ملكه‌چی هیچ جۆره‌ سنوورێك نابێت و له‌ به‌رامبه‌ر هه‌ر ڕێگرێك، پره‌نسیپی سه‌رپێچی ده‌كاته‌ ڕێنوێنی خۆی. مرۆڤی سادیی به‌رجه‌سته‌بووی هه‌مان ده‌سه‌ڵاتێكی ڕه‌هایه‌؛ و بۆ ده‌ستگه‌یشتن به‌ ده‌سه‌ڵاتی ڕه‌ها نه‌ك ته‌نها ئایین، یاسا و كۆمه‌ڵگه‌ ڕه‌ت ده‌داته‌وه‌، به‌ڵكه‌ بۆ به‌زاندنی ئه‌و سنووره‌ی كه‌ بۆ سروشتی دانراوه‌، سروشت­یش ڕه‌ت ده‌داته‌وه‌. ساد ڕێگه‌یه‌ك نیشان ده‌دات كه‌ به‌پێی ئه‌م ڕێگه‌یه‌ هه‌موو مرۆڤێك ده‌توانێت ببێته‌ مرۆڤی باڵا یا «مرۆڤی تاقانه». مرۆڤی تاقانه‌، مرۆڤێكه‌ كه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ ئه‌ودیوی پره‌نسیپی چێژ، چاوپۆشی له‌ هیچ جۆره‌ ئاره‌زوویه‌كی ڕه‌ها ناكات… (بلانشو، عقل ساد: 1395: 43-44).

[20]. Sadian Self

[21]. Carl Schmitt (1888-1985)

[22]. دی بۆڤوار وته‌یه‌ك له‌ ساد ده‌گێڕێته‌وه‌ زۆر سه‌رنجڕاكێشه‌: «چ مه‌ته‌لێكه‌ مرۆڤ! به‌ڵێ دۆستی من ئه‌مه‌ هه‌مان شتێكه‌ كه‌ گاڵته‌جاڕێك ده‌ڵێت: ئیغتسابكردنی یه‌ك مرۆڤ باشتره‌ له‌ ده‌رككردنی. بۆ مرۆڤ چووك كورتترین ڕێگه‌ی نێوان دوو دڵه‌.»

[23]. Helen Cixous (1937-?)

[24]. Julia Kristiva (1941-?)

[25]. هه‌قیقه‌ت كه‌سایه‌تی هه‌یه‌؛ هه‌قیقه‌ت جه‌سته‌ی هه‌یه‌؛ هه‌قیقه‌ت ڕووگر و په‌رده‌ی نییه‌؛ هه‌قیقه‌ت ڕووته‌! كاری فه‌لسه‌فه‌ داپۆشینی هه‌قیقه‌ته‌؛ و كاری فه‌یله‌سوفی تازه‌ش، هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ گۆڕینی پۆشاكی هه‌قیقه‌ت! ته‌فسیر و ته‌ئویل، هه‌قیقه‌تی ڕووت و ساده‌ی ئاڵۆز كردووه‌. ساد له‌ زینداندا به‌ ڕووتی ده‌ژیا. جه‌سته‌ی داپۆشراو سروشتی نییه‌. پۆشاك زیندانی جه‌سته‌یه‌. ساد نایه‌وێت سته‌می پۆشاك قه‌بووڵ بكات. پۆشاك، كارخانه‌ی هاوشێوه‌سازیی مرۆڤی جیاوازه‌.

[26]. Sovereignty:باڵاده‌ستی

[27]. »The epic of masturbation«

[28]. له‌ دوای ساد، كۆمه‌ڵێك بیرمه‌ندی تر بۆ نموونه‌ فوكۆ، دۆلوز، گواتاری و هتد، قسه‌یان له‌سه‌ر ئاخێزگه‌ی ئاره‌زوو كردووه‌. به‌ باوه‌ڕی ئه‌م بیرمه‌ندانه‌، نهێنیی مانه‌وه‌ی سیسته‌می سه‌رمایه‌داری نه‌ك به‌رهه‌مهێنانی كاڵا، به‌ڵكه‌ به‌رهه‌مهێنان و به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ی ئاره‌زووه‌، به‌ تایبه‌تی ئاره‌زووی سێكسی. ئه‌م ڕوانگه‌یه‌ی ساد، دواتر ده‌بێته‌ یه‌كێك له‌ پایه‌ تیۆریكییه‌كانی فرۆید. به‌رمه‌بنای ئه‌مه‌، یه‌كێك له‌ گرنگترین ده‌ستكه‌وته‌كانی ساد، نیشاندانی په‌یوه‌ندیی ده‌سه‌ڵات و جه‌سته‌ و په‌یوه‌ندیی توندوتیژی و ئاره‌زووی سێكسییه‌. دۆلوز له‌م باره‌وه‌ ده‌ڵێت: «ئاره‌زوو هه‌رگیز وزه‌یه‌كی غه‌ریزیی سه‌ربه‌خۆ نییه‌، به‌ڵكه‌ به‌رهه‌می بونیادێكی زۆر پێشكه‌وتوو و به‌رنامه‌ بۆ داڕێژراوه‌، بونیادێك كه‌ خاوه‌نی چه‌ندین كارلێكی فره‌جه‌مسه‌ره‌. ئاره‌زوو به‌ شێوه‌ی هێزه‌كی ]بالقوه‌[ ده‌بێته‌ هۆكاری جه‌بری فاشیزم.» (Deleuze, Nomad Thought, p. 99)؛ ئه‌م وته‌یه‌ی دۆلوز سه‌باره‌ت به‌ ئاره‌زوو، به‌ وردیی پێناسه‌كه‌ی فوكۆیه‌ بۆ ده‌سه‌ڵات؛ ده‌سه‌ڵات مرۆڤ سه‌ركوت ناكات، به‌ڵكه‌ به‌رهه‌می ده‌هێنێت؛ به‌ هه‌مان شێوه‌، ئاره‌زوو غه‌ریزه‌یه‌كی سه‌ربه‌خۆ نییه‌، وه‌ڵامێكی په‌رچه‌كردارانه‌ نییه‌ بۆ نیازێكی كه‌پتكراو، به‌ڵكه‌ هێزێكی كرده‌ییه‌ و ده‌ست به‌ به‌رهه‌مهێنانی په‌یوه‌ندیی، مرۆڤ و شوناسه‌ تاكی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان ده‌كات. ئاره‌زوو، «واقیع» به‌رهه‌م ده‌هێنێت و، له‌گه‌ڵ چێژدا مرۆڤ فڕێ ده‌داته‌ ده‌ره‌وه‌ی خۆیه‌وه‌. ئاره‌زوو، خودی ده‌سه‌ڵاته‌؛ ده‌سه‌ڵاتێك كه‌ پرۆسه‌ی شكڵگیریی سوژه‌ پێك ده‌هێنێت. ئه‌گه‌ر وا دابنێین كه‌ ته‌واوی په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان، به‌پێی په‌یوه‌ندییه‌كانی ده‌سه‌ڵات و په‌یوه‌ندییه‌كانی ئاره‌زوو داڕێژرابن، كه‌واته‌ ده‌توانین هه‌موو دیارده‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی، هه‌م به‌ ده‌زگایه‌كی ده‌سه‌ڵات و هه‌م به‌ خولگه‌یه‌كی ئاڵۆزی ئاره‌زوو بزانین. زیندانه‌ ڕاسته‌قینه‌كان، خولگه‌ ئاڵۆزه‌كانی ئاره‌زوو و ده‌سه‌ڵاتن؛ به‌م پێیه‌، دیارده‌ی فاشیزم ڕیشه‌یه‌كی له‌ ئاره‌زوودا هه‌یه‌. فاشیزم ته‌نها به‌ ئایدیۆلۆژیا ته‌فسیر ناكرێت، چون ئاره‌زوو له «مونتاژی ماشێنی» كه‌، تێگه‌یشتن، ڕوانگه‌ و فۆرمه‌كانی گوتار پێك ده‌هێنێت، جیانه‌كراوه‌یه‌. بۆ دۆلوز، پرسی ئاره‌زوو، پرسی بنه‌ڕه‌تیی فه‌لسه‌فه‌ی سیاسییه‌. ئاره‌زوو تڵیشی مرۆڤ نییه‌، به‌ڵكه‌، له‌ سه‌رێكه‌وه‌، هه‌وێنی شكڵگیریی مرۆڤ و له‌ سه‌رێكی تریشه‌وه‌، ئاخێزگه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تییانه‌ی فاشیزمی مرۆڤه‌.

[29]. Jacques Lacan (1901-1981)

[30]. ئادۆرنۆ و هۆركهایمه‌ر، له‌ كتێبی دیالێكتیكی ڕۆشنگه‌ریدا، له‌ باسی مرۆڤی باڵای ساددا ده‌ڵێن: «سه‌لماندنی ده‌سه‌ڵات وه‌ك پره‌نسیپی زاڵ به‌سه‌ر هه‌موو په‌یوه‌ندییه‌كاندا به‌ به‌های بێداریی سوژه‌یه‌. به‌ به‌راورد به‌ یه‌كێتیی ئه‌م عه‌قڵه‌ جیاوازیی مرۆڤ و خودا ده‌بێته‌ پرسێكی زۆر لاوه‌كی و بێمانا… خودای خه‌لاق و ئه‌ندێشه‌ یا ڕۆحی سیستماتیك، هه‌ردووكیان زاڵ به‌سه‌ر سروشتدا چه‌شنی یه‌كترن. وه‌كیه‌كیی مرۆڤ و خودا واته‌: حاكمییه‌ت و سه‌روه‌ری به‌سه‌ر بووندا، نیگای ئاغایانه‌ و دانیشتن له‌سه‌ر كورسی فه‌رمانده‌رێتی.» (أدورنو و هوركهایمر، دیالتیك روشنگری، ص38-39).

[31]. هه‌روه‌ها باتای ده‌رباره‌ی ساد ده‌ڵێت: «ئه‌مه‌ زمانێكه‌ كه‌ هه‌ر چه‌شنه‌ په‌یوه‌ندییه‌كی نێوان قسه‌كه‌ر و به‌رده‌نگ پووچه‌ڵ ده‌كاته‌وه‌.» ئه‌م زمانه‌، به‌دیهاتنی باڵای كاركرده‌كانی خۆیه‌تی، كاركردگه‌لێك كه‌ له‌ په‌یوه‌ندیی نێوان توندووتیژی و سێكس یا شه‌هوه‌تدا ده‌دۆزرێنه‌وه‌. له‌ بنچینه‌دا، توندووتیژی شتێكه‌ كه‌ قسه‌ ناكات، له‌كاتێكدا كه‌ سێكس شتێكه‌ كه‌متر قسه‌ی له‌سه‌ر ده‌كرێت. ئه‌ده‌بیاتی پۆرنۆگرافی، به‌ر له‌ هه‌ر شتێك په‌یوه‌سته‌ به‌ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی زمان له‌گه‌ڵ سنووری تایبه‌تی خۆیدا، به‌ مانایه‌ك، ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌یه‌تی له‌گه‌ڵ ئه‌و شته‌دا كه‌ جۆرێك «نا-زمان»ـه‌. ئه‌م په‌یامه‌ ته‌نها به‌ جۆرێك درز یا دووپارچه‌بوونی ناوه‌كیی زمان به‌ ده‌ست دێت: توخمی كه‌سی به‌ تێڕامان له‌سه‌ر خۆی بگۆڕدرێت بۆ توخمی ناكه‌سی. واته‌، به‌ ده‌ربڕینی بلانشۆ، زمان له‌ هێزێكی كه‌سییه‌وه‌ ببێته‌ هێزێكی گشتی و ناكه‌سی.

[32]. outside

[33]. thanatos

[34]. selfishness

سەرچاوەكان:

1. بلانشو، از كافكا تا كافكا، ص 32-33.
2. Pierre Klossowsky, Sade My Neighbor, trans: Alphonso Lingis, Northwestern University Press, Evanston, Illinois 1991, p. 102-104.
3. وته‌كانی سادم له‌م به‌رهه‌مانه‌ی ساده‌وه‌ وه‌رگرتووه‌:

The Marquis de Sade, The Comolete Justine, Philosophy in the Bedroom and other writings, compiled and translated by Richard Seaver and Austryn Wainhous, Grove press, New York, 1965.

Sade, The Libertine Novels, John Phillips, Plutu Press, London 2001.   

• موریس بلانشو، عقل ساد، ت: سمیرا رشیدپور، نشر بیدگل، چاپ اول تهران 1394، ص 101.
• همان، ص 146.
• همان، ص 138.
• Pierre Klossowsky, Sade My Neighbor, p. 56.
• بلانشو، از كافكا تا كافكا، ص 33.
• سیموم دوبوأر، أیا باید ساد را بسوزانیم، ت: امین قضایی، چاپ اول 1378، ص 53.
• Pierre Klossowsky, Sade My Neighbor, p. 94.
• Ibd, p. 97.
• Ibd, p. 99.
• بلانشو، عقل ساد، ص 128-129.
• P. Klossowsky, Sade My Neighbor, p. 103.
• دوبوأر، اێا باید ساد را بسوزانیم؟ ص 45.
• بلانشو، عقل ساد، ص 101.
• بلانشو، از كافكا تا كافكا، ص 33.
• همان، ص 33.
• بلانشو، عقل ساد، ص 118.
• همان، ص 119.
• همان، ص 130.
• همان، ص 137.
• همان، ص 98.
• P. Klossowsky, Sade My Neighbor, p. 104.
• Roland Barthes, Sade Fourier Loyola, trans: Richard Miller, New York, University of California 1989, p. 35.
• بلانشو، عقل ساد، ص 124.
• S. Critchly, Very Little…Almost Nothing, p. 60-61.
• بلانشو، عقل ساد، ص 119.
• Jacques Lacan, Sade with Kant, trans: James B. Swenson.
• بلانشو، عقل ساد، ص 116-117.
• P. Klossowsky, Sade My Neighbor, p. 72.
• هگل، خدایگان و بنده‌ (با تفسیر كوژو)، ت: خمید عنایت، ص 60.
• دوبوأر، أیا باید سادرا بسوزانیم؟ ص 59.

The post هاووڵاتیی ساد appeared first on ژنەفتن.

یەكەم

‎٢٤ -٦- ١٩٨٤

‎ئازیز كونیچی ئونۆ

‎ئێوە داوام لێدەكەن كە چۆن فێلیكس گواتاری و من یەكترمان بێنی و چاومان بە یەك كەوت، چۆن پێكەوە كارمان كرد. من دەتوانم تەنیا ڕا و سەرنجی خۆمتان بدەمێ، ڕەنگە ڕای فێلیكس جیاواز بێت. بەلام ئەوەی كە لێی دڵنیام: فۆرمیول و شكڵ و چیرۆكێكی گشتی نەبوو بۆ پێكەوە كاركردنمان. لە پاش ساڵی ١٩٦٨ لە فەرەنسا ئێمە یەكترمان نەدەناسی، هاوڕێیەكی هاوبەشی هەردووكمان پێی خۆشبوو، دەیویست ئێمە یەكتر بناسین. لە یەكەمین یەكتربینینماندا كەسمان هیچمان نەبوو بۆ یەكتر. فێلیكس هەمیشە خاوەنی كۆمەڵێك ڕەهەندی زۆر و جیاواز بوو، خاوەنی كۆمەڵێك چالاكی زۆر،  له بواری پزیشكی دەروونیدا، چالاكییە ساسییەكان، كاری گروپی. ئەو ئەستێرەی ناو گروپ بوو. ئێمە وا باشترە وەك دەریایەك بیبینین و بەراوردی بكەین: هەمیشە ئامادە و ساز لە دەركەوتندا، پرشنگدانەوە و بریقدانەوە و ڕۆشنایی لە هەموو كاتێكدا. دەیتوانی لە چالاكییەكەوە بۆ چالاكییەكی دیكە باز بدات. ئەو كەم دەخەوت، زۆر دەگەڕا و سەفەری زۆر دەكرد، هەرگیز نەدەوەستا، هەرگیز ماندوو نەبوو، نەدەپچڕا. كۆمەڵێك خێرایی سەرسوڕهێنەر و ناسروشتی هەبوو. بەڵام من وەك تاشە بەردێك وابووم، وەك گردێكی نەجوڵاو: زۆر كەم دەجوڵام، بێتوانا لەوەی بتوانم دوو پرۆژە پێكەوە و لە یەككاتدا ئەنجام بدەم. ئیدیاكانی من كۆمەڵێك ئیدیای جێگیر بوون، كۆمەڵێك جوڵەی دەگمەن كە زیاتر ناوەكی بوون. پێم خۆشە بە تەنیا بنووسم، حەز ناكەم زۆر قسە بكەم، حەزم لە قسەكردن نییە تەنیا لە كۆرس و دەرسگوتارەكاندا نەبێت. ئەو كاتەی قسەكردن ملكەچە بۆ شتێكی دیكە. فێلیكس، تەنیا لە بینین و تەماشاكردنێكی نزیكەوە دەتزانی چەند تەنیایە. لە نێوان دوو چالاكیدا، لەناو كۆمەڵێك خەڵكی زۆردا دەیتوانی لە تەنیاییدا نغرۆ ببێت، لەناكاو ون دەبوو بۆ پیانۆژەنین، بۆ خوێندنەوە، بۆ نووسین. من زۆر بە دەگمەن چاوم بە مرۆڤێك كەوتووە كە هێندە داهێنەر بێت، كە بەرهەمهێنەری ئەو هەموو ئیدیایە بێت، ئەو هەرگیز نەدەوەستا لەوەی پاڵیان پیوە بنێت، بیانگۆڕێت، بیانگەڕێنێتەوە، فیگیورەكانیان بگۆڕێت. وەك چۆن زۆر بە توانا و زۆر لێهاتبوو كە گرنگیشیان پی نەدات و پشتگوێیان بخات، یان لە بیریان بكات بۆ ئەوەی باشتر بە دەستیان بێنێتەوە، بۆ ئەوەی باشتر بیانخولقێنێتەوە و سەرلە نوێ پەرش و بڵاویان بكاتەوە. ئیدیاكانی فێلیكس كۆمەڵێك دیزاین و ڕەسمكردن بوون، كۆمەڵێك نەخشە بوون. سەبارەت بە من، ئەوەی بۆ من گرنگ بوو، ئەوەی گرنگیم پێدەدا و بە هەندم وەردەگرت “چەمكەكان” بوو. وای دەبینم چەمكەكان بوونێكی تایبەتیان هەیە، چەمكەكان جوڵاون و دەجوڵێن. كۆمەڵێك مەخلوق و خولقێنراو و دروستكراوی نەبینراون. بەڵام ئەوان پێویستیان بو خولقاندن و داهێنان و دروستكردنە.. فەلسەفە بۆ من هونەرێكی داهێنانە. بە هەمان شێوەی هونەر و وێنەكردن. فەلسەفە چەمك دەخولقێنێت، چەمك دادەهێنێت، كۆمەڵێك گشتاندن و گشتگیریی نین، وەك چۆن كۆمەڵێك حەقیقەتیش نین. زیاتر نەزمی دانسقە و دەگمەنن، نەزمی تازەیی و گرنگین. چەمكەكان دانەبڕاو و جیانەكراوەن لە كاریگەریی و پاشماوە و جێكەوت، جیاكراوە و جیابووەوە نین لە ڕاستییەكان. واتە كۆمەڵێك كاریگەریی و ڕاستی و دەسەڵاتی بەهێز كە بە سەر ژیانمانەوەن و، هەروەها كۆمەڵێك دەرككردن و پەیبردن و ڕێوشوێن، واتە شێوازێكی نوێی بینین و وەرگرتن و پەیبردن و دەرككردن، كە ئێمە لە ڕێگەیانەوە هەناسە دەدەین و لە ڕێگەیانەوە نیگا دەكەین… لە نێوان نەخشەكانی فێلیكس و چەمكەكانی مندا بە یەكداچوونێك هەبوو. پێمان خۆش بوو پێكەوە كار بكەین. بەڵام نەماندەزانی چۆن. زۆر دەمانخوێندەوە، لە ئیتنۆلۆژیا، لە ئابووری، لە زمانەوانی، ئەمانە كۆمەڵێك ماتریال بوون، من كاریگەر بووم بەوەی فێلیكس دەیهاوێشت، گرنگی پێدراو لەلایەن كۆمەڵێك ترپەی فەلسەفییەوە، كە من هەوڵی ئەنجامدانیم دەدا. بەو خێراییە، بۆ كتێبی ئەنتی-ئۆدیپ، ئێمە دەمانزانی كە دەمانەوێت چی بڵێین: پێشكەشكردن بەرچاوخستنێكی نوێی “نەست و نائاگایی” وەك ماكینەیەك، وەك كارگەیەك، چەمكاندنێكی نوێی وڕێنەكردن، پەراوێز بوو لەناو دونیای مێژووییدا، لەناو دونیای سیاسیی و كۆمەڵایەتیدا. بەڵام چۆن ئەنجامێ بدەین؟ ئێمە له ڕێگەی نامەی درێژەوە دەستمان پێكرد، كۆمەڵێك نامەی ناڕێكخراو و پەرشوبڵاو، نامەی ناتەواو. پاشان دانیشتن و كۆبوونەوە پێكەوە دوو بە دوو، ڕۆژانێكی زۆر، هەفتەگەلێكی زۆر. تۆ لەمە تێدەگەیت؟ ئەم كارە زۆر ماندووكەرە، ئێمە هەمیشە پێدەكەنین، هەر كەسە و لای خۆیەوە، پنتێك یان پنتێكی دیكەمان فراوان دەكرد و گەشەمان پێ دەدا، بە كۆمەڵێك ئاراستەی جیاواز، نووسینەكانمان تێكەڵ دەكرد، ئێمە وشەمان دەخولقاند هەر كاتێك پێویستیمان پێی  هەبوایە. كتێب هەندێك جار ناوكۆیی توند و بەهێز لە خۆی دەگرێت بە شێوەیەك خۆی ڕوون دەكاتەوە نە لە ڕێگەی ئەمەوە و نە لە ڕێگەی ئەوەوە دێت. ئەوەی جیاوازی نێوانمان بوو زیاتر خزمەتی پێدەكردین. هەرگیز و بە هیچ شێوەیەك ئێمە یەك ڕیتممان نەبوو. فێلیكس گازەندەی دەكردم بۆ ئەوەی بە خێرایی و كتوپڕ پەرچەكردار نەنوێنم بەرانبەر ئەو نامانەی بۆی دەناردم. ئەمەش ئەو شتە بوو كە لەو كاتەدا نەمبوو. من درەنگتر توانیم بە كاری بێنم و خزمەتم پێبكات، مانگێگ یان دوو مانگی پاشتر. ئەو كاتەی فێلیكس لە دەرەوە بوو، لە شوێنێكی دیكە بوو. لە دانیشتن و چاوپێكەوتنەكەماندا هەرگیز پێكەوە قسەمان نەدەكرد: یەكێكمان قسەی دەكرد و ئەوی دیكەمان گوێی دەگرت. من هەرگیز وازم لە فێلیكس نەدەهێنا، بەڵام فێلیكس شوێنم دەكەوت تەنانەت ئەو كاتەشی كە زیاترم نەدەتوانی، وردە وردە و لە سەرخۆ چەمكێك بوونێكی سەربەخۆ و ئۆتۆنۆمی وەردەگرت. ئێمە بەردەوام دەبووین لە تێگەیشتنی چەمكێك بە شێوازی جیاواز (بۆ نموونە ئێمە هەرگیز یەك تێگەیشتنمان بۆ جەستە بێ ئۆرگانەكان نەبوو).

بۆ من فێلیكس پرشنگدانەوەیەكی ڕاستەقینەی هەبوو، منیش جۆرێك لە سەیوان و چەترێك، لە زەویدا وەرم دەگرتەوە بۆ ئەوەی بە شێوازێكی دیكە پێكەوەی بلكێنمەوە، بەڵام فێلیكس وەریدەگرتەوە..

‎هەرگیز وەك یەكیی و چوون یەكیی لە كارەكانی هەردووكماندا نەبووە، بەڵكوو فرەیی و هەمەجۆری، كەڵەكەبوونێك پارچەپارچەبوون، ڕیزۆمێك. دەتوانم بڵێم چی لە پشتەوە و ئەسڵی تێمێك یان تێگەیەكدا هەبوو: لای من، بۆ من فێلیكس پرشنگدانەوەیەكی ڕاستەقینەی هەبوو، منیش جۆرێك لە سەیوان و چەترێك، لە زەویدا وەرم دەگرتەوە بۆ ئەوەی بە شێوازێكی دیكە پێكەوەی بلكێنمەوە، بەڵام فێلیكس وەریدەگرتەوە.. هتد. بەمشێوەیە ئێمە گەشەمان كرد و دەچووینە پێشەوە. بۆ كتێبی هەزار ڕووتەخت، ئەمەشیان دیسانەوە جیاواز بوو، پێكهاتەی ئەم كتێبە زیاتر ئاڵۆزە، زیاتر جیاوازە، لەو بوارانەی لێكۆڵینەوەیان لەبارەیانەوە كراوە. بەڵام ئێمە كۆمەڵە نەریتێكمان دەسكەوت بوو كە چۆن یەكێكمان دەتوانێت بێت و ئەوی دیكەمان چۆن دەتوانێت بڕوات. گفتوگۆ و قسە و باسەكانمان زیاتر و زیاتر بڕین و خستنەسەری لە خۆ دەگرت و زیاتر بوو. ئێمە توانیمان شێوازی جیاواز و زۆریی سەدا و دەنگدانەوەی زیاترمان هەبێت، نەك تەنیا لە نێوان خۆماندا، بەڵكوو لەو مەیدانانەشدا كە ئێمە پێیدا تێدەپەڕین. باشترین چركەساتەكانی ئەم كتێبە، ئەو كاتەی ئەنجامان دەدا، ئەمە بوو: مۆزیك بوو، ماكینەی جەنگ، كۆچەرییەكان،  بوون بە ئاژەڵ. لەوێدا لەژێر ترپە و پاڵنەری فێلیكسدا هەستم بەو هەرێم و قەڵەمڕەوی نادیار و نەناسراوە دەكرد كە چەمكە نامۆ و بێگانەكان تێیدا دەژین. ئەو كتێبیك بوو بەختەوەری كردم، بۆ من هەرگیز ناتوانم جێی بهێڵم، ونی بكەم، بێ هیچ غرورێك. من قسە لەبارەی خۆمەوە دەكەم، بۆ خۆم قسە دەكەم، نەك بۆ خوێنەر. دواتر، فێلیكس و من ئاڕەزووی ئەوەمان هەبوو هەر كەس لە ئێمە لەلای خۆیەوە كار بكات بۆ پشوودان و هەناسە وەرگرتنەوە. بەڵام من بڕوام بە شتێك بوو، ئێمە كاری نوێمان دەبێت. بەڵێ بەمشێوەیە بوو ئازیز ئونۆ، ئومێدەوارم وەڵامی بەشێك لە پرسیارەكانتم دابێتەوە.

‎ئێوە باش بن.

‎دووەم

‎بۆ فێلیكس

‎تاوەكوو كۆتایی، كاری من لەگەڵ فێلیكسدا بۆ من سەرچاوەی كەشفكردن و شادی و خۆشی بوو. من نامەوێت لەبارەی ئەو كارانەوە قسە بكەم كە پێكەوە نووسیومانە، بەڵكوو لەبارەی ئەوانەی كە بە تەنیا نووسیونی. چونكە من وای دەبینم دەوڵەمەندییەكی نەپچڕاو و كۆتانەهاتووە. ئەو لەناو سێ مەیداندا كاری دەكرد، بە ناو سێ مەیداندا تێدەپەڕی، سێ مەیدان كە كۆمەڵێك ڕێگای داهێنانیان دەكردەوە.

‎یەكەمیان، لەناو مەیدان و پانتایی دەروون پزیشكیدا، “پزیشكی دەروونیداPsychiatrique”.

فێلیكس لەژێر ڕۆشنایی و دیدگای شیكاری دەزگاییداAnalyse institutionelle”

‎دوو تێگەی بنەڕەتیی و بنچینەیی بەرهەمهێنا: گروپەكان-سوژەكان، لەگەڵ پەیوەندی ڕاستەهێڵیی  و دەركەوتەیی (نەك پەیوەندی هیراركییانە). ئێمە تێبینی ئەوە دەكەین كە ئەم زاراوە و تێگانە سیاسیین بە هەمان ئەندازەی دەروون پزیشكییان، بە هەمان ئەندازەیان لەناو پزیشكی دەروونیدا. لەوێدا كە وڕێنەكردن وەك واقیع و ڕیالیتێی، وڕێنەی دەسەڵات و توانایەكە كە بە كتوپڕیی و لەناكاویی و بە خێرایی تێكەڵاوی كایەی كۆمەڵایەتی و سیاسی دەبێت. دوور و دوورەپەرێز لەوەی بگەڕێتەوە بۆ باوك و دایكی دەروونشیكاری، وڕێنە پاك و تەمیزییەكان دەگۆڕێت، ڕەگەزەكان دەگۆڕێت، خێڵەكان دەگۆڕێت، ئەمانە لە كۆت و بەندەكان ڕزگار دەكات. ئەو لە هەمان كات و لە یەككاتدا پرۆسێسیوسی پاتۆلۆژیییە بۆ ئاگالێبوون و چارەسەركردن، بە هەمان شێوەش  فاكتەرێكی ئاگاییانەیە شێوەیەكی سیاسی خۆی بە دیار دەخات. بە شێوەیەكی گشتی، لە دووەم شوێندا، ڕەنگە فێلیكس خەونی بە سیستەمێكەوە بینیبێت، كە چەند پارچە و بەش بەش بێت لە زانستی بووبن، هەندێكی دیكەیان فەلسەفی، هەندێكی دیكە تیاژیان و لەگەڵ ژیان، یان هونەری، هتد. فێلیكس خۆی لەناو ئاستێكی نامۆ و بێگانەدا دییەوە، ئاستێكی نامۆی وەها كە سەر دەكێشێت و دەمانبات بۆ ئیمكانەكانی وەزیفە زانستییەكان، بۆ چەمكە فەلسەفییەكان، بۆ ئەزموونگەلێكی ژیانكردن و تیاژیان، بۆ داهێنانی هونەری. ئەمە هەمان ئەو ئیمكان و ئەگەر و شیمانەیە كە هەماهەنگ و ساز و هۆمۆژێنن، ئەمە لە كاتێكدا ئیمكانەكان هیترۆژین و ناسازن. بە هەمان شێوە سیستەمێكی نایاب و جوانی چوار سەر، كارتۆگرافی و نەخشەیی (كتێبی، فێلیكس گواتاری، نەخشە شیزۆشیكارییەكان، پاریس گالیلێ، ١٩٨٩: “هەرێم و قەڵەمڕەوییەكان Les territoires، فیچقەكردن و قوڵپدانەكان  les Flu، ماكینەكان,les machines  لە گەڵ گەردوونەكان، جیهانەكان. سێیەم شوێن، چۆن هەستیار نەبین بە وردیی و تایبەتتر و دەقیقتر بەرانبەر كۆمەڵێك شیكاریی و شیكردنەوەی هونەریی فێلیكس، سەبارەت بە باڵتوس، سەبارەت بە فرۆمانژێ، یان شیكردنەوە و شیكارییە ئەدەبییەكان، وەك ئەو دەقە جەوهەرییەی سەبارەت بە ڕۆڵی ئەو ڕیتورنێڵانەی لای پرۆست هەن (هاتوهاوار و قیژەی بازرگانەكانەوە بۆ ڕستەی بچوكی ڤێنتوی). یان دەقی وروژێنەر و مایەی بەزەیی سەبارەت بە ژێنێ لە گەڵ بەندكراو یان زیندانی عاشق.

‎كاری فێلیكس بۆ كەشفكردن و سەرلەنوێ و كەشفكردنەوەیە.  ئەمەش یەكێكە لە جوانترین ئەو شێوازانەی فێلیكس بە زیندوویی بهێڵێتەوە. ئەو شتەی لە یادكردنەوەی هاوڕێیەكی مردوودا دڵ دێنێتە قوڵپدان و كولانەوە، ئەو ژێست و نیگاكردن و تێڕوانینانەن، كە دیسانەوە تووشمان دەبێتەوە، دێتەوە لامان ئەو كاتەی ئەو مردووە. كاری فێلیكس جەوهەرێكی نوێ بەم ژێست و نیگا و تێڕوانینانە دەبەخشن، بابەتێكی نوێ كە بتوانێت هێزی گۆڕینی ئەو ژێست و تێڕوانین و نیگایەنەی هەبێت بۆمان.

‎سەرچاوە:

‎یەكەم

 Gilles Deleuze, Deux Régimes de Fous, Editions de Minuit, 2003 P.218-220

‎دووەم

Ibid.  P. 357-358.

The post ‎پەیوەندی نێوان ژیل دۆلووز و فێلیكس گواتاری appeared first on ژنەفتن.

ساڵی ١٩٣٢ گەورەترین بلیمەتی سەدەی بیستەم نامەیەکی بە پەلە بۆ کاریگەرترین دەروونناسی سەدە دەنووسێت. لەو نامەیەدا، ئالبێرت ئاینستاین لە سیگمۆند فرۆید دەپرسێت ” ئایا هیچ رێگەیەک هەیە بۆ پاراستنی مرۆڤایەتی لە مەترسی شەڕ؟” هەمان ساڵ بوو کە دەنگدەرانی ئەڵمانیا نازییەکانیان کردە گەورەترین پارتی سیاسی لە ئەڵمانیا، تەنیا یەک ساڵ پێش هەڵکشانی ئەدۆڵف هیتلەر بەرەو دەسەڵات.

وەڵامە درێژ و پڕ وردەکارییەکەی فرۆید بە جۆش و خرۆشەوە لەلایەن ئاینستاینەوە پێشوازی لێ کرا. نامەکەی فرۆیدی بە ”کلاسیکی راستەقینە… هەمووی پێکەوە دڵڕفێن” وەسفکرد. دوای راگەیاندنی شەڕ لە دژی تیرۆر لەلایەن ئەمریکاوە لەسەرەتای ئەم سەدەیە، پرسیارەکەی ئاینستاین خۆی بەسەر ئێمەشدا دەسەپێنێتەوە. ئەو نامەیە چی  تێدابوو؟ ئایا وەڵامەکەی فرۆید هیچ ئومێدێکی تێدایە بۆ ئێمە؟

فرۆید نە بە سرووشت و نە کەسایەتیشی گەشبین نەبوو. تێڕوانینی بۆ سرووشتی مرۆڤ بەدناوانە تاریک بوو. لە نامەکەیدا بۆ ئاینستاین تیۆری غەریزە دەخاتەوە ڕوو کە دوازدە ساڵ پێشتر دایڕشتبوو، بە زۆری وەک کاردانەوەیەک بەرامبەر دڕەندەیی پێشترنەبینراوی جەنگی یەکەمی جیهانی، کە تێیدا ٢٠ ملیۆن کەس کوژران. وەک هەموو بوونەوەرێک، فرۆید دەڵێ، دوو غەریزەی وەک یەک بە هێز پاڵنەری مرۆڤن: Eros غەریزەی داهێنان و یەکخستنە،  thanatos (یان غەریزەی مردن)، غەریزەیەکی توندوتیژ و وێرانکەرە.

لە وەڵامەکەیدا بۆ ئاینستاین فرۆید دەڵێ ئەوەی وادەکات مرۆڤ بە پیری دەهۆڵی شەڕەوە بڕوات هەبوونی گڕوتینێکی خۆزاییە بۆ وێرانکردن، تینی داماڵینی ژیان لە هەموو شتێک. کاتێک ئەو غەریزەی مردنە دەبێتە هاوپەیمانی غەریزەی داهێنان لەپێناو مەبەستێکی مەزن، وەک شەڕ لەپێناو  پاراستنی پاکێتی رەگەزی ئاری، یان بۆ شکۆی برایەتی لەپێناو خوا. پێش بە تێرکردنی ئەو دوو غەریزە یەکگرتووە ناگیرێت.

بەڵام سەرەڕای ئەوەش، فرۆید رەتیدەکاتەوە وەڵامی پرسیارە جدییەکەی ئاینستاین لەبارەی پاراستنی مرۆڤایەتی لە مەترسی شەڕ بە ”نەخێر”ێکی نیگەرانکەر بۆ جیهان بداتەوە. لەبری ئەوە لەخۆی دەپرسێت بۆچی لەگەڵ ئاینستاین هێندە لەخەمی ئەوەدان مرۆڤایەتی لە شەڕ رزگار بکەن؟ بۆچی بە سادەیی وەک تراژیدییەکی حەتمی قبوڵی ناکەن، وەک ڕاستییەکی دزێو بەڵام لێڕانەکراو؟

مادام ئەمە ئەو هەڵوێستەیە بەرامبەر شەڕ لەلایەن چەندین بیرمەندەوە، کە چاودێری مرۆڤایەتییان کردووە، لەسەردەمی خۆیان و ئێمەش گیراوەتەبەر، پێموایە ئەوە دەهێنێ وەڵامە ڕاشکاوەکەی فرۆید لەبەرچاوبگرین. فرۆید ڕاستی شەڕ ڕەتدەکاتەوە چونکە مافی بنچینەیی مرۆڤ بۆ ژیان پێشێل دەکات؛ چونکە ژیانی گەنجان لە ناوەڕاستی شکۆفەکردنیدا دەبڕێت و مرۆڤ لە بەڵێنی خۆی دادەبڕێت؛ چونکە تاک دڕندە دەکات لەڕێی پاڵنانی بۆ ناو ”بارودۆخی وا کە مرۆڤبوونی شەرمەزار دەکات، ناچاری دەکات مرۆڤی دیکە بکوژێت، پێچەوانەی خواستی خۆی.” چونکە بەری ماندووبوونی مرۆڤ بەهەدەر دەدات؛ هەروەها چونکە، بە لەبەرچاوگرتنی بەردەوامیی بەرەوپێش بردنی تەکنۆلۆژیای چەک، ئێمە خێراتر دەڕۆین بەرەو ئەو ڕۆژەی کە شەڕ تەنیا واتای سڕینەوەی هەموو جەنگاوەران دەبێت.

ئەو ڕەشبینییە پڕ متمانە جیهانییە کە شەڕ وەک ڕاستییەکی نەگۆڕی ژیانی مرۆڤ قبوڵ دەکات هەڵوێستێکە کە ئێمە چیدی ناتوانین بەرگەی بگرین: ئەوە خۆبەکەمزانینی لەڕاددەبەدەرە. وانە دڵتەزێنەکانی مێژوو هەرچییەک بن، سەرەڕای ئەوەی لەبارەی دەروونی مرۆڤ و ئارەزووی خۆزایی بۆ خوێنڕێژی و وێرانکردن دەیزانین، پێویستە ئومێدی ئاشتی بە زیندوویی بهێڵینەوە. چونکە مەیدان چۆڵکردن بۆ حەتمی بوونی شەڕ ئێستا مەیدان چۆڵکردنە بۆ کۆتاییهاتنی مرۆڤایەتی. ئەوجا لەبەر ئەوەیە گەشبین بوون بە ئاشتی بۆ فرۆید پێویستییەکی ئەخلاقی بوو.

گەشبین بوون بە ئاشتی بۆ فرۆید پێویستییەکی ئەخلاقی بوو.

بەڵام ئەگەر شەڕ بنچینەیەکی غەریزەیی هەیە، وەک فرۆید دەڵێت، ئایا هیچ ستراتیژییەک بەخەیاڵدا نایەت هێندە بەهێز بێت شەڕ بسڕێتەوە؟ ئەگەر گەشبینی بە ئاشتی ناچارییەکی ئەخلاقییە، دەتوانین چ بنەمایەکی عەقڵانیمان هەبێت بۆ ئەو گەشبینییە؟ فرۆید کە خۆی ئێمەی وا تێگەیاندووە بەدکاریی مرۆڤ شتێکی سرووشتییە، ئایا بە ڕاستی ئەوە داواکاری فرۆید نییە لە ئێمە تا باوەڕ بە وەهم بکەین؟ یان کوێرییەکی خۆویستانە نییە لەبەردەم حەتمیبوونی شەڕ؟

فرۆید دوو سەرچاوەی سەرەکیمان بۆ ئومێد پێدەناسێنێت:

ئێمە دەتوانین شەڕ تێکبشکێنین لەرێی بەهێزکردنی بەرگری سرووشتیمان لەدژی غەریزەی کوشتن، یان بەیەکجاری زاڵبوون بەسەر هەموو غەریزەکاندا، ئەوەش لەرێی پەرەسەندن لە دەروونی مرۆڤدا.

بژاردەی یەکەم واتای بەهێزکردنی ریشەکانی غەریزەی eros دەگەیەنێت لەنێو مرۆڤان، ئەوەش لەرێی پەرەدان بە هەست و سۆزی ڕاستەقینە لە مرۆڤێکەوە بۆ مرۆڤێکی دیکە یان قایلکردنی مرۆڤی دیکە کە ئەوەی وەک دوو مرۆڤ تێیاندا هاوبەشە زۆر بەهێزترە لە جیاوازییەکانیان وەک دوو کەسی سەر بە دوو خێڵی جیاواز. بۆ سەرچاوەی دووەمی ئومێد ئیلهامی لە پلاتۆ (ئەفلاتوون) وەرگرتووە: پێویستە ژیریی بەشارستانی بوو گەشە بکات، کە وادەکات پاڵنەرە غەریزەییەکانی مرۆڤ دەستەمۆی هێزی عەقڵ بن لە بەشێکی گەورەی دانیشتووانی جیهاندا (بەتایبەتی لە سەرکردان).

مێژووی ململانێی مرۆڤ هاندەر نییە بۆ هیچ کام لەم ئەگەرانە. بەهێزترین پەیوەندی ناسنامە و خۆشەویستی لەنێو دانیشتواندا بەردەوام ئەوکاتە بەدی هاتووە کە ویستوویانە تۆڵە لە دوژمنێکی هاوبەش بکەنەوە. زاڵبوونی غەریزە لەڕێی ژیرییەوە تەنیا لەبەشێکی کەمی مرۆڤایەتیدا بەدیهاتووە- ئەمەش بێ مەترسی نەبووە لەسەر دەروون بەهۆی خواردنەوەی توڕەییەوە. سەرهەڵدانەوەی ململانێی خێڵەکی هەر لە بۆسنیاوە تاوەکو دارفور، پاشان شەڕی ناوخۆی عێراق، ئەمانە هەموویان پشتڕاستی دەکەنەوە کە جیهان زۆر دوورە لە هەر کام لەو سیناریۆیانەی بۆ ئاشتی باسکران. بەو جۆرەش نییە کە خولیای بەدیهاتنی ئاشتی جیهانی هیچ پشتگیرییەکی غەریزەیی بەهێزی لەپشت نەبێت. لەسەردەمی ئێمەدا ئاماژە هەن بۆ سەرکەوتوویی غەریزەی eros، بۆ نموونە دامەزرانی یەکێتی ئەوروپا و کاڵبوونەوەی سنوورەکان و پەرەسەندنی بازرگانی و دەربڕینی پاڵپشتی و هاوسۆزی لە هەموو جیهانەوە بۆ ئەمریکا لەدوای ١١/٩.

بەجۆرێک لە جۆرەکان فرۆید ئەرکیشی بۆ ئێمە داناوە وەک هاوڵاتیانی سەدەی ٢١. پێویستە ئێمە یارمەتیدەر بین بۆ بەهێزکردنی رایەڵەکانی eros لەنێو مرۆڤان، وێڕای زیادکردنی هێزی ژیریمان بۆ ئاڕاستەکردنی پاڵنەرە غەریزەییەکانمان. ئەگەر بتوانین بزانین چۆن ئەم دوو ئەرکە لە هەڵسوکەوتی ڕۆژانەماندا دەربکەون، ئەوە هەموومان بە درێژایی ژیانمان ئەجێندایەکمان دەبێت.

مێژوو هیچ وانەیەکی پووچی نییە تا فێرمان بکات. ئەوە تەنیا بە ڕازیبوونی ئێستامانە کە ڕێگە دەدەین ڕابردوو سنوور بۆ داهاتوو دابنێت.

بەڵام مێژوو پێمان ناڵێت ئەم هەوڵانە پووچن؟ ئەگەر بڵێین وایە ئەوە خەریکین هێزێکی ئەفسانەیی بە مێژوو دەبەخشین. چونکە مێژوو هیچ وانەیەکی پووچی نییە تا فێرمان بکات. ئەوە تەنیا بە ڕازیبوونی ئێستامانە کە ڕێگە دەدەین ڕابردوو سنوور بۆ داهاتوو دابنێت. کەوایە دەتوانین بوێرین ئومێدمان بە ئاشتی هەبێت لەسەر زەوی؟ وەڵامی فرۆید پەیڕەوێکی ڕوونە بۆ سەردەمی ئێمە: دەتوانین بوێرین بە کەمتر ڕازی نەبین.

جێفری گۆردۆن ٢٠٠٨

پرۆفیسۆری فەلسەفە لە زانکۆی تێکساس

سەرچاوە:

The post ئایا شەڕ حەتمییە؟ appeared first on ژنەفتن.

وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە: ڕوشدی جه‌عفه‌ر

ئێمه زۆرجار له‌ كۆمه‌ڵه‌ ده‌روونشیكارییه‌كاندا تاسه‌یه‌كی نۆستالژیانه‌ بۆ ڕۆژگاره‌ كۆنه‌ باشه‌ قاره‌مانئاساكان به‌دیده‌كه‌ین؛ ئه‌و ڕۆژگاره‌ی نه‌خۆشه‌كان ساویلكه‌ و بێئاگا بوون له‌ تیۆری ده‌روونشیكاری- به‌ڕووكه‌ش ئه‌م بێئاگاییه‌ش توانای ئه‌وه‌ی به‌ نه‌خۆشه‌كان دابوو كه‌ سه‌مپتۆمه‌ “په‌تیتر”ه‌كان به‌رهه‌مبێنن، واته‌، ئه‌و سه‌مپتۆمانه‌ی كه‌ دیوه‌ نه‌سته‌كییه‌كه‌یان هێنده‌ زۆر، به‌هۆی مه‌عریفه‌‌ عه‌قڵانییه‌كه‌یان نه‌شێوێنرابوو. له‌و ڕۆژگاره‌دا، هێشتا كۆمه‌ڵێك نه‌خۆش به‌رچاو ده‌كه‌وتن كه‌ به‌ ده‌روونشیكاره‌كه‌یان ده‌وت: “دوێنێ شه‌و، له‌ خه‌ونمدا ئه‌ژدیهایه‌كم كوشت و دواتریش به‌ناو دارستانێكی چڕدا ڕووه‌و قه‌ڵایه‌ك ملی ڕێگام گرته‌به‌ر…”، به‌ نه‌تیجه‌ ده‌روونشیكاره‌كه‌ سه‌ركه‌وتووانه‌ وه‌ڵامی ده‌دایه‌وه‌: “هه‌ر زۆر ڕوونه‌، نه‌خۆشی ئه‌زیزم!^٢ ئه‌ژدیهاكه‌ باوكی خۆتانه‌، خه‌ونه‌كه‌ش گوزارشت له‌ ئاره‌زووه‌كه‌تان ده‌كات بۆ كوشتنی ئه‌و، ئه‌مه‌ش له‌پێناو ئه‌وه‌ی بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ په‌ناگه‌ی سه‌لامه‌تی قه‌ڵای دایكانه‌…”. [به‌ڵام] ژاك لاكان كتومت گره‌و له‌سه‌ر پێچه‌وانه‌ی ئه‌مه‌ ده‌كات: سوبێكتی ده‌روونشیكاری (كه‌سی ده‌روونشیكاری بۆكراو)، سوبێكتی مۆدێرنی زانسته‌، ئه‌مه‌ش واته‌- له‌پاڵ كۆمه‌ڵێك شتی تریشدا- سه‌مپتۆمه‌كانی نه‌ ئێستا و نه‌ هه‌رگیزیش، به‌پێی پێناسه‌كه‌^٣، سه‌مپتۆمگه‌لێكی “پاكیزه‌” نه‌بوون، هه‌میشه‌ ئاراسته‌ و موخاته‌به‌ی “ده‌روونشیكار”یان پێكراوه ‌له ‌پێگه‌ی ئه‌و سوبێكته‌ی وایداده‌نێین (ماناكه‌یان) ده‌زانێت^٤ و به‌م پێیه‌ش وه‌ك بڵێی ده‌لاله‌ت و ئاماژه‌ بۆ لێكدانه‌وه‌كه‌یان ده‌كه‌ن. له‌به‌ر ئه‌م هۆیه‌ش، به‌ته‌واوه‌تی ڕه‌وایه‌ بڵێین كۆمه‌ڵێك سه‌مپتۆممان هه‌یه‌ یۆنگین، كلاینین، لاكانین و هتد، واته‌، واقیعییه‌ته‌كه‌یان گه‌ڕانه‌وه‌یه‌كی شاراوه‌ و ئاماژەگەرانە بۆ تیۆرێكی ده‌روونشیكاریی دیاریكراو له‌خۆده‌گرێت. له‌مڕۆدا، به‌شه‌ زۆره‌كه‌ی “به‌زه‌ینداهێنانه‌وه‌ ئازاده‌كان”ی نه‌خۆش (ده‌روونشیكاری بۆكراو)ێكی نموونه‌یی و خوێنده‌وار له‌ هه‌وڵگه‌لێك پێكدێت بۆ خستنه‌ڕووی ڕاڤه‌ و ڕوونكردنه‌وه‌یه‌كی ده‌روونشیكارانه‌ بۆ تێكچوونه‌كانی… 

ئه‌و شته‌ی به‌ فیعلی له‌م جه‌نگه‌ به‌رده‌وامه‌ی نێوان دوو نوسخه‌كه‌ی ده‌روونشیكاری له‌ گره‌وێكی یه‌كلاكه‌ره‌وه‌یه‌، ته‌نیا چاره‌نووسی ده‌روونشیكاری نییه‌ به‌ڵكو چاره‌نووسی مۆدێرنه‌ش‌ خۆیه‌تی، به‌ مانای پڕاو‌پڕی وشه‌كه‌: ئاخۆ ده‌بێت درێژه‌ به‌ مه‌عریفه‌ی  ڕووله‌خۆ و ڕه‌نگده‌ره‌وه‌^٥ بده‌ین، یان بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ جۆره‌ حیكمه‌تێكی شهودی؟ ئه‌م جه‌نگه‌، كه‌ درێژه‌پێده‌ری جه‌نگه‌ كۆنه‌كه‌ی ڕۆشنگەرەکانە(bataille des lumières)، له‌ هیچ شوێنێكدا هێند توندوتیژانه‌ ڕوونادات وه‌كئه‌وه‌ی له‌ كایه‌ی پێوه‌ندیی نێوان ڕه‌گه‌زه‌كان ڕووده‌دات. سه‌د ساڵێك له‌مه‌وبه‌ر، ده‌ركه‌وتنی له‌ناكاوی فیگەری ژنی هیستریك (له‌ كاره‌كانی ڕیچارد ڤاگنه‌ر، ئۆگۆست ستریندبێرگ، ئۆتۆ واینینگه‌ر، فرانز كافكا، ئێدواد مونش و ئه‌وانیتر) قه‌یرانێكی پێوه‌ندیی سێكسی و ڕه‌گه‌زییان ڕاگه‌یاند كه‌ ئێمه‌ تا ئێستاش له‌ژێر سێبه‌ره‌كه‌یدا درێژە بە ژیان ده‌ده‌ین. له‌ جه‌ختكردنه‌وه‌ی هێجگار ساویلكانه‌ی هارمۆنیه‌تی كه‌پڵه‌كه‌ له‌ فلوتی جادوویی مۆزارتدا، په‌ندۆڵه‌كه‌ به‌ره‌و لایه‌ ئه‌وپه‌ڕگیره‌كه‌ی تر خولایه‌وه‌، بووه‌ شایه‌تی پێوه‌ندییه‌كی ئه‌نتاگۆنیستی ڕیشه‌ییانه‌ له‌نێوان دوو ڕه‌گه‌زه‌كه‌دا: پیاو و ژن به‌ هیچ جۆرێك ته‌واوكاری یه‌كتر نین، ئا لێره‌دا هیچ هارمۆنیه‌تێكی پێشوه‌خت دامه‌زراو له‌گۆڕێدا نییه‌، هه‌ركامێك له‌م دوو ڕه‌گه‌زه‌ هه‌ڕه‌شه‌ن بۆ سه‌ر شوناسی یه‌كتر… دوو شێوازی نزیكبوونه‌وه‌ له‌م قه‌یرانه‌ هه‌ن. به‌گوێره‌ی یه‌كه‌میان، واته‌ شێوازه‌ باتنیگه‌راكه‌^٦ ئه‌م ناهاوسه‌نگییه‌ له‌و فاكته‌وه‌ سه‌رچاوە ‌ده‌گرێت كه‌ سوبێكتی مۆدێرن ڕه‌گوڕیشه‌كانی له‌ یه‌كێتی ئۆرگانیكی نه‌ریتدا له‌ده‌ستداوه‌، هه‌ر بۆیه‌شه‌ كه‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ جۆره‌ حیكمه‌تێكی پێش-مۆدێرنه‌ (بۆنموونه‌ له‌ كه‌وڵی “پارادایمه‌ گشتگیر”ه‌ نوێیه‌كه‌ كه‌ بڕیاره‌ جێگه‌ی پارادایمه‌ “دیكارتی” و “میكانیكی”یه‌ كۆنه‌كه‌ بگرێته‌وه‌) ئه‌نتاگۆنیزمی نێوان دوو ڕه‌گه‌زه‌كه‌ش ده‌سڕێته‌وه‌ و هارمۆنییه‌ته‌ له‌ده‌ستچووه‌كه‌یان داده‌مه‌زرێنێته‌وه‌. 

فۆرموله‌ی “پێوه‌ندیی سێكسی بوونی نییه‌”ی لاكان وه‌ڵامێكی ساده‌ بۆ پرسیاره‌ هه‌تاهه‌تاییه‌كه‌ ده‌خاته‌ڕوو، واته‌ پرسیاری بۆچی عه‌شق هه‌یه‌؟ عه‌شق فریوه‌، سه‌رابه‌، كاركرده‌كه‌ی بریتییه‌ له‌ شێواندن و لێڵكردنی “له‌یه‌كتر ترازان” ی كورتكردنه‌وه‌هه‌ڵنه‌گر و پێكهێنه‌ری پێوه‌ندیی نێوان ڕه‌گه‌زه‌كان‌.

شێوازی دووه‌م جه‌خت له‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ درككردنی ژنی تووشبوو به‌ هیستریا له‌ كۆتاییه‌كانی سه‌ده‌ی نۆزده‌دا وه‌ك هه‌ڕه‌شه‌یه‌ك بۆ سه‌ر شوناسی نێرانه‌، خه‌سڵه‌تێكی گشته‌كی و یونیڤێرساڵی ده‌رخست كه‌ هه‌میشه‌ لێره‌دا بووه‌، به‌ڵام ته‌نیا له‌ شێوه‌ی “له‌-خۆیدا” (in-itself)، واته‌ هێشتا “جێگیر و پێشگریمانه‌ نه‌كرابوو”^٧، هێشتا نه‌ببووه‌ “بۆ-خۆی” (for-itself). كه‌واته‌ هیچ ناته‌باییه‌ك له‌نێوان هه‌مان ئه‌و سیاقه‌ مێژووییه‌ (قه‌یرانی گه‌وره‌ی پێوه‌ندیی نێوان ڕه‌گه‌زه‌كان سه‌ده‌یه‌ك له‌مه‌وبه‌ر، كه‌ ڕێگه‌ی بۆ ده‌ركه‌وتنی ده‌روونشیكاریش خۆشكرد)ی تیایدا فۆرموله‌ی “پێوه‌ندیی سێكسی بوونی نییه‌“^٨ (ی لاكان) بووه‌ شتێكی باو و به‌ربڵاو له‌گه‌ڵ ئه‌و بانگه‌شه‌یه‌ی لاكاندا نییه‌ كه‌ ئه‌م گوزارشت و فۆرموله‌یه‌ ڕه‌وایه‌تییه‌كی گشته‌كی هه‌یه‌: له‌ شیكارییه‌كی دیاله‌كتیكی شیاودا، یونیڤێرساڵیته‌ و مێژوومه‌ندی به‌ توندی هاوپه‌یوه‌ست و گرێدراون. ده‌روونشیكاریی فرۆیدی، به‌گوێره‌ی داوه‌رییه‌ ستاندارده‌كه‌، به‌رهه‌مێكی كۆتاییه‌كانی سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌؛ به‌هه‌رحاڵ، قووڵبینییه‌كانی ده‌رووشیكاریی فرۆیدی “له‌ڕووی گشته‌كییه‌وه‌ ئیعتیبار و ڕه‌وایه‌تیان وه‌رگرتووه‌”، ئه‌مه‌ش نه‌ك وێڕای سیاقه‌ مێژووییه‌كه‌ی دۆزینه‌وه‌یان به‌ڵكو به‌هۆی ئه‌م سیاقه‌ مێژووییه‌وه‌. 

فۆرموله‌ی “پێوه‌ندیی سێكسی بوونی نییه‌”ی لاكان وه‌ڵامێكی ساده‌ بۆ پرسیاره‌ هه‌تاهه‌تاییه‌كه‌ ده‌خاته‌ڕوو، واته‌ پرسیاری بۆچی عه‌شق هه‌یه‌؟ عه‌شق فریوه‌، سه‌رابه‌، كاركرده‌كه‌ی بریتییه‌ له‌ شێواندن و لێڵكردنی “له‌یه‌كتر ترازان”^٩ی كورتكردنه‌وه‌هه‌ڵنه‌گر و پێكهێنه‌ری پێوه‌ندیی نێوان ڕه‌گه‌زه‌كان‌. “ئۆبێكته‌ به‌شه‌كی”یه‌ فرۆیدییه‌ ناوداره‌كان- پاشماوه‌كانی ژویسانسی پێش-فالوسییانه‌، واته‌، ئه‌و ژویسانسه‌ی هێشتا به‌هۆی میتافۆری باوكانه‌وه‌‌ “نه‌فی و تێهه‌ڵكێش و بڵند”^١٠ نه‌كراوه‌ته‌وه‌، و نێوانگیری نه‌كراوه‌- به‌ربه‌ستێكی خز و نه‌گیراو ده‌به‌خشنه‌ جه‌سته‌ كه‌ ڕێگه‌ له‌ به‌دیهاتنی پێوه‌ندیی سێكسی ده‌گرن. لاكان بۆ لیستی ئۆبێكته‌ به‌شه‌كییه‌كانی فرۆید (سنگومه‌مك، پیسایی، فالوس) دوو ئۆبێكتی تر زیاد ده‌كات: ده‌نگ و نیگا (gaze) . به‌م پێیه‌، به‌ هیچ جۆرێك شتێكی هه‌ڵكه‌وت نییه‌ كه‌ نیگا و ده‌نگ، به‌ پله‌ی ئیمتیاز^١١، دوو ئۆبێكتی عه‌شقن- نه‌ك به‌و مانایه‌ی ئێمه‌ ده‌كه‌وینه‌ عه‌شقه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ده‌نگێك یان نیگایه‌ك، به‌ڵكو به‌و مانایه‌ی ئه‌مانه‌ میدیۆم و هانده‌رێكن كه‌ واده‌كه‌ن عه‌شق ده‌ستپێبكات. 

سێ ده‌ره‌نجام له‌م پێشگریمانانه‌وه‌‌ هه‌ڵده‌هێنجرێن. یه‌كه‌م، ناكرێت عه‌شق بۆ وه‌همێكی په‌تی یان دیارده‌یه‌كی خه‌یاڵی دابشكێنرێت: عه‌شقی ڕاسته‌قینه‌، له‌ودیوی كه‌مه‌ندكێشییه‌كه‌ی له‌گه‌ڵ وێنه‌ی ئۆبێكته‌كه‌یدا، ناوك و كڕۆكی ڕیاڵ^١٢ به‌ئامانجده‌گرێت، واته ئه‌و شته‌ی له‌ ئۆبێكته‌كه‌دا زیاتره‌ له‌ خودی ئۆبێكته‌كه‌، به‌كورتی، ئه‌و شته‌ی لاكان پێی ده‌ڵێت ئۆبێكتی بچووكی ^١٣a. عه‌شق- هه‌روه‌ها ڕقیش- به‌هۆی ئه‌و شته‌ی له‌ ئۆبێكته‌كه‌ ده‌مێنێته‌وه‌ ئه‌وكاته‌ی له‌ هه‌موو خه‌سڵه‌ته‌ خه‌یاڵی و ڕه‌مزییه‌كانی داده‌ماڵرێت، ده‌پارێزرێت. دووه‌م، له‌م ڕووه‌وه‌ عه‌شق به‌شێوه‌یه‌كی خۆڕسكانه‌ و زاتی دیارده‌یه‌كی مێژووییه‌: شكڵپێدانه‌ كۆنكرێتییه‌كانی عه‌شق هه‌وڵگه‌لێكی زۆروزه‌به‌ند (ی سه‌ره‌نجام شكستخواردوون) بۆ گۆڕینێكی په‌ره‌پێدراو^١٤ و ڕامكردن و ڕه‌مزاندنی كڕۆكه‌ تراوماتیكه‌ “نامێژووییه‌كه‌”ی ژویسانس، كه‌ ئۆبێكته‌كه‌ ده‌كاته‌‌ به‌رگه‌نه‌گیراو. سێیه‌م، عه‌شق هه‌رگیز “ته‌نیا عه‌شق” نییه‌، به‌ڵكو هه‌میشه‌ ئه‌و شاشه‌ (سكرین) و پانتاییه‌یه‌‌ كه‌ تیایدا جه‌نگه‌كان  له‌پێناو ده‌سه‌ڵات و هه‌یمه‌نه‌ ڕووده‌ده‌ن. ئاخۆ ده‌نگ، وه‌ك هانده‌ر(catalyst)ێكی عه‌شق، به‌ پله‌ی ئیمتیاز میدیۆمی ده‌سه‌ڵاتی هیپنۆتیكانه‌ نییه‌، واته‌ میدیۆمی داماڵینی قه‌ڵغانه‌ پارێزه‌ره‌كه‌ی ئه‌ویتر، و ده‌ستڕاگه‌یشتن به‌ كۆنتڕۆڵكردنێكی ڕاسته‌وخۆ به‌سه‌ریدا و ملكه‌چكردنی بۆ ویستی خۆمان؟ ئه‌ی ئاخۆ نیگا میدیۆمی كۆنتڕۆڵكردن نییه‌ (له‌ كه‌وڵی نیگای پشكنه‌رانه‌دا) هه‌روه‌ها میدیۆمی ئه‌و كه‌مه‌ندكێشییه‌ش كه‌ ئه‌ویتر ده‌خاته‌ فریوی ڕاده‌ستبوونه‌وه‌ (له‌ كه‌وڵ و شێوه‌ی نیگای له‌خشته‌براوی سوبێكت به‌هۆی نمایشی ده‌سه‌ڵاته‌وه‌)؟ زیاتر له‌ شه‌ست ساڵ له‌مه‌وبه‌ر^١٥، له‌ به‌ره‌نجامی هه‌ڕه‌شه‌ی فاشیستیدا، واڵته‌ر بنیامین ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی به‌جوانیناسیكردنی^١٦ فاشیستانه‌ی پرسی سیاسی به‌هۆی به‌سیاسیكردنی چه‌پڕه‌وانه‌ی جوانیناسییه‌وه‌ خسته‌ڕوو. له‌مڕۆشدا، به‌شێوازێكی هاوشێوه‌، له‌ هه‌ر كاتێكی تر زیاتر ده‌بێت ڕووبه‌ڕووی سێكسواڵیزه‌كردنی پرسی سیاسی ببینه‌وه‌ (هه‌ر له‌ كۆنه‌پارێزیی زه‌قوزۆپی سه‌ر به‌ به‌ره‌ی ڕاستی نوێ كه‌ هیرارشیه‌تی سیاسی له‌ هیرارشیه‌تی خێزانی و “سرووشتی”ی ڕه‌گه‌زه‌كاندا “جێكه‌وتده‌كه‌ن”، به‌ تێپه‌ڕین به‌ هه‌وڵه‌كانی سه‌رده‌می نوێ بۆ ڕۆنانه‌وه‌ و دامه‌زراندنه‌وه‌ی هاوسه‌نگیی پڕه‌نسیپه‌ گه‌ردوونییه‌ نێرینه‌ و مێینه‌كان، تاوه‌كو كورتكردنه‌وه‌ی زڕه‌-فرۆیدییانه‌ی ململانێ سیاسییه‌كان بۆ گوزارشتێكی بنبه‌سته‌ لیبیدۆییه‌كان- شۆڕش وه‌ك خۆخاڵیكردنه‌وه‌ و كردنه‌وه‌ی گرێیه‌كی ئۆدیبی حه‌لنه‌كراو و هتد) به‌هۆی به‌سیاسیكردنی سێكسواڵیته‌وه‌ (واته‌ به‌هۆی شیكردنه‌وه‌ی فره‌-هۆكاری (زێده‌-خه‌سڵه‌تپێدان)ی سیاسیی ئه‌و شێوازه‌ی جیاوازیی ڕه‌گه‌زی له‌ كۆمه‌ڵگایه‌كی واقیعیدا دركده‌كرێت)^١٧.

پەراوێزەکان
١- ئه‌م نووسینه‌ پێشه‌كی كتێبی "نیگا و ده‌نگ وه‌ك ئۆبێكته‌كانی عه‌شق"ه‌. كتێبه‌كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ كاره‌ ده‌روونشیكاری-فه‌لسه‌فییه‌ هاوبه‌شه‌كانی قوتابخانه‌ی ده‌روونشیكاریی سلۆڤینا، ژیژه‌ك و سالكل ئیدیتیان كردووه‌. 
 ٢- له‌ ئینگڵیزیدا ده‌ربڕینێك هه‌یه‌ "Elementary, my dear Watson"، نووسه‌رانی ئه‌م نووسینه‌، "واتسۆن"یان گۆڕیوه‌ بۆ‌ "نه‌خۆش". ئه‌م ده‌ربڕینه‌ به‌شێوه‌یه‌كی گاڵته‌جاڕانه‌ ئاماژه‌كردنە بۆ ئه‌وه‌ی چاره‌سه‌ری كێشه‌یه‌ك چه‌ند ئاسانه‌ به‌كاردێت. ده‌بڕینه‌كه‌ ده‌درێته‌ پاڵ "شارلۆك هۆڵمز" گوایه‌ ئه‌وكاته‌ی بۆ واتسۆنی هاوڕێی ڕوونده‌كاته‌وه‌ تێگه‌یشتن له‌ چۆنێتی تاوانێك چه‌ند ئاسانه‌ (به‌ڵام ده‌وترێت ئه‌م ده‌ربڕینه‌ خۆی له‌ كتێبه‌كانی سێر ئارسه‌ر كانۆن دۆیلی نووسه‌ری شارلۆك هۆڵمزدا نییه‌)... 
 ٣- By definition 
٤- ئه‌و سوبێكته‌ی وای داده‌نێین ده‌زانێت ده‌روونشیكار خۆی نییه‌، به‌ڵكو ده‌روونشیكاره‌ به‌وجۆره‌ی له‌لایه‌ن نه‌خۆشه‌كه‌وه‌ درك ده‌كرێت. ئه‌م مه‌عریفه‌ گریمانكراوه‌ش ڕێگه‌ بۆ پرۆسه‌ی شیكاری خۆشده‌كات. 
٥- Reflective
٦- obscurantist
٧- Posited
٨-  ئه‌م فۆرموله‌ی لاكان كۆمه‌ڵێك مانای هه‌یه‌ دیلان ئیڤانز له‌ فه‌رهه‌نگه‌كه‌یدا نووسیوێتی: "...هیچ پێوه‌ندییه‌كی ڕاسته‌وخۆ و بێ نێوانگیر له‌نێوان پێگه‌ی ڕه‌گه‌زی مێینه‌ و نێرینه‌ نییه‌، چونكه‌ هه‌میشه‌ ئه‌ویتری زمان وه‌ك لایه‌نی سێیه‌م كه‌وتۆته‌ نێوانیانه‌وه... ". ئه‌مه‌ش واته‌، سێكسواڵیته‌ به‌هۆی دال و ڕه‌مزییه‌وه‌ ده‌ستنیشانده‌كرێت نه‌ك خه‌سڵه‌تێكی غه‌ریزی و سرووشتی بۆیه‌ "هێترۆسێكسواڵیته‌ش شتێكی نۆرماتیڤه‌ نه‌ك سرووشتی"‌. به‌م پێیه‌ لادانیش، لادان نییه‌ له‌ نۆرمێكی "سرووشتی" سێكسی، به‌ڵكو به‌شێكی پێكهێنه‌ری سێكس خۆیه‌تی (ئه‌گه‌رچی تێری ئیگڵتۆن پێی وایه‌ ده‌روونششیكاریی فرۆیدی عاده‌ته‌ن به‌ر مه‌ینای نۆرمێكی سێكسی ده‌جووڵێته‌وه‌، به‌ڵام هه‌ر زوو ئه‌وه‌ی بۆ سه‌ربار ده‌كات كه‌ ئه‌م نۆرمه‌ باسكراوه‌، نۆرمێكی سرووشتی نییه‌)... هاوكات ئاماژه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ هیچ پێوه‌ندییه‌كی هه‌ماهه‌نگ و هارمۆنی له‌نێوان دوو ڕه‌گه‌زه‌كه‌دا نییه‌، عه‌شق بۆیه‌ به‌ وه‌هم  ناوده‌برێت چونكه‌ قه‌ره‌بوویه‌كی خه‌یاڵی ئه‌م غیابه‌ی پێوه‌ندی ده‌كاته‌وه‌...  هه‌روه‌ها "ژن لای پیاو وه‌ك سوبێكتێكی واقیعی بوونی نییه‌، به‌ڵكو ته‌نیا وه‌ك ئۆبێكتێكی فه‌نتازی، وه‌ك هۆكاری ئاره‌زووه‌كه‌ی بوونی هه‌یه‌"... به‌پێی ڕاڤه‌ دیاله‌كتیكییه‌كه‌ی ژیژه‌كیش ئه‌م فۆرموله‌یه‌ ڕێك له‌به‌ر ئه‌وه‌ی مێژوومه‌نده‌، پونیڤێرساڵ و گشته‌كییه‌. بۆ مه‌سه‌له‌ی سێكسواڵیته‌ خوێنه‌ر ده‌توانێت بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ فه‌سڵی یه‌كه‌می كتێبی ده‌روونشیكاری بۆ؟، نووسینی ئه‌لێنكا زوپانچیچ، وه‌رگێڕانی وه‌لید عومه‌ر. زوپانچیچ، په‌نچه‌ بۆ خاڵه‌ گرنگه‌ ڕاده‌كێشێت كه‌ چۆن فرۆید  "سێكسواڵیته‌ی مرۆڤی وه‌ك كێشه‌یه‌ك دۆزییه‌وه‌.. سێكسواڵیته‌ (ی مرۆیی)، لادان و چه‌وتڕه‌وییه‌كی پڕپارادۆكسه‌ له‌ نۆرمێك كه‌ بوونی نییه‌". 
٩- Out-of-joint ، گوزارشته‌ ناوداره‌كه‌ی هامڵێت له‌ شانۆنامه‌كه‌ی شكسپیردا ده‌رباره‌ی "سه‌رده‌مێكی له‌جێچوو و ترازاو". وه‌ك بڵێی، پێوه‌ندی نێوان ژن و پیاو وه‌ك پێوه‌ندی نێوان مرۆڤ و جیهان خۆی، په‌یوه‌ندییه‌كی ترازاو و ئه‌نتاگۆنیسته‌. 
١٠- Sublated
١١-  Par excellence 
١٢- The  kernel of the real 
١٣-   ئۆبێكتی بچووكیa ، ئۆبێكتی ئاره‌زووه‌، یان ده‌قیقیتر ئۆبێكت-هۆكاری ئاره‌زووه‌، واته‌ ئه‌و ئۆبێكته‌ی به‌رده‌وامی پرۆسه‌ی ئاره‌زووكردن مسۆگه‌ر ده‌كات. ئێمه‌ له‌ ئه‌ویتردا به‌دوای ئه‌م ئۆبێكته‌دا ده‌گه‌ڕێین، به‌ڵام قه‌ت ناتوانین ده‌ستمان پێی ڕابگات، به‌ڵكو به‌ ده‌وریدا ده‌سوڕێینه‌وه‌. ئا لێره‌شدا ده‌توانین دركبكه‌ین به‌ "ئه‌فسونی دووری له‌ عه‌شق"دا یان، به‌زمانێكی ده‌روونشیكارانه‌، هیشتنه‌وه‌ی مه‌ودا له‌گه‌ڵ ئۆبێكتی ئاره‌زوودا. ژیژه‌ك له‌ كتێبی چۆن لاكان بخوێنینه‌وه‌ ده‌نووسێت: " به‌م شێوه‌یه‌، ڕێگه‌چاره‌ی فرۆیدی بۆ نزیكبوونه‌وه‌ یان دووركه‌وتنه‌وه‌ی سوبێكت له‌ ئۆبێكتی ئاره‌زوویه‌وه‌ له‌ لایه‌كه‌وه‌  و "خێرایی نه‌گۆڕ"ی ئۆبێكت-هۆكاری ئاره‌زوو و (مه‌ودای نه‌گۆڕی له‌ سوبێكته‌وه‌) له‌ لایه‌كی تره‌وه‌، له‌سه‌ر فه‌زای چه‌مانه‌وه‌ی ئاره‌زوو به‌نده‌: هه‌ندێكجار كورتترین ڕێگا بۆ به‌دیهێنانی ئاره‌زوویه‌ك بریتییه‌ له‌ سوڕانه‌وه‌ به‌ ده‌وری ئۆبێكت یان ئامانجه‌كه‌یدا و گۆڕینی ئاڕاسته‌كه‌ی، دواخستنی چركه‌ساتی ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ له‌گه‌ڵیدا. ئامراز و كاركه‌ردی ئه‌م چه‌مانه‌وه‌یه‌ بریتییه‌ له‌و شته‌ی  كه‌ لاكان پێی ده‌ڵێت ]ئۆبیكتی بچووكی [a: هه‌مان ئه‌و نه‌ناسراوه‌ نه‌نوێنراوه‌ی كه‌ ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی له‌كاتی  ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی ئۆبێكتی ئاره‌زووماندا زیاتر به‌وه‌ تێر ده‌بین به‌ ده‌وریدا بسووڕێینه‌وه‌ نه‌ك یه‌كڕاست به‌ده‌ستی بهێنین" ( بڕوانه‌، چۆن لاكان بخوێنینه‌وه‌، سلاڤۆی ژیژه‌ك، و. وه‌لید عومه‌ر، لا 135). به‌كورتی، ئۆبێكتی بچووكی a هۆكار نه‌ك ئامانجی ئاره‌زووه‌. ئه‌م ئۆبێكته‌ سه‌ر به‌ پانتایی خه‌یاڵییه‌، ئه‌گه‌رچی به‌و پێیه‌ی هه‌میشه‌ ئۆبێكتێكی ونبوو و دووره‌ده‌سته‌ ده‌لاله‌تی بۆ ڕیاڵیش تێدایه‌.  
١٤- Gentrify
١٥-  واته‌ به‌ر له‌ ساڵی 1996، ساڵی بڵاوبوونه‌وه‌ی ئه‌م كتێبه‌.  
١٦- Aestheticization
١٧-  په‌ره‌گرافی كۆتایی ئه‌م پێشه‌كییه‌ باس له‌ پێڕست و ناواخنی كتێبه‌كه‌ ده‌كات، بۆیه‌ چاوچۆشی له‌ وه‌رگێڕانی كرا.     

سه‌رچاوه‌

Salecl, Renata and Žižek, Slavoj (editors). 1996. Gaze and voice as love objects, Durham and London: Duke University press.  

The post نیگا و ده‌نگ وه‌ك ئۆبێكته‌كاتی عه‌شق1 appeared first on ژنەفتن.