• کێیە؟
• من سەعدی یوسفم. سەلیم بەرەکات، تکایە لوولەی دەمانچەکەت لابەرە.

ئەمە لە ڕۆژگاری جەنگێکدا ڕووی دا کە چەندێک بەرە، وڵات، میلیشا و هێزی تائیفی لەناو خۆیدا کۆ کردبووەوە، هێندەیش شاعیر، نووسەر، ئەدیب و ڕۆژنامەنووسی لەژێر شەویلاگە ئاسنین و ئاگرینەکانی خۆیدا دەهاڕی. چۆن سیاسی، ژەنەراڵ و میلیشیا تێیدا بەشدار بوون، ئاوهایش شاعیر و ڕۆماننووسان تێیدا دەجەنگان؛ هەریەک لە سەعدی یووسف، ئەدۆنیس، سەلیم بەرەکات و مەحموود دەرویش لەو ئەدیبە دیارانە بوون، کە چ بە شەڕکردن و فیشەک و دواتریش بە نووسین و دەق، لەو جەنگەدا ئامادەگییان هەبوو. لەوێ ئامادە بوون، چونکە بەیرووت پەناگەی هەر نووسەر و داهێنەرێکی نێو وڵاتە عەرەبییەکان بوو، کە لەدەست جەور و زۆرداریی ڕژێمەکانی وڵاتەکەی خۆی، بە تایبەت عێراق و سووریا، ڕایان کردبێت. هەروەها دوای هەڵگیرسانی جەنگیش، هەر لەوێ، لە لایەک پرسی فەلەستین و لە لایەکی دیکەیشەوە گەمارۆدانی بەیرووت، بەرەیەکیان هێنابووە ئاراوە، کە چەندین نووسەر و ئەدیب، لە نموونەی بەرەکات و دەرویش، تێیدا خەباتیان دەکرد: “بە گاڵتەجاڕییەوە هاوار دەکەم: کوا سیلڤادۆر دالی؟ عومەری عەدەد بی٧ مێزی قوربانیکردنی کڵێساکەی کردووە بە چرپای نووستن، مۆمێکی لە پشتی سەریەوە و دانەیەکی دیکەیشی لە بەردەم پێیەکانیدا داگیرساندووە، چەکی بی٧ەکەیشی لە باری ستوونیدا بە مێزی قوربانیکردنەکەوە هەڵپەساردووە و خۆیشی پاڵکەوتووە کتێبی چیرۆکەکانی بولگاریا دەخوێنێتەوە. ئەوەی لێرە کۆمان کردووەتەوە، شتێکە تاهەتایە تەنیا یەک جار و بە ڕێکەوت کۆ دەبێتەوە: بی٧ و سێمفۆنیاکانی کارل ئۆرف و کڵێسا. خودا و ستایشە ئایینییەکانمان پێکەوە کۆ کردوونەتەوە، خۆدا و جیهانمان پێکەوە کۆ کردوونەتەوە، خودا و کڵاشینکۆفمان پێکەوە کۆ کردوونەتەوە تا ئازادیی هەژاران ڕابگەیەنین”، بەرەکات لە کتێبی “کڵێسای جەنگاوەر”دا، کە یاداشتەڕۆژانەکانی خۆیەتی لە کاتی ئەم جەنگەدا، ئاوا دەنووسێت.

ئەگەرچی مەرج نییە ئەم خاڵەی نێو ژیاننامەی بەرەکات گونجاوترین شوێن بێت بۆ سەرپێخستنی پێشەکییەک لە بارەی ئەم ئەدیبەوە، بەڵام ئینکاری ناکرێت کە ڕۆژان و ساڵانی ئەم جەنگە، بە وەحشێتییەکەیانەوە، بە کاریگەرییدانان و پاڵنان و ئاڕاستەکردنەکەیانەوە، لە قۆناغە زەقەکانی دیاریکردنی ڕارەوی ژیان و نووسینی بەرەکاتن. چەندین ساڵ پاش ئەم جەنگە، پاش ئەوەی بە ناچاری –بەپێی بانگەشەی هەندێک خەڵک، بە فڕۆکەیەکی تایبەتی یاسر عەرەفات- هەڵدێت و دەچێتە قوبروس و دواتریش دەچێتە سوید، لە وەڵامدانەوەی گفتوگۆیەکدا کە سەبارەت بە دیوانەشیعرییەکەی ساڵی ٢٠١٥ی، “سووریا”، ساز کراوە، دەنووسێت: “[نووسینی من لەبارەی جەنگەوە] یەکەم جار لە جەنگی ناوخۆی لوبنانیدا بوو، کە هەموویم لە ڕۆمانی ڕۆحە ئەندازەییەکاندا کورت کردەوە، تەنیا لە قەبارەی دووسەد لاپەڕەدا. لە ڕووی لۆجیکییەوە ئەمە مەحاڵە. دەورەدانی ئەم جەنگە پێویستی بە چەندەها موجەللەدە، جا با تۆڵستۆی دەرەقەتی بێت”.

بەر لە بەیرووت و بەر لە هەڵگیرسانی جەنگ، بەرەکات لە ساڵی ١٩٧٠دا قامیشلۆ جێ دەهڵێت و دەچێتە دیمەشق، لە زانکۆی ئەوێ دەست بە خوێندنی ئەدەبی عەرەبی دەکات و پاش یەک ساڵ واز دەهێنێت، دواتریش کۆچ دەکات بۆ بەیرووت. ساڵی ١٩٧٣ و لە تەمەنی بیست و سێ ساڵیدا، یەکەمین کتێبی شیعری بڵاو دەکاتەوە و وەک مەحموود دەرویش دواتر دەڵێت، وەکوو زللەیەک بەر ڕوومەتی ئەو ڕۆژگارەی ئەدەبی عەرەبی دەکەوێت. ئەو شۆک و حەپەسانەی کە بەرەکات بە زمانە ئاڵۆز و ترسناکانە قووڵەکەی، لە بەیرووت و لە ڕێی دیوان و دەقە شیعرییەکانیەوە، بە دیمەنی ئەوسای شیعری عەرەبیدا بڵاوی دەکاتەوە، لە ڕێی کتێبە شیعرییەکانی “ئاوا مۆسیسانا پەرشوبڵاو دەکەمەوە ١٩٧٥”، “بۆ تەپوتۆز، بۆ شەمدین، بۆ ڕۆڵەکانی نێچیر و ڕۆڵەکانی مەمالیک ١٩٧٧”، “جەمهەرات ١٩٧٩” و “کەراکی ١٩٨١”یەوە، بەردەوام دەبێت. هەروەها جێی ئاماژەیە کە بەر لەوەی ساڵی ١٩٨٢ بەرەکات بەیرووت جێ بهێڵێت و بچێتە قوبروس، هەریەک لە کتێبەکانی “کڵێسای جەنگاوەر ١٩٧٦” و “ڕەوەکوللەی ئاسنین ١٩٨٠”ی بڵاو کردوونەتەوە.

“ڕەوەکوللەی ئاسنین (ژیاننامەی منداڵی)” و “بیهێنە، شاورەکە لەوپەڕی بەرزیدا بهێنە ١٩٨٢ (ژیاننامەی گەنجی)” خاڵی گرنگن لە ڕێگەی نووسینی بەرەکاتدا؛ چونکە بەپێی زۆرێک لە ڕەخنەگران، ئەم دوو کتێبە ئۆتۆبیۆگرافییە سەرەتای دەرکەوتنی پڕۆژەی ڕۆمانن لە نووسینەکانی ئەودا.

لە قوبروس، پاش بڵاوکردنەوەی دیوانی “بە هەمان تۆڕەکان، بەو ڕێوییانەی پێشڕەویی با دەکەن ١٩٨٣”، سەلیم بەرەکات یەکەمین ڕۆمانی خۆی “زانایانی تاریکی ١٩٨٥” بڵاو دەکاتەوە و پاش دەرکەوتنی لە بەیرووت، وەک شاعیرێکی نامۆ و سەیر و ئاڵۆز، جارێکی تر وەک ڕۆماننووسێکی سەیرتر، نامۆتر و ئاڵۆزتر، لە قوبروس لەدایک دەبێتەوە. دوای یەکەمین ڕۆمانی و هەر لە قوبروس، چەندین کتێبی دیکەی بەرەکات بڵاو دەبنەوە و وەک یەکێک لە جیاوازترین ئەو ئەدیبانەی بە عەرەبی دەنووسن، ناوی دەچەسپێنن: ڕۆمانی “ڕۆحە ئەندازەییەکان ١٩٨٧”، ڕۆمانی “پەڕ ١٩٩٠”، دیوانی “بازیار ١٩٩١”، ڕۆمانی “بازگەکانی هەرمان ١٩٩٣”، ڕۆمانی “فەلەکییەکان لە سێیینەی مەرگدا: تێپەڕینی ئەلبەترۆس ١٩٩٤”، دیوانی “سەرەڕۆیی یاقووت ١٩٩٦” و ڕۆمانی “فەلەکییەکان لە سێیینەی مەرگدا: گەردوون”یش لە هەمان ساڵدا، ڕۆمانی “فەلەکییەکان لە سێیینەی مەرگدا: جەرگی میلایۆس ١٩٩٧” و ڕۆمانی “پەردووی دووەمین ئەزەل ١٩٩٩”.

ئیدی لە ١٩٩٩دا بەرەکات کۆچ دەکات بۆ سوید و لەوێ، لە دارستانی سکۆگۆس جێگیر دەبێت و دەمێنێتەوە. تا ئەمڕۆ و تا چرکەساتی نووسینی ئەم پێشەکییە کورتە، ئەو لەوێوە کارەکانی بڵاو دەکاتەوە و بەبێ وەستان خەریکی نووسینە؛ لەمڕۆدا کتێبەکانی، بە ڕۆمان و دیوان و هەڵبژاردەی گفتوگۆکانی و هەڵبژاردە و کۆکراوەی وتارەکانیەوە، گەیشتوونەتە ٥٨ کتێبی بڵاوکراوە. بەشێکی بەرچاوی ئەو کتێبانە وەرگێڕدراونەتە سەر زمانە زیندووەکانی ئەمڕۆی جیهان، لە چەشنی ئینگلیزی، سویدی و ئیسپانی.

***

کوانێ سەلیم بەرەکات؟ کەڵەشێری دەنگدلێری گەڕەک، ئاشقی دەمانچە و زمان و گۆشت. دوو ڕۆژە نەمدیوە. داخۆ نان و ئاوی دەستکەوتووە؟ ئەوەم لە خەیاڵدا بوو. لەوسایشەوە کە بە کوڕی خۆمم دانابوو، کاتێک دووبەدوو دەبووین، بە دەگمەن قسەی لەگەڵدا دەکردم؛ دەڵێی هەر بە ڕاستی باوەڕی کردووە من باوکی بم. بەر لە گەمارۆکەی بەیرووت، گەڕەکەکەی خۆیانی جێ هێشت و هاتە ئێرە، تا لەگەڵ گەنجێکی لوبنانیی بە ئەسڵ سریانیدا بژی. کوا سریانییەکە و کوا کوردەکە؟ لە یەکەم ڕۆژی گەمارۆوە بوونە هاوڕێ‌. یەکیان وەک ماسوولکەیەک گرژە و ئەوی تریان وەک مانگێکی سارد. سەلیم بەدوای “ج”دا دەگەڕا و “ج”یش بەشوێن دیارنەمانێکدا دەگەڕا کە وای دەربخات شەهید بووە… سەلیمم خۆش ویست، کە چەند ساڵێک لەمەوپێش بینیم؛ ئەوسا لە نەزانراوێک یاخی بووبوو. شەرمی لە قسەکردن دەکرد و هەرکات تێی هەڵدەچوو، دەشڵەژا. توند و ڕەقە و لەسەر هیچ شتێک و هیچ بۆچوونێک دانوستان ناکات. بابەتەکە تەنیا بۆ کاغەزێکی دانراو لەسەر سەرینی جیهانێکی سەیروسەمەرە و فەنتازیی دەوڵەمەند بە فەساحەتەکەیەوە، دەدرکێنێت. تا ئێستایش نازانم لە کوێدا ڕۆماننووسی گێڕەرەوە لەودا دەست پێ دەکات و لە کوێدا شاعیر تەواو دەبێت. بە تەقینەوەیەکی لەناکاوەوە زللەیەکی لە ژیانی ڕۆشنبیریی بەیرووت دا، بەڵام ئەو بە مستەکۆڵەکەی و بە شەڕەنگێزییەکەی بەرگری لە نووسینەکانی خۆی دەکات، چونکە باوەڕی بە گفتوگۆی نێوان ڕۆشنبیران نییە و بە چەلەحانێی دەزانێت. دەمانچەکەی هەڵدەگرێت و بە ماسوولکە پڕەکانییەوە دەچێت بۆ قاوەخانەیەکی گونجاو، تا چاو ببڕێتە وردەڕەخنەگری نێو لاپەڕە کولتوورییەکان، تا تەربێتیان بدات لەسەر ئەوەی دژ بە ئەو نووسیویانە. جارێکیان پێم گوت: مایاکۆڤێسکییش لە شەقامی گۆرکی وای لە ڕەخنەگرەکانی دەکرد. گوتی: ئەمە تاکە ڕێگەیە بۆ ڕەخنەی ڕەخنە. سەلیم دڵی بە جەنگ خۆش بوو، لە جەنگدا چەپێنراوی توندوتیژییەکەی دەردەکەوت و لەگەڵ فەوزادا ڕێک دەکەوت… ئیدی لە غیابی ئاو و گۆشت و ژناندا، “ژنەی لە جوانیدا بێهاوتا”ی دۆزییەوە. وریا بە سەلیم، چونکە ئەو ژنە دەستکردی دۆن کویخۆتەی باپیرتە… ئێستا سەلیم کوانێ؟ داخۆ پارچەی بۆمبەکان ڕاویان کردووە، یان ئەو مریشکێکی ڕاو کردووە، تا بیدات بە “ژنەی لە جوانیدا بێهاوتا”؟

*مەحموود دەرویش؛ وەرگیراو لە “یادگەیەک بۆ لەبیرچوونەوە”، کە کتێبی یاداشت و پەخشانەکانیەتی سەبارەت بە جەنگی ناوخۆ.

***

“پاڤێ غەزۆ”، “سەلۆ”، سەلیمۆ”، لەو نازناوانەدا کە خوێش و خەڵکە جیاجیاکانی نیشتمانە کوردییەکەی پێی بانگ دەکەن و لە یاداشتەکانیدا باسی دەکات؛ یان “سەلیمی کوڕی مەلا بەرەکات” وەک خۆی ناو لە خۆی دەنێت، ڕۆماننووس و شاعیرێکی کوردی لەدایکبووی ساڵی ١٩٥١ی گوندی مۆسیسانای سەر بە شاری قامیشلۆیە. لەگەڵ مەحموود دەرویشدا پێکەوە گۆڤاری “کەرمەل”یان دەرکردووە و لەگەڵ ئەدۆنیسیشدا گۆڤاری “تەڵیعە”، کە لە پاڵ گۆڤاری “شیعر”دا، لە گۆڤارە بەناوبانگ و نوێگەرەکانی سەدەی پێشووی جیهانی عەرەبین. وەرگری خەڵاتی ئەدەبیی جیهانیی “ماکس جاکۆب”ە و پاڵێوراوی خەڵاتی “بووکەر”یشە؛ هەروەها لە ساڵانی پێشوودا خەڵاتی جیهانیی “ئەرکانە”ی پێ درا، بەڵام چونکە بەرەکات ڕەتی کردەوە خۆی لە ڕێوڕەسمی بەخشینی خەڵاتەکەدا ئامادە بێت، بەخشینی خەڵاتەکە بە ئەو ڕاگیرا و ڕانەگەیەنرا: “چەند خەڵاتێکی ئەدەبیی ئاسان هەن کە پێم دراون، بەڵام من ڕەتم کردوونەتەوە. گەورەترینی ئەوانەی کە خەڵاتی ئاسان نین، خەڵاتی مەغریبی/جیهانیی ئەرکانەیە بۆ شیعر… من لە مەرجی ئەو خەڵاتە حاڵی نەبووم: ئەوەی بە شەخسی لەوێ بم، تا وەری بگرم”، لە وەڵامی گفتوگۆیەکدا، بەرەکات لەم بارەیەوە وا دەنووسێت.

چەندین ساڵە ناوی سەلیم بەرەکات و ئاڵۆزیی سەلیم بەرەکات، زمانی سەلیم بەرەکات و دەقی “لەئیمکانییەتی‌ وەرگێڕان‌بەدەر”ی سەلیم بەرەکات، لەناو ڕۆشنبیریی ئێمەدا، لە گفتوگۆی خوێنەران و نووسەراندا باس دەکرێت و هەردەم لەو باسکردنانەیشدا ناوی ئەم پیاوە کوردییە کەنارگیر و دوورەپەرێزە، وەک تەڵیسمێک، وەک ئەفسانەیەک دێتە بەر گوێ، کە هەموومان دەزانین هەیە، بەڵام کەمینەیەکمان خوێندوویەتەوە، لەو کەمینەیەیشماندا ڕەنگە کەمینەیەکی زۆر سنووردار و کەم توانیبێتی بەناو ئەو هەموو داو و تەڵزگە و وێڵگە زمانی و بونیادی و شێوازییەی نووسینی ئەم پیاوەدا تێپەڕیبێت، بەبێ ئەوەی ون نەبێت، یان بەبێ ئەوەی پێی خوێندنەوەی نەخزێت و نەکەوێتە ئەو عەدەمییەتی ئاماژەدان و مانایەوە، کە وا لەژێر هەر دەقێکی بەرەکاتدا شەپۆلانێتی. داوێکی باریکە لە دەقی ئەم نووسەرەدا کە لە سەرەتاوە تا کۆتایی خوێنەر ئاڕاستە دەکات، داوێکی باریک کە دەستپێوەگرتنی بۆ خوێنەری ئاسایی ئاسان نییە و مەرج نییە هەموو کەس بەرگەی ئەو ئازادییە سامناکە بگرێت، کە ئەم ئەدیبە لە نووسینی خۆیدا مومارەسەی دەکات.

گوایە سەعدی یوسف بەم ئەدیبە کوردەمانی گوتووە کە “تۆ مەزنترین کوردیت، لە پاش سەڵاحەدینی ئەیووبی”، بەڵام خۆ دەشکرێت بگوترێت کە بەرەکات، سەڵاحەدینی ئەیووبیی ئەدەبیاتە، کە وا لە گۆڕەپانی ڕۆمان و چامەکانیدا، بە سوپا و ئەسپ و چەکی عەرەبی و ڕۆحێکی باڵای کوردییەوە، سەرزەمینی عەرەب و سەرزەمینی کورد و بەشیکی شانشینی سویدیش دەکێڵێت؛ لەپاڵ ئەم سیانەیشدا، سەرزەمینێکی خەیاڵی و پڕ لە غەرائیبیەتی تایبەت بە خۆی، چونکە چوار جیهانی جیا و چوار فەزای جیان پێکهێنەری کارنامەی ئەم ئەدیبە: بەشێکی ڕۆمان و چامەکان لە سەرزەمینی کورداندا و بە تایبەت لە پارچەی ژێر دەستی سووریای کوردستاندا ڕوو دەدەن، بەشێکی دیکەیان لە وڵاتە عەرەبییەکان و لە قوبروس و یۆنان، بەشێکی دیکەیان لە شانشینی سوید و بەشێکی دیکەیش سەر بە چەند شوێن/کاتێکی جیاجیای خەیاڵکرد و داهێنراوی خودی بەرەکاتن، بە ڕێسا و فەزا و شێوازگەلێکەوە نامۆ و تا ڕادەیەک دابڕاو و ڕەها لە جیهانی هەژاری واقیعی.

کەواتە، لە ڕووی پێوەندیی دەق بە میژوو/واقیعەوە، دوو ڕاڕەو و دوو جۆری جیای نووسین هەن لە کارنامەی بەرەکاتدا: جۆرێکیان ڕاستەوخۆ خۆی بە بەسەرهاتی مرۆڤ و مێژووەوە دەبەستێتەوە (کە بێگومان ئەمە مەرج نییە بیکاتە دەقێکی “ڕیالیستی”)، ڕاستەوخۆ باس لەو شوێن و ناو و بەروار و کەسێتییانە دەکات، کە بابەتی دەقەکانن؛ جۆرێکی دیکەیشیان پشت بە مێژوو/واقیع و ڕێسا و سەپێنراوەکانی نابەستێت، بەڵکوو لەم جۆرەیاندا دەق خۆی ڕێسا و سەپێنراوی ناوەکیی تایبەت بە خۆی دادەمەزرێنێت. دەشێ ڕۆمانی “زانایانی تاریکی” بە نموونەی جۆری یەکەم دابنرێت و ڕۆمانی “هەرێمەکانی جنۆکە”یش بە نمونەی جۆری دووەم. لەم پێشەکییەدا، من جۆری یەکەمیان ناو دەنێم “مێژوویی” و جۆری دووەمیشیان بە “غەرائیبی” ناو دەبەم.

گەر بێتو ئەم دوو جۆرەی سەرەوە وەک دوو کاتیگۆری سەیر بکەین، ئەوسا دەتوانین سەرجەم ئەو دەقانەی کە باس لە کوردستان، کوردەکان، بەیرووت، قوبروس و سوید دەکەن، بخەینە کاتیگۆریی یەکەمەوە، کە جۆری مێژووییە. هەروەها سەرجەم ئەو دەقانەی دیکە، کە دەمێننەوە، بخەینە نێو کاتیگۆریی غەرائیبییەوە. بەڵام بە پێویستی دەزانم دووبارەی بکەمەوە کە “مێژوویی” هیچ پێوەندییەکی بە ڕیالیزمەوە نییە، هەروەها لەم پێشەکییەی مندا هیچ پێوەندییەکی بە “ڕۆمانی مێژوویی”یەوە نییە، لەو شێوەیەیدا کە ڕەخنەی ئەدەبی بە ئیلهاموەرگرتن، یان دژایەتیکردنی ڕووسەکانەوە خستوویەتە ڕوو. “مێژوویی” لەم نووسینەدا بە مانای ئەوە دێت کە مرۆڤ و مێژووەکەی لەناو دەقەکاندا ئامادەگییان هەیە، ڕەنگدانەوەیان هەیە، بەبێ ئەوەی مەرج بێت دەقەکان واقیعی بن، یان ڕووداوەکان لەو نەزمەدا بن، کە مێژووی نووسراو خستوونیەتە ڕوو. لێرەوە دەقە غەرائیبییەکانی بەرەکات چەندێک دژە ڕیالیزم و فەنتازین، ئەو ڕۆمانانەیشی کە دەخرێنە کاتیگۆرییە مێژووییەکەوە، دەشێ هێندە دژە ڕیالیستی و فەنتازی بن، بەڵام تەنیا بەو جیاوازییەوە کە لە غەرائیبییەکاندا مەرج نییە مرۆڤ و مێژووەکەی هیچ ئامادەگییەکی ئەوتۆیان هەبێت. دەقیقتر دەبێت گەر بڵێم: دەقە مێژوویییەکان بە گشتی سەبارەت بە مرۆڤ و شوێن و شتەکانی مرۆڤن، بە تایبەتییش مرۆڤی کورد و قەدەری کوردی. لە کاتێکدا دەقەکانی کاتیگۆریی غەرائیبی لەبارەی چەند جیهان و بەسەرهاتێکەوەن بەبێ مرۆڤ، یان بەر لە سەرهەڵدانی مرۆڤ (لە خوارتردا ڕوونکردنەوەی زیاتر لەم بارەیەوە هەیە).

ڕۆمانی “زانایانی تاریکی” لەبارەی “مەلا بێناوی کوڕی کۆچەری” و خێزانەکەوەیەتی، کە لە قامیشلۆ منداڵێکی نائاساییان دەبێت و ناوی دەنێن “بێکەس”. بێکەس کوڕێکی ناسروشتییە، کە ژیان لە ئەزموونی ئەودا بە تەرزێکی نائاسایی کورت دەبێتەوە، بە ڕادەیەک دوو ڕۆژ پاش لەدایکبوونی، سەر و ڕیشی سپی بووە. ڕۆمانی “پەردووی دووەمین ئەزەل” لەبارەی کۆمەڵێکەوەیە، کە پاش ڕووخانی کۆماری مەهاباد، لە ڕۆژهەڵاتی کوردستانەوە هەڵدێن و دەچنە گوندەکانی کوردستانی ژێر دەستی سووریاوە. “ئەو بەڵگانەی کە مەم ئازاد لە گەشتە پێکەنیناوییەکەیدا بەرەو ئەوێ لەبیری کردن؛ یان، پەڕ” لەبارەی ڕاپەڕینە کوردییەکان و ژیانی ئەوسای قامیشلۆ و دوو براوەیە، کە یەکێکیان بەرەو قوبروس کۆچ دەکات. هەریەک لەم ڕۆمانانە، بە بەسەرهات و شوێنی ڕوودان و کەسێتییەکانیانەوە، لەناو کاتیگۆریی “مێژوویی”دا جێیان دەبێتەوە. ئاوایە هەڵگرتن و گێڕانەوەی قەدەری کوردی، بە زمانی عەرەبی، لە ئەدەبی بەرەکاتدا.

***

هەموو ئەوەی من لەو مانایەم دەویست کە لەودیو دیواری “شوناس”دا خۆی حەشار دابوو، دەربڕینی چارەنووس بوو. لە کوێ سیاقێکم بۆ دووپاتکردنەوەی خۆم وەک قەدەرێک لەنێوان قەدەرەکاندا هەبێت، ئەوێ “شوناس”ی منە. داخۆ من کوردم؟ بەڵێ. دەی با بە سادەییەکی هاوارکەرەوە بۆم هەبێت کە بڵێم من کوردم، کە باوکم ناوێکی کوردی هەیە، کە ئێمە بە کوردی قسە دەکەین؛ کە بە کوردی لەگەڵ مریشکەکانمان، بەرخەکانمان، مانگاکانمان، هەنگەکانمان و بێستانەکانماندا قسە دەکەین. هەر ئەوەندە.

(…)

لە ساڵی وەرگرتنی بڕوانامەی ئامادەییدا، شتێکم بەسەرهات کە تا ئێستایش تاساندوومی. وانەکەمان سەبارەت بە “بزووتنەوە ئینفیساڵییەکان” بوو، کە کوردیشیان تێدا بوو. نازانم چۆن لە دەمم دەرچوو و شتێکم لەبارەی کوردبوونی خۆمەوە درکاند. “خوێندکارانی سەرباز”، تەنانەت لەو زووەی ساڵانی تافی لاوێتییشماندا، ئەوەیان گەیاندە ئیدارەی خوێندنگەکە و ئیدارەیش “مێزگردی جەنگ”ێکی ڕاستەقینەی ڕێکخست، نەک گاڵتینە. ئیدی پاش چەندین دانوستان، کە لە ترساندا ئێسقانەکانی منیان دەلەرزاند، مامۆستایەکی شیوعی قەناعەتی پێ کردن کە تەنیا دەرکردنم لە خوێندن، وەک سزایەک، بەسە؛ لە کاتێکدا پێداگریی ئەوان بۆ ئەوە بوو کە دەرم بکەن و ڕادەستی “شوعبەی موخابەرات”یشم بکەن.

خۆ من ئەوسا بیرم لە هیچ غەمێکی نەتەوەییش نەکردبووەوە. ماڵی ئێمە خاڵی بوو لەو “هاوار”ە، باوکیشم ئیماندارێک بوو، گەردوونی لە یەک سیاقدا دەبینی. ئێستایش ئەوەتام، پاش بیست ساڵ مانەوە لە تەنیشتی پرسێکی عەرەبیدا، کە گوایە “ڕەواتر”ە، لە خۆم دەپرسم، چۆن خوێندکارانی منداڵی شازدە ساڵ تەرخان کران بۆ ئاشکراکردنی ئەوانەی دەڵێن ئێمە کوردین، ڕێک وەک ئەوەی بڵێن ئاو هەر ئاوە؟ ئیدی یادەوەریم لەوێ مایەوە و لەو چواردەورە کوردییەی خۆیدا ژیا. شوناسیشم ئەوەیە کە نامەوێت جگە لەمە، شتێکی دیکە بم. لە شتە زۆر پێکەنیناوییەکانیش: نووسەرێکی زۆر بەناوبانگی عەرەبی سەر بە نەوەی پەنجاکان [مەبەستی محەمەد ماغووتە(و.ک)]، کە خاوەنی شانۆنامەی کۆمیدی و سیناریۆی فیلم و چەندین شیعرە پڕ لە دژیەکی و دووفاقیی پێکەنیناوییە، بە نەتەوەچێتی و دژایەتیکردنی عەرەب تاوانباری کردم!!! ئەی بەڵگە؟ ئەوەی من لەبارەی کوردەکانەوە دەنووسم. ئەی هاوار! ئەو خۆی (کە گوایە هەرگیز سەر بە هیچ حزبێکی عورووبی نەبووە)، لە شانۆنامەیەکی “ڕەخنەیی”دا “هەموو عەرەبی بە کیسەیەک پیاز فرۆشت”. لە پەتای خۆڕەخنەکردنی پاش نسکۆدا، هەموو مێژووی عەرەبی بە نازانم چی فرۆشت.

سەلیم بەرەکات؛ لە گفتوگۆیەکدا سازکراو لە لایەن حیسامەدین محەمەدەوە

***

لە توێژینەوەی “فەنتاستیک: ڕوانینێکی بونیادی لە ژانرێکی ئەدەبی”یەکەیدا، تزڤێتان تۆدۆرۆڤ جیاکاری لەنێوان هەریەک لە غەرائیبی (The marvelous)، سەیروسەمەرە (The uncanny) و فەنتاستیکدا دەکات. بەوەی کە لادانی دەقێکی غەرائیبی لە واقیع و یاساکانی سروشت، دەشێ بدرێتە پاڵ هۆکار، یان پاڵنەرێکی مێتافیزیکی و بانسروشتی، بەڵام لادانی دەقێکی سەیروسەمەرە لە واقیع و یاساکانی سروشت، دەشێ لە کۆتاییدا بە هۆکار، یان پاڵنەرێکی سایکۆلۆجی، یان ئەقڵانی لێک بدرێتەوە؛ هەرچی فەنتاستیکیشە، ئەوا بریتییە لەو ڕاڕایی و بێقەرارییەی کە خوێنەر کاتی لادانی دەقێک لە واقیع و یاساکانی سروشت تووشی دەبێت، ڕاڕایی ئەوەی کە داخۆ ئەم لادانە هۆکار و پاڵنەرەکەی مێتافیزیکی و بانسروشتییە، یاخود سایکۆلۆجی و ئەقڵانی. لێرەدا ئێمە نە کارمان بە فەنتاستیکە، نە کاریشمان بە سەیروسەمەرەیە، چ لەو شێوەیەیدا بێت کە تۆدۆرۆڤ باسی دەکات و چ لەو شێوەیەشیدا کە پێشتر فرۆید و نووسەرانی دیکەی کامپی دەروونشیکاری خۆیان پێوە خەریک کردووە. هۆکاری ئەم ئاماژەدانەی سەرەوە بە تۆدۆرۆڤ، ئەو ئیلهامەیە کە کاتیگۆریی “غەرائیبی”یەکەی ئێمە سەبارەت بە ئەدەبی بەرەکات، لە ناساندنەکەی ئەوەوە وەری دەگرێت.

تۆدۆرۆڤ تێبینیی ئەوە دەکات کە ئەدەبی غەرائیبی، مادام ڕووداوەکانی سووریال و بەدەرن لە لێکدانەوەی سروشتییانە، ئەوا هەردەم لە زمانی کەسی سێیەمەوە دەگێڕدرێنەوە. ئەمە خەسڵەتی زاڵی سەرجەم ئەو ڕۆمانانەی بەرەکاتیشە، کە دەخزێنە کاتیگۆریی غەرائیبییەوە، کە هەموویان لە هۆشیاریی گێڕەرەوەیەکی زانا و ڕەهاوە دێنە ئاراوە.

ڕۆمانی “ئەشکەوتەکانی هایدراهۆداهۆس” باس لە میر تیۆنی و قەومەکەی دەکات، کە بوونەوارانێکن لە کەمەر بەرەوسەرەوەیان لە مرۆڤ دەچن و لە کەمەر بەرەوخوارەوەیان لە ئەسپ دەچن و ناویان هۆداهۆسە. ڕۆمانەکە بە دەوری ئەوەدا دەسووڕێتەوە کە هۆداهۆسەکان لەوحێک دەدۆزنەوە نەخشی بوونەوەرێکی سەیر و نامۆی لەسەر هەڵکۆڵراوە، بوونەوەرێکی سەیر و نامۆ، کە تەنیا دوو قاچی هەیە، دوو قاچی درێژ و دوو دەست و دەتوانێت لەسەر دوو پەل بڕوات، بوونەوەرێک کە ناوی دەنێن “ئۆرسین” (مرۆڤ). ڕۆمانی “سادریمیس” لەبارەی چەند پەیکەرێکی زیندووەوەیە، کە ڕێبواری ڕێیەکی دوورن و یەکێکیان لەوحێکی بەسەر شانەوەیە، کە نەخشی بوونەوەرێکی سەیر و نامۆی لەسەر هەڵکۆڵراوە، بوونەوەرێکی سەیر و نامۆ و ناپەیدا، کە مرۆڤە. ڕۆمانی “هەرێمەکانی جنۆکە” باس لە جنۆکەکانی زینافیری دەکات، کە هەرێمێکی تەواوە وەک هەر هەرێمێکی تر، بە سوڵتان و سوپا و کێشە و خۆشی و خیانەت و پلەوپایەوە. ڕۆژێکیان، لەناکاو، مێیەکی مرۆڤ لەم هەرێمەدا دەردەکەوێت، کە پێست و چاو و مەمک و فرمێسکی هەیە و قاچەکانیشی پەنجەیان پێوەیە.

ئەمانە چەند نمونەیەکی جۆری دووەمی ڕۆمانەکانی بەرەکات بوون، کە تێیاندا دەقەکان، هەر لە شوێن و کاتەوە تا ناوی کەسێتی و خودی مێژوویش، داهێنراوی بەرەکات خۆین. لە جۆر/کاتیگۆریی یەکەمدا کورد بوونەوەری سەنتراڵە و بەسەرهاتەکان بە دەوریدا دەسووڕێنەوە، لە جۆر/کاتیگۆریی دووەمیشدا نامرۆڤ. سەبارەت بەمە، هەروەها سەبارەت بە کۆی نووسین و شێوازی خۆیشی بە گشتی، بەرەکات شتێکی ئەوتۆ نادرکێنێت. ئێمە هەرگیز ناتوانین نهێنی و مەرامی پشت ئەم جیهانانە بە تەواوەتی بگرین، بەڵام پێم وا نییە ئاڵۆزیی زمان، ئاڵۆزیی گێڕانەوە و ئاڵۆزیی “ڕۆنانی فەلسەفی” -وەک د. شاهۆ سەعید لە نامەی دوکتۆراکەیدا سەبارەت بە ئەدەبی بەرەکات، ناوی دەنێت- بە تەواوی ڕێگر بن لەوەی تەئویل هەنگاوی زیاتریش بەرەو مانا بنێت: دەکرێت یەکێک کارەکانی جۆری یەکەم وەک داستانی مرۆڤی کورد ببینێت، هاوکاتیش کارەکانی جۆری دووەم وەک داستانی بەر لە پەیدابوونی مرۆڤ -یان کورد- ببینێت. لە خۆیدا ئەم جۆرە خوێندنەوەیە قورسە، سەلماندن و سەپاندنیشی وەک تەئویلێکی پراکتیکی بەسەر ئەدەبی بەرەکاتدا، قورسترە. لام باشترە لێرەدا تەنیا وەک پێشنیارێک بیهێڵمەوە، تاکوو لە داهاتوودا بەپێی توانا و ئیرادە، باشتر و وردتر کاری تێدا بکەم.

***

لە تەمەنی سی و دوو ساڵیمدا، کاتێک دەستم بە نووسینی ڕۆمان کرد، دەستپێکردنەکەم گەشت و سەیرانێک نەبوو بۆ تاقیکردنەوە. لەوسایشەوە، بە بەردەوامییەکەوە وەک بەردەوامیی کاتژمێر، لە فراوانی و دەوڵەمەندیی ئەو جۆرەی پەخشاندا کار دەکەم. یەکێکمان ئەوی ترمانی پەلکێشی فێڵی خۆی کردووە (من و ڕۆمان).

لە یەکەم ڕۆژی دانیشتنمەوە، لە بەردەم پەڕەیەکی سپیدا بۆ نووسینی ڕۆمانێک، بڕیارم دا بە مەردایەتیی نائومێدانەوە ئەو کارە بگرمەبەر؛ بە مەردایەتیی هیواوە بۆ تۆمارکردنی خۆم لە پێگەی دێڕێکی جیاوازی زانستەکانی نووسیندا، بەبێ سڵەمینەوە لەوەی هەموو شتێک بورووژێنم، یان هەموو شتێک خاپوور بکەم.

ڕۆمانم نەنووسی تاکو پاش بەخشندەیی بە ئازاری شیعر، خوێنەر ئاشنای توانایەکی ترم بکەم. بەم جۆرە قسەم لەگەڵ خۆمدا دەکرد: “لە کۆتایی هەر ڕۆمانێکمدا بە خۆم دەڵێم: ئەوە ڕۆمانێکیشت خوێندەوە”. دەنووسم تا تەواو ببم، ئەوسا دەزانم کە خوێندوومەتەوە. ڕۆمانەکانم قورسن، ئەوە دەزانم. ڕووداوەکانیان وەک یارییەکی بێڕێسا یەکتر دەبڕن، ئەوە دەزانم؛ تیایاندا شیعر دێت و بە هەمان ئاشنایەتیی پەخشانەوە، وەک ئاشنایەکی تر لە جێگەکەی خۆیدا دادەنیشیت. چارەنووسگەلێکی ئاریشەئامێز: ئەوەیە دلێریی من.

هیچ ڕۆمانێک بەبێ ئاریشە دەست پێ ناکەم. ژیان ئاریشەیە. ئومێد وەک نائومێدی ئاریشەیە. ئامادەگی و نائامادەگی ئاریشەن. ڕووداوەکە ئیمتیحان دەکەم، تا ڕووداوەکە لە گەیشتن بە دەریچەیەکدا ئەزموونەکەم تاقی بکاتەوە؛ هەندێک جاریش هەردووکمان دەکەوینە وێڵگەکەوە. گەر پەخشانێکی ئاسانم بویستایە، گەر باسکردنی ئەو ژیانانەم بویستایە کە لەسەر شەقامەکە بەسەر دەبرێن، ئێستا دەروازەیەک لە بەخشندەیی پیاهەڵدان و وەرگێڕانم بە ڕووی خۆمدا کردبووەوە.

من قورسم، چارەنووسم قورسە، نووسینیشم کارکردنی چارەنووسمە لەسەرم و کارکردنی منە لەسەر چارەنووسم.

سەلیم بەرەکات؛ گفتوگۆیەک لە کتێبی “پەلەکردن لە قەرزەکانی پەخشاندا”

***

بەر لە “هەرێمەرکانی جنۆکە”، پێشتر چەند دەقێکی بەرەکات، بە ئاستی جیاجیای خراپی و باشێتی، شکستهێنان و سەرکەوتووییەوە کراون بە کوردی و بڵاو بوونەتەوە. من لێرەدا باس لە هیچ کامیان ناکەم و هەڵسەنگاندنیان بۆ هەر کەسێک جێ دەهێڵم، کە ویست و حەوسەڵەی کارێکی وەهای هەبێت. ئەوەی لەم کتێبەدا دەخوێنرێتەوە، وەرگێڕانێکی منە بۆ ڕۆمانی “هەرێمەکانی جنۆکە” (جەخت لەسەر گوزارەی “وەرگێڕانێکی منە” دەکەمەوە، چونکە لە ڕووبەڕووبوونەوەی دەقی بەرەکاتیدا، هەمان شێوەی ڕووبەڕووبوونەوەی دەقێکی جۆیس، ڕۆمان یان کورتەچیرۆکێکی بیکێت، زیاتر و زیاتر بۆمان دەردەکەوێت، کە وەرگێڕانی ئەدەب پرۆبلێماتیکێکی فەلسەفییە، زیاتر لەوەی پرۆسەیەکی سادەی تەکنیکی بێت بۆ گواستنەوەی مانا لە بونیادێکەوە بۆ نێو بونیادێکی دیکە؛ کە وەرگێڕان پێشنیاری مانا و فۆڕمی نووسەرێکە لە بەردەم مانا و فۆڕمێکی خوڵقێنراودا لەلایەن نووسەرێکی دیکەوە، زیاتر لەوەی گواستنەوەی پراکتیکیی سادەی ماناکە بێت لە زمانێکی لەپێشترەوە بۆ زمانی دووەم، یان بۆ زمانێکی لاوەکی). لەم بەستێنەوەیە کە ماوەیەک دەبێت ئەرکی وەرگێڕانی “هەرێمەکانی جنۆکە”م گرتووەتە ئەستۆ. دەنووسم “ئەرک”، چونکە لام وایە -دڵنیام خەڵکانی تریش لایان وایە- وەرگێڕانی گونجاو و شایستەی ئەدەبی بەرەکات بۆ کوردی، وەرگێڕانێک کە چەندێک پێشنیاری مانا و ناوەڕۆکە لە زمانی نوێی دەقە وەرگێڕدراوەکەدا، هێندەیش پێشنیاری فۆڕمی ئەو دەقە بێت لە ماڵە نوێیەکەیدا، ئیدی بووەتە ئەرکێکی ئەخلاقی؛ وەرگێڕانی -یان گەڕاندنەوەی- ئەم ئەدەبیاتە بۆ نێو کوردیی ناوەڕاست، بووەتە ئەرکێکی ئەخلاقی، چونکە باسکردنی مێژووی ئەدەبی کوردی، بگرە هەر جۆرە باسکردنێکی ئەدەبی نوێی کوردی، بەبێ خوێندنەوە و باسکردنی بەرەکات، بێگومان باسکردنێکی ناتەواو و کەچ دەبێت.

تێبینی: ئەمە پێشەکیی ڕۆمانی “هەرێمەکانی جنۆکە”ی سەلیم بەرەکات، وەرگێڕانی: زاموا محەمەد، چاپکراوی دەزگای سەردەم ٢٠٢٢ە.

The post ئەفسانەی سەلیم بەرەکات appeared first on ژنەفتن.

پتر لە دوو مانگ لەمەوبەر و دروست لە ڕۆژی ٦حوزەیرانی ئەمساڵدا، شاعیر و ڕۆماننووسی ناوداری کورد «سەلیم بەرەکات»، بە وتارێکی ئەدەبی یادداشت ئامێز، لە ژێر تایتڵی «مەحمود دەرویش و من»دا، کە ڕۆژنامەی ( القدس العربی) هەمان ڕۆژ بڵاویکردەوە، بە کون فەیەکونێک وایکرد هەموو تیشک و فۆکەسێکی میدیا و میدیای سۆسیالیزەی عەرەبی لەسەر گرنگترین قەیران و دۆزە سیاسیی و ئابوورییە ناوچەیی و جیهانییەکان بە گشتی و بە تایبەتیش لەسەر قەیرانی تەندروستی کۆرۆنا و لێکەوتەکانی بدزێت و بیگوازێتەوە سەر ناوەرۆکی وتارەکەی. بێگومان هۆکاری ئەم سەرقاڵبوونە هەمەلایەنەی نووسەران و ئەدیبان و ڕەخنەگران و خەڵکی ئاسایی لە میدیا و میدیای سوسیالیزەی عەرەبیدا، بە مشتوومڕی توندەوە لەسەر وتارەکەی بەرەکات، ناگەڕێتەوە بۆ ناوبانگ و بایەخی شاعیرە کوردەکە لە لای خوێنەری عەرەب، بەڵکوو ئاشکراکردنی نهێنییەکی ژیانی تایبەتیی شاعیری گەورەی عەرەب «مەحموود دەرویش»، لە زاری سەلیمەوە، وەک یەکێ لە هاوڕێ زۆر نزیکەکانیی هۆکاری سەرقاڵبوونی هەمەلایەنەی جیهانی عەرەبی بوو بە وتارەکە و ڕازێک کە بەرەکات لە وتارەکەدا لەبارەی ژیانی تایبەتی مەحموود دەرویشەوە درکاندبووی. بەو پێیەی کە شاعیرە فەلەستینییەکە سی ساڵ لەمەوبەر لەلای بەرەکاتی هاوڕێی گوتویەتی: “کچێکم هەیە، من باوکم، بەڵام لەناو مندا هیچ شتێک ڕامناکێشێت بەرەو باوکایەتی!”، درکاندنی ئەم نهێنییە، خوێنەران و هەوادارانی شیعری شاعیرە فەلەستینییەکەی دووچاری شۆک و ئیستفزاز و تووڕەبوون کرد و وای لە زۆربەیان کرد کە لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و تەنانەت لە میدیای وڵاتەکانیاندا شاعیرە کوردەکە نەک هەر بە خیانەتکردن لە هاوڕێی سی ساڵەی خۆی تۆمەتبار بکەن، بەڵکو ڕازێک کە شاعیرە کوردەکە لە زاری هاوڕێکەیەوە گواستوویەتییەوە، بە نهێنییەکی هەڵبەستراو لەقەڵەم بدەن و تەنانەت داوای دادگایی کردنی ئەخلاقی بەرەکاتیش بکەن. چونکە ئەوان بەگشتی هێشتا لەو بڕوایەدان کە دەرویشی شاعیر مرۆڤێکی بێگەرد و پیرۆزە و ئەوەی نووسەرە کوردەکە دەیڵێت نەک هەر بە واتای خیانەت و لەکەدارکردنی شاعیرە فەلەستینییەکە دێت، بەڵکوو بەمانای لەکەدارکردنی دۆزی نەتەوەیەکیش دێت!

با سەرەتا کەمێک بە درێژی ئاماژە بەو نهێنییە بدەین کە بەرەکات، لە زاری دەرویش خۆیەوە لە وتاری ئاماژەبۆکراودا ئاشکرای کردووە: “ساڵی ١٩٩٠ لە ماڵەکەم لە نیقۆسیا_ دورگەی قوبرس، دەرویش نهێنییەکی خۆی بۆ ئاشکراکردم، کە جێگەی بایەخپێدانی نەبوو، هەموو ڕازێک جێگەی گرنگی پێدانی خاوەنەکەیەتی، بەڵام ئەم نهێنییە، مایەی گرنگی پێدانی مەحموود نەبوو. ئەو زۆر بە ئاسانی ڕازەکەی درکاند”. لە درێژەدا بەرەکات لە زاری دەرویشەوە دەڵێت: “منداڵێکی کچم هەیە، من باوکم، بەڵام لە ناومدا هیچ شتێک بەرەو باوکایەتی ڕامناکێشێت…”، بێگومان گوزارشتە شیعری و فەنتازییەکەی سەلیم و بێباکی هەردوو شاعیرەکە، نهێنییەکەی دەرویشی شاعیری لەلای بەردەنگ و خوێنەر ڕازئامێزتر و دژوارتر کردووە. پاشان شاعیرە کوردەکە دەنووسێت: “من لێم نەپرسی دایکی کچە منداڵەکە کێیە؟ … بەکورتی گوتی: ژنێکی مێرد دارە…”، لە درێژەی درکاندنی نهێنییەکەدا سەلیم، لەزاری دەرویشەوە نوسیویەتی: “ژنەکە بە تەلەفۆن دوو تا سێ جار، ئاشکرا و ڕاشکاوانە باسی کچەکەی کردووە. پاشان پێداگری لەسەر مانەوەی کچەکەی کردووە لەلای هاوسەرەکەی، بە جۆرێک لەوێ ژیان گەلێ شیمانەترە، بەبێ بوونی کتوپڕییەکان، گەلێ هاوسەنگتر و گونجاوترە بە بێ کتوپڕییەکان…”. 

 لە دۆخێکی وەک ئەمەدا پرسیارێک لە سەرەتاوە ڕووبەرووی سەربوردەنووسی ژیانی نووسەران و تەنانەت مێژوونووسی ئەدەبیات دەبێتەوە، ئەوەیە کە چۆن چارەسەری مەسەلەیەکی وەها بکات؟ لەوانەیە زۆربەمان بڕوامان وابێت مەسەلەیەکی لەم چەشنە مادەم دەکەوێتە دەرەوەی دەق و بەرهەمی داهێنەرەوە بە گشتی و لێرەشدا مەسەلەکە پەیوەندی بە ژیانی تایبەتی مەحموود دەرویشەوە هەیە و نەدەبوو بەرەکات لەو وتارە یاداشت ئامێزەدا ئەو ڕازەی ژیانی تایبەتی هاوڕێکەی بدرکێنێت؟! گەر وایە درکاندنی ئەو هەموو ڕازە پەیپێنەبراو و نهێنییەی ژیانی تایبەتی داهێنەرانی کایە جیاوازەکان لە خۆرئاوا، لەلایەن نووسەرانی هاوڕێ و کەسانی ئاگاداری ژیانی تایبەتیانەوە، بە پێی هەمان پاساو بێکەڵکە و کاری نەکردەیە، یان هەتا نووسینەوەی سەربوردەی ژیانیان لەلایەن ژیاننامەنووسان و تەنانەت دروستکردنی فیلمیش لەبارەی لایەنە شاراوەکانی ژیانی واقیعیانەوە، بەهەمان پاساوی نەبوونی پەیوەندی ڕاستەوخۆ بە بواری داهێنانیانەوە، کارێکی بێسوودە و نەدەبوو کەس ئاوڕ لە ژیانی واقیعی داهێنەران بداتەوە و دوای کۆکردنەوەی زانیاری هەمەلایەن لەسەر ژیانی تایبەتیان بنووسێت و ڕازە پەیپێنەبراو و نەدرکێنراوەکانی ژیانیان بدرکێنێت. ئەم لایەنە لە خۆرئاوا دەمێک ساڵە وەک ژانرێکی تایبەتی بواری ئەدەب و نووسین دادەنرێت و نووسەر و داهێنەری تایبەت بە خۆی هەیە. بەڵام لەبەرئەوەی دونیای ئەدەبی و کولتووری خۆرهەڵات بە گشتی و بە تایبەتیش کایەی ئەدەبی عەرەبی لەم ڕووەوە هەژارە و زۆرێک لە خوێنەران و هەتا نووسەران و ئەدیبانیش، ئەم ڕەهەندەی ڕازەکەیان فەرامۆش کرد و کەوتنە پەلاماردانی کەسی و تەنانەت شوناسی هێشتا پەرتپەرتی شاعیرە کوردەکە. بەشێک لە نووسەران و هاوشێوەی خوێنەری ئاسایی عەرەبی جگە لەوەی بەرەکات یان بە خیانەتکار و شێوێنەری ژیانی تایبەتی و کەسی دەرویشی هاوڕێی دایە قەڵەم و لەو باوەڕەشدان خولقێنەری چیرۆکەکە سەلیم خۆیەتی و ئەو بە گێڕانەوەی جگە لەوەی هەوڵی لەکەدارکردنی ژیانی شاعیرەکەی هاوڕێی داوە، هاوزەمان لەم ڕێگەیەوە خوازیار بووە ناوبانگی شیعری گەورە و جیهانی شاعیرەکە بکاتە پەیژەیەک تاکو دواجار لەڕێگەیەوە بتوانێت لەو دۆخە گۆشەگیرەی کە ساڵانێکە تاراوگە یەک لەدوای یەکەکان و بە تایبەتیش لەنێو چاڵی قووڵی ئەو تاراوگەیە بێتە دەرێ، کە ناخودئاگا و بە بێ ئەوەی خۆی هەستی پێبکات نووسین بەو زمانە سەخت و دژوارە عەرەبییە بۆی هەڵکەندووە. لە بەرامبەر ئەم تۆمەتبارکردنە ناڕەوایەدا ژمارەیەک نووسەر و شاعیر و ڕەخنەگری عەرەبیش بەشداری مشتوومڕەکەیان کردووە و بەرگرییان لە بەرەکات کرد. «سەعدی یوسف»ی شاعیری ناوداری عیراقی هەر لە سەرەتاوە ڕاشکاوانە ڕایگەیاند: “بەرەکات بە درۆ بوختان بۆ خواش ناکات!”. هەروەها چەند نووسەر و ڕەخنەگرێکیش باسیان لەوە کرد کە هەقە هەوادارانی شاعیرە فەلەستینییەکە، بەر لە تۆمەتبارکردنی بەرەکات، ئاوڕ لەوە بدەنەوە، کە مەحمود دەرویش لەم ڕووەوە فریشتە نەبووە و لە ژیانیدا خاوەنی چەندین پەیوەندی ڕاگوزەر و درێژخایەن بووە لەگەڵ خانماندا. تەنانەت ماوەیەک لەمەوبەر شاعیر و نووسەری لوبنانی «شربل داغەر» لە وتاری کتێبێکیدا کەساڵی ڕابردوو چاپیکرد و لەژێر ناونیشانی «مەحمود دەرویش عاشقێکی هەمیشەیی و هاوسەرێکی فاشیل» ئاماژەی بە مشتێ لە خەرواری پەیوەندییە ڕاگوزەرەانی شاعیرە فەلەستینییەکە کردووە، بۆیە دوور نییە ئەوەی بەرەکات لە زاری دەرویش خۆیەوە درکاندوویەتی ڕاست بێت، یاخود لە ڕاستییەوە نزیک بێت، بە گوێرەی ئەوەی کە هەندێک نووسەری هاوڕێی شاعیرەکە باس لەوە دەکەن کە دەرویش هەمان بابەتی لەلای ئەوانیش درکاندووە. سەرەڕای هەموو ئەوانەش کاری من لێرەدا ئەوە نییە بەرگری لە بەرەکات بکەم، چونکە ئەوەی دەرویش گوتویەتی و بەرەکات گواستویەتییەوە، مەرج نییە ڕاست بێت و هێشتا دڵنیانین لێی، جا با لە زمانی دەرویش درکێنەری و بەرەکات ی گێڕەرەوەی ڕازەکەشەوە بێت. چونکە ئەو مەسەلەیە پەیوەستە بە کۆکردنەوەی زانیاریی لەسەر ژیانی تایبەتی و پەیوەندییە ڕاگوزەرەکانی شاعیرەکە لەتەک خانماندا و تەنات کۆکردنەوەی هەندێ زانیاریش لە هەردوو هاوسەرەکەی پێشووی شاعیرەکە دیسانیش کۆمەکی هەرکەسێک دەکات، کە لە ئایندەی نزیک و یاخود لە دواڕۆژی دوور مەودادا، خەونی نووسینی سەربوردەی ژیانی شاعیرە فەلەستینییەکە هەراسانی دەکات، ئیدی دەست بە گوێگرتن و خوێندنەوەی هەموو دیدارێکی شاعیرەکە و بە کورتی هەموو زانیارییەکی کۆن و تازەی بیستراو و نەبیستراو لەبارەیەوە دەکات، جا ئەو کات گەر لەو دەرگایەشەوە دەست پێنەکات، کە ئەمڕۆ بەرەکات بەجورئەتەوە بۆی ئاوەڵا کردووە، ئەوا دوور نییە لە دڵەوە سوپاسی بکات، کە دەرگای چوونە نێو ژیانی تایبەتی گەورەترین و داهێنەرترین شاعیری هاوچەری عەرەبی بۆ خستوونەتە سەرپشت، چونکە لە ماوەی ڕابردوودا شاعیری داهێنەری لوبنانی «عەباس بەیزەوون» وەک یەکێک لە بەشدارانی مشتومڕەکە، بە ڕاشکاوی تیشکی خستە سەر ئەوەی کە: “درکاندنی نهێنییەکە لە وتارەکەی بەرەکاتدا، هەر بۆ کەسانێک، جێگەی ئیستفزازە، کە لە ڕازەکەدا تەنیا (زینا) یاخود هاوشێوەکەی دەبینن، بۆ کەسانی تر مایەی ئیستفزاز نییە. چونکە وەک سەرنجم داوە ئەو کەسانە درک بە نکوڵیکردنی باوکایەتییەکە ناکەن لە ڕازە درکێنراوەکەدا، ئەمەش وایکردووە، کە ئەم  نکوڵیکردنە لە باوکایەتی کچەکە بە نابەرپرسیارییەتی و خەوشێکی گەورەی شاعیرە فەلەستینییەکە نەزانن!”. هەروەها عەباس بەیزەوون لەوە زیاتر دەڕوات و جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە “درکاندنی ئەو ڕازە لە وتارەکەی بەرەکاتدا هیچ نییە جگە لە کردنەوەی دەرگایەک بۆ چوونە نێو ژیانی تایبەتی داهێنەرانی ڕابردوو و هەنووکەمان، بۆ چوونە نێو ژیانی تایبەتی ئەم شاعیرەمان، لەو بڕوایەدام کە لە مێژە هەموو ئەوانیتر، جگە لە ئێمەی عەرەب، سەرقاڵی کارکردن بوون و دەبن لەسەر ژیانی تایبەتی کارەکتەرە داهێنەرەکانی بواری ئەدەب و هونەری خۆیان..”. هەروەها ناوبراو لە درێژەی بۆچوونەکەیدا دەڵێت: “ئەوەی کە بەرەکاتی شاعیر دەستی پێکرد، داوامان لێدەکات کە بە ناویدا بڕۆین و تەوای بکەین، بەتەنیا لەوەشدا نا کە وابەستەیە بە سەربوردەی ژیانی تایبەتی دەروێشی شاعیرەوە، بەڵکو لەهەموو ئەوەشدا کە وابەستەیە بە سەربوردەی ژیانی داهێنەران و نووسەرانی هەنووکە و ڕابردوومانەوە، کە دەشڵێم ئەوانەی ڕابردوومان، بەر لەهەموان و بە تەواوەتیش مەبەستم لەم شاعیرەمانە..”.

 لە کۆتاییدا ئەوە بیری خوێنەر دەخەمەوە، کە ئەوە ئەنگڵزی هاوڕێی نزیکی “مارکس” بوو، کە هەستا بە درکاندن و ئاشکراکردنی خەوشە تایبەتەکەی ژیانی مارکس و ڕایگەیاند کە کارل مارکس لە خانمە خزمەتکارەکەیان، کچێکی هەیە و تەنانەت شوورەییەکە ئەوەیە مارکس دان بە باوکایەتی کچەکەدا نانێت!.. ئایا ئەنگڵز لە ئاشکراکردنی ڕازەکەدا مەبەستی خیانەتکردن بوو لە هاوڕێ ئازیزەکەی..؟ هەروەها میخائیل نەعیمەی هاوڕێی جوبران خەلیل جوبران، کە بە هۆی ڕەهەندی ڕۆحانی و عیرفانی بەرهەمەکانییەوە خوێنەرگەلێک بە عارفی سەدەی بیستەمیان دەزانی، کەچی نەعیمەی شاعیر و هاوڕێی نزیکی لەبارەیەوە ڕازێکی شاراوەی وەک ئەوەی مارکسی درکاند و گوتی: “جوبران لە ناخەوە ڕقی لە ژن دەبووەوە و تەنانەت کچێکی لە ژنێکی هەژار خستەوە و دەستبەرداری بوو و تەنانەت نکوڵی لە باوکایەتی کچەکەش کرد!..”. ئێستا گەر دان بەوەدا بنێین کە ئەوەی سەلیم لەبارەی دەروێشەوە درکاندی ناپاکی و خیانەت بوو لە هاوڕێ شاعیرەکەی، بێگومان هەموان ئەوە بە خیانەت و ناپاکی دەزانین، بەڵام گەر لە ناوەوەماندا ئەو ناپاکییە لەگەڵ هاوڕێ نزیکەکەمان بەراورد بکەین بەو مافەی کە دەکرێ باوکەکە و کیژەکەش چەندین ساڵە لێبێبەشن، بیزانن، واتە باوکەکە بزانێت و چیتر فریو نەدرێت کە ئەو باوکی ڕاستەقینەی کچەکە نییە و هەروەها کیژەکەش کە ئەمڕۆ لانیکەم سی ساڵێکە، مافی خۆیەتی بزانێت کامەیە باوکی ڕاستەقینەی.

 بڕوانە: وتارەکەی بەرەکات بەناونیشانی: (محمود درویش و انا) و وتارە عەرەبییە لێکەوتەکانی، کە لە  ماڵپەڕی ڕۆژنامەی ( القدس العربی ڕۆژی ٦_٦_ ٢٠٢٠) بڵاوبووەتەوە و پاشان شاعیرە کوردەکە لە تازەترین کتێبیدا، کە ئەمساڵ چاپکراوە، هەمان وتاری بڵاوکردووەتەوە، کە ئەم کتێبەی سێ وتاری بەرەکات و چەند دیدارێکی لەخۆ دەگرێت کە شاعیری عیراقی: وەلید هورمز، لەگەڵی سازکردووە.

The post شاعیری موقەدەس و بێگەرد appeared first on ژنەفتن.