داڕشتنەوەى کلاسیکى یاخود بەراییى تیۆرەى مۆدێرنیتە لە ساڵانى پەنجاکانى سەدەى بیستەمدا تاکوو حەفتاکانى هەمان سەدە (١٩٥٠ ـ ١٩٧٠) کاریگەرییەکى بەربڵاوى هەبوو، چونکە ئەوان بەریان بە هزرە کۆمەڵایەتى و مێژوویییە زۆر ورد و دەقیقەکان گرت دەربارەى سروشتى بونیادە ئایینی و پەروەردەیى و کۆمەڵایەتى و ئابوورییەکان لە کۆمەڵگەکانى پێش مۆدێرنەدا. بەم شێوەیە، یەکێک لە پێشەنگانى تیۆرسێنەکانى مۆدێرنیتە لە ساڵانى شەستەکانى سەدەى بیستەمدا (١٩٦٠) وای دەبینى کە جیهانى موسڵمان ڕووبەڕووى دوو بژاردە بووەتەوە لەنێوان تۆتالیتاریزمى ئیسلامییە نوێیەکان کە ئامانجیان زیندووکردنەوەى ڕابردووى ئیسلامە، یاخود ڕیفۆرمخوازە ئیسلامییەکان کە دەروازەیەکى پۆڵایین دەکەنەوە و لەو زەلکاوەى ئیسلام تێیکەوتووە دەرباز دەبن. لە کۆتایییەکانى ساڵانى حەفتاکانى سەدەى بیستەمدا (١٩٧٠)، گریمانەکان دەربارەى ڕۆڵى ئیسلام لە پڕۆسەى گەشەسەندن و بەرەوپێشچووندا هەروەکوو خۆى بە پەرشوبڵاوى مایەوە لە بوارەکانى: دروستکردنى نەتەوە یاخود نەتەوەسازی و، بۆشایى و شەقڵى گەورەى نێوان دەسەڵاتى ئایینى و دەسەڵاتى سیاسی… ئەمانە وردە وردە گەورەتر دەبوون کاتێک کاریگەرى و هەژموونى ئیسلام لە درێژەدان و پارێزگاریکردن لە دۆخى ئارا لە کۆمەڵگە دواکەوتووەکاندا بە گەورەیى و بەهێزى مایەوە، هەروەکوو ئەو ئایدیا و بیرۆکانەى کە بە گوڕوتینەوە لە هەندێک بازنەدا پارێزگارى لێ دەکەن و دەستیان پێوەگرتووە. (ئێرنست گالنێر، Ernet Gallner) لەو کتێبەیدا کە هێشتا لە ژیاندا مابوو بڵاوی کردەوە بە ناونیشانى (مەرجەکانى ئازادى، Conditions of Liberty)، پێداگربوو لەسەر باوەڕە دوورمەوداکانى لەبارەى کۆمەڵگەى موسڵمانەوە: (گالنێر) لە نووسینەکانیدا دەربارەى ئیسلام تاکڕەویى و کۆمەڵگەى بەسەر فرەیى و کۆمەڵگەکاندا فەزڵکرد، چونکە (گالنێر) وای دەبینى ئیسلام سنوور و ئاستەنگى جەوهەرى و بنەڕەتى داناوە لەسەر هزر و ڕەفتارى ئەو کەسانەى پابەندن پێوەى.

تیۆرەى مۆدێرنیتە چوارچێوەى بۆ کارى تیۆرسێنە کۆمەڵایەتییەکان و، تەنانەت بۆ مێژوونووسانیش داناوە لەو ڕووەوەى کە هەرگیز پێشبینى و شیمانەى ئەوە نەکەن کە پێکهاتە ئایینی و کۆمەڵایەتى و ئیمپڕاتۆریەتە ترادیشیۆناڵەکان هاوشانى گریمانە مۆدێرنەکانیان دینامیکى بن و بگۆڕێن. بەم جۆرە، هەم لە هزرە گشتى و باوەکاندا، هەم لە زۆربەى شیکردنەوە مێژوویییەکاندا، تێڕوانینى نەرێنى زاڵ لەبارەى نەرمى و شیاوێتى گەشەسەندن و پێشکەوتنى ئیمپڕاتۆریەتى عوسمانیى هانى لێکۆڵینەوە و بەهەندوەرگرتنى شیمانەى بەردەوامێتى لەنێوان ئیمپڕاتۆرییەتە ئایینییەکە و دروستبوون و شێوەگرتنى کۆمارە سێکیولارەکەدا ـ تورکیا ـ نەداوە. هەندێک شیمانەى ئەوە دەکەن کە پێشینەکان لەلایەن مۆدێرنخوازە بەرایییەکانەوە بەشەیتانکراون، کە ئەمە دەکرێت چەندین تۆوى گەشەسەندنى لەخۆیدا بۆ دواتر هەڵگرتبێت. بۆ نموونە، توێژینەوە نوێیەکان دەربارەى دینامیکییەت و دیمۆگرافیاى خێزان و بنەماڵەى عوسمانى، گەشەسەندن و بەرەوپێشچوونى بەردەوامى پلە بە پلە و گرنگ نیشان دەدەن لە گواستنەوە و تێپەڕین لە ئیمپراتۆرییەتەوە بەرەو نەتەوە. هەرچەندە لەلایەن ڕیفۆرمیستەکان لە نموونەى (مستەفا کەما ئەتاتورک) (١٨٨١ ـ ١٩٣٨) و ئەوانەى کاریگەر بوون بە ناوەڕۆک و گریمانە ڕوون و ئاشکرا یاخود شاراوە و ناڕاستەوخۆکانى تیۆریى مۆدێرنیتە هیچ دابڕانێکى یەکلاکەرەوە بەدی ناکرێت.

بیرۆکەى فەزاى گشتى زیاتر لە چەمکێکى بەربڵاوى کۆمەڵگەى مەدەنیدا قەتیس دەبێت، بەڵام وەک چەمکێکى سەرەکى لەم چەند دەیەى ڕابردوودا دەرکەوتووە. هەندێک تیۆرسێنى کۆمەڵایەتى ڕەگ و ڕیشە و بنەچەى پانتاییى گشتى بۆ سەدەى هەژدەیەم دەگەڕێننەوە. بۆ نموونە، لە وتارەکەى (ئیمانوێڵ کانت، Immanuel Kant)دا لەبارەى ڕۆشنگەرییەوە، فکرەى “گشتى” نوێنەرایەتیى دەرکەوتنى وشەکانى نووسەرێک دەکات لە بەردەم خوێنەرانى سەربەخۆى نێوەندەکانى دەسەڵاتدارێتى وەکوو بانگخواز و دادوەر و فەرمانڕەوایاندا. بەم شێوەیە، دەرکەوتنى هزر و ئایدیاکانى “گشتى” لەسەر بنەماى پێوەر یاخود بەهاکانیان بڕیاریان لەسەر دەدرێت. بەشێوەیەکى خۆبەخۆ و ناوکۆیى بیرۆکەى ئایدیاى پانتاییى گشتى هەم لە پێکهاتە و بونیادى فەرمى دەستەڵاتى ئایینی و سیاسی جیاوازە هەم لە ڕووبەرى ماڵ و خێزان و خزم و خوێش. بیرۆکەى پانتاییى گشتى بە شێوەیەکى توندوتۆڵ وابەستەیە بە کارەکانى (یۆرگن هابرماس، Habermas Jürgen)ـەوە، کە پێی وابوو گەشەسەندنى ئایدیاى پانتاییى گشتى پشت بە کۆمەڵگەکانى ئەوروپا دەبەستێ و، لە تێڕوانینى زۆرینەشەوە گرێدراوەتەوە بە دەرکەوتنى فۆڕمێکى دیاریکراوى کۆمەڵگەى بۆرژوازی و، گوتارێکى عەقڵانى ڕەخنەیى.

میتۆدەکەى (هابرماس) بۆ تێگەیشتن و پەیبردن بە ئایدیاى پانتاییى گشتى بەتوندى بەستراوەتەوە بە پێشکەوتنەکانى ئەوروپا لە دەستپێکى سەدەى شازدەیەمدا. ئەم میتۆدە ڕاستەوخۆ سوودبەخش و یارمەتیدەرە بۆ تێگەیشتن لە پانتاییى گشتى لە ناوچەکانى دیکەى جیهاندا ـ کە لەنێویاندا کۆمەڵگە موسڵمانەکانى پێش مۆدێرنەش لەخۆ دەگرێت ـ کە میتۆد و ڕێبازى کارکردنى (ئایزنشتات، Eisenstadt) و (شلوختەر، Schluchter)ە. لە پڕۆسەى گەشەسەندنى بیرۆکەى بەراییى مۆدێرنیتەدا، (ئایزنشتات) و (شلوختەر) جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە کە کولتوور دروست کراوە و، لە ناکۆکى و ململانێدایە و، لە کۆمەڵگە مۆدێرن و تەقلیدییەکانیشدا لە حاڵەتى گۆڕانى بەردەوامدایە. هەروەها شارستانییەت و کۆمەڵگەکان بە شێوەیەکى سەربەخۆ گەشە ناکەن، بەڵکوو لە میانەى کارلێککردنى بەردەوامى نێوان کۆد و هێما و شەفرە کولتوورییەکانى ئەم کۆمەڵگەیانە و ڕووبەڕووبوونەوەى ئاڵنگارییە ناوخۆ و دەرەکییە نوێیەکانیانەوە گەشە دەکەن.

ئەم بیرۆکەیە بەتەواوەتى نوێ نییە، (ئایزنشتات) و (شلوختەر) سەرنجى ئەوەیان داوە کە (ماکس ڤیبەر، Max Weber) گفتوگۆى ڕۆڵى مەزهەبەکان دەکات لە دروستبوونى بزووتنەوە دژە ئەرسۆدۆکسى یاخود ناتەقلیدی و بەرهەڵستکارەکاندا کە لە بارگرژییە ناوخۆیى و دەرەکییەکاندا ئیعتیباریان وەرگرتووە، دواتر بارودۆخ و ڕێکخستنێکى کۆمەڵایەتییان نیشان داوە، کە پراکتیک و ڕاڤە کولتوورییە نوێیەکانی پێشخستووە. ئەم تێگەیشتنە بۆ دینامیکییەتى کۆمەڵگە تەقلیدییەکان بە باشى لەگەڵ تێگەشتنى هاوچەرخى شارستانییەتى موسڵمانى کلاسیکیدا دەگونجێت. بۆ نموونە، لێکۆڵینەوەکانى ئەم دواییانە لەبارەى فۆڕمەکانى شارستانی لە وڵاتە ئیسلامییەکاندا گفتوگۆى ئەوە دەکەن کە لە ماوەى چوار سەدەى یەکەمى ئیسلامدا پڕۆسەى شارستانی لەجیاتى ئەوەى بە دروستکردن و بونیادنانەوە سەرقاڵ بێ کەچى خەریکى خۆگونجاندن و کەڵەکەبوون بووە. ئەم پڕۆسەیە دەرئەنجامى فۆڕمە ئاڵۆز و هەمەجۆرەکان بوو کە لە پێش بوونى بێزەنتییە-هێلینییەکان و ئێرانى و تەقالیدەکانى تردا خۆى گونجاندبوو. (نەمرود هێرڤتز، Nimrod Hurvitz) وەک شیکردنەوەى هێڵە گشتییەکانى بەردەم پانتاییى گشتى ئایینی، شیکردنەوەیەکى مێژووییى بەهێز بۆ دادگاى پشکنین (فیتنە، میحنەت، mihna)[1] (٨٣٣-٨٤٨) دەکات، کە دەروازە و کلیلى ڕووداوەکانى مێژووى بەراییى ئیسلامە. (هێرڤتز) بە بیرمان دێنێتەوە کە پانتاییى گشتىی ئایینی تەنها ناکۆکى و ململانێى وێنا و ڕوانگەکانى خەڵکى لەخۆ ناگرێت، بەڵکوو ناکۆکى و ململانێ لەبارەى سنوورەکانى نێوان فەرمانڕەوا و مەملەکەت یاخود ڕەعییەت و دارودەستەکەیشى لەخۆ دەگرێت. لە ماوەى نیو سەدەى گوزەرکردن بە سەردەمى فیتنەدا، چوار خەلیفە یەک لە دواى یەک پشتگیریى گروپى زانایانى ئایینیی سکولاستییان دەکرد لەنێو زانایانى ئایینیدا، کە بڕیاریان لەبارەى ئەوەوەدا موسڵمانان دەبوایە ڕازى بن بەو باوەڕەى کە قورئان خەڵق کراوە، سەرەڕاى ئەوەى خەڵکى بە چڕوپڕى پشتگیریى ئەو تێڕوانینە تەقلیدییەى دەکرد کە قورئان هەمیشە بوونى هەبووە. دەوڵەتى عەباسی بۆ سەپاندنى بەزۆریى ئەم بیروباوەڕە لە ساڵى (٨٤٨)ـەوە، بە زەبرى هێز و توندوتیژى و ئازاردان ڕووبەڕووى هەر هەوڵ و پێداگرییەک دەبووەوە کە دژى ئەم بیروباوەڕە بووایە، کە لە دەرئەنجامدا بووە هۆى بەرفراوانبوونى ڕووبەرى ئەو زانایانەى کە پێناسە و ڕاڤەی بیروباوەڕە ئایینییەکانیان کرد و کۆمەڵێک سنووریان بۆ بوار و پانتایىی کارى گشتى دانا کە خەلیفە و فەرمانڕەوا کاتییەکانى دواتر بە تەنها و بە ئاگادارییەوە دەستێوەردانیان تێدا دەکرد، بەڵام بە شێوەیەکى گشتى خەلیفە و فەرمانڕەواکان بە تەنها بەجێهێڵران و بەرپرسیارییەتییەکە هەر لە ئەستۆى ئەواندا بوو. (هێرڤتز) ئاماژە بۆ ئەوە دەکات کە پانتاییى گشتیى ئایینی مەودایەکى فراوانى بەلێشاو کردەى کۆمەڵایەتیى گوتاری لە هەموو ئەندامانى کۆمەڵگەوە نیشان دەدات کە بە بەردەوامى چاودێریى یەکترى دەکەن و، کار لەسەر سەپاندنى ئەرسۆدۆکسییەت و فەندەمێنتاڵیزم دەکەن لە میانەى کۆدەنگییە نافەڕمییەکان و هەڕەمییەتێکى هاوبەشى نافەرمى کە سەرکردە و پێشەنگە کاریگەرەکان لوتکەکەى دەگرن. فیتنە هەوڵى تێکشکاندنى پێشبینى و تێگەیشتنە هاوبەشەکانى ئەم پانتایییە گشتییە ئایینییەیدا، بەڵام لەم هەوڵەیدا شکستى هێنا. هەروەکوو لە سەدەکانى دەیەم و یازدەیەمدا بنەماڵەى فەرمانڕەوایى بوەیهییەکان لە ئێران و عێراقدا لەگەڵ قەیرانە دووبارەکانى دەسەڵاتى پاشایەتى و بووژانەوە ئابوورییەکاندا ڕاهاتبوون، هەروەها ژیانێکى کۆمەڵایەتیى ڕێکخراو بە شیمانەى تێگەیشتنى هاوبەش لە ڕێگەى متمانە و دڵسۆزى و چاودێرییەوە دروست کرابوو. ئەم تێگەیشتنانە و تۆڕەکانى پابەندبوونەکان دەریخستبوو کە سیستەم و ڕێکخستنى مۆڕاڵیى جیاوازە لە دەوڵەت یاخود لە دەسەڵاتى پاشایەتی کە لە پشتى وابەستەیییە خێزانی و خێڵەکی و دڵسۆزییەکانەوە درێژ بووەتەوە. ئەم تۆڕانەى پابەندبوونەکان و پەیوەندییەکانیان، سیستەمێکى مۆڕاڵی نیشان دەدات کە سەلمێنەرى هەبوونى پانتایییەکى گشتییە. ئەم پانتایىی گشتییە سەقامگیرە، بەڵام جێگیر و نەگۆڕ نییە. ئەم پانتاییى گشتییە چوارچێوەیەک بۆ گوتار و پراکتیک پێشکەش دەکات لە پشتى خێزانە هاوبەشەکان و، ناوچەکان و، ئاسانکاریکردن بۆ گفتوگۆکان لەبارەى چاکەى گشتى و ئەو سنوورانەى کە لەگەڵیدا ئاوێتە دەبیت و لەخۆت دەگرێت یاخود دوورت دەخاتەوە و لەخۆت ناگرێت. دەشێت گفتوگۆ و ئەرگیومێنتى هاوشێوە بۆ قاهیرە دروست بکرێت، هەروەکوو لە بەڵگەنامەکانى (جێنیزا، Geniza)دا[2] وەسفى کراوە، بە هەمان شێوە لەبارەى تێگەیشتنە نافەرمییەکان و هەستى هاوبەشى کۆمەڵگە لەسەر بنەماى فێربوونى ئایینی لەلایەن (مایکڵ تشامبرلن، MichaelChamberlain)ەوە بۆ پۆرترەیتى دیمەشقى سەدەکانى ناوەڕاست.

لە باسکردنى بەغداى سەلجوقیدا، (دەفنا ئەفرات، Daphna Ephrat) ئاماژە بە بوونى پانتاییى گشتیى ئایینی دەکات کە ئەم پانتایییە بە چەندین شێوە بەشدارى کۆمەڵگە دەکات. ئەم پانتایییە گشتییە لە میانەى بەشداریکردنى تەریقەتەکانى سۆفیگەرى و خانەقاکان و تۆڕە بەناویەکداچووەکانى مەدرەسە و مەزهەبەکان لە ژیانى ئایینی و سیاسى و کۆمەڵایەتیدا دیارى دەکرێت، کە جیاوازییەکى گەورەى هەیە لە ژیانى فەرمى، چونکە دامەزراوەکانى دەوڵەت بەسەر ژیانى فەرمیدا باڵکێشن و، توانستى بەردەوامیدان بە سیستەمى کۆمەڵایەتى و پاراستنى سەقامگیرییەکەیان هەیە.

مۆرکى نافەرمى نەریتەکانى فێربوون و بەردەوامى پەیوەندییەکانى نێوان ڕابەران و شوێنکەوتووانیان لە هەردوو دامەزراوەکەدا، هەم مەزهەبەکان، هەم تەریقەتە سۆفیگەرییەکان، دەروازەیەکن بۆ تێگەیشتن لە چۆنیەتىی شەرعیەتوەرگرتنى کردە کۆمەڵایەتییەکان

(ئەفرات) تۆڕەکانى تێگەیشتنەکانى وا پێناسە کردووە کە لە بونیاد یاخود هەیکەلى گشتیدا جێگیر و بەردەوامن، بەڵام بەبێ ئەو گرژییانەى کە هەندێکجار وێرانکەرن و هەندێکجاریش بونیادنەرن. مەزهەبەکان لە پەیوەستى و ڕێکخستنە ناوخۆیییەکانیان و پەیوەندییان بە دەسەڵاتى سیاسییەوە جیاوازییان هەیە. هەرچەندە، (ئەفرات) گفتوگۆى ئەوە دەکات کە فەرمانڕەواکان خۆیان لە وەرگرتنى هەڵوێست بەرانبەر ناکۆکییە ئایینییەکان لەناو مەدرەسە و گروپە هەمەجۆرە ئایینییەکاندا دەپارێزن، تەنها کاتێک دەستوەردان دەکەن کە ئەم ناکۆکییانە ببنە هۆى ئاژاوە و پشێوى گشتى. بە کۆتاییهاتنى سەدەى یازدەیەم دژایەتیکردنى مەزهەبەکان بۆ یەکتر بەرەو لاوازى ڕۆیشت، هەروەها دەستەبژێرى ئایینی بە شێوەیەکى نافەرمى بوو بە بەشێک لە سیستەمى گشتى. هەرچەندە، بە کۆتاییهاتنى سەدەى دوازدەیەم، ڕێبازى سۆفیگەری وردە وردە لە بەخشینى چوارچێوەیەکى بەربڵاو بۆ لایەنگرییە کۆمەڵایەتى و کردە دەستەجەمعییەکان جێگەى مەزهەبەکانى گرتەوە، چونکە سۆفیگەری زۆرجار ڕایەڵە و پەیوەندییەکانى زمان و کۆمەڵ و چینەکان تێدەپەڕینێت.

مەزهەب و تەریقەتە سۆفیگەرییەکان ڕەگەز و توخمى هاوبەشیان هەیە. (ئەفرات) لەم بارەیەوە دەڵێت: مۆرکى نافەرمى نەریتەکانى فێربوون و بەردەوامى پەیوەندییەکانى نێوان ڕابەران و شوێنکەوتووانیان لە هەردوو دامەزراوەکەدا، هەم مەزهەبەکان، هەم تەریقەتە سۆفیگەرییەکان، دەروازەیەکن بۆ تێگەیشتن لە چۆنیەتىی شەرعیەتوەرگرتنى کردە کۆمەڵایەتییەکان. بە شێوەیەکى هاوتەریب (دانێلا تالمۆن هێلەر، Talmon-Heller Daniella) شێوازەکانى سەرکردایەتى لە کۆمەڵگەى حەنبەلی لە سوریادا لەژێر فەرمانڕەوایىی زەنگییەکان و ئەیوبییەکاندا دەخاتە ڕوو. لە نموونەکەى (تالمۆن هێلەر)دا، بەڵگەى ڕاستەوخۆ لەبارەى تێگەیشتنە ئایینییەکانى عەوام و مەوداى تێگەیشتن و پراکتیکەکان لە پانتاییى گشتیدا نامسۆگەر و نادڵنیایە. تەنانەت (ئەفرات) لە ڕێگەى دۆزینەوەى بەڵگەى تازەوە بۆى دەردەکەوێت کۆمەڵگەى حەنبەلى زیاتر داینامیک و جووڵاو و زیندوو بووە.

گرنگى پەیوەندییە نافەرمییەکان بۆ دروستکردنى پانتایییەکى گشتىی ئایینی جێگیر کاتێک دەرکەوتووە کە چەمکى دامەزراوە واتایەکى ڕیشەیى وەرگرتووە ـ واتایەکى ڕەواى کۆمەڵایەتى و قبوڵکراو بۆ بەرجەستەکردنى ئەرکێک ـ نەک ئەوەى کە گروپێکى فەرمى و باوەڕپێکراوى ڕێگەپێدراو بێت لەلایەن هەندێک لایەنى ناوەندى دەسەڵاتەوە. لەژێر ڕۆشناییى ئەمەدا دەبینین پەیوەندییەکانى نێوان ڕابەر و شوێنکەوتوو ناوەڕۆک و واقیعێکى کۆنکرێتى وەردەگرێت وەک بناغەیەک کە لەلایەن دامەزراوە باوەڕپێکراوە یاسایییەکانى وەک ئەوقاف یاخود مەدرەسەکانەوە بەرجەستە دەبێت. لەم بوارەدا، (عەبدیڵڵا حەمودى، Abdellah Hammoudi)ى ئەنترۆپۆلۆژیست گفتوگۆى ئەوە دەکات کە پەیوەندیى قوتابى و مامۆستا لە سۆفیزمدا وەک میتافۆڕێک و پراکتیکێک کار دەکات لە ڕێگەى ئەو دەسەڵاتەى کە شەرعییەتى هەیە لە سەرانسەرى جیهانى عەرەب بەگشتى و مەغریب بەتایبەتى، هەتاکوو ئێستا، سەرەڕاى دیکۆراتە فەرمییەکانى پەرلەمان و دامەزراوە نوێنەرایەتییەکانى تر.

هەموارکردن و زیادکردن بۆ ئەو بابەتانەى کە گوایە نەگۆڕ و شەریعەتى تەواون بە درێژاییی مێژووی ئیسلامی ڕووی داوە، بەتایبەت لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەهەمەوە. فوقەها موسڵمانەکان بەتوندی ئەو خەیاڵە خوداناسییەیان پاراستووە کە ناکرێت هیچ گۆڕانکارییەک لە یاسای وەحی خوداییدا ڕووبدات، تەنانەت کاتێک ئەوان دەلالەتى سەربەخۆى خۆیان ـ ئیجتیهاد ـ بەکار هێناوە بۆ خوڵقاندنى جۆرێک لە یاساى دیفاکتۆ. بەڵام لە پراکتیکدا ئەم حوکمە “سەربەخۆیە” ڕایەڵەیەک بوو بە کۆمەڵگە یاسایییە هاوتا و هاوشێوەکانیان و، نۆرم و تێگەیشتنە هاوبەشەکانی کۆمەڵگەکەوە. وەک (حەیم گێربەر، Haim Gerber) لەبارەی کایەی گشتی لە کۆمەڵگەی عوسمانیدا دەڵێت، شەریعەت وەک ئەوەی کە پراکتیزە دەکرا لە ناوچەیەکەوە بۆ ناوچەیەکی دیکە جیاوازییەکی بەرچاوی هەبوو بەهۆی ئەم تێگەیشتنە ناوخۆیی و دادوەرییانەوە، هەرچەندە لەلایەن فەرمانڕەواوە دامەزرابوون، بەڵام بە شێوەیەک کاریان دەکرد کە دوور بوو لە دەستێوەردانی حکوومەتی ناوەندی. جگە لەوەش، قازییەکان کاریگەرییەکیان هەبوو کە لە خودی شەریعەت زیاتر بوو، وە دەیانتوانی پێداچوونەوە بکەن بۆ تەواوی مێژووی ئیسلامی و بەکارهێنانی باو بۆ مەبەستى سەپاندنی نەزمێکی ئەخلاقی ئیسلامی وەک تێگەیشتنێکى ناوخۆیى. ڕابیتەکان، هەرچەندە لەلایەن ئیدارەی عوسمانییەوە دانیان پێدانراوە، بەڵام بە هەمان شێوە بە شێوەیەکی سەربەخۆ کاریان دەکرد، ئەندامەکانیان سزاى سەرپێچییەکانیان دەدا و، پیادەى پەسەندکراوەکانیان دەکرد و، ناکۆکییەکانیان یەکلایى دەکردەوە. بناغەکانی خوداناسی ـ ئەوقاف ـ خاوەن ئۆتۆنۆمییەکی هاوشێوە بوون.

وەسفکردنی ڕۆڵی قازی لە پڕۆسەی دانیشتن و نیشتەجێبوون لە لیبیای مۆدێرن و بیابانی جوودا لەلایەن (ئاهارۆن لایش، Aharon Layish)ـەوە، بە شێوەیەکى بونیادى هاوتەریبە لەگەڵ باسەکەی (گێربەر، Gerber)دا. دیسانەوە جەخت لەوە دەکاتەوە کە شەریعەت وەک ئەوەی کە پراکتیزە دەکرێت لە دەرەوەی کۆنتڕۆڵی فەرمانڕەوا گەشەی کردووە. قازییەکان تەکلیف دەکران بەوەى کە یاسایەکی وەزعى دەربکەن ـ لە بیابانەکانی جوودا: یاسای مافی خێزانی عوسمانی لە ساڵی (١٩١٧)، یاساکانی بنەماڵەی ئوردن لە ساڵی (١٩٥١) و (١٩٧٦)؛ و لە لیبیا لە ساڵی (١٩٧٢) بەدواوە، کاتێک یەکەم ڕەشنووسى یاسای باری کەسێتی دەرچوو. سەرەڕای ئەوەش، قازییەکان هێشتا ڕێژەیەک لە ئۆتۆنۆمییان هەبوو سەبارەت بە ڕەگەزە بە یاسایینەکراوەکانى شەریعەت، بەتایبەت لە بابەتی هاوسەرگیری و تەڵاقدا. ئەو کۆنتێکستانەی کە (لایش) باسی کردووە، ئەوانەن کە گریمانە پەنهانەکە ئەوەیە کە پراکتیکى خێڵەکی بە شێوەیەکی بەرچاو لە شەریعەتەکەدا لابراوە. قازییەکان لە پراکتیکدا ئازادى تەسەڕوفیان هەبوو بۆ بەستنەوەى شەریعەت و واقیعی کۆمەڵایەتی بە یەکترەوە. هەرچەندە ئەم بەستنەوەیە لە شوێنە خێڵەکییەکانی وەک لیبیا و ناوچەى جووەکاندا زیاتر بەرچاو دەکەوێت، بەڵام قازییەکان لە شوێنە جیاوازەکانی وەک شارەکانی سعودیە و ئێراندا (کە دادوەرەکان یاسایەکی خێزانی بەیاساییکراو پیادە دەکەن) ئیختیار و پێوەرێکى هاوشێوە بەکار دەهێنن. (لایش) پێشنیاری ئەوە دەکات کە ڕۆڵى قازی ڕۆڵێکى مەرکەزى و سەنتڕاڵییە لە دروستکردنی ڕووبەری گشتی لە کۆمەڵگەیەکی خێڵەکیدا و، ڕووبەری گشتیش لەگەڵ پڕۆسەى بەئیسلامبووندا لە سەدەی نۆزدەهەمەوە فراوانتر بووە. قازییەکان لەلایەن دەوڵەتەوە دیاری دەکرێن، بەڵام خاوەن ئۆتۆنۆمییەکی ئەخلاقین و شەرعیەتیان لە چاوی خەڵکدا لەسەر ئەو تێڕوانینە ڕاوەستاوە کە ئەوان لە فەزایەکى ئۆتۆنۆمدا کار دەکەن.

(نەحیمیا لێڤتزیۆن، Nehemia Levtzion) لەسەر تەریقەتەکانی سۆفی و (میریام هۆکستەر، Miriam Hoexter) لەسەر وەقف ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەو ڕێگا نوێیانەى بەڵگە مێژوویییەکان شی دەکەنەوە لەژێر ڕۆشناییی چەمکەکانی وەک کایەی گشتیدان. (لێڤتزیۆن) دەڵێت لە سەدەی یازدەهەمدا ڕۆڵی شێخی سۆفی و زانای شەریعە وردە وردە وەکوو یەکترى سەیر دەکران. (لێڤتزیۆن) ئەوەمان بیر دەخاتەوە کە بیروباوەڕی نوخبەکان بە شێوەیەکی بەرچاو لەلایەن بیروباوەڕی باو و زاڵەوە سنووردار دەکرێت ـ خاڵێک کە (هورڤیتز، Hurvitz) وروژاندوویەتى لەبارەی سەردەمى فیتنە یاخود میحنەت و بەتایبەتیتر لە وەسفەکانى (تالمۆن هێلەر)دا دەربارەى ئەو ڕۆڵەی خەڵکى گشتى لە داڕشتنی پراکتیزە ئایینییەکان دەیگێڕێت.

لە گێڕانەوەیەکی وەستایانەدا کە شوێنپێی گۆڕانی فۆڕمی سۆفیگەریی بە درێژاییی سەدەکان نیشان دەدات، (لێڤتزیۆن) ئاماژە بەوە دەکات کە چۆن شێخەکانی سۆفی و تەریقەتە سۆفیگەرییەکان پشتگیریی جەماوەرییان کۆکردووەتەوە، کە بە شێوەیەکی جۆراوجۆر وەک سەرچاوەی سەقامگیری، وەک دەرچەیەک بۆ ناڕەزایەتییە کەسی و دەستەجەمعییەکان و، وەک ئامڕازێک بۆ ڕەنگڕێژکردنى نۆرمە کۆمەڵایەتی و ئایینییەکان کاریان کردووە. بۆ هەندێک کەس ئەم جەماوەرییە بەربڵاوە خیانەتێک بوو لە بەڵێنی ڕۆحی سۆفیگەری. (فەزڵور ڕەحمانی، Fazlur Rahman) تا ئەو ڕادەیە ڕۆیشت کە وتی تێگەیشتنە عیرفانییە باوەکانی سەدەی دوازدە و سێزدەهەم، ساختەکار و “تاوانبارانی ڕۆحی” بەو سەدانە بەخشى. (لێڤتزیۆن) باس لە گۆڕانکارییە گەورەکانی هەندێک لە تەریقەتە سۆفیگەرییەکان دەکات بەرەو ڕێکخستنی فەرمی و پلەبەندیتر لە سەدەی هەژدەهەمدا، کە ڕێگە بە هەندێک فەرمان دەدات تاکوو وەک مەکینەیەک خزمەت بە گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان بکەن.

سەرباری ئەم گۆڕانکارییانە، ڕەگەزى هاوبەشى ڕێکخراوە سۆفییەکانى پێش و دوای گۆڕانکارییەکانی “حەوزە”ی سەدەی هەژدەهەم، بریتی بوو لە تۆکمەیى پەیوەندیی قوتابى و مامۆستا، لەگەڵ توانستی فۆڕمە هەمەجۆرەکانى شەرعییەتى دەسەڵاتە ئایینی و سیاسییەکەى. وەک (لێڤتزیۆن) جەختی لەسەر دەکاتەوە، تەریقەتە سۆفیگەرییەکان گەیشتنە چەندین بازنەی دەوڵەت ـ بازرگانان، خەڵکانی شار، جووتیاران، خەڵکە جیاوازەکانى چینە کۆمەڵایەتییەکان و ناوچە جیاوازەکان و سەر بە چینە ئابوورییە جیاوازەکان- کە نەک تەنها زمانی عەرەبی مەدرەسەیان بەکار دەهێنا بەڵکوو زمانى میللى و خۆماڵیی ناوچەکەشیان بەکار دەهێنا. زۆر جار دەسەڵاتدارانی فەرمانڕەوا بە قووڵی گومانیان لە فەرمانەکانیان هەبوو بەهۆی ئۆتۆنۆمی و توانای کارکردنی سەربەخۆیان، کە سنوورى خۆجێییان بە ڕووبەرە کاریگەرە فراوانەکانەوە دەبەستەوە. بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێشى هاوتەریب، (ڤینسێنت کۆرنێل، Vincent Cornell) کارى لەسەر قەداسییەت لە مەغریب کردووە، بە هەمان شێوە ئاماژە بەوە دەکات کە چۆن قەدیسەکان یان خوداپەرستەکان (صاڵحەکان) نەک تەنها لە بوونی خودایی (وەلى) نزیکبوونەتەوە، بەڵکوو مومارەسەى دەسەڵاتێکی جیهانییان (ویلایەت) کردووە. قەدیسەکان نەزمێکی ئەخلاقی دادپەروەرانەیان بەرجەستە دەکرد و چ بە کردار و چ وەک میتافۆری کولتووری سنوورێکیان بۆ خراپ بەکارهێنانی دەسەڵات دانا و بەشدارییان لە دروستکردنی دەوڵەتی شەریفی مەغریبدا کرد.

شیکارییەکانی (میریام هۆکستەر) بۆ وەقف پێشنیاری ئەوە دەکات کە ئەم دامەزراوە بەربڵاو و گشتگیرە فرەلایەن و خۆبەخشانە فەزایەکى گشتی دروست کردووە کە سەربەخۆ بووە لە دەسەڵاتی دەوڵەت. پێداچوونەوە بەسوودەکانى (هۆکستەر) بە ڕەوتی توێژینەوەکانی وەقف لە ساڵانی ڕابردوودا ئاماژە بە هەمەلایەنبینییەکەیان دەکات بۆ تێگەیشتن لە هەموو شتێک لە ڕۆڵی جێندەرەوە تا دروستکردنی فەزای گشتی و، دووپاتکردنەوەی فەزایەک بۆ کردەى کۆمەڵایەتی و ئابووری کە بە هەمان شێوە دەکەوێتە نێوان خێزانەکان و ڕووبەرى فەرمانڕەوا و دەسەڵاتەوە، لەگەڵ دابینکردنى داهات بۆ بەردەوامبوون و پشتگیریکردنى دامەزراوە سەربەخۆکان.

لێرەدا پرسێکى سەرنجڕاکێش هەیە ئەویش بەربڵاوی موزایەدەیەکی بێدەنگە لەنێوان فەرمانڕەواکان و کۆمەڵگەدا، ئەمە لەسەر ئاستێکى گشتى هەیە نەک تەنها لە ڕێگەی ‘عولەماکانى ئیسلامەوە’. لەم حاڵەتەدا “موزایەدەی بێدەنگ” بە مانای کێبڕکێی ڕاستەوخۆی بەردەوامی نێوان فەرمانڕەواکان و فەرمانڕەواییلەسەرکراوەکان نییە، بەڵکوو بە مانای داننان دێت بە پشتیوانی بەرفراوانی جەماوەری بۆ وەقف وەک دامەزراوەیەک و سنوورە شاراوەکانى کە خستوویەتییە سەر بازنەی دەسەڵاتی پاشایەتى. وەک (هۆکستەر) ڕوونی دەکاتەوە، فەرمانڕەواکان بەخشەری سەرەکی بوون و ئەوقافیان وەک ئامڕازێک بۆ سیاسەتی گشتی بەکار دەهێنا. هەرچەندە، بەهۆی پەیڕەوی ناوخۆی دامەزراوەکە خاوەندارێتیی سەروەت و سامانی وەقف لە بەخشەر وەرگیرا و (بەپێی حەنەفییەکان) خرایە سەر خودا. یاسای بێبەشنەبوون و ڕێگرینەکردن لە تەسەڕوفکردن و، پێویستی دەستەبەرکردنی سەڵاحیاتەکانى قازییەک بۆ هەر مامەڵەیەک لە موڵکی وەقفدا (وەک ئاڵوگۆڕکردن یان مامەڵەی درێژخایەن) و، بەرژەوەندیی کۆمەڵایەتیی بەدەستهاتوو لەو دامەزراوانەی کە لەلایەن وەقفەکانەوە دروست کرا بووە هۆى سەرهەڵدانى گوتارێکی بەردەوام یاخود موزایەدەیەکى بێدەنگ لە نێوان فەرمانڕەواکان و کۆمەڵگەدا. ئیدارەدانى گەورەترین وەقفەکان لەلایەن دەوڵەتەوە کۆنتڕۆڵ کرا، بەڵام تەنانەت دەوڵەتیش لەژێر لێکۆڵینەوە و پەسەندکردنی ئەخلاقیدا بوو.

بەهۆی بڵاوبوونەوەی وەقفەکان و دیاربوون و باڵکێشبوونیان لە فەزای گشتیدا، ئەم گوتارە ناڕاستەوخۆیە یاخود موزایەدە بێدەنگە ڕەگەز و پایەیەکى سەرەکیی کایەی گشتی پێکهێنا. زۆربەی ئەم گوتارە لەلایەن کۆمەڵگەوە هاندرابوو، وە چارەسەرکردنی کێشەکان لە هەوڵی هاوبەشی کۆمەڵگە و عولەما و فەرمانڕەواکان پێک هاتبوو. ئەم گوتارە بەردەوامە و ئەو ڕاستییەی کە فەرمانڕەواکان ژمارەیەکی زۆر وەقفیان بە پارەی خۆیان دروست کرد، لەبرى ئەوەى تەنها داهاتی دەوڵەت بۆ دروستکردنی مزگەوت یان بینای گشتی دیکە بەکار بهێنن، پەیوەندی و گرێبەستێکى هاوبەشیى بەهایى لەنێوان فەرمانڕەواکان و کۆمەڵگەدا دروست کرد. ئەم پەیوەندی و گرێبەستە لەسەر ئایدۆلۆژیا و پراکتیکی وەقف دامەزرابوو ـ خزمەتکردنی بەرژەوەندییەکانى ئوممەت و پێناسەکردنی نەزمی کۆمەڵایەتیی دروست. هەروەها بەشدارى کرد لە شەرعیەتدان بە فەرمانڕەوا لە چاوی کۆمەڵگەدا. بەم شێوەیە (هۆکستەر) تەحەدای چەمکێکی بەربڵاوی پێشووتر دەکات سەبارەت بە جیابوونەوە و دوورکەوتنەوەیەکی تەواو لەنێوان فەرمانڕەواکان و کۆمەڵگەدا ـ وەک ئەوەی لە ئایدیای “دیسپۆتیزمی ڕۆژهەڵاتی”دا چەسپاوە. دروستکردن و ڕێزگرتنى موڵکەکانی وەقف بە واتاى سەلماندنى گرنگیدانى فەرمانڕەوایە بە پێداویستییەکان و خۆشگوزەرانی ئوممەت.

کایەی گشتیی ئایینی لە کۆمەڵگە موسڵمانەکانی پێش مۆدێرنەدا نە لە ناوەڕۆکدا جێگیر بووە و نە لە سنوورەکاندا، بەڵکوو بە شێوەیەکی بەرچاو لە قۆناغە مێژوویییە جیاوازەکاندا گۆڕانکارى بەسەردا هاتووە. ئەکتەرەکانی ئەم کایە گشتییە ئایینییانە هەمیشە یەکگرتوو نەبوون و زۆر جار سنوورەکانی ئەم کایە گشتییە ئایینییانە درزیان تێکەوتووە، بەڵام ئەمە لە کایەی دەسەڵاتی پاشایەتى جیاکراوەتەوە و لە یەک ماڵ یان خێزانێکی فراوان، یاخود گروپێکی خزمایەتی هەمەچەشنتر بووە. لە زۆربەی کۆنتێکستەکانی ڕۆژئاوادا ئایین بە فەرمی خراوەتە سەر کایەی تایبەت. بەڵام، لە کۆمەڵگە زۆرینە موسڵمانەکاندا زۆرجار سنووری نێوان گشتی و تایبەت لە کۆمەڵگە ڕۆژئاوایییەکان کاڵترە و بە دەگمەن جێگیر دەبێت.

بەم شێوەیە کاڵبوونەوەی هێڵەکان ـ یان ئەو فەزا نێوانگیر و بەستەرە ـ مەحاڵێتى جیاکردنەوەی نێوان گشتی و تایبەتمان بیر دەخاتەوە و ئاماژە بە بەردەوامییە گرنگترەکانی نێوان کایەیەک و کایەکی دیکە دەکات. دەرئەنجامەکەش پێشنیارکردنی تێگەیشتنێکی نوێی ڕۆڵی ئایینە لە کۆمەڵگەدا. نەریتێکی درێژخایەنی زانستی ڕۆژئاوا ڕۆڵی `عولەما’ی لە کۆمەڵگە زۆرینە موسڵمانەکاندا وەک ناوەندێکی نێوان دەسەڵاتدارانی پاشایەتى و ناوچەکان ناسیوە. لە کاتێکدا ئایدیای کایەی گشتی ئایینی ئەم وێنەیە فراوانتر و تەواوتر دەکات و پێشنیارى بنەمای دەسەڵاتی ئەخلاقیى ئۆتۆنۆم دەکات کە ئەم کایە گشتییە لەسەری بنیات نراوە. هەروەها پێشنیاری ئەو ڕێگایانە دەکات کە ئەم کایە گشتییە ئایینییە جیاوازانە بە تێپەڕبوونی کات دەبەستێتەوە بە کۆمەڵگە جۆراوجۆرەکان لە خەیاڵێکی کۆمەڵایەتی هاوبەشدا.

سەرچاوە:

Miriam Hoexter and others, The public sphere in Muslim societies, The Van Leer Jerusalim Institute, State University of New York, 2002.

[1] فیتنە یان میحنەت بە واتای “دادگایى، ئازار، تاقیکردنەوە” دێت. ئەم زاراوەیە لەلایەن مێژوونووسە عەرەبییەکانی سەدەی ناوەڕاستەوە بۆ وەسفکردنی ئەو ڕووداوانە داتاشراوە کە لەنێوان ساڵانی (٨٣٣ بۆ ٨٤٨)ی زایینی ڕوویان داوە، کە لەلایەن خەلیفەی حەوتەمی عەبباسی (ئەلمەئمون)ـەوە دەستی پێ کردووە. ئەو ڕووداوانەش خۆى لە زیندانیکردن و ئەشکەنجەدان و کوشتنى ئەو زانایانەدا دەبینێتەوە کە دژایەتى عەقیدەى موعتەزیلەیان دەکرد. (وەرگێڕ).

[2] بەڵگەنامەکانى جێنیزاى قاهیرە کۆمەڵێک پارچە دەستنووسى جووەکان و بەڵگەنامەى ئیداریى فاتیمییەکانە کە لە کەنیسەى بن عەزراى میسر هەڵگیرابوون، بەڵام ئێستا پەرتبوونە و کەوتوونەتە چەند شوێنێکەوە. ئەم دەقانە بە زمانەکانى عیبرى و ئارامى و عەرەبى نووسراون. ئەم بەڵگەنامانە بەشێکى زۆرى مێژووى جووەکان و بارودۆخى کارگێڕى و کولتوورى و ئابورى و کۆمەڵایەتى ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاست و باکورى ئەفریقاى تێدا تۆمار کراوە لە نێوان سەدەکانى (٦ تا ١٩)ى زایینیی. (وەرگێڕ).

The post فەزاى گشتیى ئایینی لە کۆمەڵگە ئیسلامییە بەرایییەکاندا appeared first on ژنەفتن.

مالکى: ئامانجى سەرەکیت لە ڕوونکردنەوەى فەلسەفەى ئیسلامیى بە زمانێکى سادەى فەلسەفیى لە جیهانى ئیسلامیدا (لە کتێبى مێژووى فەلسەفە بێ هیچ کەلێنێک: فەلسەفە لە جیهانى ئیسلامیدا، بەرگى٣)[ii]بۆ ئەوە بوو تاکو لاى خەڵکى خۆشەویست و ئاسانى بکەیت؟ یاخود بۆ ئەکادیمیستانت نووسیوە؟

ئادەمسن: هەرچەندە ئەو کتێبە بۆ تەواوى خەڵکى نووسراوە چ کەسانى ئەکادیمى و چ خوێنەرانى دیکەش، بەڵام بڕوام وایە ئەو میتۆدە گشتگیرەى پەیڕەوم کردووە وا دەکات کتێبەکە زیاتر بۆ کەسانى پسپۆڕ و تایبەتمەند سوودى هەبێت. بە تایبەتى کاتێک دەبینیت ئەکادیمیستانى دیکەش هەندێک ڕەهەند و لایەنى دیکەیان لە کتێبەکەدا وەرگرتووە، بۆ نموونە وەکوو ئاوێتەکردنى فەلسەفەى جوو بۆ ناو تێگەیشتنى فەلسەفیى لە جیهانى ئیسلامیدا و، ئاگایى و گرنگیدانى زیاتر بە هزرى پۆست کلاسیک، کە لە بنچینەدا دەکەوێتە دواى سەدەى دوازدەهەمى زاینییەوە.

مالکى: بۆچى پێت وایە فەلسەفەى ئیسلامیى لە مێژووى نوێدا پشتگوێ خراوە؟

ئادەمسن: بێگومان فەلسەفەى ئیسلامیى لە هەموو شوێنێک پشتگوێ نەخراوە؛ لە وڵاتانى موسڵماندا هەمیشە گرنگى بە کەلەپورى فەلسەفیى پێشین دراوە. بەڵام لە ئەوروپادا بەهۆى کاریگەرییان لەسەر فەلسەفەى ئەوروپا تەنها مەیلێک بۆ ئەو فەیلەسوفە دیارانە هەبوو کە لە سەدەکانى ناوەڕاستدا بۆ زمانى لاتینى وەرگێڕدرابوون، وەکو ئیبن سیناو ئیبن ڕوشد[iii]. بەڵام ئەو فەیلەسوفە گرنگانەى دواتر هاتن وەکو فەخرەدین ئەلڕازى یان مەلا سەدرا بۆ زمانە ئەوروپییەکان وەرنەگێڕدرابوون، بۆیە ئەوان کەم و زۆر بە نادیارى و نەبینراوى مانەوە بۆ ئەو توێژەرانەى کاریان لەو زمانانەدا دەکرد.

کەلەپورى فەلسەفەى ئیسلامیى تاڕاددەیەکى زۆر وەڵامدەرەوەى فەلسەفەى ئەوروپایە

مالکى: ئایا پێت وایە فەلسەفەى زۆربەى کولتوورەکان ئاوێتەى مێژووى فەلسەفەى ڕۆژئاوا نەبوونە؟ یاخود فەلسەفەى ئیسلامیى لێرە –لە ئەوروپا- وەک “فەلسەفەى جیهان” ناسراوە لە تەک هزریى فەلسەفى چـینیى و بودیى و هیندیی و هتددا؟

ئادەمسن: بەڵێ، ئەوە ڕاستە، تائێستاش خواستێک لە ئەوروپا و باکوورى ئەمەریکا هەیە بۆ کۆکردنەوەى هەموو کەلەپورى نائەوروپى پێکەوە لەژێر ناونیشانى “فەلسەفەى ناڕۆژئاوایى” یان “فەلسەفەى گەردوونیى” یاخود “فەلسەفەى جیهانیى”دا. لە سەرێکەوە، من دژى ئەمە نیم، چونکە وەک یەکەم هەنگاو سوودبەخش دیارە بۆ خەڵک و تاکوو گرنگى بەم کەلەپورانەى دیکە بدەن. بەڵام فێربوون و ناسینى فەلسەفەى هیندیى وابەستە و پەیوەندیدار نییە بە فێربوون و ناسینى فەلسەفەى ئەمەریکاى لاتینیى یاخود ئەفریقییەوە. هەرچەندە پێویستە ڕشتەی ئەکادیمى بۆ هەر کەلەپورێک تەرخان بکەین و ئەوەش بە شێوەیەکى بەرچاو زیادکراوە. بە تایبەتى، بارودۆخى فەلسەفەى ئیسلامیى نائاسایی و ناسرووشتییە، چونکە زۆرجار فەلسەفەى ئیسلامیى خراوەتە ژێر ناونیشانى “فەلسەفەى نائەوروپیی”ـەوە، سەربارى ئەو ڕاستییەى کە کەلەپورى فەلسەفەى ئیسلامیى تاڕاددەیەکى زۆر وەڵامدەرەوەى فەلسەفەى ئەوروپایە –بە تایبەت وەڵامدەرەوەى ئەرستۆ– بە پێچەوانەوەى ئەوەى ئێمە لە هیندستان و چـین و ئەفریقیا یان ئەمەریکاى پێش کۆڵۆنیاڵیزم دەیدۆزینەوە.

ئەگەر وا بیر لە “فەلسەفەى ڕۆژئاوایى” بکەیتەوە کە بە واتاى هەموو ئەو شتانە دێت بۆ گریک –یۆنانى کۆن- دەگەڕێتەوە، ئەوا پێویستە فەیلەسوفانى لە نموونەى ئیبن سیناش لەخۆ بگرێت،

مالکى: ئایا تێگەى “فەلسەفەى ڕۆژئاوایى” واتابەخشە؟ یاخود پێتوایە تێگەکە جۆرێکە لە یادەوەرى عەقڵییەتى کۆڵۆنیاڵیی؟

ئادەمسن: تێگەى “فەلسەفەى ڕۆژئاوایى” کێشەى ناڕوونى و تەمومژیی هەیە لەو ڕووەوەى فەلسەفەى ڕۆژئاوایى پێویستە چى لە خۆى بگرێت. بۆیە ئەگەر وەک بەناوکردنێکى جوگرافى بیر لە تێگەى “فەلسەفەى ڕۆژئاوایى” بکەیتەوە، ئەوا بە واتاى هەموو ئەو شتە فەلسەفییانە دێت کە لە ئەوروپا -و دواتر باکوورى ئەمەریکا و نەتەوە ڕۆژئاواییەکانى دیکە- ڕوویانداوە، پاشان ئەم بەناوکردنە جوگرافییە پێویستە زۆربەى فەلسەفەى ئیسلامییش لەخۆى بگرێت، لەبەر ئەوەى موسڵمانەکان ئیسپانیایان بۆ ماوەیەکى درێژ داگیرکردبوو و، ژمارەیەک بیرمەندى گرنگى موسڵمان و جوو لەوێ –لە ئیسپانیا- بە زمانى عەرەبى دەیاننووسى. بەڵام تاکوو ئێستا ئەمە وەک بەشێک لە هزریى “ڕۆژئاوایى” دانەنراوە. لە لایەکى دیکەوە، ئەگەر وا بیر لە “فەلسەفەى ڕۆژئاوایى” بکەیتەوە کە بە واتاى هەموو ئەو شتانە دێت بۆ گریک –یۆنانى کۆن- دەگەڕێتەوە، ئەوا پێویستە فەیلەسوفانى لە نموونەى ئیبن سیناش لەخۆ بگرێت، کە لە ئاسیاى ناوەڕاستدا ژیاوە، لەو شوێنەى دواتر کەوتە ژێر کاریگەرى کولتوورى هێلینییەوە.

مالکى: ئایا بڕوات بە ڕوانگەى ئێرنست ڕینان هەیە لەبارەى “زەلیلى یاخود زەبوون”ى زانست لە فەلسەفەى ئیسلامییدا – سەرەڕاى ئەو ڕاستییەى کە پێغەمبەرى ئیسلام دەڵێت “فێربوون حەفتا جار بەرزترە لە پەرستش” و، “زانایان نزیکترین کۆمەڵەن لە پێغەمبەرانەوە”؟

ئادەمسن: بیرۆکەى فەلسەفە یان زانست لە دەرکەوتنى ئیسلامەوە پشتگیرى کراوە و بۆ سەدەکانى ناوەڕاست دەگەڕێتەوە. بۆ نموونە تۆ دەتوانیت ئەم شتە لاى ئیبن ڕوشد بدۆزیتەوە. بە شێوەیەکى گشتى هیچ گومانێک لەوەدا نییە کە زۆربەى زانا موسڵمانەکان پێیان وایە لە ماوەى سەدەکانى کلاسیک و ناوەڕاستدا لەلایەن ئیسلامەوە هانى توێژینەوە و پشکنینى عەقڵانییانەى جیهان دراوە. بەڵام لێرەدا پێویستە ئاگادارى ئەوە بین کە تەنها یەک هەڵوێست لەناو ئیسلامدا نەبووە، بۆ نموونە زاناى ئایینى هەن هانى بەکارهێنانى سەرچاوەى دەرەکى زانستى نادەن، یاخود دەڵێن کە هەموو ئەو مەعریفەیەى ئێمە پێویستمانە لەناو دەقەکانى قورئان و ژیان و فەرموودەکانى پێغەمبەردا دەیدۆزینەوە، بۆیە دیمەنەکە ئاڵۆزە.

مالکى: چۆن فەیلەسوفانى ئیسلامیى پاساویان بۆ خوێندنى پلاتۆن و ئەرستۆ هێناوەتەوە؟ تۆ وەڵامدانەوەیەکى کیندىت وەک بەڵگە هێناوەتەوە لەبارەى ڕەخنەى ئەوانەى دژى بەکارهێنانى تێکستە فەلسەفییەکانى گریک بوون. کیندى گفتوگۆ لەبارەى ئەوەوە دەکات و دەڵێت ئێمە لەهەر کوێیەک حەقیقەت بدۆزینەوە پێویستە ڕێزى لێبگرین. هەرچەندە، لەو کاتەوەى فەیلەسوفان گومانیان لە وەحى پێغەمبەر نەبووە، دەبووایا تاکوو ئێستا ڕوونى بکەنەوە بۆچى زیاد لە پێویست فەلسەفەى گریکیان نەخوێندووە، سەرەڕاى ئەوەى ڕاستیش بووە. بە دەربڕینێکى تر، بۆچى تەنها خوێندنى قورئان یاخود ئینجیل بەس نییە؟ ئەمە پرسێکى گرنگە بۆ تێگەیشتنى کارلێک و بەناویەکداچوونى جیهانى ئیسلامى لەگەل فەلسەفەى گریکدا.

ئادەمسن: ڕاستە، هەروەکوو وتم، هەندێک زاناى ئایینیى لەو کاتەدا خوێندنى فەلسەفەى گریکیان ڕەتکردەوە. ئێمە بە دیاریکراوى نازانین کێ بوو وەڵامى کیندى دایەوە کاتێک ئەو بەرگرى لە بەکارهێنانى حیکمەتى یۆنانى کرد، بەڵام نموونەیەکى دیکە کەمێک دواتر هات لەگەڵ ناکۆکى لەبارەى بەهاى لۆژیکەوە. لێرەوە، ڕێزمانزانێک بەناوى ئەبو زەید ئەلسیرافى نکۆڵى لە پێویستى خوێندنى لۆژیکى گریکیى کرد.

پێم وایە لە واقیعدا دوو شێوە لە دژایەتى فەلسەفەى گریک هەیە کە دەتوانین وەریانبگرین: گلەیى و سکاڵاى ئەوانەى کە لەگەڵ ئیسلامدا ناتەبا و جیاواز بوون –بۆ نموونە، ئەوانەى سووربوون لەسەر ئەوەى کە جیهان هەرمان و هەتاهەتاییە نەک ئەوەى خوڵقێنراوە–وە هەروەکوو تۆ وات دانا، دەڵێن کە فەلسەفەى گریک ناپێویستە چونکە هەر شتێکى ڕاست لە فەلسەفەى گریکدا هەبێت بە هەمان شێوە لە ئیسلامیشدا دەدۆزرێتەوە. بێگومان، فەیلەسوفان وەڵامى هەردوو تۆمەتەکەیان دایەوە، بۆ نموونە لە میانەى خستنەڕووى ئاڕگیومێنتى فەلسەفى دژى هەتاهەتایى جیهان، یاخود نکۆڵیکردن لەوەى کە قورئان پابەندە بەوەى جیهان ناهەمیشەییە. بە ئەندازەى ئەو تۆمەتە زیاد لە پێویستانە، وەڵامەکانیان ئاڕگیومێنت بوو لەبارەى ئەوەى کە لە ڕاستیدا فەلسەفە بەسوودترین ئامڕازە بۆ تێگەیشتن و ڕاڤەکردنى قورئان و، تەنانەت فەیلەسووفان باشترین پێگەیان هەیە بۆ ڕاڤەکردنى قورئان. ئەمە ئەوە بوو کە دواتر بینیمان ئیبن ڕوشد ئەنجامیدا، بۆ نموونە، کیندى دوو تێزى زانستى نووسى لەو شوێنەى فەلسەفە بۆ ڕاڤەکردنى وشە بە وشە و پیت بە پیتى قورئان بەکاردێت.

لە کۆتایى سەدەکانى ناوەڕاستدا پڕۆژەیەکى فرە ئایینى بەشدارى لە دروستکردن و پێکهاتنی فەلسەفەدا کردووە

مالکى: ئایا پێت وایە یەحیا بن عەدى پردێکە لەنێوان فەلسەفەى ئیسلامیى و میراتەکەى لە فەلسەفەى مەسیحییدا؟

ئادەمسن: زۆر نا، چونکە یەحیا بن عەدى ئەوەى ڕوونکردووەتەوە کە لە کۆتایى سەدەکانى ناوەڕاستدا پڕۆژەیەکى فرە ئایینى بەشدارى لە دروستکردن و پێکهاتنی فەلسەفەدا کردووە: جوو و مەسیحییەکان هاوکارى موسڵمانەکانیان کردووە لە وەرگێڕان و ڕاڤەکردنى فەلسەفەى گریکدا. هەروەها گرنگیان داوە بەوەى چۆن فەلسەفە لە گفتوگۆى نێوان ئایینە جیاوازەکاندا بەکار هاتووە، هەروەکوو یەحیا بن عەدى ڕەخنەکانى کیندى لە سیانەى پیرۆزى بەدرۆخستەوە.

پێم وایە کە هەموو سەردەم و کولتوورێک لە مێژووى فەلسەفەدا چیرۆکى خۆى هەیە و پێویستە لە چوارچێوەى سەردەمەکەى خۆیدا و بە زاراوەکانى خۆى هەڵبسەنگێنرێت،

مالکى: ئایا پێت وایە کە ڕوانگەى هێگڵ بۆ مێژوو وەک هۆشیارییەکى خودیى پێشکەوتوو بە شێوەیەکى مێژوویى بەرگرى لێ کراوە؟ بە دیاریکراوى، دەکرێت فەلسەفە دابەش بکرێت بۆ دوو سەردەم: فەلسەفەى کۆن و فەلسەفەى مەسیحیى مۆدێرن، ئەمەى دوایى ئایدیالیزمى ئەڵمانیی پێشەنگایەتى دەکات؟

ئادەمسن: نەخێر، ئەم جۆرە ڕێبارە ئامانجدارە –خۆرهەڵاتیانەیە- بۆ مێژووى فەلسەفە پەسەند ناکەم. پێم وانییە فەلسەفە پێ بە پێى هیچ ڕێڕەوێکى پێشتر دیاریکراو گەشەى کردبێت، یان تەنانەت پێشبینى کرابێت کە بە ئاڕاستەى هەندێک چارەنووسى کۆتاییدا ڕۆیشتووە.

لە ڕاستیدا، ئەوە تەنها هێگڵ نییە کە پێى وایە فەلسەفە ڕووەو چارەنووسێک دەڕوات. بە جۆرێک تۆ دەتوانى ئەم ئایدیایە لاى فەیلەسوفانى شیکاریی مۆدێرنیش بدۆزیتەوە کە گریمانى ئەوە دەکەن هەموو فەلسەفەى پێشتر کۆن و بەسەرچووە، لەوانەیە ئەمەش لەبەر ئەوە بێت کە فەلسەفەى شیکاریى بە زانستى مۆدێرن باربوو کراوە. بەڵام من ئەمەش پەسەند ناکەم. بەڵکو، پێم وایە کە هەموو سەردەم و کولتوورێک لە مێژووى فەلسەفەدا چیرۆکى خۆى هەیە و پێویستە لە چوارچێوەى سەردەمەکەى خۆیدا و بە زاراوەکانى خۆى هەڵبسەنگێنرێت، تەنها لەبەر ئەوەى کەلەپورە جیاوازەکان پرسیارەکانیشیان جیاوازە، نەک ئەوەى هەمیشە هەوڵ بدەن وەڵامى هەمان پرسیار بدەنەوە.

مالکى: تێڕوانینت چییە لەبارەى ئەتایستەکان لە فەلسەفەى ئیسلامییدا؟ ئایا پێت وایە ئەبوبەکرى ڕازى دژى پێغەمبەرایەتى بووە؟

ئادەمسن: من خوێندنەوەیەکى تایبەتیم بۆ پێگەى ئەبوبەکرى ڕازى هەیە، کە پێم وایە ڕازى هێرشى نەکردووەتە سەر پێغەمبەرایەتى. بەڵکو، هێرشى کردووەتە سەر ئاڕاستەیەکى دیاریکراو لەناو ئیسلامدا، ئەویش مەزهەبى شیعەى ئیسماعیلییە بووە. ڕازى پێى وابوو کە شیعەى ئیسماعیلییە پشتى بە دەسەڵاتى ئیمامەت بەستووە. کە بە خوێندنەوەى من، ئەوەى ناکۆک بووە لەگەڵ ئیسماعیلییەکاندا هەستاون باوەڕەکانیان شێواندووە، بۆیە ئەبوبەکرى ڕازى یان وا وەسفکردووە کە هێرشى کردووەتە سەر وەحى و پێغەمبەرایەتى بە گشتى.

مالکى: لە بەشى هاوچەرخ لە کتێبەکەتدا، دوورکەوتوویتەتەوە لە هەندێک زاناى زۆر گرنگى فەلسەفەى ئیسلامیى هاوچەرخ، وەکو ئەحمەد فەردید، مورتەزا موتەهەرى، سەید جەواد تەباتەبایى و، سەید حوسێن نەسر. بۆچى مامەڵەت لەگەڵ فەیلەسوفە ئیسلامییە مۆدێرنەکان نەکردووە؟ ئایا هۆکارەکە سیاسییە؟

ئادەمسن: لە ڕاستیدا کەمێک لەبارەى تەباتەبایى و نەسرەوە قسەم کردووە، بەڵام تۆ ڕاست دەکەیت، زۆر بەخێرایى بە سەدەى بیستەمدا تێپەڕیووم و بەهیچ جۆرێک قسەم لەبارەى سەدەى بیست و یەکەوە نەکردووە. ئەمەش بەهۆى دوو هۆکارەوە بووە: یەکەم، کەم شارەزایى و، ئەویتریان بەهۆى گەورەیى و بەرفراوانى ناونیشانەکەوەیە. پێم وابوو فەلسەفەى ئیسلامیى هاوچەرخ پێویستى بە کتێبێکى دیکە دەبێت ئەگەر هەموویم وەربگرتایە. بۆیە، لە برى ئەوە تەنها هەوڵمداوە ژمارەیەکى کەم لەو بیرمەندانەى ئەم دوواییە هەڵبژێرم کە ئیلهامیان لە کەلەپورى مێژوویى پێشتر وەرگرتووە، وەکو محەمەدئارگۆن و محەمەدعەبدە و سەید حوسێن نەسر.

 مالکى: ئامانجى داهاتووت چییە؟ ئایا دەتەوێت بەم شێوازە بەردەوام بیت؟

ئادەمسن: ئەمە تەنها کتێبى سێیەم بوو لە زنجیرەیەک کتێبى چەند بەرگى، کە پێشتر پێنج بەرگیان بڵاوبووەتەوە. یەکێکیان لەبارەى فەلسەفەى کلاسیکیى هیندییەوەیە، پێکەوە لەگەڵ جۆناردۆن گانێرى نووسیومانە. بەرگەکانى داهاتوو لەبارەى فەلسەفەى ئەفریقیى و چـینیی، لەگەڵ گەشەسەندنەکانى ئەم دوایییەیە لە ئەوروپادا.

مالکى: بۆچوونى تۆ چییە لەبارەى دۆخى ئێستاى فەلسەفەى ئیسلامیى؟

ئادەمسن: جارێکى تر دەڵێم کە من شارەزاى ئەم بابەتە نیم، بەڵام تێڕوانینى من ئەوەیە کە هەنووکە فەلسەفەى ئیسلامیى لە وڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکى تر جیاوازە. ئێران تاکو ئێستاش کەلەپورێکى گرنگى تێکەڵاو و بەناویەکداچووى هەیە لەگەڵ هزرى کۆندا، بە تایبەت لە قوتابخانەى سەدرییەدا و، زانایانى وەک سوهرەوەردى و ئیبن سینا بە بەردەوامى کاریگەرییان هەیە. لەپاڵ ئەوەشدا زانا و توێژەرە ئێرانییەکان کار لە فەلسەفەى شیکاریى یاخود خوێندنى کانت و هایدێگەردا دەکەن، هەندێک جار بۆچوون و باوەڕەکانى ئەمانە لەگەڵ ڕوانینەکانى مەلا سەدرادا ئاوێتە دەکەن. بەڵام ئەمە تەنها لە ئێران.

بە شێوەیەکى گشتى، پێم وایە کە فەلسەفە لە جیهانى ئیسلامییدا بە هەمان شێوەى ئەوروپا یان باکوورى ئەمەریکا بە تەواوەتى دینامیکى و ئاڵۆزە. تاکە شت کە دەخوازم بیبینم گفتوگۆ و ئاڵوگۆڕى زۆرە لەنێوان هەردوو ڕووبەرەکەدا، لەو ڕووەوەى دەکرێت هەردوو پانتاییە ئەکادیمییەکە لە یەکترییەوە فێرببن. بۆیە زۆر دڵخۆشم کە بانگهێشتت کردووم بۆ قسەکردن، بەدیاریکراوى بۆ ئەم مەبەستە.

سەرچاوە: https://philosophynow.org/issues/143/Peter_Adamson

[i](ئەمیر عەلى مالکى) فێرخوازى یاسایە، لە شاری کەرەج لە ئێران دەژیت. مالکى بۆ زۆربەى گۆڤارە بەناوبانگەکانى ئێران دەنووسێت. ئەو پسپۆڕى فەلسەفەى سیاسیى و یاسایە.

[ii](پیتەر ئادەمسن) لە زنجیرە کتێبێکى پێنج بەرگیدا بەناونیشانى (مێژووى فەلسەفە بێ هیچ کەلێنێکA history of philosophy without any gaps ) مێژووى فەلسەفەى کلاسیکیى نووسیوەتەوە. بابەتەکانى ناو ئەم زنجیرە کتێبە لە سەرەتاوە بە زنجیرەى پۆدکاست (Podcast) ئامادە و تۆمارى کردوون، ئەم زنجیرە دەرسگوتارە فەلسەفییە پۆدکاستانە پێشوازییەکى گەرمیان لێکرا و بە ملیۆنان جار داونلۆد کران، بەڵام دواتر لە ساڵى (٢٠١٤)ـەوە بە شێوەى کتێب دەستی بە بڵاوکردنەوەیان کرد، ئەم کتێبەى (مێژووى فەلسەفە بێ هیچ کەلێنێک: فەلسەفە لە جیهانى ئیسلامیدا) بەرگى سێیەمى ئەم زنجیرە کتێبەیە و کۆکراوەى مێژووى فەلسەفەیە لە جیهانى ئیسلامییدا و، لە ساڵى (٢٠١٦)دا چاپیکردووە. (و.ک)

[iii]لە ئەوروپا ئیبن سینا بە ئەڤسەنا (Avicenna) و ئیبن ڕوشد بە ئەڤیڕۆس (Averroes) ناودەبرێن. (و.ک)

The post لەبارەى فەلسەفەى ئیسلامی appeared first on ژنەفتن.