لەنێوان ئەوانی تردا، بەدڵنیاییەوە [لەبەر] کاروبار و هەواڵە گرنگە کۆمەڵایەتییەکان ڕاپۆرتێکی گرنگ لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا بەرچاو نەکەوتووە. لە ڕوانگەی زانستی کۆمەڵایەتی و سیاسییەوە، هەرچۆنێک بێت، ئەمانە شتی بەرچاون، بۆیە دەمەوێت لێرەدا ئاماژەیان پێ بدەم.

لە تەمەنی ٩٢ ساڵیدا فەیلەسوف و کۆمەڵناس یۆرگن هابەرماس لێکۆڵینەوەکەی “گۆڕانی پێکهاتەی فەزای گشتی” لەسەر بنەمای فەزای گشتیی بەمیدیاکراو و دیجیتاڵکراودا هەمووار کردەوە. ئەو کارەی کە لە ساڵی ١٩٦٢دا بڵاو کراوەتەوە، لەمێژە وەک تێڕوانینێکی نموونەیی(paradigmatisch) بۆ کۆمەڵگای دیموکراسیی ئێمە دادەنرێت.

پێداچونەوە تیۆرییەکەی لە شێوەی وتارێکدا بەناونیشانی “ڕەنگدانەوە و گریمانەکان لەسەر گۆڕانێکی بونیادی نوێکراوەی فەزای گشتیی سیاسی” لە ژۆرناڵی زانستی “Leviathan” بڵاو کرایەوە. دوایین ژمارەی ژۆرناڵەکە بەناونیشانی “گۆڕانێکی نوێ لە بونیادی فەزای گشتیدا؟” لەگەڵ ژمارەیەکی زۆر لە نووسەران، تەرخان کراوە بۆ پێداچوونەوەیەکی ڕاشکاوانە بە تێڕوانینەکەی هابرماسدا. تا چ ڕادەیەک ئەم سەرنج و گریمانانە سەرلەنوێ پەیامی تێزەکانی پێشوو دەگەیەنن، ئەمە لەلایەن زانستکاری دیموکراسی و ڕۆژنامەنووس ئۆلیڤەر ڤێبەر (Oliver Weber) لە دەقێکدا کە شایەنی خوێندنەوەیە، خراوەتە ڕوو.

گەیشتن بەڕاگەیاندنەکانی ئێستا

بە شێوەیەکی ڕوون و زۆر بەکورتی لێکۆڵینەوە بەناوبانگەکەی هابەرماس مامەڵە لەگەڵ ئەو پرسیارە دەکات، کە تا چ ڕادەیەک دانوستاندنە عەقڵانییەکان لە فەزای گشتیی سیاسی و میدیاییدا گونجاون، کە یارمەتی پاراستنی دانوستانە دیموکراسییە بنەڕەتی و پێویستەکان دەدەن. بۆ زانستە کۆمەڵایەتییەکان وادیارە هێشتا ڕوون نییە، کە کۆمەڵگەیەک چۆن کار دەکات، کە لەناویدا پەیوەندیی سیاسی – هەروەها پڕوپاگەندە، ڕق و هەواڵی ساختە(Fake News) – زۆرینەی لە ڕێگەی سەکۆی دیجیتاڵی و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە ڕوودەدات.

هابەرماس کە لە تەمەنێکی زۆردایە بە شێوەیەکی ڕوون هەڵسوکەت لەگەڵ فەیسبوک و تویتەر دەکات و بە ئەنجامێکی هۆشیارکەر دەگات. ئەو تێبینی ئەوە دەکات کە یارییە دیجیتاڵییە نوێیەکان، کە لە ڕاستیدا دەبێت لە ڕێگەی پەیوەندیی زیاتر، ئاڵوگۆڕی زیاتر و نووسەرە تاکەکانەوە ببێتە هۆی دێموکراسی زیاتر، بەڵام نیمچە فەزایەکی گشتیی ئەنارکی و خێڵەکیی دروست دەکەن، کە کەمتر پێشکەوتنی دێموکراسیی عەقڵانییە. ئەوەی لە ڕوانگەی پەیوەندی یان زانستی میدیاوە لە دۆزینەوەیەکی تا ڕادەیەک ئەناکرۆنی (درەنگە بۆ ئاهەنگەکە late to the party)¹ دەچێت، دەکرێت لە ڕوانگەی زانستە کۆمەڵایەتییەکانەوە وەک بەخێرهاتنی گەیشتن بە میدیای ئێستا لێک بدرێتەوە.

دەکرێت ئەمڕۆ بۆ زۆرێک لە ڕوانگەیەکی کرداریی تەواوەوە ڕوون بووبێتەوە، کە خەونە کۆنە یۆتۆپییەکەی ئینتەرنێت-یەکسانخوازی، یەکسانبوونی هەموو بەکارهێنەران، پەیوەندیکردن لەسەر ئاستی چاو –  لەناو سەرنجدانی ئابوورییەکی نادیار، مەرج نییە ببێتە هۆی بایەخدانی زیاتر بۆ هەموو بەشداربووان یان تەنانەت بۆ دیموکراسی زیاتر. هەروەها “هابەرماس” بەم شێوەیە دەیناسێنێت:

“ئەم بەڵێنە گەورە ڕزگارکەرە ئەمڕۆ لە لایەن دەنگە بیابانیی[نامۆ]کانەوە پارچەپارچە دەکرێت، کە لەناویدا خۆی دەنگدانەوە بازنەییەکان دەخنکێنێت.”

تێڕوانینی من ئەوەیە کە کۆمەڵناسەکەمان[هابرماس] لێرەدا بە تەواوی ناکەوێتە ناو ڕەشبینییەکی میدیایی. [بەڵکو] زیاتر ناساندنێکی ئاشتیخوازانەی توانایەکی نوێیە لە لایەن هاوکات ڕامانی ئەگەرەکانی خراپ بەکارهێنانەوە.

“هەروەها ئەو توانا ڕێکخراوە جیهانییەی کە لەلایەن میدیا نوێیەکانەوە پێشکەش کراوە، خزمەت بە تۆڕە توندڕەوە ڕاستڕەوەکان و هەروەها ژنانی ئازای بیلاروسی دەکات لە ناڕەزایەتی بەردەوامیاندا دژی لوکاشینکۆ. خۆتوانایی بەکارهێنەرانی میدیا کاریگەرییەکە کە بۆ ئەوانی تر ئەو نرخەیەکە کە بۆ دەربازبوون لە بەرپرسیارێتی سەرنووسەری میدیای کۆن دەیدەن، تا ئەو کاتەی ئەوان هێشتا بە تەواوی فێر نەبوون چۆن مامەڵە لەگەڵ میدیای نوێ بکەن. هەر وەک چۆن چاپەمەنی هەموو کەسی کردووە بە خوێنەرێکی شاراوە، ئەمڕۆ دیجیتاڵکردن هەمووان دەکات بە نووسەری شاراوە. بەڵام ئایا چەندی خایان تا هەمووان فێری خوێندنەوە بوون؟”

لەگەڵ هەموو مەترسییەکانی ئینتەرنێت و نەخوێندەواریی ئێمە، دواجار ئەو دەگاتە ئەو ئەنجامەی کە دەکرێت وەڵامێک بۆ سەرلێشێواوی نائەقڵانی، مەترسی دیموکراسییانە و ئەنارشیانەی نیمچە فەزای گشتیی تۆڕەکۆمەڵایەتییەکان لەناو چۆنیەتی کۆنترۆڵی سەرنجی میدیایەکی گشتیی تایبەتمەندی(کۆن) بخاتە ڕوو، کە لەناویدا هێزی پاڵێوراوی کوالیتی ڕۆژنامەگەری، خۆی بە بەرپرسیار دەزانێت بەرامبەر هەواڵی ساختە.

“سیستەمی دیموکراسیی هەموو زیانەکان لەئەستۆ دەگرێت، کاتێک ژێرخانی فەزای گشتی ناتوانێت سەرنجی هاووڵاتییان بخاتە سەر بابەتە گرنگ و چارەنووسسازەکان، هەروەها ڕاهێنانی گشتیی ڕکابەر، ئەمە واتە: چیتر ناتوانرێت ڕای فیلتەرکراو دەستەبەر بکات.

کۆمەڵگەی سەرنووسەرانە

ئەوەندەی ئەم تێڕوانینە ئێستا ئاشنا دیارە، لە ڕاستیدا من ناتوانم وەک ستووننووسێکی شپیگل SPIEGEL ²زۆرتر لەهەمبەر ئەم جۆرە دۆزینەوەیە بوەستمەوە. ئەرکی کۆمەڵگایەکی دیموکرات ئەوەیە خەمی ژێرخانی میدیایی بخوات، کە لە ڕێگەیەوە ڕای سیاسیی عەقڵانی و بڕیاردان مسۆگەر دەبێت.

لەگەڵ ئەو هەموو خۆشەویستییەی بۆ ڕۆژنامەگەریی کوالێتی هەمە، من نکۆڵی لە بەشێکی دیاریکراوی بواری نیمچە فەزای ئینتەرنێت ناکەم، کە جۆرایەتی هاوشێوەی عەقڵانییەتی سیاسی هەیە. من دەمەوێت جەخت لەسەر دەسەڵاتی ڕۆژنامەوانی زۆرێک لەم بەشداربووانەی فەزای گشتیی سیاسیی “نوێ” بکەمەوە – هەرچەندە ئەمە تەنیا سەبارەت بە نووسەری نییە.

لە ساڵی ٢٠٠٩دا زانستکاری میدیایی بێرنارد پیۆرکسن لە کۆنفرانسی re:publica دا باسی لە یۆتۆپیای کۆمەڵگەیەکی سەرنووسەری کرد: ” کۆمەڵگەی سەرنووسەری، کۆمەڵگەیەکە کە لەناویدا زۆرینە و نموونەیی ڕۆژنامەگەریی باش بووە بە توخمێکی پەروەردەی گشتی. بۆ نموونە: سەرەتا بیپشکنە، پاشان بڵاوی بکەرەوە، هەروەها گوێ لە لایەنەکەی تر بگرە، ڕووداوێک گەورە مەکەرەوە، وەک ئەوەی لە مامەڵەکردن لەگەڵ دەسەڵاتدا گوماناوی بێت، نادادپەروەری پیشانی جیهان بدە.”

کاتێک هابەرماس باسی ئەوە دەکات، کە ئێمە هەموومان لە ڕێگەی سەکۆ دیجیتاڵییەکانەوە بووین بە نووسەری بەتوانا، ڕەنگە بانگەشەی کۆمەڵگە بەتەواوی ئەوە بێت، کە دەبێت هەموومان ببین بە سەرنووسەر. لەبەرئەوە تەکنینکێکی سادەی وەک جریواندنەوە (retweet) یان سەرنج(comment)نووسین دواتر دەبێتە بواری بەرجەستەکردنی لێهاتوویی میدیایی خۆی و ئەخلاقی میدیایی – دەبێت ئێمە لە هەر مامەڵەیەکی پەیوەندیکردن لەناو فەزای گشتیی دیجیتاڵی، پرسیار لە خۆمان بکەین، ئایا ئێمە لەگەڵ بڵاوکردنەوەی بابەتێک ڕەخنەگرتن بەرهەم دەهێنینەوە یان دەستنیشانی دەکەین، ناوەڕۆکەکان بە بەرهەمی نەرێنیانە گەورە دەکەین یان سەرەتا بیخەینە ڕوو، کونجاوانە خزمەت بکەین یان  ناڕەزایەتییەکان هەڵبوەشێنینەوە، خۆپەرستەکان بەهێزبکرێن، ئەوانەی کە بەهۆی پشتگوێخستنەوە دەبوو لاواز بکرێن، یاخود لەڕێگەی ڕەخنەیەکی گشتییەوە پاوەن بکرێن.

لە ماوەی ڕابردوودا ئێمە ئەم پڕۆسە سەختانەی دانوستانی گرنگیی ئابووریمان لە چەند حاڵەتێکی جیاوازدا بەراورد کرد، لای ترامپ و ئائێف دی AFD ³– یاخود دواجار ئێمە باسی ئەوانەمان لە پەیوەندی بە توندڕەوە ڕاستڕاوەکان لە پێشەنگای کتێبی فرانکفۆرت کرد.

دیموکراتیزەکردنی تۆڕ[ئینتەرنێت] بە پەیوەستبوون لەگەڵ کاریگەریی ئابوورییانەی پاداشتکراو، لەناویدا سەکۆکان زیاتر لە هەڵوەشاندنەوە، تووڕەیی و گاڵتەجاڕیی سوود وەردەگرن، هەروەکوو نەبوونی یاسادانان لەلایەک و نەبوونی ئەخلاقی میدیایی لەلایەکی ترەوە دەبنە هۆی کەڵکئاوەژوو و نامرۆڤبوونی سیستماتیک، وەک جۆن ئێمە دەتوانین لای راینەر ڤینکلە Rainer Winkler بیبینین.

لێرەدا هێزی جوڵێنراو و توڕی خودکاری کۆمەڵگەیەک لە کاردان کە خۆیان نەک تەنها لەناو نوێنەرایەتی هەمیشەیی ئەخلاقی تاک و گرێدراویدا(ئینتیما) نابیننەوە، بەڵکوو ئەمە دەخرێتە ژێر چاودێرییەکی دیجیتاڵی و هەمیشەیی.  تێڕوانینی هەمیشەیی دوولایەنە کە هەڵسەنگاندنی بەردەوامی ڕەفتارەکان و وتراوەکان ئاوەژوو دەکاتەوە، زیاتر لەناو فەزای دیجیتاڵدا ئابووری و کۆمەڵایەتیی پاداشت دەکرێت و پشتیوانی دەکرێت. کرداری ڕەخنەی گشتی بەم شێوەیە دەبێتە مامەڵەیەکی زۆر پڕ قازانج بۆ پلاتفۆرمەکان و بەم شێوەیە ڕەفتارەکانی هێزی پارێزگار دەگۆڕێت، ئەوەی مایکڵ سیمان لە کتێبەکەیدا بە وردی نیشانی دەدات “هێزی پلاتفۆرمەکان: سیاسەت لە کاتی زەبەلاحەکانی ئینتەرنێتدا”.

کولتووری کاڵ و جیدی (E- und U-Kultur)

کەواتە دەبێت ئاگاییەکی زۆر تایبەت پەرەپێبدرێت، “هاوڵاتییان لە فەزای دیجیتاڵدا تەنها نەبنە بەکارهێنەر”. بۆ ئەم کارە دەبێت هۆکارەکانی خۆت بۆ بەکارهێنانی میدیا ڕاست و هەڵە لە یەکتر جیا بکەیتەوە، خۆئازادکردن لە کاریگەرییە ئابوورییەکان یان بەرەنگاربوونەوەی ئەخلاقی ڕەفتار و قسەی دیجیتاڵی، هاوڕێی نووسەر فریدەمان کاریگ (Friedemann Karig)پێی دەڵێت ئەخلاقی هاوبەشکردن. لە ڕێگەی ڕەفتارەکانی پەیوەندییەوە بەهاکانم بۆ ئەوانی تربە ئاسانی دەخەمە ڕوو هەوەها ئەوان بەهێز دەکەم –  یاخود خۆم بەهێز دەکەم لە ڕێگەی ئەوەی ئەوانی تر بێ بەها دەکەم؟ ئایا من تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بە ڕاستکەرەوەیەکی کۆمەڵایەتی دەزانم یان پێویستییەکی کۆمەڵبوون؟

“تێڕامان و گریمانەکانی هابرماس لەسەر گۆڕانێکی بونیادیی نوێکراوەی فەزای سیاسی” لە باشترین کاتدا هەنگاوێکی نوێن بۆ زانستە کۆمەڵایەتییەکان بۆ تۆمارێکی ڕاستتر لە واقیعی کۆمەڵایەتی لە سەردەمی دیجیتاڵدا. جیابوونەوەیەک لە کولتووری کاڵ و جیدی (E- und U-Kultur)، لە میدیایەکی ئەنارکی و کۆنترۆڵنەکراو هەروەها میدیای گشتی و پرۆفیشناڵ، هیوایەک پەیوەست بەمەوە کە یارمەتیدەر بێت، کەمتر دەبینم.

ئێمە دەبێت زیاتر وەک کۆمەڵگایەک بیر لەوە بکەینەوە کە چۆن دەتوانین تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بۆ فەزای گشتیی عەقڵانی مسۆگەر بکەین، نەک تەنیا میدیای پرۆفیشناڵ بە بەرپرسیار بزانین، بەڵکوو کارپێکەرانی پلاتفۆرمەکان ڕێکتر بخرێن.

تێبینی: 2.0 واتە وەشانی دووەمی تێڕوانییەکان و بۆچوونەکانی هابەرماس. ئەم ژمارەیە زیاتر لە پرۆژە و کاری تەکنەلۆژیدا بەکار دێت، لەبەر ئەوەی تێڕوانینە نوێیەکانی هابەرماسیش لەبارەی تۆڕەکۆمەڵایەتییەکانەوەیە، نووسەر ئەم ژمارەی وەک ئاماژەیەک بۆ ئەو بوارە بەکار هێناوە. وەرگێڕ

پەراوێزەکان

The post هابەرماس و دیموکراسیی 2.0 appeared first on ژنەفتن.

تیۆرسێنى ڕەخنەگرى ئەڵمانیى (تیۆدۆر ئادۆرنۆ) لە وتارەکەیدا بە ناونیشانى (چۆن لە تەلەڤیزیۆن بڕوانین How to Look at Television) لە ساڵى (١٩٥٤)دا لێکۆڵینەوەى لەبارەى گوشارەکانى تەلەڤیزیۆنەوە کرد، پاشان لە شێوە هونەرییە تازە و ناباوەکەى تەلەڤیزیۆنى کۆڵییەوە. (ئادۆرنۆ) پێى وابوو تەلەڤیزیۆن بۆ ئاسوودەیى و سەرگەرمى و، لە هەموویان گرنگتر بۆ مەبەستى ئازادییە. هەروەها ئاڕگیومێنتى لەبارەى ئەوەوە کرد کە تەلەڤیزیۆن وەک پەیامبەر یاخود نێردراوێکى ساختەچییە لە سەردەمێکى نوێى زێڕیندا چونکە وەک خەواندنى موگناتیسى وایە بۆ مرۆڤایەتی. تەلەڤیزیۆن سەکۆیەکى ناڕوون و تەمومژاوى بۆ خۆى بونیادناوە وەک شێوەیەکى زۆر بەتین و پتەوى تازەى هەژموونخواز. (ئادۆرنۆ) دەڵێت لە ژوورى میوان و خەوتنەکانمان تەماشاى ئەو پڕۆگرامە تەلەفزیۆنانەمان کرد کە لەبارەى ئاستى هۆشیارییەوە بوو یان ئەوانەى پەیوەندیدار و دڵخوازى خۆمان بوو یاخود لە کاتە پووچ و بێهودەکاندا، بەڵام چێژبەخش بوو. دەکرێت ڕۆڵى تەلەڤیزیۆن وەک وەرچەرخانێکى سادە ببینرێت –دواى ڕۆژێک لە کارکردن، زۆر ئاسانترە لەگەڵ تەلەڤیزیۆندا یەکانگیر بیت نەک لەگەڵ فۆنتى ورد و بچووکى کاغەزدا- چونکە تەلەڤیزیۆنەکە زیاتر سەرنجڕاکێشە. هەرچەندە (ئادۆرنۆ) ئاڕگیومێنتى ئەوەى کرد کە تەلەفزیۆن کاریگەرییەکى هەراسانکەرى لەسەر نەست هەیە، چونکە بە بەکارهێنانى بەرنامەى گاڵتەوگەپ و کات بەسەربردن مامەڵە لەگەڵ چێژ و خۆشییەکاندا دەکات، هەروەها جەماوەرەکەى وا پڕۆگرام دەکات کە بەرگەى بارودۆخە ئابوورییەکان و قاڵب و کڵێشە کۆمەڵایەتییەکان بگرن کە پێچەوانەیە لەگەڵ هزرێکدا کە بە تێڕامان و بیرکردنەوە بەرهەمهاتووە. بە لاى (ئادۆرنۆ)وە تەلەڤیزیۆن توانستێکى سیحرى و موگناتیسیانە بوو –بۆ کەمکردنەوەى بیرکردنەوەى ڕەخنەیى لاى تاک- کە هەم جەماوەرەکەى دڵنیا کردەوە، هەم خستییە مەترسییەوە.

“مرۆڤ هەمیشە لەنێوان دوو بژاردەدا بووە: ملکەچبوونى بۆ سرووشت یاخود ملکەچبوونى سرووشت بۆ خۆى”.

(تیۆدۆر ئادۆرنۆ و ماکس هۆرکهایمەر)، لە کتێبەکەیاندا، (دیالێکتیکى ڕۆشنگەرى) (١٩٤٧)، پێیان وابوو “مرۆڤ هەمیشە لەنێوان دوو بژاردەدا بووە: ملکەچبوونى بۆ سرووشت یاخود ملکەچبوونى سرووشت بۆ خۆى”. مرۆڤایەتى لە ڕێگەى جیاکردنەوەى زانست لە ئەفسانە بە بەکارهێنانى لێکدانەوەى عەقڵى توانیویەتى بەسەر سرووشتدا زاڵ بێ. هەرچەندە لەگەڵ سەرکەوتنى مرۆڤ بەسەر سرووشتدا “لەخۆنامۆبوون هاتووە بۆ ئەو کەسانەى کە پێویستە مۆدێل و نموونەى جەستە و ڕۆحیان بەگوێرەى دام و دەزگا و ئامڕازە تەکنیکییەکان بێت”. وێڕاى ئەوەى مرۆڤەکان بەسەر سرووشتدا زاڵ بوون، بەڵام تەکنۆلۆژیا هاتووە بۆ بەرزەفتکردنى خواست و پێداویستییە زۆر ژیانییەکانى مرۆڤایەتى. مرۆڤایەتى جادووى ئەفسانەى بەتاڵ کردووەتەوە و لە ئەفسانە بێهیوا بووە، بەڵام بەدوایدا بەند و دیلى ویست و ئارەزووى ئامێرەکان بووە.

سرووشى بنەڕەتى ڕۆشنگەری وەک بزووتنەوەیەکى کولتوورى بریتی بوو لە ئازادکردنى عەقڵ لە ئەفسانە و پڕوپووچ و خوڕافات. ئەمەش ماوەیەکى زۆرى خایاند تاکو جێکەوت بوو، بەڵام وادیارە ئێستا ڕووبەڕووى ئەو شتە نوێیانە بووینەتەوە، کە هەڕەشەن بۆ سەر عەقڵ و هاوکات خاپێنەریشن: ئەو شتە نوێیانەى خۆیان بە ئەلگۆریزم(algorithm)ێکى نادیار و بێ ناسنامەوە[1]سەپاندووە.

کولتوورەکەى ئێستامان لەلایەن پەنجەمۆرە دیجیتاڵییەکانەوە شێوەى گرتووە. زۆربوونى تەلەگراف، ئامێرى چاپ، ڕادیۆ و، تەنانەت تەلەڤیزیۆن، پاشماوەى نۆستالژیاى سەردەمێکى بەسەرچوون. بەڵام لە سەردەمى ئەمڕۆى زانیارییەکاندا بە هۆى تۆڕە کۆمەڵایەتییە هەڵخەڵەتێنەر و سەرنجڕاکێش و بەربڵاوەکانەوە کە لە هەموو شوێنێک و لە هەموو ساتێکدا ئامادەن، جارێکى تر تەفرەدراوین و لەخشتەبراوین.

لە گۆڤارى (New York Review of Books) لە (٩)ى نیسانى (٢٠٢٠)دا توێژەرى یاسایى (تیم وو Tim Wu) ئاماژەى بۆ ئەوە کردووە کە گووگڵ و فەیسبووک و هاوشێوەکانیان پێشەنگایەتى “ئابوورییەکى سەرنجدان”[2]ى نوێ دەکەن. ئەم سەردەمە نوێیە –کە جۆرێکە لە ڕۆشنگەریى دیجیتاڵى- بە شێوەیەکى بەرچاو بووەتە هۆى بەربڵاوبوون و زۆربوونى پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و تێرکردنى ڕاستەوخۆى ویست و چێژ و خواست و دەربڕینە هەمەجۆرەکان. زێدە گەڕەلاوژەیەکى نوێ لە تویت و نووسین و لایک و دیسلایک و هتددا دەرکەوتووە. بۆ زۆربەمان، لە سەکۆیەکى وەک فەیسبووکەوە کە بە ئاسانى دەتوانین پەیوەندى ببەستین و بە زوویى دەستمان بەوانى تر بگات وای کردووە بە بێ ماندووبوون و بە ئاسوودەیى تەڤلى وڵات و نەوەکانى تر ببین. (تیم وو) تەنانەت تێبینى ئەوە دەکات کە ئەم سەردەمە نوێیە سەردەمى “برا گەورەتر”ە[3].

دەرکەوتنى ئەلگۆریزمى سۆشیال میدیا هاوشێوەى تەلەفزیۆن شێوەیەکى نوێى گوشارى پێش خستووە. فەیسـبووک و یوتیوب و بەرنامەکانى تر وەک ژنێکى تەفرەدەرى وەهمى بە شەپۆل و تەوژمە نەپچڕاو و بەردەوامەکانیان تاکەکانیان شەیداى ناوەڕۆکە ڕازیکەر و ئارامبەخشەکەیان کردووە. هەرچەندە تاکو ئێستاش تەلەڤیزیۆن لە میانەى چیرۆکە پێشوەخت ئامادەکراوە هەمەجۆرەکانتیەوە کاردانەوەى بینەرەکانى بەرزەفت کردووە، بەڵام فەیسبووک و هاوشێوەکانى هەنگاوێکى تر چوونەتە پێشەوە: ناوەڕۆکى ڕاسـتینەى بینراوەکانیان پڕۆگرام کردووە، بۆ نموونە وەک پوختەى هەواڵەکان بۆ تاکەکان. دەشێت “لایک”ێکى سادە هانى لێشاوێک لە ڕەزامەندى هاوشێوە بدات، کە ڕاسپاردەکانى ئەو کەسە لە خۆ دەگرێت کە هەواڵەکەى داڕشتووە بۆ ئەو بەکارهێنەرەى دڵبەندێتى و سەرسامە پێى. ئەمە بە تەواوەتى وەکو قسەکانى (ئادۆرنۆ) وایە لەبارەى تەلەڤیزیۆنەوە: “هەموو شتێک بە جۆرێک دەردەکەوێت کە پێشتر بڕیارى لەسەر دراوە”.

وەک جڤاکێک، هەستى ڕەخنەییمان لە بەشداریکردنى دیموکراتییانەدا لەدەستداوە کە بریتییە لە ڕاوێژکاریى ڕاستەقینە و ڕووبەڕوو لەگەڵ یەکتریدا وەک هاووڵاتییەکى خاوەن ویست و پێداویستى و بەرژەوەندیى و ئامانجى هەمەجۆر نەک وەک دوژمنێکى شاراوە لە پشتى شاشەکانەوە یاخود بە ناسنامەى گریمانەیییەوە.

هەرچەندە، بە پێچەوانەى تەلەڤیزیۆنەوە، ئەلگۆریزم توانستى هەژاندنى بنەماکانى دیموکراتى هەیە. ئەرکى ئەلگۆریزمەکانى سۆشیال میدیا جەختکردنەوەى دووبارە و چەندبارەیە لەسەر ڕوانگە و باوەڕەکانى تاکەکان، لە ڕێگەى تابلۆیەکى ئامادەکراو بە ناوەڕۆکێکى پەسەندکراوەوە بۆ ئەو کەسەى بە کاری دێنێت. لێرەدا (ئادۆرنۆ) “هەڵخەڵەتاندنى بەکۆمەڵیى جەماوەر” دەبینێت چونکە بە ناوەڕۆکێکى ئاسانى بەتاڵ لە ئەندێشەى ڕەخنەیى سەرنجى جەماوەر ڕادەکێشرێت. بەڵام تابلۆ کێشراوە بێهۆشکەرەکە کە لە ڕێگەى ناوەڕۆکێکى دیزاینکراوەوە دەرخواردمان دەدرێت زۆرجار بە دژە چیرۆک و ڕوانگە ڕەخنەییەکانى چاومان دەبەستێت و کوێرمان دەکات، بەوەى کە بەو شێوەیە وابەستەى خۆیمان دەکات و لەگەڵیدا ئاوێتە دەبین. بەم جۆرە، پێشداوەریى ئەلگۆریزمییانە دڕدۆنگییەکى بەرهەمهێناوە کە بە شێوەیەکى بونیادیى لەگەڵ ئەو باوەڕانەدا دەرگیرمان دەکات کە جیاوازن لە باوەڕەکانى خۆمان. هەرچەندە ئەلگۆریزمى فەیسبووک لەو مەبەستە بازرگانییە بێزیانانەوە لە دایکبووە کە پێچەوانەى دەنگ و ئایدیاى کڕیارەکانیەتى، ئەمەش وادەکات جار لە دواى جار لە دەنگ و ئایدیاى کڕیارەکانى دوورکەوێتەوە. لە کاتێکدا هاووڵاتیان بۆ ئەلگۆریزمەکان ملکەچن، دەکرێت تەکنۆلۆژیا بەخێرایى بۆ چەکێک بگۆڕێت و، دەکرێت هەر ئایدیایەکى نەشیاو و قڕێژ و مشتومڕخواز وەک “کێشەیەک” بە ئامانج بگیرێت کە بە شێوەیەکى گونجاو چارەسەر بکرێت یاخود تێکبشکێنرێت. بەم شێوەیە، ئامادەییمان بۆ بەرگەگرتن و بەشداریکردن لە خەباتى دیموکراتیدا پووکاوەتەوە و لاواز بووە. وەک جڤاکێک، هەستى ڕەخنەییمان لە بەشداریکردنى دیموکراتییانەدا لەدەستداوە کە بریتییە لە ڕاوێژکاریى ڕاستەقینە و ڕووبەڕوو لەگەڵ یەکتریدا وەک هاووڵاتییەکى خاوەن ویست و پێداویستى و بەرژەوەندیى و ئامانجى هەمەجۆر نەک وەک دوژمنێکى شاراوە لە پشتى شاشەکانەوە یاخود بە ناسنامەى گریمانەیییەوە. لە سەرووى ئەمانەشەوە، ئێمە هەستێکى بەهێزمان لەدەستداوە، کە پەیوەستە بە دیاریکردنى ناوەڕۆکى ئەو شتەى دەکرێت بیبینین.

(ئادۆرنۆ) و دیارترین هاوڕێکانى لە قوتابخانەى فڕانکفۆرت: (ماکس هۆرکهایمەر و هێربرت مارکیۆزە و یۆرگن هابرماس) هەرگیز لە نیشاندانى ئایرۆنییەتی[4] دۆخى بەپیشەسازیبووى مرۆڤ نائومێد نەبوون. ئەم فەیلەسوفانە ئایرۆنییانە هۆشدارییان لەبارەى ئەوەوە دا لەگەڵ شوێنکەوتنى ئازادانەى پێشکەوتنە تەکنۆلۆژییەکاندا مەترسییەکى گەورەى گوشاریش ڕووبەڕووى مرۆڤ بووەتەوە. وادیارە کە ئاگادارکردنەوەکەى (مارى شیلى Mary Shelley) نووسەرى کتێبى (فرانکشتاین Frankenstein) (١٨١٨) لەبارەى مەترسییەکانى ئاکامە پێشبینى نەکراوەکانى تەکنۆلۆژیاى نوێزەنگێکى ڕاستە بە تایبەتى بۆ ئەم سەردەمى دیجیتاڵییەمان. هەرچەندە، بە پێچەوانەى داهێنراوە خەیاڵییەکانى تەکنۆلۆژیاى نوێوە ئەو واقیعەى زیرەکى دەسـتکرد (Artificial Intelligence) لە پشتى شاشەکانەوە دروستی کردووە پڕۆسە دیموکراتییەکەمانى ڕووبەڕووى هەڕەشەى جدى کردووەتەوە.

لەم سەردەمە مۆدێرنەشدا، ئایڕۆنییەتێکى نوێ دەرکەوتووە کە لە نامۆبوونى خەڵکدا لە پشتى شاشەکانیانەوە خۆى حەشارداوە،

ئایڕۆنییەتى ڕۆشنگەریى لە نامۆبوونى جەماوەرە کرێکار و ئیشکەرەکەوە دەبینرێت، ئەو جەماوەرەى کە بە هۆى ڕۆشنگەرییەوە لە ئەفسانە و گریمانە کۆنە کۆمەڵایەتییەکان ئازاد بووە، بەڵام لەژێر گوشارى مەبەستە ئابوورییە بەرتەسکەکاندایە. (هۆرکهایمەر و ئادۆرنۆ) پێیان وابوو کە “ڕۆشنگەریى بە ئاڕاستەى کاڵاکاندا مامەڵە دەکات وەک دیکتاتۆرێک بە ئاڕاستەى کەسەکاندا”. لەم سەردەمە مۆدێرنەشدا، ئایڕۆنییەتێکى نوێ دەرکەوتووە کە لە نامۆبوونى خەڵکدا لە پشتى شاشەکانیانەوە خۆى حەشارداوە، وا بیردەکرێتەوە ئەوان ئازادن، کەچى هەموومان جەماوەرێکى ئاڕاستەکراوین و تا ئەو ڕاددەیە ئازادین کە پێشکەوتنى تەکنۆلۆژیی دنەمان دەدات و لێمان دەخوازێت، کەچى تاکو ئێستاش ملکەچى ئارەزووەکانى هەمان ئەو تەکنۆلۆژیایەین.

پەراوێزەکانی وەرگێڕ:

[1] ئەلگۆریزم یاخود ئالگۆریتم (Algorithm) یاسایەکى بیرکارییە و لە ناوى ماتماتیکزان و گەردوونناسى ئێرانى (ئەبو عەبدوڵڵاى خەواریزمی)یەوە هاتووە. ئەم زانایە ئەو یاسایەى داناوە، بۆیە یاساکە بە ناوى ئەمەوە کراوە، بەڵام ئەوروپییەکان بە (Algorithm) بەناوى دەکەن. دەستەواژەى ئەلگۆریزم ئێستا لە بوارى پڕۆگرامینگ و بیرکاریدا بۆ چارەسەرکردن و شیکارکردنى هاوکێشە و پرسیارە قورس و ئاڵۆزەکان بە کار دێت. هەروەها ئەم یاسایە لە ڕێگەى پڕۆگرامى کۆمپیوتەریى و دیجیتاڵییەوە خۆکردانە بەرمەجەکراوە تاکو پرسیار و هاوکێشەکان شیکار بکات و گرفتەکانیش چارەسەر بکات. لێرەدا مەبەست لە ئەلگۆریزمى بێ ناسنامە بریتییە لە کاریگەرى و جێکەوتبوونى ئەو ئامێر و ئامڕاز و داهێنراوە مۆدێرنە دیجیتاڵى و تەکنۆلۆژیانەى کە بمانەوێ و نەمانەوێ و بێ ئەوەى ڕووخسار و ناسنامەیان دیار بێت تەڤلى جیهانە تایبەتەکەمان دەبن و خۆیان بەسەر بیر و هۆشماندا دەسەپێنن. (و.ک)

[2] (ئابورى سەرنجدان) (Attention Economy) میتۆدێکە کار لەسەر سەرنج و ئاگایى و تەرکیزى مرۆڤ دەکات بە مەبەستى چارەسەرکردنى کێشەکانى بەڕێوەبردنى زانیارییە هەمەجۆرەکان. ئەم تێگەیە لەلایەن (هربرت أ. سیمۆن)ى سایکۆلۆژیست و ئابوریزانى هەڵگرى خەڵاتى نۆبڵەوە داهێنراوە. (سیمۆن) پێى وابوو کە سەرنجدان ئەو دەرچە و ڕێڕەوەیە مرۆڤایەتى لێیەوە بیردەکاتەوە، تا ئەو سنورەى مرۆڤ لێیەوە درک دەکات و کردەکان ئەنجام دەدات. (سیمۆن) تێبینى ئەوەى کرد کە دەوڵەمەندى لە زانیاریدا، هەژارى لە سەرنجداندا دەخوڵقێنێت، بۆیە پێویستى بە ڕێکخستن و کورتکردنەوە و شەنوکەوکردن هەیە. دواتر لە ساڵى (١٩٩٧)دا (میشێل گۆڵدابرGoldhaber Micheal)ى فیزیکزان پێى وابوو ئابورى نێودەوڵەتى لە ئابورى لەسەر بنەماى ماتڕیاڵەوە بۆ ئابورى لەسەر بنەماى سەرنجدان وەرچەرخاوە، بۆیە زۆربەى خزمەتگوزارییە ئابورى و بازرگانییە ئۆنلاینەکان بەخۆڕایى پێشکەش دەکرێن. (و.ک)

[3] (Bigger Brother) ناونیشانى ئەو بابەتەیە کە (تیم وو) لە ژمارە (٦)ى ڕێککەوتى (٩)ى نیسانى (٢٠٢٠)دا نووسیویەتى. (تیم وو) لەم بابەتەدا خوێندنەوەی بۆ کتێبى (سەردەمى کاپیتاڵیزمى چاودێریى: جەنگ لە پێناوى داهاتووى مرۆڤایەتى لە سنورى نوێى هێزدا The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for Human Future at the New frontier of Power)ى (شوشانە زەبۆڤ Shushana Zoboff) کردووە. تێیدا لەسەر ئەو بیرۆکەیە هەڵوەستەى کردووە کە لەم ڕۆژگارەى ئەمڕۆماندا کاتێک بۆ یەکەمجار شتێک لە دونیاى دیجیتاڵى و ئەلکترۆنى و سۆشیال میدیادا دەردەکەوێت نەناسراوە، بەڵام پێشبینى ناکرێت دواى ماوەیەک چەندە بەناوبانگ بووە و هەژموونى پەیداکردووە. تێماى (Big Brother) دەگەڕێتەوە بۆ ڕۆمانى (١٩٨٤)ى (جۆرج ئۆروێڵ)، لەم ڕۆمانەدا (ئۆروێڵ) وێناى کۆمەڵگە و دەوڵەتێک دەکات کە لە ڕێى کاراکتەرى برا گەورەوە (Big Brother) کە ڕێبەر و سەرۆکى حیزبە لەژێر چاودێریدایە. بە هەمان شێوە ئێمەش لەم سەردەمەدا بەهۆى ئینتەرنێت و سۆشیال میدیاوە لەژێر چاودێریداین. واتا سۆشیال میدیا و ئینتەرنێت بوونەتە برا گەورە. بەڵام ئەم چاودێرییە بەرفراوانتر و بەربڵاوتر و هەژمونخوازترە بۆیە (تیم وو) ناوى دەنێت (Bigger Brother)واتا برایەکى گەورەترە لەو برا گەورەیەى لە ڕۆمانەکەى (جۆرج ئۆروێڵ)دا هەیە. (و. ک)

[4] وشەى ئایرۆنى هەم بە واتاى ئەو تەوس و توانجە دێت کە بۆ مەبەستێکى جدى بە کار دێت، هەم بە واتاى ئەو ڕووداو و دیاردەیە دێت کە مەبەستەکەى پێچەوانەى ئەوەیە کە چاوەڕوان دەکرێت. لێرەدا بە واتاى دووەم بە کار هاتووە. (و.ک)

The post چۆن لە فەیسبووک بڕوانین appeared first on ژنەفتن.

هه‌ر له‌ سه‌رده‌می ئه‌وه‌وه‌، تارماییه‌كانی كافكا، ئه‌نته‌رنێت، سمارتافۆن و ئیمێل، تویته‌ر، فه‌یسبووك و چاویله‌كه‌كانی گوگڵیان خولقاند. جیله‌ نوێیه‌كانی تارمایی، تارماییه‌ دیجیتاڵییه‌كان، به‌ هەمان شێوه‌ كافكا وتبووی، هه‌ڵپه‌یان زیاتر بووه‌، بێ شه‌رمییان زیاتر بووه‌ و زۆر شڵه‌ژاوتر بوونه‌. ئایا میدیای دیجیتاڵی “هێزی مرۆییان” تێنه‌په‌ڕاندووه‌؟ ئایا میدیا دیجیتاڵییه‌كان‌ نه‌بووته‌ هۆكاری په‌ره‌سه‌ندنێكی زۆر و كۆنترۆڵنه‌كراوی تارماییه‌كان؟ ئایا به‌ شێوه‌یه‌كی به‌هێز نه‌بوونه‌ته‌ هۆكاری ئه‌وه‌ی كه ئیتر‌ چۆن بیر له‌ كه‌سێكی دوور بكه‌ینه‌وه‌ و چۆن خۆمان له‌ كه‌سێكی نزیك، نزیك بخه‌ینه‌وه‌؟

ئه‌نته‌رنێتیی شته‌كان نه‌بووه‌ته‌ هۆكاری نمایشكردنی تارماییه‌ نوێیه‌كان. شتی بێده‌نگ، دێته‌ گۆ و قسه‌ ده‌كات. په‌یوه‌ندی ئۆتۆماتیكی نێوان شته‌كان، كه‌ بێ هیچ ده‌ستتێوه‌ردانێكی مرۆڤ ڕووده‌دات، به‌ ئه‌گه‌ری زۆر خواردنێكی نوێش بۆ تارماییه‌كان ده‌سته‌به‌ر ده‌كات. ئه‌نته‌رنێت وایكردووه‌ ئه‌م جیهانه‌ پتر باڵی تارمایی به‌ سه‌ردا بكشێت‌، به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ هه‌ست ده‌كرێت ده‌ستێكی نه‌بینراو به‌سه‌ر جیهاندا حوكم ده‌كات. ڕه‌نگه‌ رۆژێك تارماییه‌ دیجیتاڵییه‌كان وا بكه‌ن هه‌موو ئه‌م شتانه‌ له‌ كۆنترۆڵی ئێمه‌ ده‌ربچن. چیرۆكی “The Machine Stops“ـی فۆرستێر[3]، پێشبینی ئه‌م كاره‌ساته‌ی كردووه‌. گه‌وه هه‌وره‌ ته‌ماشاكه‌ره‌كان جیهان كاول ده‌كه‌ن. ده‌توانین مێژووی په‌یوه‌ندی وه‌ك مێژووی ڕووناككه‌ره‌وه‌یه‌كی خێرای گه‌شه‌كردنی چاخی به‌ردین وه‌سف بكه‌ین. میدیای بینگه‌یی، زانیارییه‌كانی به‌ خێرایی تیشك ده‌نێرێت، كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی ڕاشكاو كۆتایی به‌ چاخی به‌ردینی په‌یوه‌ندییه‌كان ده‌هێنێت. ته‌نیا سلیكۆم به‌رده‌ چه‌خماخ به‌ بیر ده‌هێنێته‌وه‌. به‌رد زۆرجار یه‌كێك له‌ پرسه‌كان بووه‌ لای هایدێگه‌ر، بۆ ئه‌و به‌رد نموونه‌یه‌كی ناوازه‌یه‌ له‌و “شته‌ ساده‌یه‌”ی كه‌ له‌ تێگه‌یشتن لێی خۆی ده‌دزێته‌وه‌. ئه‌مه‌ ئه‌و شته‌ بوو كه‌ سه‌رنجی هایدیگه‌ری له‌ كۆرسێكی وانه‌وتنه‌وه‌ی له‌ سه‌ره‌تای كاره‌كانی بۆ لای خۆی ڕاكێشا: “شتێكی ساده‌، به‌ردێك، كه‌ هیچ ڕووناكییه‌كی لێوه‌ ده‌رناچێت[4]“.

له‌ ئه‌مڕۆدا ، شته‌كان به‌ره‌به‌ره‌ گرنگی خۆیان له‌ ده‌ست داوه‌. شته‌كان خۆیان خستووه‌ته‌ ژێر ڕكێفی زانیارییه‌كان.

ده‌ ساڵ پاش ئه‌وه‌ له‌ وتاره‌كه‌ی سه‌باره‌ت به‌ سه‌رچاوه‌ی به‌رهه‌می هونه‌ری به‌م شێوه‌یه‌ وه‌سفی به‌رد ده‌كات: “به‌رد قورسایی هه‌یه‌، ئنجا قورسایی خۆیشی ئاشكرا ده‌كات. به‌ڵام هه‌ر كه‌ ئه‌م قورساییه‌ ده‌گاته‌ لای ئێمه‌، له‌ هه‌مان كاتدا هه‌ر جۆره‌ ده‌ستێوه‌ردانێك له‌نێو خۆیدا ڕه‌ت ده‌كاته‌وه[5]‌”. به‌رد وه‌ك شت، واقعێكی ئه‌نتاگۆنیستی شه‌فافیه‌ته‌. به‌رد به‌شێكه‌ له‌ زه‌وی، په‌یوه‌سته‌ به‌ ڕێكخستنی زه‌وی، به‌رد نهێنی و داخران به‌ سیمبوول ده‌كات. له‌ ئه‌مڕۆدا ، شته‌كان به‌ره‌به‌ره‌ گرنگی خۆیان له‌ ده‌ست داوه‌. شته‌كان خۆیان خستووه‌ته‌ ژێر ڕكێفی زانیارییه‌كان. كه‌ ئه‌م شتانه‌ش خواردنێكی زیاتریان خستووه‌ته‌ به‌رده‌م تارماییه‌كان: “له‌ ڕوانگه‌ی ئابووری، كۆمه‌ڵایه‌تی، سیاسییه‌وه‌، مه‌سه‌له‌كه‌ شت نییه‌ به‌ڵكو زانیارییه‌. جیهانی چوارده‌رومان به‌ره‌به‌ره‌ نه‌رم، ته‌مومژاوی و شه‌به‌نگ ئامێز بووه‌ته‌وه[6]“‌.

نهێنی به‌ تایبه‌ت حه‌زی له‌ بێده‌نگییه‌. ئه‌مه‌ ئه‌و ئاڵۆزییه‌ی كه‌ نهێنی خۆی له‌ تارماییه‌كان جیاده‌كاته‌وه‌.

په‌یوه‌ندی دیجیتاڵ نه‌ك به‌ ته‌نیا دیوێكی شه‌به‌نگ ئامێزی هه‌یه‌ به‌ڵكو دیوێكی ڤایرۆسیشی هه‌یه‌. ئه‌گه‌ر ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌ وه‌ك په‌تا وا بێت، بۆ ئه‌وه‌یه‌ ڕاسته‌وخۆ له‌ ئاستی عاتیفی و هه‌ست و سۆزدا ئیش ده‌كات. ئه‌م په‌تایه‌ فۆرمێكی په‌یوه‌ندی پۆست ــ هێرمۆنۆتیكه‌ كه‌ له‌ ڕاستیدا هیچ شتێك بۆ نووسین و بیركردنه‌وه‌ نادات به‌ ده‌سته‌وه‌. ئه‌م په‌تایه‌ پێش گریمانه‌ی هیچ خوێندنه‌وه‌یه‌ك ناهێڵێت، چونكه‌ ئه‌مه‌ چالاكییه‌كه‌ زۆر ئه‌سته‌م و خێرایه‌ له‌و كاته‌ی كه‌ له‌به‌ر ده‌ستدایه‌. زانیاری (یان ناوه‌ڕۆك) ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر  زۆر لاواز و هیچیش ‌بێت، به‌ خێراییه‌كی زۆر سه‌یری په‌تایه‌ك یان پاندێمییه‌ك له‌سه‌ر ئه‌نته‌رنێت بڵاوده‌بێته‌وه‌. قورسایی واتا نابێته‌ ڕێگر له‌به‌رده‌می. هیچ میدیایه‌كی تر هێزێكی په‌تائامێزی وه‌های نییه‌. ئنجا ده‌ستنووسی نووسینێك له‌به‌رانبه‌ر ئه‌مه‌دا زۆر بێ جووڵه‌ و خاوه‌.

هاوشێوه‌ی به‌رد یان دیوار، نهێنی ده‌بێته‌ به‌شێك له‌ ڕێكخستنی زه‌وی. ناسازگاره‌ له‌گه‌ڵ خێرایی به‌رهه‌م هێنان و بڵاوكردنه‌وه‌ی زانیاریدا، نهێنی خاڵێكی تری جوگرافی زانیارییه‌. تۆپۆلۆژیای دیجیتاڵ له‌ فه‌زای ته‌خت و خز و كراوه‌ پێك هاتووه‌. نهێنی زیاتر حه‌زی به‌و‌ كه‌ندڕ و چاڵ و حه‌شارگه‌كانه‌یه‌تی كه‌ له‌ ڕێگایه‌وه‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی زانیاری ئاڵۆز بكات. نهێنی به‌ تایبه‌ت حه‌زی له‌ بێده‌نگییه‌. ئه‌مه‌ ئه‌و ئاڵۆزییه‌ی كه‌ نهێنی خۆی له‌ تارماییه‌كان جیاده‌كاته‌وه‌. وه‌ك نمایشێك، شه‌به‌نگ پێویستی به‌وه‌یه‌‌ ببینرێت. ئه‌مه‌ ئه‌و ژاوه‌ژاوه‌ ڕوون ده‌كاته‌وه‌ كه‌ تارماییه‌كان دروست ده‌كه‌ن. ئه‌و بای دیجیتاڵه‌ی كه‌ له‌ لای ماڵی ئێمه‌وه‌ هه‌ڵده‌كات شه‌به‌نگه‌: “به‌هه‌ر حاڵ، با، بۆ كۆچه‌رییه‌كان وه‌ك زه‌وییه‌ بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی شوێنی نیشته‌جێبوونی جێگیریان هه‌یه‌. چه‌ند شتێكی تارمایی ئاسا هه‌یه‌. ئه‌زموونی با، ئه‌م تارماییه‌ جڵه‌ونه‌كراوه‌ كه‌ كۆچه‌رییه‌كان‌ ملكه‌چانه‌ به‌ره‌و پێشه‌وه‌ پاڵ پێوه‌ ده‌نێت، ئێمه‌ وا فێرین ك ئه‌م شته‌ به‌ شێوه‌ی حیسابات و لێكدانه‌وه‌ی كۆمپیۆته‌ری لێك بده‌ینه‌وه[7]‌”.

بازاڕه‌ داراییه‌كانی ئه‌مڕۆ كۆمه‌ڵێك دێوزمه‌ به‌رهه‌م ده‌هێنن كه‌ به‌و ئاڵۆزییه‌ زۆره‌یان، له‌ هه‌موو شوێنێكدا زیانیان لێ ده‌كه‌وێته‌وه‌ بێ ئه‌وه‌ی بتوانین كۆنترۆڵیان بكه‌ین.

 ئاڵۆزییه‌ زۆره‌كانیان وایانكردووه‌ شته‌ دیجیتاڵییه‌كان تارمایی ئاسا و كۆنترۆڵنه‌كراو بن. به‌ڵام ئاڵۆزی، تایبه‌تمه‌ندی نهێنی نییه‌. ئه‌م كۆمه‌ڵگای شه‌فافه‌ی ئێمه‌ دیوی نه‌رێنی هه‌یه‌. به‌ واتایه‌كی تر، ئه‌م كۆمه‌ڵگایه‌ دیارده‌یه‌كی ڕووكه‌شه‌. له‌ ژێر ئه‌م توێژاڵه‌ ته‌نكه‌، كۆمه‌ڵێك فه‌زای شه‌به‌نگ ئامێز ده‌كرێنه‌وه‌ كه‌ خۆیان له ئیمپراتۆری شه‌فافیه‌ت ده‌دزنه‌وه‌. بۆ نموونه‌ [8]dark pool پلاتفۆرمێكی مامه‌ڵه‌كردنی شاراوه‌یه‌ بۆ به‌رهه‌م هێنانی دارایی. ئه‌وه‌ی له‌ بازاڕه‌كانی داراییدا به‌ بازرگانی به‌ فرێكانسی به‌رز ناو ده‌برێت، دواجار سیسته‌مێكی ئاڵوگۆڕ و مامه‌ڵكردنه‌ له‌گه‌ڵ تارماییه‌كان و له‌نێوان تارماییه‌كاندا. ئه‌مانه‌ ئه‌و ئۆلگریتم[9] و ماشێنانه‌ن كه‌ له‌گه‌ڵ یه‌كتردا په‌یوه‌ندی دروست و له‌گه‌ڵ یه‌كدا ده‌جه‌نگن. ئه‌م فۆرمه‌ تارماییانه‌ی بازرگانی و په‌یوه‌ندی، به‌ هه‌مان شێوه‌ كه‌ كافكا وتبووی: “هێزی مرۆییان تێپه‌ڕاندووه‌”. ئه‌مانه‌ ڕووداوی پێشبینی نه‌كراو شه‌به‌نگ ئامێزیان لێ ده‌كه‌وێته‌وه‌ وه‌ك داڕووخانێكی ئابووری. بازاڕه‌ داراییه‌كانی ئه‌مڕۆ كۆمه‌ڵێك دێوزمه‌ به‌رهه‌م ده‌هێنن كه‌ به‌و ئاڵۆزییه‌ زۆره‌یان، له‌ هه‌موو شوێنێكدا زیانیان لێ ده‌كه‌وێته‌وه‌ بێ ئه‌وه‌ی بتوانین كۆنترۆڵیان بكه‌ین.  Torناوی تۆڕێكی “شاراوه‌یه‌” كه‌ به‌ یارمه‌تی ئه‌وه‌ ده‌توانیت به‌ شێوه‌یه‌كی ته‌واو نه‌ناسراو جێگۆڕكی بكه‌ی. ئه‌مه‌ ده‌رخه‌ری ئه‌و چاڵه‌ قووڵه‌ی ئه‌نته‌رنێته‌، كه‌ زۆنه‌ په‌راوێزه‌كانی ده‌توانن له‌ هه‌ر دیدێك خۆیان بدزنه‌وه‌. چونكه‌ كاتێك شه‌فافیه‌ت ئیمپراتۆرییه‌كه‌ی خۆی په‌ره‌ پێ ده‌دات، تاریكیش شوێنی خۆی داگیر ده‌كات.

پەراوێزەکان

[1]Franz Kafka, Lettres à Milena, trad. Alexandre Vialatte, Gallimard, 1956, p. 267.

[2]Ibid.

[3]E.M. Forster

[4]Heidegger, Prolegomena zur Geschichte des Zeitbegriffs, “Gesamtausgabe”, t. 20, Francfort, Klostermann, 1979, p. 412.

[5]Heidegger, Chemins qui ne mènent nulle part, op. cit., p. 50.

[6]Flusser, La Civilisation des médias, op. cit., p. 174.

[7]Ibid., p. 139.

[8]تۆڕێكی ئاڵۆگۆڕی دراوه‌ ، كه‌ ئیشه‌كانیان به‌ ناشه‌فاف و له‌ ده‌روه‌ی بۆرسه‌ ئه‌نجام ده‌ده‌ن.

[9]des algorithmes

سەرچاوە:

Byung-Chul Han, DANS LA NUÉE, RÉFLEXIONS SUR LE NUMÉRIQUE, ACTES SUD, 2015.

The post تارماییه‌كانی دیجیتاڵ appeared first on ژنەفتن.

یەکێک لە گرنگترین بەرهەمەکانی هان چول، کتێبی “کۆمەڵگای بە هیلاکچوون”ـە، کە ساڵی ٢٠١٠ بڵاوکراوەتەوە و، یەکێک بووە لە کتێبە پڕفرۆشەکان. جیا لەمە، چەندین بەرهەمی دیکەی هەیە وەکوو، “کۆمەڵگای شەفافییەت” لەساڵی ٢٠١٢، کە تیایدا روونیدەکاتەوە، چۆن کۆمەڵگا لەژێر ناوی دیموکراسی و شەفافییەتدا، بە تەواوەتی قۆرخ و کۆنتڕۆڵکراوە. ئەم فەیلەسوفە، خاوەنی چەندین کتێبی دیکەشە، وەکو “زل کولتووری ـ کولتوور و پەیوەندی”، “فەلسەفەی بۆدیزم” و “بۆنی کات”.

هەمێشە دەگوترێت: دەبێ هەموو شتێک شەفاف بێت، هەر لە ئەندێشەوە بگرە تا سیستەمی باج و سیاسەتوانەکان. بەڵام فەیلەسوف “بایونگ چول هان” بۆچوونێکی دیکەی هەیە و ئەمە بە مەترسیدار دەزانێت و، ئەوە روون دەکاتەوە “ئەگەر ئیمە تەنها متمانەمان بە شەفافییەت هەبێت، چیدی متمانە بە یەکدی ناکەین”.

هابێرل: بەڕێز هان، مرۆڤەکان هەموو رۆژێک لاپەڕەی رۆژنامەکان هەڵدەدەنەوە، بە ئومێدی هەرچی زیاتر بەرکەوتنیان لەگەڵ “شەفافییەت”دا. نەک هەر حزبی “چەتەکانی دەریا”، تەنانەت کاسۆلیکەکان، خاوەن کار، بەرخۆرەکان و سیاسەتوانەکانی “سێ ئۆفەر”[1]، “ئالتمایەر”[2] و “تریتن”[3] خوازیاری شەفافییەتی زیاترن. حزبی سەوزەکانیش، شانازی بە خۆیانەوە دەکەن، کە “شەفافییەت”، بژاری سەرەکییانە. تەنانەت ئەندامانی [4]“SV”ش، داوای شەفافییەتی زیاتر لە ئەنجومەنەکەیان دەکەن. هەموو ئەمانە بۆ چی دەگەڕێنیتەوە؟

بایونگ چول هان: بەڵێ وایە.  ئێستا خواست و داوای “شەفافییەت”، بووەتە هەڵگری کۆمەڵێ تایبەتمەندی “تۆتالیتاریزم”. لە راستیدا، ئەمە نیگەرانی کردووم.

هابێرل: بەڵام خۆ شەفافییەت، خوازیاری “ئازادبوونی زانیاری”یەکانە. کەواتە پێناچێت، شتێکی خراپ بێت؟

بایونگ چول هان: ئەمە پاساویکی گشتییە. بەڵام من پێموایە، کە هۆکارێکی جیددی و ویستێکی شێلگیرانە، لە پشت خواست و داواکردنی شەفافییەتەوە بوونی هەیە. بۆ تێگەشتن لەم هۆکارەش، پێویستمان بە تێڕوانین و گفتوگۆیەکی فەلسەفیانە هەیە، نەک کەش و گفتوگۆیەکی نمایش ئاسا.

هابێرل: تێدەگەم. کەواتە، تۆ پێتوایە، دەکرێ شەفافییەت خراپ بيت.

بایونگ چول هان: من شتی وام نەگوتووە.

هابێرل: ئەدی؟

بایونگ چول هان: “شەفاف سازی بکەن”. ئەمە ریک وەکو ئەوە وایە، یەکێک بە بێ بەزییانەترین شێوە، لە ناوەوە داگیرسابێت، وەک بڵێی، مرۆڤێک بە ڕووت و قوتی، خرابێتە نێو ئامێری سکانەوە. من باوەڕم بە لایەنە “توندوتیژ”ـەکەش هەیە، کە لە بنەڕەتدا جەوهەری دیاردەی شەفافییەتە.

هابێرل: بەڵام شەفافییەت دەتوانێ بەر بە گەندەڵی، هەلپەرستی کردن و خراپ بەکارهێنانی هێز بکات. ئێوەش ئەم بۆچوونەتان هەیە؟

بایونگ چول هان: حاشا لەمە ناکەم، بەڵام خواستی شەفافییەت، دژی هەموو فۆڕمەکانی “هيز”ە. دەبێ ئەوەش بزانین، مافی ئەوەمان نییە، “هێز” لە “هەلپەرستی” و “خراپ بەکارهێنان” ـیدا بچووک بکەینەوە. هێز، بە سرووشتی خۆی، شتێکی خراپ نییە و، بگره  بوونی هێز، لە سیاسەت و کردەوەی سیاسیدا، مەرجێکی سەرەتایی و حەتمییە. هەرگیز ئەوەش لەبیر نەکەین: سیاسەت، بەبێ بوونی هێز، کارێکی مەحاڵە. ئەم جۆرە تیرۆرکردنەی شەفافییەتیش ئاماژەیەکە بۆ ئەوەی کە نەک هەر هاوپەیمانییەکان، بەڵکو خودی سیاسەتیش لە قەیرانێکی قوڵدایە.

هابێرل: چ جۆرە قەیرانێک؟

بایونگ چول هان: چیدی سیاسەتوانەکان، بە هۆی کردەوە سیاسییەکانیانەوە ناناسرێنەوە. بیر لە “کارل تێۆدۆر”[5] یان “پییەر شتاین بروک”[6] بکەنەوە. یەکیکان دەبێ هەر گیرۆدەی تێزی دکتۆراکەی بێت و، ئەوی دیکەشیان، سەرقاڵە بە داهاتە زیادەکەیەوە. هەرەها پێموانییە، کە دەنگدەرەکانی پێشوو، ئەوەیان بەلاوە گرنگ بێت، ئاخۆ “ئادێرناوێر”، فێڵی لە هاوژینەکەی کردبێت، یان پارەیەکی زۆری بۆ گوتارەکانی وەرگرتبێت. خەڵکیی ڕێزیان بۆ سەرۆکایەتییەکەی هەیە. ئیدی لە ژیانی کەسێتییدا، چی کردووە و چی نەکردووە، زۆر گرنگ نییە. لێرەدا تێگەشتنێکی ڕاست و دروست بۆ “رۆڵ” و “رووکەش” بوونی هەبوو. لەو سەردەمەدا، ئەوە زۆر گرنگ نەبوو، کە تۆ یان فڵان و فیسارە کەس کێیە (لە ژیانی کەسێتییدا). لەم سەردەمەشدا، سیاسەتەوان تەنها کاتێ بەناوبانگ و باوەڕپیکراو دەبێت، کە هەستە کەسییەکانی ئاشکرا دەکات. ئێمە لە سەردەمی تیرۆری میهرەبانی و ئاشکراکردندا دەژین.

هابێرل: کەواتە سیاسەتوانێک تا ئەو کاتەی، کە لە بارە سیاسییەکەوە، ژیرانە هەڵسوکەوت بکات، هەرچییەکی بوێت دەتوانێت بیکات؟

بایونگ چول هان: من ئەمە دەڵیم، بەڵام بەبێ هیچ جۆره هە‌ڵسەنگاندن و بڕیاردانێک. جەخت لەسەر ئەوە دەکەمەوە، کە تینوو بوون و شەیدابوون بۆ شەفافییەت، ئاستی دیموکراسی بەرز ناکاتەوە، بەڵکو دەیخاتە مەترسیشەوە و، چیدی لێرەدا، کۆمەڵێ بەهای وەک متمانە و ڕێزمان لەدەستداوە.

هابێرل: ئایا هێزیش بۆ خۆی بەهایە؟

بایونگ چول هان: هێز، توانا و ورەیەکی میدیاییە لە سیاسەتدا. لە کردەوەی سیاسی و بە گشتی لە سیاسەتدا و بۆ کونتڕۆڵکردن و حوکمڕانی بەسەر پڕۆسەی بەرهەمهێنان و دابەشکردنی زانیاریدا، بوونی “هێزی زانیاری”، بوونێکی پێویستە. هەرەها ئەوەش بەشیکی گرنگی سیاسەتە، کە دەبێ هەندێ زانیاری تایبەت بپارێزرێت. سیاسەت بەبێ بوونی نهێنی و شتی شاراوە، مەحاڵە. سیاسەت کردەوەیەکی ستراتیژییە، یاری کردنە بە “هێز”. بەڵام شتێک بە ناوی شەفافییەتی تێدا نییە.

هابێرل: کریستیان وڵف و پییەر شتاین بروک هەوڵیان دا، بە ئاشکراکردنی بازرگانییە کەسێتییەکەیان، سەرنجی خەڵک بەرەولای خۆیان رابکێشن. ئایا ئەمە سوود و کاریگەری هەبوو؟

بایونگ چول هان: نا، بە هیچ شێوەیەک. متمانە پێویستی بە سەلماندن و بەڵگە و پاساو بۆ هێنانەوە نییە. ئەوەش زۆر گاڵتەئامێزە، کە سیاسەتوانێک، چالاکییەکانی هەژمارە بانکییەکەی بڵاوو دەکاتەوە.

هابێرل: بۆچی؟

بایونگ چول هان: چونکە ئەو ڕۆشتووەتە ناو لۆژیکێکی کوشندەوە. خواستی شەفافییەت، تەنها ئەو کاتە دەنگ هەڵدەڕێت، کە متمانە کەم بووبێتەوە. خۆمان لە قۆناغی ئەزموونکردنی ئەوەداین، کە چیدی “کۆمەڵگەی متمانەپێکردن” بەرەو کۆتایی دەڕوات و بوونی نامێنێت. لە باتی کۆتایی هاتن بەم جۆرە کۆمەڵگایەش، چیدی متمانە بە شەفافییەت دەکەین، بۆیە دواجار لە کۆمەڵگای متمانە دوور دەکەوینەوە، چونکە شەفافییەت هەمیشە، شەفافییەت و کۆنتڕۆڵ و چاودێری دەخوازێت. یەکجار سەیری ماڵپەڕی (شوفا)[7] بکەن. تێیدا نووسراوە “ئیمە متمانە دروست دەکەین”. ئەمەش ئەوپەڕی بێباوەڕی و ڕەشبینییە. شوفا متمانە دروست ناکات، بەڵکو بە پست بەستن بە چاوديری و کۆنتڕۆڵی تەواو، متمانە لەناو دەبات.

هابێرل: هێرشێکی زۆر کرایە سەر پییەر شتای نبروک، کاتێک گوتی “تەنها لە دیکتاتۆرییەتدا، شەفافییەت بوونی هەیە”.

بایونگ چول هان: لەمەیاندا راست دەکات. شەفافییەتی تەواو، یان شەفافییەتی ڕەها، تەنها بە بوونی کۆنتڕۆڵ و چاودێری ڕەهاوە، بوونی دەبێت. دیارە چاودێری ڕەهاش، تەنها لای دیکتاتۆرەکان بوونی هەیە. ئەمەش بەشێکە لە دیموکراسی، کە ناکرێ مرۆڤەکان هەموو شتيک بزانن. لە دیموکراسیدا کۆمەڵێ هۆبە بوونیان هەیە، کە ناکرێ و نابێ تیشکیان بخرێتە سەر. وشەیەکی نوێ بۆ “رێکخستن و ئاراستەکردن: “شەفافییەت”.

ئولریش شاخت ی رۆژنامەنووس نوسیویەتی “لە ساڵی ١٩٧٣ و لە ئەڵمانیای ڕۆژهەڵات، بە تۆمەتی هاندان بۆ ڕووخاندنی دەسەڵات، بە حەوت ساڵ بەندبوون، سزا دراوە.” ئێمە ئێستا لە مەبەستەکەی تێدەگەین. یانی نەک هەر ژیری دەستەجەمعی، بەڵکو گەوجیی دەستەجەمعی و دیکتاتۆرییەتی دەستەجەمعیش بوونی هەیە.

هابێرل: کەواتە حزبی “چەتەکانی دەریا”، خۆیان پێچەوانەی خۆیانن.

بایونگ چول هان: ئەم حزبە پاش سەرکەوتنەکانی سەرەتا، تووشی سەرلێشێواوی و پەرتبوون بووە، لە ئەدا و بۆچوونەکانیدا. هەمووان دەتوانن قسە بکەن، دەنگ هەڵبڕن. هەموویان هەموو شتێک دەزانن. چەتەکانی دەریا، توانای دەربڕینی ویستی سیاسییان نییە. توانای یاری سیاسیشیان نییە. کەچی دیسانەوە خاتوو مارینا ڤایسباند، حەز دەکات، ڕۆڵی خۆی وەک خوێنمژێکی زیندوو، بەرجەستە بکات. لەم ڕۆڵ گێڕانەشدا، دەزگیرانێکی دەست کەوت و هەروەها سیاسەتیشی ناسی. یانی ئەو سیاسەتەی، کە بریتییە لە پیلان گێڕان و دانیشتن و دیداری نهێنی. ئینجا سەرجەم چەتەکانی دەریا و، بە تایبەت ئەوانەی، کە خوازیاری شەفافییەتن، بە ئاشکرا ئەمەیان گوتووە.

“شەفافییەت چەکێکە بۆ سەرکوتکردنی بۆچوونە جیاوازەکان”

هابێرل: خۆ ئەم خاتوونە وازی لە سەرۆکایەتی چەتەکانی دەریا هێناوە.

بایونگ چول هان: بەڵێ بەڵێ. رەنگە تێگەشتبێت، کە سیاسەت زۆر زیاترە لە یارییەکی بێوەی و بێزیان. لە لایەکی دیکەشەوە، چەتەیەکی دەریایی دیکەی سەر بە بازنەی بەرلین بە ناوی “کریستۆف لاوێر” دەڵێت: “شەفافییەت چەکێکە بۆ سەرکوتکردنی بۆچوونە جیاوازەکان”. دیارە هەڵوەشاندنەوەی سەرکردایەتی و سیستەم و دەستوپێوەندەکانی، کارێکی گەلێ دژوارە و، غەڵبەغەڵب و هەرایەک دەنێتەوە، کە حزبێکی پێ نوقم دەکرێت.

هابێرل: دەبێ ئەمەمان بە وردی بۆ ڕوون بکەنەوە.

بایونگ چول هان: ئەگەر سیاسەتوان کاریزمای هەبێت، دەتوانێت بە کەمترین هیلاکی و ماندوبوون، بۆچوونەکانی، دنیابینی و ویستەکانی زاڵ بکات و ئامانجەکەی بپێکێت. هەرچییەک بڵێت، خەڵک قبوڵی دەکەن و دڵ و دەروونی دەدەنێ، چونکە بە لای خەڵکەوە ڕێزی هەیە. ئەمە پێی دەڵێن، هێز. چیدی ئەم جۆرە سیاسەتوانانە بوونیان نییە. ئێستا سیاسەتوانان لە لایەن دەنگدەرانەوە، دەخرێنە نێو زریانی گووەوە. ئەمەش کردەوەی سیاسی ئیفلیج و دژوار دەکات.  سەیری ئەو ڕێککەوتەش بکە؛ لەملاوە دەبینی، کە کۆمەڵگەی شەفاف، زۆر ئاڵۆز و ناڕوونە، چونکە پڕه لە ژاوە ژاو و دەنگەدەنگ، یانی مرۆڤ گێژ دەکات. تیۆریسییەن و شارەزایەکی دەستووری وەک “کارل شمیت” دەڵێت: “حوکمڕان ئەو کەسەیە، کە دەسەڵاتی بەدەستەوەبوون و بڕیاردانی لە دۆخی تایبەت و لەناکاودا هەیە.”[8] کەواتە، حوکمڕان ئەو کەسەیە، کە توانای بەرمهێنانی بێدەنگیی هەیە.

هابێرل: خۆ ئەگەر وابێت، ئەم بۆچوونەتان، شەرعییەت دانە بە هەڵسوکەوتی کۆمەڵێ دەسەڵاتی ستەمکاری وەک چین و ڕووسیا. لەم وڵاتانەدا، شەقامەکان، یەک سایدن(سایدی دەسەڵات).

بایونگ چول هان: دووبارەی دەکەمەوە؛ هەر سیاسەتوانیک، هێز و دنیابینی هەبێت، دەتوانێت کۆمەڵگەیەکی بێ هاوتا بەرهەم بهێنێت.

هابێرل: کێ ئەم هێزەی هەیە؟ پۆتین یان کیم جۆنگی سەرۆکی کۆریای باکوور؟

بایونگ چول هان: بە دڵنیاییەوە، ئەمان هێزیان نییە. ستەمکار و شەقاوە، بێ هێزن، چونکە لە نەبوونی هێزدا، چیدی حوکمڕان دەبێتە ستەمکار. ئەوەشی هێزی هەیە، چیدی پێویستی بە بەکارهێنانی توندوتیژی نییە. بەهێزکان تووشی سەرسەختی و بەرگریکردنی لایەنی بەرامبەر نابن.

هابێرل: شارەزایەکی بازاڕگێڕی ئینتەرنێتیی “ڤایل گۆنیم”، پێی وایە “بۆ ئازاد کردنی کۆمەڵگایەک، تەنها پێویستمان بەوەیە، رێگەی رۆشتنە نێو ئینتەرنێت بخەینە بەردەستیان.” چی لەمبارەیەوە دەڵێن؟

بایونگ چول هان: با ئێران و چین لەبەرچاو بگرین. ئینتەرنێت لەم دوو وڵاتە، باشترین و سەرکەوتووترین ڕێگەی کۆنتڕۆڵکردنی هاووڵاتییە. تۆڕی ئینتەرنێت یان تۆڕی دیجیتاڵ، گومان و پرسیاری دیجیتاڵی بەرهەم دەهێنێت. دیارە بۆ دەسەڵاتیش ئەمە بەرەکەتە، چونکە خەڵکەکە بە ویستی خۆیان، خۆیان ئاشکرا دەکەن. ڕووناکایی دەگۆڕدرێت بۆ بەکارهێنان. چیدی خۆمان بە ویستی خۆمان ڕێگەمان بە ڕووناکایی و بەکار‌هێنانمان داوە، بەڵێ خودی خۆمان. لەم کەشەدا، کە بەکاردەهینرێین، هەست بە ئازادی دەکەین. ئەمەش لە پڕۆسەی کۆنتڕۆڵکردنی کۆمەڵگا، باشترین ئامرازە.

هابێرل: ئێستا جەنابتان پلار لە فەیسبوک دەگرن. ئایا جەنابتان هەژماری فەیسبوکتان هەیە؟

بایونگ چول هان: نا. بە ڕاستی نازانم لەوێ چیبکەم، زۆر بێتاقەتکەرە. “پێتێر هاندکە” دەڵێت: “من لەنێو ئەو شتانەدا دەژیم، کە ئەوانی دی، لەبارەی منەوە نایزانن.” ئەو ڕاست دەکات. من بە زۆری قسە لەگەڵ خۆمدا دەکەم و، بۆ ئەمەش پێویستم بە فەیسبوک نییە.

هابێرل: بەڵام یەک ملیار مرۆڤ، ئەندامبوونیان لە فەیسبوکدا بەلاوە گرنگە و بە پێویستیشی دەزانن. هۆکاری ئەمە بۆ چی دەگەڕێنیتەوە؟

بایونگ چول هان: پرسیارەکە بەمشێوەیەیە: ئەسڵەن بۆچی ئێمە لەگەڵ یەکدیدا، لە پەیوەندیداین؟ “ڤیلە فلوسەر”، تیوریسییەنی بواری پەیوەندی، پێیوایە “ئیمە بۆ هەڵهاتن لە مەرگ، پێکەوە لە پەیوەندیداین.”

لە فەیسبوک یان لە تویتەردا، دەرفەتی دیالۆگ بوونی نییە و، هەر بژاری “بەدڵمە” بوونی هەیە. بەڵام کڵێسە بەتاڵ و چۆڵە و فەیسبوکیش جمەی دێت. ئەمە سەرهەڵدانی كڵێسەیەکی نوێیە، هاوکات نالۆژیکیشە. لە فەیسبوکدا، ناتوانین لە مەرگ هەڵبێین، چونکە پێمانوایە تا دێت، زیاتر و خێراتر پەیوەندی چێ دەکەین و پەرەیان پێدەدەین.

هابێرل: کەواتە ئێمە بۆ مانابەخشین بە ژیان، پێکەوە لە پەیوەندیداین؟

بایونگ چول هان: بەڵێ وایە، بەڵام ئەمە ئەرکی پەیوەندی دیجیتاڵ نییە و، لە بنەڕەتدا، بۆ ئەم مەبەستە دروستنەکراوە. تەنها گفتوگۆ و دیالۆگ لەگەڵ “تۆ” (تەنیکی ناسراو و دیاریکراو) مانابەخش دەبێت. دەکرێ دۆعا و پاڕانەوەیەک، دیالۆگ بێت. لە فەیسبوک یان لە تویتەردا، دەرفەتی دیالۆگ بوونی نییە و، هەر بژاری “بەدڵمە” بوونی هەیە. بەڵام کڵێسە بەتاڵ و چۆڵە و فەیسبوکیش جمەی دێت. ئەمە سەرهەڵدانی كڵێسەیەکی نوێیە، هاوکات نالۆژیکیشە. لە فەیسبوکدا، ناتوانین لە مەرگ هەڵبێین، چونکە پێمانوایە تا دێت، زیاتر و خێراتر پەیوەندی چێ دەکەین و پەرەیان پێدەدەین.

هابێرل: بەڵام گفتوگۆ ـ تەنانەت ئەگەر لە فەیسبوکیشدا بێت ـ دەتوانێت هیوامان بداتێ، هانمان بدات بۆ بیرکردنەوە و، ئاسودەشمان بکات.

بایونگ چول هان: ئەو ڕێژەیە لە زانیاری، کە لە فەیسبوکدا بوونی هەیە، رێژەیەکی ئێجگار زۆرە، بەڵام خۆ چەنداییەتی، چۆناییەتی بەرهەم ناهێنێت. ئێمە وا بیردەکەینەوە: تا پەیامی زیاتر بنێرم یان وەریبگرم، بەو ئاستەش نزیکم لەوانی دییەوە، لە مرۆڤەکان.

هابێرل: ئەمەش راست نییە؟

بایونگ چول هان: پرسیارەکە ئەمەیە: ئەمە یانی چی، پێتوایە یەکێکت لێوە نزیکە و دەتوانیت لەمسی بکەیت و، مرۆڤێکی دیکەشت لێوە دوورە و دەتوانی تەنها بیری لێبکەیتەوە؛ کەچی لەگەڵ هەردووکیان، بە نامە و ئێس ئێم ئێس لە پەیوەندیدا بیت؟ پێچەوانەی ئەمەش بوونی نییە: هۆکاری ئەمەش ئەوەیە، چونکە  ئێمە بەردەوام پەیام بۆ ئەوانی دی دەنێرین، چیدی توانا و هێزی لەمس کردن و بەرکەوتنی ئەو مرۆڤانە لە دەست دەدەین، کە لێمانەوە نزیکن، بۆیە بیر لە مرۆڤە دوورەکان دەکەینەوە. دیارە کاتێ لەگەڵ یەکێکدا، بەردەوام ئاڵوگۆڕی زانیاری دەکەین، شتێک هەر ڕوو دەدات، بەڵام من ئەمە ناو نانێم نزیکبوونەوە، بەڵکو پێی دەڵێم، نەبوونی مەودا، نەبوونی دووری.

هابێرل: لێرەدا جیاوازییەکە چییە؟

بایونگ چول هان: نزیکی، فۆڕمیکی دیالیکتیکییە. “نزیک”ـی هەمیشە بە گوێرەی مەودا پێوانە دەکرێت و، کاتێ یەکێک خۆی لە نزیکبوونەوە دوور دەخاتەوە، مانای ئەوەیە، کە بابەتەکە دەگۆڕدرێت بۆ نەبوونی مەودا. “پاول کێلان” لە شێعرێکی ئەوینداریدا دەڵێت: “تۆ زۆر نزیکیت، کاتێ لێره نیت.” ئەمە سەرەتا وەک پاڕادۆکسێک دەردەکەێت، بەڵام ئەمە حەقیقەت و راستییەکەیە. دوو مرۆڤ دەتوانن لە یەکدییەوە نزیک بن، بەڵام کاتێ لە یەکدی دوورن. ئەم تۆڕە دیجیتاڵەش، ئەم دیالیکتیکەی لەناو برد. ئەم تۆرە هەمووان ناچار دەکات بە “لێرە بوون” و “ئێستا.” دواجار ئەوە “نزیکی”ـیە لەناو دەچێت.

ئیمە هێندە بی شومار و لە ڕادەبەدەر پەیوەندی بە یەکدییەوە دەکەین، چیتر دەرفەتێک بۆ پشوودان و بێدەنگی نامێنێتەوە.

هابێرل: پێتانوایە، کە تۆره دیجیتاڵەکان، لە درێژماوەدا، کاریگەری خراپ لەسەر دەروونی بەکاربەرەکان دادەنێت؟

بایونگ چول هان: ناتوانین ئێستا ئەمە بڵێین. بەڵام ئەمە شایەنی گرنگی پێدانە، کە ئیمە هێندە بی شومار و لە ڕادەبەدەر پەیوەندی بە یەکدییەوە دەکەین، چیتر دەرفەتێک بۆ پشوودان و بێدەنگی نامێنێتەوە. هەر چەشنە درزێکمان لەنێو ئەم شاڵاوی زانیارییانەدا، بەلاوە تاقەتپروکین دەبێت، چونکە چیدی پشوو، وەستان و بێدەنگی لە “کۆمەڵگەی زانیاری”ـیدا، هیچ پێگە و ڕۆڵێکی نابێت. پشوودان دەبێتە مردن. بۆیە پرتە و بۆڵەمان دێت و، فێر نابین، گرنگ لە ناگرنگ جیا بکەینەوە. لەم حاڵەتەشدا، وازهێنان و لەبیرکردن، باشترین یارمەتیدەر بێت؛ بێدەنگبوون لە دەربڕینی بینینەکانمان. کۆمەڵێ بینراو و بەڵگە، کە بە هۆی فراوانی زانیارییەکانەوە، لە کیسمان دەچێت. بۆ ئەوەی بتوانین بیر بکەینەوە، بێدەنگی و بەتاڵ بوونمان پێویستە.

هابێرل: بوونی ئەم دووانەش دژوارە.

بایونگ چول هان: بەڵێ وایە. ئیمە لە ئێستا بەر خێرایی سووڕی سەرمایە، ئاماژە و زانیارییەکان دەکەوین. لەپیناو ئەم خێراییەش، پێویستە هەموو نهێنی، هێڵی گەڕانەوە، تایبەت بوون، سوچ و پاڵوو و قەراخەکان  لەناو ببردرێن. تەنها لە کۆمەڵگای شەفافدایە، کە رێڕەوی هەمیشەیی زانیاری و شتومەکەکان، ڕووبەڕووی بەرهەڵستکاری و بەرنگاربوونەوە نابن. لە کۆمەڵگای شەفافدا، هەموو شتێک بە دیوی دەرەوەدا دەکرێنەوە، ئاشکرا دەبێت و لەناو دەچێت. ئیمە خۆمان دەخەینە بەر چاو و دەم، بەر سەرنجەکان.

هابێرل: ئەنجام چی دەبێت؟

بایونگ چول هان: لە ئەنجامدا، ئێمە پشتگیری دەینەمۆی سەرمایەداری و کۆمەڵگای نیولیبراڵ دەکەین و، دواجار خوشمان دەبینە کاڵا. تاکە بەهایەکیش، کە بوونی دەمێنێت، بەهای نمایشکردنی بەهاکان دەبێت. ئەمەش دابەزینێکی جەرگبڕی ئاستی ژیان و بوونە.

فەیسبوک ئەو شوێنەیە، کە هەمووان تیایدا ڕێک دەبنەوە، هەمووان لە یەک دەچن، چونکە هەموویان دەیانەوێت جیاواز بن. هەرکەسە و لە شێوەی کاڵایەک دروستکراوە، بۆ ئەوەی بە هۆیەوە، خۆی بخزێنێتە نێو سیستەمەکەوە.

هابێرل: بەڵام ئێمە بەردەوام و بێ وچان، پەیام و نامە دەنێرین، بۆ ئەوەی بێ وێنەبوون، دانسقە و بێ هاوتا بوونی خۆمان پیشان بدەین.

بایونگ چول هان: هەڵەیەکی گەورەیە. فەیسبوک ئەو شوێنەیە، کە هەمووان تیایدا ڕێک دەبنەوە، هەمووان لە یەک دەچن، چونکە هەموویان دەیانەوێت جیاواز بن. هەرکەسە و لە شێوەی کاڵایەک دروستکراوە، بۆ ئەوەی بە هۆیەوە، خۆی بخزێنێتە نێو سیستەمەکەوە. لە فەیسبوکدا، کەس ناتوانێت ئەوی دی بێت. سەنتەری ئەم لێکچوون و یەکسانییەش بریتییە لە بژاری”بە دڵمە”. ئەی بۆچی بژاری “بە دڵم نییە”ی تێدا نییە؟ کتێبێکی ڕێنوێنی کردن هەیە، چۆن هاوڕێی ئینتەرنێتی بدۆزینەوە بە ناوی “یەک میلیۆن ژن چاوەڕێتە.” ئەدی پیاوان چ دەکەن؟ خۆتان بەراوردێکی بکەن:

بەراورد ـ (هاوتاکردن) یانی: هەموو شتێک یەکسان و هاوتا دەکرێت. ئیمە لە دۆزەخی یەکسانی و هاوتاییدا دەژین، کە بۆ ئەزموونکردن و بەرکەوتنی ئیرۆتیک، دەست نادات.

هابێرل: چونکە ئێمە، لە ڕادەبەدەر حەزمان لە خۆمانە؟

 بایونگ چول هان: بەڵێ. لە کتێبە نوێیەکەمدا، قسە لەسەر ئەمە دەکەم. ناوی “ئازاری سوواو بوون”ـە و، تیشک دەخاتە سەر ئەو لایەنە، کە ئێمە تووشی خەمۆکی دەبین، چونکە لە هەموو شوینیک خۆمان دەبینینەوە. خۆمان لە خۆمان هیلاک بووین. بۆیە “سوواو بوون” بە پێچەوانەوە، جۆرە ئەزموونێکە، کە پێیوایە لە لایەن ئەوی دییەوە، بە دەست ئەوی دییەوە، هەلاهەلا و وێران دەبین. ئەمەش هێمای ئەو کۆمەڵگایەیە، کە بەرەو “حەز لەخۆ کردن” دەکشێت و، ئەوی دی لەناو دەبات. بۆیە لەگەڵ “سوواو بوون”، یانی دەرفەتی عەشق…

هابێرل: لێکدانەوەتان چۆنە بۆ ئاستی ئەم پێشکەوتنە؟

بایونگ چول هان: من پێموایە، ئێمە بەرەو کارەسات دەڕۆین.

مرۆڤەکان لە کارەساتەکانەوە فێر دەبن، نەک لە دنیابینییەکانەوە.

هابێرل: بەڵام خۆ “دژە سەرمایەداری” دیسانەوە خۆی رێکخستووە و پۆشتە و پەرداخیشە و، بگره تێگەشتنی ئێکۆلۆژیکیشی، لە ئاستێکی بەرزدایە. ئایا ناکرێت، شەفافییەت و گەشە بخزێنرێتە نێو سیستەمەوە و، بەر لەوەی هەموو شتێک داگیر بکات، چاکسازی تێدا بکرێت؟

بایونگ چول هان: چ گرنگ نییە، ئاخۆ چەندە بیر لە رابردوو دەکرێتەوە؛ مرۆڤەکان لە کارەساتەکانەوە فێر دەبن، نەک لە دنیابینییەکانەوە. بەبێ جەنگی دووەمی جیهانی، لە ئەوروپا ئازادی بوونی نەدەبوو. “ئارتۆر شنیتسلەر” دەڵێت: “مرۆڤەکان وەکو باسیل (جۆرە باکتریایەک) هەڵسوکەوت دەکەن، گەشە دەکەن و، ئەو فەزایە یان ئەو ژوورە لەناو دەبەن، کە تیایدا گەورە دەبن. لە کۆتاییدا و بە هۆی ئەم پڕۆسەیەوە، سەری خۆشیان دەخۆن و خۆشیان لەناو دەچن.” ئەمە بەلای منەوە، بەراوردێکی مانادار و لۆژیکییە. ئێمە تیادەچین و دەگەڕێینەوە سەرەتا، چونکە ئیمە هیچ لە قۆناغەکانی سەرەوە نازانین، هیچ زانیارییەکمان لەبارەوە نییە. بەو پێیەش، کە ئێمە بەردەوامین لە گەشەکردنەکەمان، بۆیە خودی ئەم گەشەکردنەمان، تیامان دەبات، سەرمان دەخوات.

هابێرل: دەشێ ئەم قۆناغە باڵایە چی بێت؟

بایونگ چول هان: تەنها بوونەوەرێک دەزانێت، ئەم قۆناغ باڵایە چییە، کە لە ئێمە زیرەکتر بێت.

هابێرل: گۆڤاری “شپیگل” وەکوو “حاڵ خراپترین” فەیلەسوف دەستنیشانی کردیت. ئێستا دەزانی، بۆچی ئەم نازناوەی پێدایت؟

بایونگ چول هان: ڕاستییەکەی من فەیلەسوفێکی حاڵ خراپم لە فەیلەسوفێکی خۆشحاڵ بەلاوە باشترە. ڕاست دەکات، من هەر حاڵم نییە، هەندێجار بێتاقەتم، بەڵام ئەمە شتێکی دیکەیە. ئێوە هەمیشە بیر لە فۆڕمێک لە فۆڕمەکانی بەرگریکردن دەکەنەوە. بەڵێ من بیر دەکەمەوە، لە پێناو هەڵهاتن لە مەرگ. بۆ خزمەتکردنی ژیان.

بڵاوکراوەی:

Süddeutsche Zeitung

پەراوێزەکان:

[1] سیاسەتوان و وەزیری ئێستای ناوخۆی ئەڵمانیا لە حزبی  CSU

[2] پیتەر ئالتمایەر، وەزیری ئابووری و ووزه لە کابینەکەی مێرکڵ لە سەر حزبیCDU

[3] یورگن تریتین، ئەندامی پێشووی پەرلەمانی ئەڵمانیا، لەسەر حزبی سەوزەکان

[4] ـ ئەنجومەنی پاراستنی سەگی وڵف دۆگ.

[5] لۆبی کار و ڕاوێژکاری بەڕێوەبردن و ماوەیەکیش وەزیری بەرگری حکومەتی فیدراڵی بوو. کاتێ ناوی کەوتە نێو ناوان، کە زانکۆی گوتنبێرگ بە تۆمەتی دزینی تێز و ڕچاونەکردنی مافی کۆپی ڕایت، دکتۆراکەیی هەڵوەشاندەوە. بۆیە ساڵی ٢٠١١ بە یەکجاری وازی لە سیاسەت هێنا. ئەندامی حزبی CUS بوو.

[6] سیاسەتوانێکی دێرینە و سەرباری شکستەکانی لە ‌هەڵبژاردنەکاندا، دیسانەوە چەندین پۆستی باڵای سیاسیی پێدراوە و تۆمەتباریشە کە لەم رێگەیەوە، سەروەتێکی نامەشرعی کەڵەکە کردووە.

[7] Schufa دامەزراوەیەکی ئابووری، یاساییە و، ئەو کەسانە دەخاتە نێو لیستی ڕەشەوە، کە توانای دانەوەی قەرز یان قیستاکانیان بە بانکەکان نییە.

[8] ئاماژەیە بۆ دەستپیکی کتێبی “مانای کردەوەی سیاسی”ی، فەیلەسوف و یاساناسی ئەڵمانی کارل شمیت. ئەم فەیلەسوفە بەوە دەناسرێتەوە، کە دژی لیبڕالیزمە و، هەندێجاریش وەک داکۆکیکاری فاشیست ناو دەبرێت. بەڵام تەوەری سەرەکی دوو بەرهەمە بەناوبانگەکەی “مانای کردەوەی سیاسی” و “ئیلاهیاتی سیاسی”، قسە کردنە لەسەر چۆنییەتی بەکارهێنانی هێز.

The post ئێمە بەرەو کارەسات دەڕۆین appeared first on ژنەفتن.