***

قسەی جەستە

شیعری: کاترین جەی. فوت

خودای گیان‌بەبەرداکردن، وشە دەبێ بە گۆشت،

نازانی چەندم لا سەختە قسەی جەستەمت بۆ بکەم.

من تامەزرۆی ئەوەم ئەوەی لێم دزراوە بگەڕێتەوە بۆم.

من بەشوێن ڕێگەیەکدا دەگەڕێم کە دەستدرێژی لە سێکس و خۆشەویستی جودا بکەمەوە.

نازانی چەند جار هەستم کردووە جەستەم تەڵەیە، خراپەیە، ژان و ئێشە.

جەستەم دەمترسێنێت و دەشترسێم ئەم ڕاستییەت پێ بڵێم. بۆ ئەوەی

زیندوو بمێنم و بەردەوام بم ناچار بووم پەیوەندیی خۆم و جەستەم بپچڕێنم، حاشای لێ بکەم،

ناچار بووم فێر بم هەست بە هیچ نەکەم.

ئێستەکانێ، کە زامەکانم خەریکن ساڕێژ دەبنەوە، کە خەریکم دەبووژێمەوە، بۆم دەرکەوت دەمەوێت

پەیوەندیم لێل جەستەمدا ساز بکەمەوە، بۆم دەرکەوت دەمەوێت

شتی نوێ لەسەر ئەم منە جەستەیییە فێر ببم.

بۆم دەرکەوت دەمەوێت لەم جەستەدا ماڵی خۆم بدۆزمەوە،

ئەم جەستەیە کە کاتێک خەریک بوون ئازاریان دەدا

کاتێک خەریک بوون دەستدرێژییان دەکردە سەر

بە چاوترووکانێک لێی گەڕام و بەجێم هێشت.

بۆم دەرکەوت کە دەمەوێت چێژی بەخشین بناسم، نەک ترس و تۆقانی لێ دزران.

کە دەمەوێت کەیف و خۆشیی عەشقی جەستەیی بناسم.

کە دەمەوێت لە خۆمدا هێلانە داببەستم.

ئەمانەن ئەو تامەزرۆیییانەی لە جەستەمدا هەستیان پێ دەکەم.

وشە دەبێ بە گۆشت، خودای گیان‌بەبەرداکردن،

ڕێگەی ساڕێژبوونەوەی ئەم جەستەیەم پیشان بدە،

ڕێگەی خۆشبوونەوەی پەیوەندیی ڕۆح و جەستە،

ڕێگەی گەیشتن بە یەکپارچەیی لە خۆمدا.

ئامین

***

فێمینیزمی گیرفان

شیعری: بلایس بێرد

ئاهەنگەکە جگە لە من

تەنیا کچێک تری لێیە

و ئێستاش بە باسی فێمینیزم

شلۆقی کردووە.

بەردەنگەکانی:

دەریایەک گاڵتە و گەپ لەسەر دەستدرێژی

و قسەی قۆڕ و کوپی پلاستیکی و من.

بە جۆرێک لە دەمی کچەکە دەڕوانن

وەک گونجی زێراب بێ و بە هوروژمی بیرۆکەکان گیرابێ.

بە هاودڵییەوە سەیرێکی کچەکە دەکەم و هیچ ناڵێم.

ئەم ماڵە ماڵی ژنی دیکۆرییە. دیکۆرێک کە قسە بکا

بە کاری چی دێت؟

دەمەوێت هەستمەوە، بەڵام ئەگەر وا بکەم،

ئەم کوڕانە لاقیان بخەنە سەر میزی بێدەنگیی کێ؟

دەمەوێ هەستمەوە، بەڵام ئەگەر وا بکەم،

ئەگەر کەسێک جێگەکەم بگرێ چی؟

دەمەوێ هەستمەوە، بەڵام ئەگەر وا بکەم،

ئەگەر هەمووان پێی بزانن کە هەموو ئەم ماوەیە

دانیشتبووم، چی؟

من تاوانبارم بەوەی فێمینیزمەکەم

لە گیرفانمدا ڕاگرتووە و تەنیا کاتێک

گونجاو بێ بۆم دەری دێنم،

وەک لە شەوەشیعرەکاندا یان

لە کلاسەکانی لێکۆڵینەوە لەسەر ژناندا.

هەندێک ڕۆژ پتر لەوەی بمەوێت

دونیا بگۆڕم، دەمەوێت خەڵک خۆشیان بوێم.

هەندێک ڕۆژ لەبیرم دەچێتەوە ناچار بووینە

بۆیەی نینۆک ساز بکەین کە ڕەنگی ئەو خواردنەوانە

بگۆڕین کە مادەی هۆشبەریان تێکردووە،

هەندێک ڕۆژ لەبیرم دەچێتەوە ناچار بووینە

ئەپلیکەیشنگەلێک چێ بکەین کە شەوانە بمانگەیەننە ماڵەوە

کە سپرەیگەلێکمان دروست کردووە لە شکڵی ماتیکدا.

جارێکیان بە کوڕێکم وت کە من بەهێزم

کوڕەکەش پێی وتم سەرت بە کاری خۆتەوە قاڵ بێ.

جارێکیان کوڕێک بە دژەپیاوبوون تاوانباری کردم.

وتی: “پێت وایە دەتوانی جڵەوی دونیا بەدەستەوە بگری؟”

وتم: “نا. بەس دەمەوێ بیبینم.”

بەس دەمەوێ بزانم کەسانێک هەن کە دونیایەک بۆیان هەیە.

جارێکیان باوکم پێی وتم سێکسیزم ئیتر تەواو بووە

کەچی لە درێژەی قسەکانیشیدا وەبیری هێنامەوە

کە هەمیشە سپرەی بیبەرم پێ بێ.

وادیارە قبووڵمان کردووە ئەم ترسە هەمیشەیییە

بەشێکە لە کچ بوون.

کە ساق و سەلامەت دەگەینەوە ماڵ پەیام لۆ یەک دەنێرین

کە گەیشتووین و هیچیش بە مێشکماندا نایەت

کە کوڕە ڕەفیقەکانمان هەست ناکەن دەبێ وا بکەن.

تۆ دەتوانی بە مشار ژنێک بکەیتە دووکوتەوە

و خەڵک نێوی تەڕدەستی لێ بنێن.

لەبەر ئەم هۆکارە نییە کە ئێمەتان بۆ ئێرە داوەت کردووە؟

چونکوو بەبێ بەردەستێکی جوان و دڵڕفێن نمایشێکیش لەئاڕادا نییە؟

ئەو کوڕانەی دەوروبەرمان پۆستێری ڕووتی ئێمە لە دیوار دەکوتێن

و خەیاڵ بەوەوە دەکەن دەست لە ناقمان بنێن و سەیری

فیلمگەلێک دەکەن کە ئێمە تێیاندا دەکوژرێین.

ئێمە کچی پیاوگەلێکین کە باسی هەواڵەکانیان بۆمان دەکردن

و هوشداریان پێمان دەدا، باسی ئەو کچە بێ سەروشوێنانەیان دەکرد

کە وێنەکانیانیان خستبووە سەر قوتووە شیرەکان، باسی دونیایەکیان

دەکرد کە پڕ لە مەترسی بوو بۆ کچان.

ئێمە کچی پیاوگەلێکین کە لێمان دەڵاڵانەوە ئاگامان لە خۆمان بێت،

کە خۆمان بپارێزین. پاشان بە براکانمانیان دەوت بچنە دەرەوە و کایە بکەن.

***

براژن

شیعری: شێڵی مێسینگ

لە ماشینەکەدا بە ژنەکەی دەڵێ گەمژە،

بێمێشک، پاشان خێرا فەرمانەکە دەسووڕێنێ

کە ماشینەکە بەر پارچەسەهۆڵی سەر شەقامەکە نەکەوێ

و هاوکاتیش هەر جنێو دەدا، کە لاساییی ژنەکەی دەکاتەوە، مناڵەکە پێ دەکەنێ،

دەڵێت بابە دیسان خەریکە لاسایی دەکاتەوە.

و منیش وەک شۆک‌گێڕەوەیەکی بێ‌کەڵک

لەوێ دانیشتووم،

براکەم وەک بارانەکەی دەرەوە، هەر بەردەوامە.

دواتر، کە لە ماڵەوەین و هەر خۆمانین،

لە براژنم دەپرسم، تکای لێ دەکەم پێم بڵێ

“بەڵام خۆ هەرگیز دەستی لێت بەرز نەکردووەتەوە؟”

بێدەنگە

“خۆ لێی نەداوی، نا؟”

چون پشتم لێ دەکا،

و ئیدی ناتوانم لێی بپرسم

بێدەنگ دەبین،

وشەکان زۆر نەشیاون،

دەموچاوەکان هەموو شتێ دەردەخەن.

باوکم لە تەلیفۆنەکەدا دەڵێ:

“تا زەمانێ دڵنیا نیت لەوەی دەستی لێ بەرز دەکاتەوە

قسەی مەکە و مەیخەرە دەمی خەڵکەوە.”
دایکم بۆم دەنووسێ
“هەست دەکەم هیچ

یان ئەو جۆرەی کە دەبێ

نیگەرانی براکەت نیت…

چون بەهەرحاڵ براکەتە کە حاڵی باش نییە.”

خوشکەکەم هوشدارم دەداتێ:
“نەکەی بچی و ئەم بابەتە بکەیتە شیعر.”

برووکلین، نیۆیۆرک

***

شیعری: ئان کارسۆن

دایکم لەم دواییانەدا پێی وتم

تۆ زۆر بیر لە ڕابردوو دەکەیەوە.

بۆ دەست لەو بارە قورسە هەڵناگرێی؟

و منیش وتم: ئێ، لە کوێی دانێم ئەو بارە قورسە دایکە؟

***

شیعری: جین وارد

کچەکەم کە بەس سێ ساڵیە

کە دەبینێت خەریکم بەپەلە دەچمە دەرێ

ڕووم تێ دەکا و وریام دەکاتەوە:

“لەسەر شەقامەکە نەوەستی، دایکە؛

ئازارت پێ دەگەیەنن.”

ئاخۆ کچۆڵەکان هەموویان

بەم ترسەوە لەدایک دەبن؟

ترس لەوەی بەتەنیا

لە شەقامێکی تاریکیی بێ‌چرادا گیر بخۆی.

دیمەنی وڵاتان بەشەپۆل دێن

و خۆیان دەکەن بەنێو مێشکمدا:

دیمەنی دونیایەکی بێ ترس

دونیایەک کە تێیدا

کچێک بە سێ ساڵ

تەمەنێک عومری نەکردبێت.

***

شیعری: بلایس بێرد

ئەگەر جەستەت بیتوانیبایە قسە بکا

لێت خۆش دەبوو؟

The post وەرگێڕانی چەند شیعرێک بە بیانووی ٢٥ی نۆڤەمبەر appeared first on ژنەفتن.

شیعری: چێن جینگرۆن

١.

پەنجەرەکانت

بەڕووی خۆردا دەکرێنەوە،

بەڕووی ئاسمانی شینی ئەوەڵی بەهاردا؛

بۆ بە پەردەی قورس و گران دایانپۆشی،

و شنەبای بەهاری ناچار کەی وەک دووکەڵ خۆی بخزێنێتە ناوەوە؟

چلۆن جێ پێیە تەنیاکانی

ژێر پەنجەرە بێدەنگەکەت بدۆزمەوە؛

چلۆن ئاخ و هەناسە ونبووەکانی خۆم بدۆزمەوە؟

بهێڵە ئاسمانی ئەستێرەڕێژی ئارامی شەو

تاسە و پەرۆشیمت بۆ بێنێ،

خەوێکی خۆش و ئارامت بۆ بێنێ؛

منیش، لەم لاوە، وەک بێگانەیەک،

بێدەنگ بەبەر پەنجەرەکەتدا تێدەپەڕم.

٢.

بۆشایییەکی پان و بەرین پەنجەرەکانت دادەخا،

درگا لەسەر تیشکی خۆرەکەم دادەخا،

پەردە قورس و گرانەکان ڕێ لە نیگا دەگرن،

شنەبای ئێوارە وەک هاوڕێیەکی کۆن

لەسەر سەربان بەجێ دێڵن شین و ڕۆڕۆ بکات.

تۆ چوویت و لێل خۆتدا

ئەو چرا پڕنوورەت برد

کە سێبەرەکانمی بە ڕۆشنایی پڕ دەکرد؛

تەنیا، لە زەردەپەڕێکی بێسنووردا

ون بوومە.

ئەوەی بۆتە بەشی من

خەوی ناخۆش و ئاڵۆزە و

سەرمای سەختی ناوەڕاستی زستان؛

پەنجەرەکانم

بەڕووی شەوی تاریکدا دەکرێنەوە،

بەڕووی ئاسمانی ئەستێرەڕێژی بێ‌وشەدا.

***

منێکی نائاشنا

شیعری: چێن جینگرۆن

زۆربەی جار خۆم

وەک بوونێکی نائاشنا، وەک ئەوی تر دەبینم،

کە سەربەخۆ بیر لە شتانی نائاشنا دەکاتەوە.

کە لە سووچی شەقامێکدا ڕادەوەستم،

و شەپۆلی با ڕووم تێدەکا،

منێکی نائاشنا دەبینم

کە ڕووی لە دونیایەکی نائاشنا کردووە.

زۆر شتی ئاشنا،

ئەو جلانەی لەبەری دەکەم،

ئەو ماڵەی تێیدا دەژیم،

ئەو کتێبانەی دەیانخوێنمەوە،

ئەو مۆسیقایە گوێی لێ دەگرم،

هیچیان بەڕاستی هی من نین.

تەنانەت پێنج هەستەکە و چوار پەلیشم،

ئەو دەنگەی قسەی پێ دەکەم، شێوازی ڕێ کردنم،

بۆ من بەس هەڵکەوتگەلێکن

لە دونیایەکی باو و ئاساییدا.

لێرە، لە هەناوی کات و شوێندا،

ڕەنگە بۆ ماوەیەک هەنێ شت هی من بن،

و ڕەنگە هەنێ شت لەدەست بدەم،

لێ چلۆن دەتوانم خۆم فش کەمەوە و باسی ئەو شتانەی کەم کە هەمن؟

ئەگەرچی لەسەر شانۆی مرۆڤایەتیدا ڕاوەستاوم،

لێ بەس لە تراژێدیگەلێکدا ڕۆڵ دەگێڕم کە کەسانی دی هەڵیانبژاردووە.

کە شیعری کورت،

یان نامەی درێژ دەنووسم،

خۆشمم نییە،

کە ئەگەر بمبوایە دەمتوانی گەرمای

ئەو خۆرەتاوەی لە خەونەکانمدا دەگڕێ

هەڵگرم و لە تانوپۆی فکری خەڵکی تردا هەڵیڕێژم.

***

شیعری: شیائۆ هۆن

بەیانییەکی جێی بەزەییی زستان،

نە شەرابێ و نە شیعرێ.

دۆست و دوژمن، وەک یەکیان ڕێز دەگرم،

چونکوو شوێن پەنجەی هەر دوو لایان لەسەر ڕۆحم بەجێ ماوە.

کە خەڵکی هەست بە تەنیایی دەکەن

پێیان خۆش نییە تەنیاییی دیکە ببینن.

بۆ ژیان زەنگێکی پێوە نەبەستراوەتەوە؟

کە ئەگەر وا نەبێ، کاتێ تۆ دیارت نییە و نەماوی،

چۆن ئەوانی دیکە دەتوانن هەست بە نەبوونت بکەن؟

گەورەترین ئازار چییە؟

ئەو ئازارەی ناوترێ گەورەترین ئازارە.

ناکرێ سوار ئەسپی سپیی خەیاڵ بی؛

ناشکرێ لێل خۆشەویستەکەی نێو خەونەکانمدا خۆشەویستی بکەم.

***

III (تۆ ڕۆشنایی دێنی)

شیعری: ڤۆڵفگانگ کووبین و شانتێل تیۆن

تۆ ڕۆشنایی دێنی،

چرایەک لە فرۆشگاوە.

من بەس ڕاستییە سادەکانی دونیا دێنم.

ئاوا ئاڵوگۆڕ دەکەین

بە یەکدی

لە ئێرە و ئێستادا.

تۆ پاش ئەم مامەڵە و ئاڵوگۆڕە

دەڕۆی و لەگەڵ خۆت جەستەی منیش دەبەی

جەستەی من کە ڕووداوەکانی ڕابردوومان دەژمێرێ، دەگێڕێتەوە.

من لێل پاشماوەی سێوێکدا لێرە دەمێنمەوە

و لەو ڕۆشنایییە کزولێڵەی بەجێت هێشتووە دەپرسم:

ئاخۆ کە بەردەوام پتر و پتر یەکدی بەجێ دەهێڵین،

چەندی لەو شتانەی بەجێمان هێشتووە بڕ دەکەن و دەمێننەوە.

***

سروودێکی نوێ بۆ بێهیوایییەکی کۆن

شیعری: ڤۆڵفگانگ کووبین و شانتێل تیۆن

تکایە،

بەسە هەواڵی

شەڕ و دەرکران.

بەخۆمان بەڕادەی پێویست دڵگرانین.

واز لە پێست لێکردنەوە، خوێن‌ڕشتن، و مرۆڤخۆری بێنە،

بەخۆمان بەبێ هۆ فرمێسک دەڕێژین.

تکایە،

بەسە باسی بازدانی خۆکوژی،

بەسە باسی دونیائاخری و قات‌وقڕی.

ئێمە نەبوونی پێش ژیان و پاش مەرگمان

پێ باشترە،

نەبوونی پێش دوودڵی و پاش بێهیوایی.

تکایە،

بەسە پرسیارکردن لە واتا و هۆکار.

چەن خۆشبەختترە بەردێک، هەورێک

شنەبایەک.

ئەگەر نەکرا لەدایک نەبین یان ئەگەر زیندوو ماوین،

خۆ هێشتا هەر لامان باشتر وایە بەبێ زمان بژین،

بەبێ چاو و گوێ.

***

پەیکێک لێل کوڕەکەمدا

شیعری: وانگ جیاشین

پیاوێکی سەروو پەنجا ساڵ دەتوانێ چ خەون و خولیایەکی هەبێ؟

بەس ئەوەی بۆ ماوەتەوە لێل کوڕەکەیدا دانیشێ و پێکەوە بخۆنەوە

لێل ئەو کوڕەی بەجێی هێشتووە و ئێستا گەورە بووە و بۆخۆی پیاوێکە.

دوو پەرداخەکە بەر یەک دەکەون –

ئاوا یەک لە ئامێز دەگرن،

ئاوا یەک دەگرنەوە.

و پاشانیش، هیچیان بۆ وتن نییە.

کە کوڕەکە هەڵدەستێ پەیکێکی دی بێنێ،

باوکەکە بەتاڵ و بێ‌هەست

چاو لە کەفەکە دەکا کە دەخزێتە

بنی پەرداخەکەوە.

The post چەند کورتەشیعرێکی چینی appeared first on ژنەفتن.

ئاخۆ باییی ئەو چێژە بوو،

ئێمە هەرگیز نەماندەتوانی فێری سترانی ئەڤین بین،

ئێمە لەمێژەوەیە لەیەک دابڕاوین.

ئاخۆ ئەو ڕابردووە بەگوڕوتینەی هەڵاتووە

دەتوانێت مردووەکانی بانگهێشت کاتەوە،

ئاخۆ دەتوانین دیسانەوە ئەو ڕابردووە بژینەوە،

ئاخۆ بڵێی بتوانین بڵێین باییی ئەو ئازارە بووە!

بیرمە ژوانگەکەمان

کورسییەکی بە لاولاو داپۆشراو بوو،

و یەک بە یەکی ئەو وشە جوانانەی

لە گەرووتەوە دەردەهات

چریکەی ئاوازی باڵندەیەک بوو؛

و لەرینەوەیەک لە دەنگتدا دایدابووەوە،

ڕێک وەک ئەوەی سەیرەیەک،

و وەک گەرووی ڕەشیشەش

بەدەم دوا نۆتەوە

دەلەرییەوە؛

و چاوەکانت، وەک ڕۆژێکی بەهاری

سەوز بوون و بۆر،

بەڵام کە دانەویمەوە بۆ ماچکردنت

ببوونە ئەمیتیست و دەدرەوشانەوە؛

و دەمە نازارەکەت کە بۆ ماوەیەکی درێێێێێێێێێژ

زەردەخەنەی نەدەکرد،

پاش پێنج خولەکێک

شەپۆلی پێکەنین یەکسەر دایدەگرت.

هەمیشە لە ڕێژنە دەترسای

وەک چۆن گوڵێک:

بیرمە کە باران دایدەکرد

هەڵدەستای و هەڕاتدەکرد.

بیرمە قەت نەمدەتوانی پێت ڕابگەم،

چون کەس بە قولەپێشت نەدەگەیشت،

پێکانت، جووتێ باڵی پڕشنگدار و

گورجوگۆڵی بێوێنەیان پێوە بوو.

قژەکەتم بیر دێتەوە – بۆم نەبەستی؟

چونکوو هەمیشە ئاڵۆز و شێواو بوو –

وەک گزینگی تێک‌ئاڵاوی زێڕین:

ئای کە ئەمانە هەموو چەن کۆنن و دێرین.

ژوورەکەم زۆر بەباشی لەبیرە،

شکۆفەی یاسەکەش

کە لە چوارچێوەی پەنجێرەکەدا

لە گەرمەبارانەکەی حوزەیراندا

دڵی لێی دەدا.

و ڕەنگی کراسەکەت

قاوەییەکی کارەبایی

و دوو کەوانە ساتەنییە

زەردەکەی سەر شانەکانیشت.

و دەسماڵە تۆڕییە فەڕەنسییەکەت

کە بە ڕوومەتتدا دەهێنا –

پەڵەی فرمێسک بوو ئەوە بەسەریەوە؟

یان لە بارانەوە مابووەوە؟

لەسەر دەستت کە بە نیشانەی

ماڵئاوایی دەتشەکاندەوە

دەمارە ئاوییەکانتم دەبینی؛

لە دەنگتدا کە ماڵئاواییت لێ دەکردم

هاوارێکی خوڵک‌تاڵ دەبیسرا،

گوتت

“تۆ بەس ژیانت بە فێڕۆ داوە.”

ئاخ کە نەشتەر بوو ئەو قسەیەت بۆم!

گەرچی بەپەلەش لە درگای باخەکەوە

تێپەڕیبووم، دەمزانی ئیتر زۆر درەنگ بووە.

ئاخۆ دەتوانین دیسانەوە ئەو ڕابردووە بژینەوە،

ئاخۆ باییی ئەو ئازارە بوو!

ئاخۆ ئەو ڕابردووە بەگوڕوتینەی هەڵاتووە

دەتوانێت مردووەکانی بانگهێشت کاتەوە!

ئازیزەکەم، خۆشەویستەکەم

ئەگەر بڕیارە لەبەر تۆ

دڵم بشکێ، باش بزانە

شکانەکەی مۆسیقایە

شکانی دڵی شاعیر وەهایە.

لێ زۆر سەیرە کەس نەبووە پێم بڵێ

مێشک دکارێ

لە ژوورۆچکەیەکی شفرەییدا

بەهەشت و دۆزەخی خوا ڕاگرێ!

The post بۆ ئێڵ ئێڵ appeared first on ژنەفتن.

نازانم چۆن بوو بەسەر ئەم کورتە وتارەدا کەوتم. لێ کە خوێندمەوە پێم خۆش بوو هەموو کوردێک بیخوێنێتەوە. پێم خۆش بوو هەموو کوردێک شیعرەکەی تورسون لەبەر کات و ڕوو بە نەیارانی کورد بیڵێتەوە. لە کەرکووک و ورمێ و عەفرین و لە ئامەد و مێردینەوە ڕوو بە تورک و عەرەب و فارس بڵێت:

ئەگەر خودا مرۆڤی خولقاندبێ، ئێمەی بۆ ئێرە خولقاندووە

ئەگەریش مرۆڤ لە مەیموونەوە گەشەی سەندبێ، ئێمە لە مەیموونی ئێرەوە گەشەمان سەندووە.

پێم خۆش بوو هەر لە ورمێ و کەرکووکەوە بڵێن ئێمە لێرەوە سەرچاوەمان گرتووە و هەر لێرەش کۆتاییمان پێ دێت. لە هیچ کوێی ترەوە نەهاتووین و بۆ هیچ کوێی تریش ناڕۆین.

ئەم کورتەوتارەم لەسەر پاسە هەمیشە قەرەباڵغەکانی شەقامی وەلیعەسری تاراندا خوێندەوە و لە کاتی پشووی نیوەڕۆی ڕۆژە کارییەکانمدا کردمە کوردی. چ کاتێ دەمخوێندەوە و چ کاتێکیش کە وەرم دەگێڕایەوە یادی ئەو و بیری کوردستان وەکیەک دایانگرتبووم کە دڵ بۆ دڵدارە و سەر بۆ نیشتمان، تەنانەت ئەگەر لە دڵی دڵدار و نیشتمانیشدا جێگەت نەبێتەوە!

****

چین مامۆستاکەمی لەبەر چاوان ون کردووە لێ ناتوانێت

 شیعرەکەی بێدەنگ بکات.

دوایین جار کە مامۆستا کۆنەکەم، عەبدولقادر جەلالەدین[1]م بینی لە کۆتایییەکانی ٢٠١٦ و لە ماڵی خۆی لە ئورومچی[2] بوو. لەغمەن[3]یان لێ نابوو و لەگەڵ چەن بوتڵێک مەشرووبی چینییا خواردمان و هاوکات بە پێکەنینەوە باسی هەموو شتێکیشمان کرد، لە ئەدەبی ئۆیغوورەوە بگرە تا سیاسەتەکانی ئەمریکا. چەن ساڵ پێشی، کاتی بەرگری لە تێزی ماستەرەکەم لەسەر شیعری ئۆیغوور، جەلالەدین کە خۆی شاعیرێکی بەناوبانگ بوو بەرانبەرم دانیشتبوو و پرسیارە سەختەکانی ئاراستە کردبووم. لێ ئێستا بەس هاوڕێ بووین.

ئێوارەیەکی تایبەت بوو، لەوانەی قەت لەبیر ناچن و لەو کاتەوە، لە سەرەتاکانی ٢٠١٨ەوە، کە هەواڵم پێ گەیشتووە جەلالەدینیش لەگەڵ پتر لە یەک ملوێن ئۆیغووری دیکەدا دەسبەسەر کراون و نێردراون بۆ ئۆردووگا زۆر جار بیرم لەو ئێوارە کردووەتەوە.

وەک هاوڕێ و هاوکارەکانی دیکەم کە لەم گوولاگ[4]ە شاراوە زەبەلاحانەدا ون ببوون، مانگ بوو بە ساڵ و ساڵیش تێپەڕین و بە یەک وشەش هەواڵێکم لە جەلالەدینەوە دەست نەکەوت. تاکوو لە کۆتایییەکانی هاوینی ئەمساڵدا، ئەم بێدەنگییە شکا. زانیم مامۆستا کۆنەکەم لە ئۆردووگاکانیشدا دەستی لە شیعرنووسین هەڵنەگرتووە. زیندانییەکانی دیکە شیعرە نوێیەکانیان لەبەر کردبوو و توانیبوویان بیگەیەننە دونیای دەرەوەی کەمپەکان.

لەم شوێنە فەرامۆشکراوەدا دەستم بەر خۆشەویستی ناکەوێت

هەر شەوێک کە دێت خەونی تاریکتر لەگەڵ خۆی دێنێت بۆ منی بێ چاوەزار

بەس داوای ژیانم دەکەم، حەزم لە چی تر نییە

ئەم فکرە بێدەنگانەن ئازارم دەدەن، کوا ڕێگەیەک هیوام پێشکەش بکات

پێشتر کێ بووم، ئێستا چیم، نازانم

حەز و خولیاکانم بۆ کێ دەکرێ باس کەم، ناتوانم

خۆشەویستی من، نازانم حاڵ و ئەحواڵی چارەنووس چۆنە

ئارەزووی دیداری تۆمە و هێزی جووڵانم نییە

لە درز و کونەکانەوە گۆڕانی وەرزەکانم سەیر کردووە

لە خونچە و گوڵدا بێهوودە بەدوای هەواڵی تۆوە گەڕاوم

تا سەر ئێسقانم تێخزیوە تەمەننای لەگەڵتبوون

کامە ڕێگە بوو بۆ ئێرەی هێنام، ئەی بۆ ڕێی گەڕانەوە نادۆزمەوە

ئەم شیعرەی جەلالەدین شایەتێکی تەواوە بۆ ئەو کارەساتە بەردەوامەی لە ناوچەی خودموختاری ئۆیغووری شینژیانگی چێندا ڕوو دەدات. لە ساڵی ٢٠١٧ەوە حکوومەتی چین ڕێژەیەکی زۆری حەشێمەتی ئۆیغووری لەگەڵ کەمینە موسڵمانەکانی دیکەدا ڕەوانەی ئۆردووگا، زیندان و کەمپی کاری زۆرەملی کردووە. ئەم گرتووخانانەش بەردەوام گەورەتر دەکرێنەوە کە ژمارەی زۆرتر لە خۆیاندا جێگیر بکەن. شاڵاوێکی بەکۆمەڵیش بۆ نەزۆککردنی ژنە ئۆیغوورەکان دەستی پێ کردووە و دەرکەوتنی بارێکی چەن تۆنیی قژ کە لەم ناوچەیەوە هاتبوو و بە ئەگەری زۆرەوە لە کەمپەکانەوە، تاریکترین کات‌وسەکاتەکانی مرۆڤایەتیمان بیر دێنێتەوە.

لێ شیعری مامۆستاکەم شایەتیی ئەوەش دەدات کە چلۆن ئۆیغوورەکان شیعر وەک کەرستەیەک بۆ نەتوانەوە و زیندوومانی بەکۆمەڵ بەکار دێنن. ڕەنگە بڵێن جا لەبەرانبەر توندوتیژییەکی دەوڵەتیی بەزەبر و بەهێزدا شیعر یارمەتییەکی وا نادا بە دەستەوە. بەڵام بۆ زۆرێک لە ئۆیغوورەکان – بەتایبەت ئەوانەی کە ئەو مەترسییەیان بە گیان کڕیوە و شیعرەکەی جەلالەدینیان بە ئێمە گەیاندووە – شیعر هێز و گرنگییەکی وای هەیە کە کەسێکی ئەمریکی ناتوانێت هیچ دەرکی پێ بکات.

شیعر خزاوەتە گیان و ژیانی ئۆیغوورەوە. کەسایەتییە فەرهەنگییە کاریگەرەکانی ئۆیغوور زۆرتر شاعیرن و ئۆیغوورەکان لە هەموو چین و توێژێکیاندا شاعیریان تیا هەڵکەوتووە. قسەوباسی ڕۆژانەیان پڕە لە پەندی سەروادار، وەک دەڵێن: “بنج و بنەوانت لەبیر مەکە / لە کۆنەپێڵاوت نەبڕێ بریکە” و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان پڕن لە شیعری تازە لەسەر بابەتە جۆراوجۆرەکان، لە بێکارییەوە بگرە تاکوو پاراستنی زمان. ئۆیغووری نییە وشەکانی عەبدولخالق[5]ی شاعیری لەبەر نەبێ، کە لە ساڵی ١٩٣٣دا بە دەستی فەرماندەیەکی چینی شەهید کرا، لەوێ کە دەڵێ: “لە خەو ڕاپەڕە، ئۆیغووری داماو، هەتا کەنگێ دەخەوی…”[6]

ئۆیغوورەکان هەزار ساڵە لە چوارڕێیانی پێکگەیشتنی شارستانییەتەکانی ئورووپا و ئاسیادا ژیاون و بۆیەشە شیعری ئۆیغوور لە کورت‌وپوختیی شیعری زارەکیی تورکی، کێشی شیعری فارسی و بزووتنەوە مۆدێرنیستییەکانی ئورووپا، دونیای عەرەب و چین بەهرەی وەرگرتووە. فۆرمی زارەکی و نڤیسکی لە بەرهەمی شاعیرگەلی هاوچەرخی ئۆیغوور وەک عادل تونیاز[7]دا تێکەڵ بوونە و چەشنی شیعرەکانیش لە چەشنی کلاسیکی شیعرە ئۆردووگایییەکەی مامۆستاکەی منەوە بگرە تا نەریتبەزێنیی[8] پێشڕەو و ئاڤانگاردی شاعیرانی هیچگەرا[9]یان تێدایە. (“شیعر لەگەڵ ئەو کوندەبۆوە تەنیاگەلەدا دەفڕێت کە جوانییەکی خەمبار بە شەو دەبەخشن”، مانیفێستە ڕەمزاوییەکەی ساڵی ٢٠٠٩ی هیچگەرایی وا دەڵێت.)

نەوە لەدوای نەوە، ئەم فەرهەنگە شیعرییە زیندووە ڕێگەی بە ئۆیغوورەکان داوە شیعر بکەنە هەوێنی هێز و ئیرادە بە دژی داگیرکاری و سەرکوت. بۆ نموونە دەتوانین سەرنجی سەدەی ١٩ بدەین: سادر پالوان[10]، جەنگاوەرێکی ئازای دژی ئیمپراتۆرییەتی چینگ بوو کە هەستی دژەئیمپراتۆریی خەڵکی بەو شیعرە فۆلکلۆرانەی زاربەزار بڵاوی دەکردنەوە دەورووژاند. سادر کە چەندین و چەند جار زیندانی کرابوو لە ژووری زیندانەوە شیعری دادەنا و لە کاتی هەڵاتنەکانیشیدا، بە زمانێکی توندوتیژ دەسەڵاتدارانی داگیرکەری بەگاڵتە دەگرت. “لە ڕێگەی کوورێ[11]بوو گالیسکەکەتان تێک شکا بەڕێز دادوەر؟ کە سادرتان گرتووە، دڵتان دامرکا بەڕێز دادوەر؟”

سەدەیەک دواتر، لە کاتی شۆڕشی فەرهەنگیی ١٩٧٦-١٩٦٦دا کە نووسەرە ئۆیغوورەکان زیندانی دەکران و کتێبەکانیان دەسووتێندران، ئەوە شاعیرە فۆلکلۆرەکان بوون کە هونەرەکەیان لەڕێگەی بیر و زارەوە دەپاراست. بەرهەمی ئەم شاعیرانە دوایی لە دەیەی ١٩٨٠دا ڕۆڵێکی بنەڕەتی لە زیندووکردنەوەی فەرهەنگی ئۆیغووردا بینی و جەماوەرێکی زۆر کۆ دەبوونەوە و گوێیان لە شیعرە حەماسییەکانیان دەگرت.

لە دەیەی یەکەمی ئەم سەدەیەدا، مرۆڤناسی ئۆیغوور ڕاحلە داود[12] دەستی کرد بە تۆمارکردنی ئەم شیعرانە کە بەڵگەی یادەوەریی بەکۆمەڵ بوون و ڕوانگەی خەڵکی ئاساییی کووچە و کۆڵانیان لەسەر مێژووی ناوچەکە دەردەخست. بۆ نموونە داود لە ناوچەی قومول[13] لە ڕۆژهەڵاتی شینژیانگدا گێڕانەوەیەکی حەماسی تۆمار کردبوو کە باسی شۆڕشێکی سەدەی حەڤدەی لە دژی مەغۆلەکانی جووکغار[14] دەگێڕایەوە پاش ئەوەی ئەم مەغۆڵانە لە داگیرکارییەکی خوێناویدا دەستیان بەسەر ناوچەکەدا گرتبوو. شاعیرێکی فۆلکلۆری بەناوبانگی قومول پێش ئەوەی دەست بکات بە گێڕانەوەی چیرۆکی تراژیکی یاشیبەگ[15] ئاوای خوێند: “گوێم بۆ ڕادێرن، ئەوا ڕابردووتان لەگەڵ باس دەکەم.” یاشیبەگ ئەو شۆڕشگێڕە بوو جڵەوی شۆڕشەکەی بەدەستەوە گرتبوو و زنجیرەیەک سەرکەوتنیشی بەدەست هێنابوو بەڵام دوایی بە خەیانەتی کاربەدەستێکی ناوچەیی شۆڕشەکەی کۆتایی پێ هات.

داود بەباشی لە دەوڵەمەندی و بەگوڕوتینیی فەرهەنگی ئۆیغووری تێگەیشتبوو، لێ هاوکات بەوردیش سەرنجی ئەوەی دابوو کە ئەم فەرهەنگە هێشتا فشاروگوشاری زۆری لەسەرە.

ئەو لە وتارێکی ساڵی ٢٠١٠یدا نووسیبووی: “هەر جارێک لێکۆڵینەوە مەیدانییەکانم دەست پێ دەکرد، لە ‘مۆزەخانەی زیندوو”ی خەڵکانێک دەگەڕامەوە کە بڕیاریان دابوو بابەت و کەرستەی زۆرترم بۆ کۆ بکەنەوە. بەڵام بەداخەوە تا ئەو کاتەی دەگەڕامەوە ئەم بابەت و کەرستانە دیاریان نەمابوو” چونکوو بەرپرسانی ناوچەکە ڕێگەیان لە بەڕێوەچوون و گواستنەوەی شیعری زارەکی گرتبوو. داود ئێستەکانێ بۆخۆشی دیاری نەماوە و لە ساڵی ٢٠١٧ەوە لەگەڵ ژمارەیەکی زۆر لە مامۆستا ئۆیغوورەکانی دیکەی زانکۆی شینژیانگ دەسبەسەر کراوە.

ئەمڕۆکە، لە کاتێکدا کە حکوومەتی چین هێشتا قەدەغەی خستووەتە سەر کتێبی ئۆیغووری و گۆڕستانەکانیان قیرتاو دەکات و ڕێگەوبانیان بەسەردا دەکێشێت، شیعر هەر وەک جاری جارانەکەی وەک ئامرازێکی بەهێزی خۆڕاگری و بەرخۆدانی گەلی ئۆیغوور ماوەتەوە. ئۆیغوورەکانی سەرتاسەری دونیا بۆ ئەوەی لەگەڵ ئەو نەهامەتییەی بەرۆکی نیشتمانەکەیانی گرتووە بەرەوڕوو بنەوە ڕوو لە شیعر دەکەن. تاهیر حەموت ئیزگیل[16]شاعیری دوورەوڵات لە ساڵی ٢٠١٨ و لە واشنتۆنەوە ئاوا دەنووسێت: “گەرچی ناوچاوانمیان کردووەتە ئامانج / لێ ناتوانن چۆکم پێ دابدەن”.

تەنانەت لە کاتێکدا کە ڕۆشنبیرانی دیاسپۆرای ئۆیغوور تاوان و دڕندەیییەکانی حکوومەتی چین دەگێڕنەوە، ڕۆشنبیرە هەرە بەناوبانگەکانی ئۆیغوور لە شینژیانگدا – لیبراڵ و کۆنەپارێز، موسڵمانی تۆخ و بێباوەڕ، لایەنگرانی پارتی کۆمۆنیست و ڕەخنەگرانی – هەموویان وەک یەک ڕەوانەی کەمپکەکان کراون و دیاریان نەماوە. تەنانەت لەم کاتەشدا حکوومەتی چین هیچ وازی لە شاڵاوی کڕوکپکردنی ناسنامەی ئۆیغوور نەهێناوە بەڵکوو بە خێرایییەکی پترەوە لێی بەردەوامە.

لێ ناسنامە وەکوو گیای هەرز لاسار و سەربزێوە، وەک شاعیر و ڕۆماننووسی ئۆیغوور پەرهات تورسون[17] لە شیعرێکی بەناوبانگیدا کە بەم دێڕە بەرهەڵستکارانە دەس پێ دەکات دەڵێت:

وەک ئاوەکەی تاریم[18]

ئێمە لێرەوە سەرچاوەمان گرتووە

و لێرەش کۆتاییمان پێ دێت

لە هیچ کوێی ترەوە نەهاتووین

و بۆ هیچ کوێی تریش ناڕۆین

ئەگەر خودا مرۆڤی خوڵقاندبێ

ئێمەی بۆ ئێرە خولقاندووە

ئەگەریش مرۆڤ لە مەیموونەوە گەشەی سەندبێ

ئێمە لە مەیموونی ئێرەوە گەشەمان سەندووە

پتر لە دە ساڵ لەمەوپێش کە تورسون بۆ یەکەم جار ئەم شیعرەی بە شێوەی سەرهێڵ بڵاو کردەوە، هاوڕێکانم لە ئورومچی ئەم شیعرەیان لەبەر کردبوو و بۆ چەندین مانگ هەر جارە و بەشێک لەم شیعرەیان دەگێڕایەوە. لە سەرەتاکانی ٢٠١٨دا کە پاکتاوکردنی ڕۆشنبیرانی ئۆیغوور لەلایەن چینەوە پەرەی سەندبوو، توروسونیش وەبەر کەوت و ڕەوانەی کەمپەکانیان کرد. لێ هێشتا دەنگدانەوەی شیعرەکانی دەبیسترێت: کە سەرقاڵی نووسینی ئەم دەقە بووم، چالاکێکی ئۆیغووری دیاسپۆرام بینی کە شیعرەکەی تورسونی لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا بڵاو کردبووەوە و ئێستەکانیش بەردەوام ئەم دەس و ئەو دەسی پێ دەکرێت.

دونیا دکارێت زۆر شت لەم فەرهەنگەوە فێر ببێت، فەرهەنگێک کە هونەری کردووەتە دژەژەهری پاوانخوازی. مامۆستا کۆنەکەم لە پشتی تەلە دڕکاوییەکان و تاوەرە پاسەوانییەکانەوە وەبیری هێناوینەتەوە کە نابێت لە قڕکردنی ئۆیغوورەکان و تەفروتووناکردنی فەرهەنگەکەیان بێدەنگ ڕابوەستین.

٢٣ی نۆڤەمبەری ٢٠٢٠ لە نیۆیۆرک‌تایمزەوە بڵاو بووەتەوە

سەرچاوە:

China Disappeared My Professor. It Can’t Silence His Poetry.https://www.nytimes.com/2020/11/23/opinion/uighur-poetry-xinjiang-china.html

[1]Abduqadir Jalalidin

[2]Urumqi: پایتەختی ناوچەی خودموختاری شینژیانگە

[3]Laghman: خوراکێکە کە لە گۆشت، سەوزی و نوودڵی چینی پێک هاتووە

[4]گوولاگ سەروشە (acronym)ەیەکی ڕووسییە کە سێ وشەی (بەڕێوەبەریی سەرەکیی کەمپەکان)ی کورت کردووەتەوە و ئاماژە بەو ڕێکخراوە حکوومییەی سۆڤیەت دەکات کە بەرپرسی کەمپە کارە زۆرەملییەکان بوو کە لێنین وەڕێی خستبوون و لە کاتی ستالیندا بە تروپکی خۆیان گەیشتن

[5]Abdukhaliq

[6]بێکەسی شاعیر لە ساڵی ١٩٤٣دا لە سلێمانییەوە ڕوو بە نەتەوەی کورد دەڵێت:
سەدەی بیستەمە، کوردە غیرەتێ

لە خەوڕاپەڕە، هەوڵێ هیممەتێ

سمایل سەردەشتیی کۆچکردووش لە گۆرانی “بەختی خەواڵوو”دا دەخوێنێت:
هەستە بەختی خەواڵوو، هەتا کەنگێ دەخەوی

خەوتنت بێفایدەیە، لە گەلان دوا دەکەوی

[7]Adil Tuniyaz

[8] Iconoclasm

[9]Nothingist

[10]Sadir Palwan

[11]Küre

[12]Rahile Dawut

[13]Qumul

[14]Zunghar

[15]Yachibeg

[16]Tahir Hamut Izgil

[17]Perhat Tursun

[18]Tarim

The post چین مامۆستاکەمی لەبەر چاوان ون کردووە لێ ناتوانێت شیعرەکەی بێدەنگ بکات appeared first on ژنەفتن.