ئەو گۆڕانانەی، لەدوای جەنگی جیهانیی دووەمدا، لە ڕووتەختی هزری ڕۆژئاواییدا ڕوویان دا، بواری ئەوەی ڕەخساند، لە ناوکۆی جیاواز و بەپێی پاشخانی تیۆریی فرەجۆر و لە ڕوانگەی فرەچەشنەوە، تەماشای مێژوو و گێڕانەوەی مێژوویی و چۆنیەتیی نووسینەوەی بکرێت. تا لەگەڵ ئەو پەرەسەندنە هزری و تیۆرییانە ڕێک بێتەوە، کە لە بوارە زانستییەکانی تردا ڕوویاندابوو، بەتایبەت بواری زانستە مرۆڤایەتییەکان. گۆڕانەکان گومانیان خستە سەر  شێوازە باوەکانی مێژوونووسین، کە لەسەر بنەمای گێڕانەوە گەورەکانی مێژوو دامەزرابوو، بۆ نموونە مێژوونووسیی ئیمپراتۆرییانە یاخود مارکسییانە و هەموو ئەو مۆدێلە گشتگیرانەی ڕابردوویان شرۆڤە دەکرد. ئەوەبوو چەندین هزرڤان و بیرمەند دەرکەوتن، وەک بۆ نموونە میشێل فوکۆ، جاک درێدا و ڕەخنەگرانی قوتابخانەی فرانکفۆرت…تاد، هاتن ئەو گریمانە بنەڕەتییانەی توێژینەوەی مێژوویییان لەسەر دامەزرابوو هەڵوەشاندەوە و ئەو تۆڕە ئاڵۆزەیان کەشف کرد، کە پەیوەندییەکانی نێوان دەسەڵات، گوتار و بەرهەمهێنانی مەعریفە، لەنێویشیدا گێڕانەوەی ڕابردوویان ڕام کردبوو. ئەوەتا فوکۆ، بەپێی ڕێبازە ئارکیۆلۆژی و جینالۆژییەکەی، ئەوەی ڕوون کردەوە مێژوو چەشنێکە لە پێڕەوکردنێکی گوتارییانە، کە ڕیشەکەی لەنێو بونیادە دەسەڵاتییەکاندایە، بەو مانایەی هەرچی دەگێڕدرێتەوە لە چوارچێوەی تێگەیشتن و نواندنێکی دەسەڵاتییانەیە بۆ ڕابردوو. هەر ئەمەش بیرۆکە نەریتییەکەی پێوەست بە ”حەقیقەتی بابەتییانەی مێژوو”ی هەژاند. جاک درێداش، بەپێی ڕێبازە هەڵوەشانەوەگەرایییەکەی خۆی، دەقی مێژوویی لەو دەسەڵاتە ڕەهایەی پێی دەدرا داماڵی و ڕوونی کردەوە، کە مانای دەق جێگیر نییە و چەشنێک لە لاگیریی ئایدۆلۆژییانە ڕۆڵی لە بە ئەرشیڤکردنی بەڵگە و نواندنی مێژووییدا هەبووە.

 لەبەرامبەر بەمانە، چەند قوتابخانەیەکی مێژوونووسی دەرکەوتن، لە نووسینەوەدا، هەم تێزی ئەم فەیلەسوفانەیەن قەبووڵ کردووە، هەمیش برەویان بە ڕێباز و مێتۆدی جیاوازتر داوە. ئەوەتا قوتابخانەی ئەناڵی فەڕەنسی کودەتایەکی لە بواری لێکدانەوە و شیکردنەوەی مێژوویی بەرپا کرد، بەتایبەت لە میانەی چەمکگەلی وەک (ماوەی درێژ – longue durée) و جەختکردەنەوەیان لەسەر بەردەوامێتیی بونیادە مێژوویییەکان. ئەمە سەرباری ئاوێتەکردنی مێتۆدی بوارە زانستییەکانی دی بە لێکۆڵینەوەی مێژوویی، بەتایبەت بواری جوگرافیا، ئابووری و کۆمەڵناسیی هاوچەرخ. ئەمەش مێژوونووسی خستە نێو چوارچێوەیەکی دییەوە، کە گشتگیرانەتر و لە دووتوێی فرەپسپۆڕییەوە ڕابردووی گێڕدراوەی بونیاد دەنایەوە. خۆ ئەگەر”وەرچەرخانی زمانی” لە بواری فەلسەفە، کە زیاتر لەگەڵ تێزەکانی لودڤیک ڤیتگنشتاینەوە دەستی پێ کرد، کایەی مێژوونووسی ناچار بە پێداچوونەوە بە بنەما چەقبەستووەکانی و چۆنیەتیی گێڕانەوە و ڕۆڵی زمان لە شێوەگیرکردنی کەتوار و واقیعی مێژوویی کرد، وەرچەرخانێکی ڕیشەییش بووە، کە بەسەر بنەما مەعریفییەکانی مێژووناسیدا هات؛ پەڕینەوە لە جەختکردنەوە لەسەر ژێدەری دەرەکییانەی ئەم کەتوارە بۆ شرۆڤەکردنی بونیادە زمانییەکان، وەک نێوەندی بەرهەمهێنانی مانا. ئەمەش گریمانەی بێلایەنی و درووستی پڕۆسەی گەیشتن بە ”حەقیقەتی مێژوویی” هەڵوەشاندەوە. بە کاریگەریی ئەم وەرچەرخانەش بوو، چیدی نووسینەوەی مێژوو وەک گێڕانەوەیەکی بێلایەنانەی کەتوار تەماشا نەکرا، بەڵکوو وەک بونیادێکی گوتارییانە دەبینرا، کە لە دووتوێی ڕەمزی زمانییانە، ستراتیژییەتی ڕەوانبێژییانە و پۆلێنکردنی تژی بە پەیوەندییەکانی دەسەڵات، بەرجەستە دەبوو (فوکو، ٢٠٠٨: ١٩-٢٠). لە ئاکامی ئەمەشدا مێژوونووس ئاگاییی زیاتری پەیدا کرد لە هەمبەر بە سروشتی دەقئامێزانەی کارەکەی و سنوورە مەعریفییەکانی ژێدەر و ئەو چەمکانەی بەکاریان دەهێنێت. ئەمەش ڕۆڵی لە داڕشتنەوەی ماناکانی چەمکی ”مەعریفەی مێژوویی”دا هەبوو، کە چیتر وەک بەرجەستەکردنێکی بابەتییانەی ڕابردوو نەما، بەڵکوو – لێرە بەدواوە – وەک بەرهەمێکی زمانییانە تەماشای دەکرا.

هەرچۆنێک بێت، جێکەوتەی کۆی ئەم گۆڕانانە بەسەر نووسینەوەی مێژوو، خۆی لە دووبارە داڕشتنەوەی تێگەیشتنی زانستی بۆ مێژوو بینیەوە، نزیکی خستەوە لە بوارەکانی هێرمینۆتیکا و لێکدانەوەی سیمیۆلۆژییانە و تیۆریی گوتار، تا ببێتە بوارێکی ڕەخنەیی بەئاگا لە هەمبەر بە سیاسەتەکانی ”بەرجەستەکردن لەنێو ڕابردوو” و ”نواندن لەنێو گێڕانەوە”، ئەمەش تا باشتر لە فرەییی ئەزموونی مێژوویی و جیاوازی لە گێڕانەوەیدا بگات.

یەکێک لەو ڕەوتە هزرییانەی لە هەناوی ئەم گۆڕانە مەعریفییانە هاتە دەر، ڕەوتی پۆستکۆڵۆنیالی بوو، کە جەختی لەسەر هەڵوەشاندنەوەی تێگەیشتنی هەژموونگەرانەی ئەوروپایی بەسەر مێژوونووسی کردۆتەوە. چەمکەکە پتر لە نیوەی دووەمی سەدەی بیست برەوی سەند و لە حەفتاکانی سەدەی ڕابردووشدا گەیشتە لووتکە و هەندێکجار مەرزە ئاکادێمی زانستییەکانیشی بەزاند؛ بووە بڵندگۆیەک بۆ ڕەخنەگرتن لە میراتی کۆڵۆنیالی و ئەو زنجیرەبەندییە قووچەکییەی برەوی پێ دەدا. تیۆریزەکارانی نێو ڕەوتەکە بەدوای ئاشکراکردنی ئەو دژیەکییە بوون، کە کۆمەڵگەکان لەدوای نەمانی داگیرکاریی ڕاستەوخۆوە دووچاری ببوونەوە، بەتایبەت – ئەوان بیانویستایە یان نا – بە تۆڕێک پەیوەندیی ئابووری، کولتووری و سیاسی، هەر بە زلهێزەکانەوە گرێ درابوون.

چەندین هزرڤان ڕۆڵیان لە دەرکەوتنی ڕەوتە هزرییەکەوە هەبووە. نووسینەکانی نووسەری فەڕەنسی فرانز فانۆن (١٩٢٥-١٩٦١)، بەتایبەت لە هەردوو کتێبی ”پێستی ڕەش و ڕووپۆشی سپی” و ”چەوساوەکانی سەر زەوی” ژێدەری بنەڕەتی ئەم دەرکەوتنەن. لەم دوو کتێبە خۆمان لەبەردەم بە پڕۆسەی هەڵوەشاندنەوەی هزری کۆڵۆنیاڵی دەبینینەوە. فانۆن بە توندی ڕەخنەی لە ئیمپریالیزمی ئەوروپایی گرتووە و ڕایدەگەیەنێت ئەم داگیرکارییە سیاسییە بۆتە هۆی ئەوەی ئەوروپا لەگەڵ بنەماکانی خۆیدا (بەتایبەت ڕێزگرتن لە مرۆڤ) دژ بێتەوە؛ لەگەڵ مرۆڤدا بجەنگێت و بیکوژێت و تەنانەت زەبروزەنگ لە بانگەوازکردن بۆ ئایینی مەسیحی (بزووتنەوەی موژدەگاری) بەکار بهێنێت (Green & Kathleen, 2016: 279). ئەم ڕەخنانەی ئەو هۆکار بوون بۆ تیۆریزەکردنی تێزی دژە کۆڵۆنیالی، کە بەو چەمک و دەستەواژانەی بەکاری هێنان و مانای پێدان دەستی پێ کرد. بە چەشنێک توانی زەمینەی شرۆڤەیەکی جیاواز بۆ پەیوەندیی نێوان سیستەمی کۆڵۆنیالی و مرۆڤی کۆڵۆنیالیزەکراو بسازێنێت.

چەمکی پۆستکۆڵۆنیالیزم، لەگەڵ دەرکەوتنیەوە، ئاماژە بوو بۆ لێکۆڵینەوەی جێکەوتەکانی ئیستیعمار بەسەر کولتوور، ناسنامە و پەیوەندییەکانی هێز. ڕۆشنایی خستە سەر بەردەوامێتیی مێژووی ئیستیعماری لە شێوەگیربوونی کۆمەڵگە سەردەمییەکاندا. هەتا نهاش ئەم بوارەی توێژینەوە بەدوای ئاشکراکردنی ئەو ڕێگایانەدایە، کە هێزە داگیرکارییەکان، توانیان بەهۆیەوە زمان و ئایدۆلۆژیا و بەها کولتوورییەکانی خۆیان، بەسەر میللەتانی ژێردەستە بسەپێنن. بوارە زانستییەکە پتر بەدوای ڕاگەیشتنە بەسەر ئەوەی چۆن ئەم سیاسەتە بۆتە هۆی ڕاگرتنی دوورمەودای کاریگەریی نەریتە ڕەسەنەکان و تێگەیشتنی میللەتانی پەراوێزخراو لە خودی خۆیان.

لێرەوە، تیۆریی پۆستکۆڵۆنیالیزم زیاتر گرنگی بەو پەراوێزە جوگرافییانە دەدات، کە کەوتوونەتە ژێر کاریگەریی کولتوورە ئەوروپییە سەنتەرگەراکەوە (Ashcroft, Griffiths, & Tiffin, 2002: 11). مەبەستی بنەڕەتیش هەر تەنها ڕزگاربوون لە دۆخی پەراوێزی نەبووە و نییە، بەڵکوو ڕەخنەگرتن و هەڵوەشاندنەوەی گوتارە کۆڵۆنیالییەکە بووە، تەنانەت پێداچوونەوەش بە چییەتی ڕۆژئاواییبوون و پرسیارکردن لە ڕەسەنێتیی هزر و بەرهەمە عەقڵییەکانیشی. ئەمەش بۆ ئەوەی ئەوروپا بخرێتەوە نێو ئەو بەستێن و ناوکۆ مێژووییە جیهانییەی، کە بنەماکەی کاریگەری و کارتێکردنە، نەک ڕەسەنێتی و ناڕەسەنێتی، سەنتەرێتی و کەنارگیری…تاد. ئەم تێگەیشتن و هەوڵی هەڵوەشاندنەوەیە، لەگەڵ تێز و نووسینەکانی فانۆن، بە ئاڕاستەی ئەوەدا بوو وەک گوتارێکی هزری خۆی بنوێنێت. مەبەستە بنەڕەتییەکەش هەڵوەشاندنەوەی کۆڵۆنیالیزمی هزریی ئەوروپایی بوو، هەروەها بەقەیرانکردنی ئەو مێژووەی لەگەڵ دەرەوەی خۆی هەیبوو و لە سێبەریدا مێژووی جیهانیشی جێ کردبۆوە و دەینواند.

قۆناغی هەرە گرنگی ئەم مێژووەی هزری دژەکۆڵۆنیالییە بە ئێدوارد سەعید (١٩٣٥-٢٠٠٣)ەوە بەندە؛ بە نووسینی کتێبی ”ڕۆژهەڵاتناسی”، کە بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٧٨ چاپ کراو پاشان چەند کتێب و وتاری دی بەدوادا هات. کتێبەکە بە خاڵی وەرچەرخان لە گەڵاڵەبوونی تیۆریی پۆستکۆڵۆنیالی دانراوە. ئەو ڕۆڵی لە تیۆریزەکردنی ئەم ڕەوتە هزرییەدا هەبوو و دواتریش جێکەوتەی گرنگی بەسەر ڕوانگەی مێژوونووسان لە سەرەدەریان لەگەڵ مێژوودا هەبووە.

پاشخان؛ ئێدوارد سەعید و کتێبی ڕۆژهەڵاتناسی

نووسەری کتێبی ڕۆژهەڵاتناسی ویستویەتی بە کورتی، ڕەخنە لە چۆنییەتیی وێناکردن و نواندنی ڕۆژئاوا بۆ ”ڕۆژهەڵات” بگرێت و ئەو گوتارە هەڵبوەشێنێتەوە، کە لە پشت ئەم پڕۆسەیەدا بووە. ئەم ئەکادێمیستە پێی وابوو ڕۆژهەڵاتناسی، وەک بازنەیەکی هزر و ئەزموون، چ ئاماژە بێت بۆ پەیوەندیی مێژووییی نێوان ئەوروپا و ئاسیا، یاخود سیستەمێکی خوێندنی مەعریفەی ئەوروپایی بێت، یانیش ئەو ئەگەرە ئایدۆلۆژی و وێناکاری و خەیاڵە فەنتازییانە بگرێتەوە، کە لەوێ لەبارەی جیهانێک بە ناوی ڕۆژهەڵاتەوە درووست بووە، ئەوا خاڵی هاوبەشی هەریەک لەم ڕەهەندانە ئەو هێڵەیە، کە ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوای جیا کردۆتەوە. هێڵێکی نەبینراو، کە مرۆڤ خۆی درووستی کردووە و حەقیقەتێکی سروشتی نییە، ئەوەندەی جوگرافیایەکی خەیاڵکراوە (سعید، ١٩٩٦: ٣٤).

تێزەکەی ئێدوارد سەعید، کە پشتی بە چەمکە بنەڕەتییەکانی نێو فەلسەفەی میشێل فوکۆ بەستبوو، بەتایبەت هەردوو چەمکی دەسەڵات و زانین، لەسەر ئەوە بونیادنرابوو، کە ڕۆژهەڵاتناسی تەنیا تەنێکی ئەدەبی یاخود دەربڕینێکی هونەری نییە، بەڵکوو گوتارێکە پاڵپشتی ئایدۆلۆژیای سەنتەرگیریی ئەوروپایی دەکات و بەهۆیەوە دەستەبژێری ڕۆشنبیر بەهانە بۆ حوکمی کۆڵۆنیالی دەهێننەوە. ئەوان، لەمیانەی ئەو زانینەی بەرهەمی دەهێنن، ڕەوایەتی بە هەژموونی دەسەڵاتییانەی ئەم سیستەمە بەسەر ناوچەکانی ڕۆژهەڵات دەدەن(سەعید، ٢٠١٨.: ٣٨). ئەم نووسەرە فەڵەستینییە هەوڵیداوە، ئەو پێشمەرجانە بدۆزێتەوە و ڕەخنەیان لێ بگرێت، کە بەهۆیانەوە زانین گۆڕانی بەسەردا دێت و تووشی پەتاکانی دەسەڵات دەبێت. کارکردنی ئەو لەسەر جێکەوتە زیانبەخشەکانی ئەم دەسەڵاتە بەسەر زانین، پەیوەست بوو بە باوەڕی ئەو بە ڕۆڵی چاکەکارانەی زانستی بەرهەمهاتوو لە پانتاییی کۆمەڵایەتیدا.

ئێدوارد سەعید بینیویەتی ڕۆژهەڵاتناسی پارادایمێکە، بۆ ئەو زانینە بە دەزگاییکراوەی، ئەگەر بتەوێت بەرەنگاری ببیتەوە، دەبێ بێیت زانینێکی پێچەوانە بەرهەم بێنیت (غاندي، ٢٠٢١: ٩١-٩٢). لێرەوە، پستبەستنی بە تێگەیشتنی فوکۆ بۆ چەمکی گوتار، هاوکاری بوو لەوەی بتوانێت ڕەهەندەکانی گوتارە ڕۆژهەڵاتناسییەکە باشتر ببینێت و بە بونیادی فراوانی دەسەڵاتی ببەستێتەوە. دەسەڵاتێک کە بەئاگایە و بەرزەفتی پڕۆسەی بەرهەمهێنانی زانینی کردووە. ئەو هاتووە، لە میانەی شرۆڤەکردنێکی مێتۆدییانەی ئەو دەقانەی لە سەدەی هەژدە بەدواوە لەبارەی ڕۆژهەڵات بەرهەم هێنرابوون، گفتوگۆی لەسەر چۆنیەتیی نواندنی ڕۆژئاوا بۆ ئەوی تری ڕۆژهەڵات کردووە و ویستویەتی دەریبخات، کە نووسینەکانیان چەندە بە ویستی ئیمپریالیزمییانەی ڕۆژئاوا خۆی، گرێدراون (Kennedy 2013: 17). پێی وابوو هەر ئەمە وایکردوە وێنایەکی جێگیر و نەگۆڕی مرۆڤی ڕۆژهەڵاتی درووست ببێت، وەک کارێکتەری دواکەوتووی ناعەقڵانی و نزمتر لە مرۆڤی ڕۆژئاوایی. ئەمەش بەهانە دەبێت بۆ هەژموونی کۆڵۆنیالییانەی ئەوروپا بەسەر خاک و زەوی ئەو مرۆڤە. ئیدی وەک مامۆستای گەورەمان موحسین محەمەد حوسێن (٢٠١١: ٢٠٢) ئاماژەی پێداوە، ئەوەی ئێدوارد سەعید ویستویەتی جەختی لەسەر بکاتەوە کرۆکی نەگۆڕی گوتاری ڕۆژهەڵاتناسانە بوو؛ باڵادەستیی ڕۆژئاوا و دواکەوتووییی ڕۆژهەڵات. لەم بەستەنەشدا، ئەو زانینەی بەرهەم هاتووە و بەرهەم دێت، تۆکمەکردنی ئەو تێزی باڵادەستیی خود و دواکەوتووییی ئەوی ترە، بەو پێیەش بێت ئەم دووانە هەرگیز بەیەک ناگەن.

لە ڕاستیدا، ئێدوارد سەعید چەمکە بنەڕەتییەکانی نێو هزری ڕۆژهەڵاتناسی هەڵوەشاندەوە. لەسەرووی هەموویانەوە چەمکی ”ڕۆژهەڵات”؛ ئەوانەی سەر بە ”ئێمە”ی سەنتەرگیری ڕۆژئاوایی نین. ئەو بەوە گەیشتووە ئەم چەمکە لە ناوکۆ ئەوروپایییەکەدا مانا جیۆ – مێژوویییەکانی خۆی لەدەست داوە و زێتر وەک وێنەیەکی خەیاڵی لە چوارچێوە گیراوە، وێنەیەک پڕ بە پێوەرەکانی ڕۆژئاوایی، لە پڕۆسێسی خەیاڵکردنەوە، کێشراوە. بەو پێیەش بێت، لە گوتاری ڕۆژهەڵاتناسیدا، ڕۆژهەڵات بوونێکی ڕاستەقینەی نییە و ئەو مانا درووستەی نییە کە هەیەتی. بەڵکوو وێنایەکە و هەڵگری چەردێک خەسڵەتی نەگۆڕە (ستەمکار، توندوتیژ، شەهوەتباز…تاد.)، وای لێ دەکات لەنێو وێنەی ئەوروپایی بۆ ناسنامە، کە لە بیرۆکەی سەنتەرگیریی ئەوروپی چڕ دەبێتەوە، جودا بکرێتەوە (الیعقوبي و طحطح، ٢٠١٩: ١٤٦). بنەمای هەرە سەرەکیی پڕۆژە ڕەخنەیییەکەی ئێدوارد سەعید، بریتی بوو لە هەڵوەشاندنەوە و سڕینەوەی وێنا دەقگرتووەی ڕۆژئاوا بۆ ڕۆژهەڵاتی کێشابوو. دەقگرتنێک کە چوو بووە سەرووی هەر گۆڕانێکی مێژوویی لە پانتایییە ”ڕۆژهەڵاتی”یەکەدا ڕوو بدات، چونکە وەک کرۆکێکی نەگۆڕی نامێژوویی و سەروو زەمەنییانە بینراوە، کە خەسڵەت و تایبەتمەندیی نەرێنییانەی بەسەردا زاڵ بووە.

ئێدوارد سەعید ڕاشکاوانە بەرەنگاربوونەوەی گوتاری ڕۆژهەڵاتناسی، کە بەشێکی زیندووی مەعریفەی کۆڵۆنیالی بووە، وەک بەرەنگاربوونەوەی ئەو پڕۆسەی بێدەنگکردن و پەراوێزخستنە دەبینی، کە بەسەر ڕۆژهەڵات وەک بابەتێکی مێژووکرد سەپێنرابوو. ئەو دەڵێ (١٩٩٦: ٣٩) ڕۆژهەڵاتناسی چەندە زانستێک بووە بۆ تێکەڵکردن و لەخۆگرتن، کە ئەمەش خۆی لە دامەزراندنی چەمکی رۆژهەڵات و جێکردنەوەی لەنێو زەینی ئەوروپایی دەبینیەوە، ئەوەندەش لەنێو ئەزموونی سیاسیدا هاوتای هەبووە، ئەویش هەژموونکاری و دەستبەسەرداگرتن و بەرزەفتکردن بوو لەلایەن ئەوروپاوە. لەم پڕۆسەیەشدا ڕۆژهەڵات خۆی نە دەنگی لێوە هاتووە و نە گوتاری بەرهەم هێناوە، بەڵکوو ”ئەوی تر”ە کز و بێدەنگەکەی ئەوروپا بووە.

بەرهەمەکانی ئێدوارد سەعید، کاریگەرییان بەسەر داڕشتنی ڕوانگەیکی ڕەخنەیی بۆ ڕۆڵی ئیمپریالیزم لە شێوەگیرکردنی ژیانی کولتووری و هزریی هەم ڕۆژئاوا و هەمیش ڕۆژهەڵاتدا هەبووە. ئەو پەیوەندییە تەواوکارییەی لەنێوان بزووتنەوەی ئیمپریالی و گوتارە ڕۆژهەڵاتناسییەکەدا هەبوو سەعیدی بەوە گەیاند، کە زۆربەی زۆری ئەو زانینەی لەبارەی ئیسلام و ڕۆژهەڵاتەوە بەرهەم هێنراوە، بەتایبەت لە سەدەی نۆزدە بەدواوە، لە خزمەت داگیرکارییەکە بوو (الیعقوبي و طحطح، ٢٠١٩: ١٤٨-١٤٩). تا وای لێ هاتووە دەوڵەتە سەرمایەدارەکان پشتیان بە داتا و لێکۆڵینەوەکانی توێژەر و گەڕیدەکانیان دەبەست بۆ فەراهەمکردنی ئەم سیاسەتەیان. تەنانەت هەندێک لە ڕۆژهەڵاتناسان زانست و زانینی خۆیان ڕاستەوخۆ خستبووە خزمەتی سیاسەتی فراوانخوازی و هەژموونی دەسەڵاتییانەی دەوڵەتەکانیان بەسەر ڕۆژهەڵاتەوە.

ڕەخنەکانی ئەم نووسەرە هەر بە دەقە ڕۆژهەڵاتناسییە ئەکادێمییەکان، یان نووسینی گەڕیدە و نوێنەرە دیپلۆماتەکان نەوەستاوە. بەڵکوو درێژ بۆتەوە بۆ ڕەخنەگرتن لە دەقە ئەدەبی و کولتوورییەکانیش. ئەو لە کتێبی کولتوور و ئیمپریالیزم (1993)، مێتۆدی خوێندنەوەی یەکتربڕی پەیڕەو کرد، بۆ شرۆڤەکردنی ئەوەی کە چۆن لە ئەدەبیاتی کلاسیکیی ئەوروپاییدا غەیرە ئەوروپی نوێندراوە و چۆن چۆنی ئەدەب ڕۆڵی لە تۆکمەکردنی ئایدۆلۆژیای ئیمپریالی هەبووە و ڕوانگەی ئەوانی تری پەردەپۆش کردووە (1993: 66). ئەم مێتۆدەش ڕۆڵی گرنگی لە برەودان بە ڕەخنەی ئەدەبی پۆستکۆڵۆنیالی هەبووە، هانی توێژەرانیشی داوە بتوانن نادیارەکانی گێڕانەوە، لە نێو بەرهەمە کولتوورییە هەژموونگەراکاندا بدۆزنەوە. لێرەوە، کولتووری هزریی ئێدوارد سەعید، چۆتە چوارچێوەی فرە دیسپلینییەوە. بە چەشنێک کە کتێبەکەی پردێک بوو لەنێوان ئەدەب و مێژوو و ئەنسرۆپۆلۆژیا، تا بەهۆی ئەم فرەیییەوە ڕوونی بکاتەوە، چۆن نواندنی کولتوورییانە بزووێنەری هێزە سیاسی و ئابوورییەکانی بووە. بەمەش ئەو هەوڵیدا ڕەخنەی توند لە بیرۆکەی بێلایەنی لە گێڕانەوەی مێژووییدا بگرێت، لەگەڵ ئەمەدا ڕوونی کردەوە گێڕانەوە ئەدەبییەکانیش، لەسەر گریمانەی ڕەسەنی ئیمپریالییانەوە هەڵچنراون.

ڕەخنەی ئێدوارد سەعید لە گێڕانەوەی کۆڵۆنیالییانەی مێژوو

ئێدوارد سەعید هەوڵی هەڵوەشاندنەوەی ئەو بۆچوونە چەسپیوەی نێو هزری ئەوروپییەکانی داوە، کە جەختی لەوە دەکردەوە بۆ ئەوەی غەیرە ئەوروپایی  لە بەستێنیی مێژووییدا هەبن، ئەوە دەبێت مێژووەکەیان ئەو سیستەمی بەهایانە لەخۆ بگرێت، کە ئەوروپا بەرهەمی هێناون. وەگەرنا جێگەیان لەسەر ڕووتەختی مێژوویی، مێژوو بە مانای پێشکەوتن و پەرەسەندنی بەردەوام، نابێتەوە. بۆیە گەر دەخوازن هەبن، دەبێت پەیڕەوی لە تێزە ئایدیالەکانی ئەوروپا بکەن و بە هەژموونی جیۆ – کولتووری و جیۆ – سیاسییەکەی ڕازی ببن. ئەم سەنتەرگیرییە ئەوروپایییە مەیسەر نەدەبوو ئەگەر بە پەراوێزخستنی ئەوانی تری دەرەوەی بازنەی شارستانییەتی ڕۆژئاوایییەکەی لەگەڵ نەبایە (حسن، ٢٠٢٢: ١٣١). چونکە – بەم تێگەیشتنە – ئەوەی ئەوان بەرهەمیان هێناوە، بەها بنەڕەتییەکانن بۆ هەر هەبوونێک لەنێو مێژوودا. ئەو پێی وابوو، ئەوەی کردوویەتی، لە چاوخشاندنەوە بە گوتاری ڕۆژهەڵاتناسی، بەشێکە لە ناوکۆیەکی فراوانتر، کە تێیدا لێکۆڵینەوە لە ژن، ڕەشپێست و گرۆ ئیتنییەکان، هەروەها لێکۆڵینەوەی سۆسیالیستی یاخو دژە ئیمپرییالیانەش هەن (سعید، ١٩٩٦: ٣٦). واتا ئەو لێکۆڵینەوە و بوارە زانستییانەی تایبەتن بەو کۆمەڵ و گرۆ مرۆیییانەی لە نێو گوتاری ئیرۆ سەنتەرییانەی مێژوونووسیندا نوێنەرایەتی نەدەکران، یاخود بە خراپی نوێندراون و بواری ئەوەیان پێ نەدراوە، لەو کایانەی لە ڕووی سیاسی و هزرییەوە دیاری کرابوون، بە باشی خۆیان بنوێنن و ئەو کەتوار و واقیعە مێژوویییەی هەیانبووە بەرجەستەی بکەن.

ئەمەش بۆ ئەو کات، لە مێتۆدی نووسینەوەی مێژووی پەراوێز خراوان یاخود نائەوروپییەکاندا، وەرچەرخانێکی بنەڕەتی بوو. ئەمە سەرباری ئەوەی پشتبەستنی ئەو بە چەمکی ”گوتار”، بەو شێوەیەی میشێل فوکۆ دایڕشتبوو و تەماشاکردنی ڕۆژهەڵاتناسی وەک سیستەمێکی گوتارییانە، توانی بە بونیادی دەسەڵاتییانەی ئەوتۆی ببەستێتەوە، کە بەرهەمهێنانی مەعریفە و نواندنی ڕابردوو سنووربەند دەکات و هەژموونی بەسەردا دەکات. ئەم تێزە ئەو گریمانانەی مێژووی ڕۆژئاوای لەسەر دامەزرابوو خستە بەردەم پرسیاری جیدییەوە و وەک توێژەرێکیش دەڵێ (El-Haj, 2005) بانگەوازێک بوو بۆ پێداچوونەوە بە چۆنیەتیی پێکهاتنی مەعریفەی مێژوویی و ڕێبازەکانی بڵاوکردنەوە و سەپاندنی.

بۆ مێژوونووسی سەنتەرگیر، ڕوانگە و گێڕانەوە و بەهای هێزە ئەوروپییەکان، چوارچێوەی زانینی مێژوویی دیاری کردوە، لەگەڵیشیدا بەپەراوێزبینین و شێواندنی مێژووی ژێردەستە لەئارادا بووە. ئەم گوتارە لەوەدا چڕ بۆتەوە جڤاکە ئەوروپایییەکان وەک سەنتەری شارستانیەت، پێشکەوتن و پرەسەندنی مێژوویی دەنوێنن، واتا نوێنەری هەرە دیاری دینامیکای مێژوویی دەکەن. لەبەرامبەرا ئەوی تری غەیرە ئەوروپایی چەقبەستووە، بێ مێژووە و پێوستی بەوەیە نوێ بکرێتەوە، واتا ئەوپەڕی میکانیکبوونی مێژوویی. ئەم تێگەیشتنە وێنایەکی بەیانی و قوچەکییانەی مێژوو بەرهەم دەهێنێت، کە تێیدا گۆڕان و پێشڤەچوون چیەتیی مێژووەکە پێک دەهێنن و دەستکەوتی ئەوروپای نوێ سەنگی پێوانی هەموو کارایییەکی مێژوویییە. لەگەڵیشیدا ئەو ”ئاڵۆسکاوی لە کارابوونی مێژوویی”، کە دەشێ ئەوانی تر هەیانبێت، وەلا دەنرێت. یانیش لە چوارچێوە هەمەگیرە ئەوروپایییەکەدا دەبینرێت و لەنێو گێڕانەوە مێژووەکانیدا دەنوێندرێت. ئاکامی تێگەیشتنی ئاواش ڕوونە؛ ڕەوایەتی بەخشین بە هەژموونی دەسەڵاتیی ئیمپریالی و وێناکردنی ”بەرزەفتکاری”، وەک حەتمیەتێکی مێژوویی و پێداویستییەکی سەردەمییانە بۆ هەبوون لەنێو مێژوودا، نەک ڕژێمێکی قۆرخکار، کە ڕووخساری هەرەدیاری مێژووەکەی زەبروزەنگ و مەحوکردنەوەی کولتووری ئەوانی تر بووە. ئەو فۆڕمە گێڕانەوەیەی هزری ئەوروپایی ویستویەتی بیسەپێنێت، نەک هەر ڕاستییەکانی پەیوەست بە مێژووی توندوتیژی کۆڵۆنیالیزمی دادەپۆشی، بەڵکوو چوارچێوەیەکی دۆگماشی بۆ گێڕانەوە داڕشتبوو و کاریگەری بەسەر کۆی گوتاری مێژوویی لە ئاستی جیهانیدا هەبووە.

لە ڕووی مەعریفییەوە، ڕوانگەی سەنتەرگەرانەی ئەوروپایی بە چەشنێک ئەزموون، تیۆری و ڕێبازە ئەوروپایییەکانی گشتاندووە، تا وای لێ هاتووە وەک پێوەری سروشتی بۆ هەر شرۆڤە و شیکارێکی مێژوویی دەربکەون. ئەمەش بووە هۆی وەلانانی زانین و تێگەیشتنی جیاواز بۆ مێژوو و گێڕانەوە غەیرە ئەوروپییەکانی ڕابردوو. کاریگەریی کۆڵۆنیالیزم لەوەدا دەردەکەوێت، کە گرنگیی زۆر بە سەرچاوەی ئەرشیڤی نووسراو داوە و پێناسەکردنی مێژووی وەک مێژووی تۆمارکراو و نواندنی دۆکیومێنتی ماددی، وەک تاکە کەرەستەی گێڕانەوەی مێژوویی. ئەمەش، زۆربەی کات، دەسەڵاتە کۆڵۆنیالییەکان زەقیان کردۆتەوە و بانگەشەیان بۆ کردوە، لەهەمبەر بە نەریتی زارەکی و کولتووری مادی و گێڕانەوەی خۆجێییان داناوە. ڕەنگە مێژووی کورد لەم ڕووەدا نموونەیەکی زۆر باش بێت، کە زۆرجار لە گوتاری مێژوویی ئەوروپایی، وەک میللەتێکی دەرەوەی مێژوو نواندراوە و دەنوێندرێت، چونکە بەشی هەر زۆری مێژووەکەی لە دەرەوەی دەقی نووسراودایە. مێژوونووسی ئەوروپایی، بە جەختکردنەوەی زۆری لەسەر دەقی نووسراو تا ئاستی بەپیرۆز بینینی بەڵگەنامە ئەرشیڤییەکان، دەیەوێت گەورەییی مێژوویییانەی خۆی بسەلمێنێت و ناهاوسەنگیی کاراییی مێژووییی لەنێوان ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵات بەرجەستە بکات: ڕۆژئاوای نێو گێڕانەوەی تۆمارکراو و ڕۆژهەڵاتی دەرەوەی ئەم چەشنە گێڕانەوەیە. بەمەش گەلانی کۆڵۆنیالیزەکراو تەنیا بەردەنگی نەرێنیی مێژوون، نەک کاراییی نێو ئەم مێژووە بە بەشەکەی خۆشیانەوە.

ئێدوارد سەعید لە کتێبەکەیدا ورد ڕەخنەی لەم تێگەیشتنە سەنتەرگەرایە گرتووە و پێی وایە ئەمە چەشنێکە لە چڕکردنەوەی ئایدۆلۆژییانەی مێژووی جیهانی. ئەوە ڕوون دەکاتەوە مێژوونووسان، گەریدە و کارگێڕانی ئیمپریالیست، ئەگەر مێژوویان گێڕاوەتەوە، لەگەڵیدا کاریان بۆ بونیادنانی ڕۆژهەڵاتێکی ئەفسانەیی کردووە، کە خزمەت بە ئامانجە هەژمونگەراکەی کردەی سیاسی کردووە (Burke and Prochaska, 2008: 12). ئەو نموونە بە بەرهەمەکانی ئێڕنست ڕینانی فەڕەنسایی و لۆرد کڕۆمەر دەهێنێتەوە، کە چۆن لە گێڕانەوەیان بۆ مێژوو و نواندنی ڕۆژهەڵات لەنێویدا، هەوڵی تۆکمەکردنی چەمکی باڵادەستیی ئەوروپاییان داوە (سەعيد، ٢٠١٨: ٢٦٢-٣١١). ئەم نواندنەشیان بەپێی چوارچێوەی مەعریفی تێگەیشتنی ڕۆژئاوایی بۆ زانستی مێژوو بووە، کە گشت ڕەگەزێکی غەیرە ئەوروپایی وەلا ناوە، یاخود بە کەم و ناڕەسەنی بینییە (Kennedy, 2013: 22). ئەوان لەمیانەی پێناسەکردنیان بۆ ئەوەی ڕۆژئاوایییە، کاریان بۆ بە ئەوی ترکردنی ڕۆژهەڵات کردووە. ئەمەش ئەو ڕەخنەیەیە، کە سەعید بە توندی لە مێژوونووسیی ڕۆژئاوایی گرتووە و وەک پێشتر گوتمان بریتی بوو لە چڕکردنەوەی گێڕانەوە بەدەوری ڕابردووی پنتێکی دیاریکراوی شارستانیدا. هەر ئەوەیە وای کردووە، ئەو دەقانەی مێژوونووسەکان هانایان بۆ بردووە، ئەوانە بوونە، کە ئەم تێگەیشتنەیان پشتڕاست کردۆتەوە و جەختیان لەسەر پەراوێزبوون و ناکاراییی مێژووییی ئەم ئەوی ترە کردۆتەوە، لەگەڵیشیدا بەهانەیان بۆ ”سیاسەتی ئیمپریالی” و ”حەتمیەتی مێژوویی”ی قۆناغەکە هێناوەتەوە.

بونیادنانی مێژوونووسیی پۆستکۆڵۆنیالی

گرفتی هەرە سەرەکی ئەو مێژووەی عەقڵە کۆڵۆنیالییەکە بەرهەمی دەهێنا و دەیگێڕایەوە ئەوە بوو، کە مێژووی ژێردەستەی وەک چۆن هەبووە نەنووسیوەتەوە، بەڵکوو وەک بەشێکی ئەو ناوکۆ مێژوویییەی پێی وایە مێژووی خۆیەتی و لە پەراوێزیدا ژێردەستەکانی هەبوون و هەن، نواندویەتی. واتا ئەوەی دەینووسییەوە، وەک فرانز فانۆن (٢٠٠٤: ٤٣) گوتوویەتی، مێژووی ئەو وڵاتە نەبووە کە داگیری کردووە و خەریکی بەتاڵانبردنی سەروەت و سامانی بووە، بەڵکوو مێژووی نەتەوەیی خۆی بووە لەوێدا.

ڕزگاربوون لەو تێگەیشتنە ڕۆژئاوایییە بۆ مێژوو، پێویستی بەوە بوو لە ڕۆژهەڵات خۆیدا کەسانێک دەربکەون، هەم ئەو مێژووە نووسراوە هەڵبوەشێننەوە و هەمیش لە دیدگا و بە مێتۆدێکی جیاواز، جارێکی دی مێژووی خۆیان بنووسنەوە، بەتایبەت مێژووی پەیوەندییان بە زلهێزە کۆڵۆنیالییەکانەوە. ئیتر مێژوونووسیی پۆستکۆڵۆنیالی سەری هەڵدا. دەرکەوتنی ئەم فۆڕمەی مێژوونووسینیش، لە بنەڕەتەوە، لەپێناو ڕەتکردنەوەی گێڕانەوە ئەوروپایییەکە بوو بۆ مێژووی ئیمریالیستانەی خۆی و چۆنیەتیی نواندنی مێژووی ئەو ناوچە و وڵاتانەی دەستی بەسەردا گرتبوون و لەژێر هەژموونیدا بوون. هەر لەو وڵات و شوێنانە، توێژەرانێک دەرکەوتن پێیان وابوو دەبێ لە ڕوانگەی ژێردەستەوە هەردوو مێژووەکە بنووسرێتەوە؛ لە دیدی ئەوانەوە تەماشای ئەم ئەزموونی داگیرکارییە بکرێت و لە دەرەوەی هەژموونی دەسەڵاتییانەی و جێکەوتەکانی بەسەر گێڕانەوەی ڕابردووەکە ببینرێت (Green & Kathleen, 2016: 238). بەو مانایەی پەراوێزخراو و بێدەنگکراو گێڕانەوەی خۆی هەبێت، بۆ ڕابردوویەک تێیدا ئەو خراوەتە نێو ئەم دۆخی پەراوێزبوون و باری نەدوان لەسەر خودی مێژووکردانەی خۆیەوە.

دەرچوونی کتێبەکەی ئێدوارد سەعید وەک ڕووداوێک تەماشا دەکرێت؛ وەرچەرخانێکی گرنگی نێو گەڵاڵەبوونی ئەم گوتارە پۆستکۆڵۆنیالیە، گۆڕانێکی ڕیشەیی بەسەر گوتارەکە خۆی و ڕەهەندەکانیدا هێناوە. ئەوەی ڕۆڵیشی هەبوو لەوەی ئاوا کتێبێک، جێکەوتەی هزرییانەی دوورمەودای هەبێت ئەوە بوو نووسەرەکەی جەختی لەوە دەکردەوە، کە دەبێت پێداچوونەوەیەک بەو سیستەمە بکرێت هزریی مێژوویی لەقالب دابوو. بەتایبەت ئەگەر هاتبوو، لە ناوەڕۆکدا، ڕووە نادیارەکانی گوتار و دەقی کۆڵۆنیالیزمییانەی ئاشکرا کردبوو و پەیوەندییەکانی بە کردەی سیاسی ڕوون کردبۆوە. جا، وەک لەیلا غاندی (٢٠٢١: ٨١) ئاماژەی پێ داوە، شیکردنەوەی گوتار و دەقی کۆڵۆنیالیش یەکێکە لە ڕوخسارە هەرە دیارەکانی پۆستکۆڵۆنیالیزم.

ئێدوارد سەعید بەم ڕەخنانەی، ئەفسانەی مێژوونوسیی بابەتییانەی تێک شکاند، کە تا ئەوکات مێتۆدی هەرە پێشکەوتووی نووسینەوەی مێژوو بوو لە ئەوروپا. ئەو سەلماندی ئەو مێتۆد و تێگەیشتنە بۆ مێژوو، وەک لە بەرهەمە ڕۆژهەڵاتناسییەکاندا ڕەنگی دابۆوە، لە بنەڕەتدا بەهۆی یەکتربڕینی دەسەڵات و مەعریفەوە بووە، مەبەست لێی سەپاندنی ڕوانگەیەکی تاکڕەهەند بوو بەسەر مێژوو لەخۆیدا (Çelik, 2018: 382). ئەمەشی ڕاستەوخۆ پەیوەست کرد بە ڕەخنەگرتنی لە سەنتەرگیرییە ئەوروپایییەکە، لە نووسینەوەی مێژوو. هەروەها ڕۆڵی هێزە ئیمپریالییەکان، لە شێوەگیرکردنی گێڕانەوە بەگشتی. لە کتێبی ڕۆژهەڵاتناسی بە ڕوونی دەردەکەوێت، کە نووسەرەکەی چۆن بەدوای ئاشکراکردنی جێ دەستی دەسەڵاتی کۆڵۆنیالی بوو، لە سەپاندنی وێنەی جێگیر و نەگۆڕی مێژووکرد لەنێو گێڕانەوەکاندا. خۆ لەو بەرهەمانەشی، کە لە ئەدەبیاتی ئەوروپایی دەدوێت، هەر مێژوونووسانە سەرەدەری کردووە و وەک شیلی والیا (٢٠٠٦:٧) ئاماژەی پێ داوە، وەک دەقی ئیستاتیکانە لە دەقە ئەدەبییەکانی نەڕوانیە، بەڵکوو وەک بەڵگەنامەی مێژوویی بینیونی. ئەمەش لەو بڕوایەوە، کە دەقەکان چەشنێک لە نواندن لەخۆ دەگرن و وێنە گەورەکەی لە قاڵبدانی ڕۆژهەڵات ڕوونتر پیشان دەدەن.

ڕەخنە لە کۆڵۆنیالیزم، لەگەڵ ئێدوارد سەعید، بووە پڕۆژەیەکی تایبەت بە هەڵوەشاندنەوەی گوتار و ڕەفتاری ئیستیعمارییانە. لەم ڕوانگەیەوە ئەو بە نووسینەکانی، وەک توێژەرێک بۆی چووە (حسن، ٢٠٢٢: ١٣٩)، هەوڵی داوە ڕەهەندە تیۆرییەکەی ئەم پڕۆژەیە تۆکمە بکات. ئەمەش بە ئاشکراکردنی خەوشەکانی گوتارەکەی و هەڵوەشاندنەوەی ئەو بانگەشەیەی، جەختی لەوە دەکردەوە گوایە گوتارێکی زانستییە، پشت ئەستووریشە بە زانین و بابەتگەرایییەوە. هەربۆیە هاتووە ئیشی لەسەر چەند دۆز و پرسێکی مێژوویی کردووە، کە هاوکاری بوون لە ڕوونکردنەوە و شیکردنەوەی چۆنیەتیی هەژموونی کۆڵۆنیالیزم بەسەر گێڕانەوە لە کولتوورە خۆجێییەکاندا. هەروەها لێکۆڵینەوەی وەڵامدانەوەی دەوڵەت و نەتەوەی ژێردەست بۆ میراتی کولتووری کۆڵۆنیالیزم، بەتایبەت لە قۆناغی دوای سەربەخۆبوون.

هەموو ئەمە ئاسان نەبوو، ئەگەر ئەو نەهاتایە، ڕەخنەیییانە، بنەما جێگیر و پیرۆزکراوەکانی نێو هزریی ئەورووپایی، لە ڕوانگە و ڕەهەندێکی جیاوازەوە نەخوێندبایەوە. بۆ نموونە هات گەردوونگەراییی ڕۆشنگەری ڕەت کردەوە، ئەمەش وەک ڕاپەڕینێک وابوو دژ بە مێتۆدە باوەکانی تێڕامان لە مێژوو، بە چەشنێک نووسینەوە لە مەیل بەلای هەمەگیرییەوە پەڕییەوە بۆ گێڕانەوەی پارچەپارچە و فرەدەنگ؛ گرنگیدان بە گێڕانەوە خۆجێییەکان، لەبری ئەو گێڕانەوانەی ئەوروپا بەرهەمی هێنابوون. ئەم ئاڕاستەیەش سەرەدەری لێکدانەوەی فەلسەفەی مێژووی ئەوروپایی، لە سەدەی هەژدە و نۆزدە، بۆ چەمکی ”پێشکەوتن” هەڵدەوەشاندەوە، بەتایبەت لێکدانەوەی هیگڵییانە بۆ چەمکەکە.

لەلایەکی دیکەوە، ڕوانگەی ئێدوارد سەعید ڕێژەگەری پۆستمۆدێرنە و حەتمییەتی مارکسییانەی ڕەت دەکردەوە. لەبەرامبەردا، لە میانەی سیستەمگەلی ئاڵۆسکاوی مەعریفی و ئابوورییەوە، بە دوای پەیوەندیی هێزدا بووە. لەم ڕووەدا، ڕەخنەی ئێدوارد سەعید لە مارکسیزم دەشێ نموونەیەکی گرنگ بێت، بۆ بینینی کتێبەکەی وەک سەرچاوەیەکی ئەم مێتۆدە و هەندێک لە ڕەهەندەکانی تیۆریی پۆستکۆڵۆنیالی بەگشتی. ڕەخنەکانی ئەو، پتر ئاڕاستەی مارکسیزمی ئۆرسۆدۆکسی بوو و پەیوەست بوو بە ڕەخنەگرتن لە هەژموونی ”گێڕانەوە گەورەکان”، بەسەر ڕوانگە هەمەگیرە ئەوروپایییەکەوە. لەلای ئەو، شکستی ڕیشەیییانەی چەمکەکانی مارکسیزم لە درووستکردنی ئەو ڕوانگەیە، لەوەدا بوو کە نەیتوانیوە خۆی لەگەڵ دراوە سیاسییە تایبەتەکان و ئەزموونی مێژووی جیهانی کۆڵۆنیالیزەکراودا بگونجێنێت. ئەو لە کتێبی ڕۆژهەڵاتناسیدا ویستوویەتی بسەلمێنێت، کە تیۆرییەکەی مارکس دووچاری کێماسیی ڕۆشنبیرانە بووە و مارکس خۆی کەمترین زانیاری لەبارەی جیهانی دەرەوەی ئەوروپادا هەبووە. هەر بۆیە، وەک لەیلا غاندی (٢٠٢١: ٨٨-٨٩) شرۆڤەی کردوە، مارکس کۆڵۆنیالیزمی وەک پڕۆژەیەکی مێژوویی بینیوە، کە ڕێگا خۆش دەکات لەبەردەم بەجیهانیکردنی ”شێوازی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری” و دواتریش تێکشکاندنی شێوازە ”دواکەوتوو” و ”پێش سەرمایەدارییەکان”ی ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی.

ئێدوارد سەعید پێی وایە ئەم تێگەیشتنەی مارکس و تێزەکانی قوتابخانە فەلسەفییەکە، لەبارەی گۆڕانی سۆسیو – ئابووری، نەک هەر لە بنەڕەتەوە خەوشی زۆریان هەیە، بەڵکوو ئەگەر لە ڕوانگەی جیهانی کۆڵۆنیالیزەکراو و لە ڕووی ئاکارییەوە تەماشای بکەین، ئەوا قێزەونە و ڕیسوایییە. چونکە هەمان ئەو مۆدێلە سواوەی دووبارە کردۆتەوە، کە لە سەدەی نۆزدەدا هەبووە و جەختی لەسەر جیاوازیی کرۆکییانەی نێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا دەکردەوە. سەرباری ئەمەش، وا لە ڕۆژهەڵاتی کۆڵۆنیالیزەکراو دەڕوانێت، وەک ئەوەی وێنەیەکی ئەبستراکت بێت بۆ تیۆرییەکە، نەک بارستایییەکی مرۆیی، کە خەڵکەکە بەدەست سیاسەتە داگیرکارییەکەوە دەناڵێنن. هەربۆیە لێکدانەوەکەی مارکس نەک هەر نەگونجاو بووە، بەڵکوو پشتی بە مەنتقێکی ساختەشەوە بەستووە، مەنتقی ئەرکی شارستانییانەی ئەوروپای داگیرکەر بۆ گەڕاندنەوەی ئاسیا، بۆ نێو ”ڕەوتی واقیعییانەی مێژوو” و ڕزگارکردنی ئەم کیشوەرە، لە دواکەوتوویی و هەژاریی پێش قۆناغی ئیمپریالی!. لێرەوەیە، ئەگەر مارکس گوتویەتی ”ئاسیایییەکان ناتوانن نوێنەرایەتیی خۆیان بکەن و دەبێ نوێنەرایەتی بکرێن”، ئێدوارد سەعید (١٩٩٦: ١٠٨) حەماسەت گرتوویەتی و گوتویەتی نەخێر وانییە؛ میللەتانی پاشکۆ و ژێردەستە دەتوانن بدوێن و خۆیان بنوێنن. باشترین بەڵگەش، بەڕای ئەو، مێژووی بزووتنەوە ڕزگاریخوازییەکانی سەدەی بیستەم بووە.

جێکەوتەی ئەم ڕەخنانە، لە زۆر لەو توێژینەوە پۆستکۆڵۆنیالییانە دەردەکەوێت، کە لەبارەی چینی ژێردەستە نووسران. تێیاندا تێکەڵبوونی چین، ڕەگەز و جۆری کۆمەڵایەتی، لە درووستبوونی دینامیکای کۆمەڵایەتی دەبینرا (Chakrabarty, 2000: 45)، لە کاتێکدا ئەم دینامیکایە، بە کاریگەری چڕکردنەوەی چەمکی چینایەتی بە لێکدانەوە مارکسییەکە، پەراوێز خرابوو. ئەمە پێویستی بەوە بووە، لە دەرەوەی سەرچاوە نەریتییەکانی بەردەستی مێژوونووسان، سەرچاوەی جیاواز بەکار بهێنرێت. تا مێژوونووس وێنایەکی فرەڕەهەندی زەمەنی لە لا درووست ببێت، کە پێشتر ئەرشیڤە کۆڵۆنیالییەکان ئەم چەشنە ڕوانگەیەیان بۆ زەمەنی مێژوویی نەخستۆتە بەردەستی. خۆ ئاوێتەکردنی ئێدوارد سەعید بۆ بونیادگەراییی پاش مۆدێرنە، لەگەڵ مەتریالیزمی مێژوویی، بووە هۆی داڕشتنی چوارچێوەیەکی جیاواز، کە بە مێژووگەراییی پۆستکۆڵۆنیالی ناسرا (postcolonial historicism). ئەمەش مێتۆدێکە ڕەخنەی گوتارییانە و شیکردنەوەی مەتریاڵییانە تێکەڵ بەیەک دەکات، بەڵام لە دەرەوەی ئەو حەتمییەتگەرایەی مارکسییەکان جەختییان لەسەر کردبۆوە. ڕەنگە لە یەکەمین نموونەکانی بەکارهێنانی ئەم مێتۆدە، کتێبە بەناوبانگەکەی سەر بە قوتابخانەی پۆستکۆڵۆنیالی تیمۆثی میشێل بێت، بەناوی ”کۆڵۆنیالیزەکردنی میسر”. نووسەر(٢٠١٣)، ئەوەی بۆ دەرکەوتووە وێناکردنی بەریتانییەکان بۆ جووتیاری میسری، وەک کەسانێک کە لە سروشتیاندا تەمبەڵ و تەوەزەڵن (کە ئەمەش لە ئاستی گوتاردا خەسڵەتپێدانی کولتوورییە)، لە بنەڕەتدا واقیعی چەوساندنە و بەکارهێنانی ئەم چینەی، لە چوارچێوەی سیستەمی سەرمایەداری جیهانی دەشاردەوە. نەک ئەوەی خوێندنەوەیەکی وردی چۆنیەتیی درووستبوونی مێژوویییانەی سیستەمە کۆمەڵایەتییەکەیان بێت، وەک لە خۆیدا هەبووە.

ئێدوارد سەعید و لێکۆڵینەوەی پاشکۆ

چاوەڕێی ئەوە دەکرا جێکەوتەی بەشدارییە هزرییەکانی ئێدوارد سەعید بەسەر ڕەوتە نوێیەکانی مێژوونووسیدا هەبێت، بەتایبەت ئەوانەی دژە کۆڵۆنیال بوون، یان لە دەرەوەی هەژموونی هزرییانەی ئەم جووڵانەوە سیاسی – ئابوورییە بیریان کردۆتەوە. هەرواش بوو، ئەوەی ئەو کردبووی فەراهەمکردنی زەمینەیەکی تیۆری بوو، کە مێژوونووسیی پۆستکۆڵۆنیاڵی تێدا چەکەرەی کردووە و پێگەیشتووە. هەرچەندە ئەو ڕەتی کردۆتەوە یەکێک بێت لە دامەزرێنەرانی ئەم ڕەوتە هزرییە، بەڵام خۆ ڕەخنەکانی لە چەمکی ڕۆژهەڵات سەرەتایەک بوون بۆ ”بزاڤی ڕزگاربوون”ی زانستە کۆمەڵایەتییەکان، لە ڕوانگە و دیدە ڕۆژئاوایییەکەوە (غراتالو، ٢٠١٨: ١٠٨). ئەمەش کۆڵەگەی هەرە بنەڕەتی هزری پۆستکۆڵۆنیالییە.

بەکارهێنانی مێتۆدی قوتابخانەی جنێڤ لەلایەن ئێدوارد سەعید لە یەکەمین نووسینەکانیدا، ئەوی زیاتر بە قوتابخانەی پۆستکۆڵۆنیالییەوە گرێداوە. ئەو مێتۆدی نوێی ڕەخنەی بەکار نەهێنا، هەرچەندە لەکاتی نووسینی کتێبەکەیدا باڵادەست بووە، بەڵام وەک مێتۆد ڕەتی کردۆتەوە، چونکە وای بینیوە بە چەشنێک سەرەدەری لەگەڵ دەقدا دەکات، وەک ئەوەی دابڕاو بێت لە مێژووی ڕۆشنبیری و چوارچێوەی سۆسیۆ – کولتووریی نووسەرەکەی. بەڵام هات مێتۆدەکەی جنێڤی بەکار هێنا، کە ئەوان لە لێکۆڵینەوەی دەقدا، لە میانەی شیکردنەوەی وردی زمانی نووسین، بەدوای بونیادنانەوەی ڕوانگەی نووسەر بوونە بۆ بوون. هەر ئەم تێگەیشتنەش وای کرد نووسینەکەی ئەو ببێتە سەرچاوەیەکی ئیلهامبەخش، بۆ ئەو توێژەرانەی بواری مێژوو، کە بیریان لە هەڵوەشاندنەوەی گوتارە کۆڵۆنیالییەکە کردۆتەوە و بەدوای گەڕاندنەوەی دەنگی پەراوێزخراوانەوە بوون(Roddan, 2016: 45). چونکە بۆ ئەمانە، ئەگەر دەیانویست لە بەرزەفتی ئەوروپایی بۆ حەقیقەتی مێژوویی دەربازیان ببێت، ئەوا تێزەکانی سەعید پاشخانێکی مێتۆدی باش بوون. ئەمە بە ئاشکرا لە کاریگەربوونی یەکێک لە قوتابخانە هەرە گرنگەکانی مێژوونووسیی پۆستکۆڵۆنیالی دەردەکەوێت، کە ئەویش قوتابخانەی هیندییە، ئەوەی پتر بە ”لێکۆڵینەوەی پاشکۆ – Subaltern Studies” ناسراوە. چەمکی سەبەڵترن لە بنەڕەتدا بە مانای پاشکۆ دێت، توێژەرانی هیندی لە بیریاری ئیتالی ئەنتۆنیۆ گرامشییان وەرگرتووە، کە لای ئەو بە مانای چینە پەراوێزخراوەکانی کۆمەڵگە دەهات (اشکروفت و آخرون، ٢٠١٠: ٣١٩-٣٢٠). بەڵام هیندییەکان، بەتایبت ڕێناجیت گوها، مانای تریان پێ بەخشی و بۆ وەسفکردنی خەسڵەتی گشتی پاشکۆبوون لە جڤاکی باشووری ئاسیا بەکاریان هێنا.

 لەم قوتابخانەیەدا پۆستکۆڵۆنیالیزم وەک ئامرازێکی ڕەخنەیی بووە و لە زۆر خاڵدا لەگەڵ ڕەوتی پۆستمۆدێرنە یەکتربڕ بووە. بەتایبەت هەڵتەکاندن و وەلانانی گێڕانەوە هەژموونگەراکان، ئەوانەی وەک دانیال وۆلف (٢٠٢١: ٣٤٥) وەسفی کردووە، کۆڵۆنیالیزم و هاوپەیمانەکانی لە دەستبەژێرە خۆجێییەکان بەسەر گێڕانەوەی مێژوویییان سەپاندبوو. ئەم دەستە نوێیە هەوڵیاندەدا، لە بری ئەو گێڕانەوانەوە، گێڕانەوەی خۆجێیی بهێننە پێش و دەقەکان بە چەشن و ئاڕاستەی جیاواز بخوێننەوە، بۆ ئەوەی بتوانن پەی بەوە ببەن، کە نووسەرانیان نەیانگوتووە، نەک ئەوەی گوتراوە و بیستراوە.

وەک زانراوە، هیندستان نقێمی تاجی کۆڵۆنیالیزمی بەریتانی بوو. هەر لەگەڵ سەربەخۆبوونی، گفتوگۆ و مشتومڕێکی زۆر لەنێو دەستەبژێری ئەم وڵاتە، دەستی پێ کرد. ئەوان دەیانویست جیاواز لە گێڕانەوە کۆڵۆنیالییەکە (کە جەختی لەسەر مۆدێرنە و جێکەوتەکانی، پەرەسەندنی ئابووری و تێکەڵکردنی کۆڵۆنییەکان بە سەرمایەداری جیهانی دەکردەوە)، ئەزموونی کۆڵۆنیالیزم هەڵسەنگێنن. لە دەرەوەی ئەم بابەت و ناونیشانە هەمەگیرانەوە ڕەهەندەکانی مێژووەکەی ببینن. مێژوویەکی خۆجێیی بگێڕنەوە، بەدەنگی خەڵکی هیندستان خۆیان بێت و ڕۆڵیان لە درووستکردنی تێگەیشتنیان بۆ ئێستای خۆیان بنوێنێت. ئەمە وای دەخواست توێژینەوەی ئەوتۆ ساز بکەن، کە چەشنێک لە سەنتەرێتی بە کولتووری نێوخۆییان ببەخشێت و بەهایەکی پێ بدات، جیاوازبێت لەو بەهایانەی کولتوورە ڕۆژئاوایییە – کۆڵۆنیالیستەکە ویستبووی بیسەپێنێت (Green & Kathleen, 2016: 278). چونکە ئەوان دەیانزانی، ئەگەرچی پرۆسێسە سیاسییەکە کۆتایی هاتبوو، بەڵام هێشتا لەڕووی ئابووری و کولتوورییەوە، جێکەوتەی قووڵی بەسەر زەمینەی هیندییەوە هەر مابوو.

لێکۆڵینەوەی پاشکۆ لەسەرەتادا وەڵامێک بوو بۆ دەرکەوتنی بیرۆکەی ”مێژوو لە ژێرەوە”، کە مارکسییە بەریتانییەکان دەمێک بوو کاریان لەسەر چەمکەکە کردبوو و لەگەڵ ڕەخنەکانی ئێدوارد سەعید لە سیستەمی مەعریفەی ڕۆژئاوایی ڕێک دەهاتەوە. دەستەی یەکەمی دامەزرێنەرانی ئەم قوتابخانەیە، هەر لە زانکۆ ئینگلیزییەکان خوێندبوویان، بەڵام پەروەردەکراوی ئەو مێژوونووسە بەریتانیانە بوون، کە سەر بە قوتابخانەی مارکسی بوون (وولف، ٢٠٢١: ٣٤٥؛ الیعقوبي و طحطح، ٢٠١٩: ١٠٩-١١٠). دواجار بنەماکانی ئەم قوتابخانەیەی نووسینەوەی مێژوو، لەسەردەستی مێژوونوسی هەرەدیاری هیندی ڕاناجیت گوها (١٩٢٣-٢٠٢٣)، جێگیر بوون. لەوێ، نەک هەر ڕەخنە لە گێڕانەوەی ئیمپریالییانە بۆ مێژووی هیندستان گیرا، بەڵکوو پێداچوونەوەیەکیش بوو بەو فۆڕمەی مێژوونووسین، کە لە دوای ساڵی ١٩٤٧یش، هەر باو بووە. ئەمە پێداچوونەیەوەک بوو، مەبەستی بوو مێژوو لە تێگەیشتنە باوەکە (مێژووی سەردەستە و دەستەبژێری سیاسی)، ڕزگار بکات. لەگەڵیشیدا گرنگی بە نووسینەوەی مێژووی بونیادە کۆمەڵایەتیی – ئابوورییەکان بدات؛ مێژووی ژێردەستە و پەراوێزخراوان.

پاشخانە مارکسییەکەی مێژوونووسەکان وای کرد جەخت لەسەر تێپەڕاندنی مێژووی دەستەبژێر بکەنەوە، کە هەر عەقڵیەت و ڕوانگەی کۆڵۆنیالی سەپاندبووی. ئەوەبوو ڕێناجیت گوها، لە یەکەمین بەرهەمەکانی (1983: 7)، گێڕانەوە نەتەوەییەکانی خستەژێر باری ڕەخنەوە و گفتوگۆی وردی لەبارەوە کردن. بەتایبەتیش جەختی لەسەر کاریگەربوونی دەستەبژێری هیندی، بە گێڕانەوە ئیستیعمارییەکان، کردەوە. دەیگوت ئەوان بە مێتۆدێکی کۆڵۆنیالییانەوە لەو مێژووەیان کۆڵیوەتەوە و بەسەر کۆی گێڕانەوەی مێژوویی هیندستانیان سەپاندووە. لە بەرامبەردا چین و توێژە کۆمەڵایەتییەکانی دی وەک: جووتیار، کرێکار و ژنان، کە زۆرینەی دانیشتوانی نیمچە کیشوەرەکە بوون، نەگێڕدراونەتەوە و نادیارن؛ وەک ئەوەی لە دەرەوەی مێژوودا بن.

ئیدی مەبەستی ئەم قوتابخانەیە ڕاستکردنەوەی ئەو ناهاوسەنگییە بوو، کە لە بواری ئەکادێمیدا بەرچاو دەکەوت. بەتایبەت ئەگەر دەیانبینی توێژەرانی نێو دەزگا زانستییەکان، جەخت لەسەر ڕۆڵی سەنتەرییانەی چینی دەستەبژێر و هەژموونی ڕۆشنبیریی دەستەبژێرانە دەکەنەوە. ئەوان دەیانویست هەڵسەنگاندنێکی بابەتییانەی ئەم ڕۆڵ و هەژموونە بکەن، لەپاڵیدا ڕەوش و پێگەی پەراوێزخراوان و ژێردەستەکانیش ببینن. هەربۆیە پتر ویستیان نووسینەوەیەکی جیاوازی مێژووی هیندستان بهێننە ئارا؛ مێژوویەک، کە بۆ ماوەیەکی درێژ لەژێر هەژموونی تێگەیشتنی ئەم دەستەبژێرە بۆرژوایەدا بوو و لەبنەڕەتیشدا بەرهەمی کۆڵۆنیالیزمی بەریتانی بوو (اشکروفت و آخرون، ٢٠١٠: ٣٢٠). ئەمە ئەو مێژووە بوو، کە زانینە کۆڵۆنیالییەکە کلیلە وشەکانی دیاری کردبوو و تێیدا، بە کاریگەریی نەریتە کۆڵۆنیالییەکەی مێژوونووسین، جەخت لەسەر سوودەکانی حوکمی کۆڵۆنیالی بۆ هیندستان دەکرایەوە. بەتایبەت لە ڕووی فەراهەمکردنی یەکگرتوویەکی سیاسی، سیستەمی سەردەمییانەی خوێندن، بونیادی نوێی ئابووری و پەرەپێدانی هزری ناسیونالیستی…تاد (شاکرابارتي، ٢٠١٦: ١٠).

ڕێناجیت گوها ڕێک هات ڕەخنەی لەمە گرت و ڕایگەیاند، کە ئەم پڕکردنەوەی گێڕانەوەی مێژوویی بە کاراییی دەستەبژێرەوە، مانای ئەوەیە بەشداریی میللی لە درووستکردنی ڕووداوی مێژوویی پشتگوێ خراوە. لەگەڵ ئەودا هزرڤانێکی تر دەرکەوت، ئەویش گایاتری سپیڤاک بوو، کە ئاماژەی بەوەدا دەبێت مێتۆدێکی ڕوون هەبێت، لە ناساندنی پەراوێزخراو و چۆنیەتی جیاکردنەوەیان لە کۆمەڵگەی بنەڕەتی هەژموونگەرا و جەختکردنەوە لەسەر ئەم جیاوازبوونە. مەبەست لەمەش بەدەنگهێنانی ژێردەستەیە، وەک لە وتارە گرنگ و پارادیمییەکەی، بە ناونیشانی ”ژێردەستە دەتوانێ قسە بکا؟” (٢٠٢٢)، وردی کردۆتەوە و ئاماژەی پێداوە. ئەم هزرڤانە هیندییانە و چەندانی دی لە مێژوونووسەکانی وڵاتەکە، لە نووسینەوەیان بۆ مێژوو، هەوڵیاندا تیۆرە باوەکان تێپەڕێنن، بەتایبەت تیۆرە مارکسییەکە، کە هەندێک لە دەستەبژێری هیندی بە جێگرەوەی تیۆرییە ڕۆژئاوایییەکانیان دەزانی (وولف، ٢٠٢١: ٣٤٨)، چونکە جەختی لەسەر کاریگەریی بونیادی کۆمەڵایەتی – ئابووری بەسەر ڕەوتی مێژوودا دەکردەوە.

ئەوەی جێی سەرنج بوو دیدگای ئێدوارد سەعید بۆ ڕۆژهەڵاتناسی، وەک سیستەمێکی گوتارییانە، بەتایبەت لەو ڕووەی ”ئەوی تر”ی ڕۆژهەڵاتی نیگەتیفانە دەبینی و لەزۆر باردا دەیخستە دەرەوەی ئەو مێژووەی عەقڵی ئەوروپایی، بە تاکە مێژووی درووستی مرۆڤایەتی دەزانی، بووە ئەو چوارچێوە ڕەخنەیی و تیۆرییەی مێژوونووسانی قوتابخانەی پاشکۆ بەکاریان هێنا، بۆ هەڵوەشاندنەوەی ئەو فۆڕمە باوەی نووسینەوە مێژوو. بەتایبەت جەختکردنەوەی نووسەرە فەڵەستینییەکە لەسەر دینامیکای دەسەڵات و مەعریفە؛ زەقکردنەوەی ئەو زەبروزەنگە مەعریفییەی، لەنێو نوێگەری کۆڵۆنیالیستی و پاش کۆڵۆنیالستیدا هەبووە. ئێدوارد سەعید خۆی ڕادەگەیەنێت، کە کتێبەکەی مەعریفەیەکی ڕەها و دابڕاو نییە، بەڵکوو مەبەستێکی تری لەپشتە، ئەویش سەرەداوێک بداتە دەست توێژەران، تا بەدوای توێژینەوەی وردتردا بن. ئەو لەمەدا زیاتر مەبەستی توێژەرانی جیهانی عەرەبی بوو. بەڵام ئەوەبوو زیاتر لە دەرەوەی ئەم جیهانە جێکەوتەی هەبوو و زوو هەندێک لە توێژەرە هیندییەکان، ڕوانگەی ئەویان لە لێکۆڵینەوەکانیاندا بەرجەستە کرد (شاکرابارتي، ٢٠١٦: ١٩). بۆیە دڵخۆشی خۆی ڕاگەیاندووە، ئەگەر بینیویەتی تێزەکانی لە قوتابخانەی مێژوونووسیی هیندی و قوتابخانەکانی تری سەر بە ڕەوتی پۆستکۆڵۆنیالی گرنگیان پێدراوە (سعید، ١٩٩٦: ١١٤). خۆی دوای گەڵاڵەبوونی ڕەهەندە هزری و مێتۆدییەکانی قوتابخانە هیندییەکە و هاتنەپێشی لێکۆڵینەوەی مێژووی پەراوێزخراوان، لە وتارێکی لە ساڵی ١٩٩٤دا، جەختی لەوە کردۆتەوە کتێبەکەی تەنیا شیکردنەوەیەکی ڕەخنەییانەی فرەکولتووری نەبوو، بۆ چۆنیەتیی بەکارهێنان و بەگەڕخستنی مەعریفە لەلایەن دەسەڵاتێکەوە، کە دەخوازێت بەهۆیەوە پێگەی خۆی پتەو بکات، بەڵکوو گەواهیدانێکیش بووە لەسەر ڕەوشی پاشکۆ و پەراوێزخراوان؛ ڕەوشی چەوساوەکانی سەر زەوی، کاتێک دێن لە خۆیان دەدوێن. ڕایدەگەیەنێت (١٩٩٦: ١٠٨) ئەو وەک نووسەری کتێبەکە دەیەوێت ڕۆڵێک بگێڕێت؛ ڕۆڵی ئاگایییەک، کە نوێنەرایەتیی خودێک دەکات، لە چوارچێوەی کۆمەڵێک دەق و گوتارێکی مێژووکردی پەیوەست بە خودی ڕۆژئاوایییەوە، چەپێنراوە و شێوێندراوە.

هەرچۆنێک بێت، لەم وتارە، لێرە و لەوێ دەرکەوت، ڕەخنەگرتنی ئێدوارد سەعید لە ”نواندن”، بەیەکێک لە بەشدارییە هەرە دیارەکانی هزری ئەوە. ئەو بەمە گرەوی ئاکارییانەی نووسینەوەی مێژوویی، بەم چەمکە ناساندەوە. ڕێک ئەمەش بوو، کە گایاتری سپیڤاک لە وتارەکەی خۆی، وردتر کاری لەسەر کرد. لەوێ ڕوونی کردۆتەوە چۆن هەوڵە ئەکادێمییە ڕۆژئاوایییەکان، لە پێناو گێڕانەوەی دەنگی ژێردەستە، بەرهەمهێنانەوەی گوتارێکی کۆڵۆنیالانە بووە، کە بەناوی ئەوان دواوە (سپیڤاک، ٢٠٢٢: ٥٣). ئەم قەیرانە وای لە مێژوونووسان کردوە، ڕووبەڕووی هەڵوێستی خۆیان لە پرۆسێسی بێدەنگکردندا ببنەوە. ئەمە لە کتێبەکەی پارثا چاترجی بە ناونیشانی ”هزری ناسیونالیستی و جیهانی کۆڵۆنیالی” بەڕوونی دەردەکەوێت، کاتێک نموونەی ئەوە دەهێنێتە، چۆن دەستەبژێری ناسیۆنالیستی هیندی دەستیان بە سەر زانستی کۆڵۆنیالی داگرت، لە بەرامبەردا نووسینی ئەوانەی لە دەرەوەی ئەم زانستانە، لە مێژووی هیندی قۆناغی دوای داگیرکاریی بەریتانی دوابوون، پشتگوێ دەخران (Chatterjee, 1986: 38). هەربۆیە، وەک سپیڤاک گوتویەتی، ئەگەر مێژوونووسان دەیانویست لەو تەڵەزگە مەعریفییە ڕزگاریان ببێت، دەبایە هەم پێگەی مەعریفییانەی خۆیان پێناسە بکەن و هەمیش ئاگایانەتر لە مەرزەکانی توانای نواندنی ئەوی تر بگەن.

وەک بینیمان ئێدوارد سەعید پتر هەوڵی ڕوونکردنەوەی پەیوەندیی نێوان کۆڵۆنیالیست و کۆڵۆنیالیزەکراو دابوو. بەڵام قوتابخانەی ”لێکۆڵینەوەی پاشکۆ”، بە دوای ئەو دابەشبوونانەدا بوون، کە لە خودی کۆڵۆنیالیزەکراودا هەبوو: چینایەتی، ڕەگەز و پاشکۆیەتی جووتیاران. لەمەشدا توانیان ئەوە دەربخەن، کە چۆن ئەو گێڕانەوە نەتەوەیییە باوانەی هەبوون، هەمان پلەبەندیی قوچەکییانەی ئیستعماریان دووپات کردۆتەوە. ئەمەش لە میانەی بەباشتر زانینی مێژووی چینی سەردەستە، لە مێژووی چینەکانی ژێرەوە (Chatterjee, 1986: 38). بێگومان ئەم وەرچەرخانە پێویستی بە دابڕانێکی مێتۆدییانە و نوێکردنەوەی شێوازی کارکردنی مێژوونووسەوە هەبووە. بۆیە دەبینین کاری ئەرشیڤکردن و سەرچاوەگیری، لە بەڵگەنامە ناوەندییەکانی دەوڵەتەوە گۆڕا بۆ سەرچاوەی لۆکاڵی؛ نەریتی زارەکی و پاشماوەی ماددی پەراوێزخراوان (Guha, 1983: 333). بەمەش بەرەنگاری ئەو مێژووگەرایییە ئەوروپییە بوونەوە، کە وەک ئاماژەمان پێدا ئێدوارد سەعید بە وردی ڕەخنەی لێ گرتبوو.

گایاتری سپیڤاک ڕایگەیاندووە، کتێبەکەی ئێدوارد سەعید بۆتە دەقێکی بنەڕەتی و سەرچاوەیەک، کە بەهۆیەوە لێکۆڵینەوەی پاشکۆ، ئاوا لەچوارچێوەی دەزگای ئەکادێمیدا جێگەی بۆ کرایەوە. ئەو وای دەبینی ئێدوارد سەعید توانی لێکۆڵینەوەی پۆستکۆڵۆنیالی، وەک بوارێکی سەربەخۆی زانستی بنوێنێت و لەمیانەی شرۆڤەی گوتاریی ڕۆژهەڵاتناسییەوە ڕوونی کردەوە پەراوێزخراو دەتوانێت بدوێت و دەنگی هەبێت و بەشێکی چاڵاکی کایەی زانستیی سەردەمەکە بێت (غاندي، ٢٠٢١: ٨١-٨٢). لە وتارە بەناوبانگەکەی، کە ئاماژەمان پێدا، بە ئاشکرا جێکەوتەی هزری ئێدوارد سەعید دەبینین، بەتایبەت کاتێک سوودی لە ڕەخنەی ئەو لە ”نواندن” گرتووە. هەرچەندە لە هەندێ بابەتیش کەمێک ڕەخنەیییانە لە هزری سەعید لایداوە، نەخاسمە لە پرسیارکردنی لەسەر توانای ئەکادێمیای ڕۆژئاوایی لە گێڕانەوەی ئاگایی بۆ پاشکۆ. ئەم خاتوونە جەختی لەسەر ئەوە کردۆتەوە دەنگی ژێردەستە هەردەم وەک نێوەندگیرێک، لە نێوان گوتارە هەژموونگەراکان، دەمێنێتەوە (٢٠٢٢: ٦١-٦٤). ئەمەش پێشڤەچوونێک بوو لە تێگەیشتی ئێدوارد سەعید، ئەگەر هاتووە قسەی لەسەر بێدەنگکردن کردووە. سپیڤاک، هەر بە کاریگەری نووسەری ڕۆژهەڵاتناسی، دان بەوە دادەنێت، کەوا گێڕانەوەی دەنگ بۆ ژێردەستە قورسە. وایدەبینی زۆربەی کات ئەم دەنگە، لەنێو گوتاری دەستەبژێردا دەنوێنرێت. ئەمەش وادەکات گەڕانەوە بۆ ڕەسەنی بیروبۆچوون و ڕوانگە میللییەکە، قورس و ئەستەم بێت. بێگومان ئەم ڕەخنەیە پێمان دەڵێت، کە پێویستیی بەردەوام هەیە بەوەی توێژەران بە ئاگایییەوە سەرەدەری لەگەڵ دەق و سەرچاوە و گێڕانەوەکان بکەن و لە کاریگەریی گوتارە ئاکادێمی و سیاسییە هاوچەرخەکانیان داببڕن.

خاڵێکی تری یەکتربڕ لەنێوان کارەکەی ئێدوارد سەعید و مێژوونوسیی پاشکۆ، پەیڕەکردنی مێتۆدی فرە پسپۆڕیی بوو. وەک دەزانین ئێدوارد سەعید ئەدەب، فەلسەفە، مێژوو و لێکۆڵینەوەی کولتووری ئاوێتەی یەکتر کردووە، بۆ خوێندنەوەی گوتارەکەی ڕۆژهەڵاتناسی. ئەمەش بەردەستخستنی مێتۆدێکی هەمەگیرانە بوو، لە شیکردنەوەی بنەما کولتوورییەکانی مێژوونوسیی کۆڵۆنیالی. ئەو، لە میانەی ئاوێتەکردنی ڕوانگەی پسپۆڕییە جیاوازەکانەوە، توانیبووی ئەو پەیوەندییە ببینێت، کە لەنێوان پەیکەرە کولتووری و سیاسی و ئابوورییەکاندا هەبووە، بەتایبەت لە داڕشتنی مەعریفەی مێژووییدا (Kennedy, 2013: 89). ئەوەتا بە بەکارهێنانی شیکردنەوەی ئەدەبی لە ڕەخنەگرتن لە دەقی مێژوویی، توانی خەسڵەتی درووستکراو و ساختەی گێرانەوە مێژوویییەکان باشتر دەربخات (Çelik, 2018: 382) بە هەمان شێوە، جەختکردنەوەی لەسەر بە دەقکردنی مێژوو، هاوکار بووە لەوەی تێبگات تۆمارە مێژویییەکان دەقی بارگاوین بە هەڵوێستە ئایدۆلۆژییەکانی نووسەرانیان. هەر ئەمەش ڕۆڵی هەبوو لەوەی لێکۆڵینەوەی مێژوویی بە ئاقارێکی جیاوازدا بڕوات. کێنیدی (2013: 102) تێبینی ئەوەی کردووە، کە هەم ئێدوارد سەعید و هەمیش بیریار و مێژوونووسانی سەر بە قوتابخانە هیندییەکە، بەم ئاوێتەکردنەی مێتۆدی پسپۆڕییە جیاجیاکان، هەوڵی هەڵوەشاندنەوەی گێڕانەوە هەژمونگەراکانیان داوە. هەر ئەمەش هاوکار بوو لەوەی باشتر لە ئاڵۆزییەکانی مێژوو و هزری کۆڵۆنیالی و قۆناغی پاشتریش بگەن.

کەوابێ ڕەخنەگرتن لە گێڕانەوەی کۆڵۆنیالی بۆ مێژوو، خاڵێکی هەرە هاوبەشی پڕۆژەکەی ئێدوارد سەعید و تێزە هزرییەکانی قوتابخانە مێژوونووسییەکە بوو. هەردوولا ڕەخنە لەو ڕێبازانە دەگرن، کە بەهۆیانەوە دەوڵەتانی داگیرکەر هاتوون، دابڕاو لە ڕوانگەی میللەتانی ژێردەستە، ڕەوتی مێژووەکەیان بەرجەستە کردۆتەوە. جەختکردنەوەی ئێدوارد سەعید لەسەر چۆنیەتیی ئەم نواندنەی ئەوروپییەکان بۆ ڕۆژهەڵات، لەگەڵ شیکردنەوەی گوها بۆ دیاردەی وەلانانی گێڕانەوەی کۆڵۆنیالی، لە نوێنەرایەتیکردنی پاشکۆ، ڕێک دێتەوە. بۆ نموونە گوها (1983: 15)، لە قسەکردنی لەسەر ڕاپەڕینی جووتیارانی هیندستان، ئەوەی دەرخستووە چەندە جووتیار خۆی، سەنتەرگیرانە، ڕەوتی مێژووی ئاڕاستە کردووە. ئەمەش پێچەوانەی ئەو وێنا کۆڵۆنیالییە بووە، کە بۆیان درووست کرابوو و بەسەریاندا سەپێنرابوو، گوایە ئەوان ”هەڕەمەکییانە’‘ کردار دەنوێنن و ”بێعەقڵانە” خۆیان بەرجەستە دەکەن و ”گێرەشێوێنانە” لەنێو ڕەوتی ڕووداوەکاندا دەردەکەون. ئەمەش هەمان ئەو ڕەخنەیەی ئێدوارد سەعید بوو لە وێنای ڕۆژئاوایی بۆ ڕۆژهەڵات، ئەگەر دەیانگوت ناتوانن نوێنەرایەتیی خۆیان بکەن و توانای خۆبەرزەفتکردنیان نییە و پشێوی دەخەنە نێو ڕەوتی درووستی مێژوو. بۆیە دەخوازن ئەوە لە زەیندا بەرجەستە بکەن، کە هەژموونی ئیمپریالییانە حەتمیەتێکی مێژوویییە، مەبەست لێی دەربازبوونە لەم گێرەشێوینییە و بۆ ڕاستکردنەوەی ڕەوتی مێژوو خۆیەتی.

تێزەکانی ئێدوارد سەعید و ڕەخنەی مێژوونووسان

لەسەرەتاوە بینیمان گرنگی کتێبەکەی ئێدوارد سەعید، هەر لە جێکەوتە هزرییەکانی نەبووە، بەڵکوو لە مێتۆدەکەیشی بوو. بەتایبەت شیکردنەوەی دەقە ڕۆژهەڵاتناسییەکان و هەوڵدان بۆ داڕشتنەوەی ڕووی نادیاری ئەوەی نووسراوەتەوە. لە بواری مێژوودا، ئەو مێژوونووسانی خستە بەردەم ئالەنگاری هەڵوەشاندنەوەی لاگیرییەکانی نێو تێزی سەنتەرگیریی ئەوروپایییەوە. ئەمەش زیاتر لە میانەی داننان بە فرەچەشنی ئەزموونی مێژووییدا بوو، کە وا دەخوازێت بەدوای مێتۆدی جیاوازی نووسینەوەدا بین؛ هەمەگیر بەڵام فرەچەشن، کە بتوانێت ڕوانگە جیاوازەکان لەخۆ بگرێت و وابکات دەنگی کۆمەڵگە پەراوێزخراوەکانی نێو گێڕانەوە سەنتەرەگەراکە، باشتر و ڕوونتر ببیسترێت. ئەم وەرچەرخانە لە تێگەیشتنی گێڕانەوەی مێژوویی زۆر گرنگە، ئەگەر دەخوازین تێگەیشتنێکی دادپەروەرانە و فرەڕەهەندمان، بۆ مێژووی جیهانی، چنگ بکەوێت. شیلی والیا (٢٠٠٦: ٢٦-٢٧) ڕایدەگەیەنێت نووسینەکانی ئێدوارد سەعید ڕۆڵێکی بنەڕەتیان لەو گفتوگۆیانەدا هەبوو، کە لە ڕووتەختی هزریی ئەوروپاییدا، سەبارەت بە تیۆریی مێژوو باو بوون. ڕۆڵی ئەویش پتر لە تێگەیشتن بۆ ”حەقیقەتی مێژوویی” و چۆنیەتیی ”نواندن”ی لە ناوکۆی گوتارییانەدا بووە. ئەو وای لە حەقیقەتەکە نەڕوانیوە ڕەها بێت، ئەوەندەی پەیوەستە بە دۆخی گشتی و هەڵوێستی سیاسییەوە. ئەوە بەو مانایە نایەت نکۆڵی لە ڕێبازە ئیمپیرییەکە کردبێت، پێی وابێت هەموو گێڕانەوەیەکی مێژووی ڕابردوو ساختەیە. بەڵام جەختی لەوە کردۆتەوە نووسینی ئەکادێمییانەی ئەوروپایی لەبارەی ڕابردوو، پێوەست بووە بە بونیادنانی ئیمپراتۆرییانەوە. لەو دەستپێکەوە ڕاستییەکانیان وێنا کردووە و دواتر لە گێرانەوەی مێژووییدا بەرجەستەیان کردوون. لەگەڵیشیدا چەشنێک لە خۆبەگەورەزانی کولتووری و ڕەگەزی هەبووە، کە ڕیشەی لەنێو پلانی هێنانەدی ئامانجە سیاسییەکان داکوتاوە.

لای ئێدوارد سەعید مێژوونووسین و نواندن دوو بنەمای سەرەکین، کە دەشێن هاوکار بن لە تێگەیشتنی ئەو پەیوەندییەی وڵاتانی ڕۆژئاوا لە گەڵ ژێردەستەکانیان درووستیان کردبوو. بەچەشنێک کە دەشێ تەنانەت شێوازی ئەکادێمییانەی مێژوونووسی و بەکارهێنانی سەرچاوە و پەراوێزدانان خودان بونیادێکی ئایدۆلۆژییانە بێت، کە جۆرێک بێت لە نواندنی واقیعی مێژوویی، نەک واقیعەکە لەخۆیدا. ناکرێ ئەم فۆڕمەی نواندنیش، بەو بونیادە ئایدۆلۆژییەیەوە، بەدەر بێت لە لاگیرییەوە. ئەو باش لە گرفتی نواندن لە چوارچێوەی میتۆلۆژیای ئایینی و مێژوویی گەیشتووە و درکی بەوە کردووە، کە چۆن لەم پرۆسەیەدا شتەکان لە جێگەی خۆیان دانانرێن و دەشێوێندرێن و لە بەهایان کەم دەکرێتەوە. هەر ئەمەش دیدگای ئەوی بەچەشنێک داڕشت، کە وای ببینێت گێڕانەوەی درووستی مێژوو، ئاکامێکی ستراتیژیای کولتوورییە، لە پێناو پاراستنی دەسەڵات و دەستکەوتە ماددییەکان ساز کراوە (والیا، ٢٠٠٦: ٢٩-٣٠). بەو مانایەی نواندن، کرۆکی هەر نووسینەوەیەکی مێژوو پێک دەهێنێت، کاتێک مێژوونووس دەیەوێت بەهۆیەوە حەقیقەتێکی مێژوویی بەرجەستە بکات. ئەمە پرۆسەیەکە، گەر بەئاگا نەبین، بە لاڕێماندا دەبات. لەگەڵیشیدا ئەو بڕوایەش بەهێز دەکات، کە مێژوو هیچ نییە جگە لەوەی مێژوونووس نووسیویەتیەوە. بۆیە ئەو بونیادە ئایدۆلۆژی و چوارچێوە سۆسیۆ – کولتوورییەی زەینی مێژوونووسی تێدایە، مێژووەکە دەنوێنێت و بە بەکارهێنانی زمان وەک هۆکاری پەیوەندی، دەیخاتە بەردەستمان.

ئەم تێز و دیدگا پارادیمییەی ئێدوارد سەعید لەنێو مێژوونووسان گفتوگۆ و مشتومڕی زۆریان بەدوادا هات. هەرچەندە وەک بینیمان ڕەخنەی ئەو لە گێڕانەوەی کۆڵۆنیالی لەگەڵ ئامانجەکانی نووسینەوەی مێژووی دوای کۆڵۆنیالی ڕێک دەهاتەوە، بەڵام بەشێک لە مێژوونووسان پێیان وابوو مێتۆد و دەرەنجامەکانی قەیرانیان تێدایە، چونکە ئێدوارد سەعید خۆی پتر مەیلی بەلای گشتاندنەوەیە و کەمتر لەچوارچێوەی ناوکۆیەکی دیاریکراوی مێژووییدا ماوەتەوە، بە چەشنێک نابینین نموونەکانی بە ناوکۆیەکی ئاوا پەیوەست بووبێت. ئەمە وای کردووە، وەک جۆن مەکەنزی (1994: 132) ئاشکرای کردووە، پەیوەندیی نێوان تێزە هزرییەکانی ئێدوارد سەعید و مێژوونووسان ئاڵۆز خۆی بنوێنێت و خاڵی هاوشێوە و نەگونجانیان ڕوون دەرنەکەوێت.

ئەوەی خوێنەری ئێدوارد سەعید بێت، تێبینی ئەوەی کردووە، کە ئەو چەندە کاری لەسەر چەمکی ئەکادێمیی ئۆرگانی کردووە، ئەو چەمکەی زۆر لە ڕەهەندەکانی بۆ گرامشی و تێگەیشتنی بۆ ئەرکی ڕۆشنبیر دەگەڕێتەوە و لای ئێدوارد سەعید لە تێوەگلانی ڕۆشنبیر و ئەکادێمیان بە کردەی سیاسی و بەرەنگاربوونەوەیان بۆ ئایدۆلۆژیای باو و بەرزکردنەوەی دەنگی پەراوێزخراوان خۆی بینیوەتەوە (سەعید، ٢٠١٨: ٣٧-٣٩). بەلای ئەو ”بێلایەنی” و ”بابەتیبوون” تەنیا ئامرازن؛ دەزگای نەریتگەرا بۆ چەپاندنی ڕوانگەی جیاواز بەکاری دەهێنێت. لەبەرامبەردا پێی وابوو دەبێت دەستەبژێری ڕۆشنبیر پرسیاری هەستیار بوروژێنن و لە هزردا هەردەم گەڕیدە بن، خۆ بەدوور بگرن لەوەی بکەونە ژێر کاریگەریی ڕژێمە بەرزەفتکارەکانەوە.

لەگەڵ ئەوەشدا ئەم تێگەیشتنەی ئێدوارد سەعید، لەلایەن هەندێک لە مێژوونووسان، ڕەخنەی وردی لێ گیراوە. بەتایبەت لەوەی زیاد لە پێویست تیۆرییە و کەمتر ڕیشەی بە ناو ناوکۆی ئاڵۆزی مێژوویییەوە شۆڕبۆتەوە. ڕەنگە یەکێک لە دیارترینی ئەوانەی ڕەخنەیان گرتووە جۆن مەکەنزی (1994)، بێت. ئەو پێی وایە ئەم وێنایە لەگەڵ ڕوانگەی ئەو مێژوونووسانە ڕێک دێتەوە، کاریگەر بوون بە ڕێبازە مارکسییەکە، کە جەختیان لەسەر ڕۆڵی مێژوونووس لە دۆزینەوە و بەسەنتەرکردنی گێڕانەوە لەبیرکراوەکان یاخود چەپێنراوەکان دەکردەوە. هەروەها مێژوونووسان ڕەخنەی ئەوە لە ڕێبازی ئێدوارد سەعید دەگرن، بەوەی زیاد لە پێویست تیۆرییە و کەمتر ڕیشەی لەنەو ناوکۆ مێژوویییە وردەکان داکوتاوە. مەکەنزی ئاماژە بەوە دەدات، کە گشتگیریی ڕەخنەکانی ئێدوارد لە ئیمپریالیزم، بەتایبەت لە کتێبی ”کولتوور و ئیمپریالیزم” (1993) ورد نین و ئەزموونەکان نەگێڕدراونەتەوە تا پاڵپشتی باشتری تێزەکانی بکەن، لەکاتێکدا مێژوونووسان زیاتر بەدوای ئەو گێڕانەوانەدان. هەر ئەمەش وا دەکات بەرهەمەکەی ئێدوارد سەعید بە گشتی مێژوویی بێت، بەڵام لە ڕووی کردەکییەوە نامێژوویییانە دەربکەوێت.

مەبەستی هەرە بنەڕەتی ئێدوارد سەعید ڕەخنەگرتن بوو لە گێڕانەوە گەورەکانی ڕۆژئاوا. تێکشکاندنی ئەو تێزەی، کە دەیویست لەنێو مێژوودا بەدوای جێگیر و نەگۆڕەکانی ڕۆژهەڵات بگەڕێت و لە نووسینەوەدا جەختی لێ بکاتەوە. ئەمە ئەو چوارچێوەیە بوو، کە بنەمای ئایدۆلۆژی ئیمریالیزمی پێکهێنابوو. لەگەڵ ئەوەشدا هەندێک پێیان وایە ئەم تێزەی ئێدوارد سەعید سادەکردنەوەی دۆزەکەیە، بەتایبەت ئەگەر هاتووە هەژموونی کولتوورییانەی ڕۆژئاوای وەک یەک قەوارەی جێگیر و نەگۆڕ بینیە. مەکەنزی ئاماژەی بەوە داوە کولتوورە ئیمپریالییەکە لە گۆڕانی بەردەوامدا بوو و هەرگیز جێگیر نەبووە و فرەڕەنگ بوو؛ قەوارەیەکی نەبزۆت یاخود یەکگرتوو نەبووە (MacKenzie, 1995: 133-134). ئەگەر ئێدوارد سەعید هاتووە ئاوای وێنا کردووە، ئەوا کارتێکردنە ئاڵۆزەکانی پشتگوێ خستووە، بەمەش لە دینامیکای هێزە کولتوورییەکانی کەم کردۆتەوە و وەک گوتارێکی حەتمییانەی سادە خستوویەتیە ڕوو. تۆ تەماشای ناسنامەی کولتووری بەریتانیا بکە لە سەدەی نۆزدە، دەبینی چەندە بە پێشبڕکێ و ململانێ، لەگەڵ هەریەک لە فەڕەنسا و ئەڵمانیا، کاریگەر بووە. وەک چۆن بە پەیوەندییە ئیمپریالییەکانیشی، لە ناوچەکانی ژێردەستی، کاریگەر بووە.

ئەوەی ئێدوارد سەعید لە مێژووی بینیوە و ویستوویەتی بیکاتە مۆدێلێک بۆ  نووسینەوەی مێژووی پەیوندییەکە، جەختکردنەوەی بوو لەسەر دووانەی ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا، ئەو ئاڵۆزییە نێوخۆیییانە وەلا دەنێت، کە پەیوەندییەکەی تێدا پەرەی سەندووە و هۆکاری بنەڕەتی بووە لە تێگەیشتنی دینامیکای ئیپمراتۆرگەرایی. هەر مەکەنزی (1995: 135) وای دەبینێت شیکارییەکەی ئێدوارد سەعید، هەژارە لە سەرەدەریکردن لەگەڵ دژیەکی و دەرەنجامی هەڕەمەکی و ڕێککەوت و بڕیاری هەنووکەیییانە، لەکاتێکدا ئەمانە لە لێکۆڵینەوەی مێژووییدا ڕەگەزی بنەڕەتین. مێژوونووسان جەخت لەوە دەکەنەوە، کە ئەستەمە بتوانن پێشبینی وردی پێشهاتەکان بکەن. بۆ نموونە سیاسەتی پەروەردەیی بەریتانیا لە هیندستان، لە پێناو درووستکردنی هاوکار و لایەنگیر بوو، بۆ سیاسەتە ئیمپراتۆرییەکە. بەڵام بە شێوەیەکی چاوەڕواننەکراو، ئەوەی ڕوویدا ئەوە بوو، سیاسەتە فێرکارییەکە هۆکارێک بوو بۆ تۆکمەکردنی خەبات و بەرەنگاری و پتەوبوونی ناسیونالیزمی هیندی. خۆ ئەگەر نموونەی کوردی بهێنینەوە دەشێ ئاماژە بە هەمان سیاسەتی پەروەردەییی عوسمانی، لە دامەزراندنی قوتابخانەی ڕوشدییە بکەین؛ لەبری ئەوەی هەر کادیری خۆی تێدا پێ بگەیەنێ، دەبینین دەستەی منەوەرانی کورد دەرکەوتن و درەنگتر دژ بە سیاسەتە ئیمپراتۆرییەکەی گوتاری نێوی کوردبوون و کرداری کوردانەیان نواند.

 دەشێ دوایین ڕەخنەی مێژوونووسانە لە نووسینەوەکانی ئێدوارد سەعید ئەوە بێ، ئەو لە ڕەهەندێکی تەواو ئاکارییەوە تەماشای بابەتەکان دەکات. ئەمەش سەرنجی ڕەخنەگرانی ڕۆشنبیر زیاتر ڕادەکێشێ، وەک هی مێژوونووسان، کە بەدوای ئاڵۆزییەکان و نادیارەکانی ڕابردوو دان. ئەو ئەگەر لە هەر کەسێک، ڕۆژهەڵاتناسێک، گەڕیدە یان دیپلۆماتێک دەدوێ، ڕاست و ڕێک لە نێو دووانەی وەک ”پاڵەوانانی دژ بە ئیمپریالیزم” و ”دڕندە ئیمپریالیستەکان” پۆلێنبەندیان دەکات، بەمەش سروشتی فرە ڕوخساری ڕووداو و کارای مێژوویی پشتگوێ دەخات؛ دەشێ کەسێک ئەگەر لە پۆستێکی سیاسیدایە بە چەشنێک لە مێژوو بدوێت، کە لە پۆستەکەی نەما و خۆی بۆ نموونە لە نێو دەزگایەکی ئەکادێمی بینیەوە بە چەشنێکی تر ئەو مێژووە ببینێت و بینووسێتەوە. خۆ لە بواری کوردناسیدا نموونەی زۆری ئاوامان هەن: مینۆرسکی، نیکیتین و ئیدمۆندس…تاد، لەو کەسانەن.

هەرچی ڕەخنەی مێژوونووسانی پۆستکۆڵۆنیالییە لە ئێدوارد سەعید، ئەوا زێتر لە بینین و چرکردنەوەی پەیوەندییەکان بووە بە دوالیزمەکان؛ ڕۆژهەڵات/ڕۆژئاوا، سەردەستە/ژێردەستە، کە لەشێوەی ئەو تیۆرییە ڕۆژئاوایییانەی خۆی ڕەخنەی لێ گرتبوون، چەشنێک لە حەتمییەتی مێژوویی پێوە دیارە. ئەمە ڕەخنەیەکی نووسەرێکی دیاری هیندییە، کە ئەویش هومی بابایە و هاتووە لەم تێزە هەرە بنەڕەتییەی سەعید گرتوویەتی. لە ڕوانگەی ئەودا ڕۆژهەڵاتناسی، چ وێناکردن بێت یان بەرجەستەکردنی ڕاستییەکانی رۆژهەڵات، دیدگا بێت یان گێڕانەوە، لەبەریەکدانانی هەمەگیر و تایبەتمەندبوون بێت، کە ئەمە مێتۆدی کارکردنی ئیدوار سەعید بوو، دەشێ ئەم دژیەکییە ڕووکەشە پۆزەتیفانەتر ببینرێت و کۆکراوەی هەم زانست و زانینی تۆکمەی کۆڵۆنیالیزم بێت، هەمیش خەیاڵکردنی ئەوی تر بێت. ئەم هزرڤانە هیندییە وای دەبینێت دوالیزمەکە (ڕۆژئاوا لەبەرامبە بە ڕۆژهەڵات) و پڕۆسێسی وێناکردنەکە، تەنیا مانای دژیەکبوون و دابڕان ناگەیەنێت، ئەوەندەی دەشێ ئاماژەش بێت بۆ مەبەستێکی سیاسی – ئایدۆلۆژیی پەیوەست بە زەمەنی کۆڵۆنیالی. ئەمەش مەبەستێک بووە، ڕێگەی بە ئەوروپا داوە، بە هێمنی و بە شێوەیەکی مەجازییانە بە ئاڕاستەی ڕۆژهەڵات هەنگاو بنێت (یانج، ٢٠٠٢: ٢٩٥-٢٩٦). هومی بابا پێی وایە، لە دەرەوەی ئەم دابەشکردنانەوە، دەشێ چەمکگەلی تر هەبن، پەیوەندییەکان بناسێنن، وەک دووڕەگی و تێکەڵبوون، کە بە دوو خەسڵەتی هەرە بنەڕەتی پەیوەندییە کۆڵۆنیالییەکانیانی دەزانێت، نەک ئەو دوالیزمە توندانەی دەشێ تۆڕی پەیوەندیی نێوان دەستەبژێری خۆجێیی و کاربەدەست و کارگێڕانی ئیمپریالی بشارنەوە (Bhabha, 1994: 88). لەلای خۆیەوە چاترجی جەختی لەوە کردۆتەوە و ڕوونی کردۆتەوە، کە چۆن ناسیونالیزمی دژە کۆڵۆنیالی لە هیندستان گوتارێکی وەرگیراوە و لە ئاکامی ئاوێتەبوونی زانینە کۆڵۆنیالییەکان و نێوخۆیییەکانەوە داڕێژراوە.

ئەم ڕەخنانە بە مانای ئەوەیە توێژەرەکان ویستوویانە جەخت لەسەر پەیڕەوکردنی ئۆنتۆلۆژیایەکی پەیوەندگەرا بکەنەوە، کە چەمکانێکی وەک ناسنامەی شل و کاریگەری و کارتێکردن…تاد لەخۆ دەگرێت. لەم تێگەیشتنەوەیە، چاترجی پێی وایە مەیلی ئێدوارد سەعید بۆ هارمۆنیا لە پەیوەندیدا، جێگەی هەڵوەستە لەسەرکردنە. نموونە بەوە دەهێنێتەوە، کە چۆن ناسیونالیزمی دژە کۆڵۆنیالی لە هیندستان دەستی بەسەر زانین و زانستە کۆڵۆنیالییەکاندا گرتووە و کردوویەتیە ئامرازێکی گوتارییانە (Chatterjee, 1986: 50)، گوتارێک کە ڕەنگ و ڕووی ژێردەستەی هەبووە و پاشکۆیەتی لە نێو ڕەوتی مێژوو بەرجەستە کردووە، نەک دەسەڵاتی کۆڵۆنیالییانە.

لێرەوە تێدەگەین پاشماوەی کولتووری ئێدوارد سەعید و ئامادەییی تێزە هزرییەکانی لە نێو مێژوونووسیی پۆستکۆڵۆنیالی و ”لێکۆڵینەوەی پاشکۆ”، تەنیا چاولێکردنەوەیەکی کوێرانەی ئەو نەبووە و بابەتێکیش نییە لە پەراوێزدا بووبێت. بەڵکوو وەک داڕشتنەوەیەکی ڕیشەیییانەی بیروبۆچوونەکانی ئەو دەبینرێت، بەڵام بە تێپەڕاندنی چوارچێوەی سەنتەر/ پەراوێزی کۆڵۆنیالییانە و وەڵامدانەوەیەکیش بووە بۆ هەژموونی نێوخۆییی نەریتە هزرییەکانی. ڕەوتی هزریی قوتابخانەی پۆستکۆڵۆنیالی، بەردەوامێتی و ڕەخنەگرتن بوو لە ئیپستمۆلۆژیای ئێدوارد سەعید و بۆ کاراکانی نێو قوتابخانەی پاشکۆش ڕیشەداکوتان بوو، لەنێو وردەکارییەکانی مێژووی باشووری ئاسیا، بەتایبەت هیندستان. دەشێ ئەمەش ڕەخنەیەکی بنەڕەتی بێت لە کاری ئەم قوتابخانەیە، کە هزرڤان و مێژوونووسەکانیان نەیانتوانی پانتاییی مێژووی ئەوێ تێپەڕێنن؛ تێز و تیۆرییەکانیان بە چەشنێک بگشتێنن، لەبار بن بۆ تیۆریزەکردنی مێژوویییەکی جیهانییانە.

کۆتایی: ئێدوارد سەعید چی بۆ ئێمە پێیە؟

تەمەنی کتێبەکەی ئێدوارد سەعید لە نیو سەدە نزیک دەبێتەوە. لەو ماوەیەش گۆڕانی گەورە بەسەر کۆی زانستە مرۆڤایەتییەکان، لەنێویشیاندا ڕۆژهەڵاتناسی و مێژوونووسیندا هاتووە. لەگەڵ ئەوەش هێشتا ئەم کتێبە وەک دەقێکی کلاسیکیی ڕەخنەگرتن لە گوتاری کۆڵۆنیالی و هزری ڕۆژئاوایی سەرەدەری لەگەڵدا دەکرێت. ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی ڕەخنەیەکی بنچینەیییانەی مێتۆد و تیۆرییە باوەکانی مێژوونووسینی لەخۆ گرتووە. بەتایبەت ئەوانەی، لەچوارچێوەی سەنتەرگیریی ئەوروپایییەوە، مێژووی مرۆڤایەتیان دەخوێندەوە و دەیان نووسییەوە. بەرهەمەکەی ئەو لاگیریی کرۆکییانەی ئەم مێتۆدانەی دەرخست. بانگەوازێکیش بوو، بۆ پێداچوونەوە و هەڵسەنگاندنێکی ڕەخنەییانە و هەمەگیرانەی توێژینەوەی مێژوویی. ئەم مێتۆدە نێوپسپۆڕییەی ئەو– کە وەک بینیمان جەختی لەسەر سیاسەتی نواندن و سروشتی درووستکراوی گێڕانەوە مێژوویییەکان دەکردەوە – جێکەوتەی زۆری بەسەر لێکۆڵینەوەی پۆستکۆڵۆنیالی و زانستە مرۆڤایەتییەکان بەگشتی هەبوو. چونکە بەرهەم و تێزەکانی چوارچێوەیەکی نوێیان خستە بەردەست توێژەران بۆ ئەوەی مەعریفە لە دەرەوەی کاریگەرییەکانی هزری کۆڵۆنیالی چاو لێبکەن و بەرەنگاری گریمانە نەریتییەکان، لەبارەی چییەتیی مێژوو، ببنەوە. بەتایبەت ئەگەر دەبینین پاڵپشتی تێگەیشتنێکی دادەوەرانە و هەمەگیرانەی بۆ ڕابردووی مرۆڤایەتی دەکرد. ئەو کەرستەی ئەوتۆی خستە بەردەستیان بتوانن بەهۆیەوە، بە گێڕانەوە ئیمپریالییەکاندا بچنەوە؛ هەڵیوەشێننەوە و دەنگ بۆ پەراوێزخراوان بگێڕنەوە. هەرئەمەش بوو وای کرد نووسینەکانی ببنە ئیلهامبەخشی چەردێک قوتابخانەی مێژوونووسی، لەوانەش قوتابخانەی پاشکۆ، کە کەسە دیارەکانی نێوی هاوڕای ئێدوارد سەعید بوون، لە بەرەنگاربوونەوەی چوارچێوە ئەوروپییە سەنتەرگەراکانی گێڕانەوە و نواندنی ڕابردوو و بانگەوازکردن بۆ مێژوویەکی هەمەگیرتر.

لێرەوە، تێزەکانی ئێدوارد سەعید، وەرچەرخان بوون لەنێو زانستی مێژوودا. ئەوەی ئەو کردی مێژوونووسانی بە ئاڕاستەی ئەوە برد مێتۆدی نوێ لە نووسینەوەدا بەکار بهێنن و، لە بواری پسپۆڕییەکەیاندا، پشت بە بنەمای ئیپستمۆلۆژییانەی نوێ ببەستن. ئەو ئەگەر بەوە گەیشت نووسینەوەی مێژوو بەشێکی تەکنیکیی دەسەڵاتدارێتییە، توێژەرانی ناچارکرد ڕیشەیییانە لە مۆدێلە ئەوروپییەکەی مێژوونووسی بکۆڵنەوە. لەوەش گرنگتر چیدی لەو ڕوانگە تاکڕەهەندەوە لە ڕابردوو نەڕوانن، بەڵکوو بە چەشنێک بیبینن، کە دوالیزمە باوەکان تێپەڕێنێت و پەراوێزخراو، نەبینراو و پشتگوێخراویش لەخۆ بگرێت. لەوەش گرنگتر لە دەرەوەی زەینی ئەرشیڤگەرانەوە، کایەی مێژوونووسین دابڕێژنەوە.

سەرباری ئەوەی ناتوانین نکۆڵی لە لێکەوتەی هزری ئێدوارد سەعید بکەین، لەگەڵ ئەوەشدا بەردەنگی مێژوونووسان بۆ تێزەکانی ئاڵۆز بوو. چونکە، ئەگەرچی گوتارە ڕەخنەیییەکەی لەگەڵ ئامانجەکانی مێژوونووسیی پۆستکۆڵۆنیالی بۆ هەڵوەشاندنەوەی گێڕانەوە ئیمپریالییەکان ڕێک هاتۆتەوە، بەڵام  هەندێکجار جیاواز بووە لەگەڵ مێتۆدی ئەزموونگەری و وردی ناوکۆییانە، کە مێژوونووسان وەک یەکەمین هەنگاوەکانی مێژوونوسی دەبینن و پێیان وایە، بەبێ ئەم هەنگاوە، ڕاگەیشتن بەسەر ڕابردووی گێڕدراوە، کەموکورتی زۆری تێدا دەبێت. ئەم جیاوازییە ئەوەمان پێ دەڵێت، ئەگەر دەخوازین مێژوویەکی جیاواز بنووسینەوە، لە چوارچێوەی لێکۆڵینەوەی پۆستکۆڵۆنیالیشدا جێگەی ببێتەوە، ئەوا دەبێت قووڵتر سەرەدەری لەگەڵ هەر مێتۆدێکی نووسینەوەی مێژوودا بکەین کە بەکاری دەهێنین. ئەمەش تا بتوانین خۆمان لە گشتاندنە بەرفرەکان ڕزگار بکەین و لەو ئاڵۆزی و دژیەکییانەش بگەین، کە دیاردە مێژوویییەکان هەیانە و سادەیان نەکەینەوە.

هەرچۆنێک بێت هزری ئێدوارد سەعید تێز و دیدگای لێکۆڵینەوەی پاشکۆ و پەراوێزخراوان تەواو دەکات، چونکە هەردوولایان لەوەدا هاوشێوە بوون، کە بەرەنگاری چوارچێوەی سەنتەرگەرای ئەوروپی بوونەتەوە، بواری ئەوەشیان بە ژێردەستە داوە بڵێت ئێمەش لەنێو ڕووداوە مێژوویییەکاندا هەین و کاراین. ئەو ڕەخنانە بەیەکەوە و لەگەڵیشیدا ڕەخنە و ڕوانگەی چەند ڕەوتێکی هزریی ئەوروپایی، لەوانەش پۆستمۆدێرنە، هاوکار بوون لە شێوەگیرکردنی تێگەیشتنێکی جیاواز بۆ گێڕانەوەی مێژوویی و بواردان بە پێداچوونەوەی وردی چۆنیەتیی گەڵاڵەبوونی ئایدۆلۆژیای ئیمپریالی و بەرهەمهێنانی کولتوور و زانینی مێژوویی لە چوارچێوەیدا. بۆیە ئەگەر بێین ڕوانگەی ئێدوارد سەعید تێکەڵ بە شرۆڤە و لێکدانەوەی قووڵی مێتۆدییانە بکەین، ئەوکات وەک توێژەری بواری مێژوو، دەتوانین ئەو بۆشایییەی لەنێوان ڕەخنەی کولتووری و لێکۆڵینەوەی مێژووییدا هەیە بەرتەسک بکەینەوە. بەمەش بواری مێژوونووسی فراونتر و گرنگییەکەی زێتر دەکەین. بەهای زێدەتریش بە ڕوانگەی مێژوویی، لە تێگەیشتنی ئێستا و جەنجاڵییەکانی، دەبەخشین.

ئەمە لە ئاستە گشتییەکەدا، بەڵام لە زەمینەی کوردی بۆ لێکۆڵینەوەی مێژوو، وەک دەزانین قەیرانەکان زۆرتر و تێگەیشتنەکان هێشتا سادەتر خۆ دەنوێنن. ئەگەر ئێدوارد سەعید باسی کۆمەڵگە کۆڵۆنیالیزەکانی دەکرد، خۆ کورد ژێردەستە و پەراوێزی کۆڵۆنیالکراوەکانە. بۆیە بابەتی گرنگ بۆ مێژوونووسانی ئەم پانتایییە مرۆیییە، هەر ئەوە نابێت چەندە کۆڵۆنیالیزم چەمک و تێگەی هزرییانەی خۆی خزاندۆتە نێو گێڕانەوەدا. بەڵکوو لە زەمینەی ئێمە و نزیک بە ئێمە، چ کاریگەری و کارتێکردنیشی بەدوادا هاتووە. ئەوی تری سەردەستە و ئێمەش کە، لەدوای نەمانی کردەکییانەی کۆڵۆنیالیزمیش، هەر بە ژێردەستەیی ماوینەتەوە، چ کاریگەری هەبووە بەسەر داڕشتنەوەی ڕوانگە و ڕێبازی مێژوونووسیمان. چ جێکەوتەی بەسەر خۆدۆزینەوەی مێژوونووسییانەمان هەبووە، لەو ناوکۆ گێڕانەوەییەی بەسەرماندا، وەک کارەکتەری سەر بە گێڕانەوەی زارەکی و کەم مێژوونووسین، سەپێنراوە و ئێمە بە ئاگایی و بێئاگایی هەوڵمانداوە بە چەمک و تێگەی ئەوانەوە، گێڕانەوەی خۆمان لەو ناوکۆیەدا ببینینەوە و ڕەوایەتی بە هەبوونی مێژوویییانەمان لە چوارچێوەیدا بدەین.

ئەوەمان بیر بێت، بەشی هەرە بنەڕەتی تێگەیشتنی مێژوویییانەمان بۆ خودی کوردانەمان، ئەوی تر درووستی کردووە. جا چ لە قۆناغی پێش مۆدێرنە و چ قۆناغی مۆدێرنە و هەژموونی تێزە کۆڵۆنیالییەکان بووبێت. ئیدی ئەگەر فرانز فانۆن کاتی خۆی گوتی چەمکی جیهانی سێیەم، پڕ بە مانای وشەکە، لەلایەن ئەوروپاوە ئەفرێنراوە (یانج، ٢٠٠٢: ٢٥٩)، ئەوا چەمکی نیشتیمانییانە (عێراقی، تورکیایی، سوری و ئێرانی) پڕ بە مانای وشەکان، لەلایەن ئەوانی ترەوە، بۆ ناساندنی هەبوونی مێژووی ئێمە داتاشراون. گێڕانەوەی مێژووش بەشێکە لە ناسنامەی داڕێژراو، کە لە تێگەیشتنی سەردەستەوە (ئەوروپای کۆڵۆنیالی یان فۆرمی دەوڵەت نەتەوەی پاش کۆڵۆنیال) زانیارییەکانی نێوی مانای وەرگرتووە و پاککردنەوەی لە چەمک و دەستەواژە و تێزەکانی ئەستەم بووە. تۆ تەماشای تێگەیشتنی مێژوویییانەمان بۆ چەمکانێکی وەک کوردایەتی، کوردستان، باشوور، باکوور، جووڵانەوەی نەتەوەیی، بزاوتی نیشتیمانی، شۆڕشی کوردی، ڕاپەڕین…تاد.، بکە. ئەوکات دەزانی چەندە مانا لەوانی تر و لە ناوکۆی هزرییانەوە وەرگیراوە و لەنێو ناوکۆی کوردیدا جێنشین کراوە.

بێگومان ئەوەی گوتم هەرگیز بە مانای دژبوون نایەت لەگەڵ هزری ئەوروپایی و جێکەوتە مەعریفییەکانی، ئەوەندەی مەبەستم ئاوڕدانەوەیە، بە ئاڕاستەی چییەتیی هەبوونمان لەنێو زەمەن، ئینجا دۆزینەوەی تایبەتمەندییەکانی گێڕانەوەی مێژووییمان و جیاکارییەکانی کارایی و سروشتی زانینی مێژوویییانەی خۆجێیی. ڕاگەیشتن بەسەر ئەم بابەتانە بە خۆدابڕینی هزری و دژبوون و ڕەتکردنەوەی هەرچی لە دەرەوەیە نابێت، ئەوەندەی بەئاگابوون و تێپەڕاندن و تیۆریزە و بەرواردکارییەوە دێتە جێ. بەهەمان شێوە بە خۆتەنیاکردن و گومانکردن، لە هەرچی نووسراوە، مەیسەر نابێت. ئەوەندەی بە شرۆڤە و شیکردنەوە، لە ڕەهەندێکی ڕەخنەیییەوە، دەبێت. لێرەوە، ئەگەر خوازیاری نووسینەوەی مێژوویەکی پۆستکۆڵۆنیاڵانە و پۆستدەوڵەتییانە بین، ئەوا دەبێت ورد چەمکگەلی وەک زەمەنی مێژوویی، ڕووداو، نواندن، کارەکتەر، قۆناغبەندی…تاد، بناسینەوە و پێناسە بکەینەوە. نەک پێمان وابێت بە خەیاڵکردنی مێژوو و بەئەفسانەکردنی هەبوونمان، یان گەڕانەوە بۆ قۆناغی پێش کۆڵۆنیالیزە دەتوانین ئەمە بکەین، کە هەندێکجار ئایدۆلۆژییانە وەک سەردەمی زێڕین وێنای دەکەین و جگە لە هەستێکی خۆڕازیکردن و خۆبەزلزانییەکی ساختە، مەعریفەیەکی ئەوتۆی مێژوویی بەرهەم ناهێنێت.

ئەوەی مەبەستم بوو بیڵێم و هەقە ئەهلی مێژوو لای خۆمان لایەکی بەلادا بکەنەوە، گرنگی خۆناسینەوەی مێژوویییانەیە، لە میانەی هەمەچەشنکردنی هزر و مێتۆدی گێڕانەوە و هەنوکەییبوون لە ناساندندا.

سەرچاوەکان

کوردی

سپیڤاک، گایاتری. (٢٠٢٢). ژێردەستە دەتوانێ قسە بکا؟ وەرگێڕانی: سەنگەر حاجی، هەولێر: چاپخانەی ڕۆکسانا.

سەعید، ئێدوارد. (٢٠١٨). ڕۆژهەڵاتناسی؛ ڕۆژهەڵاتی داهێنراو لەلایەن ڕۆژئاواوە، وەرگێڕانی: موحسین ئەحمەد عومەر، هەولێر: ماڵی وەفایی.

عەرەبی

أشكروفت، بيل و آخرون. (٢٠١٠). دراسات ما بعد الكولونيالية : المفاهيم الرئيسية تأليف : ؛ ترجمة أحمد الروبي و أيمن حلمي و عاطف عثمان، القاهرة: المشروع القومي للترجمة.

حسن، مجدي عز الدين (٢٠٢٢). مابعد الكولونيالية ادوارد سعيد نموذجا، المجلة الموریتانية للدراسات الفلسفية، مؤسسة بیت الحکمة، العدد الأول.

حسین، محسن محمد. (٢٠١١). الاستشراق برؤية شرقية، بيروت – بغداد: دار الوراق.

سعید، ادوارد. (١٩٩٦). تعقیبات علی الاستشراق، ترجمة و تحرير: صبحي حديدي، بیروت: المؤسسة العربية للدراسات والنشر.

شاکرابارتي، دیبیش. (٢٠١٦). دراسات التابع والتأريخ ما بعد الكولونيالي، ترجمة: ثائر ديب، مجلة اسطور، العدد (٣).

غاندي، ليلی. (٢٠٢١). نظرية مابعد الکولونیالية؛ مدخل نقدي، ترجمه: لحسن احمامة، الجبيل: دار صفحة.

غراتالو، کریستیان. (٢٠١٨). هل يجب التفكير في تاريخ العالم بطريقة أخرى؟ ترجمة: الهادي التیومي، المنامة: هيئة البحرين للثقافة والآثار.

غها، راناجیت. (٢٠١٩). التاریخ عند نهاية التاریخ العالمي، ترجمة: ثائر دیب، المنامة: هيئة البحرين للثقافة والآثار.

فانون، فرانز. (٢٠٠٤). معذبو الارض، ترجمة: سامي الدروبي و جمال الاتاسي، الجزائر – بیروت: منشورات انبیت و دار الفارابي.

فوكو، ميشيل. (٢٠٠٨). حفريات المعرفة، ترجمة: سالم يفوت، الدار البيضاء–بيروت: المركز الثقافي العربي.

میتشل، تیموثي. (٢٠١٣). استعمار مصر، ترجمة: بشير السباعي و احمد حسان، الطبعة الثانية، القاهرة: مدارات للأبحاث والنشر.

والیا، شيلي. (٢٠٠٧). إدوار سعید وکتابة التاریخ، ترجمة: احمد خریس و ناصر ابو الهيجاء، عمان: أزمنة للنشر والتوزیع.

وولف، دانیال. (٢٠٢١). تاریخ موجز للتاریخ؛ تدوین التاریخ کونیا منذ العصور القديمة وحتی الیوم، ترجمة: حیدر عبدالواحد راشد، بغداد: دار الرافدين.

الیعقوبي، خالد؛ طحطح، خالد. (٢٠١٩). التاریخ من أسفل، القاهرة: رؤية للنشر والتوزیع.

یانج، روبرت. (٢٠٠٢). أساطير بيضاء؛ كتابة التاريخ والغرب، ترجمه: احمد محمود، القاهرة: المشروع القومي للترجمة.

ئینگلیزی

Ashcroft, B., Griffiths, G., & Tiffin, H. (2002). The Empire Writes Back: Theory and Practice in Post-Colonial Literatures (2nd ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203426081

Bhabha, H. K. (1994). The Location of Culture. Routledge.

Burke III, E. and Prochaska, D. (2008) Genealogies of Orientalism: History, Theory, Politics. Santa Cruz: University of California, Santa Cruz. Available at: 

Çelik, Z. (2018). Reflections on Architectural History Forty Years after Edward Said’s Orientalism, Journal of the Society of Architectural Historians, 77(4), pp. 381–386. Available at: https://online.ucpress.edu/jsah/article-abstract/77/4/381/60311.

Chakrabarty, D. (2000). Provincializing Europe: Postcolonial Thought and Historical Difference. Princeton University Press.

Chatterjee, P. (1986). Nationalist Thought and the Colonial World: A Derivative Discourse.

El-Haj, N.A. (2005). Edward Said and the Political Present’, American Ethnologist, 32(4), pp. 538–555. Available at:

Gallien, C. and Jokic, O. (2015). Eighteenth-Century Orientalism in Contemporary British Historiography and Literary Criticism’, Literature Compass, 12(4), pp. 183–194. Available at:

Green, A., & Troup, K. (2016). The houses of history: A critical reader in history and theory (2nd ed.). Manchester University Press.

Guha, R. (1982). Elementary Aspects of Peasant Insurgency in Colonial India. Oxford: Oxford University Press.

Kennedy, V. (2013). Edward Said: A Critical Introduction. Cambridge: Polity Press.

MacKenzie, J. M. (1994). Edward Said and the historians. Nineteenth Century Contexts, 18(2), 229–235. https://doi.org/10.1080/08905499408583378

Mitchell, T. (1988). Colonising Egypt. Cambridge University Press.

Prakash, G. (1994). Subaltern Studies as Postcolonial Criticism’, The American Historical Review, 99(5), pp. 1475–1490.

Roddan, H. (2016). Orientalism is a Partisan Book’: Applying Edward Said’s Insights to Early Modern Travel Writing’, History Compass, 14(1), pp. 12–21. Available at:

Said, E. (1993). Culture and Imperialism. London: Vintage books.

The post ئێدوارد سەعید و مێژوونووسیی دوای کۆڵونیالی appeared first on ژنەفتن.

هێردەر تێڕوانینێکی قووڵ دەخاتەڕوو، کە تێگەیشتنی کلاسیکی (گێڕانەوەی مێژوویی) تێدەپەڕێت. ئەو مێژووی وەک گێڕانەوەیەکی کرۆنۆلۆژی ڕووداوە یەک لە دوا یەکەکان بەتەنها نەدەبینی، بەڵکوو بە بونیادێکی مەعریفی دادەنا، کە لەنێو خۆیدا تامەزرۆیییەکی فەلسەفی بۆ دروستکردنی (بونیادێکی تیۆری)ی گشتگیری هەڵدەگرت، کە عەقڵ ڕۆشن دەکاتەوە و ڕابردوو بە ئێستاوە دەبەستێتەوە^[1].

ئه‌و لە خاڵێکی بنەڕەتییەوە چووه‌ نێو توێژینه‌وه‌ مێژوویییەکانه‌وە، ئەویش ڕەخنەگرتن بوو لە تێگەیشتنە ڕووکەشییەکانی مێژوو، وەک بە ڕوونی لە میانەی ڕەخنەگرتن لە پڕۆژەکەی مێژوونووس (وینکلمان) دەربارەی مێژووی هونەر دەردەکەوێت، ئەو پێیوایە کە نابێت مێژوو تەنها لیستی کرۆنۆلۆژی ڕووداوەکان بێت، بەڵکوو بەلایەوە دەبێت زانستێک بێت، کە بەدوای تێگەیشتنێکی قووڵی جووڵەی هونەر و هزر و کۆمەڵگەدا بگەڕێت. دیارە وشەی یۆنانی (Histore) بۆ مێژوو، تەنها واتای گێڕانەوە نییە، بەڵکوو بە واتای (تێبینیکردن) و (زانین) و (پشکنین)یش دێت. بەم واتایە، مێژوو دەبێتە ئامرازێک بۆ پەیبردن بە پەیوەندییەکانی نێوان (هۆکار و ئەنجامەکان) و وردبوونەوە لە هەر واقیعێک وەک گشتێکی تەواو کە بنەڕەت و لێکەوتەی خۆی هەیە^[2].

هێردەر باوەڕی وابوو (ماددەى مێژوو) بریتییە لە کار و غەریزە و کەش و ڕۆحى گەل لە ناوەندە جوگرافییەکەیدا، دواتر مێژوو دەبێت وەک (وێنە) بخرێتەڕوو، نابێت بۆ بەگشتیکردن (تعمیمات) شی بکرێتەوە، بەڵکوو ئەفسونى مێژوو لە دیارنەبوون (غیاب) و دوورییەکەیدایە.

هەر بیرۆکەى ئەو دوورییە بوو کە توانى ئەو هێزە پاڵنەرە لە هێردەردا بۆ کار و چالاکییەکان دروست بکات. وەک دەڵێت:” لێرەوە خۆشەویستیم بۆ تێڕامان و گریمانەکردن و لایەنە شاراوەکانى فەلسەفە و هۆنراوە و چیرۆک و هزر و حەزم بۆ سێبەرەکانى سەدە دێرینەکان و ئەو سەردەمە کۆنانەى کە بەسەرچوون و تامەزرۆییم بۆ عیبرانییەکان و یۆنان و میسرییەکان و کلت و سکوت و… تاد دروست بوو. هەر لەم خۆشەویستییەشەوە یەکەم بوارى چالاکى و خەونى گەنجێتیم بە جیهانى ئاوەکانەوە پەیوەست بوو، هەر ئەمەش ناچارى کردم تا بە نهێنییەکانى سایکۆلۆجیا و ئەو هزرە نوێیانەى کە لە دەروونى مرۆڤایەتییەوە دێنەدەرەوە ئاشنا ببم و دواتر شێوازى خۆم لە کۆکردنەوەى ڕوونى و پەنهانییدا دیاری بکەم و تێڕوانیینە گشتییەکانم بۆ بەشەکان و وێنە مێژوویى و بەڵگەنامەکانى ڕەگەزى مرۆیى لێوەى دابڕڕێژرێت”^[3].

هێردەر شوێنێکى ناوەندى لە نێوان ڤۆڵتێر و بۆسەوییەدا داگیر کردبوو، وەک ڤۆڵتێر دڵسۆزى زانست و وەک بۆسەوییە دڵسۆزى بەها ئایینییەکان بوو. هەر تێگەیشتنە فراوانە میانەڕەوییەکەى بوو، کە توانیبووى هاوسەنگى لە نێوانیاندا ڕابگرێت. لەسە ڕێبازەکەى ڤۆڵتێر توانى دیوارەکانى مێژووى ئایینى و مێژووى نائاینیى تێکبشکێنێت. هاوکات جوانییەکانى سەردەمى ڕۆشنگەرى وەرگرت، بەبێ ئەوەى ئەو جوانییانە تاریکایییەک بکێشن بەسەر سەدەکانى ناوەڕاستدا. زۆر بەباشى توانى پارێزگارى لە بەهاى هەستەکان و ئەندێشە دژ بە ژیرى و شیکارییەکانى بکات، هەروەها توانى بیرۆکە نوێیەکانى ڤۆڵـتێر دەربارەى مێژووى شارستانێتى بە چێژێکى ئەدەبى گشتگیر فراوان بکات، ئەمە لەکاتێکدا ڤۆڵتێر وایدەبینى کە کاروبارى مرۆڤ بێ یاساییە و (فوضى)ه‌، بەڵام هێردەر نەخشە و سیستمى تێدا دەبینییەوە، لە تێڕوانینى ئەمدا ئەم سیستمە لە سیستمەکەى بۆسەوییە جیاواز بوو^[4].

 مێژوونووس وەک فەیلەسوف

هەموو ڕووداوێک هەرچەندە سادە دەرکەوێت، لە هەناویدا تۆڕێک لە هۆکار و ئەنجامەکانی هەڵگرتووە. بۆیە هێردەر پێیوایە مێژوونووسی ڕاستەقینە تەنها گێڕەرەوە نییە، بەڵکوو دەبێت فەیلەسوفێکی مێژوو بێت و لە پاڵنەر و ئەنجامەکان بکۆڵێتەوە و ئەڵقەکان بەیەکەوە ببەستێتەوە و ئەو ڕێکوپێکی و سیستمە ئاشکرا بکات، کە لە پشێوییە ڕواڵەتییەکەیدا شاراوەتەوە. بەم شێوەیە مێژوو دەبێتە (بونیادێکی فێرکردنی مێژوویی)، واتە نواندنێکی مەعریفی، کە لە ڕێگەیەوە فێربوون و تێگەیشتن دەکرێت، نەک تەنها بیرخستنەوە^[5].

هەموو مێژوویەک (بەشێک) لە (گشت)ێکه‌، هەموو واقیعێک ئەڵقەیەکە لە زنجیرەیەکی فراوانی کاریگەرییەکاندا. کاتێک ڕووداوەکان لە چەند گۆشەیەکەوە بونیاد دەنێینەوە و لە ناوکۆ (سیاق) ناوخۆیی و دەرەکییەکەیدا لێی تێدەگەین، ئەوا ئێمە تەنها (چی ڕوویدا) ناخەینەڕوو، بەڵکوو نەخشەیەکی مەعریفی دەکێشین، کە وامان لێدەکات بیر لەوە بکەینەوە کە (بۆچی ڕوویدا؟) و (چۆن ڕوویدا؟)^[6]

 سنووری زانینی مێژوویی

بەڵام هێردەر سەرەڕای تامەزرۆییەکەی بۆ تێگەیشتن لە مێژوو وەک زانست، بەڵام بەربەستە مەعریفییەکانی پشتگوێ نەخست. ئەو لەوە تێگەیشتبوو، کە مێژوونووس هۆکار و ئەنجامەکان ڕاستەوخۆ نابینێت، بەڵکوو لە ڕێگەی لێکچوون و تێڕامان و حەدەسی عەقڵییەوە ئاکامگیرییان دەکات. دواتر هەموو بونیادێکی مەعریفی مێژوویی وەک بارمتەی (توانای عەقڵی مرۆیی بۆ خەمڵاندنی لۆژیکی) دەمێنێتەوە. ئەوەی ڕەنگە بۆ هەندێک هۆکارێکی ئاشکرا بێت، ڕەنگە تەنیا لە ئەنجامی خواستێکی قووڵەوە بێت، بۆ دۆزینەوەی ئەوەی کە دەیانەوێت بیبینن. ئەمەیە کەوا لە مێژوونووسان دەکات، لە ڕاڤەکردنی یەک واقیعدا جیاواز بن، تەنانەت ئەگەر لە هەمان خاڵیشەوە لێی بڕوانن[7].

هێردەر دەپرسێت: ئایا هەتا چەند ئەندێشەی کەسی و کەسایەتی و فێرکردن و کەلتوور دەتوانێت کاریگەری لەسەر ئەوە هەبێت کە ئێمە بە (مێژوو)ی دەزانین؟ ئایا باوەڕی پێدەکەین، لەبەر ئەوەی دەیبینین، یان دەبینین لەبەر ئەوەی دەمانەوێت باوەڕی پێ بهێنین؟ ئایا ئێمە بە شێوەیەکی بابەتییانە بڕیار دەدەین، یان ئارەزووەکانمان بەسەر ڕابردوودا دەسەپێنین^[8]؟

هێردەر بەم پرسیارانە (ڕەهەندی دەروونی مێژوو) ئاشکرا دەکات و ئەو بیرۆکەیە دادەمەزرێنێت، کە ڕاستییە مێژوویییەکان ڕەها نین، بەڵکوو ڕێژەیین، ملکەچی (میزاج)ی عەقڵ و سنووردارێتی تێگەیشتنە.

مێژوونووس وەک هونەرمەند

 هێردەر دەستبەرداری حەزە جوانیناسییەکانی خۆی لە مێژوودا نابێت. لە تێڕوانینی ئەودا، مێژوونووسی گەورە تەنها (ڕووداوەکانی ڕۆژ) یان (گوێزەرەوەی ڕووداوەکان) نییە، بەڵکوو (هونەرمەندێکی مێژوویی)یە، کە تابلۆیەکی گەورەی ڕووداوەکان دەکێشێت و لەیەک تۆڕدا دەیانچنێت و واتایان پێدەبەخشێت، کە وردەکارییەکان تێدەپەڕێنێت. ئەم مێژوونووسە (نیگارکێشێکی گەورە) و (بلیمەتێکی ڕاستەقینە)یە، چونکە تەنها ئەرکی خۆی لە گێڕانەوەدا کورت ناکاتەوە، بەڵکوو بونیادێک، دیدگایەک، پلانێک دروست دەکات. لێرەدا بونیادە تیۆرییەکە دەبێتە جەوهەری مێژوو، مێژوونووسیش دەبێتە دروستکەری مێژوو، نەک تەنها گوێزەرەوەی هەواڵ و ڕووداوەکان^[9].

لە کۆتاییدا هێردەر بۆ تێگەیشتن لە مێژوو نەک وەک واقیعگەلێکی مردوو، بەڵکوو وەک کردەوەیەکی هزری زیندوو بانگهێشتمان دەکات، لە میانەی تێڕامانێکی عەقڵانی و هونەرییەوە ڕابردوو بە ئێستاوە دەبەستێتەوە. مێژوو تەنها ئەوە نییە کە ڕوویداوە، بەڵکوو ئەوەیە کە چۆن دەیبینین و چۆن ڕاڤەی دەکەین و چۆن بەکاری دەهێنین و بۆ بونیادنانی ناسینێکی قووڵتری مرۆڤ و جیهان سوودی لێ دەبینین.

لە نێوان (گومان و باوەڕ) و (گێڕانەوە و شیکردنەوە) و (شاهێدیدان و عەقڵ)دا، مێژوونووس لە پێگەی فەیلەسوف، هونەرمەند، پەروەرشیاردا دەوەستێت، هەمیشە هەوڵ دەدات لە پشت دیاردەکانەوە سیستم و لە پشت ڕووداوەکانیشەوە واتا بدۆزێتەوە.

[1]  (‌Johann Gottfried von Herder, Philosophical Writings, trans. and ed. Michael N. Forster (Cambridge: Cambridge University Press, 2002, p p 257-267.

[2] ) Johann Gottfried von Herder, Philosophical Writings, p p 257-267.

[3] ) ايمرى نف: المؤرخون وروح الشعر (دراسة لاسهام الادب والعلوم الادبية في تدوين التاريخ منذ عهد ظوليتر)، (ت: توفيق اسكندر)، مكتبة الانجلو المصرية، القاهرة 1961، ص 61.

[4] ) ايمرى نف: المؤرخون وروح الشعر، ص 65.

[5] ) Johann Gottfried von Herder, Philosophical Writings, p p 257-267.

[6]) Johann Gottfried von Herder, Philosophical Writings, p p 257-267.

[7] ( Johann Gottfried von Herder, Philosophical Writings, p p 257-267.

[8] ) Johann Gottfried von Herder, Philosophical Writings, p p 257-267.

[9] ) Johann Gottfried von Herder, Philosophical Writings, p p 257-267.

The post هێردەر ئەندازیاری مێژوو appeared first on ژنەفتن.

کاتێک ناوی (ڕۆمای کۆن) دەهێنرێت، زەینی زۆربەمان یەکسەر بەرەو وێنەگەلێکی دیاریکراو دەچێت، کۆڵۆسیۆم (شانۆی بازنه‌یی)ی خوێناوی، سەربازە ڕێکپۆشەکانی سوپا، ئیمپراتۆرە شکۆدارەکان، وتارە ئاگرینەکانی سیسرۆن لە ئەنجومەنی پیران و ئەو یاسا و ڕێسا تۆکمەیەی کە بناغەی ژیاری خۆرئاوای داڕشت. ئەمە ئەو پانۆراما گەورە و فەرمییەیە کە مێژوو بۆی کێشاوین، داستانێکی پڕ لە دەسەڵات، جەنگ، فەلسەفە و ئەندازیاری. بەڵام لە پشت ئەم دیوارە بەردین و شمشێرە بریقەدارانەوە، جیهانێکی تر، جیهانێکی نەرمتر و زیندووتر بوونی هەیە کە زۆرجار لە لاپەڕەکانی مێژوودا فەرامۆش دەکرێت، ئه‌ویش جیهانی سۆز و هەستە مرۆیییەکانه‌.

لێرەدایە کە مێژونووسی بەناوبانگی بەریتانی، ماری بێرد، لە شاکارە توێژینەوەییەکەیدا (پێکەنین لە ڕۆمای کۆندا: دەربارەی نوکتە، ختوکەدان، و بورانەوە – لە پێکەنیدا- (Laughter in Ancient Rome: On Joking, Tickling, and Cracking Up)، دەستمان دەگرێت و بانگێشتمان دەکات بۆ گەشتێکی شوێنەوارناسانە بۆ نێو ناخی کۆمەڵگەی ڕۆمانی. بەڵام ئەمجارە، کەرەستەی کنە و پشکنینەکەی نە تاشەبەردە و نە پارچە گۆزە، بەڵکوو دیاردەیەکە کە لە ڕواڵەتدا زۆر سادە و ساتەکی دیارە، بەڵام لە ناوەڕۆکدا یەکجار ئاڵۆزە: پێکەنین.

پرۆژەکەی بێرد زۆر لەوە گەورەترە کە تەنها ئەلبوومێکی نوکتە و قسە خۆشەکانی ڕۆمانییەکانمان پێشکەش بکات. ئەو پێکەنین وەک (بەڵگەیەکی مێژووییی زیندوو) دەخوێنێتەوە. لای ئەو، پێکەنین هەرگیز کاردانەوەیەکی فیزیۆلۆژیی بێلایەن و بێگەرد نییە. بەپێچەوانەوە، کردارێکی کۆمەڵایەتیی ئاگاهانەیە و گوتارێکی که‌لتووریی پڕ لە مانایە، کە وەک تیشکی ئێکس، پێکهاتە شاراوەکانی کۆمەڵگە دەردەخات، واته‌ (پەیوەندییە چینایەتییەکان) و (گرژییە سیاسییەکان) و (ئەو سنوورە نەبینراوانەی کە ڕێپێدراو و قەدەغەکراوه‌کان دیاری دەکەن). ئەم خوێندنەوەیە، پێکەنین لە دیاردەیەکی تاکەکەسییەوە دەکاتە کلیلێک بۆ تێگەیشتن لە دەروون و بونیادی کۆمەڵایەتیی ژیارێک. پرسیاری سەرەکیی بێرد ئەوە نییە (ئایا ڕۆمانییەکان پێدەکەنین؟)، چونکە وەڵامەکەی ئاشکرایە. بەڵکوو پرسیارە قووڵەکە ئەوەیە: (پێکەنین چ ئەرکێکی لە کۆمەڵگەی ڕۆمانیدا هەبوو؟)

چەمکی پێکەنین (Risus) لای ڕۆمانییه‌کان

بۆ ئەوەی لە جیهانی (پێکەنینی ڕۆمانی) تێبگەین، سەرەتا دەبێت لە چەمکی لاتینی بۆ پێکەنین، واتە (Risus) ورد ببینەوە. ماری بێرد بە شێوەیەکی ڕوون ئەوەمان نیشان دەدات، کە ئەم وشەیە هەمیشە هاوواتای خۆشی و کەیف و شادی نەبووە. لە ئەدەبیات و فەلسەفە و ژیانی ڕۆژانەی ڕۆمادا، پێکەنین دەیتوانی چەندین ڕووخساری جیاواز و تەنانەت دژبەیەکی هەبێت. بۆ نموونە، سیسرۆن لە کتێبه‌ بەناوبانگه‌که‌ی (دەربارەی هونه‌ری وتاربێژی و وتاربێژ)دا بەکارهێنانی نوکتەی زیرەکانەی بە هونەرێکی گرنگی وتاربێژی دادەنا، بەڵام هۆشداریشی دەدا، کە پێکەنینی زیادەڕۆ شکۆ دەشکێنێت. لە بەرامبەردا، فەیلەسووفە ستۆیکییەکان (ڕەواقییەکان) وەک سینیکا، پێکەنینیان بە هەستێکی ناعەقڵانی و لاواز دادەنا. ئەم دیدگا دژبەیەکە ئەوە دەردەخات، کە پێکەنین لە ڕۆما بابەتی مشتومڕێکی قووڵی فیکری و ئاکاری بووە. هه‌روه‌ها بێرد ئه‌وه‌ شی ده‌کاته‌وه‌ که‌ پێکه‌نین وەک نیشانەی زیرەکی، بەڵگەی گاڵتەپێکردن، یان تەنانەت چەکێک بۆ ئابڕوبردن و سووککردنی ئەوی تر لێی ڕوانراوە. واتە پێکەنین بێلایەن نەبووە، بەڵکوو هەمیشە لایەنگیر بووە و جۆرێک لە دەسەڵاتدارێتی هەبووە.

لێرەوە، پێکەنین دەبێتە ئامرازێک بۆ تێگەیشتن لە پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان: کێ پێدەکەنێت؟ بە کێ؟ لە کوێ؟ چی وادەکات نوکتەیەک لە ساتێکدا قبووڵکراو بێت و لە ساتێکی تردا تاوان بێت؟

ڕەهەندە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی پێکەنینی ڕۆمانی

بێرد پێکه‌نین له‌ ڕۆمادا بۆ دوو شێوه‌ پۆلێن ده‌کات، ئه‌وانیش (پێکەنینی ستوونی) و (پێکه‌نینی گشتی)ین.

پێکەنینی ستوونی:

بێرد ئه‌وه‌ نیشان دەدات، کە پێکەنینی ڕۆمانی بە شێوەیەکی بەرچاو پێکەنینێکی (ستوونی) بوو، واتە ئاڕاستەکەی هەمیشە لە سەرەوە بۆ خوارەوە بوو. دەستەبژێره‌ سیاسی و ئابوورییه‌کان بە هەژاران پێدەکەنین، هاووڵاتیی ڕۆمانی بە بیانییەکان، پیاو بە ژن و ئاغا بە کۆیلە. نوکتەکان زۆرجار لەسەر بنەمای ئەم جیاوازییە چینایەتیانە دادەڕێژران. گاڵتەکردن بە شێوەی قسەکردنی کەسێکی بیانی، یان نەزانیی کۆیلەیەک، میکانیزمێک بوو بۆ دووپاتکردنەوەی سیستەمی چینایەتی. هاوکات بێرد ئەوە ڕوون دەکاتەوە کە چۆن قۆشمەجاڕی (الفکاهة) ڕۆمانی ئامرازێک بووە بۆ چەسپاندنی دەسەڵات، نەک بۆ لەقکردنی. پێکەنین لێرەدا ئامرازی جیاکردنەوە بوو: ئێمە (ئەوانەی پێدەکەنین) و ئەوان (ئەوانەی پێیان پێدەکەنین).

پێکەنینی گشتی:

گۆڕەپانە گشتییەکان و بەتایبەتی شانۆکان، شوێنی سەرەکیی پێکەنینی جەماوەری بوون. لێرەدا، پێکەنین دەیتوانی وەک زمانێکی نافەرمی و بەهێزی ناڕەزایەتی کار بکات. نوکتەیەک دژی سیاسەتمەدارێکی گەندەڵ یان ئیمپراتۆرێکی ستەمکار، دەیتوانی بە خێرایی بڵاو ببێتەوە. بەڵام ئەم ئازادییە شمشێرێکی دوو دەم بوو. پێکەنینێک کە سنووری ڕێپێدراوی بەزاندبا، بەتایبەت ئەگەر شکۆی ئیمپراتۆری کردبا بە ئامانج، سزاکەی دەیتوانی دەستگیرکردن، دادگاییکردن بە تۆمەتی خیانەت (maiestas) و تەنانەت لەسێدارەدانیش بێت.

جەستە وەک شانۆی گاڵتەجاڕی

یەکێک لە دۆزینەوە هەرە سەرنجڕاکێشەکانی بێرد، تەرکیزی زۆری نوکتەی ڕۆمانییە لەسەر جەستە. جەستەی ناتەواو، قەڵەو، لاواز، ناشیرین، پیر، یان خاوەن کەمئەندامی، بابەتی بەردەوامی گاڵتەپێکردن بوو. ئەمە ڕەنگدانەوەی تێڕوانینی که‌لتووری ڕۆمانی بوو بۆ جەستەی ئایدیالی (بەهێز، تەندروست، کۆنترۆڵکراو). هەر جەستەیەک لەم ستانداردە لایبدا، دەبووە نیشانەی لاوازیی ئاکاری و کۆمەڵایەتی و شایەنی ئەوە بوو بکرێتە بابەتی پێکەنین. لێرەدا پێکەنین وەک (پۆلیسێکی کۆمەڵایەتی)ی نەبینراو کاری دەکرد.

ئەرکی مێژووی پێکەنین لای بێرد

بێرد پێی وایە مێژووی پێکەنین، تەنها خۆشیی و کات بەسەربردنێکی مێژوویی نەبووە، بەڵکوو کلیلێک بووە بۆ تێگەیشتن لە بونیادە قووڵەکانی کۆمەڵگەی ڕۆمانی. پێکەنین بەشداری دەکات لە:

١.  خوێندنەوەی باری دەروونیی گشتی: ئەوەی خەڵک دەهێنێتە پێکەنین، ئەوە ئاشکرا دەکات، کە لێی دەترسن یان شەرمی لێ دەکەن یان ئەوەی کۆمەڵگە لە پێناو سەقامگیریدا قوربانی بە چی دەدات.

٢.  تێگەیشتن لە سنوورەکانی دەسەڵات: بێرد ئەوە ئاشکرا دەکات کە چۆن پێکەنین سنوورەکانی دەسەڵاتی تاقیکردۆتەوە و هەندێک جار هەوڵی شکاندنی داوە، بەڵام لە زۆربەی کاتەکاندا بۆ سەرلەنوێ بەرهەمهێنانەوەی کاری کردووە.

٣.  ئاشکراکردنی ئەوانەی بێدەنگییان لێکراوە: نوکتە، وەک گوتارێکی نافەرمی، دەرگا بە ڕووی ئەوانەدا دەکاتەوە، کە بە ئاشکرا ناگوترێن: گومانەکان، ڕەگەزپەرستی، سێکس، سەرکوتکاریی و ژیانی پەراوێزخراوەکان.

میتۆدۆلۆژیا و چۆنێتیی گوێگرتن لە قاقای ونبووی مێژوو

هێزی کتێبەکەی بێرد لە میتۆدۆلۆژیاکەیدایە. ئەو پشت بە تێکەڵەیەک لە سەرچاوەی جۆراوجۆر دەبەستێت، وه‌ک: شیکاریی وردی ئەدەبی (شانۆنامە، هۆنراوه‌)، بەڵگەنامە یاسایی و سیاسییەکان، سەرچاوە فەلسەفییەکان و هونەر و شوێنەوارناسی. گرنگتر لە هەموو ئه‌وانه‌، بێرد تەنها نوکتەکە ناگێڕێتەوە، بەڵکوو لێکى هەڵیدەوەشێنێت و ده‌یخاته‌ ژێر پرسیاره‌وه‌: بونیاده‌که‌ی چییە؟ بۆچی پێکەنیناوی بووە؟ ئامانجەکەی کێیە؟ چ کاریگەرییەکی کۆمەڵایەتی دروست دەکات؟ به‌ واتایه‌کی تر بێرد تێکەڵەیەک لە شیکاریی فەلسەفی، خوێندنەوەی وردی مێژوویی و پشتبەستن بە نووسراوە هەڵکۆڵراوەکان و سەرچاوە سەرەتاییەکانی وەک نامەکانی سیسیرۆن، شانۆنامەکانی پلاوتوس و تێرێنس و ئەدەبی گاڵتەئامێز بەکار دەهێنێت، سەرەڕای نووسینە فەلسەفییە ڕۆمانییەکانی وەک سینیکا، کە باسی پێکەنینیان کردووە.

شێوازەکەی تێکەڵەیەکە، لە قووڵیی ڕەخنەیی و دەنگێکی گاڵتەئامێزی زیرەکانە، کە تەنها بە گێڕانەوەی نوکتەکە ناوەستێت، بەڵکوو پێکهاتە، ناوکۆ و کاریگەرییەکەی شی دەکاتەوە، تا دەگاتە ئەوەی کە پەیوەندییەکەی بە دەسەڵات و کۆمەڵگەوە شی بکاتەوە.

دەرەنجامەکان

کتێبەکەی بێرد چەند دەرەنجامێکی گرنگ پێشکەش دەکات، له‌وانه‌:

پێکەنین گەردوونی نییە: بێرد ئەو تێزە باوە ڕەت دەکاتەوە، کە نوکتە زمانێکی گەردوونییە. ئەوه‌ نیشان دەدات، کە پێکەنین بەرهەمێکی که‌لتوورییە و لە هەر سەردەمێکدا واتای تایبەت بە خۆی هەیە. واته‌ پێکەنینی ڕۆمانی جیاوازە لە پێکەنینی سەردەمی ئێمە، چ لە بابەتەکانیدا بێت یان لە واتاکانیدا.

پێکەنین دیاردەیەکی سیاسییە: ئەمە گرنگترین دەرەنجامی کتێبەکەیە. پێکەنین هەرگیز بێلایەن نییە، بەڵکوو تا سه‌ر مۆخ سیاسییە و ئامرازی شیکردنەوەی پەیوەندییەکانی هێزە. واته‌ پێکەنین له‌ هەناویدا هەڵوێستگەلێکی ئایدیۆلۆژی و کرداری کۆمەڵایەتی هەڵگرتووە و پەیوەندییەکانی هەژموون و بەرگری چڕ دەکاتەوە

مێژووی پەراوێزخراوه‌کان: خوێندنەوەی پێکەنین پەنجەرەیەک بە ڕووی ژیانی ڕۆژانە و دەنگی ئەو کەسانەدا دەکاتەوە کە لە مێژووی فەرمیدا بێدەنگ کراون. بەتایبەت لە ژیارێکدا کە لەسەر نووسینەوەی مێژووی سەرکەوتنە سەربازییەکان و وتارە حەماسییەکان ڕاهاتووە. واتە مێژووی پێکەنین تەواوکەری مێژووی فەرمییە.

له‌ کۆتاییدا ده‌توانین بڵێین ماری بێرد بەم بەرهەمەی، بەردێکی بناغەی نوێی لە بواری (مێژووی سۆزەکان) دانا. ئەو فێرمان دەکات، بۆ تێگەیشتن لە ژیارێک، نابێت تەنها چاوله‌ پەرستگا و یاساکانی ببڕین، بەڵکو دەبێت بە وردی گوێ لە پێکەنینەکانیشی بگرین. چونکە لە پشت هەر قاقایەکەوە، چیرۆکێک لەبارەی دەسەڵات، ترس، شانازی و شەرمەوە خۆی حەشارداوە. واته‌ بەها بۆ پێکەنینێک دەگەڕێنێتەوە، کە لەنێوان دێڕی گوتارە فەرمییەکاندا ون بووە. لە ڕێگەی پێکەنینەوە، دەتوانین لەژێرەوە لە ڕۆما تێبگەین، واتە لە ڕوانگەی نوکتە و چاوداگرتن و بریندارکردن و گاڵتەجاڕییەوە. هەروەها درک بەوە دەکەین، کە دەسەڵات تەنها بە شمشێر و وتار پەیڕەو ناکرێت، بەڵکوو بە قاقالێدان و دەربڕینی گاڵتەجاڕیش.

ئەمە کتێبێکە، بیرمان دەخاتەوە، کە مەرج نییە پێکەنین بێگەرد بێت، بەڵکوو لەوانەیە یەکێک بێت لە زیرەکانەترین و ڕاستگۆترین ڕووەکانی مێژوو.

سه‌رچاوه‌

¹ Mary Beard, Laughter in Ancient Rome: On Joking, Tickling, and Cracking Up (Berkeley: University of California Press, 2014).

The post مێژوو له‌ ڕێگه‌ی نوکته‌وه‌ appeared first on ژنەفتن.

چەمکی پێکەنینی مێژوویی لای باختین

باختین پێیوایە کە پێکەنینی میللی تەنها دیاردەیەکی کات بەسەربردن یان ڕەفتاری نەبووە، بەڵکو (دامەزراوەیەکی کەلتووریی سەربەخۆ) بووە، خاوەن سروشتێکی بەکۆمەڵ و میللی و کارنەڤاڵی بووە. ئەو وای دەبینێت، کە پێکەنینی کارنەڤاڵی (Carnivalesque Laughter)  ڕەگ و ڕیشەیەکی قووڵی لە کەلتووری میللی سەدەکانی ناوەڕاستدا هەیە، کە تێیدا کارنەڤاڵ و ئاهەنگەکان پانتایییەکی کاتییان بۆ ڕەهاکردنی کۆمەڵگە لە ستەمی دەسەڵاتی فەرمی و ئایینی و شکاندنی سیستەمی هەڕەمی باو پێک دەهێنا.

لێرەدا پێکەنین تاکەکەسی و تایبەت نییە، بەڵکو میللی، جەستەیی، گشتگیرە و بە تایبەتمەندییەکی دوولایەنەیی جیا دەکرێتەوە، واتە لەیەک کاتدا گاڵتە دەکات و مژدە دەدات، دەڕووخێنێت و بونیادیش دەنێت، سووکایەتی دەکات و ئازادیش دەکات.

تایبەتمەندییەکانی پێکەنینی کارنەڤاڵی

ئه‌گه‌ر به‌ وردی له‌ تایبەتمەندییەکانییه‌کانی پێکه‌نین له‌ کتێبه‌که‌ی باختیندا ڕابمێنین، ئه‌وا له‌وه‌ تێده‌گه‌ین، که‌ پێکەنین نەگۆڕەکان تێکدەشکێنێت، بەڵام بانگەشە بۆ ئاژاوە ناکات، بەڵکو بەشێوەیەکی کاتی جیهان سەرلەنوێ ڕێک دەخاتەوە، واتە (دوانەیی و گاڵتەجاڕیی).

هەروەها لە پێکەنینی میللیدا ئاهەنگ بە جەستە دەگێڕدرێت و گەورە دەکرێتەوە، لە خواردن، خواردنەوە، میزکردن، زاوزێ و هەموو شتێکی ماددی و هاوبەش، کە پێچەوانەی پاکێتی و ڕۆحانیەتی فەرمییە. واتە (جەستەییبوونی گرۆتێسکی – سەیروسەمەرە).

هاوکات کارنەڤاڵ شانۆیەکی زیندووی پێکەنینی مێژوویی بوو، کە تێیدا سیمبولە فەرمییەکان دەکەوتن، پاشا دەبووە گاڵتەجاڕ و پیرۆز دەبووە دنیایی. واتە (ئاهەنگی میللی).

دواتر پێکەنین کاردانەوەیەکی کاتی نییە، بەڵکو میکانیزمێکی کەلتووریی خولییە، کە گوزارشت لە لەدایکبوونێکی نوێی جیهان دەکات. واتە (کاتێتی نوێبوونەوە).

ئەرکی پێکەنین لە مێژوونووسییدا

بەپێی بۆچوونی باختین، پێکەنین بە (ئەرشیفێکی نەنووسراو)ی کۆمەڵگە میللییەکان دادەنرێت، چونکە گوزارشت لە هەستەکانیان، تێڕوانینیان بۆ جیهان، ڕەتکردنەوەی دەسەڵات و مەیلی سروشتییان بۆ نوێبوونەوە دەکات. لەبەرئەوە، باختین پێیوایە خوێندنەوەی دەقەکانی رابلێ، کە دەوڵەمەندن بە شۆخی گرۆتێسک و دیمەنی گاڵتەجاڕی، دەروازەیەکی گرنگە بۆ تێگەیشتن لە ڕۆحی سەردەمی ڕێنیسانس و ڕەگە میللییەکانی.

پێکەنین بەپێی ئەم دیدگایە، دەبێتە ئامرازێک بۆ نووسینەوەی مێژووی (ئەوەی نەنووسراوە)، وەرگرتنەوەی دەنگی کۆمەڵە لە بەرامبەر دەسەڵاتدا و بەرەنگاربوونەوەی هەژموونە لە ڕێگەی نوکتە و تەنزەوە.

میتۆدی باختین لە لێکۆڵینەوەی پێکەنیندا

باختین پشت بە میتۆدێکی کۆمەڵایەتی- مێژوویی دەبەستێت، کە شیکاریی دەق و کۆنتێکستی کۆمەڵایەتی تێکەڵ دەکات. ئەو پێکەنین وەک دیاردەیەکی دەروونی ناخوێنێتەوە، بەڵکو وەک گوتارێکی کەلتووری- سیاسی دەبینێت. لە بەشی یەکەمی کتێبەکەیدا، ئەوە نیشان دەدات، کە چۆن رابلێ توانایەکی بێوێنەی هەبووە، بۆ گوزارشتکردن لە ڕۆحی پێکەنینی میللی، ئەویش لە ڕێگەی وێناکردنی جەستە گەورەکان، هەڵگێڕانەوەی سیمبولی پلە و پایەکان و دیمەنی گاڵتەبازی کە تەنها بە لۆژیکی کارنەڤاڵ ڕاڤەدەکرێن.

ئەنجامەکان

بەلای باختینەوە پێکەنینی کارنەڤاڵی دەنگ بۆ خەڵکی ئاسایی دەگێڕێتەوە و دەیانگەڕێنێتەوە بۆ چەقی مێژوو. واتە (گەڕاندنەوەی پێگەی ناوەندیی بۆ کەلتووری میللی). هاوکات لە ڕێگەی پێکەنینەوە، ئەو پیرۆزییەی دەوری پاشا، قەشە و دەستەبژێرەکانی داوە، تێکدەشکێندرێت، واتە (هەڵوەشاندنەوەی دەسەڵاتی سیمبولی). دواتر چونکە پێکەنین زمانی فەرمی ڕووت دەکاتەوە، کلسیبوون و ملکەچییەکەی ئاشکرا دەکات، واتە (ئاشکراکردنی هاودەنگیی ئەدەبی فەرمی لەگەڵ دەسەڵات)دا. لە کۆتاییشدا پێکەنین لەگەڵ مێژوودا نەساز نییە، بەڵکو یەکێکە لە ڕاستگۆترین دەرکەوتەکانی. واتە (داڕشتنی دیدگایەکی مێژووییی نوێ).

لە کۆتاییدا دەتوانین بڵێین کتێبی (کاره‌کانی فڕانسۆ رابلێ و که‌لتووری میللی له‌ سه‌ردمی ناوه‌ڕاست و سه‌ره‌تای ڕێنیسانسدا)، بەتایبەت لە بەشی یەکەمیدا، دۆزینەوەیەکی زانستیی گرنگە لە مێژووی پێکەنیندا و جەختکردنەوەیەکە لەسەر ئەوەی کە پێکەنین، لە شێوازە میللی و کارنەڤاڵییەکەیدا، وزەیەکی مێژوویی و کەلتووریی  ئەوتۆی هەیە، کە هیچی لە وتار و پەخشانی فەرمی کەمتر نییە. باختین نەک هەر بەهای بۆ پێکەنین گەڕاندەوە، بەڵکو کردییە بەردی بناغەی تێگەیشتن لە سەردەمی ڕێنیسانس و هۆشیاریی گشتی و گۆڕانکارییە مێژووییە گەورەکان لە ڕوانگەی گەلەوە، نەک دەستەبژێر.

لێرەوە، باختین لە خوێندنەوەی بۆ رابلێ، تەنها لەسەر پێکەنین نانووسێت، بەڵکو (مێژوو لە خوارەوە) سەرلەنوێ دەنووسێتەوە، کە تێیدا پێکەنین دەبێتە بەڵگەنامە و کارنەڤاڵی گەل دەبێتە ئەرشیفی ئازادی.

The post لە گاڵتەوە بۆ بەڵگەنامە appeared first on ژنەفتن.

ئەم کایە پرسیارگەلێکی بنەڕەتی دەوروژێنێت: ئایا پێکەنین دەتوانێت وەک بەڵگەنامەیەکی مێژوویی مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت؟ ئایا دەتوانین لە ڕێگەی شیکردنەوەی نوکتە، گاڵتە، کۆمیدیا و شێوازەکانی تری پێکەنین لە سەردەمە جیاوازەکاندا، نهێنی و ڕازە شاراوەکانی مێژوو ئاشکرا بکەین؟ بۆ نموونە، پێکەنینی کۆیلەیەک لە گەورەکەی، یان گاڵتەی جوتیارێک بە دەسەڵاتدارێک، چ مانایەکی سیاسی و کۆمەڵایەتی لەخۆ دەگرێت؟ ئایا جیاوازی هەیە لە نێوان ئەوەی مرۆڤەکان لە سەدەکانی ناوەڕاست بە چی پێدەکەنین و لە سەردەمی مۆدێرن بە چی پێدەکەنن؟

گرنگیدان بە مێژووی پێکەنین وەک کایەیەکی ئەکادیمی، مێژوویەکی هێندە دوور و درێژی نییە. لەگەڵ سەرهەڵدانی قوتابخانە نوێیەکانی مێژوونووسی وەک قوتابخانەی ئاناڵز لە فەرەنسا، کە بایەخیان بە ژیانی ڕۆژانە و لایەنە کەلتووری و دەروونییەکانی مرۆڤ دەدا، وردە وردە سەرنج خرایە سەر بابەتە پەراوێزخراوەکانی وەک پێکەنین. مێژوونووسان دەستیان کرد بە پرسیارکردن لەبارەی ڕۆڵی پێکەنین لە کۆمەڵگەکانی ڕابردوودا. لەم بوارەدا، هەوڵی چەندین مێژوونووسی دیار وەک (میخائیل باختین) و (ستیڤن هالیوێل) و (ماری بێرد) بەدی دەکرێت، کە بە بەرهەمەکانیان بناغەی ئەم کایەیان داناوە.

ئەم نووسینە هەوڵ دەدات بەدواداچوون بۆ ئەم پرسیارە بنەڕەتییانە بکات و لە ڕێگەی شیکردنەوەی نموونە مێژوویییەکانەوە، بایەخی پێکەنین وەک کەرەستەیەکی خاو بۆ تێگەیشتن لە ڕابردوو بخاتەڕوو. ئایا پێکەنین هەمیشە ئازادکەر و یاخیگەرانە بووە، یان دەسەڵاتەکانیش توانیویانە بۆ کۆنترۆڵکردنی کۆمەڵگا بەکاری بهێنن؟ چۆن دەتوانین لە ڕێگەی پێکەنینەوە لە پەیوەندیی نێوان چین و توێژە جیاوازەکانی کۆمەڵگا تێبگەین؟ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارانە، تەنها تێگەیشتنێکی نوێمان پێنابەخشن دەربارەی پێکەنین، بەڵکوو ڕوانگەیەکی نوێشمان بۆ خوێندنەوەی مێژوو بە گشتی پێشکەش دەکەن.

چەمکی مێژووی پێکەنین لە لێکۆڵینەوە مێژوویییەکاندا

مێژووی پێکەنین تۆمارکردنی ئەوە ناگەیەنێت، کە لە کەیدا خەڵکی پێکەنیون، بەڵکوو وەک شیکارییەکی کەلتووری بۆ کۆنتێکستەکانی ئەم پێکەنینە و بۆ ئەو گرژییە کۆمەڵایەتییانەی کە ئاشکرایان دەکات، دەخوێندرێتەوە. لێرەدا پێکەنین وەک ئەرشیفێکی نا نه‌ریتیی بۆ میزاجی گشتی و وەک نێوەندێک بۆ گوزارشتکردنی کۆمەڵ لە خود و سنوورەکانی دەخوێندرێتەوە. لە ڕێگەی پێکەنینەوە، دەسەڵات پەیڕەو دەکرێت، کۆمەڵگە گاڵتە بە تابۆکانی خۆی دەکات و سیستەمە باوەکانی پلەبەندیی تێکدەشکێندرێن.

ئەم چەمکە لە ڕێگەی کارەکانی پێشەنگانێکی وەک (هێنری بێرگسۆن)ەوە دەرکەوت، کە پێکەنینی وەک ئامرازێکی کۆمەڵایەتی بۆ بەرپەرچدانەوەی وەستان (جمود) و جەختکردنەوە لەسەر زیندوویی دەبینی، هەروەها فرۆید کە نوکتە و پێکەنینی وەک دەرچەیەک بۆ سەر چەپێنراوە نائاگاکان لێکدەدایەوە. بەڵام ئەم ڕوانگانە سەرەڕای گرنگییان، بەشێوەیەکی بەشەکی (جزئي) مانەوە، هەتا باختین هات و قووڵایییەکی مێژوویی و فەلسەفیی نوێی بە پێکەنین بەخشی.

میخائیل باختین و (رابلێ و جیهانەکەی)

کتێبی (کاره‌کانی فڕانسۆ رابلێ و که‌لتووریی میللی له‌ سه‌ردمی ناوه‌ڕاست و سه‌ره‌تای ڕێنیسانسدا) – که‌ وه‌رگێڕانه‌ ئینگلیزییه‌که‌ی به ‌ناوی (ڕابلێ و جیهانه‌که‌ی) بڵاوکراوه‌ته‌وه‌ –  (١٩٦٥)ی میخائیل باختین، وەرچەرخانێکی یەکلاکەرەوەیە لە مێژووی پێکەنیندا وەک کایەیەکی زانستی. لە لێکۆڵینەوەکەیدا بۆ ئەدەبی میللی لە سەردەمی ڕێنیسانسدا، بەتایبەت کارەکانی فرانسوا رابلێ، باختین چەمکە بەناوبانگەکەی (کارنەڤاڵێتی) و (پێکەنینی میللی) وەک دوو هێزی دژەباو لە بەرامبەر دەسەڵاتی فەرمی و زمانی ستاندارددا پێشکەش کرد.

باختین پێیوایە پێکەنینی میللی کارنەڤاڵی، ڕۆحێکی بەکۆمەڵ دەنوێنێت، کە ئاڵنگاریی هەموو شتێکی فەرمی، جددی، پیرۆز و کۆتایی دەکات. لە کارنەڤاڵەکاندا، پاشا و خزمەتکار یەکسان دەبن و بەربەستی نێوان جەستە و دەسەڵات و زمانی باڵا و زمانی نزمدا نامێنێت. لێرەدا پێکەنین کات بەسەربردن و رابواردن نییە، بەڵکوو کردارێکی سیاسی و کەلتووریی بەرگریکارانەیە، کە ئاسۆی ئازادی لە بەردەم جەستە و وشەدا دەکاتەوە.

(رابلێ و جیهانەکەی) هەوڵێکی دوولایەنە بوو: هەم نووسینەوەی مێژووی پێکەنینی میللی، هەم هەڵوەشاندنەوەی پلەبەندیی کەلتووری بوو. باختین نیشانیدا کە چۆن ئەدەبی کارنەڤاڵی، لە پێکەنینە جەستەیی و گرۆتێسکییەکەیدا، جۆرێک لە کەلتووریی دژەباوی پێکدەهێنا، کە لە ڕواڵەتدا ڕێگەپێدراو بوو، بەڵام لە قووڵاییدا مەترسیدار بوو، چونکە ئەرکی ڕەتکردنەوەی ڕەخنەگرانەی دەسەڵاتی جێبەجێ دەکرد.

سەرهەڵدانی کایەکە و پەرەسەندنی لە توێژینەوە مێژوویییەکاندا

لەدوای باختینەوە، توێژینەوە مێژوویی و کەلتوورییەکان گرنگیدانێکی تایبەتیان بە پێکەنین دا، نەک وەک پەراوێزێک، بەڵکوو وەک ئامرازێک بۆ خوێندنەوەی (ناوەندی دەسەڵات) و (زەوقی کۆمەڵایەتی). بەرهەم گەلێک دەرکەوتن، وەک کتێبی (پێکەنینی یۆنانی)ی ستیڤن هالیوێڵ، کە شیکارییەکی دەروونی و کەلتووری بۆ پێکەنین لە یۆنانی کۆندا پێشکەش کرد، دواتر کتێبی (پێکەنین لە ڕۆمای کۆندا)ی ماری بێرد، کە پەیوەندییەکانی نێوان پێکەنین و گوتار، سیاسەت و چینە کۆمەڵایەتییەکانی خستەڕوو.

هەروەها دوو دەیەی ڕابردوو شایەتحاڵی گرنگیدان بوون بە ئەرشیفە تەنزئامێزەکان، وەک کاریکاتێر، نوکتە و ئەو دادگاییکردنانەی کە پێکەنین تیایاندا چەکێک بووە دژی دەسەڵات یان ڕووبەڕووبوونەوەی سەرکوتکاری. لە کتێبی (پێکەنین لە سەدەکانی ناوەڕاست و سەرەتاکانی سەردەمی مۆدێرن)، چەندین توێژینەوە کۆکراونەتەوە، ئەوە نیشان دەدەن، کە چۆن مانای پێکەنین لە ڕێوڕەسمێکی بەکۆمەڵەوە بۆ مەترسییەکی سیاسی گۆڕاوە.

تایبەتمەندییەکان

مێژووی پێکەنین جەخت لەسەر دەستەبژێر ناکاتەوە، بەڵکوو سەرنج لەسەر کۆمەڵە پەراوێزخراوەکان و کەلتووریی میللی چڕ دەکاتەوە. واتە (مێژوویەکی نامەرکەزی)یە. هەروەها پێکەنین تەنها ڕەتکردنەوە نییە، بەڵکوو ڕێگایەکی ناوخۆییە بۆ تێکشکاندنی ئەوەی باو و پێوەرییە و داڕشتنەوەی پەیوەندیی نێوان من و ئەوی تر، واتە (ڕەخنە لە ناوەوە). هەروەها جەستە – بە خواردن و خواردنەوە و گاڵتەکانییەوە – چەقێک پێکدەهێنێت، لە توێژینەوەکانی باختیندا بۆ پێکەنین، بە پێچەوانەی مێژووی نەریتییەوە، واتە (ڕەهەندی جەستەیی). دواتر پێکەنین وەک هەستێک دەخوێندرێتەوە و بەمەش دەخرێتە ناو مێژووی سۆزەکانەوە، کە لە چۆنێتیی پەرەسەندنی هەستی کۆمەڵگە دەکۆڵێتەوە، واتە (مێژووی سۆزداری).

میتۆدەکان

ئه‌و میتۆدانه‌ی که‌ ده‌توانرێت بۆ توێژینه‌وه‌ی مێژووی پێکه‌نین به‌کار بهێنرێن، فره‌ن و تاک نین، واته‌ میتۆدگه‌لێکی جۆراوجۆر به‌کار ده‌هێنرێن، ئه‌ویش بۆ ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، که‌ پێکه‌نین ڕه‌هه‌ندگه‌لێکی جیاوازی له‌نێو کایه‌ مه‌عریفییه‌ جیاوازه‌کاندا هه‌یه‌. له‌و میتۆدانه‌ش ده‌توانین ئاماژه‌ بۆ ئه‌مانه‌ی لای خواره‌وه‌ بکه‌ین:

١. میتۆدی باختینی: لە پەیوەندیی نێوان پێکەنین، کارنەڤاڵ و دەسەڵاتی سیمبولی دەکۆڵێتەوە، هەروەها لە ڕێگەی چەمکەکانی وەک هەڵگێڕانەوە و دوانەیی، شیکاری بۆ دەقەکان دەکات.

٢. شیکاریی گوتار: گوتاری پێکەنین بە درێژاییی کات هەڵدەوەشێنێتەوە، ئەمەش بۆ تێگەیشتن لە گۆڕانی ئەرکەکانی، لە کۆمیدیای شانۆییەوە بۆ نوکتەی سیاسی.

٣. میتۆدی ئەنترۆپۆلۆژیی کەلتووری: جەخت لەسەر سرووتەکانی پێکەنینی بەکۆمەڵ و چۆنێتیی پێکهێنانی ناسنامەی کۆمەڵگە دەکاتەوە.

٤. میتۆدی ئەرشیفی بینراو و زارەکی: وێنەی کاریکاتێری، نوکتە و یاداشتەکان وەک بەڵگەی مێژوویی بەکار دەهێنێت.

٥. میتۆدی بەراوردکاری: لێکۆڵینەوە لە جیاوازییەکانی پەیڕەوکردنی پێکەنین لەنێوان کەلتوورەکاندا دەکات، وەک بۆ نموونه‌ پێکەنینی ئیسلامی و پێکەنینی مەسیحی.

نموونەکان

بۆ زیاتر ئاشنابوون به‌و مێژووه‌ به‌ گونجاوی ده‌زانم چه‌ند نموونه‌یه‌کی کورت بهێنمه‌وه‌: لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، ئاهەنگەکان ئامرازێک بوون بۆ پێکەنینی بەکۆمەڵ، کە ڕێگەی دەدا بە شێوەیەکی کاتی دەسەڵاتی ئایینی بشکێنرێت و کەسایەتیی (گاڵتەجاڕی پیرۆز – المهرج المقدس) هێمای هەڵگەڕانەوەی بەهاکان بوو.

لە سەردەمی شۆڕشی فەڕەنسیشدا، پێکەنین بۆ گاڵتەکردن بە سیستەمی پاشایەتی و کڵێسە بەکار هێنرا و دیارترین نموونەش وێنە کاریکاتێرییەکان بوون، لە ڕۆژنامە شۆڕشگێڕییەکاندا.

لە سیستەمە تۆتالیتارەکانیشدا، وەک یەکێتیی سۆڤێت، نوکتەگه‌لیکی نهێنی بڵاوبووەوە، کە گاڵتەی بە سیاسەت و سەرکردەکان دەکرد، وەک نوکتەی: “ئایا دەتوانرێت کۆمۆنیزم بونیاد بنرێت؟ بەڵێ، بەڵام لە سویسرا.”

لە ناوکۆی عەرەبیشدا، دوای شۆڕشەکانی به‌هاری عه‌ره‌بی ٢٠١١، شەپۆلێک لە کۆمیدیای تەنزئامێز لەسەر شانۆ و یوتیوب دەرکەوت، وەک بەرنامەی (البرنامج)ی باسم یوسف کە ڕۆڵی سیاسی بۆ پێکەنین گەڕاندەوە. لە ئەدەبی میللیشدا، کەسایەتی (جوحا) وەک هێمای زیرەکیی تووڕە بەکار هێنراوە، کە لە ڕێگەی تەنزەوە ڕەخنە لە دەسەڵات و واقیع گیراوه‌.

به‌م شێوه‌یه‌ مێژووی پێکەنین مێژووی جێگرەوەکانە، مێژووی ئەوانەیە، کە لە گوتارەکانی دەسەڵاتدا نەوتراون و لە ڕێگەی نوکتە، چاوداگرتن و زەردەخەنەوە وتراون. ئەگەر مێژووی نەریتی لەلایەن سەرکەوتووەکانەوە نووسرابێتەوە، ئەوا پێکەنین لەلایەن خەڵکەوە نووسراوە. پێکەنین (مێژووی سێبەر)ە، تێیدا زیندوویی مرۆڤ، ناسکی و ئازایەتی لە گاڵتەکردن بە دەسەڵاتەکانی – و بە خودی خۆی – دەردەکەوێت. ئەگەر باختین ڕێگایەکی بۆ توێژەران ڕووناک کردبێتەوە بەرەو تێگەیشتنێکی قووڵتر لە پێکەنین، واتە وەک گوتارێکی بەرگریکارانە، ئەوا توێژینەوە نوێیەکان هێشتا وزە مێژوویییەکەیان لە لابردنی جددییەت و لە داڕشتنەوەی دەسەڵات لە ڕێگەی گاڵتەوە دەدۆزنەوە.

سه‌رچاوه‌

1. ميخائيل باختين، أعمال فرانسوا رابليه والثقافة الشعبية في العصر الوسيط وإبان عصر النهضة، ترجمة شكير نصر الدين، منشورات الجمل، (بغداد – بيروت، ٢٠١٥).
2. باسم یوسف: بەرنامەی (البرنامج)، 2011-2013.
3. Bergson, Henri. Laughter: An Essay on the Meaning of the Comic. Translated by Cloudesley Brereton and Fred Rothwell. New York: The Macmillan Company.
4. Stephen Halliwell, Greek Laughter: A Study of Cultural Psychology from Homer to Early Christianity, Cambridge University Press, 2008.
5. Mary Beard, Laughter in Ancient Rome: On Joking, Tickling, and Cracking Up, University of California Press, 2014.
6. Albrecht Classen (ed.), Laughter in the Middle Ages and Early Modern Times: Epistemology of a Fundamental Human Behavior, Its Meaning, and Consequences, De Gruyter, 2010.

29/7/2025

The post مێژووی پێکەنین appeared first on ژنەفتن.

یەکەم: چەمکی مێژووی گریان

(مێژووی گریان) ئاماژەیەکە بۆ ئەو توێژینەوە زانستییانەی کە دەیانەوێت لە چۆنێتیی فرمێسک و گریان و دەربڕینی ئاشکرا یان تایبەتی خەم یان خۆشی لە تەواوی کۆمەڵگە و سەردەمە جیاوازەکان تێبگەن. هاوکات پرسیار گەلێکی وەک: (بۆ کێ ئاسایییە بگری؟ کەی و بۆچی؟ فرمێسک لە ناوکۆ کەلتووری یان ئایینییەکاندا چی دەگەیەنێت؟) دەوروژێنێت. لەجیاتی ئەوەی گریان وەک کاردانەوەیەکی بایۆلۆژی جیهانی سەیر بکەن، مێژوونووسان گریان وەک کردەیەکی کۆمەڵایەتی کەلتووری دەبینن، کە لە نێو سروت و چاوەڕوانییە ڕەگەزییە کۆمەڵایەتییەکان و مومارەسە ئاینییەکان و گوزارشتە سیاسییەکاندا پێکهاتووە.

بەم شێوەیە گریان دەبێتە هاوێنەیەک بۆ تێگەیشتن لە شێوە کەلتوورییەکان، لە گریانی ئایینی سەدەکانی ناوەڕاستەوە وەک نیشانەیەک لەسەر بەخششی خودایی، هەتا چەمکەکانی هەستیارێتیی ڕۆشنگەری، دواتر بۆ ڕێکخراوەکانی سەردەمی نوێگەریی، کە نێرینە کۆنترۆڵ دەکەن و هەستەکان سەرکوت دەکەن.

دووەم: ڕیشە و پەرەسەندنەکان

گرنگیدانی سیستماتیکی بە توێژینەوەی سۆزەکان، لەوانەش گریان، لە ساڵانی هەشتاکان و نەوەدەکاندا دەستی بە زیادبوون کرد. لەو کەسە سەرەتایییانەی کە کاریگەرییان لەو بوارەدا هەبوو، پیتەر ن. ستیرنز و هاوسەرەکەی کارول ز. ستیرنز بوون، کە بۆ دامەزراندنی بواری (مێژووی سۆزەکان) یارمەتیدەرێکی باش بوون، ئەوان ئەو بیرۆکەیان خستەڕوو، کە سۆزەکان لەڕووی بایۆلۆجییەوە نەگۆڕ نین، بەڵکو بەپێی مێژوو دەگۆڕێن. کتێبەکەیان Emotionology (1985) خاڵی دەستپێک بوو، بۆ لێکۆڵینەوە لە چۆنێتیی هەستکردنی گەلان و چۆنێتی فەرمانکردنی کەلتوورەکانیان بە دەربڕینە سۆزدارییەکان. پاشان بیرمەندی ئەمریکی تۆم لوتز کتێبی (مێژووی گریان: مێژووی فرمێسکی سروشتی و کەلتووری)ی بڵاوکردەوە، کە پشکدارییەکی بێوێنە بوو لە (مێژووی سۆزەکان)دا، لوتز پرسیارێکی نائاسایی بەڵام چارەنووسسازی خستەڕوو: ئایا گریان مێژوویەکی هەیە؟ هاوکات ئایا دەکرێ فرمێسک ئاوێنەیەک بێت، بۆ گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتی و سیاسی و کەلتوورییەکان، لە ژیارەکاندا؟ کتێبەکە بۆ یەکەمجار لە ساڵی 1999 لە نیویۆرک بڵاو کرایەوە و لەو کاتەوە سەرنجی توێژەرانی زانستە مرۆیییەکانی بەلای خۆیدا ڕاکێشاوە، بە تایبەت لە بوارەکانی مێژووی کەلتووری و ئەنترۆپۆلۆجیا و توژینەوەی جەستە و سۆز. چونکە تیایدا لێکدانەوە فەلسەفی و ئایینی و پزیشکییەکانی گریان لە سەردەمە کۆنەکانەوە تا سەردەمی مۆدێرنی باس کرد و ئاسۆی لێکۆڵینەوەکانی فراوانتر کرد.

هەروەها (باربارا ڕۆزنڤین) بە نموونەکانی کە بریتی بوون لە (کۆمەڵگە سۆزدارییەکان) پشکداری کرد و بەوەش یارمەتی ئەوەی دا کە گریان لە نێو ناوکۆ کەلتووری و زەمەنییە دیاریکراوەکاندا دابنێت، لە کاتێکدا مێژووناسانێکی وەک (یۆهان هویزینگا، ویلیام ڕێدی و یوت فرێڤێرت) شیکاریگەلێکی گریانیان وەک کردەیەکی نمایشی و سیاسی پێشکەش کرد، ئەمەش پێگەی گریانی وەک بابەتێکی لێکۆڵینەوەی مێژوویی جددی بەهێز کرد.

سێیەم: گرنگی مێژووی گریان

گرنگی (مێژووی گریان) لەوەدایە، تیشک دەخاتە سەر بوارێک، کە لە توێژینەوە مێژوویییەکاندا شوێنێکی بۆ دیاری نەکراوە و پشتگوێ خراوە، فرمێسک، وەک لوتز نیشانی دەدات، هەرگیز بێلایەن نەبووە، بەڵکو ملکەچی تۆڕەکانی دەسەڵات و هێز بووە، جا چ ئایینی یان پزیشکی یان سیاسی بێت.

هەروەها بە بوارگەلێکی نوێی مەعریفییەوە بەستراوەتەوە، وەک (مێژووی جەستە) و (توێژینەوەی هەستەکان)، لەو خاڵەوە دەست پێ دەکات، کە ئەوەی ئێمە بە ئاسایی دەزانین، لە ڕاستیدا لە ڕووی کەلتوورییەوە مەرجدارە. وەک چۆن جەستە لە ڕێگەی جل و بەرگ و ڕەفتارەوە کۆنتڕۆڵ دەکرێت، بە هەمان شێوە هەست و سۆز لە ڕێگەی پێوەرەکانی زمان و ئەدەب و ئایین و دەسەڵاتەوە کۆنتڕۆڵ دەکرێت.

تەنانەت لەم ڕوانگەوە دەتوانرێت کتێبەکەی لوتز ببێتە سەرچاوەیەکی ڕەخنەگرانە دەربارەی چۆنێتیی دروستکردن و بەسیاسیکردنی هەستەکان و چۆن دەکرێت گریان ئامرازێک بێت بە دەستی دەسەڵاتەوە، یان ئامرازێک بێت بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەو (واتە دەسەڵات)، بەپێی ناوکۆکە، ئەوە توێژینەوەیەکە، نەک دەربارەی فرمێسک وەک دیاردە، بەڵکو دەربارەی مرۆڤ وەک بوونەوەرێکی سۆزدار، کە فرمێسکەکانی بەپێی سیستمی ئەو جیهانەی تێیدا دەژی، دادەڕێژرێت.

هەروەها (مێژوویەک گریان) بابەتێک نییە دەربارەی لاوازی مرۆڤ، وەک ڕەنگە ناونیشانەکە ئاماژەی پێ بدات، بەڵکو باس لە ئاڵۆزی خودی ئەزموونی مرۆڤ دەکات. لۆتز ئەوەمان بیر دەخاتەوە، کە (هەستەکان) بە ئەندازەی (عەقڵەکان) لە دروستکردنی ژیارەکانماندا گرنگن. فرمێسکەکانیش لەوە دوورترن کە تەنها شلەیەک بن لە چاوەوە بێنەخوارەوە، بەڵکو دەقگەلێکی کۆمەڵایەتی و سیاسیین، کە دەخوێندرێنەوە و ڕاڤەیان بۆ دەکرێت و حوکمیان بەسەردا دەدرێت.

لەم ڕوانگەیەوە، مافی ئەوەمان هەیە، کە کتێبەکەی لۆتز بە بانگهێشتێکی کراوە بۆ سەرلەنوێ پێداچوونەوە بە هەست و سۆزی ڕۆژانە دابنێین، چونکە لە (مێژووی بەکۆمەڵ)مان و (سروشتی ئەو سیستەمەی کە لە سایەیدا دەژین)، دانەبڕاون.

تەنانەت دەتوانین ئاماژە بۆ ئەوە بکەین، کە مێژووی گریان لە سێ پێشکەوتنی گەورەی توێژینەوە مێژوویییەکاندا پشکداری کردووە:

1. مێژووی کەلتووری – گریان بۆ تێگەیشتن لە سروت و مومارەسەی ماتەمینی و بارە ڕۆحییە ئایینییەکان بەکار دێت، بەتایبەت لە کۆمەڵگاکانی پێش مۆدێرنەدا.

2. توێژینەوە جێندەرییەکان – شیکردنەوەی ئەوەی کە کێ ڕێگەی پێدراوە بگری و کێش نا، دابونەریتە جێندەری و بونیادنانی چەمکەکانی نێرینەیی و مێینەیی بەدرێژاییی مێژوو ئاشکرا دەکات.

3. مێژووی سیاسی و کۆمەڵایەتی – فرمێسکی گشتی، چ لە پرسە شاهانەییەکان، یان لە بزووتنەوە شۆڕشگێڕییەکان، یان ئەو خەمەی کە لە میدیا نوێیەکاندا نمایش دەکرێت، گوتاری سۆزداریی دەسەڵات و شەرعیەت و دژایەتی نیشان دەدات.

بەکورتی، گریان تەنها کردەوەیەکی کەسی نییە، بەڵکو دەربڕینێکی بونیادیی کەلتوور و ڕێکخراویی و کۆمەڵایەتی و راڤەکردنێکی مێژوویییە.

چوارەم: گریان وەک ڕووداوێکی کەلتووری

لوتز گریان وەک وەڵامدانەوەیەکی فسیۆلۆژی یان بارێکی سۆزداریی ئاسایی پێناسە ناکات، بەڵکو وەک کردارێکی کەلتووریی مەرجدار، کە لەلایەن پێوەرە کۆمەڵایەتی و ناوکۆ مێژوویییەکانەوە بەڕێوە دەبرێت، دەناسێنێت. لە شیکارییەکانیدا پشتی بە سەرچاوە گەلێکی جۆراوجۆر بەستووە، وەک دەقە ئایینی و ئەدەبییەکان و ڕاپۆرتە دەروونی و ئەرشیفی ڕۆژنامە و تەلەڤزیۆنییەکان. لە ڕێگەی ئەم دەوڵەمەندییە دەقییەوە، ئەوە دادەمەزرێنێت، کە دەتوانین پێی بڵێین (ئەنترۆپۆلۆژیای کەلتووریی فرمێسکەکان).

بۆ نموونە ئەو ئەو بەوردیی هەڵوێستە لەسەر (فرمێسکی چێژ و بەخشس و پاڵەوانی گریاو) دەکات و توێکاری بۆ (جەستەی گریاو) و (سایکۆلۆجیای فرمێسک) و (پیا و ژن و منداڵی شیرەخۆرە) و (کەلتووری ماتەمینیی) و (فرمێسکی تۆڵە و فریودان و هەڵاتن و هاوسۆزی) و (فرمێسکی ئەدەبی و هونەری) دەکات. هەموو ئەمانەش بە چەندین نموونە و دەقگەلێکی مێژوویی ڕەسەنی جۆراوجۆری نێو کەلتووری کۆمەڵگەکانی خۆرئاوا سەلمێنراون. بۆ نموونە ئاماژەکردن بە چۆنێتیی گریانی سەرکردەکان لە ژیارە کۆنەکاندا (وەک فرمێسکەکانی ئەسکەندەری مەزن لەبەردەم پەیکەری ئەخیلدا)، ئەمەش وەک ڕێگەیەک بۆ نیشاندانی خانەدانێتی نەک لاوازی. لە بەرامبەردا و لە سەردەمی ڤیکتۆرییدا لە بەریتانیا، کاریان بۆ سەرکوتکردنی ئەم هەستانە لە پیاواندا دەکرد، چونکە پێیانوابوو گریان جۆرێک لە (مێینەیی زیادەڕۆیی)انەیە.

پێنجەم: نموونە و ناوکۆکان

یەکێک لەو نموونە سەرنجڕاکێشانەی کە لۆتز لە کتێبەکەیدا دەیهێنێتەوە، دیمەنی گریانی (وێرتەر)ە لە ڕۆمانە بەناوبانگەکەی گۆتەدا (ناڵاندنەکانی وێرتەری گەنج)، لەوێدا فرمێسکەکان وەک نیشانەی شکان نەخراونەتەڕوو، بەڵکو هەر لە وێنەی خودێکی ناسک دەچێت، کە بە گرژییەکی ئاکاری و جوانکارییەوە لەگەڵ جیهاندا کارلێک دەکات. لۆتز دەڵێت ئەم شکۆمەندکردنەی گریان، وەڵامدانەوەیەکی ناڕاستەوخۆ بوو، بۆ (جمود)ی هەستەکان لە سەردەمی ڕۆشنگەریدا، کاتێک عەقڵ و وابەستەیی بە تایبەتمەندیی مرۆڤی نموونەیی دانرا.

لە نموونەیەکی دیکەدا لۆتز باس لە هەڵوێستی کڵێسە بەرامبەر بە فرمێسکی ژنان لە سەدەکانی ناوەڕاستدا دەکات، کە هەندێک جار بە نیشانەی تەوبە و تەقوا و لە هەندێک کاتیشدا بە نیشانەی ئەو مەترسییە شاراوەیە دادەنرا، کە لە سۆز و خولیای ژنە هەڵچووەکاندا هەبوو. ئەم نەسازییە ئەوەمان بۆ دەردەخات، کە چۆن فرمێسکەکان بۆ سەپاندنی دەسەڵاتی ڕۆحی و ئاکاری بەسەر جەستە و ڕەفتاری ژناندا بەکار هێنراوە.

تەنانەت لە کۆمەڵگە ئیسلامییەکانیشدا گریان ڕۆڵێکی سەرەکی لە سرووتەکانی تەوبە و ئامۆژگاریدا هەبووە، بە تایبەت لە سۆفیگەریدا. فرمێسک وەک نیشانەی دڵپاکی و نزیکی بەندە لە خوداوە لێی ڕوانراوە. تەنانەت کۆمەڵی گریاوەکان (البکاءون) هەن.

لە ئاینزای شیعەشدا گریان بۆ حوسێن لە عاشورادا، بە یەکێک لە دیارترین ڕێوڕەسمەکان دادەنرێت. لەوێدا گریان کردارێکی دەستەجەمعییە، کە شوناس و پەیوەندیدارێتی بەهێز دەکات و بە چەمکەکانی ستەم و بەرەنگاری و دڵسۆزییەوە گرێدراوە.

لە سەردەمی مۆدێرنیشدا، دیمەنەکانی گریانی بەکۆمەڵ لە پرسەی کەسایەتییە بەناوبانگ و گشتییەکاندا بە زەقی هەستی پێ دەکرێت، وەک ڕیوڕەسمی مردنی جەمال عەبدولناسر لە میسر یان ئیمام خومەینی لە ئێران، دیارە کە ئەم ساتانە سروتگەلێکی مۆدێرن و ماتەمینی گشتی پێک دەهێنن، کە تامەزرۆیی جەماوەر بۆ دەربڕینی ئازادانەی ئازار لە بەرامبەر جیهانێکدا نیشان دەدات، کە گوتارێکی وابەستەیی و پتەوی دەگرێتەبەر.

 شەشەم: میتۆدەکان

دیارە وەک ئاماژەی پێکرا، ناکرێت بە تاکە میتۆدێکی کایەیەکی دیاریکراوی نێو زانستە مرۆڤایەتییەکان مامەڵە لەگەڵ بابەتێکی فرە ڕەهەند و قووڵی وەک مێژووی گریان بکرێت، چونکە بۆ نێو چەندەها بواری زانستە مرۆڤایەتییەکان شۆڕ بووەتەوە، بۆیە دەبێت بۆ تویژینەوە لەو مێژووە فرە میتۆدی بەکار بهێنرێت، هەروەک لۆتز لە کتێبەکەیدا پشت بە فرە میتۆدی دەبەستێت، کە (شیکاری جینالۆجی) بە شێوازە فۆکۆیییەکەی، (توێژینەوەی دەقی بەراوردکاری) و (مێژووی پزیشکیی دەروونی) و (هەڵوەشاندنەوە) تێکەڵ دەکات. لوتز بەدوای کرۆنۆلۆژیا (بەدوایەکداهاتووی زەمەنی)ی گریانی مرۆڤدا ناگەڕێت، بەڵکو هەڵوێستە لەسەر ئەو ساتانە دەکات، کە دامەزراوەکان تێیدا واتا و سنووری فرمێسکەکانیان گۆڕیوە.

هەروەها وەک نموونە، ئەوە دەخاتە ڕوو، کە چۆن گوتاری پزیشکیی دەروونی سەدەی نۆزدەهەم لە پۆلێنکردنی هەندێک شێوەی گریان، وەک (گریانێکی هیستری) لە ژناندا پشکداری کردووە، لە کاتێکدا هەمان هەڵسەنگاندن ئاڕاستەی گریانی پیاوان نەکراوە، ئەمەش لایەنگریی ڕەگەزی لە تەکنیکەکانی دەستنیشانکردن و چارەسەرکردندا ئاشکرا دەکات. هەروەها ئاماژە بەوە دەکات، کە گریانی کۆیلە و کۆڵۆنیاڵکراوەکان تەنها وەک نیشانەی لاوازی یان دواکەوتوویی تۆمار کراوە، نەک گوزارشتێکردنێکی ڕەوای ئازار یان ناڕەزایەتی بێت.

حەوتەم: مێژووی گریان لە کۆمەڵی کوردەواریدا

کۆمەڵی کوردەواری، وەک کۆمەڵێک کە مێژوویەکی دوور و درێژ و پڕ ئازار و جەنگ و ڕاگواستنی هەیە، هەڵگری یادەوەرییەکی بەکۆمەڵی دەوڵەمەندە، دەربارەی ئەزموونەکانی خەم و ئازار و لەدەستدان. لێکۆڵینەوە لە مێژووی گریان لەم ناوکۆیەدا، دەتوانێت ئاسۆیەکی نوێ بۆ تێگەیشتن لەو میکانیزمە کەلتوورییانە بکاتەوە، کە لە ڕێگەیانەوە کورد خەمی خواردوە و ناڕەزایەتی بەرامبەر بە توندوتیژی و قڕکردن دەربڕیوە، یان ڕووبەڕووی ئازار بووەتەوە. بۆ نموونه گریان و شینی ژنان لە بۆنەکانی ساڵیادی ئەنفال و کیمیاباران و شیعری داستانی و حیکایەتە زارەکییەکان، که گریانی گشتی و ئاشکرایان لەخۆ گرتووە، سەرچاوەیەکن بۆ تێگەیشتن له ڕۆڵی فرمێسک له مێژووی کۆمەڵایەتیی کورددا.

بۆیە هەر بابەتێکی نووسراو لەم بوارەدا دەتوانێت لە بونیادنانی گێڕانەوەیەکی مرۆیی مێژووی کورددا پشکدار بێت، واتە تەنها لە جەنگ و سیاسەتدا کورت نەکرێتەوە، بەڵکو (هەست) و (ئەزموونی کەسی)ی خەڵکی وەک پێکهاتەیەکی بنەڕەتی نووسینی مێژوویی لەخۆ بگرێت. ئەم مێژووە دەتوانرێت لە ڕێگەی هۆنراوە میللییەکانەوە و نووسینی سەر کێلی گۆڕەکان و ئەدەبی کوردیی نوێوە وردتر بنووسرێتەوە، کە دیمەنەکانی خەم و گریانەکانیان تۆمارکردووە، وەک (گۆڕستانی چراکان)ی شێرکۆ بێکەس.

لە کۆتاییدا دەتوانین بڵێین مێژووی گریان تەنها مێژووی هەڵڕشتنی فرمێسکەکان و تۆمارکردنی ڕووکەشییانەی کردەی گریان نییە، بەڵکو دەروازەیەکە بۆ تێگەیشتن لە مرۆڤ و کارلێککردنی لەگەڵ مەرگەساتەکان و خۆشی و و ژیاندا. وەرگرتنەوەی دەنگی ئەو کەسانەیە، کە دەنگیان تۆمار نەکراوە، دواتر ئامرازێکە بۆ بینینی مێژوو بە چاوی فرمێسکاوییەوە، بەڵام سوکایەتی بە فرمێسکەکان ناکات، بەڵکو وەک بەڵگەنامەیەکی گرنگ لێی دەڕوانێت.

دواتر مێژووی گریان هەوڵێکی زانستییە بۆ تێگەیشتن لەوەی کۆمەڵگەکان چۆن گوزارشتیان لە ناڵاندن و ئەوین و توڕەیی و خەم و پەژارەی خۆیان کردووە. بۆ گەلی کوردیش، گێڕانەوەی ئەم مێژووە و خوێندنەوەی لە ژێر ڕۆشناییی مەرگەسات و هیواکانیدا، دەتوانێت هەنگاوێک بێت، بۆ بەرەنگاربوونەوەی لەبیرچوونەوە و سەرلەنوێ داڕشتنەوەی هۆشیاریی بەکۆمەڵ لە ناوکۆیەکی مێژوویی و سۆزداریی مرۆڤدۆستانەدا.

(٩/٧/٢٠٢٥)

سەرچاوەکان

١)کامەران محەمەد: مێژووی سۆزەکان (سۆزە فەرامۆشکراوەکان لە گێڕانەوەی نەریتیید)، ژنەفتن (ماڵپەڕێکی هزریی و کلتوورییە)، (30ی حوزه‌یران، 2025)، (https://jineftin.krd/2025/06/30/%d9%85%db%8e%da%98%d9%88%d9%88%db%8c-%d8%b3%db%86%d8%b2%db%95%da%a9%d8%a7%d9%86/?fbclid=IwY2xjawLa_YJleHRuA2FlbQIxMQABHnXuAg_m22f6dyPIgkB4NJpFhwbE8s7QgXNrVFUnkS9aVPvpDrLU9vxdqOP7_aem_y4itABps26vby_WKWyIopQ).

٢)توم لوتز: تاریخ البکاء (تاریخ الدموع الطبیعی و الثقافی)، ترجمة: عبدالمنعم محجوب، صفحة سبعة للنشر و التوزیع، الطبعة الثانیة، المملکة العربیة السعودیة، ٢٠٢٣.

٣) شێرکۆ بێکەس، گۆڕستانی،چاپی یەکەم، ناوەندی بڵاوکردنەوەی نیشتیمان، سنە، ١٣٩٤.

4)  Barbara H. Rosenwein, Emotional Communities in the Early Middle Ages (Ithaca, NY: Cornell University Press, 2006.

The post مێژووی گریان appeared first on ژنەفتن.

کایەی مێژوونووسی لە کۆتایییەکانی سەدەی بیستەمەوە، گۆڕانکارییەکی قووڵی مەعریفی بەخۆوە بینی، کە سەرنج و گرنگپێدانەکانی لە بونیادە گەورەکانەوە بۆ ئەزموونە تاکەکەسییەکان و لە گێڕانەوە گشتگیرەکانەوە بۆ گێڕانەوە تایبەت و ڕۆژانەیی و هەڵچوونەکان گواستەوە. لەم ناوکۆیەدا (مێژووی هەستەکان) وەک پانتایییەکی نوێی توێژینەوە دەرکەوت، ئامانج لێی تێگەیشتنە لەوەی کە مرۆڤ چۆن هەستەکانی خۆی دەردەبڕێت و چۆن واتای ئەم هەستانە بە تێپەڕبوونی کات گۆڕانی بەسەردا دێت. (باربارا ڕۆزنڤین و ڕیکاردۆ کریستیانی) جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە، ئەم مێژووە تەنها لە وەسفکردنی هەستدا خۆی قەتیس ناکات، بەڵکوو دەرگایەک بۆ پرسیارکردن لە کولتوور و جەستە و زمان و دەسەڵات دەکاتەوە[1].

ئایا مێژوونووس دەتوانێت مێژووی هەستەکان بنووسێتەوە، وەک چۆن مێژووی سیستەمی سیاسی و جەنگەکان دەنووسێتەوە؟ ئایا سۆزەکان دەتوانن – بە سروشتە خودی و تاکەکەسییەکەیانەوە – ببنە دەرچەی بونیادنانی (گێڕانەوەی زانستی)، واتە هاوتای ئەو گێڕانەوانە بن، کە لەسەر بنەمای بەڵگەنامە و دەستنووسەکان دامەزراون؟ ئەم پرسیارانە هەتا ئەم دوایییانە وەک پرسگەلێکی ئەندێشەیی دەهاتنە بەرچاو، بەڵام ئێستا لە نێوجەرگەی ئەو سەرقاڵییە مەعریفییانەدان، کە یەکێک لە نوێترین کایەکانی توێژینەوە مرۆڤایەتییەکان دەجووڵێنێت، ئەویش (مێژووی سۆزەکان History of Emotion)ە. لەم چەند دەیەی دواییدا مێژوونووسان دەستیان بە لێپرسینەوە لە (مۆرکە تەواو عەقڵانی)یەکەی مێژووی نەریتی کرد، ئەوان میتۆدێکی نوێیان پێشنیار کرد، کە سۆزەکان نەک تەنها وەک دیاردەگەلێکی تاکەکەسی یان دەروونی بناسێنن، بەڵکوو وەک بونیادی کۆمەڵایەتی و کولتووری و مێژوویی پێشکەش بکەن، کە کاریگەرییان لەسەر کۆمەڵگە هەیە و لە هەمان کاتیشدا دەکەونە ژێر کاریگەریی کۆمەڵگەوە و لە ڕێگەی زمان و ڕەفتار و دامەزراوەکانەوە دەنوێنرێن.

لە هەستناسییەوە بۆ مێژووی هەستەکان

ئەم کایە لە ڕووی تیۆرییەوە لەگەڵ کارەکانی (پیتەر ستیرنز Peter N. Stearns) و هاوسەرەکەی (کارول زیسویتز ستیرنز Carol Zisowitz Stearns) و لە هەشتاکانی سەدەی بیستەمەوە دروست بوو. ئەویش لەمیانەی ئەوەی کە ناوی لێنرا (سۆزناسی Emotionology)، ئەوەش میتۆدێک بوو، هەوڵی توێژینەوەی ئەو (پێوەرە کۆمەڵایەتی)یانەی دەدا، کە زیاتر تەحەکومییان بە دەربڕینە سۆزدارییەکانەوە وەک لە توێژینەوەی خودی سۆزەکانەوە دەکرد[2]. ئەم دامەزراندنە یارمەتیدەر بوو، بۆ ئەوەی چوارچێوەیەکی بابەتی بە سۆزەکان ببەخشێت، هەتا بتوانرێت شوێنپێی هەڵبگیرێت. ئەوەش بواری بۆ نزیکخستنەوەیەکی میتۆدی فراوانتر و قووڵتر کردەوە.

دواتر (ویلیام ڕیدی William Reddy) چەمکگەلێکی پێشەنگانەی وەک (سیستەمی سۆزداریی) و (بێژە سۆزدارییەکان)ی هێنایە ئاراوە[3]، ئاماژە بەوە دەکەن، کە گوزارشتکردن لە سۆزەکان تەنها گواستنەوەی بارێکی ناوخۆیی نییە، بەڵکوو نواندنێکی زمانەوانییە، کە خودی سۆزەکە پێک دەهێنێت. ئەمە لە کاتێکدا (باربارا ڕۆزنڤین Barbara Rosenwein) چەمکی (کۆمەڵە سۆزدارییەکان)ی بەکار هێنا[4]، ئەوەش ئەوە نیشان دەدات، کە چۆن کۆمەڵە مرۆیییەکان، لەمیانەی کات و شوێندا، هەندێک شێوازی دەربڕینی سۆزداری بەکار دەهێنن، کە ناسنامە و کولتوور و دەسەڵاتی کۆمەڵەکە پێک دەهێنێت.

لە کتێبە هاوبەشەکەیدا لەگەڵ (ڕیکاردۆ کریستیانی) بە ناوی (مێژووی سۆزەکان چییە؟) (2020) ڕۆزنڤین هەوڵ دەدات، ڕوانگەیەکی پانۆرامایی بۆ ئەو کایە تیۆری و میتۆدۆلۆژییانە پێشکەش بکات، کە سەبارەت بە سۆز لە مێژوودا دروست بوون، جەختیش لەوە دەکاتەوە، سۆز لە ڕووی بایۆلۆژییەوە وەستاو نییە، بەڵکوو بونیادێکە، لە ڕووی مێژوویییەوە بەپێی سیستەمی کولتووری و کۆمەڵگەیی دەگۆڕێت، تەواو وەک چۆن ئایدیۆلۆژیا و زمان و دامەزراوەکان دەگۆڕدرێن[5].

پراکتیککردنێکی میتۆد

لە کۆتاییی بەشی دووەمی کتێبەکەیاندا، نووسەران (پیتەر ستیرنز و کارول زیسویتز ستیرنز) پراکتیککردنێکی زیندوو بۆ ئەو میتۆدانە دەخەنە ڕوو، ئەویش لە میانەی شیکردنەوەی چەمکی (هەوڵدان بۆ بەدەستهێنانی بەختەوەری) لە بەڵگەنامەی (جاڕنامەی سەربەخۆییی ئەمریکا (١٧٧٦)) و لە ناوکۆ سۆزداری و سیاسییەکانی سەردەمی ڕۆشنگەریدا[6].

 1. میتۆدی سۆزناسی: ئەم ڕوانگەیە (بەختەوەری) وەک بەشێک لە پێوەرێکی کولتووری دەبینێت، کە لە سەدەی هەژدەهەمدا باڵادەست بوو، ئەویش کولتووری ڕۆشنگەری بوو. دیارە بەختەوەریی بە پێوەری (فەزیلەت) و (ئامانجی ڕێکخستنی سیاسی) دادەنرا. بەم شێوەیە باسکردنی لە جاڕنامەکەدا، گوزارشت لەو پشتگیرییە دەکات، کە بە (پێوەرێکی سۆزداریی باو)ی سەردەمی ڕۆشنگەری دادەنرا[7].

 2. میتۆدی سیستەمی سۆزداریی (ریدی): لەم ڕوانگەیەوە دەتوانرێت خستنەڕووی بەختەوەری وەک مافێک کە شیاوی بە کاربردن نییە (حق غیر قابل للتصرف) و وەک کاردانەوەیەک بەرامبەر هەستکردن بە خەمۆکی و ستەمکاری و زەوتکردن لە ژێر دەسەڵاتی بەریتانییدا لێک بدرێتەوە. واتە (بەختەوەری) گوزراشتکردن بوو لە سیستمێکی سۆزداریی نوێ، کە مەبەست لێی جێگرتنەوەی ئازاری کۆلۆنیالیزم بوو[8].

 3. میتۆدی کۆمەڵگە سۆزدارییەکان (ڕۆزنڤین): دەتوانرێت واژۆکارانی جاڕنامەکە، وەک (کۆمەڵگەیەکی سۆزداری) تەماشا بکرێن، کە دیدێکی سۆزداریی یەکگرتوویان بۆ ئازادی و سەربەخۆیی هەبوو. بۆ نموونە تۆماس جێفرسۆن (بەختەوەری) وەک زاراوەیەکی یاسایی نەنووسیوە، بەڵکوو وەک سەدا و دەنگدانەوەی هەستێکی بەکۆمەڵی دەستەبژێرێک داناوە، کە (ئەلێکساندەر پۆپ)یان خوێندووەتەوە و بەختەوەری بە ئامانجی مرۆڤ دەزانن[9].

جەستە و سۆز و بواری گشتی:

یەکێک لە گۆڕانکارییە هەرە سەرنجڕاکێشەکانی مێژووی سۆزەکان، ئەو گواستنەوەیە بوو، کە لە ڕوانین بۆ دانانی سۆز وەک پرسێکی (خودی ناوەکی) بۆ بینینی وەک دیاردەیەکی (بەرجەستەکراو)ی پەیوەست بە بواری گشتی و ژینگەی ماددییەوە گۆڕا. سۆز لە ڕێگەی جەستەوە پراکتیک دەکرێت، هاوکات بەپێی ئەو ژینگەیەی کە تێیدایە، سنوودار دەکرێت یان هان دەدرێت. لێرەدا پشکدارییەکانی کەسانێکی وەک (مۆنیک شیر Monique Scheer) کە چەمکی (سۆز وەک پراکتیک)ی پەرەپێدا، ئەویش بە سوودوەرگرتن لە تیۆریی کایەی کۆمەڵایەتیی (پیێر بۆردیۆ). بە بڕوای (شیر) سۆز تەنها لە هەناوی دەروونەوە لەدایک نابێت، بەڵکوو لە ڕێگەی سرووت و جووڵە و زمانەوە پێک دێت و دەبێتە خوویەک، کە لە ژینگەی کۆمەڵایەتیدا بەرهەم دەهێنرێتەوە[10].

لەم ڕوانگەیەوە لێکدانەوەکان جیاوازن: هەندێک لە توێژەران وەک بوونێکی داخراو و سەربەخۆ مامەڵە لەگەڵ جەستەدا دەکەن (bounded body)، بەڵام هەندێکی تر وەک قەوارەیەکی پێکداچوو و تێکچڕژاو لەگەڵ ژینگەکەیدا (prous body) لێی دەڕوانن، کە دەکەوێتە ژێر کاریگەریی ئەندازیاری تەلارسازی و شتەکان و پەیوەندییەکان، ئەمەش ئاسۆگەلێکی نوێ بۆ خوێندنەوەی پەیوەندیی نێوان سۆز و شوێن و یادەوەریی بەکۆمەڵ دەکاتەوە.

 شەرمەزاری وەک نموونە

پیتەر ستیرنز لە کتێبی (شەرمەزاری: مێژوویەکی کورت)[11]دا، نموونەیەکی پراکتیکی دەخاتە ڕوو، بۆئەوەی ئەوە پیشان بدات کە مێژووی سۆزەکان دەتوانێت چ (زانین)ێک بەرهەم بهێنێت. ئەو تەنها هەر باسی پەرەسەندنی شەرمەزاری لە کولتوورە جیاوازەکاندا ناکات، بەڵکوو ئەوە شی دەکاتەوە، کە چۆن وەک ئامرازێکی کۆنترۆڵکردنی کۆمەڵایەتی بەکار هێنراوە، بەتایبەت لە کۆمەڵگە کشتوکاڵییەکانی پێش سەردەمی نوێ، واتە لە ئاسیا و ئەوروپا و ئەمریکای باکووردا. دواتر لەگەڵ پەرەسەندنی تاکگەرایی لە سەدەی نۆزدەهەمدا، ڕۆڵی شەرمەزاری دەستی بە پاشەکشەکردن کرد، بۆئەوەی لە سەدەی بیست و یەکەمدا بە شێوەگەلێکی نوێی وەک (شەرمەزاریی میدیا) و (شەرمەزاریی جەستەیی) بگەڕێتەوە.

ستیرنز بە وردی مەترسیی بەراوردکردنی ڕەوشتی باو لە نێوان ئەو کۆمەڵگەیانەی کە سەرنج لەسەر (شەرمەزاری) و ئەو کۆمەڵگەیانەی سەرنج لەسەر ( تاوانبار) چڕ دەکەنەوە، ڕوون دەکاتەوە. ئەو وادەبینێت، ئەو کۆمەڵگەیانەی لەسەر چەمکی شەرمەزاری ڕاوەستاون، لەڕووی ئاکارییەوە لە کۆمەڵگەکانی دیکە کەمتر نین، بەڵکوو تەنها ئەوەیە کە ئەوان خاوەنی سیستەمێکی ئاڵۆزی ڕێکخستنی ڕەفتاری بەکۆمەڵن[12]. ئەمەش توێژینەوە لە شەرمەزاری دەکاتە دەروازەیەکی گرنگ بۆ تێگەیشتن لە گۆڕانکارییەکانی (دەسەڵات و ناسنامە و دیسیپلینەکان) لە کۆمەڵگاکاندا و لەمیانەی تێپەڕبوونی کاتدا.

 ڕەخنە لە دابەشکردنە زەمەنییەکان و بانگەشەکردن بۆ پێکداچوونی مەعریفی

ئەوەی ڕۆزنڤین، ڕیدی، شێر و ستیرنز یەکدەخات، ڕەخنە توندەکەیانە لەو دابەشکارییە زەمەنییە نەریتییەی کە سەردەمی کۆن و سەدەکانی ناوەڕاست و نوێ لەیەکتر جیا دەکاتەوە. ئەوان ئاماژە بەوە دەکەن، سۆزەکان ئەو جۆرە پچڕان و دابڕانە زەمەنییانە ناناسن، بەڵکوو بە شێوەیەکی نەرم و نیان بەپێی سەردەمەکان دەجووڵێن و دەگۆڕدرێن و خۆیان دەگونجێنن، بەپێی گۆڕانکارییە سیاسی و ئایینی و تەکنەلۆژییەکانیش دادەڕێژرێنەوە. بۆیە لێکۆڵینەوە لە سۆزەکان ئەوە لە مێژوونووس دەخوازێت، کە خۆی لە سنووری سەردەم (قۆناغ)ە مێژوویییەکان ڕزگار بکات و شێوازێکی مێژووییی ماوەدرێژ بگرێتەبەر.

جگە لەوەش زۆربەی تیۆریستەکانی مێژووی سۆزەکان، داوای (بەیەکداچوونی مەعریفی زیاتر) دەکەن. چونکە ناتوانرێت سۆزەکان بە دابڕان لە دەروونناسی، مرۆڤناسی، زمانناسی، زانستی مێشک و دەمار و… تاد لێی بکۆڵرێتەوە، ئەمەش وایکردووە، ئەم کایە ببێتە یەکێک لە کراوەترین بواری هاوکارییە توێژینەوە هاوچەرخەکان. لەم ناوکۆیەدا (ستیرنز) ئاماژە بەوە دەکات، کە بەرهەمی مێژوونووسان دەتوانن ڕاستەوخۆ لە پەرەپێدانی توێژینەوەی کۆمەڵایەتی هاوچەرخدا بەشداری بکەن، هەروەک مێژوو خۆی دەبێتە ئامرازێک بۆ تێگەیشتن لە ئێستا، نەک تەنها ڕابردوویەکی مردوو[13].

بەمشێوەیە دەتوانین بڵێین مێژووی هەستەکان تەنها هەوڵێکی ڕۆمانسی نییە، بۆ زیندووکردنەوەی سۆزە لەبیرکراوەکان، بەڵکوو پڕۆژەیەکی زانستی ڕەخنەگرانەیە، کە سەرلەنوێ پرسیار لە بنەڕەتەکانی خودی مێژوونووسی دەکات. ئەویش بە سەرنج خستنە سەر سۆزەکان، تیشک دەخاتە سەر پەراوێزخراو و فەرامۆشکراوەکان، دەنگ و شوێنیش بۆ مرۆڤە بێدەنگەکانی مێژوو دەگێڕێتەوە، وەک: ژن، منداڵ، پەراوێزخراوەکان و تەنانەت جەستەکانیش. ئەوە مێژووی چرپە و فرمێسکەکانە، نەک تەنها مێژووی گوتار و شمشێرەکان.

بەم واتایە مێژووی سۆزەکان تەنها کایەیەکی نوێ نییە، بەڵکوو بانگهێشتکردنێکە بۆ سەرلەنوێ بەخۆداچوونەوە، بۆ ئەو بیرکردنەوانەی بەرامبەر بە مێژوو هەڵمانگرتووە، و دان بەوەشدا بنێین، کە ئەوەی مرۆڤەکان بە درێژاییی سەردەمەکان دەجووڵێنێت، تەنها بەرژەوەندی و عەقڵانییەت نییە، بەڵکوو خۆشەویستی و توڕەیی و ئازار و ترسیشە.

(٢٨/٦/٢٠٢٥)

[1] (FRANCESCO BUSCEMI: What is the History of Emotions? Barbara H. Rosenwein and Riccardo Cristiani, (https://oajournals.fupress.net/index.php/cromohs/article/download/11714/11236/13335).

[2] ( Barbara H. Rosenwein and Riccardo Cristiani, What is the History of Emotions? (Cambridge: Polity Press, 2018).

[3] ( William M. Reddy, The Navigation of Feeling: A Framework for the History of Emotions (Cambridge: Cambridge University Press, 2001).

[4] ) Barbara H. Rosenwein, Emotional Communities in the Early Middle Ages (Ithaca, NY: Cornell University Press, 2006).

[5] ) Barbara H. Rosenwein and Riccardo Cristiani, What is the History of Emotions? (Cambridge: Polity Press, 2018).

[6] ) FRANCESCO BUSCEMI: What is the History of Emotions? Barbara H. Rosenwein and Riccardo Cristiani.

[7] ) FRANCESCO BUSCEMI: What is the History of Emotions? Barbara H. Rosenwein and Riccardo Cristiani.

[8] ) FRANCESCO BUSCEMI: What is the History of Emotions? Barbara H. Rosenwein and Riccardo Cristiani.

[9] ) FRANCESCO BUSCEMI: What is the History of Emotions? Barbara H. Rosenwein and Riccardo Cristiani.

[10] ) Monique Scheer: Are emotions a kind of practice (and is that what makes them have a history)? A Bourdieuian approach to understanding emotion, (https://philpapers.org/rec/SCHAEA-6), (28/6/2025).

[11] ) Peter N. Stearns, Shame: A Brief History, University of Illinois Press, 2017.

[12] ) Peter N. Stearns, Shame: A Brief History, University of Illinois Press, 2017.

[13] ) Peter N. Stearns, Shame: A Brief History, University of Illinois Press, 2017.

The post مێژووی سۆزەکان appeared first on ژنەفتن.

بەڵام ئەوەى سەبارەت بەم کتێبەیە ئەوەیە بە هیچ جۆرێک هاوشان بە وەڵامدانەوەى ئەم پرسیارانە نەڕۆشتووە و ڕەوتێکى دیکەى خۆى وەرگرتووە، ڕاستە بابەتەکانى ناو کتێبەکە بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ پەیوەستن بە بابەتى پێشنیازکراو بۆ توێژینەوەکە، بەو پێیەى تایبەتن بە سیستەمى خێڵەکى کوردى و ژیانى خێڵەکى، ئەدەب، حەیران، جاف، خۆشناو، میراوەدەلى، هەورامى، مەولانا خالدى نەقشبەندى، بەڵام ڕاستەوخۆ وەڵام نین بۆ پرسیارەکانى توێژینەوەکەش، ئەمە سەربارى ئەوەى کەوا بە هیچ شێوەیەک ئێمە ناتوانین دەستمان ڕابگات بە وەڵامەکانی ئەو سێ پرسیارە، هەر بۆیە دەتوانین بڵێین پێ دەچێت دواى نووسینى کتێبەکە پلان و پرسیارەکانى توێژینەوەکە داڕێژرابێت، بوونى ئەو پرسیارانە بە زیان دەکەونەوە بۆ کتێبەکە، بۆ وەڵامدانەوەى پرسیارەکان دەبێت توێژینەوەیەکى تر بنووسرێت و زیاتر پەیوەست بێت بە پرسى خێڵ دواى ١٩٥٨ نەک سەدەى ١٨و ١٩کە کۆى بابەتە کۆمەڵناسییەکانى کتێبەکەى لەخۆ گرتووە، دەبێت توێژینەوەیەک بێت وەڵامى ڕاستەخۆ بێت بۆ ئەو پرسیارانە، هەرچەندە بابەتەکانى کتێبەکە هەوڵێکى ناڕاستەوخۆن بۆ وەڵامدانەوەى ئەو پرسیارانە، وەک ئەوەى دەیەوێت بڵێت مانەوەى پابەندبوونى مرۆڤى کورد بە خێڵەوە سەڕەرای لە بەریەکترازانى ژێرخانى ئابووریى خێل دواى بڕیارى ئیسلاحى زەراعى ١٩٥٨ و چۆڵپێکرانى گوندەکان و گەورەبوون و دروستبوونى شارەکان دەگەڕێتەوە بۆ ئەو پێشیینە کولتوورییەى ئەم مرۆڤە کوردە دەبەستێتەوە بە خێڵەوە لە چەندەها سەدەى ڕابردووەوە، بەڵام لە ڕاستیدا وەڵامى پرسیارەکانى توێژینەوە دەبێت ڕاستەوخۆ بن، هەروەها کۆتاییی توێژینەوەکە هیچ دەرئەنجامێکى تیا نییە کە بڵێت ئەمە کورتەى دەرئەنجامەکانى کۆى “بابەتە کۆمەڵناسی”یەکەیە، ئێمە دەڵێین و پێمان وایە بابەتەکانى توێژینەوەکە بە فەرامۆشکردنى ئەو پرسیارانە لێکۆڵینەوەیەکى کۆمەڵایەتى و مێژووییی قووڵن، و پڕن لە سەرنجى شێکەرەوانەى مێژوویى و کۆمەڵناسى، هەروەها هەوڵێکە بۆ هێنانى مێژوو بۆ ناو کۆمەڵناسى، هەروەک چۆن هەوڵێکیشە بە پشتبەستن بە ئەدەب و هونەر بۆ خوێندنەوەى کۆمەڵگا لەگەڵ بوونى هەندێک سەرنجدا کە لە خوارەوە ئاماژەیان پێ دەدەین.

کۆمەڵناسى و، ئەدەب و هونەر:

یەکێک لە لقە نوێیەکانى کۆمەڵناسى، کۆمەڵناسیى ئەدەبە، کۆمەڵناسیى ئەدەب لەو سۆنگەیەوە پەیدابووە کە ئەدەبیش دیاردەیەکى ترى گرنگى کۆمەڵگایە، کۆمەڵناسى ناتوانێت بیرکردنەوە و زەوق و خەیاڵى ئەدەبى تاک نادیدە بگرێت وەک سەرچاوەیەک لە سەرچاوەکانى مەعریفە، چ جاى ئەگەر ئەو ئەدەبە ئەدەبێکى دەستەجەمعى بێت وەک فۆلکلور، بۆ ئێمەى کورد کە دەمانەوێت خوێندنەوەى کۆمەڵناسى بکەین بۆ چەند سەدەى پێشوومان بێگومان لەبەر کەمى دەقى ئەدەبى ناچارین بەتەواوەتى پشت بە فۆلکلۆر ببەستین کە بەشێکى زۆرى ئەوەى کۆ کراوەتەوە ڕوژهەڵاتناسەکان کۆیان کردووەتەوە، کۆمەڵناسیی ئەدەب ئامانجى ئەوەیە بگات بە جیهانبینیی هۆنەر و نووسەر و ئەدیب و حەیرانبێژەکان دەربارەى کۆمەڵگا، ئەمەش لەپێناو دەستخستنى زانیارى دەربارەى بونیادى کۆمەڵگا بەتایبەت لەو ساتە مێژوویییانەدا کە بەڵگە و تۆمارى پێویستمان لە بەردەستدا نییە لە بارەیانەوە¹، یەکێک لە بابەتەکانى کتێبەکە هەوڵدانە بۆ ئەنجامگیرى چەند پرسێکى کۆمەڵایەتى لە ڕێگەى حەیرانەوە، توێژەر گەشتووە بەوەى حەیران دەرخەرى بوونى پەیوەندیى سۆزدارانەیە لەنێوان ڕەگەزەکاندا، لەنێوان ژن و پیاوى کورددا، بە تایبەت ئەو پەیوەندییانەى لە دەرەوەى چوارچێوەکانى خێزانن، هەروەها بابەتەکانى ڕەدووکەوتن و هەڵگرتن و سەندنى یار بە زۆر، حەیران وەزیفەى دەرخستنى جۆرێک لە تابۆ و نەریت شکاندنى تێدا بووە بێ ئەوەى لە زۆرینەى حاڵەتەکاندا بەر بە دەزگا خێڵەکى و ئایینى و بەهایەکانیان بکەوێت، بەڵکوو ئەو دەزگایانە قبوڵیان کردووە و لە بەرانبەریدا لێبوردەیییان نواندووە، وەک لە کتێبەکەدا ئاماژەى پێ دراوە، حەیران دەرخەرى بوونى خەیاڵێکى میللی، تاکى کوردە بۆ شکاندنى ئەو چوارچێوە ڕێکخراوەی بەهایى و ڕەوشتیانەى خێزان و خێڵى کوردى لەسەر دامەزراوە، واتە ئەم هونەرە دەرخەرى بوونى خەیاڵێکە بۆ بەزاندن و تێکشکاندنى هەندێک لە نەریتە خێزانییەکان، پرسیار ئەوەیە چەند ئەم بابەتە دەچێتە خانەى بوونى ئایدیایەکى لادەرانەى میللییەوە؟ یان بە پێچەوانەوە دەربڕى ئایدیایەکى میللیی بێزار لەو قەیدوبەندانەى خێزانى خێڵەکى کوردی بەسەر تاکەکانیدا سەپاندویەتى؟ یاخود ئەمە بە تایبەت “ڕەدووکەوتن” هەر دەربڕى بوونى دیاردەیەکى کۆمەڵایەتى سازاوە لەگەڵ کۆى هزرە کوردییە خێڵکییەکەدا، ئەمەیە کە ئێمە دەمانەوێت بیڵێین، بەو پێیەى ئەم دیاردەیە ڕێگایەکى تر بووە لە ڕێگا ئاسایییەکانى خێزان دروست کردن لە ڕێگەى سەندن و سەپاندنەوە لە سەردەمێکدا کە لۆژیکى باوى ئەو هزرە خێڵەکییە کوردییە هەر سەندن و سەپاندن بووە، ئەمەش پێویستى بە لێکۆڵینەوەى سەربەخۆیى جودا هەیە کە بیسەلمێنێت ئایا ئەم دیاردەیە “ڕەدووکەوتن” لە کوێى ئەم هزرە گشتییە خێڵەکییە کوردییەدایە کە هێز و باڵادەستى و سەپاندن و سەندن پێوەرەکانییەتى، بە هەر حاڵ ئەم بەشە هەوڵێکى بوێرە بۆ دامەزراندنى کۆمەڵناسییەکى کوردى کە ئەدەب و هونەر بە یەکێک لە سەرچاوەکانى مەعریفە بزانێت.

مێژوو و کۆمەڵناسى:

فەزاى سەرەکیى ئەم کتێبە و بابەتەکانى مێژووە، هەر لە ڕێگەى تۆمارى مێژوویەکى دیاریکراوەوە کتێبەکە هەوڵی داوە لێکۆڵینەوە لەبارەى دیاردەیەکى گرنگى کۆمەڵگاى کوردى بەڵکوو سیستەمى کۆمەڵگاى کوردى بکات کە خێڵە، بەتایبەت لە سەدەکانى دەسەڵاتدارێتیى عوسمانى و قاجاریدا، بۆ هەر نووسەرێک بەتایبەت بۆ مێژوونووس، گەر بیەوێت پشکنینى کۆمەڵناسییانە لەناو مێژوویەکى دووردا بکات پێش هەموو شتێک دەبێت ئاگادارى سنوورەکانى نێوان ئەم دوو زانستە بێت، دەبێت میتۆدەکانیان، چەمکەکانیان بە باشى لێک جودا بکاتەوە و شارەزا بێت دەربارەیان، هەر مێژوونووسێک یان لێکۆڵەرێک بیەوێت لێکۆڵینەوەیەکى کۆمەڵناسییانە لەناو مێژوودا ئەنجام بدات دەبێت چەمکە پێویستەکانى ئەو زانستە شارەزا بێت کە هاوکار دەبن لە گەشتن بە ڕاستییەکان، لەوانە چەمکى “وەزیفە” و “بونیاد” و “ڕۆڵ” و…هتد، چەمکى وەزیفە واتە وەزیفەى هەر بەشێک لە کۆمەڵگا ئەوەیە گشت بپارێزێت، پاراستن واتە هاوسەنگى ڕاگرێت، بێگومان بێ ڕەتکردنەوەى بوونى ڕەگەزى دینامیکیەت و گۆڕان لە هەموو پنتێکدا بەڵام لە سیاقى گشتیدا بێ تێکدانى هاوسەنگى، وەک چۆن چەمکى بونیاد “البنیە” واتە تەماشاکردنى کۆمەڵگا وەک یەک یەکەى یەکگرتوو کە هەر گۆڕانێک لە یەکەیەک یان بەشێکدا ڕوو بدات کاریگەرى لە بەشەکانى تردا دروست دەکات². هەروەها چەمکى “ڕوڵ” کە لە زیاد لە شوێنێکى ئەم کتێبەدا گرنگییەکى تایبەتى هەبووە، ڕۆڵى کۆمەڵایەتى بەو شێوە ڕەفتارە دیاری دەکرێت کە لە یەکێک چاوەڕوان دەکرێت بە حوکمى پێگە و شوناسەکەى لەناو کۆى بونیادە کۆمەڵایەتییەکەدا³، بۆ نموونە ڕۆڵى “مەولانا خالد” لەناو سیستەمى ئایینى کۆمەڵگاى بابان و لەناو دەسەڵاتدارێتیى باباندا، نموونەیەکى تر گفتوگۆى نێوان “مستەر ڕیچ” و “عوسمان بەگ” دەربارەى ڕۆڵى لاوازى پیاوانى ئایینى لە سیستەمى سیاسیى بەریتانیادا و نیشاندانى بێزارى لە بوونى ڕۆڵیان لە سیستەمى فەرمانڕەوای باباندا لەلایەن ئەمە دووەمیانەوە⁴، کە ئەم خاڵەش کەرەستەى لێکدانەوەیەکى چاکە بۆ هەر لێکۆڵینەوەیەکى ئایندەیى لەسەر پێگەى ئایین لە سیستەمى خێڵەکى کوردیدا.
نووسەرى ئەم کتێبە پاشخانێکى گەورەى هەیە وەک توێژەرێکى بوارى مێژوو، بەڵام ئەم کتێبەى یەکەم هەوڵیەتى لە بوارى کۆمەڵناسیدا، من وەک خوێنەرێک بە درێژایی کاتى خوێندنەوەى کتێبەکە لە هەوڵى ئەوەدا بووم بزانم من کتێبێکى مێژووى دەخوێنمەوە یان کۆمەڵناسى، لە هەندێک جێگەدا دڵنیا دەبووم لەوەى کتێبێکى مێژوویى دەخوێنمەوە بەڵام خێرا لە پەڕەیەکى تردا ڕام دەگۆڕى بەوەى من مامەڵە لەگەڵ کتێبێکى کۆمەڵناسیى کوردى دەکەم، سەرئەنجام دواى تەواوکردنى کتێبەکە هەر لەنێوان ئەو دوو ڕایەدا مامەوە. بەڵام ئەم کتێبە وەک هەوڵێک دەمێنێتەوە بۆ دروستکردنى کۆمەڵناسییەکى کوردى کە دەستى بردووە بۆ مێژوویەک کە پێشتر تەنها کارى مێژوونوسە کورد و بێگانە و ڕۆژهەڵاتناسەکان بووە، ئەم کتێبە وەک کتێبێک لەنێوان مێژوو و تێڕوانینى کۆمەڵناسییانە بۆ چەردەیەک بابەت لە مێژووى کورددا دەڕواتە کتێبخانەى کوردییەوە، پێدەچێت لە داهاتوودا وەک هەوڵە بەرایییەکانى مێژووى کۆمەڵایەتیى کوردى زیاتر بناسرێت.
مێژوو کاتێک لە هەر کتێبێکى کۆمەڵناسیدا بەکار دەهێنرێت مەبەست لێى تۆمارکردنى ڕووداوەکان نییە ئەوەندەى مەبەست لێى بەکارهێنانیەتى وەک ڕێگایەک، میتۆدێک بۆ زانینى ڕەگ و ڕیشەکانى دیاردەیەکى کۆمەڵایەتى، بۆیە لەناو هەر توێژینەوەیەکى کۆمەڵناسیدا مێژوو خۆى لە هەموو ئەو وردەکارییە بچووکانە بەدوور دەگرێت کە وەزیفەیەکى گرنگییان لە توێژینەوەکەدا نییە، بۆ نموونە خۆى لە هەموو ئەو شیعرانەى مەولانا خالد لا دەدات کە بریتین لە مەدح و سەناى ئایینى.
بەڵام لە ڕوویەکى ترەوە دەکرێت ئەم کتێبە وەک هەوڵێک بناسرێت بۆ هێنانى مێژوو بۆ ناو لێکۆڵینەوە کۆمەڵناسییەکان، لە کاتێکدا کۆمەڵناسیى ئەکادیمیى کوردى -کە تاڕادەییەک کاریگەرى لە دەرەوەى بەشەکانى کۆمەڵناسیى ناو زانکۆکاندا لە ئاستى نەبووندایە-، یەک میتۆد پەسەند دەکات ئەویش میتۆدى ئیمبریکى و ئامرازى ئامارە، لە کاتێکدا ئەم میتۆدە سەرەڕاى باشییەکانى بەڵام کێشەى گەورەشى هەیە، دیارە لە ڕێگەى بەکارهێنانی ئامار وەک ئامرازێکی توێژینەوەى زانستی دەکرێت ئەنجامى دەقیق و ورد و جێ متمانە بەدەست بهێنین لە دیاردەیەکی کۆمەڵایەتیی دیاریکراودا یان ڕوویەکی دیارىکراوى دیاردەیەک یان بەشێک لە بەشەکانى کۆمەڵگادا، بەڵام ئەم میتۆدە کەمتوانایە لە پێدانى مەعریفە و ڕووئیایەکى هەمەکى و گشتگیر دەربارەى کۆمەڵگا، پشت بەستن بە مێژوو و بە بوونى جیهانبینییەکى مێژوویى وەبەکارهێنانى وەک میتۆد لە توانایدایە ئەم کەموکورتییە پڕ بکاتەوە کە مێتۆدى ئیمبریکی ناتوانێت ئەنجامى بدات، پشت بەستنى کۆمەڵناسى بە مێژوو شارەزاییەکى هەمەکیمان پێ دەبەخشێت دەربارەى ڕەگوڕیشەکانى بونیادى کۆمەڵایەتى، لە کاتێکدا ئێمە زۆر پێویستمان بە دروستکردن و دامەزراندنى ڕوئیایەکى گشتگیر هەیە دەربارەى کۆمەڵگاى کوردى کە لەم بوارەدا زۆر دواکەوتووین، ئەمەش هۆکارەکەى بە پلەى یەکەم دەگەڕێتەوە بۆ تازەیی و کەمتواناییی کۆمەڵناسیى ئەکادیمى کوردی، یەکێکیش لە کێشە بنەڕەتییەکانی ئەو کۆمەڵناسییەى لەناو بەشەکانى کۆمەڵناسیدا هەیە و نەیتوانیوە بێتە دەرەوە بۆ ناو کۆمەڵگا و بۆ ناو جەدەلە ڕۆشنبیرییەکەى ڕۆشنبیریى کوردى نەبوونى دیدێکى ڕوونە بۆ میتۆد، هەروەها بۆ کارپێکردنى زیاد لە میتۆدێک لە مەیدانى توێژینەوەدا، هەر بۆیە کۆمەڵناسیى کوردى دانەمەزراوە کە تیۆرى جیاواز جیاوازمان لەسەر کۆمەڵگاى کوردى پێ بدات، بێگومان ئەم کارە تەنها بە مێتۆدى ئیمبریکی و بەکارهێنانی ئامار ناکرێت، لەگەڵ ئەوەى ئەم میتۆدە لە نرخى کەم ناکرێتەوە و هەر وەک یەکێک لە میتۆدە گرنگەکان دەمێنێتەوە کە تواناى هەیە مەعریفەى باوەڕپێکراومان دەربارەى بەش پێ بڵێت، بەڵام دەکرێت هاوشان بەوە میتۆدی مێژوو، وە میتۆدى بەراوردکارى کارى پێ بکرێت، کاتێک مێژوو و کۆمەڵناسى هاوکارى یەک دەبن لە توێژینەوەیەکدا دەکرێت ئەم میتۆدە بەکار بهێنرێت کە “ئیمیل دۆرکایم” لە گرنگیدا وتویەتى “وەک ئەزموونێکى ناڕاستەوخۆ وایە”⁵، هەروەک دەکرێت هاوشان بە مێژوو، ئاماریش وەک ئامرازێک بۆ دەستخستنی زانیارى و هەروەها وەک هاوکارێک لە هەمان توێژینەوەدا بەکار بهێنرێت.
مێژوو لە لێکۆڵینەوەیەکى کۆمەڵناسیدا وەک چەردەیەک بەڵگەنامە و تۆمار مامەڵەى لە گەڵدا دەکرێت بۆ لێکدانەوەى دیاردەکان و ڕەگوڕیشەکانیان و ڕەوتیان لەناو مێژوودا. یەکەم کار کە لێکۆڵینەوەى کۆمەڵناسى لەگەڵ ئەم تۆمارانەدا دەیکات ئەوەیە ڕووداوە شاز و بچووک بێ کاریگەرەکان دەخاتە لاوە، هەروەها مێژووى کەسى فەرمانڕەوا و کەسایەتییە کاریگەرەکان ئەگەر بێسوود بن فەرامۆش دەکرێن، ئەوەى دەمێنێتەوە دیاردەکان و ڕەوتیانە لەناو مێژوودا، کتێبەکە لە هەندێک جێگادا ئەمەى ڕەچاو نەکردووە بەتایبەت لە باسى “مەولانا خالید“دا، بۆ هەر توێژینەوەیەکى کۆمەڵناسى ئەوەى گرنگ بێت لە باسى مەولانادا دیاردەى مەولانایە نەک کەسى مەولانا خالد، هەموو ژیانى مەولانا بۆ لێکۆڵینەوەیەکى کۆمەڵناسى گرنگ نییە، ئەوەى تێیدا گرنگە مەولانایە کە دەبێتە ڕەوت، هەروەها ڕۆڵى ئەوە لەناو سیستەمى فەرمانڕەواى باباندا، هەروەها تێکەڵبوونى ئەم تەریقەتە سۆفیگەرییە بە دەزگاى دەرەبەگى، بەشى هەرە زۆرى شعرەکانى مەولانا بۆ کتێبێکى ئەدەبى دەست دەدەن و وەزیفەیەکیان لەناو ئەم کتێبە کۆمەڵناسییەدا نییە، ئەوەى گرنگە لە شیعرەکانیدا مەدحەکانى نین بەڵکوو شیعرەکانیەتى بۆ میر و فەرمانڕەواکانى بابان، هەروەها نامەکانى، بەتایبەت ئەوانەى باس لە چۆنیەتیی دابەشکردن و ئیدارەکردنى سامانى خانەقاکەى دەکات، کە نووسەر ئاماژەى بە ئاماژەکانى پشت ئەو نامانە کردووە کە بەڵگەن بۆ تێکەڵبوونى خانەقا بە سیستەمى باجگیرى دەرەبەگى.
ئەوەى دەمێنێتەوە لە بابەتى مێژوودا بێڵین ئەوەیە کە کاتى ئەوەیە مێژوونووسەکانى کورد دەست ببەن بۆ توێژینەوە دەربارەى دیاردەى دیاریکراوى کۆمەڵایەتى بەڵام دواى ئەوەى ئامراز و چەمکە پێویستییەکانى ئەم بوارە لە زانستەکانى تر وەردەگرن و بەکاری دەهێنن، هەروەها کاتى ئەوەشە کە کۆمەڵناسى کورد و ڕوشنبیر و توێژەرە کۆمەڵایەتییەکان لە سایەى دوو دەستەوەستانى ڕەها و دژ بە یەک خۆیان ڕزگار بکەن کە یەکەمیان میتۆدى ئەمبریکىیە کە دەبێت خۆیان شارەزا بکەن بەرامبەر توناکانى ئەم میتۆدە و سنوورەکانى، بەبێ ئەوەى ڕەتى بکەنەوە، دووەمیان دەبێت دیدێکى ڕوون بەرانبەر فەلسەفە و میراتە میتافیزیکییەکەى بەرهەم بهێنن، شارەزایى بەرانبەر سنوورەکانى توانای فەلسەفە و میراتەکەى بۆ خوێندنەوەى کۆمەڵگا بەدەست بهێنن بێ ئەوەى ئەم شارەزایییە بیانگەیەنێتە ئەوەى فەلسەفە ڕەت بکەنەوە، ئەم دوو هەوڵە پێکەوە دەبێتە هۆى لەدایکبوونى کۆمەڵناسیى کوردى خۆى.

بەڵام سەبارەت بە باسى ئایین لەناو خێڵە کوردییەکاندا کە هیچ بەشێکى سەربەخۆى لە کتێبەکەدا وەرنەگرتووە، چەند ئاماژەیەکى خێرایى تێدایە دەربارەى ئایین و ڕۆڵى پیاوانى ئایینى، لە وێنەى بوونى مزگەوت لە لاى گوندە جێگیرەکان و نەبوونى لە لاى کۆچەرەکان و وەزیفەکانى مەلا لەو سیستەمەدا، هەروەها بەریەکنەکەوتنى بڕوا ئایینەکان بە دیاردەى دزى “بەڵکوو بەهاى دزى” لەناو خێڵە کۆچەرەکاندا، کە جێگاى لێکۆڵینەوەیەکى قووڵە.

بیروباوەڕى خورافى و ناڕاست شتێک نییە داهێنراوى کۆلکەمەلا یان مەلاکان بێت، بەڵکوو ئەوە دەربڕى قۆناغێکە لە قۆناغەکانى عەقڵی مرۆیی، قۆناغێکە لە قۆناغەکانى بیرکردنەوەى پێش زانست

دوا سەرنج دەمەوێت ئاماژەى پێ بدەم بابەتى ڕۆڵى مەلا و کۆلکەمەلایە لە سیستەمى خێڵەکیى کوردى و هزرى خێڵەکىی کوردى کە نووسەر ئاماژەى خێراى پێ داوە، بەڵام کۆلکەمەلا (واتە ئەوەى بەتەواوەتى نەبووە بە مەلا و وەزیفەى ئەو دەبینێت)، نووسەر بەرپرسى کردووە لە بڵاوکردنەوەى خورافیات و بیروباوەڕى ناڕاستدا، لە ڕاستیدا بیروباوەڕى خورافى و ناڕاست شتێک نییە داهێنراوى کۆلکەمەلا یان مەلاکان بێت، بەڵکوو ئەوە دەربڕى قۆناغێکە لە قۆناغەکانى عەقڵی مرۆیی، قۆناغێکە لە قۆناغەکانى بیرکردنەوەى پێش زانست، مەلا یان کۆلکەمەلا بەرپرس نییە لەو عەقڵە بەڵکوو ئەو ڕۆڵ دەبینێت لە ناو کۆدا وەک هەر کەس و توێژێکى تر، وەزیفەى ئەو گەیاندنى پەیامەکانى ئایین و هەروەها وەزیفەى واقیعی و گرنگى ئەو توێژە بۆ ئەو سەردەمە پاراستنى ئەو بیروباوەڕانەیە کە لە سەردەمەدا باو بووە، لە ناویاندا وەزیفەى بەخشینى چارەسەرى نازانستییە بە نەخۆشەکان لە کاتێکدا پزیشک و زانست لە ئارادا نییە، لە عەقڵیەتێکدا نەخۆشى لە ئەنجامى سزایەکى خوداییەوە یان لە ئەنجامى سزا و دەستوەشاندنى بوونەوەرە غەیبیەکانەوە دروست بووبێت ئەوا دەبێت پیاوانى ئایینى ڕۆڵ بگێڕن، واتە ئەو هزرە خورافییە هەیە و کۆلکەمەلا و مەلاکان ڕۆڵ دەگێڕن تێیدا باشترین بەلگەش هەر لە کتێبەکەدایە، ئەویش بەڵێنى چارەسەرکردنى کوڕە نەخۆشەکەى مەحموودپاشا لەلایەن زاناى گەورە “مەولانا خالد”ەوە، بەڵام دواتر مردنى نەخۆشەکە و هەڵاتنى مەولاناى لێ دەکەوێتەوە، مەلاکان دروستکەرى ئەو عەقڵیەتە نین، بەڵکوو هەڵگرى عەقڵیەتەکەن وەک کۆى کۆمەڵگا، عەقڵیەتەکە بارودۆخێکى گەورەى مێژوویی دروستى کردووە کە زیاد لە هۆکارێک لە پشتیەوە وەستاوە، لەوانە ژێرخانى ئابووریى خێڵەکى، نەبوونى شار، نەبوونى دەزگاى فەلسەفى و زانستى لەناو ئەو سیستەمە خێڵەکییەدا، هەروەها ئەو قۆناغە قۆناغێکى سروشتىیە لە قۆناغەکانى بیرکردنەوەى مرۆڤ، بەڵام کورد و خێڵە کوردییەکان دواى سەدەها ساڵ تا ڕادەیەک لێ دەرباز بوون، بۆیە عەقڵیەتى خورافیى کوردى پێش زانست شتێکى لەوە گەورەترە داهێنراوى توێژێکى وەک کۆلکەمەلا یان مەلا، تەنانەت ئایین خۆشى بێت، بەڵکوو ئایین خۆشى لەناو چوارچێوەى ئەو هزرەدایە و بنەما و بونیادەکانى ئەو کۆمەڵگایانە هەم دەستیان هەبووە لە دروستبوونى ئایینەکان و هەم دەستیان هەیە لە جۆرى تەفسیرەکانیان بۆى، کە کۆى ئەمەى پەیوەندى بە کوردەوە هەیە پێویستى بە لێکۆڵینەوەى تایبەت هەیە لەژێر ناوى “هزرى کوردى پێش زانست”دا.
بەڵام ئەوەى دەمێنێتەوە بیڵیین ئەوەیە کە خوێندنەوەى ڕاستەقینەى کۆمەڵگاى کوردى شتێک نییە بە تەنها لە ئەستۆى کۆمەڵناسى کوردى بێت، بەڵکوو دەبێت دەرگا بکرێتەوە لە بەردەم خوێندنەوەى مێژووییی کۆمەڵایەتى، هەروەها خوێندنەوەى دەروونیى کۆمەڵایەتى، و جوگرافیى کۆمەڵایەتى و دەیەها لقە زانستى مرۆیی تر، بەم شێوەیە کۆى زانستەکان هاوکارى یەک دەبن لەم کارەدا، بە یەک زانست و بە تەنها بە یەک میتۆد ئەم کارە ناکرێت، واتە ناکرێت دیدێکى گشتگیر دەربارەى کۆمەلگاى کوردى بەرهەم بێت لە ڕێگاى یەک زانستەوە بە فەرامۆشکردنى زانستە مرۆییەکانى تر، بەڵام هەر هەوڵێک بۆ خوێندنەوەى کۆمەڵگاى کوردى لە ڕێگاى زیاد لە زانستێکەوە هەوڵێکى بەرهەمدار و بە ئەنجام دەبێت.

پەراوێزەکان

The post کتێبى (بەدەم ڕێگاوە گوڵچنین؛ “چەند بابەتێکى کۆمەڵناسى”) appeared first on ژنەفتن.

The post ئێستایەکی بنەچەدار appeared first on ژنەفتن.

لە ئۆکتۆبری ٢٠٠١ شرۆڤەکارانی لیبراڵ لە ڕاگەیاندنەکاندا پێشبینییان دەکرد کە ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی لە ئەفغانستانیش دەکەونە زەلکاوێکی دیکەی وەک ئەوەی ڤێتنامەوە و تێی دەچەقن. بەڵام باشتر بوو پێش ئەو پێشگۆییانە کەمێک لەو ئامارە ورد بوایەتنەوە کە ڤیکتۆر دەیڤیس هەنسن[ii] لە جەنگەکانی ڕابردووی ڕۆژاوا لەگەڵ دەسەڵاتە ئیسلامییەکان کۆی کردوونەتەوە.

هەنسن لە کتێبەکەیدا، کوشتار و فەرهەنگ[iii]، ڕۆژی ١٧ی جانیوەریی ١٩٩١ وەبیر دێنێتەوە کە ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی بەرەنگاری سپای کارکوشتەی عێراق بوونەوە. سپای عێراق یەک‌ملیۆن و دووسەدهەزار کەس هێزی زەمینی، ٣٨٥٠ تۆپ، ٥٨٠٠ تانک و ٥١٠٠ ئۆتۆمبێلی زرێپۆشی هەبوو. عێراقییەکان لە خاکی خۆیاندا سەنگەریان گرتبوو، لە جادەی زەمینییەوە بە ئاسانی لە بەغداوە پێداویستییان پێ دەگەیشت. بە باشترین چەکوچۆڵی جەنگی، لە گازی ژەهراوییەوە بگرە تا تانک و مین، کە بە دۆلاری داهاتی نەوت دەیانتوانی بیانکڕن، پۆشتە بوون؛ سەرباری هەمووی ئەوانە لە ماوەی چوار ڕۆژدا لە بەرانبەر هاوپەیمانەکانی ڕۆژاوادا تێک شکان و دەیان‌هەزار کەسیان لێ کوژرا، لە بەرانبەردا لە هێزەکانی ئەمریکا بە ژن و پیاوەوە ١٥٠ کەس کوژران، کە ئەویش زۆرینەیان بە هەڵەی هێزەکانی خۆیان، یان لادانی مووشەکەکانی خۆیان، یان زۆر پێشهاتی دیکە کوژرابوون.

بێ لەوەش، باشتر وابوو شرۆڤەکارە دڕدۆنگەکانی ڕاگەیاندنەکان لە ئەنجامی خاڵێکی دیکەش لەو خاڵانە ورد بوایەتنەوە کە هەنسن سرنجی پێ داوە. سپاکەی عێراق لە شوێنێکدا لەنێو چوو کە زۆر دوور نییە لە شوێنی جەنگەکانی کوناکسا[iv] و گۆگەمێلا[v] کە لە یەکەمیاندا سپا دەهەزار کەسییەکەی گزنفۆن لە ساڵی ٤٠١ی پێش زایین و لە دووەمیاندا ئەسکەندەری مەکدۆنی لە ساڵی ٣٣١ی پێش زایین، سپا خۆجییەکانی ئاسیایان تەرتوتوونا کردبوو.

هەنسن ناوی دووەمی کتێبەکەی ناوە ”نەبەردە دەورانسازەکان لە سەرهەڵدانی دەسەڵاتی ڕۆژاوادا” کە تێیدا بە خستنە ڕووی وردەکاریی زۆر ورد، ٩ جەنگی گەورە لە ساڵی ٤٨٠ی پێش زایینەوە تا ١٩٦٨ وەسف دەکات. کتێبەکە پێکهاتەیەکی هاوشێوەی بەرهەمە کلاسیکەکەی ئیدوارد کریسی، واتا ”پازدە جەنگی چارەنووسسازی جیهان”ی[vi]هەیە کە لە سەردەمی شاژنە ڤیکتۆریا لە ساڵی ١٨٥١ چاپ کرا و ڕمێنێکی زۆری پەیدا کرد، دەشکرێ بڵێین بەهەق جێگرەوەیەکی باشی ئەوە، هەرچەند زۆر زۆر لەو گرینگترە. کوشتار و فەرهەنگ گێڕانەوەی زنجیرەیەک جەنگە، بەڵام ئەو باسەی تێیدا هاتووە لە ڕاستیدا دەرباری فەرهەنگێکە پێی دەڵێین ”ڕۆژاوا” و، دەچێتە نێو مشتومڕێکەوە کە لە کۆتاییی جەنگی ساردەوە لەوەی کۆڵیوەتەوە کە چ وێنایەکمان لە ڕۆژاوا هەبێت و ڕۆژاوا چۆن ئاوا بەسەر دنیادا زاڵ بووە.

مێژوونووسانی لایەنگری ڕۆژاوا هۆکاری سەرکەوتنەکەی زیاتر لە چوارچێوەی ئەو نەریتە ٢٥٠٠ ساڵەیەی هۆش و یاسا (ئەقڵ و قانوون)دا دەردەبڕن کە لە یۆنان و ڕۆمی کەوناراوە بە میرات گەیشتووە و لەژێر کاریگەریی ئایینگەلی جوو-مەسیحیدا هەموار بووە.عەیبدۆز و ڕەخنەگرانیش (کە زۆرینەیان ڕۆژاوایین، یان لە ڕۆژاوا خوێندوویانە) هۆکار دێننەوە بۆ ئەوەی کە ئەم هۆکارهێنانەوە ئەفسانەییە تێکەڵاوی خۆشخەیاڵی بووە و داتاشراوی زانستدۆزانی ئەوروپاییی پاش ڕێنیسانسە کە ویستوویانە قووڵاییەکی نەشیاو بە فەرهەنگی خۆیان ببەخشن. ئەم دەستەیە پتر سرنج دەخەنە سەر دەسەڵاتی ئابووری و سەربازی و ئیدیعای ئەوە دەکەن کە ئەوروپا ناوچەیەکی بچووکی پەڕاوێزخراو و دواکەوتوو بە تەنیشت کیشوەرە (ویشکارۆ) گەورەکەی ئاسیا-ئەوروپاوە بوو کە کتوپڕ لە سەدەی شازدەدا هاتە نێو گۆڕەپانەکەوە و بە زەبری چەک و تاڵانی و داگیرکردنی سامانی دیتران بەرەبەرە تا سەدەی نۆزدە بەو پێگە زاڵە گەیشت.

هەنسن ئەم مشتومڕەی وەرگرتووە و بە لێزیادکردنی ڕەهەندێکی نوێ کە لەلایەنی هیچکام لەو دوو دەستەیەوە نەخراوەتە بەر هەڵسەنگاندنی ڕژدەوە، بە تەواوەتی هەڵیگێراوەتەوە. جا بۆیە کتێبەکەی ئەو، نەک هەر بووە بە یەکێک لە گرینگترین بەرهەمەکانی سەردەمی ئێمە لە بواری مێژووی سەربازیدا، بگرە خوێندنەوەیەکی شارستانییەتیی ڕۆژاواشە لە دوورەدیمەنێکی فرە ڕۆشنگەرتر لە هەر نووسراوەیەکی کە لەم ١٠ ساڵەی دواییدا نووسراوە.

***
پیشتر ئەو دەستەیەی مێژوونووسانی سەربازی کە پێیان دەنایە هەردەی فەرهەنگەوە، زیاتر لە دیدگایەکی سنووردارەوە تێیان دەڕوانی و، بۆ باسی هۆکاری وەفاداریی سەربازان بۆ هاوسەنگەرەکانیان لە مەیدانی شەڕدا، یان بۆ باسی هەندێک هەڵسوکەوتی سەیروسەمەرەی سەربازی؛ لەوانە ئیمپراتۆرپەرستیی فڕۆکەوانە خۆکوژەکانی ژاپۆن لە جەنگی دووەمی جیهانیدا، زیاتر سرنجیان دەخستە سەر فەرهەنگی جەنگاوەرەکان. لە بەرانبەر ئەوەدا، هەنسن دیدگایەکی تا ڕادەیەک بەرفرەهی گرتەبەر و دەڵێت، شێوەی هەڵسوکەوتی جەنگاوەرەکانی ڕۆژاوا دەبێ بە پشتبەستن بە فەرهەنگی شارستانییەتیی ڕۆژاوا ڕوون بکرێتەوە.

لە وەڵامی ئەوانەیدا کە دەڵێن زاڵبوونی سەربازیی ئەوروپا هەر لە پێنجسەد ساڵی ڕابردووەوە دەستی پێ کردووە، هەنسن دەڵێت، بنەما سەرەکییەکانی جەنگاوەری لە ڕۆژاوا زۆر پێشتر و لە سەردەمی کلاسیکی کەوناراوە جێ کەوتبوو. بە گوتەی ئەو، ڕۆژاوا لە سەدەی پێنجەمی پێش لەدایکبوونی مەسیحەوە خاوەنی فەرهەنگی شارستانییەتیی سپاداری بووە کە بەپێی ئەو فەرهەنگە خەڵک (شارمەندان / هاووڵاتییان) خۆیان لە دۆڕان و سەرکەوتنی وڵاتەکەیاندا بە هاوبەش زانیوە و ئامادە بوون لەپێناویدا بجەنگن. ئەم فەرهەنگی شارستانییەتییە لە مەیدانی جەنگدا  هەماهەنگییەکی بێوێنەی لە دیسیپلینی گرووپی و خێراییی بڕیارداندا بەدی هێناوە. جەنگاوەرانی ڕۆژاوا لە جەنگە چارەنووسسازەکاندا ئامادە بوون تا دواهەناسە بجەنگن و دژمن لەنێو ببەن. هەموو سەربازێک ئەوەی زانیوە کە خزمەتە سەربازییەکەی بەپێی سیستەمێکی یاسایی ڕێک خراوە کە بە شێوەی یەکسان ئەو و فەرماندەرەکانی دەگرێتەوە.

دەبێ ئەوەیشی لێ زیاد بکەین کە نەریتی دوورودرێژی پەرەپێدان و بەرەوپێشبردنی زانست و زانیاری کە دواتر شۆڕشی زانستی و شۆڕشی پیشەسازیی لێ کەوتەوە، دەزگای سەربازیی ڕۆژاوای بە کۆمەڵێک چەکی باشتر پۆشتە کرد و تەکنۆلۆژییەکی سەربازیی تازەداهێنراوی خستە بەردەستییەوە کە باشتر بوو لەوەی بە دەست دژمنانییەوە بوو. بێجگە لەوانەش، ئابوورییبازاڕەکی[vii] توانیویەتی خێراتر و هەرزانتر لە ئابووریی پلانداری[viii]خەنیمەکانیان پێداویستییە سەربازییەکان بۆ سپاکانی ڕۆژاوا دابین بکات.

ڕۆژاوا خاوەنی فەرهەنگێکی ناسەربازییش بووە کە بەردەوام ئامادە بووە ڕەخنە لە ستراتیژییەکان و بەرزەفڕییە سەربازییەکان بگرێت و، تەنانەت بۆ ئەوەش ئامادە بووە کە لە کاتی پێویستدا فەرماندەرانی سەربازی بگۆڕدرێن. لە هەندێک بابەتدا، لەوانە لە ڤێنتام کە لە هەموان بەناوبانگترە ئەو جۆرە ڕەخنانە دەستشتنەوە لە بەشێک لەو سەرکەوتنانەی لێ کەوتووەتەوە کە زۆر بەزەحمەت وەدەست هاتبوون. بەڵام لە درێژماوەدا و لە مێژووی دوورودرێژی ڕۆژاوادا ڕەخنە ڕەچاوکردنی کۆمەڵێک سیاسەتی سەربازیی لێ کەوتووەتەوە کە سەرەنجام ڕۆژاوای سەر خستووە. لە هەمووی گرینگتریش ئەوەیە کە ئەم فەرهەنگە بە شێوەیەکی تا ڕادەیەک یەکپارچە خەڵکی سڤیلی بۆ پشتیوانی لە تێکۆشانە سەربازییەکان هان داوە. بە کورتییەکەی، بەپێی هۆکارهێنانەوەکەی هەنسن، زاڵبوونی سەربازیی ڕۆژاوا لە نەریتی دێمۆکراسی و یاسا و ئازادی و ئابووریی ئازادەوە سەری هەڵداوە و، هەمووی لە چۆنایەتیی فەرهەنگییەوە پەیدا بووە.

***
هەنسن ئەم هۆکارهێنانەوە بوێرانەیەی سەرەتا لە ساڵی ١٩٨٩ و لە کتێبێکدا بە ناوی ”شێوازە ڕۆژاواییەکی جەنگ”دا[ix]هێنایە گۆڕێ، باسەکەی ئەو لەسەر ئەوە بوو کە چەمکی ڕۆژاواییی ”جەنگی چارەنووسساز” لە فەرهەنگی دەوڵەتشارە کلاسیکەکانی یۆنانەوە سەرچاوەی گرتووە. دەوڵەتشارەکان کە لە چنگ شەڕ و پێکدادانە دوورودرێژ و سنووردارەکان لەگەڵ دژمنان لە ڕۆژهەڵاتەوە ماندوو ببوون هێزی سەربازیی پیادەی خاوەن چەکی تایبەتیان بە ناوی ”هۆپلیتەکان”[x] دامەزراند و ئەندامەکانی ئەو هێزەیان لە ڕیزی پاڵوێکدراو و رێتێنەبراوی ناسراو بە ”فاڵانکس”[xi] لە بەرانبەر خەنیم و دژمناندا ڕێک خست. سەربازەکان لە جووتیارانی سڤیلی زۆر بەدیسیپلین پێک هاتبوون کە خاوەنی خاک و ئاوی خۆیان بوون و لە بڕیارەکانی شارەکەیاندا مافی دەنگدانی دێمۆکراتیکیان هەبوو، لەبەر ئەوە ئامادە بوون لە جەنگدا تا دوایین هەناسە بجەنگن. ئەگەر لە شەڕەکەدا سەرکەوتوو بوایەتن، ئەوە دژمن بە یەکجارەکی تێک دەشکا و ئەوانیش دەگەڕانەوە سەر ئاو و مڵکی خۆیان و بۆ ماوەیەکی درێژ لە ئارامیدا دەژیان. هۆپلیتەکانی یونان شارمەندی ئەو دەوڵەتانە بوون کە لە خەنیمەکانیان بچووکتر و لە باری ئیمکاناتیشەوە لەوان هەژارتر بوون، بەڵام سەربازانی دژمنیان دەبەزاند؛ ئەو سەربازانەی کە سەرکەوتن و شکستی دەوڵەتەکانیان بەلایانەوە گرینگ نەبوو، چونکە یان بەکرێگیراو بوون، یان بە زەبری قامچی و بە زۆرداری دەیانبردن بۆ شەڕ، لەبەر ئەوەیشی کە سیستەمێکی شارستانییەتیی وەها نەبوو تا ڕێز لە فیداکارییەکان و گیانبازییەکانیان بگرێت، ئەوان زیاتر وەفایان بۆ خێڵ و دۆستانی خۆیان هەبوو.

بە لێکدانەوەیەکی ڕاستتر دەبوو کتێبەکەی پێشووی هەنسن ناوی ”شێوازە یۆناییەکەی جەنگ” بوایە، چونکە سەرباری ئەوەی کە پڕە لە لێکۆڵینەوەی بەرفرەوان و ڕاپۆرتی واقعبینانەی کارەساتبار لەمەڕ شێوازە جەنگییەکانی هێزی سەربازیی پیادەی خاوەن چەکی تایبەت(هۆپلیتەکان)ی یۆنان، لێکدانەوەی دەربارەی هیچ جۆر و شێوە تێکهەڵچوونێکی ڕۆژاوایی تێدا نییە. هەنسن لە کاتی نووسینی ئەو کتێبەدا مامۆستای زمان و ئەدەبیاتی یۆنان و لاتین لە زانستگەی ویلایەتیی کالیفۆرنیا لە شاری فرێزنۆ بوو و لە بواری پسپۆڕییەکەی خۆیدا کاری دەکرد. بەڵام لە دەیەی ڕابردوودا زیاتر گەشەی کردبوو و گەیشتبووە ئاستێک کە وەکوو مێژوونووسێکی سەربازی بەسەر سەرلەبەری شارستانییەتی ڕۆژاوادا تا دەگاتە ئەمڕۆ بە تەواوەتی زاڵ ببوو. بەرهەمی کارەکەیشی کتێبێکی وایە کە لە ڕوانگەی بەرینایی و قووڵاییەوە بە هیچ شیوەیەک لە لێکۆڵینەوە مامۆستایانەکەی جۆن کیگان، مێژووی جەنگ[xii] کەمتر نییە.

هەنسن کوشتار و فەرهەنگی بە شێوەیەک داڕشتووە کە هەرکام لە ٩ جەنگەکە نیشاندەری یەکێک لە چۆنایەتییەکانی فەرهەنگی ڕۆژاوایی بێت؛ ئەو چۆنایەتییەی کە بنەمای بەرگرییەکەی ئەو لە ئیدیعای کتێبەکەیەتی. بەشێک لەو جەنگانە لە دیاریکردنی چارەنووسی بانەڕۆژی شارستانییەتیی ڕۆژاوادا کاریگەریی دەورانسازیان هەبوو، لەوانە جەنگی دەریاییی سالامیس لە ساڵی ٤٨٠ی پێش زایین کە لەو جەنگەدا ئەسینا و سپارتا (آتن و اسپارت) یەکیان گرت و پێکەوە هێزی دەریاییی ئیمپراتۆری هەخامەنشی، واتە بەهیزترین فەرمانڕەوای ئەو سەردەمەی جیهان، ”خەشایار شا”یان تێک شکاند و، ئەو مەترسییەیان ڕەواندەوە کە ئیمپراتۆری هەخامەنشی، دەوڵەتشارەکانی یۆنان بکات بە ساتراپ (هەرێم)ی ئاسیاییی خۆی و دامەزراوەکانی ئازادیی سیاسیی ئەو دەوڵەتشارانە بڕووخێنێت. جەنگی پۆئاتێرس[xiii] لە ساڵی ٧٣٢ی زایینیشدا کە تێیدا شارڵێس مارتێڵ[xiv] هێزە پیادەکانی سپاکەی خۆی بە شێوەی کلاسیکی کەونارا لە ڕیز و دەستەی ڕێکوپێکدا ڕێک خست و هێزی سوارەی عەبدولڕەحمانی تێک شکاند کە تا ئەوکاتە تامی تێکشکانی نەچەشتبوو، ئیدی بۆ هەمیشە پێشی بە پێشڕەویی سپای ئیسلام لە ئەوروپادا گرت.

بەڵام بەشێکی دیکە لە جەنگەکان تەنانەت لە ناوچەی شوێنی ڕوودانەکەشیان نەیانتوانیوە ڕەوتی ڕووداوەکان بگۆڕن؛ لەوانە جەنگی کاننای[xv] لە ساڵی ٢١٦ی پێش زایین کە لەو جەنگەدا هانیباڵ، سەرداری گەورەی کارتاژ، سپای ڕۆمی تێک شکاند و سپای ڕۆم لەو کاتەدا فەرماندەرێکی شیاوی نەبوو، بەڵام خاڵی جێی سرنج لەو جەنگەدا ئەوە نەبوو کە هەنسن گوتەنی هەزاران ڕۆمی بە ئاسانی قەڵتوبڕ کران، بەڵکەو ئەوە بوو کە ئەو کوشتارە هیچ کاریگەرییەکی ستراتیژیکی لە پاش خۆی بەجێ نەهێشت. لە ماوەی ساڵێکدا ڕۆم کۆمەڵانی خەڵکی وڵاتەکەی دەنگ دا و هەرکەسێکی توانای جەستەییی هەبوو کرایە سەرباز و هێزی نوێی وەکوو هێزەکانی پێشوو بەهێزی ناردەوە مەیدانی جەنگ. هەنسن نووسیویەتی کە دڵخۆشیی سەرکەوتنەکەی هانیباڵ لە کاننای وەکوو هێرشە ناخافڵانەکەی ژاپۆن بۆ سەر پرل هاربر وا بوو: سەرکەوتنێکی تاکتیکیی درەوشاوە کە هیچ ئەنجامێکی ستراتیژیکی لێ نەکەوتەوە و تەنیا لایەنی تێکشکاوی هەڵخڕاند و بزاوتی. ”پارلمانەکانی ڕۆم و ئەمریکا پاش چەشتنی ئەو دۆڕانە، هێزی گەورەیان ڕێک خست و، لە کاتێکدا کە ئیمپراتۆرییەکانی کارتاژ و ژاپۆن لە سووروساتی چێژی سەرکەوتندا بوون، تامی سەرکەوتنەکەیان لێ نیوەچڵ کرا.”  

کتێبەکەی هەنسن هەر بەتەنیا باسێکی ئەکادیمی دەربارەی فەرهەنگی سەربازیی ڕۆژاوا نییە. ئەو، هەر بەشێکی کتێبەکەی بە وەسفی تەواوی ئۆپەراسیۆنەکە و تاکتیکە جەنگییەکانی بەرەکانی جەنگەکە و چۆنایەتیی جێبەجێکردنیان دەست پێ دەکات و ”ڕواڵەتی جەنگەکە”، واتاهەستی جەنگاوەری و مردن لەو هەنگەمەیەدا نیشان دەدات. لە نووسراوەکەی ئەودا بەشێک لەو ڕوونترین وەسفانەی تا ئێستا لەمەڕ ئەو ڕووداوانەوە نووسراون بەرچاو دەکەوێت، بەتایبەت لە ڕاپۆرتی نوقمبوونی ٤٠ هەزار سەربازی هەخامەنشی لە جەنگی دەریاییی سالامیس و لەنێوچوونی چوارهەزار هیزی زولو (ناوچەیەک لە ئەفریقای باشوور) بە دەستی تەنیا ١٣٩ سەربازی ئینگلیس لە ساڵی ١٨٧٩ و، ئەوەی کە بۆمبهاوێژەکانی ئەمریکا لە جەنگی دەریایی ”میدوێی”[xvi] لە ساڵی ١٩٤٢ چۆن گەلەکەشتیی فڕۆکەهەڵگری ژاپۆنیان کرد بە جەهەننەمێکی مەلەوان.

***
وەشانخانە ئینگلیزییەکانی کتێبەکەی هەنسن سەرناوی کتێبەکەیان گۆڕیوە و کردوویانە بە ”بۆچی ڕۆژاوا سەر کەوتووە”؛ بەڵام ئەو، خۆی ئیدیعای وای نەکردووە کە ڕۆژاوا بەردەوام دژمنەکانی تێک شکاندووە. لە بەشێک لەو ٩ جەنگەدا، وەکو ”کاننای” لە ئیتاڵیا و ”تێت”لە ڤێتنام ڕۆژاوا تێک شکاوە و پاشەکشەی کردووە. هەروەها هەنسن ددانی بەوەشدا ناوە کە لە دەورەیەکی هەزار ساڵەدا، لە سەدەی پێنجەم تا پازدەیەمی زایینی، دەسەڵاتی ڕۆژاوا پاش ڕووخانی ئیمپراتۆریای ڕۆمی ڕۆژاوا بەرەو هەرەسهێنان ڕۆیشت. بەڵام هۆکار بۆ ئەوە دێنێتەوە کە زۆربەی وڵاتانی ئەوروپایی لە سەرانسەری ئەو ماوەیەدا توانییان نەریتە فەرهەنگییەکانی سەردەمی کلاسیکی کەونارا بپارێزن و بەو شێوەیە ببنە خاوەنی دەسەڵاتێکی زیاتر لەوەی کە ژمارەی هاووڵاتییان (شارمەندان) و بەریناییی خاکی وڵاتەکەیان بواری وەدەستهێنانی بۆ دەڕەخساندن.

***
لەگەڵ هەمووی ئەوانە پێم وایە بەشێکی زۆری خوێنەران دەیانویست وردەکاریی زیاتر دەربارەی چۆنایەتیی یەکگرتنەوەی ئیدیعای نووسەر لەگەڵ ڕەوتی ئەو داڕووخانە، بەتایبەت لە کاتی جەنگی ڕژدی ئیسلام لەگەڵ بەشی هەرەگەورەی ئەوروپای ڕۆژهەڵات بزانن. لەو دەورەیەدا ئەوروپا لە باری چەکەوە لەپێشتر نەبوو. ئەو سوارانە لە مێرگەکانی ئاسیا فێری تیرهاویشتن بەسەر زینی ئەسپەوە ببوون و ڕێساکانی هێزی سەربازیی سوارەیان گۆڕی. هۆکارەکانی هەنسن سەبارەت بە ڕۆڵی تەوەرەییی دیسیپلینی هێزی پیادەی ڕۆژاوا جێی باوەڕن؛ بەڵام ئەو، خۆی لە باسی تێروتەسەل لەبارەی شێوەی جەنگی گەمارۆدرانو گەمارۆوە دەبوێرێت کە لە سەرانسەری ئەو دەورەیەدا لەگەڕدا بوو.

لە سەدەکانی نێوەڕاستدا ئیسلام دوو هێزی سەربازیی دامەزراند، یەکیان مەمالیکەکانی میسر و ئەوی دووەمیش یەنیچێرییەکانی عوسمانی کە سەلماندیان ئەگەر سپایەک لەسەر بنەمای هێزی باڵادەستی و بنەماگەلی بۆرۆکراتیک ڕێک بخرێت دەتوانێت بەسەر سیستەمی سپاداریی سەدەکانی نێوەڕاستی ڕۆژاوادا سەر کەوێت. ئیسلام لەو دەورانەدا لە خاکی پیرۆز و لە بیزانس بەسەر مەسیحییەکاندا سەر کەوت و لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی وەدەرنان، زۆر سەرزەمینیشی تا نێو دڵی ئیمپراتۆریاکانی هابسبۆرگ و ڕووس خستە بن دەستی خۆیەوە. یەکێک لە بەشە زۆر بەپێزەکانی کتێبەکەی هەنسن دەربارەی جەنگی ”لێبانتۆ”یە[xvii] لە ساڵی ١٥٧١ کە کۆتاییی بەو ڕەوتە هێنا و پاش ئەوە سوڵتانی عوسمانیی کرد بە ”پیاوە نەخۆشەکەی ئەوروپا”. بەڵام تێزەکەی ئەو زۆر بەهێزتر دەبوو ئەگەر لەبارەی تێکهەڵچوونی ئیسلام و ئەوروپای سەدەکانی نێوەڕاستی ئەو ڕۆژگارەی کە هەڵوێستی ئەوروپا  بەرگریکارانە بوو، باسێکی بورووژاندایە.

بەشێک لە ڕەخنەگرانی ئیسلامی لەوانەیە ئیدیعا بکەن کە خۆبواردن لەم بابەتە بۆشاییەکی گەورەی لە هۆکارهێنانەوەکانی ”هەنسن”دا پێک هێناوە. بەڵام لە ڕاستیدا پڕکردنەوەی ئەو بۆشاییە ئاسانە. لە ٢٥٠٠ ساڵی ڕابردوودا ڕۆژاوا چەند جارێک بنەما بنەڕەتییەکانی خۆی، واتا ئازادی و دێموکراسی و حکوومەتی یاسای وەلا ناوە و خۆی بەدەست حکوومەتی ڕەهاوە داوە. بە باوەڕی من، ئەمە هۆشپەسندترین هۆکارە بۆ ئەوەی کە بۆچی ڕۆمییەکان، چ لە ڕۆژاوا و چ لە ڕۆژهەڵات، هۆگریی سەربازییان لەدەست دا و ئیمپراتۆرییەکانی خۆیان بە دەست خێڵە دارستانییەکانی ئەڵمانیا و خێڵە مێرگ و لەوەڕگەنشینەکانی ئاسیاوە دا. ئەنجامی حکوومەتی ڕەها لە ڕۆژاوا، ڕووخانی ڕۆژاوا بوو. بەڵام لە ڕێنیسانس بەملاوە کە ڕۆژاوا فەرهەنگی سیاسیی ڕەسەنی یۆنان و ڕۆمی سەرلەنوێ زیندوو کردەوە، هەمووانی لەسەر ڕێی خۆی ڕاماڵی. ئەم بابەتە زۆر لەوە گەورەترە کە هەر بە هەڵکەتێکی ڕووت دابنرێت و، خۆی تەئیدێکی ترە بۆ تێزە دلێرانە و دڵڕفێنەکەی هەنسن. 

***
سەرچاوە: کتێبی (فلسفە و جامعە و سیاست، مجموعەمقالە، گزیدە و نوشتە و ترجمە عزت‌اللە فولادوند، چاپ اول پاییز ١٣٨٧، تهران، نشرماهی.)

[i].Keith Windschuttle, ‘’Why the West Wins Wars?’’ The New Criterion, Vol. 20, No. 8, April 2002.

[ii]. Victor Davis Hanson

[iii]. Carnage and Culture

[iv]. Cunaxa. شارێکی بچووک لە بابلی کۆن، نێزیکی فورات، شوێنی تێکهەڵچوونی سپاکانی گزنفۆنی یۆنانی و  ئەردەشیری دووەمی هەخامەنشی کە تێیدا سپای هەخامەنشی تێک شکا.

[v]. Gaugamela. لە  باکووری مووسڵ و نێزیک هەولێر. شوێنی جەنگی داریووشی سێیەمی هەخامەنشی و ئەسکەندەری مەکدۆنی کە تێیدا سپای هەخامەنشی تێک شکا.

[vi]. Edward Creasy, the Fifteen Decisive Battles of the World

[vii]. Market economy‎

[viii]. Planned economy

[ix]. The Western Way of war 

[x]. hoplite troops

[xi]. phalanx

[xii]. John Keegan, A History of Warfare (1993).

[xiii]. Poiteiers. شارێکە لە ڕۆژاوای فەرەنسا.

[xiv]. Charles Martel (٧٤١-٦٨٨ی زایینی). پادشای فرانکەکان.

[xv]. Cannae. لە باشووری ڕۆژهەڵاتی ئیتاڵیا.

[xvi]. Midway. لەم جەنگە دەریاییەی نێو ئۆکیانووسی ئارامدا فڕۆکەکانی ئەمریکا حەوت گەلەکەشتیی فڕۆکەهەڵگر و گەلەکەشتییەکی شەڕکەری ژاپۆنیان نوقم کرد.

[xvii]. Lebanto. لە یۆنان شوێنی جەنگی هێزی دەریاییی ڤێنیز و پاپ پیوسی پێنجەم و فیلیپی دووەم پادشای ئیسپانیا لەگەڵ هێزی دەریاییی سوڵتان سەلیمی دووەم کە لەو جەنگە سپاکەی سوڵتان سەلیم تێک شکا.

The post بۆچی ڕۆژاوا لە جەنگەکاندا سەر دەکەوێت؟ appeared first on ژنەفتن.