ناشیرینی پەیوەندییەکی گەورەی بە دونیابینیی مرۆڤەوە هەیە، ئەو دونیابینیەی کە کاریگەرە بە کولتوور و ئاین و زمان و چێژی گشتی؛ کە پەیوەستە بە کۆنەستی میللییانەی خەڵکییەوە، کە گرێ دراوە بە نەریت و خووە دێرینەکانی مرۆوە. کاتێک هەموو ئەمانە پێکەوە هاوڕا دەبن لەوەدا شتێک ناشیرین بێت و شتێکی دی جوان، ئەستەمە بتوانرێت وا بەئاسانی جوانی و ناشرینیی ڕاستەقینە لە یەکدی جوێ بکرێتەوە و دەست بۆ پێوەرە دروستەکان ببرێت. دەبێت لەوەش بە ئاگا بین چ چێژبینین و چ پێوەرەکانیش بۆ جوانی و ناشرینی، بەو ئەندازەیە سەربەخۆ نین کە توانای بڕیاردان و چێژبینینی سەربەخۆیانە ببەخشنە مرۆڤ. ئایا ئەمە ئەنجامگیرییەکی نائومێدانە نییە؟ بۆ ئەوەی هەڵە تێگەیشتنێکی وەها ڕوو نەدات، دەبێت بڵێین ئەنجامگیرییەکی وەها هەرگیز دژ وەستانەوە نییە بەرامبەر بەو ڕاستییەی کە مرۆڤ دەتوانێت لە ڕێی بە دەستهێنانی هوشیارییەکی باڵاوە بگاتە دیتنی شتەکان وەکو خۆی. بەڵام بەو مەرجەی لە توانایدا بێت ڕووبەڕووی ڕوانین و بینینە دزەپێکراوەکانی نێو ناخی خۆی ببێتەوە. 

  ڕوانینی دزەپێکراو چییە و  چۆن دروست دەبێت؟

مەبەست لە “ڕوانینی دزە پێکراو” ئەو ڕوانینە دەرەکییانەیە کە بە هۆی کاریگەرییە کولتووری و کۆمەڵایەتی و ژینگەیی و ئاینییەکانەوە دزە دەکەنە نێو ناخی مرۆڤ و تێکەڵ بە ڕوانینە ڕەسەنەکانی دەبن. ئیشی مرۆڤی هوشیار بەرگرتنە لەم تێکەڵاوییە و وەلانانی ڕوانینە دزەپێکراوەکانە؛ لەگەڵیشیدا کارکردن بە ڕوانین و دیدگا ڕەسەنەکانی خۆی. ڕوانینی دزەپێکراو ڕوانینێکی ئێجگار مەترسیدارە، چونکە بەربەست دەخاتە بەردەم بینینی ڕاستەقینە. وەهمێک دەخوڵقێنێت کە پێمان وا بێت ئەوە ڕوانینی ئێمەیە بۆ شتەکان، لە کاتێکدا کۆمەڵە فاکتەرێکی دەرەکی پێوەر و ڕوانینێکی تایبەتیان ئافراندووە و دزەیان پێ کردووەتە نێومان و دەستیان بەسەر بینینماندا گرتووە.
لە فیلم کارتۆنی “کچە وردیلە”دا، قاڵۆنچەێک دڵی دەچێتە سەر جوانییەکەی کچە وردیلە و لە یەکەم بینیندا عاشقی دەبێت و یەکسەر دەیکاتە خۆشەویستی خۆی. دواتر لەگەڵ خۆی دەیباتە ئاهەنگێکەوە و دەیەوێت بە ئامادەبووانی بناسێنێت، بەڵام تووشی شۆک دەبێت کاتێک تیر و تانەی ئامادەبووان و چواردەورەکەی دەبینێت، کە چۆن لە هەموو لایەکەوە گاڵتە بە کچە وردیلە دەکەن و پێیان سەیرە قالۆنچەێک بەو هەموو قۆزێتیی و جوانییەی خۆیەوە سەرسامی ئەم شتە ناشیرینە بووبێت! ناچار قالۆنچەی لاو دەستی کچە ڕادەکێشێت و دەیباتە دەرێ، زۆر بە ڕاشکاوی پێی دەڵێت: “ببوورە چیدی من و تۆ ناتوانین بەردەوام بین، چونکە تۆ تەنها لە لای من جوانیت و لای ئەوانی دی ناشرینیت”.

ئەوەی لێرەدا جێی سەرنجە ئەوەیە کە قالۆنچەکە لە یەکەم بینینیدا، چونکە خاوەنی ڕوانینی ڕەسەنانەی خۆیەتی و کچە وردیلە وەکو خۆی دەبینێت، بە لایەوە شتێکی سەرنجڕاکێش و جوانە. کەچی هەر ئەوەندەی دەڕواتە ئاهەنگەکەوە، ئیدی دەکەوێتە ژێر کاریگەریی ڕوانینە دەرەکییەکانەوە. ئەو ڕوانینانە دزە دەکەنە نێو ناخی قالۆنچکە و تێکەڵی ڕوانینە ڕەسەن و پاکەکەی دەبن. لەبەر ئەوەی ڕوانینی دزەپێکراو ڕوانینێکی هەژموونخوازانە و بەهێزە، زۆر بەئاسانی دەست بەسەر چێژ و ڕوانینە ڕەسەنەکاندا دەگرێت و کاریگەری دەخاتە سەریان.
لێرەدا پرسیاری ئەوە دروست دەبێت کە ئایا ڕوانینی دزەپێکراو دەتوانێت بەبێ ڕەزامەندیی ئێمە بێتە نێومانەوە و دەست بەسەر بینینماندا بگرێت؟ بە دڵنیایییەوە کەس هێندەی فەیلەسوفە بوونگەراکان بە ڕژدییەوە بە دووی وەڵامی ئەم پرسیارەدا نەگەڕاون و کەسیش وەک ئەوان ناتوانێت یاریدەمان بدات لە دۆزینەوەی وەڵامێکی قایلکەردا. ڕستەیەکی زۆر بەناوبانگی “ژان پۆل سارتەر” هەیە و لە زۆر جێدا وەک کۆجیتۆیەک بەکار دەهێنرێت: “مرۆڤ ئازادە، چونکە بەرپرسە”. ئەم ڕستەیە لەپاڵ مانا فراوان و فرە ڕەهەندەکانی دیکەیدا، بەو مانایەش دێت کە ئێمە بەرپرسین لە هەمبەر ڕەسەنێتی و بە پاکی هێشتنەوەی ڕوانین و بۆچوونەکانی خۆمان. نکوڵی لەوە ناکرێت کە ڕوانینە دەرەکییەکان بەهێز و کاریگەرن، بەڵام تاوەکوو ئێمە ڕێگایان پێ نەدەین ئەوان ناتوانن بێنە ناومانەوه و تێکەڵی ڕوانینە ڕەسەنەکانمان بن. بە واتایەکی تر ڕەسەنێتیی ڕوانین پەیوەستە بە ئیرادە و هێزی بڕیاردانی مرۆوە، ئەو ئیرادەیەی کە لە بەرانبەر شتەکاندا؛ لە بەرانبەر ئەوانی دیدا ئازاد و بەرپرسیاری کردووین. ڕوانینی دزەپێکراو لە توانایدا نییە بێ مۆڵەتی ئێمە؛ بێ ڕێگەپێدانی ئێمە بێته نێومانەوە و دەست بەسەر چێژ و دونیابینینەکانماندا بگرێت. ئەوە ئێمەین ڕێگا دەدەین هەژموونی خۆی بەسەر ڕوانینە ڕەسەنەکانماندا بسەپێنێت و بۆ دیتنی شتەکانی چواردەورمان دەیکەینە مەرجەع.

  لەودیوی ناشیرینی و جوانییەوە

لەنێو خەیاڵدانی ئەدەبی ئێمەدا، هەمیشە جوانی ڕووە گەش و پەسندراوەکە بووە و ناشیرینیش ڕووە تاریک و قێزەونەکە، بەڵام ئەمە بەو مانایە نایەت کە ئەدەبی ئێمە بەردەوام یەک پێناسەی بۆ جوانی و یەک پێناسەشی بۆ ناشیرینی هەبووبێت. لەنێو ئەدەبی کوردیدا ناشیرینی هاوتەریبی نەبووە و بە زۆری پەیوەستکراوەتە خەسڵەتە دەرەکییەکانی مرۆوە، نەک گەڕانەوە بۆ خەسڵەتە ناوەکییەکان. جێی داخە کە ئەدەبی کوردی بەگشتی ئەدەبێکە نەیتوانیوە خۆی لەو ژینگە کۆمەڵایەتی و فەرهەنگییە شێواوە دابڕێت و جیاوازتر بیر بکاتەوە و بدوێت. نەیتوانیوە پێناسەی جیاوازتر و وردبینانەتری هەبێت بۆ هەر دوو بابەتی جوانی و ناشیرینی. بۆ نموونە ئێمە لە شیعری داشۆرین و پرۆسەی بە ناشیرینکردنی ئەوی دیکەدا  “شێخ ڕەزای تاڵەبانی”مان هەیە. شێخ ڕەزا نموونەی بەرچاوی ئەم دانەبڕانە کۆمەڵایەتی و فەرهەنگییەیە لە نێو ئەدەبیاتی ئێمەدا، تەرجومەکردنی دونیابینی و ڕوئیای خەڵکە سادەکەیە لە هەمبەر ناشیرینیدا بۆ نێو دونیای ئەدەبیات. شێخ ڕەزا بە هەمان ڕوانینی خەڵکییەوە سەیری کەم و کوڕییە جەستەییەکانی ئینسانی کردووە و سیفاتە کەسییەکانی داوەتە بەر پلار و توانجی کۆگەلانە. لەگەڵ ئەوەشدا لای هەندێکی دیکە لە شاعیرانی کورد، ڕەخنە لەو دیدە شێواوەی کۆمەڵگەی کوردی گیراوە و هێرشی کراوەتە سەر. “فایەق بێکەس” یەکێکە لە دەگمەنترین ئەو شاعیرانەی کورد لە زۆر جێدا ڕەخنەی لەو دیدە ڕواڵتپەڕستییە گرتووە کە زاڵ بووە بەسەر کۆێ دونیابینیی کۆمەڵگەی کوردیدا، لەگەڵ ئەوەشدا هانی داون لە دیوە شاردراوەکانی مرۆڤدا بە دووی جوانی و ناشرینی بگەڕێن و بە ڕووکەشخوازیی کۆگەلی فریو نەدرێن، بەڵام ئەمە بەشە کەمینەکەی نێو ئەدەبیاتی ئێمەیە و نەیتوانیوە ببێتە ناسنامەیەکی گشتی بۆ ئەدەبیاتەکەمان.
هێمن کە جوانیناسێکی دیکەی نێو دونیای ئێمەیە، تا ڕادەیەکی زۆر جوانبینییەکەی گرێدراوی ڕواڵەتە دەرەکییەکانە و بە هەمان شێوەی شاعیرانی پێش خۆی لە بۆتەی ڕواڵتگەراییدا تواوەتەوە. بە لای “هێمن”ەوە ناشرینی و دزێوی ڕوخسار شیاوێتی پەسندان لە مرۆ دەسەننەوە و ئەو هەقە بە تەنها دەبێت بدرێتە کەسی ڕوخسار جوان. هەرچەندە لە چەند دەقێکی کەمدا نەبێت کە جۆرە هەڵاواردنێکی تێیاندا کردووه و هەوڵی داوە چەند پنتێکی ڕامنەکراو بهێڵێتەوە بۆ شێوەکانی دیکەی جوانی و گرێدانەوەی بە خەسڵەتە ناوەکییەکان. ئەم هەڵاواردنە سەرەتای دیتنێکی نوێ بوو بۆ جوانی لەنێو ئەدەبی کوردیدا، لێ سەرەتایەکی ناکامڵ و شکڵنەگرتوو، کە ئەگەر بکرابا و هێمن لەو ڕووەوە هێندەی جوانپەرستییە ڕووکەشانەکەی لەسەر خەسڵەتە ناوەکییەکانی جوانیش بووەستایە، بێگومان دیدێکی فراوانتر و گشتگیرتری بۆ جوانی پەرە پێ دەدا. بەم جۆرە دەتوانین بڵێین دیتنی ڕووکەشویستانە بۆ جوانی و ناشرینی زیانی زۆری بە دیتنە ڕاستەقینەکان گەیاندووە و نەیهێشتووە وەکو خۆی شتەکان ببینرێن.

لە ڕوویەکی ترەوە لەنێو دونیابینی کۆگەلانەی کوردیدا، هەمیشە جۆرە ڕەگەزپەرستییەکی خۆمەڵاسدەر هەبووە  کە ئامانجی جیاکردنەوەی ئینسانەکان بووە لە یەکدی، لەسەر بنەمای ڕەنگی پێست و کەموکوڕییە جەستەییەکان و بیروباوەڕی ئاینی و بنەچەی مرۆییانە. دیتنی جوانی و ناشیرینی بەم چەشنە تەنها لەوەدا مەترسیدار نییە کە زیان بە دیتنە ڕاستەقینەکان دەگەیەنێت، بەڵکوو لەوەشدایە کە لەودیوی ناشرینی و جوانییەوە یەک دونیا لە جوانی و ناشیرینی نەدیتراوی دیکە هەن، کەچی بۆ شاردنەوەیان چەند خاسیەتێکی ڕووکەشانە و تێپەڕ کراونەتە پێوەر و ڕێگە بەوە نادرێت دەستمان بگاتە کرۆکی شتەکان. هەمیشە لەودیوی ناشیرینی و جوانییەوە یەک دونیا لە نهێنی و ڕوانینی ڕەگەزپەرستانە و کەمکردنەوەی بەهای ئینسان ئامادەگی هەبووە، کە ئیشی لە مرۆڤخستنی بەشێک لە تاکەکان و بە شەیتانکردنیان بووە و لە بەرانبەریشدا بەرزکردنەوەی بەها و پێگەی بەشەکانی دیکەی کۆمەڵ. واتا پرۆسێسی بە شەیتانکردنی ئەوی دی، لەوەوە دەستی پێ کردووە کە ڕوانینە دەرەکییەکان بۆ جوانیی و ناشرینی کراونەتە تاکە پێوەر و لێیەوە ئەم حوکمانە دراون، نەک بنکۆڵکاری و  بینینی ڕاستەقینە. لێرەوە ئەوەی گرنگە ئێمە بیبینین دیوە دەرخراوەکە نییە؛ دیوە هەڵخەڵەتێنەرەکەی جوانی و ناشرینی نییە؛ بەڵکوو ئەو پنت و بۆشاییە ڕامنەکراوانەی دیکەن کە کەوتوونەتە ئەودیوی ئەم دووەوە و لە ئێمە شاردراونەتەوە؛ ئەو پنت و بۆشاییانەی کە پارچە شکاوەکانی دیکەی هەقیقەتن و بۆ بینینی کۆی وێنە دروستەکە وەک خۆی، ناچارین بە دوویاندا بگەڕێین و بیاندۆزینەوە.

 جوانی تا مەرگ

هەرچەندە هیچ بەڵگەیەکی مێژوویی وەها لە بەردەستدا نییە کە بیسەلمێنیت یەکەمین مرۆڤ کێ بووە ویستبێتی دەستکاریی ڕوخساری خۆی بکات و هەوڵی دابێت بە شێوەیەک دەربکەوێت کە بە دڵی دەوروبەرەکەی بووبێت، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا چەندین بەڵگەی شوێنەواری و مێژوویی هەن دەربارەی ئەوەی کە مرۆڤ هەر لە بەرەبەیانی مێژووەوە و لە چاخە بەراییەکاندا، بە دووی جوانییەکی پەسەندکراودا گەڕاوە و بۆ ئەمەش زۆرێک لە بابەتەکانی جوانکاری و خۆڕازاندنەوەی داهێناوە. وەک داهێنانی کل بۆ ڕەشکردنی چاو و کرێمی جۆراوجۆر بۆ سپیکردنەوە و لابردنی پەڵە و ڕەونەقدارکردنی ڕوخسار لای میسرییە کۆنەکان، لە هەزارەی شەشەمی پێش زایین. یاخود داهێنانی سووراو بۆ ڕەنگکردنی لێوەکان لەلایەن دانیشتوانی دۆڵی دووئاوانەوە لە هەزارەی پێنجەمی پێش زایین، دواتریش دۆزینەوەی بۆیەی نینۆک لە چین و خنە بۆ ڕەنگکردنی قژ لە هیند و چەندین داهێنانی جوانکارییانەی دی لە تەواوی ژیارەکانی مێژووی مرۆڤایەتیدا³.
ئەم گرنگیدانە زۆرەی مرۆڤ بە جوانکردنی ڕوخسار و ڕواڵەتە دەرەکییەکەی، دەرخەری ئەو هەوڵە بێشومارانەی مرۆڤن بۆ هەڵهاتن لە ناشیرینیی ڕوخسار و ئاماژەیەکی ڕوونە بۆ ملکەچبوونی بە ڕوانینە دەرەکییەکانی کۆمەڵ. ئەوەی کە یەکەمین مرۆڤ کێ بووە ماکیاژی بەکار هێناوە، تا ئێستا یەکلا نەکراوەتەوە، بەڵام ئەوە گومانی تێدا نییە کە هۆکاری سەرەکیی پەیدابوونی ماکیاژ و کەرەستەکانی دیکەی جوانکاری، بۆ دوو هۆکاری سەرەکی دەگەڕێتەوە:

یەک/ بە کۆمەڵایەتیبوونی مرۆڤ:

چونکە مرۆڤ لە قۆناغی تاکژیانیدا و دووربوونی لەوانی دی پێویستی بەوە نەبووە بیر لە جوانی و ناشیرینیی خۆی بکاتەوە وبیسەلمێنێت بۆ ئەوانی دی کە جوانە و ناشیرین نییە، بۆیە بیری لە خۆجوانکردن و ماکیاژ نەکردووەتەوە. بەڵام کە کۆمەڵگە دروست دەبێت و تاک دەبێتە بەشێک لە کۆمەڵێکی گەورەتر، ئیدی دیدگا و ڕوانینە دەرەکییەکان (واتا چۆنێتیی سەیرکردنی دەوروبەر بۆ جوانی و ناشیرینی) دەبێتە جێی گرنگی پێدانی تاک و ناچار دەبێت بەردەوام بەو شێوازە خۆی دەربخات کە ئەوانی دی دەیخوازن، لەم پێناوەشدا ماکیاژ دەبێتە ئەو وەسیلەیەی کە تاک دەگەیەنێتە ئامانجی خۆی، ئامانجی پەسەندکراوێتی لەلایەن کۆمەڵگاوە.

دوو/ بەدەستهێنانی هێز و نمایشکردنی لە ڕێی ماکیاژەوە:

دەستپێکی داهێنانی ماکیاژ دەستپێکێکە بەستراوە بە هێز و دەسەڵاتەوە، یەکەمین بەکارهێنەرانی ماکیاژ چینی دەسەڵاتدار و پایەبەرزەکانی نێو کۆمەڵگا بوون، کە دەیانویست لە ڕێی ماکیاژکردنەوە خۆیان لەوانی دی جیا بکەنەوە و خۆیان بە باشتر و جوانتر لەوانی دی دابنێن. تەنانەت ماکیاژ لە تەواوی قۆناغە مێژووییەکاندا نیشانەیەک بووە بۆ پلەپەندیی کۆمەڵایەتی و جیاکردنەوەی چینەکان لە یەکدی. شێوازی ماکیاژ و جوانکاریی چینی دەسەڵاتدار و دەوڵەمەند و بەهێزەکان جیاواز بووە لە ماکیاژ و جوانکارییەک کە چینەکانی دیکەی کۆمەڵگە کردوویانە.
لەو دوو هۆکارەوە لەوە تێدەگەین کە پەیوەندییەکی قووڵ و مێژوویی لەنێوان هێز و جوانیدا هەبووە، بگرە لە هەندێک قۆناغی مێژوویشدا جوانی بە تەنها خۆی هێز بووە، هێزێکی وەها کە کەس نەیتوانیوە فەرمانەکانی ڕەت بکاتەوە. لەوەش تێدەگەین کە ناشیرینی چەندە بێزراو بووە و چۆن بەوپەڕی تواناوە مرۆڤ هەوڵی داوە خۆی لێ بەری بکات و دووری بخاتەوە لە خۆی. ژوورەکانی جوانکاری و کەرەستە جوانکارییەکان دوو داهێنراوی گەورەی مرۆڤن بۆ تەبەڕاکردنی خۆی لە ناشیرینی و بە نەفرەتکردنیشی. لە بەراییەکانی مێژوودا ژوورەکانی جوانکاری لەنێو ماڵ و لە کونجێکی کۆشکەکاندا بوون، لێ دواتر هاتنە نێو بازاڕەوە و بوون بە بەشێکی سەرەکی و دانەبڕاو لە ژیانی گشتی، بە شێوەیەک کە ئەستەمە لەمڕۆدا کەسێک بدۆزیتەوە ڕۆژێک سەری بە یەکێک لەو شوێنانەدا نەکردبێت. هەر ئەوەندەش نا، بگرە ئێستا لە زۆرێک لە زانکۆکانی جیهاندا جوانکاری وەک زانستێک دەخوێنرێت و بڕوانامە دەبەخشێتەوە و پسپۆڕی تایبەتیی خۆی هەیە. هەمووشیان لەوەدا کۆک و هاوڕان کە جوانیی ڕوخسار گرنگترین بەشی مرۆڤە و دەبێت بەردەوام هەوڵ بدەین بە جوانترین ڕوخسارەوە (بەپێی پێوەرە گشتییەکانی کۆمەڵگە) دەربکەوین، نەک بە پێوەرە زاتییەکان و ڕوانینی خۆمان بۆ جوانی. باڵادەستی ئەم تەرزە بیرکردنەوەیە لە دونیای نوێدا، وای لە هەزاران کەس کردووە کە ڕوخساری خۆیان بخەنە ژێر ڕەحمی نەشتەرگەریی جوانکارییەوە و پەنا بۆ چەندین جۆری مەترسیداری نەشتەرگەریی جوانکاری ببەن کە ڕەنگە بە مردنی کەسەکه کۆتایی بێت، نەک لەبەر ئەوەی ئەمانە نەخۆش بن و پێویستیان بەو نەشتەرگەرییە بێت، بەڵکوو لەبەر ئەوەی بەشێکی ڕوخساریان یان ئەندامێکی جەستەیان بە دڵی ئەوانی تر نییە و بە ناشیرین دەبینرێن، بۆیە پەنا دەبەنە بەر نەشتەرگەری. ڕوانینە دەرەکییەکان ئەوەندە مەترسیدارانە دزەیان کردووەتە نێو ناخی ئینسانی ئەم سەردەمەوە، کە ناچار بن بە تەواوی دەستبەرداری ڕوانینە ناوەکییەکانی خۆیان بن و بڵێن: کێشه نیە ژیانمان بکەوێتە مەترسییەوە، یان ڕووبەڕووی مردن ببینەوە، گرنگ ئەوەیە لە چاوی ئەوانی دیکەوە ناشیرین نەبینرێین و بە جوانمان بزانن. بۆ ئەم مردنە تراژیدییە چ ناوێک هەڵبژێرین جگە لە مردنێکی کاڵفامانە لە پێناوی جوانیدا؟!
فێڵێک لە ئارادایە، ساڵۆن دەیگێڕێتەوە

ساڵۆن زاراوەیەکە لە مێژووی نووسینی ئێمەدا کەمترین ئیشی لەسەر کراوه، لە کاتێکدا لە ژیانی گشتیدا و لەنێو خەڵکە سادەکەدا زۆر بە فراوانی بەکار هێنراوە و هەمیشەش لەگەڵ ناوهێنانیدا بۆچوونێکی ڕەخنەیی توند و ئامادە دەبێنین، کە پێی وایە ساڵۆن شوێنێکە بۆ لە خشتەبردنی ژن و لە ڕێ دەرکردنی؛ شوێنێکە بۆ نەهێشتنی پاکێتی و بڵاوکردنەوەی فەساد و خراپەکاری، ئەوانەشی کە لەوێ کار دەکەن کەسانی ناوبانگ خراپ و دوور لە نەریتن. کێشەی ئەم بۆچوونە باوە ئەوەیە نەک تەنها لەگەڵ ساڵۆندا، بگرە زۆر جار لەگەڵ خۆیشیدا دەکەوێتە کێشەوە و دژی خۆی دەوەستێتەوە. ئاخر ئەو کاتێک پێویستی بە جوانکارییە پەنا دەباتە بەر ساڵۆن و پارەیەکی باشی دەداتێ، لێ هەر ئەوەندەی لەوێ دێتە دەر دیسانەوە دەکەوێتە پەلاماردان و بە سووک سەیرکردنی. ئەم دژ وەستانەوەیە بەتایبەتی لە کاتی بۆنە و ئاهەنگەکاندا دەردەکەوێت، لەوێ بەربەستێکی گەورەی لە ماکیاژ چێکراو دەبینین، کەس ئەوی دی ناناسێتەوە و هەموو ڕوخسارەکان گۆڕاون، هەمووان دەزانن کەس لێرە ڕاستەقینە نییە و ڕووپۆشکراوه بە بەربەستێکی لە ماکیاژ چێکراو، هەمووان هەوڵ دەدەن دان بە شێوە گۆڕاوەکەی یەکدیدا بنێن وەک شێوەیەکی ڕەسەن، ساڵۆن سەربازی ونی پشت ئاهەنگ و کۆبوونەوە گشتییەکانە.
بووک بۆ پێویستی بە جوانکارییە؟ چونکە چەن بەشێک لە ڕوخساری هەن دەبێت لە زاوا و لە خەڵکیش بشاردرێنەوە و بگۆڕدرێن، زاوا بەمە دەزانێت و بە ئاسایی وەریدەگرێت، خۆی لە ساڵۆن دەیهێنێتە دەر و هەوڵ دەدات ڕوخسارە گۆڕدراوەکەی بووکەکە وەک ڕوخساری ڕاستەقینە بناسێنێت. واتا لە بابەتی ساڵۆندا درۆیەکی گەورە هەیە، درۆیەک بۆ فریودان، لێ سەیرەکە لەوەدایە هەمووان کۆکن لە بە درۆنەخستنەوەیدا و بینینی وەکوو ڕاستییەکی تەواو. من دەزانم فێڵێک هەیه، تۆیش دەزانیت فێڵێک لە ئارادایە، بەڵام وا خۆمان دەردەخەین کە هیچ شتێک نازانین. چونکە لە بنەڕەتدا کۆڕاییەک چێکراوە بۆ شاردنەوەی ناشیرینی و دەستکاریکردنی ڕووە ڕاستەقینەکە، شتێکی سەیرە کە دەبینین کەس لاری لەم کۆڕاییە نییە!

سناپچات؛ ناشیرینەکانی بۆ کوێ برد؟

دونیای نوێ دونیای ئەپەکانە، ئەم ئەپانە بە قەبارە و ئاستی خۆیان کاریگەرییان خستووەتە سەر کۆمەڵگە و دیاردە بەرچاوەکانی. بەو پێیەش کە سناپچات ئەپێکە بە پلەی یەک بۆ خستنە ڕووی لێکدژییەکانی جوانی و ناشیرینی بەکار دەهێنرێت، ناتوانین لە بابەتێکی وەهادا نەگەڕێینەوە بۆی. سناپچات دوو بابەتی گرنگ دەورووژێنێت و ڕەواجی پێ دەدات:

یەک: ئێمە دەتوانین جوانی لەو مۆنۆپۆڵکردنەی پێشوو ڕزگار بکەین و مافی هەموو کەسێکە ببێتە خاوەنی ڕوخسارێکی جوان، بۆ ئەمەش دەیان و سەدان فلتەری جیاوازمان بۆ بەردەست خستوون.

دوو: ناشیرینی دەشێت بکرێتە بابەتێکی کۆمیدی و هەمووان بگرێتەوە و بە ناشیرینی خۆیان پێبکەنن، بۆ ئەمەش دەیان و سەدان فلتەری جیا جیامان بۆ خستوونەتە ڕوو.

لە خاڵی یەکەمدا بانگەشەیەک دەبینین کە دەیەوێت پێمان بڵێت ئێوە جوان نین، بۆیە وا باشترە لە گرتنی وێنەکانتانا فلتەرەکانی من هەڵبژێرن، واتا جوانیی سروشتییانەی مرۆڤ بە تەنها بەس نییە بۆ ڕەواییدان پێی، بەڵکوو پێویستی بە تێپەڕین هەیە بە نێو کۆمەڵێک فلتەری دیکەدا. بەو مانایەی کە کاتێک تۆ فلتەرێک هەڵدەبژێریت، لەگەڵیدا دەستبەرداری جوانییە سروشتییەکەت دەبیت و بڕوات بە جوانییە مەجازییەکەی سناپچات زیاتر دەبێت. لەگەڵ ئەوەدا کە دڵنیایت ئەوەی لە وێنەکەدایە تۆ نیت و فلتەرەکەی سناپچاتە، کەچیی هەر باوەڕی پێ دەکەیت و به وێنا ڕاستەقینەکەی خۆتی دەزانیت. ئەمە بە تەنها خۆفریودان نییە؛ خەڵک فریودانیشە. بەڵام چ خەڵکێک؟ خەڵکی نێو کۆمەڵگایەکی مەجازی؛ خەڵکی سناپچات. ئایا لە واقیعدا دەتوانیت بە هۆی هەمان فلتەرەوە خەڵکی بە جوانییە ساختەکەت فریو بدەیت؟ ئەمە ئەو پرسیارەیە کە سناپچات حەز ناکات وەڵامەکەیت دەست بکەوێت!

خاڵی دووەمی ڕەواجپێدڕاوی سناپچات، شتێکی نوێ و سەرنجڕاکێشی تێدایە، کە وای کردووە خەڵکێکی زۆر لە دەوری کۆببنەوە و بەکاری بهێنن، ئەو شتەش کردنی ناشیرینییە بە بابەتێکی کۆمیدی؛ بینینی ناشیرینییە زۆر و زەبەندەکانی دیکەیە لە ڕێی چەندین فلتەری کۆمیدییەوە. ئیشی ئەم فلتەرانە ئەوەیە پێت بڵێن ڕاستە تۆ جوان نیت و بۆ جوانبوونت پێویستیت بە فلتەرەکانی سناپە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا دڵت لە خۆت دانەمێنێت و غەمبار مەبە، زۆر لە تۆش خراپتر و ناشیرینتر هەیە، ئەها تەماشایان بکە! بەکارهێنەر کە خۆی لەنێو ئەم فلتەرانەدا دەبینێتەوە، جگە لەوەی کە تێر بە خۆی پێدەکەنێت و هەست دەکات تا ئەوپەڕی ناشیرینی ڕۆیشتووە، لەگەڵیشیدا هەست بە شانازییەکی گەورە دەکات کە ئەو ئێجگار بەو شێوەیە ناشیرین نییه و سوپاسگوزارە کە خاوەنی ڕوخسارێکی ئەوەندەش بێزراو نییە. لە دونیای سناپچاتدا ناشیرینی و جوانی بە شێوەیەک لێک نزیک کراونەتەوە، کە بەکارهێنەر بەردەوام لە بەرکەوتندا بێت لەگەڵیان. لێ جیاوازییەکە ئەوەیە ناشیرینییەکان لە سناپچاتدا خراونەتە چوارچێوەیەکی ئێجگار کۆمیدی و خەیاڵییانەوە و کەس بڕوای بەو ناشیرینیانە نییە، ئەوەی لە سناپچاتدا باڵادەسته جوانییەکی گشتییە و هەمووان وەک یەک بەشدارن تێیدا. وەک بڵێی ڕێککەوتنێکی پێشوەختە هەبێت بۆ لە کونجخستنی ناشیرینی و وەلانانی و برەودان بە درۆیەکی شیرین، لەبریی دیتنی ڕاستییەکی تاڵ. سناپچات ساڵۆنێکی مەجازییە، بەکارهێنەرانی دەڕازێنێتەوە، ئەوانیش هەرچەندە دەزانن ئەو وێنانە خۆیان نین، بەڵام مادامەکێ هاوشێوەی ئاهەنگە واقیعیەکان کۆڕاییەکی چێ کردووە، قەیدی چییە، با باوەڕی پێبکەین.

  هەڵێنجاندن

ئەم سەرقاڵکردنەی ئینسان بە بابەتی جوانی و ناشیرینی زۆر بەقووڵی بەستراوەتە بابەتی بزنس و بازرگانییەوە. لەمڕۆدا بازرگانی بە کەرەستەکانی جوانکاری یەکێکە لە بەناوبانگترین و سەرکەوتووترین بزنسەکانی جیهان. پارە لەم نێوەندەدا ڕۆڵی لە فلتەرەکانی سناپچاتیش زیاترە، لە یەک کاتدا هەم لە توانایدایە جوانی ببەخشێتەوە و هەمیش ناشیرینی. پارە هێزی ئەوەی تێدایە جوانی بداتە کەسەکان و ببێتە ڕووپۆشێک بۆ بەدکاری و کردە خراپەکانیشیان. کۆمپانیا جیهانییەکان لە پێشبڕکێیەکی بەردەوامدان بۆ خستنەڕووی کەرەستەی جوانکاری زیاتر و جیاوازتر، هەموویشیان ئەو بۆشاییە گەورەیەیان قۆستووەتەوە کە لە ناخی مرۆڤدا دروستبووە بە هۆی کاریگەربوونی بە ڕوانینە دەرەکییەکان بۆ جوانی و ناشیرینی. هەتاوەکوو کۆششی مرۆڤەکان بۆ بەدەستهێنانی دانپێدانانی ئەوانی دی بە جوانییەکەیان بەردەوام بێت، کۆمپانیاکانیش لە هەوڵ و کۆششی خۆیان بەردەوام دەبن بۆ بەدەستخستنی داهاتی زیاتر لە ڕێی بەرهەم هێنان و فرۆشتنی کەرەستە جوانکارییەکانەوە، چ لە واقیعدا بێت و چ لە دونیای مەجازییدا. دواجار گرنگە بزانین مرۆڤ پێویستی بە گەڕانەوە هەیە بۆ بینینە ڕەسەنەکانی لە هەمبەر جوانیی و ناشیرینیدا، وەک چۆن پێویستی بە لابردنی کاریگەری ڕوانینە دەرەکیەکانیشە لەسەر خۆی. کە ئەمە ڕوویدا، جارێکی دی پێناسەکان نوێ دەبنەوە و واتا و دەلالەتەکانی جوانی و ناشیرینیش گۆڕانیان بەسەردا دێت.

پەراوێزەکان

The post ڕوانینی دزەپێکراو appeared first on ژنەفتن.

كەم ئەفسانەى یۆنانی هەن جوانى و ناشیرینی تێیاندا تێمایەكى سەرەكى نەبێت؛ جوانیى خودایان و پەرییان و مرۆڤەكان، یان بە پێچەوانەوە ناشیرینیی خودایان و تیتانەكان و دێوەكان. لەنێو ئەوانەدا دوو ئەفسانە هەن كە پێم وایە كاریگەرى گەورەیان لەنێو فەلسەفە و سەرجەم فیكرى ڕۆژئاوادا داناوە: یەكەمیان چیرۆكى سێوەكەى ئەفرۆدێت و دووەمیانداوەكەى هیفایستۆسـە. چیرۆكەكەى ئەفرۆدێت باسى سەرهەڵدانى هەڵبژاردنى شاجوان دەكات كە ڕەنگە یەكەمین هەڵبژاردنى لەو جۆرە بووبێت. بەپێى یەكێك لە ڕیوایەتەكان، ئیریسى خودابانوو بۆ هاوسەرگیرى بیلۆس و تیێتیس بانگهێشت ناكرێت، بەم هۆیە هەست بە فەرامۆشى و سووكایەتى دەكات؛ بڕیار دەدات لەپاى ئەمە ئاهەنگەكە بشێوێنێت و فیتنەیەك لەنێو مەحشەرى خودایاندا هەڵبگیرسێنێت. سێوێكى ئاڵتوونى، كە ڕەنگە لە هەمان دارى گوناهى سێوەكەى ئادەمەوە ڕنیبێتى، بە نەخش و نیگارێكى قەشەنگ دەڕازێنێتەوە و ئەم پەیامەى لەسەر دەنووسێت: “بۆ جوانترین”. كە دێتە نێو هۆڵە گەورەكەى زیۆسەوە وا بۆ ئاهەنگەكە خودایان و نیمچە خودایان لە دەورى كۆبوونەتەوە، سێوەكە فڕێ دەداتە سەر مێزەكەى زیۆس. ئێستا ئیتر دەبێت ساغ ببێتەوە كە كێ شایەنى سێوەكەیە، واتە نازناوى “جوانترین” هەڵدەگرێت. دواى مشتومڕێكى زۆر بۆ یەكلابوونەوەى شاجوان، كێبەركێكە لەنێوان سێ خوابانوودا دەمێنێتەوە: هیرا و ئەسینا و ئەفرۆدێت. زیۆس بڕیار دەدات كە پاریسى شازادەى تەڕوادە بكرێت بە قازى و سێوەكە ببەخشێت بە جوانترینیان. خوابانووەكان بۆ ئەوەى كێبەركێكە ببەنەوە، هەر یەكە و بەڵێنێك بە پاریس دەدات. هیرا بەڵێنى هێز و دەسەڵاتدارى، ئەسینا بەڵێنى سامان و فێركردنى هونەرى جەنگ، ئەفرۆدێت بەڵێنى پێدانى جوانترن ژنى زەمینى پێ دەدات كە لەو وەختەدا هێلینى ژنى مینیلاوسە. پاریس خۆى لە پێشنیارەكەى ئەفرۆدێت دێت و سێوەكە بەو دەبەخشێت، ئەویش لە بەرامبەردا هێلینى پێ دەدات و ڕازیى دەكات بیڕفێنێت، بەم جۆرە جەنگى نەبڕاوە و بەناوبانگى تەڕوادە هەڵدەگیرسێت.

چیرۆكى دووەمیان خیانەتى جوانى لە ناشیرینى دەگێڕێتەوە. هیفایستۆس خوداى ئاگر و ئاسنگەرى، كارزانى كەرەستەى جەنگى، هەر لە لەدایكبوونەوە قەموورێكى ناشیرین و نابوودە دەبێت، لە عەشقیشیدا بۆ ئاگر و گڕكانەكان پێستى لەشى دەسووتێت و هێندەیتر دەشێوێت، تا ئەوەى لەنێو شانشینە گەردوونییەكەى زیۆسدا بە ناشیرینترن خودا دادەنرێت. بەڵام هیفایستۆسى شادزێو هاوسەرى خوابانووى شاجوان، ئەفرۆدێت، بووە. كەواتە ئاساییە ئەفرۆدێت دڵى لەسەرى نەبووبێت؛ لە برى ئەو دڵى بۆ ئارەسى خوداى جەنگ، براى هیفایستۆس لێی داوە. كاتێك هیفایستۆس بۆى دەردەكەوێت پەیوەندیى سەرجێى لەنێوان ئەفرۆدێت و ئارەسدا هەیە، بڕیار دەدات بیانخاتە تەڵەیەكەوە. بۆ ئەم مەبەستە تۆڕێكى زۆر باریك و نادیار لە میتاڵ دەچنێت و بەسەر سیسەمە هاوبەشەكەیانەوە هەڵیدەواسێت، وەختێك ئارەس و ئەفرۆدێت ڕووت دەبنەوە و دەچنە هەواى خۆیانەوە، تۆڕەكە بەسەریاندا بەردەداتەوە و هەموو خودا و خوابانووەكانیش وەك شاهیدى خیانەتەكە بانگ دەكات و دەشزانێت هەموویان ئاواتیان بەوە خواستووە لە جێى ئارەس لەگەڵ شاجوان بنووستنایە.

دیاریكردنى شاجوانى گریك ڕەنگە ڕیشەى هەڵبژاردنى شاجوانى دنیاى ئەمڕۆ بێت، بەڵام ئەمەى دنیاى ئێمە لە هەموو ڕەهەندە ئێستاتیكى و هونەرییەكانى دابڕاوە و ڕاستەوخۆ لكاوە بە كەرنەڤاڵ و زڕەبۆنەى بازاڕەوە؛ بە پزیشكى و جوانى دەستكردەوە؛ بە میدیا و تەكنۆلۆژیاى بینینەوە. بە لاكەیتردا، ناشیرینى، تابێ زیاتر دەبێزرێت، هەندێ لە توێژەران باس لەوە دەكەن لەمڕۆدا كاریش پەیوەست كراوەتەوە بە “فەیسێكى جوان” یان “لەشولارێكى سێكسى و ڕێك”ـەوە. وەك بڵێی ناشیرینەكان هیچ بەهرەیەكیان لە كار و پیشەدا نەبێت.

 چیتر تواناكانى هیفایستۆسلە بەرامبەر جوانى كیژانى نێو دەزگا و كۆمپانیاكانى سەردەمى نیولیبراڵدا بێ بەها دەنوێنێت. هیفایستۆسى قەموور و دزێو كە ئاسنگەرى خوداكانە و سەروەرى مەعدەن و میتاڵە هەرە دەگمەنەكانە؛ هیفایستۆسى ئەشكەوتنشینكە قەڵغانەكەى ئەخیل لە ناوازەترین و داهێنەرانەترین دیزایندا، كە هەموو گێتی لەسەرى هەڵدەكۆڵێت، دروست دەكات، لە سەدەمى خۆیەوە تاوەكو ئێستا دەبێزرێت. ئەشكەوت ڕەنگە هێماى دووركەوتنەوە لە ڕووناكى بێت، كە لەمڕۆدا ڕووناكى دنیاى دیجیتاڵى و شاشەیە. كەمێك خۆگرتنەوە و خەڵوەت، زۆر تەماشانەكردنى ڕۆشنایى ئەلیكترۆنى و نیشتەجێبوون لە تاریكیدا، بە واتاى كەشفكردنى ئاگر و ڕووناكى ترە لەنێو تاریكیدا؛ ئاگرێك كە دەكرێت لە پێناو داهێنانى قەڵغانەكەى ئەخیلدا، بۆ تواندنەوەى پیرۆزترین كانزا و ماتریاڵەكان بە كار بهێنرێت. بەڵام گەر كەسانێك هەبن لەمڕۆدا لە ڕۆشنایى دنیاى دیجیتاڵ دوور بكەونەوە، ئەوا ڕەنگە پتر بەو هۆیەوە بێ كە فەیسى ناشیرین (بەگوێرەى پێوەرى ئەمڕۆ) كراوە بە شتێكى شەرماوەر. مرۆڤێك كە جوان نییە، شەرم لە ناشیرینییەكەى خۆى دەكات؛ لەم بارەدا، گەر بۆى دەست بدات لە سەنتەرەكاندا شێوەى خۆى دەگۆڕێت، ئەگەرنا لە خەڵوەتى دنیاى مەجازیدا دەمێنێتەوە. گەر وابێت، ڕەنگە، بە پێچەوانەى ئەشكەوتنشینى، هێنانەوەى ناشیرینى بەو جۆرەى هەیە بۆ بەر ڕووناكى و بۆ بەردەمى شاشە، ببێتە مایەى شكاندنى شەرمێك كە جوانییەكى ساختە دروستى كردووە.

٢

هەر لە یۆناندا كەسێك هەیە تاڕادەیەكى زۆر لە ڕوخسار و لەشولاریدا دەچێتەوە سەر نەسلى هیفایستۆس و ناشیرنییەكەى دەبێتە یەكێك لە هۆكارەكانى مردنەكەیشى؛ ئەم كەسە سوكراتى فەیلەسوفـە. گریكەكان وەك هەندێك لە نەتەوەكانى تر، خۆشییان لە چارەى منداڵى كەم ئەندام نەدەهات؛ بگرە لە سپارتەدا نەریتى لەنێوبردنى منداڵى كەم-ئەندام هەبووە؛ لە سەروو ئەمەیشەوە، گریكەكان لە كولتوورى خۆیاندا بایەخێكى زۆریان بە جوانى و كەشخەیى و سووكەڵەیی جەستەیان داوە (بێگومان پێناسەى ئەوان بۆ جوانى جەستە هەمان پێناسەى ئێمە نییە)، بەڵام ئەوان جوانى جەستەیان تەنیا بە مەدلولى پوختى سێكسییەوە نەدەبەستەوە و سێكسیش تەنیا ماناى شەهوەت و ئۆرگازم نەبوو. جوانى لەش پەیوەست بوو بە هونەرەكانى جەنگ، جومناستیك، ئەسپسوارى، چاكە، هارمۆنیا، جووڵە و بەرگەگرتن یان پتەوییەوە، ئەمانەیش جیاوازن لە هەڵئاوسانى فشۆڵى لەشجوانانى ئەمڕۆ. سوكرات لەنێو ئەم كولتوورە جوانپەرستەدا ڕەنگە كەسێكى بێ شانس بووبێت. وەك ویڵ دیۆرانتیش دەڵێت، ئەو خۆیشى زانیویەتى لەشولارێكى ناقۆڵاى هەیە؛ بەڵام ویستوویەتى لە ڕێگەى سەماوە هەندێك لە دزێویەكەى خۆى كەم بكاتەوە. ئەو ڕۆژێك لە بەردەم دوكانێكدا دەوەستێت و بەدەم سەیرکردنى كەلوپەلەكانەوە دەڵێت: “چەندە شتانیكى زۆر هەن كە من پێویستم پێیان نییە“؛ ئەم وتەیە هەر بە سادەیى خۆیەوە دژ بە سەرجەم كولتوورى مەسرەفگەرایى ئەمڕۆ دوەستێتەوە. گەر بە شێوە تەقلیدییەكە باس لەوەیش نەكەین كە ئەو یەكەمین شەهیدى فەلسەفەیە، ئەوا نموونەیەكە بۆ خۆگرتنەوە و خاكیبوون، بێ ئەوەى بۆ نێو زوهد بكشێتەوە[1]. لەپاڵ ئەوەیشدا ئەم بوونەوەرە خڕەڵە دەموچاو دەرپۆقیوە، خۆى مەزنترین تیۆرى جوانى لە دنیاى كۆندا دادەڕێژێت.

ڕیشەى زۆرى چەوساندنەوەكان هەر لە منداڵییەكى زووەوە، لە زمانەوە دەست پێ دەكەن، لەو تەریقكردنەوە، سووكایەتى، گاڵتەپێكردنانەوە كە بە زمان بەرامبەر ناشیرینەكان مومارەسە دەكرێن.

هیفایستۆس و سوكراتیش هەردووكیان نەختێك خڕیلانە و كورتەباڵا بوون؛ لە زمانى ئێمەدا وەك زێدەڕەوى پتر بە كورتەباڵاكان وتراوە “گول” ئەگەرچى ئەم وشەیە پتر نەخۆشییە و پەیوەندییەكى ئەوتۆى بە باڵاى مرۆڤەوە نییە. گول سووكایەتییە بەوانە كە باڵایان بەرز نییە؛ خۆ ئەگەر زۆریش كورتەباڵا بن ئیدى ئەوان قەزەم (dwarf)ـن كە لە زمانى كوردیدا ڕەنگە كوڵەبنە پڕ بە پێست بێت. بەڵام كوڵەبنەكان بەردەوام وەك وەك كەسانى حەسوود، فیتنە، ئاژاوەچى لێیان ڕوانراوە، چونكە گوایە “زۆرزانن”؛ هەر لە منداڵیشەوە پێیان دەوترێت كە بەهۆى زۆرزانیى خۆیانەوەیە گەورە نابن، واتە لەژێر بارى قورساییەكدان كە ناهێڵێت گەشە بكەن و باڵایان هەڵكشێت. ئەم وەسفەى كوڵەبنەكان بە تەواوەتییش سوتفە نییە، ئەوان وریاییەكى تایبەتیان هەیە، بەڵام زۆر-زانین كە لەوێدا مانایەكى نێگەتیڤى هەیە لەبەر ئەوەیە كە كۆمەڵگەى ئێمە بە جۆرێك دژ بە خودى زانین بووە. لێرەدا ئەسڵى ئایدیاكە لە نائاگاییدا ئەوەیە كە ئەگەر زانین لە سنوورى عەقڵى سەلیم تێپەڕێت، دەبێت بە زۆرزانین و بارگەیەكى نێگەتیڤ وەردەگرێت؛ ئەمە هەمان تۆمەتە كە سوكراتى لەسەر دادگایى دەكرێت. سوكرات، بە پێچەوانەى زۆرزانەوە، هەمیشە وەك كەسێك وەسفى خۆى دەكات كە “نازانێت”، بەڵام زانینى ئەم نەزانینە، خودى زۆرزانییەكەیەتى؛ ئەو زۆر دەزانێت كە نازانێت. لەبەر ئەمەیە سوكراتى خڕیلانەى زۆرزان و فیتنە و فاسدكەر دەبێت بمرێت. وێڕاى ئەمە هەڵاواردنەى كورتەبنەكان، باڵابەرزەكانیش لە پرۆسەى دزێوكردن دەرباز نەبوون. ئەو باڵابەرزانەى كە پێیان دەوترێت “درێژ”، بە كەسانى بڕێك گێلۆكە و دەبەنگ وەسف كراون و كورد وتوویەتى “درێژ عەقڵى لە ئەژنۆیەتى”. كۆمەڵگەى ئێمە لە مێژووى خۆیدا پەندى پێشنینان و توانجى زۆر و زەبەندى بەرهەم هێناوە، توانایەكى گەورەى ناو و ناتۆرەلێنان و ڕووشكاندنى تێدا كەشف كراوە، كە لە هەر بەكارهێنانێكى ترى زمانى كوردى بەرهەمدارتر بووە. ڕیشەى زۆرى چەوساندنەوەكان هەر لە منداڵییەكى زووەوە، لە زمانەوە دەست پێ دەكەن، لەو تەریقكردنەوە، سووكایەتى، گاڵتەپێكردنانەوە كە بە زمان بەرامبەر ناشیرینەكان مومارەسە دەكرێن. 

٣

لە سەردەمێكى تردا هیفایستۆسى قەموور و ناحەز لە ئەدەبیاتدا بە ناوى كوازیمۆدۆ لەدایك دەبێتەوە: قەموورەكەى نۆتردام. ئەمجارە لە تاریكایى كەنیسەیەكدا نیشتەجێیە و خەریكى زەنگ لێدانە، عاشقى ئیزمیراڵداى قەرەچ دەبێت. ڤیكتۆر هۆگۆ بەم جۆرە وەسفى ناشیرینییەكەى كوازیمۆدۆ دەكات: «ڕوخسارى خێچ و خوار بوو، بە دەربڕینێكى تر، هەموو كەسایەتییەكەى خێچ و خوار بوو. سەرێكى گەورە بە قژى پڕى پرتەقاڵییەوە، لەنێوان شانەكانیدا كووڕییەك هەبوو كە لایەنەكەى ترى خستبوو بە پێشدا، ڕان و سمتەكانى بە شێوەیەكى سەیر شێوا بوون و نووسابوون بە ئەژنۆكانییەوە، ئەگەر لە پێشەوە لێى وردبوویتایەوە، لە دوو داس دەچوو كە لە دەسكەكانیانەوە بە یەك گەیشتبن، دوو لاقى بڵاو، دوو دەستى سامناك و دزێو، لەگەڵ هەموو ئەم شێواوییەدا سەرزیندووێتییەكى تۆقێنەر و لەشسووكى و بوێرییەكى زۆر لە زاتیدا بوو. ئەو ئاوارتەیەكى سەیر بوو لە ڕێسایەكى نەمر كە [بەپێى ئەم ڕێسایە] هێزێكى وەك جوانى دەرەنجامى هارمۆنییە. […]. لەوەبوو مرۆڤ پێیوا بێت ئەمە زەبەلاحێكى تێكشكاوە كە پێكەوەنووساویى بەشەكانى لێك ترازاون.»[2] ئەو وەك دواتر كۆبانولى مامۆستا دەڵێت: جوانترین ناشیرینى بوو كە لە ژیانیدا بینیبێتى. ئەم بوونەوەرە دزێوە سێ سیفەتى نیچەیى هەیە كە لە ڕاستیدا ناشیرینییەكەى لە ئەزموونى ژیاندا پێیانى دەبەخشێت: وریایى، لەشسووكى، بوێرى.

ژیل دۆلوز دەربارەى ئەوە دواوە كە هەرگیز “نوقسانى” وشەیەكى گونجاو نییە بۆ قسەكردن لەسەر ژیان؛ نە نەقسى تواناى نا-خودبەسى منداڵ و نە پرسى گرێى ئۆدیپ، نە نەخۆشى و نە ناشیرینى هیچیان نەقس نین؛ بەڵام هەر بە سادەیى ژیان پڕێتییەكى پێرفێكت نییە؛ لە بنەڕەتەوە ژیان پرسى نوقسانى و پڕى نییە.

وەها جوانییەكى بێ هارمۆنى لەم ناشیرنییە زۆرەدا بە بەرامبەركێ دیالەكتیكییەكانى نێوان جوان-ناشیرین، ساغ-سەقەت، ئاسایى-نائاسایى لێك نادرێتەوە. ژیل دۆلوز دەربارەى ئەوە دواوە كە هەرگیز “نوقسانى” وشەیەكى گونجاو نییە بۆ قسەكردن لەسەر ژیان؛ نە نەقسى تواناى نا-خودبەسى منداڵ و نە پرسى گرێى ئۆدیپ، نە نەخۆشى و نە ناشیرینى هیچیان نەقس نین؛ بەڵام هەر بە سادەیى ژیان پڕێتییەكى پێرفێكت نییە؛ لە بنەڕەتەوە ژیان پرسى نوقسانى و پڕى نییە. ژیان پرسى جووڵەیە لەسەر سەتحە ئیمانانسە جیاوازەكان كە بۆشایى بەشێكی هەر یەكێكیان پێكدەهێنێت، بەڵام وەك خۆیشى دەڵێت، دەروونشیكارى بۆشایى لێ بووە بە نەقس. بە بڕواى دۆلوز ناشیرینى نەقسى جوانى، لاوازى نەقسى قەڵەوى، نەخۆشى نەقسى تەندروستى نین؛ شتەكان لەم دیووە نێگەتیڤەوە مانا وەرناگرن. بۆ نموونە ئەو دەربارەى نەخۆشى وەك ئەزموونێكى داهێنەرانە دواوە. هەروا لەبارەى بەدخۆراكەكانەوە، ئەوانەى ئیشتیهاى خوادنیان نییە، دەڵێت كە ئەوان خۆیان دەگرنەوە لە خواردن، چونكە لەشیان دەخەنە پەیوەندیى دیكەوە لەگەڵ خواردندا. لە كەسە باریكەلە و سیسەڵەكاندا جۆرێك قەشەنگى و كەشخەیى هەیە كە قەڵەوبوون ڕەنگە بیشارێتەوە. كچۆڵەیەك كە دەكەوێتە ژێر كاریگەریى كۆمەڵگەى گۆشتخۆرەوە و دەبێتە كێشەى دەروونى بۆى كە پێی دەوترێت “چوارچڵ ئێسقان”، دواجار بە ژەهرێك كە ناوى “دەرمانى قەڵەوى”ـیە، بێ ویستى خۆى، خۆى دەكوژێت. لە كاتێكدا لە بەشێكى ترى دنیا، قەڵەوى یەكێكە لە كێشە سەرەكییەكان؛ قەڵەوەكان جگە لەوەى لەمێژە وەك كەسانى تەمبەڵ و تەوەزل، وەك تێرنەخۆرە و مشەخۆر سەیر دەكرێن، هاوكات وەك كەسانێكى ناقۆڵا دەبینرێن كە لەشولاریان لەگەڵ پۆشاكدا ڕێك نایەتەوە. لە ڕووى سێكسیشەوە قەڵەوەكان لەمڕۆدا زۆر خوازراو نین. لەبەر ئەمە ملیۆنان دۆلار بە نەشتەگەرى، دەرمان، ئامێرى وەرزشى كە مژدەى دابەزاندنى كێش دەدەن، بەدەست دەخرێت. لە سەردەمى ئێستادا گرێى دەروونى ڕەنگە چیتر پەیوەست نەبێت بە ڕابردووە ئۆدیپییەكانەوە؛ پتر ڕۆژ بە ڕۆژ و بەگوێرەى خواست و مۆدە و بازاڕ بەرهەم دەهێنرێت.

٤

لە زەینى گشتیى مرۆڤدا تێپەڕینى تەمەنى جوانى واتە دەستپێكردنى تەمەنى ناشیرینى، كە هەم ناشیرینی و هەمیش كەمبوونەوەى توانا و تێكچوونى بونیادى لەشیشە. لەم حوكمەى ژیاندایە كە كوڕانى قۆز و كەشخە دەبن بە پیرەمێردى چڵكن و كچانى ناسكۆڵە دەبن بە پیرێژنى چڵمن. لە كولتوورى خۆرئاوایى و خۆرهەڵاتیشدا، پیرێژنەكان بەهۆى حەسوودى و بەخیلییانەوە بەرامبەر كیژوكاڵان لەگەڵ جیهانى سیحر و جادوو تێكەڵ دەبن؛ لە نەریتى ئێمەدا باس لە “چاوپیسى” دەكرێت وەك هێزێك كە لە حەسوودییەوە سەرچاوە دەگرێت و دەتوانێت كاریگەریى نێگەتیڤ لەسەر ژیانى ئەوانیتر دابنێت. ئەمبێرتۆ ئیكۆ لە دەربارەى ناشیرینىـدا باس لەوە دەكات لە سەدەكانى ناوەڕاستدا خولیایەكى دژە-ئەفرۆدێت، یان دژە-بیاتریس سەری هەڵدا بۆ تێكشكاندنى وێنەى فریشتەیى و قەشەنگى ڕەگەزى مێینە، لەم پێناوەدا چیرۆكگەلى سەیروسەمەرەى زۆروزەبەندى ژنانى دزێو و جادووگەرى وەك ئەوانەى ئەمڕۆ لە فیلمەكاندا دەیبینین هەڵبەسترا: «ئەم وێنە هەڵبەستراوەى پیرێژنان لە چەندین تێكستدا دەركەوتەوە […] كە تێیاندا وێنەیەكى قێزەونى بۆرۆیە پیر و نابودەكان (سەر ڕووتاوە، ڕوخسار زیپكاوى، دوو چاوى داچەكاوى خوێناو تێزاو، هەناسەى ناخۆش، چڵمن) دەبینینەوە.»[3] ئەم جۆرە وێنەیەى پیرێژن، لەژێر كاریگەریى كولتوورى مەسیحیەتدا دەبێتە وێنەى جادووگەر، چونكە بڕوا وایە تەنیا ژن دەتوانێت هاوپەیمانى لەگەڵ شەیتان بەرقەرار بكات[4]. ئەم وێنەیە لە چیرۆكى میللى و ئەدەبیات و شانۆنامە و نیگاركێشانى ئەو سەردەمە و دواتردا دەردەكەوێتەوە، وەكو لە فاوستى گۆتە و ماكبێسى شكسپیردا.

لە یەكەم نیگادا وا پێدەچێت ئەم وێنە نێگەتیڤە دەربارەى پیرێژنان، لە خودى ترس لە پیرییەوە سەرچاوەى گرتبێت؛ بەڵام زۆرتر ڕێى تێدەچێ كاردانەوە بێت بە ڕووى ئەو توانایانەدا كە مرۆڤ لە پیریدا بەدەستیان دەهێنێت. وەك دۆلوز دەڵێت پیرى تەمەنى پاسیڤبوون نییە، بەڵكو مرۆڤ دەتوانێت هەندێك توانستى تێدا كەشف بكات كە تەنیا لە پیریدا هەستیان پێ دەكات، وەك چۆن هەندێك توانا هەن تەنیا لە گەنجیدا مرۆڤ دەتوانێت هەیبن. وێڕاى ئەوەیش ئێمە هەرگیز حەز بە پیربوون ناكەین و وەك یەكێك لە كێشە هەرە كۆنە چارەهەڵنەگرەكانمان دەمێنێتەوە؛ بەڵام هیچ سەردەمێك هێندەى ئێستا بانگەشەى دواخستنى پیرى نەكراوە. گۆڕانەكانى ڕوخسار و جەستە بە تێپەڕبوونى كات بە واتاى بەسەرچوونى تەمەنى گەنجییە كە لە زمانى ڕۆژانەى ئێمەدا بەردەوام لەگەڵ جوانیدا دەرى دەبڕین[گەنجى و جوانى]؛ بگرە لە هەندێ ناوچە بە گەنج هەر دەوترێت “جەوان”. درێژكردنەوەى گەنجێتى (واتە خاوكردنەوەى تێپەڕینى تەمەن بەرەو پیرى) كەڵكەڵەى سەرەكیى زانست و بازاڕە لە جیهانى خێراى ئەمڕۆدا. لەبەر ئەمە شاكارەكەى ئۆسكار وایڵد وێنەكەى دۆریان گرەى كتومت ڕۆمانێكە دەربارەى كۆمەڵگەكانى ئێستامان. لە ڕۆمانەكەدا دۆریان گرەى كە بۆ یەكەمجار لە ڕێگەى وێنەكەوە هەست بە جوانیى گەنجانە و سەرسوڕهێنەرى خۆى دەكات، دەستبەجێ حەسرەتێك دایدەگرێت، كە دواتر چەندین جار دووبارەى دەكاتەوە: «خۆزگە وێنەكە دەگۆڕا و من بە گەنجى دەمامەوە»[5]؛ ئەو ئاواتى ئەوە دەخوازێت كە خۆى بەو جوانییەى نێو وێنەكە بە نەمرى بمێنێتەوە و فیگورى نێو وێنەكە لە برى ئەو پیر ببێت. هەر وا دەبێت؛ دواجار گرەى لە ژیانێكى هەمیشەییدا تابێ جوانتر دەبێتەوە و وێنەكەیش بەرە بەرە پیر دەبێت، بەڵام نەك پیربوونێكى ئاسایى، بەڵكو داڕزان و بۆگەنبوون كە كرم و مۆرانە تێى دەدەن؛ چونكە ئەوەى چۆتە نێو وێنەكەوە ناخ و ویژدانى گرەى خۆیەتى. بە بڕواى وایڵد نەمرى و گەنجییەك كە مرۆڤ مەغرور بكەن، كە فێرى لووتبەرزى بكەن، بیخەنە نێو بێباكى و بێمۆڕالییەوە، بێگومان ویژدان و ناوەوەى تووشى ڕەشهەڵگەڕان و كرمەڕێزبوون دەكەن.

دەبێ بیرمان بێت كە چەمكى وێنە لە ڕۆمانەكەى وایڵددا جیاوازە لە وەزیفەى وێنەى دیجیتاڵى لەمڕۆدا. وێنەكەى گرەى خۆشەویستترین هاوڕێى، بازیل هاڵواردى نیگاركێش، بەوپەڕى سەلیقە و تواناى سەروو-سروشتى خۆیەوە، كە عەشقە زۆرەكەى بۆ گرەى ئیلهامى پێ دەدات، دەیكێشێت و نەك تەنیا دەتوانێت “ڕۆح” بە وێنەكە ببەخشێت، بەڵكو لە ڕاستیدا ئەو وێنەى خودى ڕۆحى گرەى دەكێشێت. یەك دانە وێنەى تاقانە و ناوازە، بەبێ لەبەرگرتنەوە و دووبارەبوونەوە، یەك وێنە كە مۆدێلەكە نا، بەڵكو خودى ئایدیاڵى مۆدێلەكەى لە وردترین و باڵاترین نیگارى ئەو سەردەمەدا وێنا دەكات، ئەوە یەكەمجارە هونەرمەند (وەك خودا) بتوانێت ڕۆحى مرۆڤ ببینێت و بیكیشێت[6]. ئێستا ئیدى دواى تێپەڕینى ساڵانیش گرەى لە هەر كات جوانترە، بەڵام ئەوە ڕۆحیەتى بە بەرچاوییەوە دادەڕزێت و مێروو دەیخوات. لەمڕۆدا وێنەى دیجیتاڵى، كە بێ شومار دەشێت بگیرێت و بسڕێتەوە، دەستكارى بكرێت و بێ شومار فیلتەرى لەسەر دابنرێت، هیچ بەشێكى ناخى مرۆڤى لەسەر دەرناكەوێتەوە؛ ڕێك بە پێچەوانەوە، گەنجى لە ڕێگەى وێنەكانەوە دەسەلمێنرێت؛ خودە ڕاستەقینەكە لە خودە فەیكەكەوە شوناسى خۆى وەردەگرێت.

یەك پێناسە بۆ چەمكی ناشیرینی لە ئارادا نییە و ڕەگەزى هەمەجۆرى فیزیكى و كولتوورى و ئایینى و ئایدیۆلۆژى ڕۆڵى تێدا دەگێڕن.

٥

ئێمە لەم وتارەدا نەمانویستووە پێناسەیەك بۆ ناشیرینى بكەین، بێگومان یەك پێناسەیش بۆ ئەم چەمكە لە ئارادا نییە و ڕەگەزى هەمەجۆرى فیزیكى و كولتوورى و ئایینى و ئایدیۆلۆژى ڕۆڵى تێدا دەگێڕن. ئەوەى كە ڕەشپێست وەك كەسانى ناشیرین، وەك غول تەماشا بكرێن، هەستێكى سروشتى مرۆڤ نییە، بەڵكو لە ڕوانینێكى كولتوورى و پاشان لە پرۆسەیەكى ڕاسیستیى بە مۆنستەركردندا ڕەشپێست دەكرێت بە فیگورێكى دزێو؛ سارتجى بارتمان، كە بە ڤینۆسى ڕەش ناسراوە، نموونەیەكى بە مۆنستەركردنى ڕەشپێستە لە زەینى خەڵكییەوە تا نێو لابوورى زانستى. قەزەمەكان گەرچى وا دەردەكەون لە باڵاى مرۆڤى ئاسایى كورتترن، بەڵام هەڵاواردنیان و وەسفكردنیان بە تێرمگەلى نێگەتیڤى وەك كەسایەتیى گرنگن و بچووك و فیتنە هیچ بنەمایەكى ڕاستەقینەى نییە و پتر وەڵامێكى كولتوورییە بۆ لادان لە ڕەوتى ئۆرگانیزمى فیزیكى، كە ڕەنگە ئەم وەڵامە خۆى لە ترسەوە سەرچاوەى گرتبێت؛ وەڵامێكى كولتوورى كە سیاسى دەبێتەوە و لە سەردەمێكدا لەنێوبردنى كورتەبنە و سەقەتەكان وەك دەستكەوتێكى نەتەوەیى سەیر دەكرێت. لە كولتوورێكدا كە هەمووان لە دیوەخانەوە سمێڵ و لە سووننەتێكى ئایینیشەوە ڕیش  (بەبێ ڕێكخستن و جونكارییەكى ئاسایى) بهێڵنەوە، ئەوانەى نایەنەوێت موو بە ڕوخسارییانەوە بێت، بە لووسكەلە و دەمڕووت دادەنرێن.

وەختێك نازیزم ماشێنى بەرهەمهێنانى ناشیرینى لە مرۆڤى جوودا دەخاتە گەڕ، گەرچى ئەمە ڕابردوویەكى كۆنى لە كولتوورە جیاوازەكاندا هەیە، ئەوا شێواندنێكى مێژووییە كە ئارەزووى فاشیستى، بەگوێرەى وێناى خۆى بۆ بڵندیى مرۆڤى ئەڵمانى-ئاریایى، بەرهەمى دەهێنێت. ئاخۆ ئەم نەفرەتە لەوانەى كە ناشیرین و دزێوى سەردەم و شوێنە جیاوازەكانن، جۆرێك سامناكیى نییە لەواندا كە ڕەنگە ببێتە مایەى هەستى “شكۆ” نەك حوكمى ئێستاتیكى، بە واتا كانتییەكەى ئەم دوو چەمكە؟ بۆچى پیرێژنانى جادووگەر سامناكن؟ ئەوان بەهۆى توانا جادووییەكەیانەوەیە سامناكن، یان بە پێچەوانەوە، جاودووەكەیان تەنیا تەنیا ئیزافەیەكى فانتازییە بۆ سەر ناشیرینییە شكۆدارەكەیان؟ ناشیرینى بە واتا بەرتەسكەكەى، واتە ناشیرینیی ڕوخسار و لەشولارى فیزیكى و هاوكات فەرهەنگى ڕەنگە لە سامناكى خاڵى نەبێت، بەڵام سامناكى بە واتاى ئەوە نییە بوونێكى مەترسیدارى هەیە؛ بە پێچەوانەوە كەسى ناشیرین بەردەوام لە مەترسیى بچووك و گەورەدا ژیاوە، هەر لە تەریقكردنەوەوە تاوەكو لەنێوبردن.

وەختێك ناشیرینى وەك جیاوازییەكى سامناك بۆ بەرهەمهێنانى ناشیرینى بخرێتە گەڕ، ئەوا ڕاسیزم و فاشیزم ڕەنگە بیگۆڕن بۆ “ژیانى ڕووت”

جوانى و ناشیرینى مرۆڤ لە هەر كولتوورێكدا جیاوازییەكى ڕێژەیى هەیە؛ جا تا ئەو كاتەى ئەم جیاوازییە ناكرێت بە بنەماى هەڵاواردنى فاشیستى و، ئارەزووە فاشیستییەكان خۆراكى خۆیانى پێ وەرناگرن، لە جیاوازیی كولتوورى و سەلیقە و حوكمى كولتوورى تێناپەڕێت؛ بەڵام وەختێك ناشیرینى وەك جیاوازییەكى سامناك بۆ بەرهەمهێنانى ناشیرینى بخرێتە گەڕ، ئەوا ڕاسیزم و فاشیزم ڕەنگە بیگۆڕن بۆ “ژیانى ڕووت”، بە چەمكە ئاگامبێنییەكەى، كە ژیانێكە شایەنى كوشتنە بەبێ ئەوەى بكوژەكەى بە تاوانبار دابنرێت؛ ئەمە بە واتاى قڕكردن و لەنێوبردنى بەكۆمەڵیشە كە لە ڕابردووى دوور و نزیكدا كارەساتەكانیمان بینیووە.

 بۆ نموونە بە كۆیلەكردنى دورودرێژى ڕەشپێستەكان؛ لەنێوبردنی دانیشتوانە نەیتڤەكەى(زاگەیی) دوو ئەمریكاكە لەدواى گەیشتنى ڕەوى كۆڵەمبس؛ لەنێوبردنى بە كۆمەڵى جادووگەران لە سەدەكانى ناوەڕاستدا. ئەمەى كۆتاییان كە پەیوەستە بە وێناى پیرێژنانەوە وەك جادووگەر، لەوانەى لە فیلمەكاندا بەسەر گسكە فڕیووەكانەوە دەیانبینین، یانیش ئەوە پیرێژنەى سێوەكە دەدات بە كچە بەفرینەى لاى حەوت قەزەمەكە كە بە داخەوە ماچى ئەوان ناتوانێت جادووەكە بەتاڵ بكاتەوە. بەگوێرەى هەندێ گێڕانەوەى مێژووى ئەڵمانیا، لە سەدەى شانزەوە دواى زنجیرەیەك ڕاوەدوونان، جادووگەران لە چیاى برۆكن، كە لەنێو خەڵكدا بە Blocksbergناسراوە (Bergلە زمانى ئەڵمانیدا واتە چیا یان گرد) لە ویلایەتى زاكسن ئەنهالتى ئەڵمانیا كۆدەبنەوە، لە دەوروبەرى سەدەى حەڤدەدا و سەرەتاكانى سەردەمى مۆدێرنەدا، لەنێوبردنى جادووگەران دەگات بە دوا ڕادەى خۆى و لەو هەڵمەتەدا، تەنیا لە ئەڵمانیا، نزیكە 40 هەزار جادووگەر دەسووتێنرێن یاخود بە جۆرى جیاواز لەنێو دەبرێن؛ ئەم هەڵمەتە بە ڕاوەدوونان جادووگەرانHexenverfolgungen (یان سەركوتى جاووگەران) ناسراوە. لەنێوبردنى جووەكان لە سەدەى بیستدا تەنیا دواى ئەوە هات كە ماشێنى زەبەلاحى دەوڵەتى مۆدێرن، لە ئاستێكى بەرزتر و فەرمیدا، مەیلە دژە سامییەكانى لە ئارەزووى بەرهەمهێنانى پیسى و چەپەڵى لەویترى جوودا بەرهەم هێنایەوە. كوردەكانیش بە هەمان شێوە، هەر لە مەسعودییەوە تا ئۆردوگان بە پرۆسەى بە جنۆكەكردن و بە كێویكردندا براون، تەنیا بەو جۆرەیش بوو كە جینۆسایدیان لە قڕكردنى هەر میللەتێك ئاسانتر بوو.

قێزهاتنەوە لەم ناشیرینییە فاشیزم نییە، بەڵكو خۆى دژە فاشیزمە؛ واتە پێچەوانەى ناشیرینییەكە كە فاشیزم بەرهەمى دەهێنێت. ناشیرینى ڕاسیستێك، ناشیرینى ئەوروپییەكى كۆلۆنیالیست، ناشیرینى سەلەفییەك یان بانگخوازێكى تاریكخواز لەوێدا مایەى دزێواندن و بێزهاتنەوە، بەرەنگارى و ڕەتكردنەوەن كە خۆیان بەرهەمهێنەرى فاشیستانەى ناشیرینى لەوی تردان،

٦

ناشیرینى جیاوازە لە ناشیرینكردن. ئەمەى دووەمیان پرۆسەى شێواندنە و هیچ پاساوێك هەڵناگرێت، بۆ نموونە شێواندنى ڕوخسارى كەسێك. ناشیرینكردن ئەوی تر لە ڕێگەى شێواندن و هەڵبەستن و داغكردن و مۆرلێدانییەوە دزێو دەكات، دەیكات بە دەعبا و دەعەجان، بەم واتایە دژ بە هەر بەرپرسیارێتییەكى ئەخلاقیشە بەرامبەر ئەوی تر، كە تێزى سەرەكى ئیمانوێل لێڤیناسە. هەموو تیۆرى ئەخلاقیى لێڤیناس دژ بە فاشیزم و نازیزم نووسراوە، چونكە ئەم دووانە ماشێنى بەرهەمهێنانى ناشیرینى بوون لەوی تردا، ماشێنى شێواندنى ڕوخسار و بزاوتى پشتكردنە ڕوخسار بوون. ئارەزووە فاشیستییەكان خۆیان بە دوو جۆر ناشیرینى بەرهەم دەهێنن: یەكەمیان دۆزینەوەى ناشیرینى لەوی تردا بەگوێرەى وێنەى باوى سەردەست، یان بەگوێرەى ئەدگارى زۆرینەى نەتەوەیەك لە وڵاتێكى دیاریكراودا؛ بۆ نموونە برەودان بە وێنەى مرۆڤى ڕەشپێست و ئەسمەر و قژڕەش وەك بوونەوەرى دزێو، لە بەرانبەر وێنەى مرۆڤى چاوشین و قژزەرددا وەك ڕوخسارى قەشەنگ و دڵڕفێن. لەبەر ئەمەیە كە لە كولتوورى مەسیحیدا عیسا هەرگیز وەك كەسێكى عیبرانى-ڕۆژهەڵاتى وێنا نەكراوە، بەڵكو كراوە بە پەیامبەرێكى ئەوروپییەكى چاوشین و قژزەرد. یان وێنەى ئیمامى عەلى لاى شیعەكان كە شێوەیەكى خەیاڵیى شازادەیەكى ئێرانیى پێدراوە بەو جۆرەى لە نەریتى وێنەكێشانى كۆنى فارسیدا هەیە. دووەمیان گەشەدان بە ناشیرینى لە ژیاندا، هێنانى دزێوى و قێزەونى بۆ نێو دونیا لە ڕێگەى بەرهەمهێنانى ناشیرینیى یەكەمەوە. بە دەربڕینێكى تر، وەختێك لە ڕێگەى خۆ-جوانكردنەوە ناشیرینى لەوی تردا بەرهەم دەهێنرێت، ئەوا كوشتنیشى وەك مومارەسەى ناشیرینییەكى مەعنەوى، وەك خراپەیەكى ڕیشەیى برەو دەستێنێت و ڕەنگە بەشى زۆرى دنیایش بخاتە نێو تاریكایى خۆیەوە. بەڵام ئەم دوو پرۆسە دوولایەنە تاكە شتێكە كە دەكرێت سوبێكتێكى مرۆیى یان نەتەوەیى بە شێوەیەكى ڕاستەقینە ناشیرین بكات. نازیزم هەر چۆن ئەدگار و وێنەى خۆى جوان بكات، هێشتا ناشیرینە، چونكە خۆى تەنیا ناشیرینى لێ دەوەشێتەوە. تیرۆریستەكان هەرگیز جوان نین، ئەگەرچى وەك تاك زۆر قۆز و سەرنجڕاكێشیش بن، چونكە تەنیا دەتوانن ناشیرینى، چڵكنى، تاریكى، زەلیلى و تووندوتیژى بەرهەم بهێنن. شاجوانێك یان خانمە مۆدێلێك، تەنانەت ئەگەر وەك پەرى خۆیشى با بدات، وەختێك تەنیا گەمژەیى پەخش بكاتەوە، ئەوا مرۆڤ بە بینینى پتر ڕەنگە تووشى هێڵنج ببێت. ئەم قێزەونییە جیاوازە لەوەى فاشیزم وەك قێزەون دەیناسێنێت. ئەوانەى بە ناشیرین وەسف دەكرێن، تەنیا بەهۆى ئەم وەسفەوە ناشیرین نابن، وەختێك هیچ ناشیرینییەك بۆ دنیا زیاد نەكەن، وەختێك جەللاد، تیرۆریست، نازى، چەوسێنەر نەبن. تەنانەت ئەگەر بە لاى هەندێكمانەوە ڕوخساریان ئارامبەخش و شیرینیش نەبێت، ئەوا هیچ زیانێكى مەعنەوى بە ئێمە ناگەیەنن، هیچ دزێوییەك كە وەك پەڵەیەك بلكێ بە ڕووى ژیانەوە بڵاو ناكەنەوە. بە پێچەوانەوە، ڕەنگە لە تیاژیان و پێكەوەبووندا زۆر جوانى مەعنەوى و تاقانە لەگەڵیاندا ئەزموون بكرێت. ئەمە پێچەوانەى ئەو ناشیرینییەیە وا تیرۆریستێك هەیەتى. ناشیرینیى تیرۆریزم، فاشیزم، بەعشیزم سامناك نییە، بەڵكو ترسناكە، سەدام حسێن كەسێكى كەشخە و قۆز بوو، بەڵام لووتبەرزێكى خۆپەرست و غولێكى ترسناك بوو. ئەم جۆرە ناشیرنییە هەڕەشەیە بۆ سەر ئەوانی تر و هەندێجاریش بۆ سەر ژیان لە ڕێگەى نابوودكردنى خودى ژیانەوە. قێزهاتنەوە لەم ناشیرینییە فاشیزم نییە، بەڵكو خۆى دژە فاشیزمە؛ واتە پێچەوانەى ناشیرینییەكە كە فاشیزم بەرهەمى دەهێنێت. ناشیرینى ڕاسیستێك، ناشیرینى ئەوروپییەكى كۆلۆنیالیست، ناشیرینى سەلەفییەك یان بانگخوازێكى تاریكخواز لەوێدا مایەى دزێواندن و بێزهاتنەوە، بەرەنگارى و ڕەتكردنەوەن كە خۆیان بەرهەمهێنەرى فاشیستانەى ناشیرینى لەوی تردان، خەریكى دۆزینەوەى ناحەزیى ڕواڵەتیین بەگوێڕەى وێنەى ئایدیاڵى و پێوانەیى خۆیان بۆ جوانى. هاوكات ئەوان برەوپێدەرى نابوودیین لە ژیاندا لەسەر بنەماى ئەو بەرهەمهێنانەى ناشیرینی یەكەم. ئەمەیش وا دەكات ئەو جوانییەى كە خۆیان دەربارەى خۆیان بەرهەمیانهێناوە، ئەو قەشەنگییەى وا بە خۆیانەوە لكاندوویانەوە، بە تەواوەتى دزێو و قێزەون بێت. لە ڕاستیدا مرۆڤ شێوەى هەرچۆن بێت، پێویستى بەم خۆ-جوانكردن و ئەوی تر-دزێواندنە نییە تاوەكو جوان دەربكەوێت، هەر هێندەى ناشیرینى، دزێوى، تاریكى بە دنیا نەبەخشێت ئیدى دەشێت بە شێوەیەكى ئاسایى جوان و لەبەردڵان بێت.

پەراوێزەكان:

[1]ویل دیورانت، قصة الحضارة، حياة اليونان، الجزء الثاني من المجلد الثاني، ترجمة: محمد بدران، دار الجيل، بيروت-تونس، د.س، ص225-226.

[2]فیكتور هیجو، الاحدب نوتردام، ترجمة: رمضان لاوند، المركز الثقافي العربي، دار الكتب للملايين، بيروت: 2007،  ص47.

[3]Amberto Ecco,On Ugliness, Translatedby Alastair McEwen, Published by Harvill Secker, London, 2007, P. 163

[4]Ibid, P.203.

[5]Oscar Wilde: The Picture of Dorian Gray, Edited by James Gifford, Published by McPherson Library, Special Collections University of Victoria, Canada, 2011, P.24.

[6]Ibid., P.113, 115.

The post ناشیرینیى سامناك و ناشیرینیى ترسناك appeared first on ژنەفتن.