بۆ شەوى دواتر بە پێشەنگى هەندێ قوتابى زانكۆ و بە پێشنوێژیى تازەلاوێكى خوێندنى ئیسلامى، كە بە جۆرێكى چارەهەڵنەگر بیمار بووە، نوێژى جەماعەت و تەراویح دەكرێت؛ وەك بڵێى شوێن پێى ئەو كچ و كوڕە پیرۆز دەكەن كە پیرۆزییەكى چەقبەستوویان شكاندووە؛ گەرچى ئەمە تەنیا لە “وەك بڵێیت”ـێك زیاتر نییە و بێگومان هەر لەرزوتایەكى لەم جۆرە ڕەوایەتى بە كوشتن و مومارەسەكردنى ئارەزووى فاشیزمى داعشئاسا دەدات. گەر نوێژى تەراویحەكە قەرەبوویەكى دەروونى پیرۆزكردنى شوێنى سەماكە بێت یاخود ڕێكکەوتێك بێت لە پەڕگیریى ئایینەوە بۆ سڕینەوەى ئەو شوێنە؛ ئەوا بەرجەستەبوونى ئەو پارادۆكسەیە كە لە خودى وشەى پیرۆز “sacer”ـدا هەیە: sacred  بە ماناى پیرۆزكراو دێت، هاوكات بە واتاى قوربانیشە. Sacrifice واتە بابەتى قوربانییەكە یان قوربانیكراوەكە. داگیركردنى شوێنەكە ئاماژەى لەنێوبردنە. ڕوونتر دەریببڕم: هیچ ئیسلامییەكى میانڕەو بوونى نییە؛ گوتارى میانڕەوترینیان لە پێچێكى ترەوە و كەمێك ناڕاستەوخۆ ڕەوایەتى بە كوشتن و تووندڕەویى و پەڕگیرى دەدات. ئەوەى هەیە فشۆڵی ئیمانە كە بۆ سەلماندنى خۆى پەنا بۆ تووندڕەویى دەبات.

فەزاى گشتى لاى ئارێنت فەزایەكى سیاسییە، واتە شوێنى پیادەكردنى ئازادى، بەڵام وەختێك كایەى كۆمەڵایەتى، واتە شتانێكى وەكو خێزان، نەریتى كوردەوارى، ئایین، بنەماڵە و خێڵ داگیرى دەكەن، ئەوا وەك فەزاى سیاسى لەنێو دەچێت و دەبێت بە ڕووبەرى پیادەكردنى ستەمكارى.

• ٢.       ململانێى گوتارەكان ڕەنگە پێش هەموو ململانێكانى تر و پێش ململانێى چینایەتى كەوتبێت. گوتاریش هەموو كات پێویستى بە ئەندامگیرى و حزب نییە بۆ ئەوەى بەهێز بێت. زۆرینەى كۆمەڵگەى كوردى لەسەر هەمان هێڵى بەرژەوەندیى گوتارى ئیخوانیزم و سەلەفیزمن، بەبێ ئەوەى ئەو زۆرینەیە ڕاستەوخۆ ئەندام و لایەنگرى حزب و ڕەوتە ئیسلامییەكان بن و بگرە هەندێكیان هەر هۆشیارییان بەوەیش نییە كە گوتارێكیان هەڵگرتووە. گوتار وەك ئاو دزە دەكاتە نێو بیركردنەوە و دەروونى كەسەكانەوە؛ پرسە دەروونشیكارییەكان تا چ ڕادەیەك زەمینەسازن، ئەوەیش ڕەنگە كاریگەریى هەبێت، بەڵام تەنیا لەدواى ئەوەى گوتار شتەكان دەبزوێنێت. لە ئێستادا گوتارى ئیسلامیزم، بە پاڵپشتى ئادابدۆستانى كوردەوارى، گەمەى سەركەوتووانەى خۆی دەكات. ئەم گوتارە بەرەبەرە فەزاى گشتى و كەلێنە بچووكە داگیرنەكراوەكان لە خەڵك دەسەنێتەوە؛ فەزاى گشتى لاى ئارێنت فەزایەكى سیاسییە، واتە شوێنى پیادەكردنى ئازادى، بەڵام وەختێك كایەى كۆمەڵایەتى، واتە شتانێكى وەكو خێزان، نەریتى كوردەوارى، ئایین، بنەماڵە و خێڵ داگیرى دەكەن، ئەوا وەك فەزاى سیاسى لەنێو دەچێت و دەبێت بە ڕووبەرى پیادەكردنى ستەمكارى. گوتارى ئیخوان-سەلەفى هەتا زیاتر بۆ نێو ئەم فەزایانە بخشێت بەهێزتر و سەركوتكارتر دەبێت. گوتارەكانى دیكەى وەكو ناسیۆنالیزم و ڕیفۆرمیزم بە تووڕەهاتى بەرژەوەندیى خۆیانەوە خەریكن و بگرە لەگەڵ ئەم گوتارە ئیسلامییەدا تەریب دەڕۆن. گوتارى سۆسیالیزمیش كە هەر خەریكى چینى كرێكار و ڕەخنەى ئابووریى سیاسی بوو، بێ ئەوەى بە خۆى بزانێت ژێر پێى چۆڵ و بەتاڵ كرا. كاتێك لە نووسین و وەرگێڕانەكاندا، یان لە گفتوگۆكانمان لەگەڵ هەندێ لەو هاوڕێیانەدا كە نەوەى نوێى سەر بە سۆسیالیزمى ئۆرسۆدۆكس بوون (و ڕەنگە ئێستا خۆیان حاشا لە بۆچوونەكانیان بكەن)، ئەم پرسانەمان بۆ گرنگ بووبێت، بەوە وەڵامیان دەداینەوە گوایە ئەمە ڕەخنەى كولتوورییە و ئەم ڕەخنەیەیش بۆرژوازانەیە؛ هاوڕێیەتى و مۆسیقا و هونەر و سینەما و سەما و هتد سەرقاڵكردنى گەنجانە بەشتى بچووكەوە تاوەكو نەزانن چەندە كرێكارى زەحمەتكێشن و ناعەدالەتیەكە لە كوێدایە. گوایە ڕیشەى ئەم ڕەخنەیە وا لە سەرهەڵدانى “توێژینەوە كولتوورییەكان” و “سیاسەتى ئێستاتیكى”ـدا و پیلانى بۆرژوازییەت و پۆستمۆدێرنیزمە دژ بە ڕەخنەى ئابووریى سیاسى. گوایە ئەمانە خەریكى ڕەخنەى كولتوورى و سیاسەتى ئێستاتیكى بوون، لەبەرئەوە ڕادیكاڵ نین و پێویستە بگەڕێینەوە سەر ڕەخنەى ئابووریى سیاسیى سەلەفى ساڵح. هەندێكیتریشیان كۆمیدیتر دەیانگوت فۆكۆ و دۆلۆز و دێریدا و بارت و بۆدریار (بە پریشكەكانیانەوە لاى ئاگامبێن و لاكلاو و نێگرى و هیتر)، با بڵێین بە گشتى فەلسەفەى فەرەنسى، سەر بە “سى ئاى ئەى” و دژ بە سۆڤییەت و ماركسیزمن. بەهەرحاڵ سۆسیالیزم هەرگیز لە وڵاتى ئێمە نەبوو بە بەشێك لە پیادەكردنى ژیانى ڕۆژانە و نەچووە نێو كۆمەڵگەوە، ئێستایش هیچ پەیوەندیی بە خەڵكى گشتى و بەتایبەت گەنجانەوە نەماوە.

لە ماوەى دە ساڵى ڕابردوودا داواى لێبووردن هۆكارێكى سەرەكیى بەهێزبوونى ئەوان و پاشەكشەى گەنجانێكى بەهرەمەند بووە لە فەزاى گشتى و بەجێهێشتنى نیشتمان.

• ٣. لە ڕووى دەروونشیكارییەوە ئەم كردارانە تا زیاتر بچەپێنرێن بەهێزتر و شێواوتر دەگەڕێنەوە. ئەمە بە شێوەیەكى جوزئى دروستە. بەڵام سەردەمى نوێ خەریكە بەرەبەرە ئەمەیش تێدەپەڕێنێت؛ هیچ حەتمییەتێك وەك سەردەمانى پێشتر گەرەنتى ناكرێت و ڕەنگە تەكنیك و شێوازەكانى كۆنترۆڵكردن هێندە گشتى ببینەوە كە ڕێگرى لەم گەڕانەوانەیش بكرێت یان دەستبەجێ بۆ جێى دیكە ئاراستە بكرێن یان لانیكەم بێكاریگەر بكرێن. ئێستا ئەوەى لە بەرامبەر ئەم شەپۆلى ئیسلامیزمە هەیە هەندێ كردەى ناكاوى لێرە و لەوێیە، هەندێ گەنجى سەركێش و بوێر (تەنانەت ئەگەر بۆ نماییش و خۆدەرخستنیش بێت)، كە وەك بروسكە دەردەكەون و ئارەزوویان بۆ ئەم كردانە چالاك دەبێت. بەشێك لەمانە ناتوانن بەرامبەر چاوسووركردنەوە و فشار و هەڕەشەكان خۆڕاگرى بنوێنن؛ بە داواى لێبوودرنێك لەبەر ئەو كارەى كە كردوویانە پۆزش دێننەوە و سازش بۆ كۆنەپارێزى دەكەن. لەگەڵ ئەوەیشدا بۆ كۆمەڵگەیەكى داخراو و كۆنەپارێزى وەك ئێمە، ئەم كردارانە ئەگەر بكەرەكانیان دواتر حاشاشیان لێ بكەن، هێشتا هەر درزێك دروست دەكەن، شوێنەوارێك لەسەر زەین و ئاكارى شێواوى ئیماندار بەجێ دەهێڵن كە بۆ گەیشتنەوە بە ئیمانێكى سفت و لووسى یەكپارچە، خۆى دەپڕوكێنێت. خۆ ئەگەر ئەمە لە ڕووى دەروونشیكارییشەوە دروست بێت، هەرگیز پۆزەتیڤ نەكەوتۆتەوە. داواى لێبووردن، گەرچى شوێنەوار و درزى كردارەكە ناسرێتەوە، بەڵام هێندەیتر گوتارى كۆنەخوازى و ئیسلامییەكان بەهێز دەكات. لە ماوەى دە ساڵى ڕابردوودا داواى لێبووردن هۆكارێكى سەرەكیى بەهێزبوونى ئەوان و پاشەكشەى گەنجانێكى بەهرەمەند بووە لە فەزاى گشتى و بەجێهێشتنى نیشتمان. ئەم گوتارە ئیسلامییە بە ترس و لەرزى زیاتر و تووندوتیژى زیاتر و ناهاوسەنگى زیاترەوە، بۆ داپۆشینى ئەو شوێنەوار و برینە كە ئەم جۆرە كردە سەرپێى و خۆڕسك و ناكاوانە دروستى دەكەن، دەكەوێتەگەڕ. هەتا كۆمەڵگەیش زیاتر سفتولووسى بخوازێت، ئەوا زیاتر هەستیارتر و بە ئازارتر دەبێت، تەنانەت شوختێكى تەواو كاڵ و بە ئاستەمیش وەك چەقۆى سەر دڵ و دەرزیئاژنكردنى پاژنەى پێ سوێ دەباتە دڵییەوە؛ ڕەهاگەرییەك كە بۆدریار ناوى دەنێت “موتڵەقى فشۆڵ” یان “موتڵەقى ناسك” و ژیژەكیش ناونیشانى كتێبەكەى لێ وەرگرتووە. بەڵام لەم دۆخەدا ئەوەى بەهێزتر دێتەوە گەڕانەوەكان نین، بەڵكو دیسپلینەكان، یاسا و نەریتەكان، كۆنترۆڵەكانن. چیدى حەتمییەتى نێو ماركسیزم و دەروونشیكارى، ڕوانگەى ئارەزوو وەك گەڕانەوەى چەپێنراو، پێناچێت هیچ ئومێدێك بۆ گۆڕانى كۆنكرێتى بدەن بەدەستەوە.

من هیچ دەسەڵاتێكم پێ شك نایەت، هێندەى دەسەڵاتى كوردى جڵەوى بۆ زێدەڕەویى ئیسلامییەكان شل كردبێت و درەفەتى بە داگیركردنى بوارى گشتى دابێت.

• ٤. گەر ئێمە بڵێین بۆچى نوێژ لە شەقامێكى گشتى وەك سالم بكرێت؟ ئیسلامییەكان دەڵێن ئەى بۆچى سەماى لێ بكرێت و نوێژى لێ نەكرێت؟ بۆچى بۆ بەرەڵایى كراوە بێت بەڵام بۆ خواپەرستى نا؟ لە ڕاستیدا سەنگى هەردوو لاى ئەم هاوكێشەیە هەمان بەهایان نییە. لە ڕووى بنەماییەوە، خواپەرستى كات و شوێنى بۆ نییە، هەركەس، لەهەر كوێ، بە هەر جۆرێك، لەهەر كات، بیەوێت دەتوانێت بیكات؛ خواپەرستى، لە ڕووى پرەنسیپەوە، پەیوەندیى بە مرۆڤەكانى ترەوە نییە و كەسییە (ئەگەرچى هیچ باوەڕدارییەك نییە بە بێ ڕیاكارى). بەڵام سەما هونەر و پێڕفۆرمانسە، واتە شتێكى گشتیترە لەنێوان خەڵكیدا. بكەر و بینەر هەیە و چێژیش دوولایەنەیە. بەڵام لەمەیش بگوزەرێین، ئەو كەسانە بێ شەرمانە “درۆ دەكەن” كە دەڵێن گوایە ئاساییش و حكومەت ڕێیان نادات كۆبوونەوەى ئایینى هەبێ. من هیچ دەسەڵاتێكم پێ شك نایەت، هێندەى دەسەڵاتى كوردى جڵەوى بۆ زێدەڕەویى ئیسلامییەكان شل كردبێت و درەفەتى بە داگیركردنى بوارى گشتى دابێت. لە كوردستان هەموو شتێك چۆتە خزمەتى گوتارى ئایینییەوە؛ مەلا ئەبارێت، مزگەوت ئەبارێت، ڕوو لەهەر كوێ بكەیت كۆلكە مەلا و فەقێ، بانگخواز، تەلەبەى سەلەفیى زانكۆ، واعیز، مامۆستاى گەشەپێدانى مرۆیى ئیسلامى، پزیشكى خێرخواز، سەیدەلانى شەرواڵكورت، كە بازێجار نایانەوێت كۆندۆمیش بفرۆشێت، دەبینیت. ئەوان هەموو شوێنێكیان تەنیووە، فەزاى گشتییان بە سیمبول و ڕەمز و خواستى خۆیان گرتووە و تەنانەت شەقامەكانى سەرەڕێیش، هێندەى ڕیكلامە بازرگانییەكان ڕیكلامى بۆ خوا تیایە و بە تابلۆى تەزبیحات و شەهادەت و ناوەكانى خودا پڕكراون. هەر لە پێشى تەكسییەوە تاوەكو مەجلیسى ژنوژنخوازى؛ هەموو سەكۆكانیان خراوەتە بەردەست، لە مینبەرى مزگەوتەوە بۆ كەناڵە دزێو و بێ ئاكارەكەى NRT، بۆ هۆڵەكانى زانكۆ و سۆشیال میدیا و هتد. بەڵام ساڵێك لە شارى ڕۆشنبیریدا بێ و بچۆ كیژ و لاوێك نابینیت سەما بكەن یان تەنانەت ڕیزێك هەڵپەڕكێى ڕەشبەڵەكیش، مەگەر هى بنەماڵەیى، نابینیت. كچ و كوڕانێك كە بیانەوێت سەما بكەن هیچ ڕووبەرێكیان بەدەستەوە نییە و هیچ دەرفەتێكیشیان پێنەدراوە، تەنانەت لە سەنتەر و قوتابخانە و ناوەندە هونەرییەكان و زانكۆیشدا؛ سەدان ڕێگریى خێزانى و كۆمەڵایەتى و یاسایى (بە گوێرەى بۆڵەبۆڵى ئەو پارێزەرانەى دوێنێ) و ئەمنییان لەبەردەم دانراوە؛ بۆ هەر كارێكى لەم جۆرە دەبێت بەنێو ئاو و ئاگردا بڕۆن. ڕەنگە لەبەر ئەمە بێت ئەو دوو گەنجە سەماكەرە، وەك فەقێى تازەلاو وتى “لەخوا بەزیاد بێت خەڵكى سلێمانى نەبوون”. كچان و كوڕانێك هەن بێگومان دەیانەوێت سەما بكەن، بەڵام هیچیان تا ئێستا بوێریى ئەوەیان نەبووە لە شوێنێكى گشتى لەو جۆرەدا دەستپێشخەر بن. گەنجان لەمەودوا یان دەبێت بوێر بن و دەستبەجێ ئەنتى گوتارى ئیسلامیزمى لە كولتووردا گەشە پێ بدەن، یان دەبێت چاوەڕوان بن لە دە ساڵى داهاتوودا زانكۆكایش جودا بكرێنەوە و نەوێرن سڵاو لە ڕەگەزى بەرامبەریان بكەن بە شێوازە سەلەفى و ئیخوانییەكەى نەبێت.

The post شوختێك لەسەر ئیمانى سفت appeared first on ژنەفتن.

 هانا ئارێنت ئەو کاتەی کە لە سەربازگەی دەستبەسەربووان واتە “گوورس” لە باشووری ڕۆژئاوای فەڕەنسادا بەسەر دەبرد (مەی١٩٤٠)، ژیرانەترین کارێک کە کردی و هەر تاکێکی دیکەش دەتوانێ لەو دۆخە دێوزمەئاسایەدا جێبەجێی بکات، خوێندنەوەی ڕۆمانی “گەڕان بە دوای کاتی لەدەستچوو“ی پڕۆست، کتێبی “لەبارەی شەڕ“ی کڵاوزویتز و لە ڕووی ناچاریشەوە سەری لە چیرۆکە پۆلیسییەکانی جۆرجز سیمێنۆن دەرهێنا. ئێستا خەڵک ئارێنت دەخوێننەوە بۆ تێگەیشتن لەم تەنگژە سەرسووڕهێنەر و تۆقێنەرانەی کە تێی کەوتووین.

لە ماوەیەکی کورتخایەندا دوای دەستپێکی ترامپ، کتێبی “بنەماکانی تۆتالیتاریزم“، شاکاری ئارێنت لە ساڵی ١٩٥١، لە ئامریکا کەوتە لیستی پڕفرۆشترین کتێب. لەو کاتە بە دواوە خاڵە گرینگەکانی تێفکرینی وەک هۆشدارییەک لەسەر ژیانی سیاسی “پاشحەقێقەت” لە قەوارەی پەیامی تویتێرییەوە لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا دەسووڕایەوە. ئارێنت کە سەردەمانێک  وەک “پەنابەری نایاسایی”(بە وتەی خۆی)، مێژوونووسی تۆتالیتاریزم و شیکاری ئایەخبوون و نەگریسی حکوومەتیی و لایەنگری دەستپێکی سیاسەتی نوێ بوو، ئێستا بیرمەندی سیاسی چاخی دووەمی هۆڤیگەریی فاشیستییە.

دەسەڵات “ڕێک لەو کاتەدا مەترسیدار دەبێت کە بەستێنی گشتی کۆتایی پێ دێت”.

تەنیا دژبەرانی ناسیۆنالیزمی نەریتخواز نین کە بە دوای تێگەیشتنی دووبارەی بەرهەمەکانی ئارێنتەوەن. AFD، واتە پارتی نەریتخوازی “ئاڵتەڕناتیڤ بۆ ئاڵمان” لە هەوڵی ئەوەدایە کە داواکارییەکانیان لە لێکۆڵینەوەیەکی جیددیدا بە نیوەچڵەهێنانەوەی وتەکانی ئارێنت بڕازێننەوە. ئەرکی ڕۆشنبیری AFD، کە گۆمانیشتان لێ نەدەکرد، دروستکردنی کەشێکی “ئاشکرا و ڕوون” لە دیسکۆڕسی گشتیدا بوو. ئەوان بەپێی وتەکانی ئارێنت ژیرانە هوشیارمان دەکەنەوە، کە دەسەڵات “ڕێک لەو کاتەدا مەترسیدار دەبێت کە بەستێنی گشتی کۆتایی پێ دێت”. ئارێنت هەروەها دەڵێت کە دەسەڵات مەترسیدار دەبێت کاتێک کە ئێلیتی سەرمایەدار لەلایەن جەماوەرەوە لایەنگیری بکرێت و، کاتێک کە ڕاسیزم دەزگا حوکمییەکان داگیر بکات و، هەروەها کاتێک کە تەنیایی پڕئێش و ئازاری ژیانکردن لە کۆمەڵگایەکی ئەتۆمیزەکراوی دوور لە ڕاستی کە تاکەکان بەرەو خەیاڵی سووک و پووچ دەبات تا لە پاڵ یەکتری ڕایانبگرێت.

ڕاستە کە ئارێنت حەزی لە بەستێنی گشتی بوو بە هۆی ئاشکرابوونی بەهێزی کە بە ژیانی پێکەوبوونی دەدا و ڕاستە کە ئەو باسی لە کۆماری سیاسی لەسەر بنەمای بەرژەوەندی گشتی دەکرد. هەر ئەم دوو هۆکارەشە کە دەبێتە هۆی ئەوە کە دەبێ هەنووکە ئارێنت بخوێنینەوە. ئەگەرچی خۆبەستەیی ئارێنت بە پلۆرالیتێ بانگهێشتێک بۆ ناسیۆنالیزم نییە. ئارێنت دەیویست کە سیاسەت بکێشێنێتە ڕۆشناییەک تاکوو ئێمە یەکتر هەر ئەوجۆرەی کە هەین، ببینین. بەڵام ئەمە بەو واتایە نییە کە ناچار ببین ئەو شتەی کە بە ڕوونی خۆی واتە سیاسەت وێران دەکات، ددانی پێدابنێین، بەڵکوو تەنیا دەبێت ددان بەوەدا بنێین کە نەخوازراوترین شت کە لە ڕاستیدا هەیە، دەیناسینەوە و بەرهەڵەستی دەوەستین.

ئەگەریش شتێک ببێ لە دوو ساڵی ڕابردوودا کە ئێمە دەبێ وانەی لێ فێر ببین، ئەوەیە کە واقیعی سیاسییمان ئەوە نییە کە بیرمان لێ دەکردەوە چ بگات بەوەی کە دەمانویست ببێت. ئارێنت لە خێرابیرکردنەوە و بە وردی تێفکرین لە ڕووی سیاسی و ڕەوشتەوە بێوێنە بوو، چونکە ئارێنت سەرەڕای ئەوەی کە لە سەردەمێکدا ژیا کە پڕ لە ڕەشایی، توندوتیژی و کەشێکی ئاڵۆز و پێشبینی‌نەکراودا بوو، لەهەمان کاتیشدا کەسێکی زیرەک، تێکۆشەر و پڕکار بوو. ئەو متمانەی بە هەڵسەنگاندنە سادەکان نەبوو، پێشینە مێژووییەکانی تێفکرین شێوەیەکی لاواز بوو بۆ فام و تێگەیشتنی بابەتە پێشبینی‌نەکراوەکان، و لە جیاتی کردارێک بوو کە ئارێنت ناوی دەنێت “تێفکرینی بێ‌نەردە”. وانەکانی ئارێنت سەبارەت بە دژوارییەکان و چەرمەسەرییەکان بۆ ئێمە وەک بیرمەندێکی سیاسی کەمتر لە بەشی یەکەمی کتێبە مێژووییەکەی کاساندرا نییە.

دایکی پێی دەگووت کە کاتێک وەکوو جوویەک هێرشت دەکرێتە سەر، دەبێ وەکوو جوویەک بەرگری لە خۆت بکەیت.

تێفکرین کلیلی چیرۆکی ژیانی ئارێنتە. ئەو لە ساڵی ١٩٠٦دا لە شاری کونییگزبێڕگ(زێدی کانت)، لەدایک بوو، تاقانە منداڵ و زۆر خۆشەویست و خاوەن زیرەکییەکی بێ‌وینە بوو، لە بنەماڵەیەکی چەپ کە هەر لە سەرەتاوە بابەتی زۆری بۆ بیرکردنەوە هەبوو. یەکەمینیان بیرکردنەوە لەسەر دۆخی باوکی بوو کاتێک کە تووشی نەخۆشی سیفلیس بوو و لەکۆتاییدا شێتبوون و مردنی بوو لەو کاتەی کە ئارێنت تەنیا حەوت ساڵان بوو، ئارێنت بیری لە جیهانێک دەکردەوە کە دەسووڕایەوە و پێی وابوو کە چەندە نامۆ و نامسۆگەرە. دواتر دژەسێمیتیزم(دژەجوو)یی ئەزموون کرد کە بە سووکایەتیکردنی لەلایەن منداڵەکانی دیکەوە لە کاتی کایەکردن دەستی پێکرد و خێرایش تێگەیشت کە لەو ئازار و ڕق و قینە لەلایەن منداڵانەوە لەگەڵ زۆرینەی گەورەکانی دورووبەریدا هاوبەشە. دایکی پێی دەگووت کە کاتێک وەکوو جوویەک هێرشت دەکرێتە سەر، دەبێ وەکوو جوویەک بەرگری لە خۆت بکەیت.

یەکەمین چەکی ئارێنت بۆ بەرەوڕووبوونەوەی جیهانی سەرسووڕهێنەر، تێفکرین بوو. بەڵام تێفکرین هەموو کاتێک زۆرتر لەوەی شتێک بووبێت کە لە مێشک و زەینیدا ڕووی دەدا؛ ڕێگایەک بوو بۆ ئەوەی لە جیهاندا ببێت. ئەمە یەکەمین وانەیەک بوو کە لە مامۆستاکەی و لە قۆناغێکیشدا خۆشەویستی مارتین هایدێگەر فێر بووبوو. ئارێنت لە ساڵی ١٩٢٤، کاتێک هەژدە ساڵان بوو بۆ یەکەمینجار هایدێگەری لە زانستگای ماربێڕگ بینیوە. ڕێی تێناچێ (هەروەها کە بڕێک لەسەر ئەو باوەڕەن)، بە هۆی شەڵوارە کورتە چەرمییەکی هایدێگەر یان شێوەی هەڵواسینی پەتی ئێسکییەکانی بەسەر شانییەوە نیی ئارێنتی بۆ جێژوانی خۆی ڕاکێشابێت، بەڵام ئارێنت بەسۆز و تینەوە بەرەو تێڕوانینی هایدێگەر ڕادەکێشرا و ئەویش ئەوە بوو کە لە ڕێگەی وشەکانەوە ئێمە بیر دەکەینەوە، هەین و خۆشەویستی دەکەین. ئارێنت دواتر وتی کە “ئێمە لە ڕیگەی زمانی ئاڵمانییەوە یەکترمان بینییەوە”.

وشەکان بۆ ئارێنت زۆر گرینگ بوون چونکوو ئێمە لە ڕیگەی ئەوانە کە بیردەکەینەوە و دەبنە هۆی ئەوە کە پێکەوەژیان شیاو ببێت. ئارێنت بە سێ زمان دەینووسی و لانیکەم بە شەش زمان دەیخوێندەوە. ئەو دواتر وتی کە ئەوە زمانی ئاڵمانی نەبوو کە شێت بوو، بەڵکو لە تەمەنی بیست ساڵیدا، ئەوە خەڵک بوون کە بەرەبەرە بەرەو شێتی هەنگاویان ناو، تەنانەت ئەو کەسانەی کە عاقڵ و بیرمەند بوون و ئارێنت وەک هاوڕێی خۆی دەیدانە قەڵەم، لە هەمبەر واقیعی سیاسی کە ڕۆژ دوای ڕۆژ ناشیرین دەبوو، بێدەنگییان هەڵبژاردبوو. ئارێنت وەک جوویەک خاوەن ژیانێکی لاکچێری وەک “پەنابەری ناوخۆیی” نەبوو و، درێژەی ژیانی بە بیرکردنەوە و گەڕانەوەیەک بۆ جیهانێک تەرخان کردبوو کە تێیدا بە تەواوی مافی بوونی خستبووە ژێر پرسیار و ئێستە بەڕەنگاری دەبووەوە.

بیرکردنەوە و تێفکرین، ژیانی ئارێنتی زۆرتر لە یەکجار پاراست. خوێندنەوە سەرەتاییەکانی ئارێنت سەبارەت بە مێژووی سیاسی ئەورووپاییەکان تووشی چەند هەڵەیەکی کردبوو لە بارەی توانمەندی “مافی مرۆڤ” بۆ پاراستنی ژیانی هەر تاکێک لەبەرامبەر توندوتێژی، کە کاتێک توندوتێژی سەردەردێنێت کە دامەزراوە سیاسییەکان ڕووخابێت. کە سەردەمی تاریکی سەریهەڵدا، ئارێنت بەپێی ئەو سەردەمە کەوتە جووڵە و کردەوە.

ئارێنت لە ساڵی ١٩٣٣ لەلایەن گێشتاپۆ بەهۆی لێکۆڵینەوە لەسەر پڕوپاگاندەی دژەسێمیتیک دەسبەسەر کرا و زۆر زوو زانی کە کەوتووتە تۆڕی سەربازێکی نوێکار و نابەدڵ و، تەنیا بە قسەکردن لەگەڵیدا خۆی لە زیندان دەرباز کرد. کاتێک لە ساڵی ١٩٤٠ بانگەوازێک کرا بۆ تەواوی پەنابەرانێک کە لە پاریس بوون و هەموو ئەو ژنانەی کە لە “دوژمنی بیانی” منداڵیان نەبووە، کە لە وێڵدرۆم دیوێر بۆ دوورخستنەوەیان کۆ ببنەوە، ئەو تەنیا کەسێک بوو کە ئازایانە ترسی لە خراپترینەکان بوو. ئارێنت لەنێوان شڵەژاویی و داگیرکاری ئاڵمانییەکان لە سەربازگەی دەستبەسەربووان خۆی دەرباز کرد و ئەوانەی کە مانەوە بۆ ئاشویتس-بیرکناو گوێزرانەوە. ئەو لە “مارسێی” بە باشی سوودی لە وانەکانی سیمێنۆن لەبارەی کەڵکوەرگرتن لە فێڵ و تەڵەکە وەرگرتبوو و، بە فێڵ و فریودانی بەرپرسانی کارێکی کرد کە ئەوان وابزانن کە هاوژینەکەی پێشتر دەستبەسەر کراوە.

فامی سیاسی پێگەیشتووی ئارێنت لەو شوێنانە پێکهات کە AFD و هاوڕێیانی پێیان وابوو کە ئەو شوێنانە ئاژاوەگێڕ و ماندووکەرن: لە حەشیمەتی پەنابەران، لەنێو تەڵەکەبازەکانی پەنابەرانی هەڵهاتوو، لەنێوان بێمافەکان، لەنێوان داماوەکان و، لەنێوان بزێو و یاخییەکاندا. ئەو “دەرکراوی خۆبژاردە” بوو، دەستەواژەیەک کە ئارێنت لە بێڕنارد لازاری، بیرمەندی ڕادیکاڵی جووی وەرگرتبوو، کەسێک کە لە دریفووسی فەڕەنسی فێر بووبوو کە تواندنەوە و یەکاندن هیچ پارێزگارییەک لەهەمبەر ڕاسیزمدا وەدی ناهێنێت. ئارێنت پێی وابوو کە پەنابەرە دوورخراوەکان “پێشەنگ”ی خەڵکەکەیانن و ئەو شانازی دەکرد کە لە نێوانیاندا بێت.

بۆ بەرەی ئارێنت تێگەیاندنی خەڵک، خۆی خەباتێک بوو بۆ ئەوەی تێبگەن کە ئەوەی ڕووی داوە تەنیا چارەڕەشی ئەوان نەبووە یان پرسێکی مرۆڤدۆستانە کە دەکرێ چارەسەر بکرێت، بەڵکوو گۆڕینی جیهانە، بەڵام ئەمڕۆکە چالاکوانانی دۆخی پەنابەران هەموویان بە باشی لەم دۆخە تێدەگەن.

“بە شێوەیەکی ڕوون و ئاشکرا هیچکەس نایەوێ بزانێت کە مێژووی هاوچەرخ، جۆرێکی نوێی لە مرۆڤی بەرهەم هێناوە، بە جۆریک کە لەلایەن نەیارەکانیانەوە دەنێردرێنە کەمپەکانی کاری زۆرەملێی و لەلایەن یارەکانیشیانەەوە دەنێردرێنە کەمپەکانی زیندان ئاسای پەنابەران”، ئەمە بەشێکە لە وتاری تاڵ و جوانی ئارێنتە بە ناوی “ئێمەی پەنابەر” کە لە ساڵی ١٩٤٣دا نووسی. دوای ئەوە کە ئارێنت لە ئەورووپا هەڵهات و بەرەو نیویۆرک ڕۆێشت، بەرەبەرە خۆی لەناو گرووپێکی ڕۆشنبیری ئەوێ دییەوە کە دەسبەجێ بوو بە گرینگترین گرووپی ڕۆشنبیری سەدەی بیستەم، کە کەسانێک وەکوو هانس جۆنز، ئیروینگ هوو، ڕۆبێرت لۆوێل، ڕانداڵ جاڕێڵ، مێری مەککارتی و دەبلیوئیچ ئاودێنی لە خۆ دەگرت.

ئارێنت حەزی لە جگەرەکێشان بوو بەو جۆرەی کە حەزی لە هاوڕێیانی بوو، حەزێکی ئاسایی و قووڵ.

پەنابەری جوویی دیکە بەناوی فرێد ستیین، وێنەیەکی بەناوبانگی لە ئارێنت گرت، وێنەیەک کە پیشاندەری بەهێزیی و جوانی ئارێنت لەو ساڵانەدا بوو:  ئەو بە لاڕوومەتەوە، بە بەردەوامی چاوی بڕیوەتە داهاتوو، جگەرەیەکی لەنێوان قامکە درێژەکانی ڕاگرتووە و خۆڵەمێشەکەی شۆربووەتەوە. ئارێنت حەزی لە جگەرەکێشان بوو بەوجۆرەی کە حەزی لە هاوڕێیانی بوو، حەزێکی ئاسایی و قووڵ.

ئارێنت ئەو پێوەندیی و هاوڕێیەتییە نزیکەی لە نیوەی دووەمی ژیانی سەرەڕای نائارامییەکان لەگەڵ ناوبانگی ڕۆشنبیریی و گوماناوی بوونی هەڵوێستە گشتییەکان، ڕاگرت. ئەو لە ساڵی ١٩٧٥ لەنێو هاوڕێکانیدا دوای ژەمی ئێوارە ماڵئاوایی لە ژیان کرد. ئەم هاوڕێیەتییە و هاونشینییە بە هەمان ڕادە کە خۆیی بوو، جۆریک لە “بەڕەنگاری”ی و “سیاسی”ش بوو. “جۆریکی نوێ لە مرۆڤ”ی ئارێنت تەنیا قوربانییەکانی ژێر ئازاروئەشکەنجەکانی نازیی نەدەگرتەوە. پەنابەرە جووەکان هەر وەک پەنابەرەکانی ئیمڕۆکە لە ناوچەکانی باشووری جیهان لە ڕوانگەی کەسانی ترەوە وەک بوونەوەرانێکی زێدە دەژمێردران، “پاشماوەی زەوی”، پێناسەی کۆستلێر لە خۆی و میلیۆنان کەسی تر کە هاوشێوەی ئارێنت ڕێگەی پەنابەرییان پێوابوو. ئارێنت تەنانەت پێش ئەوەی کە ترس و تۆقین لە کەمپەکانی مردن ئاشکرا ببێت، دەرکی بەوەی کردبوو کە جیهان “هیچ شتێکی پیرۆز لە ڕووتبوونەوەی پەتی مرۆڤ نەدۆزیوەتەوە”. ئێستاش نەیدۆزیوەتەوە.

ئەمە تەنیا بە هۆی پڕۆپاگاندەی جەماوەری نەبوو کە خەڵک بێ‌سۆز و خراپ بووبوون، بەڵکو هەروەها ئەنجامی دامەزراندنی جیهان لەناو دەوڵەت نەتەوەدا بوو. ئەو پێی وابوو کە کاتێک تاکێک لە وڵاتێک دەردەکرێت، لە هەموو وڵاتان فڕێ دەدرێت، “کە لە ڕاستیدا لە مرۆڤایەتی وەدەردەنرێت”. 

مافی مرۆڤ شیاوی گوازتنەوە نەبوو. ئەمە بە تایبەت بۆ ئەوانەی کە خۆیانیان بۆ دامەزراندنی دەوڵەت نەتەوەی یەکدەستی ئێتنیکی ئامادە دەکرد، هەواڵێکی باش نەبوو، هەروەها کە بۆ جووەکان و کەمینەکانی تر ئەمە ڕوویدا کاتێک کە ئەورووپا دوای شەڕی جیهانی یەکەم بە دەوڵەت نەتەوەکانی نوێ دابەش بوو. و دیسان لە ساڵی ١٩٤٨ بۆ فەڵستینییەکان ڕووی دا. ئارێنت سەبارەت بە ئیسراییل تووشی کێشە و  ئاڵۆزی بوو بەڵام دیسان زیرەک و وشیار بوو. ئەو نووسی: “لە ڕاستیدا وەکوو هەموو ڕووداوەکانی سەدەی بیستەم، ڕێگاچارەی پرسی جوو تەنیا دەستەی نوێی لە پەنابەرانی، واتە عەرەبەکانی، هێنایە ئارا، بەوجۆرە ئەژماری بێوڵاتەکان و بێمافەکان گەیشتە حەفتسەد تا هەشتسەدهەزار کەس.”

تەنیا ڕێکخراوێکی سیاسی کە ناسیۆناڵیزم نەبێ یان ڕێکخراوێک کە ناسیۆناڵیزمی لە جێگا و قەوارەی خۆی جێگیر کردبێت، دەتوانێ “ماف”ی هەر تاکێک بۆ”خاەن مافبوون”، دەستەبەر بکات، کە بتوانێت قسان بکات و وەک بەشێک لە کۆمەڵگا بناسرێت. بێوڵاتبوون ئارێنتی فێری ئەوە کردبوو کە ئێمە مرۆڤبوونی خۆمان لە ڕیگەی هاوڕێیەتی، پێکەوە قسەکردن، کردەوە و لە هەمووان سەرتر لە ڕێگەی سیاسەتەوە دروست دەکەین. ئەو دواتر وتی: “ئێمە ئەو شتەی کە لە جیهان و لە خۆماندا ڕوو دەدا، ئینسانیی دەکەینەوە، لە ڕێگەی قسەکردن لەبارەیەوە و لە کاتی قسەکردن فێر دەبین کە مرۆڤ بین”.

هەروەها ئەو دەیزانی کە وانەی “مرۆڤبوون” لە سەردەمی “نامرۆڤبوون” سەختە و جاروبار نابێت. خەڵکانێک هەن کە گەمژانە حەزیان لە نیشاندانی هەڵەکانی ئارێنتە لەم بارەیەوە، بە شێوەیەک کە لەگەڵ زۆربەی بیرمەندانی ژن بەم شێوە مامەڵە دەکەن، و تاڕادەیەکی زۆر سکاڵا سەبارەت بە هەڵەکانی ئارێنت لەبارەی پیاواندا هەیە. ئەوە ڕاستە کە دوو پیاوی جێ پرس و ئاماژە هەردووکیان نازیین:  ئادۆڵف ئایشمەن کە بەڕێوبەری سەرەکیی کووشتنەکان بوو، ئەو کەسەی کە ئارێنت ڕاپۆڕتی دادگاییکردنی لە ئۆرشەلیم  بۆ گۆڤاری “نیویۆڕکێر” نارد، ئەو بە شیکارییەکی هێمنانە بێ‌ئابڕوویی پەڕپووتی(هیچ‌وپووچ) نەگریسیی مودێڕن دەردەخات؛ و هایدێگەر، کە لە ساڵی ١٩٣٣دا چووە ناو حیزبی نازی و بە پشتگیری ئەو حیزبە بوو بە سەرۆکی زانکۆی فڕایبۆڕگ. هایدێگەر نازییەکی هەلپەرەست و تاڕادەیەکی زۆر جێی بەزەیی بوو، بەڵام گومانێک لەوەدا نییە کە دژەجوو بوو. ئارێنت زۆر بەجێ ڕقی لە هایدێگەر هەڵسا؛ و دواتر زۆر نابەجێ لێی بوورا.

لە ڕاستیدا هایدێگەرێک کە ئارێنت لە کۆتاییدا لێگەڕابوو بگەڕێتەوە نێو ژیانی، (وەک زۆربەی پیاوانی بەساڵاچووی نوستالژیک بۆ ئەو شتەی کە جارێک لە ژیانیاندا بوون)، تا ڕادەیەک گەمژە بوو، خۆپەرەستێک کە ئارێنتی وەک “دارستان”ی خۆی ناوزەد دەکرد و لە ڕابردوویەک کە لەگەڵ ئارێنت بووە، ئەفسانەی ساز دەکرد. سۆز و دڵفڕێنی تاڕادەیەک جێ‌سەرسووڕمانی نێوان ئەو دووانە، ڕۆڵێکی ئەوتۆی لە پێوەندی ئارێنت لەگەڵ هاوژینی دووەمی واتە هاینریش بڵووشێڕ کە پیاوێکی زیرەک و قۆز بوو، نەبوو. ڕاستە کە بڵووشێر بۆ ژنانی دیکەش دڵڕفێن بوو بە تایبەت هاوڕێکانی ئارێنت، بەڵام ئارێنت لەمەشدا زۆر واقیعگەرا بوو. بڵووشێر لەسەر نووسراوەکانی ئارێنت، بابەتی دەنووسی و کاتێک چاوی لە ئارێنت دەکرد، چاوەکانی دەدڕۆشایەوە. ئەگەر ئەو لە کۆتاییدا لە هایدێگەر بوورا نەک بە هۆی ئەوەی کە پێویستی بە هایدێگەر بوو بەڵکوو، هایدێگەر بوو کە زۆرتر پێویستی بە ئارێنت بوو.

هایدێگەر ڕێوییەکی فێڵباز بوو کە دواتر ڕوون بووەوە کە هێندەش فێڵباز نەبووە، ئەو بە خۆبینی بە بیرکردنەوەکانی خۆی لەناو خۆیدا داوێکی بۆ خۆی تەنیبوو. لەلایەکی دیکەوە، ئایشمەن بە سەقەتبوونی تەواوی لە خۆناسینیی ڕەخنەگرانە، پیاوێکی جیاواز بوو. ئایشمەن لە لایەن مووسادەوە لە ئارژانتین دەسبەسەر کرا، کە فەرماندەی ئێس‌ئێسی نازییەکان بوو و بەڕێوبەری گواستنەوەی جووەکانی ئەورووپا بۆ کەمپەکانی مردن بوو، کە لە ساڵی ١٩٦١ دادگایی کرا. ئارێنت بڕیاری دا کە بڕوات بۆ دادگا و ڕووبەروو چاو لەم “مێردەزمە زیندوو”ە بکات. ئارێنت پیاوێکی بینی کە لە پشت ژووری چکۆلە و شوشەییەکەی دادگا دانیشتووە و سارد و بیڕۆح و پەککەتوو لە وتنەوەی قسەی هیچ و پووچ و بێمانا بەڵام زۆر کلێشەیی. زۆرکەس ئارێنت تاوانبار دەکات کە بە تەواوەتی لە ناسینی ئایشمەن هەڵەی کردووە. بەڵگەکان نیشان دەدەن کە ئایشمەن بە باشی زانیویەتی کە چی دەکات: ئەو بەڕاشکاوی مرۆڤێکی خراپ بوو. بەڵام ئارێنت قەت نەیگووتووە کە ئایشمەن بێ‌مێشکێکی دڵسافە، لە باتی ئەوە دەیگووت کە ئایشمەن خاوەن کەسایەتییەکی گاڵتەجاڕانە و کەسێکی “تەنیاوتەنیا” (merely) و بە شێوەی کارەساتبار کەمتەرخەمە. وشەی”تەنیاوتەنیا” ئاماژەیە بە بێفکریی و کەمتەرخەمییەکەی نە بە تاوانێک کە ئەنجامی داوە.

بیرکردنەوە وتووێژی دوو کەسە لەناو یەک کەسدا

ئارێنت دەڵێت بیرکردنەوە وتووێژی دوو کەسە لەناو یەک کەسدا، هیچکەس نایهەوێت کە لەگەڵ بکووژێک وتووێژ بکات جگە لە کەسانێک وەک ئایشمەن. مەبەستی ئارێنت لە پەڕپووتی خراپە(نەگریسی) ئەمەیە. کەمتەرخەمی و بێفکری وات لێدەکات کە ئاکامە ڕەوشتییەکانی ئەو کارەی کە دەتەوەێ ئەنجامی بدەی وەکوو بەکارهێنانی سیستەمی گواستنەوە بۆ گۆڕینی کەسەکان بۆ لاشەی مردوو، لە بەرچاو نەگرێت. ئایشمەن جۆرێکی نوێی تاوانبارە لە سەدەی بیستەمدا کە تەنیا بکوژێکی قڕکەر نەبوو بەڵکوو دوژمنی مرۆڤایەتی بوو چونکوو ئەو نە دەیدەتوانی و نە دەیویست کە جگە لە تێڕوانینی خۆی بڕوانێت و بیر بکاتەوە.

ئەمە فێڵبازییەکی شەیتانی نەبوو، بەڵکوو بێفکریی و کەمتەرخەمییەکی لەخۆبایانە بوو کە زۆرێکی مەحکووم بە چارەڕەشیی و ئێش و ئازار و مردن کرد. ئەمە ئەو بابەتە بوو کە ئارێنت تەواو بێوێنە لەبارەی سەردەمی خۆی پێگەیشت. کۆمەڵگایەکی ئەتۆمیزەکراو، پڕ لە میدیای گشتی لەگەڵ بوروکراتیزەبوونی ناڕێکی ژیانی ئێمە ئەم دیاردانە شیاو دەکات. ئێستاش درێژەی هەیە.

پارتی AFD بە هەڵە نەیگووت کە دەسەڵات مەترسیدار دەبێت کاتێک کە لێپرسینەوەی گشتی چیتر لەوێدا نەمێنێت. بەڵام ڕێک لەم کاتانەیە کە ئارێنت پێمان دەڵێت کە بۆ بەڕەنگابوونەوەی جەماوەری دەبێت زۆرتر لە بواری سیاسییەوە بیر بکەینەوە: “کاتێک کە هەمووان بێ‌مێشکانە دەکەونە ژێر کاریگەری کردەوەکان و باوەڕەکانی تاکەکانی تر، ئەوانەی کە وادەزانن لە خۆشاردنەوە دێنەدەرەوە چونکە… بیرکردنەوە دەبێتە جۆڕێک لە کردەوە.”

ئارێنت نووسی کە درۆزنی هەمووکات لە سیاسەت بووە، ئەو شتەی کە نوێیە و بۆ کۆماری ئامریکایی مەترسیدارە درۆزنی نییە، بەڵکو بارودۆخێک بوو کە تێیدا درۆ لە ڕاستی جیا نەدەبووەوە.

ئارێنت ئەم وتانەی لە ساڵی ١٩٧١ نووسی. ڕووڕەشی بەڵگەکانی پێنتاگۆن هەر لە سەرەتایی ئەو ساڵەدا زڕا. ساڵی دواتر واتێرگەیت ڕووی دا، و ئارێنت وتاری “درۆزنی لە سیاست”ی نووسی. وتارێک کە ئێستا زۆرکەس پشتی پێ دەبەستێت. ئارێنت نووسی کە درۆزنی هەمووکات لە سیاسەت بووە، ئەو شتەی کە نوێیە و بۆ کۆماری ئامریکایی مەترسیدارە درۆزنی نییە، بەڵکو بارودۆخێک بوو کە تێیدا درۆ لە ڕاستی جیا نەدەبووەوە. فەکتەکان بەبێ هیچ بنەمایەک ئازادانە بڵاو دەبووەوە وەک هەڵخڵەتاندنی دوایین نارسیست، و ئەو شتەی کە بە ڕواڵەت نەشیانە و نابێت، وەک منداڵان لە کەمپەکان(کەمپی پەنابەری)، گلدانەوەکانی درێژخایەن، ناسیۆنالیزمی بێفکر و کەمتەرخەم، دیسان شیاو دەبن.

چۆن بەڕەنگاری بکرێت؟ چۆن بیرکردنەوە و تێفکرین بڕواتە ناخی کردە(ئەکت)وە؟ وتارێکی دیکەی ئارێنت لەبارەی “یاخیبوونی مەدەنی”یە. ئەو ئەم وتارەی بەم پرسیارە دەست پێ کرد: “ئاخۆ یاسا مردووە؟” ئارێنت هیچ جۆرە خەیاڵ و فانتێزیایەک سەبارەت بە داواکاری سەرتر لە یاسا یان دەسەڵاتدارێتی ڕەوشتییکەی بۆ جێبەجێبوونی کاری چاکەی لەسەردا نەبوو. گرینگ یاسا بوو چونکوو یاسا چیرۆکێکی ئێگزیستانسیاڵە کە چیرۆکی یاسای بنەڕەتی ئامریکای پێکەوە گرێ دەدا. هەر بە هۆی ئەم هۆکارەشە کە یاخیبوونی مەدەنی بۆ بەرگری لە یاسا دەبێت کردەوەیەکی سیاسی بەکۆمەڵ بێت: ئەمە کۆمەڵگای سیاسییە نە ویژدانی تاکەکەسی کە بەرەوڕووی مەترسییە. ئارێنت لە بزووتنەوەی خوێندکاری و دژی شەڕی ڤێتنام لە سەرەتاکانی ١٩٧٠ پشتیوانی کرد چۆن ئەو باوەڕی وابوو کە کردەوەکانیان کە لە دەرەوەی نەریتی سیاسی چاکەی بنچینەییە، شتێکی نوێ دەخوڵقێنن و ئەو هەمووکات بۆ ئەوان کاتی بوو کە پێیانی دەگووت “خەڵکی نوێ”.

ئەو هەروەها تێگەیشتبوو کە یاسا، وەکوو سیستەمی کۆماری خۆی لەسەر بنەمای توندوتیژی، ڕەگەزپەرەستیی و داگیرکاری دامەزراوە. پرسیاری پڕکێشەی دیکە لە ناخی ئەم وتارەوە پرسیاری ئێستاشە: بۆ دەبێت لە یاسایەک بەرگری بکرێت کە لەسەر بنەمای بێبەریکردن دامەزرابێت؟ بە شێوەی بەربڵاوتر، چی ڕوو دەدات کاتێک ئەوانەی کە بە “خەڵکی زێدەی جیهان”، ناوزەد دەکرێن وەک دوورخراوەکان، پەنابەران، کۆچبەران، خەڵکی ڕەشپێست و ڕەنگاڵەپێستەکان، بێمافەکان، بیرکردنەوەکانیان بە کردەوەی سیاسی بگۆڕن؟

ئارێنت لە کۆتایی سەدەی بیستەم لە ئامریکادا نەیدەتوانی وڵامی ئەم پرسیارە بداتەوە، چونکە ئەو نەیدەتوانی بە شێوەی خۆی بیر لە سیاسەتی گۆڕدراوی چالاکی و خەباتی ڕەشپێستەکان بکاتەوە. هەرچۆنێک بێت ئەوە تەنیا پیاوەکانی نازی نەبوون کە لەبارەیانەوە هەڵەی دەکرد بەڵکوو ئەو هەڵەشی سەبارەت بە ئێلیزابێت ئێکفۆرد، ژنێکی لاوی ڕەشپێست هەبوو. ئێکفۆرد کچێک بوو کە بۆ  بە یاساییکردنی مافی بەرامبەر لە خوێندن و نەهێشتنی جیاوازی ڕەگەزی لە قوتابخانە و زانکۆدا لەنێوان هەراوهاواری خەڵکی سپیپێست لە وێنەیەکدا لە ساڵی ١٩٧٥ لە شاری لیتڵ ڕاکی ئارکانساس دەرکەوت.

ئارێنت دەڵێت کە ئێکفۆرد لەو تەمەنە کەمەدا نابێت هەڵگری ئەو بارە سیاسییە ببێت و پەروەردە بابەتێکی کۆمەڵایەتییە و لە بنەڕەتدا تایبەتییە. ڕالف ئێلیسۆنی نووسەر لە وڵامدا دەڵێت کە منداڵانی ڕەشپێست لە باشووردا هەر لەو ڕۆژەی کە لە دایک دەبن چ خۆیان و چ دایک و باوکیان، چ حەز بکەن و چ حەز نەکەن، هەڵگری ئەو بارە سیاسییەن. ئارێنت بێدەنگ دەبێت. ئەوە یەکێک لەو دەگمەن کاتانە دەبێت کە لە داوەریکردن لە ڕوانگەی کەسێکی ترەوە سەرناکەوێت.

ئێمە ناتوانین گومان بکەین کە ئارێنت سەبارەت بە سیاسەتی ئێستای ئێمە چۆن بیری دەکردەوە، و ئەو ڕێز لە هەوڵەکانی ئێمە ناگرێت چۆن ئەو دەیگووت کە بۆ خۆتان بیر بکەنەوە. بەڵام ئەو ئێمەی بە پەیامێکی گرینگ بەجێهشت: چاوەڕوان بن و ئامادە بن بۆ خراپترینەکان، بەڵام بۆ شتی باشتر بیربکەنەوە و کردەوەتان هەبێت. ناکرێ هەمووکات دەکرێ(نەشیان هەمووکات شیان دەبێ).

سەرچاوە: لە سایتی: https://www.newstatesman.com/culture/books/2019/03/hannah-arendt-resurgence-philosophy-relevance

The post بۆچی هانا ئارێنت فیلسووفێکە بۆ ئێستا؟ appeared first on ژنەفتن.

هانا ئارێنت چێژی لە تەریکبوونەوەی[1] خۆی دەبرد، بەڵام پێی وابوو کە تەنیایی[2] دەتوانێ مرۆڤ ئامادەی توتالیتاریزم بکات.

«ئەو شتەی کە مرۆڤ بۆ زاڵبوونی توتالیتاریتە لە جیهانی ناتوتالیتاردا ئامادە دەکات لە ڕاستیدا ئەوەیە کە تەنیایی دەبێتە ئەزموونێکی ڕۆژانە، ئەزموونێکی نێوانگیر کە پێشتر لە هەلومەرجی کۆمەڵایەتی تایبەت و پەراوێزخراو وەک تەمەنی بەساڵاچوو تووشی دەبوو…»

“بنەماکانی تۆتالیتاریزم (١٩٥١)؛ هانا ئارێنت”

«تکایە بەردەوام نامەم بۆ بنێرە؛ دەنا لێرەدا دەمرم». هانا ئارێنت بە شێوەی ئاسایی نامەکانی بەم جۆرە دەست پێ نەدەکرد، بەڵام لە بەهاری ساڵی ١٩٥٥، خۆی لە “چۆڵەوانییەک”دا بینییەوە. دوای بڵاوبوونەوەی “بنەماکانی تۆتالیتاریزم”، وەک مامۆستای میوان بۆ زانکۆی کاڵیفۆڕنیا لە بێڕکێڵی بانگهێشت کرا. ئارێنت حەزی لە کەشی ڕۆشنبیری ئەوێ نەدەهات. هاوڕێیانی زانکۆی شۆخ و قسەخۆش نەبوون و هەوری مەککارتیزمی (ئاماژەیەکە بە چالاکییەکانی دژە کۆمونیستی جۆزێڤ مەککارتی لە سەرەتای شەڕی ساردا) بەسەر ژیانی کۆمەڵایەتی ئەوێ قورسایی دەنواند. دەیگووت قەرار بووە کە سی خوێندکار لە پۆلەکانیدا بن، کەچی هەر یەک لە پۆلەکانی سەدوبیست کەسی گرتووەتەوە. ئارێنت ڕقی لەوە بووە کە هەموو ڕۆژێک وانە بڵێتەوە: «ناتوانم هەموو حەوتوویەک پێنج کەڕت لەبەر چاوی هەمووان دەرکەوم و لە ڕاستیدا هیچکات ناتوانم لەبەر چاویان ون بم. دەبێ شوێنێک بدۆزمەوە و بەدوای خۆمدا بگەڕێم». تروسکە هیوایەک کە ئارێنت لەو چۆڵەوانییەدا دییەوە کرێکارێکی بارداگرتن بوو بە ناوی ئێریک هۆفێر کە ڕووی هێنابوو بە خوێندنەوەی فەلسەفە و خەڵکی سانفڕانسیسکۆ بوو، کە زۆر لێشی دڵنیا نەبوو: ئەو بە کاڕێل یاسپرێس هاوڕێی ئاڵمانی وتبووی کە هۆفێر «باشترین شتێکە کە ئەم وڵاتە هەیەتی». هەڵبەت بە هاینڕیش بڵووشێر هاوژینی وتبووی کە هۆفێر “زۆر خوێنگەرمە بەڵام زیرەک نییە”.

ئارێنت لەگەڵ قۆناغەکانی تەنیایی، نامۆ نەبوو. ئەو هەر لە سەرەتای منداڵییەوە هەستێکی قووڵی بە جیاوازبوون، نامۆبوون، نەویستبوون کردبوو و زۆرتر پێی باش بوو کە بە تەنیا بێت. کاتێک کە تەمەنی حەوت ساڵان بوو باوکی بە نەخۆشی سفلیس مرد؛ ئەو بە درۆوە خۆی بە هەموو جۆرەکانی نەخۆشی دەخست تاکوو نەڕوات بۆ قوتابخانە و لەماڵەوە بمێنێتەوە. هاوژینی یەکەمی لە بێڕڵین دوای سووتانی ڕایشستاگ (پەرلەمانی ئاڵمان لە ساڵی ١٩٣٣)، بە جێی هێشت و بۆ ماوەی بیست ساڵ بە تەنێ ژیا. ئارێنت دەیزانی کە تەنیایی بەشێک لە مرۆڤبوونە و هەمووان جاربەجارێ هەست بەم تەنیاییە دەکەن.

 زۆرترینی نووسینەکان لەبارەی تەنیاییەوە لە دوو ڕوانگەوەیە: بیرەوەری زۆر زێدەڕۆیانە، یان ڕوانگەی لۆژیکییانە لە ڕووی پزیشکییەوە، بە شێوەیەک کە تەنیایی چارەسەریی دەرمانی دەوێت. هەردوو شێوازەکە تاڕادەیەک خوێنەر دڵسارد دەکاتەوە. یەکێکیان کەسەکە لەنێو تەنیاییدا دەگەوزێت و ئەوی دیکەیان لە هەوڵ و تەقەڵای ئەوەدایە کە لە هەر ڕێگایەکەوە بکرێت ئەو تەنیاییە لەناو بەرێت. لە ڕاستیدا گواستنەوەی هەستی تەنیایی زۆر سەختە. هەر کە دەستت پێکرد کە لە تەنیایی بدوێی، قووڵترین هەستی مرۆڤ دەبێتە مژارێک بۆ تێڕامان و بیرکردنەوە. زمان ناتوانێت بەسەر تەنیاییدا زاڵ بێت، چونکوو تەنیایی زاراوەیەکی یونیڤێرساڵە کە بۆ ئەزموونییەکی تایبەت بەکار دەبرێت. هەر تاکێک تەنیایی ئەزموون دەکات، بەڵام ئەم ئەزموونە بۆ ئەوان جیاوازە.

لە زمانی ئینگلیزیدا وشەی تەنیایی (Loneliness)، تاڕادەیەک وشەیەکی نوێیە. یەکی لە سەرەتاییترین کەڵک وەرگرتنەکان لەم وشەیە لە تراژێدیای هەمڵێتی ویلیام شێکسپیردایە کە دەورووبەری ساڵانی ١٦٠٠ نووسراوە. پۆڵۆنیوس لە ئوفێڵیا دەپاڕێتەوە: «ئەم کتێبە بخوێنەرەوە کە ڕەنگ و بۆنێکی تر بە تەنیاییت دەبەخشێت». (ئەو بە ئۆفێلیا پیشنیار دەدات کتێبێکی نزا بخوێنێتەوە تاکوو کەس گومان لە تەنیایی ئەو نەکات، کە لێرەدا واتای تەنیایی بە واتای هەست و حەزی ناخی تەنیایی نییە، بەڵکو مانای ئەوەیە کە لەگەڵ تاکەکانی تر بەسەر نەبات.)

بە درێژایی سەدەی شازدەهەم، وتەبێژەکانی کلێسە وشەی “تەنیایی”یان بۆ تۆقاندنی خەڵک لە گوناح دەورووژاندەوە و داوایان دەکرد کە خۆیان بە تەنێ لە جەهەندەم یان لەناو گۆڕدا ببیننەوە. لە کاتێکدا لە سەدەی حەڤدەهەم تەنانەت ئەم وشە لەم واتا سنووردارەش نابینرێتەوە. جان ڕایی ئینگلیزی لە پێشڕەوانی فەلسەفەی سرووشتی لە ساڵی ١٦٧٤دا، وشەی “تەنیایی” لە لیستی وشە دەگمەنەکان هێنا و وەک شوێن و خەڵکانێک کە “لە درواسێیەتی دوورن” پێناسەی کرد. سەدەی دواتریش ئاڵوگۆڕێکی ئەوتۆ لەبەکارهێنانی ئەم وشە بەدی نەهات. لە وشەنامەی زمانی ئینگلیزیی ساموئێل جانسۆندا (١٧٧٥)، ئاوەڵناوی (Lonely)، واتە “تەنیا”ی بە تەنیا بۆ شرۆڤەی بارودۆخی تاکبوون (وەک ڕێوی تەنیا) یان شوێنێک کە چۆڵەوانییە و خەڵکی لێ نیشتەجێ نییە (“تاشەبەردی تەنیا”) بەکاری هێنا کە زۆرتر لەگەڵ ئەو تەنیاییەی کە شکسپیر لە هەمڵێتدا ئاماژەی پێداوە، هاوواتا بوو.

کەواتە تا سەدەی نۆزدەهەم، تەنیایی ئاماژەیە بە کردەوەیەک -پەڕینەوە لە لێوارێک، یان گەشتێک بۆ شوێنیک لە دەرەوەی شار-، کە هەڵگری هیچ هەست و سۆزێک نەبوو. باسکردن لە تەنیایی و وازلێهێنراو بۆ ورووژاندنی ترس لە نەبوون لەنێو مرۆڤەکاندا بۆ تێگەیشتن لە دابڕینی پەتی لە جیهان و خۆشەویستی خودا کەڵکی لێ وەردەگیرا. کە لەم ڕوانگەوە مانای خۆی دەدا. یەکەمین وشە کە هەڵگری مانای نەرێنی دەدا سەبارەت بە درووستبوونی مرۆڤ لەلایەن خوداوە کە لە ئێنجیل، کتێبی ئاسمانی هاتووە، «باش نییە کە ئادەم(Man) تەنیا بێت، من هاودەمێکی بۆ دروست دەکەم».

لە سەدەی نۆزدەیەم لەنێو جەرگەی مۆدێرنیتەدا، وشەی تەنیایی پێوەندیی خۆی لەگەڵ ئاییندا لە دەست دا و بە هەست بە نامۆبوونی سێکۆلار پەیوەست بوو. کەڵک وەرگرتن لەم وشەیە دوای ساڵی ١٨٠٠ بە هاتنی شۆڕشی پیشەسازی بە خێرایی زۆر بوو و بەردەوام لە پەرەسەندندا بوو، تا دەیەی ١٩٩٠ کە وەستانێکی بە خۆیەوە دی و دیسان لە دەیەی یەکەمی سەدەی بیستویەکدا پەرەی سەندەوە. وەک  تەنیایی لە “بارتلێبی، بەرپرسی نووسینگە: چیرۆکێک لەبارەی واڵ ستریت“، لە نووسینی هێرمان مێڵڤیل (١٨٥٣)، تابلۆ ڕێئالیستییەکانی ئێدوارد هۆپێر و، شێعری “زەوی پاشماوە” لە تی ئێس ئێلیۆت (١٩٢٢)، کە تەنیایی لە ناوەڕۆکیاندا دەبێتە کارئەکتێر و ئامانج. دەشبێتە هەوێنی دیمەنی سیاسیی و کۆمەڵایەتی، ڕۆمانسیانە، شاعیرانە و لاواندنەوە.

دەسەڵاتی تۆتالیتاریزم ڕێگایەکی بوو بریقەدارکردن و برەودانی ئەزموونی جاروباری تەنیایی بۆ دۆخێکی هەمیشەیی.

بەڵام هانا ئارێنت لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەمدا لە ڕوانگەیەکی جیاوازەوە لە تەنیایی ڕوانی. بۆ ئەو، تەنیایی کارێکە کە ئەنجام دەدرێت و ئەو شتەشە کە ئەزموون دەکرێت. ئارێنت لە دەیەی ١٩٥٠، کە خەریکی نووسینی کتیبێک سەبارەت بە کارل مارکس بوو، کە هاوکات لەگەڵ لووتکەی مەککارتیزمیدا بوو، تێفکرینی سەبارەت بە تەنیایی لە پێوەندیی لەگەڵ ئایدۆلۆژیی و تۆقیندا(ترس) دەستی پێکرد. ئارێنت پێی وابوو کە ئەزموونی تەنیایی خۆی لە هەلومەرجی توتالیتاریزمدا ئاڵوگۆڕی بەسەر هاتووە:

ئەو شتەی کە مرۆڤ بۆ زاڵبوونی تۆتالیتاریتە لە جیهانی ناتۆتالیتاردا ئامادە دەکات لە ڕاستیدا ئەوەیە کە تەنیایی دەبێتە ئەزموونێکی ڕۆژانە و بەردەوام جەماوەرێکی زۆر لە سەدەکەمان تووشی دەبێت، ئەزموونێکی نێوانگیر کە پێشتر لە هەلومەرجی کۆمەڵایەتی تایبەت و پەراوێزخراو وەک تەمەنی بەساڵاچوو تووشی دەبوو.

 دەسەڵاتی تۆتالیتاریزم ڕێگایەکی بۆ بریقەدارکردن و برەودانی ئەزموونی جاروباری تەنیایی بۆ دۆخێکی هەمیشەیی بینییەوە. ڕژیمگەلی تۆتالیتاریزم لە ڕێگەی بەکارهێنانی گۆشەگیری (isolation) و ترس، ڕێگا بۆ پەرەسەندنی تەنیایی خۆش دەکەن و لە ڕێگەی پروپاگاندەی ئایدۆلۆژییەوە برەو بە تەنیایی خەڵک دەدەن.

ئارێنت پێش ڕۆیشتنی بۆ وانەوتنەوەی لە بێرکێڵی لە ساڵی ١٩٣٥دا وتاریکی لەژێر ناوی “ئایدۆلۆژیی و ترس” بڵاو کردەوە کە لەنێو ئەو وتارەدا بە هۆی یادی حەفتاساڵەیی لەدایکبوونی یاسپرێس، گۆشەگیری، تەنیایی و تەریکبوون (solitude)ی شرۆڤە کرد. ئەم وتارە لەگەڵ کتێبی بنەماکانی تۆتالیتاریزم، بوو بە بنەمای خولەکانی وانەوتنەوەی لە بێرکێڵی بە ناوی “تۆتالیتاریزم”. ئەم پۆلە بەسەر چوار بەشدا دابەش دەبوو: داڕمانی دامەزراوە سیاسییەکان، گەشەی جەماوەر، ئێمپێریالیزم و دەرکەوتنی پارتە سیاسییەکان وەک ئایدۆلۆژیی گرووپی خاوەن بەرژەوەندی. ئارێنت لە دەستپێکی وتارەکەی خۆیدا جەخت لەسەر ئەم بابەتە دەکات کە چۆن لە چاخی مودێڕندا پێوەندیی نێوان بیردۆزیی سیاسی و زانستی سیاسەت دەکەوێتە بەر گومان و پێداچوونەوە. ئەو دەڵێت کە حەزێکی لەڕادەبەدەر و گشتگیر هەیە بۆ وەلانانی بیردۆزەکە لە بەرژەوەندی باوەڕە پەتییەکان و ئایدۆلۆژییەکاندا. پێی وایە کە “زورێک لەسەر ئەم باوەڕەن کە وازهێنان لە بیردۆزی بە تەواوی مسۆگەرە؛ کە هەڵبەت تەنیا بەم مانایەدا تێپەڕ دەبێت کە ئەوان دەیانەوێت بیردۆزیی خۆیان کە بەردی بناخەی وتەکانیانە وەکوو حەقیقەتێکی پیرۆز وەربگیریەت”.

ئارێنت ئاماژە بە ڕەوتێک دەکات کە تێیدا “ئایدۆلۆژی” وەکوو حەز و خواستێک بۆ جیایی نێوان کردەوە و هزر بەکار دەهێنرا. “ئایدۆلۆژی” کە لە وشەی فەڕانسایی idéologie وە دێت، سەرەتا لە سەردەمی شۆڕشی فەڕەنسا بەکار برا، بەڵام تا بڵاوبوونەوەی “ئایدۆلۆژی ئاڵمانی”، بەرهەمی مارکس و ئێنگڵز (لە ساڵی ١٨٤٦) و دواتر “ئایدۆلۆژی و ئۆیۆپیا” بەرهەمی کاڕێل مانهایم (لەساڵی ١٩٢٩)، کە ئارێنت لە ساڵی ١٩٣٠ لە گۆڤاری  “کۆمەڵگا”(Die Gesellschaft) لێکدانەوەیەکی لەسەریان بڵاوکردەوە، وەک چەمکێکی گشتگیر بەکار نەهێنرا.

ئارێنت لە ساڵی ١٩٥٨دا بە پێداچوونەوەی دەقی “ئایدۆلۆژی و ترس”ی وەکوو ئەنجامی نوێی بۆ چاپی دووەمی کتێبی بنەماکانی تۆتالیتاریزم زێدە کرد.

کتێبی بنەماکان بەرهەمێکی شەشسەد لاپەڕەییە کە سێ بەشی دژە سێمیتیزێم (دژەجوولەکە)، ئەمپریالیزم و تۆتالیتاریزم لەخۆ دەگرێت. ئارێنت بە بەردەوامی لەسەر ئەم دەقە کاری کرد و بە تێپەڕبوونی کات و زانیاریی نوێ سەبارەت بە هیتلێر و ستالین کە لە ئەوروپادا سەریان هەڵدا، گۆڕانکاری بەسەردا هێنا. ئەنجامی سەرەتایی لە ساڵی ١٩٥١ بڵاو بووەوە کە ئەم ڕاستییەی تێیدا ورووژاندەوە کە ڕژیمگەل توتالیتاریزم تەنانەت ئەگەر بە تەواوی لە جیهاندا نەمێنن بەڵام توخمە بنەڕەتییەکانیی بەردەوام دەمێنێتەوە. ئەو دەڵێت کە “ڕێگاچارەکانی تۆتالیتر لەوانەیە دوای داڕمانی ڕژیمەکانی تۆتالیتر لە فۆرمی هەڵفرێواندنی بەهێز زیندوو بمێننەوە تا هەرکاتێک وادەرکەوێت کە دەربازبوون لە چەرمەسەرییە سیاسی، کۆمەڵایەتی یان ئابوورییەکان بە شێوەی شیاو ناشێت، دیسان سەر هەڵبداتەوە.” کاتێک ئارێنت “ئایدۆلۆژی و ترس”ی بۆ کتێبی بنەماکان لە ساڵی ١٩٥٨ زیاد کرد، تێنۆری کتێبەکە گۆڕدرا. ئەگەرچی توخمە سەرەکییەکانی تۆتالیتاریزم بێ ئەژمارە بەڵام ئارێنت پێی وابوو کە تەنیایی بنچینەی حکوومەتی تۆتالیتاریزم و بەستێنی گشتی ترس و تۆقاندنە.

بەڵام بۆچی تەنیایی دیاردەیەکی دیار و ڕوون نییە.

ئارێنت لە وڵامدا دەڵێت: چونکە تەنیایی بە شێوەی بنەڕەتی پێوەندی مرۆڤ لەگەڵ مرۆڤ دادەبڕێت. ئارێنت تەنیایی وەکوو چۆڵگەیەک پێناسە دەکات کە تاک تەنانەت لەنێوان خەڵکدا هەست بە دابڕان لە دونیا و هاوڕێیەتی مرۆڤ دەکات. وشەیەک کە ئارێنت بۆ تەنیایی لە زمانی دایکی خۆی بەکاری دەبات Verlassenheit ە، کە بە واتای حاڵەتێک لە وازلێهێنراو یان تەریکخراوە. ئارینت پێی وایە کە تەنیایی “لە ڕادیکاڵترین و چارەنەماوترین ئەزموونی مرۆڤە”، چونکە لە تەنیاییدا ئێمە ناتوانین وەک مرۆڤێک توانستی تەواومان بۆ کردەوە وەگڕ بخەین. کاتێک ئیمە تەنیایی ئەزموون دەکەین توانمەندی ئەزموونکردنی هەرشتێکی دیکە لەدەست دەدەین و؛ لە تەنیاییدا توانای دەستپێکردنەوەی نوێمان نییە.

ئارێنت پێی وابوو کە دوورەپەرێزی یان گۆشەگیری هەندێجار بۆ چالاکی خولقێنەرانە پێویستە.

ئارێنت بۆ ئەوەی پیشان بدات کە تەنیایی بناخە و جەوهەری تۆتالیتاریزمە و بەستێنی گشتی ترسە، گۆشەگیری لە تەنیایی و، تەنیایی لە تەریکبووون (تاکبوون) جیاکردەوە. ئارێنت پێی وابوو کە دوورەپەرێزی یان گۆشەگیری هەندێجار بۆ چالاکی خولقێنەرانە پێویستە. ئەو دەڵێت تەنانەت بۆ خوێندنەوەی کتێبێک دەبێت تا ڕادەیەک دوورەپەرێزی بگریت. تاک دەبێت بەئەنقەست لە دونیا دوور ببێتەوە تاکوو کەشێک و شوێنیک بۆ ئەزموونی تاکبوون و تەریکبوونەوەی هەبێت بەڵام دوای ماوەیەک هەموو کاتێک دەتوانی بۆ دۆخی پێشووی بگەڕێتەوە:

  گوشەگیری و تەنیایی وەکوو یەک نین. لەوانەیە من گۆشەگیر ببم واتە لە هەلومەرجێکدا بم کە نەتوانم کارێک ئەنجام بدەم، چونکوو کەسێک نییە لەو کارەدا هاوڕێیەتیم بکات، بێ ئەوەی کە تەنیا بم. لەوانەیشە تەنیا بم واتە کە هەلومەرجێکدا بم کە وەکوو کەسێک کە هەست بکەم هەمووان منیان لە هاوڕێیەتیی ئینسانی بێبەری کردبێت بئ ئەوەی کە گۆشەگیر بم.

تۆتالیتاریزم بە کەڵک وەرگرتن لە دوورەپەرێزی (گۆشەگیری)، مرۆڤ لە هاوڕێیەتیی تاکەکانی دیکە بێبەری دەکات و کردەوە لە جیهاندا نەشیان دەکات و هاوکاتیش کەشی تەریکبوونەوە و تاکبوون لەناو دەبات. ئارێنت بە ناونانی تۆتالیتاریزم بە زنجیری ئاسنین، پێی وایە کە توانای جووڵەکردن، کردەوە و بیرکردنەوەی مرۆڤ لەناو دەبات و تاک لە دوورەپەرێزی خۆی لە بەرامبەر تاکەکانی تر و هەروەها خۆی جێگیر دەکات. بەم شێوەیە کە جیهان دەبێتە چۆڵەوانییەک و ئەگەری ئەزموون و تێڕامان لەناو دەچێت.

بزووتنەوەکانی تۆتالیتاریزم لە ئایدۆلۆژی بۆ گۆشەگیرکردنی تاکەکان کەڵک وەردەگرن. گۆشەگیربوون یانی “تاک بە تەنێ و جیا لە تاکەکانی دیکە ببێت یان بمێنێت’. ئارێنت بەشی یەکەمی وتاری “ئایدۆلۆژی و ترس“ی تەرخان کرد بە “دەستووری کاری ئایدۆلۆژییەکان” لەناو بەشە پێکهێنەرە سەرەکییەکانیان تاکوو پیشان بدات چۆن ئەم ڕەوتە جێبەجێ دەبێت:

• ئایدۆلۆژییەکان لە جیهانی ئەزموونە ژیانپێکراوەکان جیا دەبێتەوە و دەرفەتی ئەزموونی نوێ لەناو دەبات؛
• ئایدۆلۆژییەکان بە دوای کۆنتڕۆڵ و پێشبینیی ڕەوتی مێژوودان؛
• ئایدۆلۆژییەکان ئەو شتەی کە هەیە شرۆڤە ناکەن بەڵکوو ئەوان ئەو شتەی کە پێیان گونجاوە، شرۆڤە دەکەن؛
• ئایدۆلۆژییەکان لە هزرمەندیدا پشت بە پرۆسە لۆژیکیگە دەبەستن کە پێوەندییەکی بە ڕیاڵیتەوە(واقعییەت) نییە؛
• هزری ئایدۆلۆژیکی لەسەر “ڕیاڵیتەی سەرڕاستتر” پێداگرن، کە لە پشت جیهانی شتە بینراوەکان شاردراوەیە.

شێوازی بیرکردنەوەی ئێمە سەبارەت بە جیهان لەسەر ئەو پێوەندییانەی کە لەگەڵ تاکەکان  و خۆمان هەمانە کاریگەری دادەنێت. بزووتنەوە ئایدۆلۆژیکییەکان دوای ئەوەی کە بە دەسەڵات گەیشتن بە تێڕشتنی مانایەکی شاردراوە بە هەر ڕووداو و ئەزموونێک ناچار دەکرێن بەپێی داواکارییەکانیان ڕیاڵیتەکان(ڕاستییەکان) بگۆڕن. ئەمە بەو مانایەیە کە چیتر کەس ناتوانێ بەو ڕاستییەی کە خۆیان بە ئەزموون پێی دەژییەن متمانە بکەن و، فێر دەبن کە متمانە بە خۆیان و خەڵکانی تر نەکەن و ئایدۆلۆژی بزووتنەوەکە وەک تاقانە سەرچاوەی جێی باوەڕ و درووست دادەنرێت.

بەڵام بۆ ئەوەی تاکەکان ئامادەی ئایدۆلۆژی بن، دەبێت سەرەتا پێوەندییان لەگەڵ خۆیان و تاکەکانی تر بە شک و گومانکردن وێران بکرێ، دواتر ئەوان چیتر متمانە بە داوەری خۆیان ناکەن:

ئەو ئامادەبوونە بۆ وەرگرتنی توتالیتاریزم کاتێک سەر دەکەوێت کە خەڵک پێوەندیی لەگەڵ مرۆڤەکان و ڕاستیی دەورووبەری بدۆڕێنێت

     هەروەها کە ترس و تۆقاندن تەنانەت لە قۆناغی پێش تۆتالیتاریزمیشدا بە شێوەیەکی سەرکووتکەرانە هەموو پێوەندییەکانی نێوان مرۆڤەکان وێران دەکات، هەروەهاش خۆناچارکردن بە هزری ئایدۆلۆژیکی هەموو پێوەندییەک بە ڕیاڵیتەوە لەناو دەبات. ئەو ئامادەبوونە بۆ وەرگرتنی توتالیتاریزم کاتێک سەر دەکەوێت کە خەڵک پێوەندیی لەگەڵ مرۆڤەکان و ڕاستیی دەورووبەری بدۆڕێنێت؛ چونکە مرۆڤ بە دۆڕاندنی ئەم پێوەندییە توانایی بۆ ئەزموونکردن و بیرکردنەوە لە دەست دەدات. نموونەی ئایدیاڵی دەسەڵاتی تۆتالیتاریزم، نازیستی باوەڕمەند یان کۆمونیستی باوەڕمەند نییە، بەڵکوو کەسێکە کە جیاوازیی نێوان ڕاستیی و چیرۆک (واتە، ئەزموونی ڕاستەقینە) و جیاوازیی نێوان درووست و نادرووست (واتە، پێوانەکانی تێڕامان)ی دۆڕاندبێت.

تەنیایی ڕێکخراو بەرهەم هاتوو لە پەروەردەی ئایدۆلۆژی، سەر لە بیر و هزری سەرکووتکاری دەردێنێت و، توانایی تاک بۆ ناسینەوەی ڕاستی لە چیرۆک لەکاتی داوەریدا لەنێو دەبات. لە تەنیاییدا تاک ناتوانێت لەگەڵ خۆی بدوێت چونکە توانای بیرکردنەوەی کەوتووەتە مەترسی. هزری ئایدۆلۆژیکی ئێمە لە جیهانی ئەزموونی ژیانپێکراویدا دووردەخاتەوە و توانایی خەیاڵکردنمان لێ دەگرێت، نکۆڵی لە فرەچەشنی دەکات و، ئەو کەشەی کە ڕێگە دەدات بە مرۆڤەکان بە شێوەیەکی واتادار لەگەڵ یەکدی پێوەندییان بێت، دەڕووخێنێت. دوای ئەوەش کە هزری ئایدۆلۆژیکی لە هەموو شوێنیک ڕیشەی خۆی داکوتا، ئەزموون و ڕاستی چیتر پێوەندییەکیان لەگەڵ بیرکردنەوە و تێڕامان نابێت و بە پێچەوانە لەگەڵ ئایدۆلۆژی دەگونجێن. هەر بۆیە کاتێک ئارێنت لە تەنیایی دەدوێ، تەنیا سەبارەت بە ئەزموونی هەست بزوێن لە تەنیایی قسان ناکات بەڵکوو سەبارەت بە شێوەیەک لە هزر و بیرکردنەوە دەدوێ. تەنیایی سەرهەڵدێنێت کاتێک هزر و بیرکردنەوە لە ڕاستی جیا بێتەوە، کاتێک جیهانی هاوبەش لەگەڵ ستەمی داخوازییە لۆژیکییە زۆرەملێیەکان دەگۆڕدرێت.

ئێمە لەسەر بنەمای ئەزموونکردنە کە بیر دەکەینەوە و کاتێک ئەزموونی نوێمان بۆ بیرکردنەوە نەبێت پێوەرەکان بۆ تێڕامان کە لەکاتی بیرکردنەوەمان سەبارەت بە جیهان ڕینماییمان دەکەن، دەدۆڕێنین. کاتێکیش تاکێک خۆی ناچار دەکات بە بیر و هزری ئایدۆلۆژیکی، لە ڕاستیدا ناخی ئازادبوونی خۆی بۆ تێفکرین بە دەستەوە دەدات. لەم خۆ بە دەستەوەدانەوە بۆ زەبری ئاکامی لۆژیکییە کە “تاک لە بەرامبەر تاکەکانی دیکە خۆی ئامادەی دوورەپەرێزیی و گۆشەگیری” و ئامادەی وەرگرتنی سەرکووتکاری دەکات. هەڵسووڕانی ئازادیش لە تێفکریندا جێگای خۆی بە ڕەوتی پاڵ پێوەنەر و نامۆی بیر و هزری ئایدۆلۆژیکی دەدات.

ئاڕێنت لە یەکێک لە نووسراوەکانی خۆی پرسیار دەکات: «ئاخۆ شێوەیەک لە هزر و تێفکرین هەیە کە سەرکووتکەرانە نەبێت؟» و، بە جەختکردن لەسەر ئەم بابەتە کە ئامانجی سەرەکی، بەرگری کردن لە بەرامبەر شەپۆلە ئایدۆلۆژییەکانە، درێژە بە پرسیارەکانی خۆی دەدات. لەڕاستیدا چ شتێک مرۆڤەکان لەگەڵ خۆی دەبات؟ ئارێنت پێی وایە کە ترسی شاراوە کە تاک بەرەو ئایدۆلۆژیا هان دەدات، ترس لە خۆدژییە. چونکوو مرۆڤ بە تێفکرین و بیرکردنەوە دەتوانێت هەموو باوەڕ و ڕوانگەکانی خۆی و تاکەکانی تر سەبارەت بە جیهان لە بناخە بێ بنەما بکات، هەر بۆیە ئەم ترسە هۆکاری بنەڕەتی مەترسیداربوونی تێڕامانە. بیرکردنەوە دەتوانێت ئیمان، باوەڕەکان و هەستی خۆناسین بهەژینێت. تێفکرین دەتوانێت هەموو ئەو شتانەی کە لەلامان ئازیزە و پشتی پێدەبەستین، و بۆی نیگەرانین دابماڵێت. بیرکردنەوە دەبێتە هۆی ڕووخاندنمان.

ئەو کەسانەی کە خۆیان بە ئایدۆلۆژیاوە گرێ دەدەنەوە، بیرۆکەگەلێکیان هەیە بەڵام خۆیان ناتوانن بۆ خۆیان بیر بکەنەوە و تێڕامانیان هەبێت.

بەڵام ژیان پڕ لە شڵەژاوییە. ئێمە لەنێوان ئاژاوە و بێ متمانەبوونەی خۆماندا، پێویستمان بە جێگا و واتایە. مرۆڤەکان پێویستیان بە ڕەگ و ڕیشەیە و، ئایدۆلۆژییەکانیش ڕێک وەک سیڕنەکان لە ئۆدیسەی هۆمێر لە پێوەندیی ئەم پێویستییە وەدی دێن. بەڵام ئەو کەسانەی کە خۆیان دەدەنە دەستی بیرکردنەوەی ئایدۆلۆژیکی، دەبێت ماڵئاوایی لە ئەزموونی ژیانپێکراو بکەن. ئەوان بەم شێوەیە ناتوانن لە بیرکردنەوە و تێفکرین بەرەوڕووی خۆیان ببنەوە چۆن ئەگەر بەرەنگار ببنەوە ئەوا باوەڕە ئایدۆلۆژیکییەکەیان کە ئامانج و پلەیان پێدەبەخشی لەلایان دەڕووخێت. بە دەربڕینی ساناتر: ئەو کەسانەی کە خۆیان بە ئایدۆلۆژیاوە گرێ دەدەنەوە، بیرۆکەگەلێکیان هەیە بەڵام خۆیان ناتوانن بۆ خۆیان بیر بکەنەوە و تێڕامانیان هەبێت. ئەم نەتوانینە لە بیرکردنەوە و لە هاودەنگبوون و هاوسۆزبوون لەگەڵ خۆیاندا و واتادان بە ئەزموونەکانی خۆیان لە جیهاندایە، کە بەم شیوەیە تەنیایان دەکات.

لێکدانەوەی ئارێنت لە تەنیایی و تۆتالیتاریزم بە ئاسانی هەزم نابێت، چۆن جۆرێک لە ئاساییبوونەکان لە ڕاکێشانەکانی تۆتالیتاریزم دەردەخات کە برەو بە تەنیایی دەدات: ئەگەر تۆ قایل بە ڕیاڵیتە نیت، ئەگەر تۆ وازت لە چاکە هێناوە و بەردەوام شتێکی باشترت دەوێت، ئەگەر تۆ پێت خۆش نەبێت لەگەڵ جیهانێک کە بەو جۆرەی کە هەیە ڕوبەڕوو ببیتەوە، ئەوا تۆ ئامادەی تەنیاییەکی ڕێکخراوییت.

کاتێک ئارێنت نامەی بۆ هاوژینەکەی نووسی: «ناتوانم هەموو حەوتوویەک پێنج کەڕت لەبەرچاوی هەمووان دەرکەوم و لەڕاستیدا هیچکات ناتوانم لەبەر چاویان ون بم. دەبێ شوێنێک بدۆزمەوە و بە دوای خۆمدا بگەڕێم». ئەو بە خۆڕایی سکاڵای لەم ناوەندی سەرنجدانە نەدەکرد. کەوتنەبەر چاوی گشتی بە بەردەوامی دەبووە هۆی ئەوە ئارێنت نەتوانێ بۆ خۆی هاودڵییەک و وتووێژێکی لەگەڵ خۆیدا هەبێت. ئەو نەیدەتوانی کەشێکی تایبەت و پەنامەکییەکی دەروونی پێویستی بۆ بیرکردنەوە و تێفکرینی هەبێت. ئەو نەیدەتوانی خۆی لە خەڵک دوور بخاتەوە.

ئەو شتەی کە تەنیایی زۆر ئاستەم دەکات، لەدەستدانی خۆبوونە، کە لە تەریکبوونەوە و تاکبووندا دەتوانرێت بە دەستی بهێنرێت

ئەمە یەکێک لە لێکدژییەکانی تەنیاییە. تاکبوون و تەریکبوون پێویستی بە تەنیابوونە لەکاتێکدا تەنیایی لە بوون لەگەڵ تاکەکانی دیکە زۆرتر لە هەر کاتێکی دیکە هەستی پێدەکرێت. ڕێک بەو ڕادەیە کە بۆ تێگەیشتن پشت دەبەستینە جیهانی گشتی دەرکەوتەکان و دیمەنەکان، پێویستمان بە پانتاییەکی تایبەت بۆ تەریکبوونەوە لە تاکەکانی دیکە و بیرکردنەوە هەیە. ئەمەش ئەو خاڵەیە کە ئارێنت لێی بێبەری بووبوو کاتێک کەشێکی تایبەتی بۆ تەنیامانەوەی خۆی نەدەدییەوە. ئەو دەیگووت: «ئەو شتەی کە تەنیایی زۆر ئاستەم دەکات، لەدەستدانی خۆبوونە، کە لە تەریکبوونەوە و تاکبووندا دەتوانرێت بە دەستی بهێنرێت..»

لە تەریکبوونەوەدا تاک دەتوانێت لەگەڵ خۆیدا ببێت بە هاوڕێ و لەگەڵ خۆیدا وتووێژ بکات. لە تەریکبوونەوەدا تاک پێوەندیی لەگەڵ جیهاندا دانابڕێت چونکوو جیهانی ئەزموون هەموو کاتێک لە بیرکردنەوەماندایە. ئارێنت لە زمانی سیسرۆوە دەنووسێت: «مرۆڤ هیچکات زۆرتر لە کاتێک کە بێ ئیشە، ئیش ناکات و هیچکات کەمتر لە کاتێک  کە لەگەڵ خۆی بە تەنیایە، هەست بە تەنیایی ناکات». ئەم تەریکبوونەشە کە لەلایەن هزری ئایدۆلۆژیکی و سەرکووتکەرانە لەنێو دەبرێت؛ تەریکبوونەوەیەک کە لە نەبوونیدا، وەک توانمەندی بۆ بیرکردنەوە لەگەڵ خۆت و بۆ خۆت، دەبێتە بنەمای تەنیایی ڕێکخراو.

[1] solitude

[2] loneliness

سەچاوە:

https://aeon.co/essays/for-hannah-arendt-totalitarianism-is-rooted-in-loneliness

The post تەنیایی بەرەو کوێمان دەبات؟ appeared first on ژنەفتن.