گاوس دەرگای گفتوگۆکە بەوە دەکاتەوە کە دەڵێت ئارێنت یەکەمین ژنە بەشداری لەو زنجیرە گفتوگۆیەدا بکات کە ئەو بەڕێوەیان دەبات و ئەنجامیان دەدات. هەر بۆیەشە ڕاستەوخۆ ئاماژە بەوە دەدات کە ئارێنت (خاوەن پیشەیەکی نێرانەیە) کە ئەویش بەتایبەتی هی فەیلەسووفەکانە. هەر ئەمەیشە کە دەبێتە دەستپێکی یەکەم پرسیاری گاوس: سەرباری ئەو دانپیانان و ڕێزەی لێی گیراوە، ئایا ئارێنت پێی وایە کە ڕۆڵی ئەو وەک فەیلەسووف شتێکی نائاسایی و سەیرە، لەبەر ئەوەی کە خۆی ئافرەتە؟ ئارێنت وەڵام دەداتەوە:

ئارێنت: دەترسم لەوەی کە پێت بڵێم وا نییە، چونکە من سەر بە بازنەی فەیلەسووفان نیم. پیشەکەم – گەر شیاو بێت پێی بڵیین پیشە- بواری تیۆرەی سیاسییە. من هەرگیز هەست ناکەم فەیلەسووف بم، وەک چۆن پێیشم وا نییە – وەک ئەوەی ئێوە لە دڵسۆزیی خۆتانەوە دەیڵێن – لە بازنەی فەیلەسووفاندا دەموچاوێکی زۆر ئارەزووکراو بم. بەڵام سەبارەت بەو پرسیارەی ترت کە دەروازەی گفتوگۆکەت پێ کردەوە: کە دەڵێیت فەلسەفە بە گشتی وا بیری لێکراوەتە و وێنا کراوە کە بەتەنها پیشەیەکی پیاوانە بێت! من دەڵیم زۆر شیاوە دەشێت ڕۆژێک بێت کە ئافرەتیش ببێت بە فەیلەسووف.

من هەرگیز هەست ناکەم فەیلەسووف بم، وەک چۆن پێیشم وا نییە لە بازنەی فەیلەسووفاندا دەموچاوێکی زۆر ئارەزووکراو بم

گاوس: من خۆم وای دەبینم کە فەیلەسووف بیت.

ئارێنت: باشە، ئێ کە تۆ وات وت، ئیدی من ناتوانم هیچ بڵێم. بەڵام بە ڕای خۆم، من فەیلەسووف نیم. من بۆ هەتاهەتایە ماڵاواییم لە فەلسەفە کردووە. وەک دەزانیت، من فەلسەفەم خوێندووە، بەڵام ئەمە مانای وا نییە کە هێشتا هەر لەگەڵیدا ماومەتەوە.

گاوس: حەز دەکەم زۆر بە بەدیاریکراوی لە دەمی خۆتەوە بیبیستم کە ئایا جیاوازی چییە لەنێوان فەلسەفەی سیاسی و ئەم کارەی ئێستای تۆ وەک پرۆفیسۆری بواری تیۆرەی سیاسی؟

ئارێنت: گوزارشتی (فەلسەفەی سیاسی) کە من زۆر خۆمی لێ لادەدەم، گوزارشتێکە بارکراو بە زنجیرەیەک ترادیسیۆن و نەریت. کە من باسی ئەو شتانە دەکەم، جا ئەکادیمییانە بێت یان نا، هەمیشە ئەوەم لەبەر چاوە کە جۆرە هەستیاری و پەشۆکانێکی زیندوو لەنێوان فەلسەفە و سیاسەتدا، هەیە، ئەوەیە مەسەلەکە، جۆرێک لە ناڕوونی لەنێوان مرۆڤدا وەک بوونەوەرێکی بیرکەرەوە و وەک بوونەوەرێکی کارا و کردە. بۆ نموونە پەشۆکانێک هەیە کە لە فەلسەفەی سروشتییدا بوونی نیە، هەر بۆیەیشە لەو لایەنەوە کە تایبەتە بە گرفتەکانی سروشت، فەیلەسووفیش دەتوانێت وەک هەر کەسێکی تر، بابەتییانە کێشەکان ببینێت. کاتێکیش ئەو شتانە دەدرکێنێت کە بیریان لێ دەکاتەوە، ئەوا لەجیاتی و بە ناوی هەموو ڕەگەزی مرۆیییەوە قسە دەکات، لێ کە باس دێتە سەر سیاسەت، ناتوانێت کەسێکی بابەتی، ئاسایی و بێلایەن بێت، لانی کەم لە دوای پلاتۆوە.

گاوس: تێدەگەم مەبەستت چییە.

ئارێنت: لەگەڵ بوونی هەندێک دۆخی زۆر تایبەتی و ئاوارتەدا نەبێت، کانت بۆ نموونە، زۆربەی زۆری فەیلەسووفەکان جۆرێک لە کینە و دوژمنایەتییان بەرانبەر بە هەموو چەشنەکانی سیاسەت هەیە. خۆی دەرککردن بەو دوژمنایەتییە زۆر گرنگە بۆ ناسینی کێشەکە، چونکە پرسیارێک نییە تاکەکەسی بێت، بەڵکوو لە سروشتی بابەتەکە خۆیدایە.

گاوس: تۆیش بۆیە ناتەوێت بەشێک بیت لەو دوژمنایەتییە بەرانبەر بە سیاسەت، چونکە باوەڕت وایە کار دەکاتە سەر ئیشەکانت؟

ئارێنت: بێگومان. من نامەوێت ببمە بەشێک لەو دوژمنایەتییە، من دەمەوێت بە نیگا و چاوێکەوە سەیری سیاسەت بکەم کە فەلسەفە لێڵ و تەمومژاوی نەکردووە.

گاوس: تێدەگەم. ئێستا با بچینە سەر کێشەی ڕزگارکردنی ئافرەت. ئایا ئەوە هەرگیز بۆتە مایەی پرسیار بەلای تۆوە و ڕۆژێک لە ڕۆژان بە گرفتت زانیوە؟

ئارێنت: بەڵی بە دڵنیایییەوە. هەمیشە کێشەی لەم چەشنە بوونی هەیە. بەڕاستی من لەمەدا بڕێک مۆدێل کۆنم. هەمیشە باوەڕم بەوە هەبوو کە پیشەگەلێک هەن کە شایستە بە ژن نین و لەگەڵیدا تەبا نایەنەوە، مەبەستم لەو پیشانەیە کە بۆ ئەوان ناشێت. بۆ نموونە بەلای منە شتێکی باش نییە کە ژن ببێتە فەرماندار بەتەنها کارەکەی ئەوە بێت کە فەرمان بدات.

ئەو ئەگەر بیەوێت دۆخی مێیینەیانەی خۆی بپارێزێت، نابێت بهێڵێت کار بگاتە ئەوە و خۆی بخاتە دۆخ و هەڵوێستێکی لەو شێوەیەوە. نازانم تا چەندە ڕاستم لەمەدا، بەڵام هەمیشە باوەڕم وا بووە، بەبێ ئەوەی هیچ هۆشیارییەکی ئەوتۆیشم بەوە هەبووبێت. یان بە مانایەکی تر با بڵێین، هەرگیز هۆشیار نەبووم بەوەی کە ئەو کێشەیە ڕۆڵێکی تایبەتی لە ژیانی مندا وەک خۆم گێڕاوە. زۆر بە سادەیی بیڵێم، من هەمیشە ئەو کارەم کردووە کە خۆم ویستوومە.

گاوس: سەبارەت بە کارەکانت، ئەوەیان شتێکە پاشتر دەچینە ناو وردەکارییەکانیەوە. کارەکانت پەیوەندییەکی توندوتۆڵیان هەیە بە تێگەیشتن لەو بارودۆخانەی بەهۆیانەوە کردەی سیاسی بەرهەم دێن. دەخوازیت لە ڕێی ئەو کارانەوە کاریگەرییەکی بەرفراوانترت هەبێت؟ پێت وایە کە لەم سەردەمەی ئێستادا کاریگەری دانان لەسەر ئەوانی تر هەروا ئاسان نییە، یان هەر بەلاتەوە گرنگییەکی ئەوتۆی نییە و بایەخێکی لاوەکی هەیە؟

ئارێنت: وەک دەزانیت ئەمە پرسیارێکی ئاسان نییە. لێ گەر زۆر ڕاستگۆیانە بدوێم ئەوا دەڵێم: کاتێک کە کار دەکەم بۆم گرنگ نییە چۆن کاریگەری لەسەر خەڵکی بەجێ دەهێڵێت.

گرنگترین شت بەلای منەوە ئەوەیە کە تێبگەم. نووسین بەلای منەوە بەشێکە لە پرۆسەی تێگەیشتن

گاوس: ئەی کە لە کارەکەت تەواوبوویت؟

ئارێنت: ئێ تەواو، ئیدی لەوێدا تەواو بووم. ئەوەی دەمەوێت بڵیم گرنگترین شت بەلای منەوە ئەوەیە کە تێبگەم. نووسین بەلای منەوە بەشێکە لە پرۆسەی تێگەیشتن، چونکە هەندێک شت لە ڕێی نووسینەوە گەڵاڵە دەبن. من گەر یادەوەرییەکی باشم هەبووایە و بمتوانیایە هەموو ئایدیاکانم بپارێزم، ئیدی گومان دەکەم بمویستایە هیچ بنووسم. من خۆم دەزانم کە چەند تەمەڵم. ئەوەی بۆ من گرنگە پڕۆسەی بیرکردنەوە خۆیەتی. هەرکات توانیبێتم بیر لە بابەتێکی دیاریکراو بکەمەوە، ئەوا لە خۆم ڕازی بووم. گەر دوای ئەوەیش توانیبێتم لە نووسینەکەمدا بە شێوەیەکی باش گوزارشت لە پڕۆسەی بیرکردنەوەکەم بکەم، ئەوەیش وام لێدەکات لە خۆم ڕازی بم.

لێت پرسیم کە داخۆ کاریگەریی کارەکانم لەسەر ئەوانی تر چۆنە؟ گەر بکرێت تۆزێک گاڵتەجاڕانە بدوێم، ئەوا دەڵێم پرسیارەکەت زۆر نێرانەیە. ئەوە پیاوانن کە هەمیشە دەیانەوێت کاریگەرییەکی زۆریان لەسەر ئەوانی تر هەبێت. من خۆم تا ڕادەیەک وەک تەماشاکەرێک لەدەرەوە، سەیری ئەوە دەکەم: ئایا من خۆم وەک کەسێکی کاریگەر دێتە پێش چاو؟ نا. من دەمەوێت تێبگەم. گەر ئەوانی تریش بە هەمان ئەو شێوەیە لە بابەتێک تێگەیشتن کە من لێی تێگەیشتووم، ئەوا ئەو هەستەم لا دروست دەبێت کە لە خۆم رازی بم وەک ئەوەی لەناو کۆمەڵێک تاکەکەسدا بژیم کە وەک خۆم بیر دەکەنەوە.

گاوس: ئایا نووسین شتێکە ئاسان بەدەستتەوە دێت؟ ئایا بە ئاسانی بیرۆکەکان پێکەوە دەلکێنیت و بابەتیان لێ دروست دەکەیت؟

ئارێنت: هەندێک جار بەڵی، هەندێک جاریش نا. بە شێوەیەکی گشتی من تا نەتوانم بنووسم، نانووسم. بە مانایەکی تر، تەنها ئەو کاتە دەتوانم بنووسم کە پڕم و خۆم کردووەتە کەرەستە و ڕەشنووسێک بۆ نووسینەکەم.

گاوس: تەنانەت گەر هاتوو بیریشیت لێ کردبێتەوە؟

ئارێنت: بەڵێ. من دەزانم دەمەوێت لەسەر چی بنووسم. من تا بیرم نەکردبێتەوە لە بابەتیک، ناینووسم. من وا ڕاهاتووم کە هەر هەموو بابەتەکە بە یەکجار دەنووسم. ئەوە پڕۆسەیەکە کە زۆر بەخێرایی دەگوزەرێت، تەنها پەیوەستی بڕی خێرایییەکەمە لە چاپکردنیدا.

گاوس: بایەخدانت بە تیۆرەی سیاسی، بە کردار و ڕەفتاری سیاسی، لەمڕۆدا بە چەقی کارەکانت دادەنرێن. هەر لەبەر رۆشنایی ئەوەیشدا نامەگۆرینەوەکانت لەگەڵ پرۆفیسۆری ئیسرائیلی (شۆلیم)دا بۆ من زۆر جێی سەرەنج بوون. لە یەکێک لە نامەکانتدا نووسیبووت: کە گەنج بوویت، هیچ بایەخێکت نە بە سیاسەت و نە بە مێژوو نەداوە. خاتوو ئارێنت وەک یەهودییەک لە ساڵی ١٩٣٣ەوە لە ئەڵمانیا هەڵاتوویت. ئەو دەمە تەمەنت ٢٦ ساڵ بووە. ئایا بایەخدانت بە سیاسەت ڕاستەوخۆ دەگەڕێتەوە بۆ بەلاوە گرنگ نەبوونی سیاسەت و مێژوو لە پەیوەست بەو ڕووداوانەوە لە کاتی خۆیدا؟

ئارێنت: بەڵی بێگومان. چیدی لە ١٩٣٣ەوە بایەخنەدان و بۆ گرنگ نەبوو شتێکی نەشیاو بوو، تەنانەت بەر لەو کاتەیش.

گاوس: ئەمە بۆ تۆیش وا بوو؟

ئارێنت: بەڵی بە دڵنیایییەوە. من خۆم بە ویستی خۆم ڕۆژنامەکانم خوێندەوە، هەندێک ڕا و بۆچوونیشم دەربارەی شتەکان هەبوو. سەر بە حیزبێک نەبووم، سەرباری ئەوەی کە هەر پێویستیشم بەوە نەبوو. دواجار لە ساڵی ١٩٣١دا چوومە سەر ئەو باوەڕەی کە نازییەکان دەسەڵات دەگرنە دەست، بە بەردەوامییش لەگەڵ خەڵکی تردا باسی ئەو مەسەلەیەم دەکرد و دەمدواندن. بەڵام تا هەڵنەهاتم، بە شێوەیەکی سیستماتیکی خۆمم پێوە سەرقاڵ نەکرد.

گاوس: پرسیارێکی ترم هەیە هەر دەربارەی ئەوەی کە ئێستا باست کرد. تۆ کە هەر لە ساڵی ١٩٣١ەوە باوەڕت وا بوو کە ناکرێت بەر بە نازییەکان بگیرێت لەوەی دەسەڵات بگرنە دەست، هەستت بەوە نەکرد پێویستە چالاکانە شتێکی تر بکەیت تا بەر بەو کارە بگریت؟ بۆ نموونە ببوویتایە بە ئەندامی حیزبێک؟ یا بە شتێکی بێمانات دەزانی و پێت وابوو کە تازە کار لە کار ترازاوە؟

ئارێنت: وەکوو خۆم، باوەڕم نەدەکرد کە ئەوە مانایەکی ئەوتۆی هەبێت. گەر بیرم لەوە بکردایەتەوە – ئەزانی زۆر سەختە بەراورد بە ڕابردوو، لە ئێستادا ئەم قسەیە بکەیت –  لەوانە بوو شتێکم بکردایە، لێ هەستم کرد هیچ ئومێدێک نییە.

سەرچاوە:

HANNAH ARENDT: THE LAST INTERVIEW AND OTHER CONVERSATION: “WHAT REMAINS? THE LANGUAGE REMAINS”: A CONVERSATION WITH GÜNTER GAUS

Zur Person, ZDF TV, Germany

October 28, 1964

Translated by Joan Stambaugh

. 2013 – Melville House Publishing

The post لە زمان زیاتر، چی تر مایەوە؟ appeared first on ژنەفتن.

لە ساڵی [١٨٩٤]ـدا ئەرمەنەکانی دەورووبەری شاری مووش ڕەتیان کردەوە باج و سەرانە بدەنە دەرەبەگ و ئاغا و دەستڕۆیشتووە کوردەکان. پەرچەکرداری دەوڵەت بێبەزەییانە بوو، لە ماوەیەکی کەمدا چەندان هەزاری بە ژن و منداڵ و پیرەوە لێ کوشتن. هەر لەو سەروبەندەدا ئەرمەنەکان لە ئیستەنبوڵ و زۆرێک لە ناوچە کوردییەکان ڕووبەڕووی زنجیرەیەک کۆکوژی و قڕکردن بوونەوە. کە بەداخەوە سوارەکانی حەمیدییە ڕۆڵێکی بەرچاوی تێدا هەبوو. هەموو ئەوەی ڕوویاندا بەشێکی ماجەراکەیە، شەپۆلێکی بەگوژمتر لە سەردەمی [تورکە لاوەکاندا] سەرڕێکەوت، لە [2٤/ ٤/ ١٩١٥]ـدا زیاد لە دوو سەد و پەنجا ئەرمەنی کە خاوەن باندۆر و شوێنپەنجەی حاشاهەڵنەگر بوون لە بوارەکانی ئابووری و ڕامیاری و کۆمەڵایەتیدا لە ئەستەنبوڵەوە ڕاپێچی ئەنقەرە کران و لەوێندەر کۆکوژ کران. دوای فەوتکردنی فیگۆر و پایەدارانی ئەرمەن، کەوتنە گیانی ئەرمەنە رەش و ڕووتەکە. لە شەپۆلی دووەمی ئەمەنۆسایددا دیسان سوارەکانی حەمیدییە بە قەبارەی خۆی بەشدار بوو، بەگوێرەی هەندێک ئامار کوشتاری سەردەمی سوڵتان عەبدولحەمید سێسەد هەزاری تێپەڕاند، هی تورکەلاوەکانیش کە لە ساڵی [١٩٠٨]ـدا کۆدێتایان بەسەر سوڵتاندا کرد و ڕەشمەی دەسەڵاتیان کەوتە دەست، یەک ملیۆن و نیو بوو، ئەوانەی وڵاتبەدەریش کران و بە جیهاندا پەڕاگەندە بوون، خۆی دا لە هەشت سەد هەزار.[1]

مەبەستی ئەم نووسینە گواستنەوەی کتومتی ئەوە نییە کە لە سەر دەستی کورد بەسەر ئەرمەنەکاندا هێنراوە. بەقەد ئەوەی هەوڵێکی ڕەخنەیییە بە ئاراستەی پرسیار دانان لەسەر ئەو تێکستە کوردیانەی لە پەیوەندیدا بە پرسی ئەرمەنۆسایدەوە هاتوونەتەدەر، بەدەر لە بارگاویبوونی ئەم تێکستانە بە کەشێکی سۆزەکییانەی ئەوتۆ کە ئاستەمە تێیدا گفتوگۆیەکی عەقڵانی سەرپێ بکەوێت،[2]زۆرێک لەم تێکستانە بۆ بێتاوان نیشاندانی کورد، ئەم دوو ئارگومێنتانەیان ڕاستەوخۆ هەندێک جاریش ژێرەوانکێ و ناڕاستەوخۆ لە هەناوگرتووە:-

یەکەم: ژمارەیەک کورد داڵدەی هەندێک ئەرمەنیان داوە و لە پڕۆســـــەی قڕکردنەکەدا پاراستوویانن.

دووەم: کوردانی نێو ڕیزەکانی سوارەی حەمیدییە بەشێک بوون لە دام و دەزگا سوپاسییەکانی سوڵتان عەبدولحەمید، خۆ بە خۆ هیچیان نەکردووە، ئەوان تەنیا فەرمانە میرییەکانیان جێبەجێ کردووە.

ئێمە لەم نووسینەدا شوێن ئەم دوو خاڵە دەکەوین، سەرەتا دەست و پەنجە لەتەک خاڵی یەکەمدا نەرم دەکەین، لە خاڵی یەکەمدا دوو هەڵەی لۆژیکی ئامادەن، ئەوانیش بریتین لە هەڵەی لۆژیکی بەدوایدا نایەت و هەڵەی داڕشتن:

١-  بەدواییدا نایەت IT Does Not Follow

ئەم هەڵەیە کاتێک ڕوو دەدات ڕایەڵ و پەیوەندی لەنێوان پێشەکی یاخود پێشـــــــــــــــەکییەکان [Premises] و دەرەنجـــــــــــام[Conclusion]ـدا نامێنێت. بۆ نموونە [A] بە هاوژینەکەی بڵێت: [تۆ هاوسەری منیت، بۆیە دەبێت ئەوە بکەیت کە پێتی دەڵێم]، یاخود [ئاسمان شینە، دەریاش شینە، کەواتە ئاسمان بریتییە لە دەریا]. خاڵی یەکەم پێمان دەڵێت: [ژمارەیەک لە کوردەکان ژیانی ئەرمەنەکانیان پاراستووە، کەواتە نــــاکرێت کورد بە ئەرمەنۆساید تۆمەتبار بکــرێت]. ئەوەی کەمەکێک دەرگیری بیرکردنەوەی ڕەخنەیی بووبێت لە یەکەم نیگادا بۆی دەردەکەوێت دەرەنجامی [بێتاوانی کورد لە ئەرمەنۆسایدا] بە دڵنیایییەوە بە دوای پێشەکی[بوونی کوردانێک کە ژیانی چەندان ئەرمەنییان پاراستووە] نایەت. تاکە دەرەنجامێک دوای ئەو پێشەکییە بکەوێت ئەوەیە هەندێک لە کوردەکان نەک هەر تەنیا بەشدار نەبوون، بەڵکو هەڵوێستێکی جوامێرانەشیان نواندووە و سەرەڕای مەترسییەکان، ژیانی چەندان ئەرمەنییان پاراستووە. کەواتە لە سۆنگەی ئەوەی وتمان دەبێت ئەم ئاگومێنتە بەم چەشنە دابڕێژرێتەوە: [ژمارەیەک لە کوردەکان ژیانی ئەرمەنەکانیان پاراستووە، کەواتە هەموو کوردەکان لە ئەرمەنۆسایدا بەشدار نەبوون].

٢- هەڵەی داڕشتن Fallacy Of Composition

ئەم هەڵەیە وەختێ ڕوو دەدات کەسێک وا دادەنێت ئەوەی لە پەیوەندیدا بە تاکەکان و بەشەکانەوە ڕاستە، بۆ گشتیش ڕاستە، بەبێ ئەوەی ئەم بازدانە لە هەندەکەوە بۆ هەمەک پشت بە بەهانەیەکی لۆژیکی ببەستێت. بۆ نموونە [هەموو بەشەکانی ئەم ئامێرە سووکەڵەن، کەواتە ئەم ئامێرە سووکەڵەیە] یاخود [پڵنگ لە مرۆڤ زیاتر گۆشت دەخوات، کەواتە پڵنگەکان لە مرۆڤەکان زیاتر گۆشت دەخۆن]. یانژی [ئەم مامۆستایەی زانکۆ زیرەکە، کەواتە مامۆستایانی زانکۆ زیرەکن]. ئەم هەڵەیە لە خاڵی یەکەمدا ئارایی هەیە، چوونکە بوونی ژمارەیەک کورد کە گیانی ئەرمەنەکانیان ڕزگار کردووە بووەتە بەهانە و بیانوو و هەنجەت بۆ بێتاوانکردنی میللەتێک. کەواتە خاسیەتێک، جوامێرییەک کە لە ژمارەیەکی کەمی کوردا هەبووە، دراوەتە پاڵ نەتەوەیەک. نووسەرانی کرد دەبوو لەودیو تاسە و کەڵکەڵە ناسیۆنالیستییەکانیانەوە بنووسن و شتەکان وەک ئەوەی هەن بگوازنەوە، چونکە ئەگەر ژمارەی ئەم ڕزگارکەرانە زۆر بوونایە بۆچی لە شارێکی وەکوو بەدلیسدا لە هەژدە هەزار ئەرمەنی سێسەد بۆ چوار سەد ژن و منداڵ مانەوە؟ بۆ لە ئەرزڕوومدا لە کۆی بیست و پێنج هەزار تەنیا دوو سەد کەسێک قوتاریان بوو؟ لە هەنتەشی ئەو هەموو قارەمانەدا بۆچی لە مووشدا کە نزیکەی بیست و پێنج هەزار ئەرمەن لێ دەژیا، تاقیان لێ دەرنەچوو؟![3]

پاساوی دووەمی نووسەرانی ئەم دەقە ئەوەیە کوردانی نێو ڕیزەکانی سوارەی حەمیدییە بەشێک بوون لە دام و دەزگا سوپاسییەکانی سوڵتان عەبدولحەمید، دەیانەوێ بڵێن ئەوەی کردوویانە بە خواست و ویسی خۆیان نەبووە، بەڵکوو بە فەرمانی میری جووڵاونەتەوە. بە دەربڕینێکی دیکە کوردانی نێو ڕیزەکانی سوارەی حەمیدییە هیچ نەبوون جگە لە پێکارێک [الوسيلة] یاخود ئامرازێک [أداة] بەدەست دەسەڵاتدارانەوە. لەم بەستێنەدا توێژەرێک نووسیویەتی: […. ئەو کوردانەی لەو قەسابخانەیەدا بەشداربوون، تەنها کەرەستە و ئامێری دەستی دەوڵەت بوون و هیچ وەختێ کورد وەک میللەت بەشداری نەکردووە …….].[4]یەکێکی دیکە جەخی لەسەر ئەوە کردۆتەوە کە: [….. نابێت ئەوەش لەسەر کورد تۆمار بکرێت وەک هەندێک کۆلکە نووسەر کردوویانە، چونکە لە ڕاستیدا ئەوە سوپایەکی سەر بە حکوومەت بووە و فەرمانی حکوومەتی جێبەجێ کردووە و نەیتوانیوە لە بڕیاری حکوومەت دەرچێت، ئەوانیش وەک هێزی پۆلیس و سوپا وابوون و هیچ کات نوێنەری گەلی کرد نەبوون].[5] هەروەتر لە لاپەڕە [١٤٥]ـی کتێبی مێژووی نوێ و هاوچەرخی پۆلی دوازدەهەمی ئامادەییی وێژەییدا کە مەنهەجە و خوێندنەوەی ناچارییە بۆ هەموو ئەو قوتابییانەی لە لقی وێژەیی دەخوێنن، هاتووە: [سوارەی حەمیدییە لە کوشتاری بەکۆمەڵی گەلی ئەرمەندا ڕۆڵێکی خراپی بینی، ئەو کوشتارەی لەساڵی ١٨٩٤زوە دەستی پێ کرد و بەسەدان هەزار ئەرمەنی تێدا کوژرا. ئەوەی پەیوەندی بە کوردەوە هەیە ڕاستە بەشێک لە دەرەبەگ و سەرەک خێڵ و پیاوە ئایینییەکان لە ڕیزەکانی فەوجەکانی سوارەی حەمیدییەدا کۆ ببوونەوە و لە کوشتاری بەکۆمەڵی ئەرمەندا بەشدارییان کردبوو، بەڵام دەبێت ئەو راستییەش لەبەرچاو بگیرێ کە ئەمانە بەشێک بوون لە دام و دەزگا سوپایی و ئیدارییەکانی سوڵتان عەبدولحەمید و بە فەرمانی دەوڵەتیش دەجووڵانەوە].

 بیانووی ئەم توێژەر و نووسەرانە و هاوڕا و ئاو بیرەکانیان ئەوەکــــــــــــــــــەی ئەدۆلـــــــــــــــــــف ئایـــــشــمان [Adolph Eichmann]مان بیر دەهێنێتەوە. ئایشمان لە ساڵی [١٩٠٦] لە شاری [سولينگين]ـی ئەڵمانیا لەدایک بووە، هەر زوو بهەڤڕا لەتەک ئەندامانی خێزانەکەی چووەتە نەمسا، لەوێندەر خوێندنی ناوەندی تەواو دەکات، دواتر لە ئەندازیاری میکانیکدا دەست بە مەشق دەکات، وەلێ تەواوی ناکات. لە ساڵی [١٩٣٢ز] بە هاندانی یەکێک لە خزمەکانی پەیوەندی بە پارتی نازییەوە دەکات و بە درێژاییی چەندان ساڵ بە هیرارکییەتی سەربازی و کارگێڕیی نازییەکاندا هەڵدەزنێ تاوەکوو دەبێتە یەکێک لە کۆڵەکەکانی ڕایخی سێیەم. ئایشمان ناوێکی لکاوە بە هۆڵۆکۆست[Holocaust]ـەوە، کارە سەرەکییەکەی گواستنەوەی جووەکان بوو لە سەرانسەری قەڵەمڕەوی ڕایخی سێیەمەوە بۆ کامپەکانی قەڵاچۆکردن. دوای داڕمانی نازیزمیش، ئایشمان لە ئەرجەنتین گیرسایەوە و بە ناوێکی دیکەوە بۆ ماوەیەک توانی درێژەی بە ژیانی خۆی بدات تاوەکوو لە ساڵی (١٩٦٠)ـدا لە بۆینس ئایرسی پایتەختی ئەرجەنتین لەلایەن دەزگای مۆسادەوە قۆڵبەست کرا و بەبێ ڕەزامەندی ئەرجەنتین هێنرایە ئیسرائیل، پاش دادگاییکردنی لە ساڵی [١٩٦٢ز]دا لە سێدارە دەدرێت.

خانمە فیلۆسۆفی [ئەڵمانی – ئەمەریکی] بە ڕەگەز جوو هانا ئارێنت [Hannah Arendt] گرێبەستێک لەتەک ڕۆژنامەی نیویۆرکەردا واژوو دەکات، بەگوێرەی گرێبەستەکە ئارێنت دەبوو ئامادەی دادگاییکردنەکەی ئایشمان بێت و ڕاپۆرتە ڕۆژنامەوانییەکانی لەبارەی دادگاییکردنەوەکەوە بە زنجیرە بڵاو بکاتەوە، دواتر ئارێنت ئەم ڕاپۆرتانە لە کتێبێکدا بەناوی بە ناونیشانی (ئایشمان لە ئۆرشەلیم، ڕاپۆرتێک لەبارەی پوچێتیی خراپەکاری- Eichmann in Jerusalem: A Report on the Banality of Evil) سەرەتا بە زوانی ئینگلیزی لە ساڵی [١٩٦٣ز]دا و پاشان بە ئەڵمانی لە ساڵی [١٩٦٤ز]دا بڵاو کردەوە.

ئەوەی زیاد لە هەر شتێکی دیکە سەرنجی ئارێنت کەمەندکێش دەکات پێداگیریی بەردەوامی ئایشمانە لەسەر ئەوەی کە ئەو تەنیا ئەرکی سەرشانی خۆی ڕاپەڕاندووە، ملی بۆ یاسا و ڕێساکان کەچ کردووە و فەرمانەکانی بنپێ نەخستوون و پایەماڵی نەکردوون. هەروەتر جەختکردنەوەی لەسەر ئەوەی کە بە هیچ جۆرێک ڕقی لە جووەکان نەبووە، هەرگیزیش نەیویستووە کەسێک بکوژێت، خۆی واتەنی ئەو دڕندەیە نییە کە باسی دەکەن. بە بۆچوونی ئارێنت گەرچی ئایشمان بە قووڵی بەشدار بوو لەوەی پێی دەگوترا چارەسەری کۆتایی [Final Solution] کە بریتی بوو لە قڕکردنی جووەکان، کەچی هیچ نیەتێکی تاوانکاری نەبوو، ڕاستییەکەی ئایشمان تەنیا پێکارێک بوو، پێکاری جێبەجێکردنی فەرمانەکانی فوهرەر. دوا ڕستەکانی ئایشمان ئەمانە بوون: [ئەوە مەبەستی من نەبووە خەڵکی بکوژم، قڕکردنەکە بڕیاری سەرکردایەتی سیاسی بوو، سوورم لەسەر ئەوەی تاوانی من ئەوەیە گوێڕایەڵێکی باشی فەرمانەکان بووم … نها من وەک قوربانییەکان قوربانیم]. کەواتە ئێمە لە بەردەم کەسێکداین کە خراپەی کردووە بەبێ ئەوەی خراپ بێت. بە دەربڕینێکی دیکە، خراپەیەک هەیە ڕیشەکانی ناچنەوە نێو دونیای ناوەکی ئەو کەسەی کردوویەتی. ئارێنت ئەمەی ناو ناوە پوچێتیی خراپەکاری [Banality of Evil].  ئەو لە کۆتایییەکانی [ئایشمان لە ئۆرشەلیم]ـدا ڕستە بەناوبانگەکەی خۆی دەنووسێت: […… ئێمە هەرچی بکەین ناتوانین لە ناخی ئایشماندا نیەتێکی دۆزەخی قووڵ یاخود شەیتانی بدۆزینەوە….].[6]

هەرچەندە قسەکردن لەبارەی سوژەی ئایشمانییەوە لە دەرەوەی سیستەمێکی تۆتالیتاردا بێ کێشە نییە، بەڵام ئێمە هەر دەپرسین ئایە دەکرێت وەک چلۆن [ئایشمان]مان تەنیا بە پێکاری جێبەجێکردنی فەرمانەکانی فوهرەر دانا، ئاوهاش کوردانی نێو ڕێزەکانی سوارەی حەمیدییە بە ئامرازی جێبەجێکردنی فەرمانەکانی سوڵتان و بڕیاربەدەستان لە قەڵەم بدەین و لە هەموو ویستێکی تاوانکاری و بەدکاری دایانبماڵین؟ هەڵبەت بە دڵنیایییەوە بۆ بەشێک لە کوردانی نێو ڕیزەکانی سوارەی حەمیدییە قڕکردنی ئەرمەن و کەمە ئایینی و ئایینزاییەکانی دیکە تەنیا جێبەجێکردنی فەرمان بووە، بەڵام ئەمە لە بەرپرسیارێتی قوتاریان ناکات، بە بڕوای هانا ئارێنت هەرچەندە ئایشمان لە پێکارێک زیاتر نەبوو، بەڵام هەر تاوانبارە، نەک لەبەر ئەوەی کە خودان سروشتێکی خراپە، بەڵکوو لەبەر ئەوەی بووەتە پێچکەیەک لە ماشینە گەورە و ئاڵۆزەکەی نازیزمدا، ئەمە لە کاتیکدا دەیتوانی بڕیارێکی ئازایانە دژ بە سیستەمی نازی بدات.[7] بە درێژکردنەوەی هەمان لۆژیک دەڵێین دانانی کوردانی نێو فەوجەکانی سوارەکانی حەمیدییە بە پێکار، ئەوان لە پەرپرسیارێتی قوتار ناکات، چونکە دەکرا بەشێک نەبن لەو کوشتارەدا. لەمەش بترازێت، ناتوانرێت هەموو کوردانی نێو فەوجەکانی سوارەی حەمیدییە بە پێکارێک یانژی بە ئامرازێک دابنێین. چونکە بۆ بەشێکیان جینۆسایدی ئەرمەن بەر لەوەی جێبەجێکردنی فەرمانی میری بێت، بەر لەوەی پاراستنی ئەو ناوچەیە بێت کە ئەرمەن بە ئەرمینیای ڕۆژئاڤا و ئێمەش بە کوردستانی باکور ناوزەدی دەکەین، بەر لەوەی هەر شتێکی دیکە بێت، جینۆسایدی ئەرمەن بۆ ئەوان جیهاد بووە. بە بێ بیرۆکەی جیهاد و سووننی بوونی کورد، نە لە بەشداری کورد لە قڕکردنی ئەرمەنەکاندا تێدەگەین،نە دەشتوانین ڕاڤەی ئەوە بکەین بۆچی لە پاڵ ئەرمەنەکاندا کوردانی ئێزدی و عەلەوی لەسەر دەستی سوارەکانی حەمیدییە کە زۆرینەیان کورد بوون، دووچاری کوشتن و شاربەدەرکردن بوون.

کلیلەوشە: هانا ئارێنت، سوارەی حەمیدییە، ئەرمەنۆساید، پوچێتیی خراپەکاری. ئایشمان.

سەرچاوەکان:                                

١- الدكتور كمال مظهر احمد, كردستان في سنوات الحرب العالمية الاولى, ط3, دار الفارابي – دار آراس للطباغة والنشر,  2013.          

٢- حنة ارندت, ايخمان في القدس تقرير عن تفاهة الشر, ترجمة: ا. نادرة السنوسي, تقديم: د. على عبود الحمداوي, ابن النديم للنسر والتوزيع – دار الروافد الثقافية- ناشرون, ط1, 2014, الجزائر- لبنان.

3- رشيد العلوي, الفلسفة بصيغة المؤنث, الشرط الإنساني ومشكلة الشر, مؤسسة هنداوي سي اي سي, 2017.

4– Arnold J. Toynbee, Armenian Atrocities: the Murder of a Nation with a Speech delivered by Lord Bryce, London- New York, 1915.

[1]– بۆ زانیاریی زیاتر لەسەر کوشتاری ئەرمەنەکان و ڕۆڵی کور تێیدا دەتوانن بڕواننە:-

– الدكتور كمال مظهر احمد, كردستان في سنوات الحرب العالمية الاولى, ط3, دار الفارابي – دار آراس للطباغة والنشر, 2013, ص245 ومابعدها.

-Arnold  J. Toynbee, Armenian Atrocities: the Murder of a Nation with a Speech delivered by Lord Bryce, London- New York, 1915.

[2]– ئەم هەڵەیە بە لاتینی [Argument ad misericordiam]ـی پێدەگوترێت، هەروەتر بە(Galileo Argument)ش بەناوباگە. ئەم هەڵەیە بەم جۆرە ڕوودەدات: [A] بانگەشەی شتێک دەکات، بەڵام بە جۆرێک بەزەیی ئەوانی دیکە کەمەندکێش بکات، کەواتە بانگەشەی [A] دەبێت ڕاست بێت. بۆ نموونە [هاوســــــــــــەرەکەم زۆر نەخۆشە، من ئاتاجی ئەم کارەم، تاوەکو تێچووی دەرمانەکانی دابین بکەم، بڕوابکە من بۆ ئەم کـــــارە گوونجاوم].

[3]– بۆ ئەم ئامارانە بڕوانە:  الدكتور كمال مظهر احمد,مصدر سابق, ص٢٦٣و 264.

[4]– محەمەد حەمە ساڵح تۆفیق، جینۆسایدی ئەرمەن و رۆڵی کورد تییدا، لە بڵاوکراوەکانی ئینیستتیوتی نارین بۆ توێژینەوە و بڵاوکردنەوە ژمارە (١٢)، ٢٠٢٠، ل ١٤٠.

[5]– ئاراممەجیدشەمێرانی،پەیوەندیکوردوئەرمەنوبێتاوانیکوردلەجینۆسایدیئەرمەن، ٢٠١٤، ل١٨.

[6] – حنةارندت, ايخمانفيالقدستقريرعنتفاهةالشر, ترجمة: ا. نادرةالسنوسي, تقديم: د. علىعبودالحمداوي, ابنالنديمللنسروالتوزيع – دارالروافدالثقافية- ناشرون, ط1, 2014, الجزائر- لبنان،ص٣٥٠.

[7]– رشيد العلوي, الفلسفة بصيغة المؤنث, الشرط الإنساني ومشكلة الشر, مؤسسة هنداوي سي اي سي, 2017, ص109.

The post ئایشمان لە کوردستان appeared first on ژنەفتن.

زۆر گرنگە لە مانای ئەم شیکارییە ورد ببینەوە، کە ئەمڕۆ، دەقاودەق پەنجا ساڵ دوای نووسینی وتارەکە [ئەم وتارەی ئاگامبێن ١٩٩٣ نووسراوە-وەرگێڕ]، بە هیچ شێوەیەک هەنووکەییبوون و گرنگییەکەی لەدەست نەداوە. نەک تەنها کێشەکە بە هەمان لەناکاوبوونی خۆیەوە لە ئەوروپا و لە هەر شوێنێکی دیکەدا سەر هەڵدەدات، بەڵکوو هەروەها، لە سیاقی داوەشان و داڕمانی نەوەستاوی دەوڵەت-نەتەوە و تیاچوونی گشتیی کاتیگۆرییە نەریتییە یاسایی-سیاسییەکاندا، پەنابەر لەوانەیە تەنها کارەکتەری بیرلێکراوەی خەڵک بێت لە ڕۆژگاری ئەمڕۆماندا. لانی کەم تا پرۆسەی داوەشانی دەوڵەت-نەتەوە و سەروەرییەکەی بەرەو کۆتایی هاتووە، پەنابەر تەنها کاتیگۆرییە، تێیدا دەکرێت بیر لە فۆرمەکان و سنوورەکانی کۆمەڵێکی سیاسیی داهاتوو بکەینەوە. لە ڕاستیدا، ڕەنگە ئەگەر بمانەوێت بەرانبەر بە ئەرکە بەڕەهایی تازەکان یەکسان بین کە ڕووبەڕوومان دەبنەوە، ئەوا دەبێت بەبێ دوودڵی واز لەو چەمکە بنچینەیییانە بهێنین کە تێیاندا ئێمە تا ئێستا بکەرە سیاسییەکانمان نواندوونەتەوە (مرۆڤ و هاووڵاتییان بە مافەکانیانەوە، بەڵام هەروەها خەڵکانی حاکم، کرێکاران و هتد) و دامەزراندنەوەی دەستپێکی فەلسەفەی سیاسیمان لەگەڵ ئەم بکەرە تازەیەدا [پەنابەر].

٢. یەکەم دەرکەوتنی پەنابەران وەک دیاردەیەکی فراوانی جەماوەری لە کۆتاییی جەنگی جیهانیی یەکەمدا ڕوو دەدات، کاتێک ئیمپراتۆرییەکانی ڕووسیا، نەمسا-هەنگاریا و عوسمانی یەک دوای یەک دەکەون و نەزمێکی نوێ لە ڕێگەی پەیماننامەکانی ئاشتییەوە دروست دەکرێت، بەقووڵی پێکهاتەی دیمۆگرافی و قەڵەمڕەوێتیی ئەوروپای ناوەندی و خۆرهەڵاتی دەهەژێنێت. لە میانەیەکی زۆر کورتدا، یەک ملیۆن و نیو ڕووسی، حەوت سەد هەزار ئەرمەنی، پێنج سەد هەزار بولگاری، ملیۆنێک یۆنانی، و سەدان هەزار ئەڵمانی، هەنگاری و ڕۆمانی، وڵاتەکانیان جێدەهێڵن و بەرەو شوێنە جۆراوجۆرەکان دەڕۆن. دەبێت ئەو هەلومەرجە قورس و سەختەش بخرێتە سەر ئەم جەماوەرە جووڵاوە، و ئەمەش بەهۆی ئەو ڕاستییەوە دەردەکەوێت کە ئەو دەوڵەتە تازانەی لە ڕێگەی پەیماننامەکانی ئاشتییەوە لەسەر مۆدێلی دەوڵەت-نەتەوە دروست دەکرێن (وەک یوگسلاڤیا و چیکۆسلۆڤاکیا)، ٣٠٪ی دانیشتووان لەو کەمینانە پێکدێن کە دەبوو لە ڕێگەی زنجیرەیەک پەیماننامەی نێودەوڵەتییەوە بپارێزرێن (واتا ئەوەی پێی دەگوترێت پەیماننامەکانی کەمینە)، کە بەگشتی وەک یاسایەکی ناکارا و مردوو مایەوە. چەند ساڵێک دواتر، یاسا ڕەگەزییەکانی ئەڵمانیا و جەنگی ناوخۆیی لە ئیسپانیا بووە هۆی بڵاوبوونەوەی جۆرێکی نوێ و جەوهەریی پەنابەران لە سەرتاسەری ئەوروپادا.

ئێمە ڕاهاتووین جیاوازی لەنێوان خەڵکانی بێدەوڵەت و پەنابەراندا بکەین، بەڵام ئەم جیاکارییە، ئێستاش وەک ئەوسا، هێندە سانا نییە وەک لە نیگای یەکەمدا دەبینرێت. هەر لە سەرەتاوە، زۆرێک لە پەنابەران، ئەوانەی بە شێوەیەکی تەکنیکی بێدەوڵەت نەبوون، پێیان باشتر بوو ببنە بێدەوڵەت نەک ئەوەی بگەڕێنەوە نیشتمانی خۆیان (ئەمەش نموونەی جووە پۆڵەندی و ڕۆمانییەکانە کە لە کۆتاییی جەنگدا لە فەڕەنسا یان ئەڵمانیا بوون، یاخود ئەمڕۆ قوربانیانی ڕاوەدوونان و ئازاردانی سیاسی و هەروەها ئەوانەی گەڕانەوە بۆ نیشتمانی خۆیان بە مانای نەمان دێت بۆیان). لە لاکەی دیکەوە، پەنابەرانی ڕووسی، ئەرمەنی و هەنگاری لەناکاو و بەخێرایی لەلایەن حکوومەتەکانی سۆڤێت یان تورکیا و هتدەوە لە نەتەوە داماڵران. گرنگە تێبینیی ئەوە بکەین کە بە دەستپێکردن لەگەڵ سەردەمی جەنگی جیهانیی یەکەمدا، زۆربەی دەوڵەتە ئەوروپییەکان دەستیان کرد بە دانانی کۆمەڵێک یاسای نوێ کە ڕێگەی پێدەدان هاووڵاتییانی خۆیان لە هاونیشتمانی و نەتەوە دابماڵن. لە ١٩١٥دا یەکەم وڵات فەڕەنسا بوو بەو هاووڵاتییانەوە دەستی پێ کرد کە ڕیشە و ڕەچەڵەکی «دوژمن»یان هەبوو؛ لە ١٩٢٢دا نموونەی بەلجیکای بەدوادا هات کە بووە هۆی ڕەتکردنەوە و پووچەڵکردنەوەی پێدانی مافی هاووڵاتیبوون بەو کەسانەی لە سەردەمی جەنگدا چالاکیی «دژە-نەتەوەیی»یان ئەنجام دابوو؛ لە ١٩٢٦دا ڕژێمی فاشیستی لە ئیتاڵیا یاسایەکی هاوشێوەی دانا پەیوەندی بەو هاووڵاتییانەوە هەبوو کە وا دەردەکەوتن «شایستەی هاووڵاتیبوونی ئیتاڵی نەبن»؛ لە ١٩٣٣دا ئێستا نۆرەی نەمسا بوو، و هتد، تا ساڵی ١٩٣٥ و یاساکانی نۆرمبێرگ هاووڵاتییانی ئەڵمانی دابەش کردە سەر هاووڵاتییانی تەواوەتی و ئەو هاووڵاتییانەی مافی سیاسییان نییە. ئەم یاسایانە – و ئەو جەماوەرە بێدەوڵەتەی بەهۆی ئەم یاسایانەوە دروست بوون – نیشانەیە لەسەر خاڵێکی وەرچەرخانی بنچینەییی ناو ژیانی دەوڵەت-نەتەوەی مۆدێرن و ڕزگاربوونە یەکلاکەرەوەکەی لە چەمکە ساکار و کاڵفامەکانی وەک «خەڵک» و «هاووڵاتی».

ئێرە شوێنی پێداچوونەوە بە مێژووی بەرپرسیارێتی و کۆمسیۆنە جۆراوجۆرە نێونەتەوەیییەکان نییە کە بە هۆیەوە دەوڵەتان، کۆمەڵەی گەلان و پاشان نەتەوە یەکگرتووەکان هەوڵیان دا دەستەوپەنجە لەگەڵ کێشەی پەنابەران نەرم بکەن– لە نووسینگەی نانزنەوە بۆ پەنابەرانی ڕووسی و ئەرمەنی (١٩٢١) تا کۆمسیۆنی باڵای پەنابەرانی ئەڵمانی (١٩٣٦)، کۆمیتەی نێو-حکومی بۆ پەنابەران (١٩٣٨)، و ڕێکخراوی نێودەوڵەتیی پەنابەرانی نەتەوە یەکگرتووەکان (١٩٤٦) تا کۆمیسیۆنی باڵای پەنابەران (١٩٥١) – کە چالاکییەکانی بەگوێرەی پێگەکەی، تەنها خەسڵەتێکی «مرۆیی و کۆمەڵایەتی» هەیە نەک سیاسی. خاڵی بنچینەییی ئەوەیە کە هەر کاتێک پەنابەران چیتر حاڵەتە تاک و تەراکان نین، بەڵکوو دیاردەیەکی جەماوەریین (وەک لەنێوان دوو جەنگەکاندا ڕوویان داوە و ئێستاش ڕوو دەدەنەوە)، هەم ئەم ڕێکخراوانە و هەم هەر دەوڵەتێک، سەرەڕای بانگەوازی هەمیشەیییان بۆ پێشێلنەکردنی مافەکانی مرۆڤ، ئەوەیان سەلماندووە کە بەڕەهایی بێتوانان نەک تەنها لە چارەسەرکردنی کێشەکە، بەڵکوو هەروەها بەسانایی توانای مامەڵەکردنیان لەگەڵ کێشەکە بە شێوەیەکی گونجاویش نییە. بەم شێوەیە سەرتاپای پرسەکە گواسترایەوە نێو دەستەکانی پۆلیس و ڕێکخراوە مرۆیییەکانەوە.

٣. هۆکارەکانی ئەم بێتوانایی و پەککەوتوویییە تەنها لە خۆ-پەرستی و کوێری ئامێرە بیرۆکراتییەکاندا نییە، بەڵکوو هەروەها لەنێو خودی ئەو چەمکە بنچینەیییانەشدا ڕیشەی داکوتاوە کە نەزم و شێوازی دانیشتووانی خۆجێیی (واتا ژیان) لەنێو نەزمی یاساییی دەوڵەت-نەتەوەدا ڕێک دەخەن. هانا ئارنت بەشی پێنجەمی کتێبەکەی دەربارەی ئیمپریالیزم، کە بۆ کێشەی پەنابەران تەرخان کراوە، ناو دەنێت «داڕمانی دەوڵەت-نەتەوە و کۆتاییی مافەکانی مرۆڤ». ئەم داڕشتنە – کە بە شێوەیەکی لێکدانەبڕاو بەستراوەتەوە بە چارەنووسی مافەکانی مرۆڤ و دەوڵەتی نەتەوەییی مۆدێرنەوە، وەک کۆتاییی دووەمیان بە زەرووری دەبێتە هۆی لەناوچوون و داڕمانی یەکەمیان – دەبێت زۆر بەجددی هەڵوەستەی لەسەر بکرێت. پارادۆکسەکە لێرەدا ئەوەیە کە دەقاودەق ئەو کارەکتەرەی دەبوو ببێتە بەرجەستەبوونی مافەکانی مرۆڤ بە تەواوەتی، واتا پەنابەران، کەچی قەیرانی ڕادیکاڵی ئەم چەمکە پێک دەهێنێت. ئارنت دەنووسێت «چەمکی مافەکانی مرۆڤ کە لەسەر بوونی گریمانەکراوی مرۆڤ وەک گشت دامەزراوە، بەتەواوی دادەڕمێت هەر کە ئەوانەی بۆ یەکەمجار لە بەردەم مرۆڤەکاندا خۆیان بینییەوە بەڕاستی هەموو جۆرە چۆنایەتی و پەیوەندییەکی تایبەتمەندیان لەدەست داوە ئەوە نەبێت کە ببنە کۆمەڵە بوونەوەرێکی مرۆییی ڕووت». لەنێو سیستەمی دەوڵەت-نەتەوەدا- ئەوەی پێی دەگوترێت مافە پیرۆز و پێشێلنەکراوەکانی مرۆڤ ڕاستەوخۆ لەو ساتەدا بێتواناییی تەواوەتیی پارێزبەندی دەسەلمێنن، کە چیتر ناکرێت وەک مافەکانی هاووڵاتییانی دەوڵەت لە قەڵەم بدرێن. ئەمەش ئەو کاتە ڕوون دەبێتەوە ئەگەر بیر لە ناڕوونیی خودی ناوونیشانی جاڕنامەکەی ١٧٨٩ بکەینەوە، واتا جاڕنامەی مافەکانی مرۆڤ و هاووڵاتییان، کە تێیدا ڕوون نییە ئایا هەردوو زاراوەکە ناون بۆ دوو واقیعییەت یاخود لە بەرانبەردا «و»یک پێک دەهێنن کە تێیدا زاراوەی دووەم، لە ڕاستیدا، هەر لە پێشەوە زاراوەی یەکەمی لەخۆیدا هەڵگرتووە.

ئەو ڕاستییەی کە بۆشایی/فەزایەکی سەربەخۆ لەناوەوەی نەزمی سیاسیی دەوڵەت-نەتەوەدا بۆ شتێکی وەک مرۆڤی پەتی لەخودی خۆیدا بوونی نییە، لانی کەم ئەو ڕاستییە ڕوون دەکاتەوە، کە تەنانەت لە باشترین حاڵەتەکانیشدا، پێگەی پەنابەران هەمیشە وەک پێگە و هەلومەرجێکی کاتی لە قەڵەم دەدرێت کە دەبێت یان ببێتە هۆی هاووڵاتیبوون یان ڕەوانەکردنەوە بۆ وڵاتی یەکەم. پێگەیەکی هەمیشەییی مرۆڤ لەخودی خۆیدا لەنێو یاسای دەوڵەت-نەتەوەدا مەحاڵە بیریشی لێ بکرێتەوە.

٤. ئێستا کاتی ئەوەیە چیتر سەیری جاڕنامەکانی مافی مرۆڤی ١٧٨٩ بۆ ئەمڕۆ نەکەین، وەک بڵێیت ئەو جاڕنامانە کۆمەڵە جاڕنامەیەکی بەها ئەبەدی و سەروو-قەزاییەکان بوون و یاسادانەران ناچار بکات ڕێزیان بگرن و و بەگوێرەی کارکردنە ڕاستەقینەکەیان لە دەوڵەتی مۆدێرندا بیانبینن. لە ڕاستیدا، مافەکانی مرۆڤ لەسەرووی هەموویەوە کارەکتەری بنچینەیی و سەرەکیی دانانی ژیانی سروشتیی ڕووت لەناو نەزمی یاسایی-سیاسیی دەوڵەت-نەتەوەدا پیشان دەدات. ئەو ژیانە ڕووتە (بوونەوەری مرۆیی) کە لە ڕژێمی کۆندا هی خودا بوو، و لە جیهانی کۆندا ئەو ژیانە (zoe) بەڕوونی جیاواز بوو لە ژیانی سیاسی (bios)، ئێستا شوێنی سەرەکی لە خەمی دەوڵەتدا دەگرێت و با بڵێین دەبێتە بناغەی بوونە زەوینییەکەی دەوڵەت. دەوڵەت-نەتەوە واتا دەوڵەتێک ڕەسەنبوون یان لەدایکبوون (واتا، ژیانی ڕووتی مرۆیی) دەکاتە بناغەی حاکمییەتەکەی خۆی. ئەمە (بەڕادەیەکی ڕوون) بریتییە لە مانای یەکەم سێ بڕگەی جاڕنامەکەی ١٧٨٩: تەنها لەبەر ئەوەی دەنووسێت ڕەهەندی دانیشتووانی بنچینەیی دەباتە ناو دڵی هەر یەکێتییەکی سیاسییەوە (بڕگەی ١ و ٢) ئەوا (لە بڕگەی ٣دا) دەتوانێت بە توندی پرەنسیپی حاکمییەت بە نەتەوەوە گرێ بداتەوە. لێرەدا وشەی سەرەکیی «natio» بەسادەیی بە مانای لەدایکبوون دێت. خەیاڵە ڕاشکاوەکە لێرەدا ئەوەیە کە لەدایکبوون ڕاستەوخۆ دەبێتە نەتەوە، بە جۆرێک کە هیچ جیاوازییەک لەنێوان هەردوو ڕەهەندەکەدا بوونی نابێت. واتا مافەکان دەدرێنە پاڵ مرۆڤ تەنها بە ئاستێک کە ئەو مرۆڤە ڕاستەوخۆ لە پێشگریمانەکانی هاووڵاتیبوون لا دەبرێت (لە ڕاستیدا، هەرگیز نابێت بەسانایی وەک مرۆڤ دەربکەوێت).

کاتێک مافەکانی مرۆڤ چیتر مافەکانی هاووڵاتییان نەبن، ئەوا مرۆڤ بەڕاستی موقەدەسە، بەو مانایە کە ئەو زاراوەیە لە یاسای کۆنی ڕۆمانیدا هەیبوو: چارەنووسی مردنە.

٥. ئەگەر لە سیستەمی دەوڵەت-نەتەوەدا پەنابەر نیشانەی ڕەهەندێکی وەها بێزا‌رکەر بێت، ئەوا لەسەرووی هەموویەوە بەو هۆیەوەیە کە دابڕانی شووناس لەنێوان مرۆڤ و هاووڵاتی، لەنێوان دانیشتووان و نەتەوەیەتیدا ڕوو دەدات، پەنابەر فڕێ دەدرێتە نێو قەیرانی خەیاڵی ڕەسەنی حاکمییەتەوە. بە دڵنیایییەوە هەندێک ئاوارتەی تاقانە بۆ ئەم پرەنسیپە هەمیشە بوونیان هەبووە. تازەیەتیی سەردەمی ئێمە، کە هەڕەشە لە خودی بناغەکانی دەوڵەت-نەتەوە دەکات، ئەوەیە کە بەشە گەشەسەندووەکانی مرۆڤایەتی چیتر ناکرێت لە ناوەوەیدا پیشان بدرێنەوە و بنوێنرێنەوە. لەبەر ئەم هۆیە – واتا، تا ئەو شوێنەی پەنابەر بریتی بێت لە ترازاندنی سیانەی کۆنی دەوڵەت/نەتەوە/قەڵەمڕەو – ئەم کارەکتەرە بەڕواڵەت پەراوێزییە شایانی ئەوەیە وەک فیگەر و کارەکتەری سەرەکیی مێژووی سیاسیی ئێمە لە قەڵەم بدرێت. باش دەبێت ئەگەر لەبیری نەکەین کە یەکەم کەمپەکانی ئەوروپا وەک کۆمەڵە شوێنێک بۆ کۆنتڕۆڵکردنی پەنابەران بونیادنران، و پێشخستنیان – کەمپەکانی ڕاگرتن، کەمپەکانی کاری زۆرەملێ، کەمپەکانی قڕکردن – بە شێوەیەکی پێرفێکت و تەواو پەیوەندییە بنچینەیییەکە پیشان دەدەن. یەکێک لەو دەگمەن فرمانانەی نازییەکان بەوپەڕی ڕاستگۆیییەوە لە ڕەوتی «چارەسەری کۆتایی»دا تێبینییان دەکرد، ئەوە بوو کە تەنها دوای ئەوەی جووەکان و قەرەجەکان بەتەواوی لە نەتەوە داماڵران (تەنانەت دوای یاساکانی نۆرمبێرگ هاووڵاتیبوونی پلە دووشیان لێسەندرایەوە، کە پێشتر هەیانبوو) دەکرا بنێردرێنە ناو کەمپەکانی قڕکردنەوە. کاتێک مافەکانی مرۆڤ چیتر مافەکانی هاووڵاتییان نەبن، ئەوا مرۆڤ بەڕاستی موقەدەسە، بەو مانایە کە ئەو زاراوەیە لە یاسای کۆنی ڕۆمانیدا هەیبوو: چارەنووسی مردنە.

٦. زەروورە بە شێوەیەکی شێلگیرانە چەمکی پەنابەر لە «مافەکانی مرۆڤ» جیا بکەینەوە و بووەستین لەوەی مافی پەنابەربوون (کە هەرچۆنێک بێت توند بەستراوەتەوە بە یاسادانانی دەوڵەتە ئەوروپییەکانەوە) وەک کاتیگۆرییەکی چەمکسازییانە ببینین کە تێیدا دیاردەکە دەبێت نمایش بکرێت و پیشان بدرێت (بە وردبوونەوە لە کتێبە تازەکەی ئەگنێس هیلەر بە ناوی چەند تێزێک دەربارەی مافی پەنابەربوون – Tesi sui diritto d’asilo– ئەوە پیشان دەدات کە ئەمڕۆ ئەم چەمکە دەتوانێت تەنها سەرلێتێکچوونێکی هێڵنجهێنەری لێبکەوێتەوە). پەنابەر دەبێت وەک ئەو بوونە بیری لێ بکرێتەوە کە خۆیەتی، واتا، هیچ نییە جگە لە چەمکێکی سنوورنشین کە بە شێوەیەکی ڕادیکاڵ پرەنسیپەکانی دەوڵەت-نەتەوە دەباتە ژێرپرسیارەوە و لە هەمان کاتدا یارمەتیی پاککردنەوەی مەیدانەکە دەدات بۆ نوێکردنەوەیەکی چیتر-ناقابیلی-دواخستنی کاتیگۆرییەکانی دیکە دەدات.

لەم میانەیەدا، دیاردەی ئەوەی پێی دەگووترێت کۆچبەری نایاسایی بۆ نێو وڵاتانی کۆمەڵەی ئەوروپی وا دانراوە (و لە ساڵانی داهاتووشدا وا دادەنرێت ڕێژەیەکی ٢٠ ملیۆن کۆچبەر بۆ نێو وڵاتانی ئەوروپای ناوەندی بەخۆوە ببینێت) بەگشتی بە فراوانی نیشانە بێت بۆ ڕەوایەتیدان بەم شۆڕشەی بەردەممان. ئەوەی وڵاتانی پیشەسازیی ئەمڕۆ ڕووبەڕووی دەبنەوە بریتییە لە جەماوەرێکی دانیشتووانی هەمیشەیییانە ناهاووڵاتییان، کە نە دەکرێت و نە دەویسترێت ببنە هاووڵاتی یاخود سنوورداش بکرێنەوە. بەگشتی ئەم ناهاووڵاتییانە خاوەن ناسیۆنالیتەیەکی بنچینەیی و یەکەمن، بەڵام تا ئەو شوێنەی پێیان باشە پارێزبەندیی دەوڵەتییان بەکار نەهێنن، ئەوا ئەوان هاوشێوەی پەنابەران «بەدیفاکتۆ خەڵکانی بێدەوڵەتن». تۆماس هامەر زاراوەیەکی نوێی بۆ ئەم دانیشتووانە ناهاووڵاتییانە داڕشتووە «denizens» [واتا هاووڵاتییانی ناهاووڵاتی-وەرگێڕ]، کە توانای ئەوەی هەیە دەریبخات چەمکی هاووڵاتی چیتر بەکەڵکی ئەوە نایەت گوزارشت لە واقیعییەتی کۆمەڵایەتی-سیاسیی دەوڵەتی مۆدێرن بکات. لەلاکەی دیکەوە، هاووڵاتییانی دەوڵەتە پیشەسازییە پێشکەوتووەکان (هەم ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و هەم ئەوروپا [هەڵبەت ئەم وتارەی ئاگامبێن لە ١٩٩٣دا نووسراوە، ئێستا لە باشوور، ئاسیای ناوەڕاست و دوور دەوڵەتی پیشەسازیی پێشکەوتوو سەریان هەڵداوە-وەرگێڕ]) بە بەجێهێشتنی ڕوولەهەڵکشاوی نموونە کۆدڕێژکراوەکانی بەشداری سیاسی، ئاراستەیەکی ڕوون بۆ گۆڕانی خۆیان بۆ نێو «denizens» پیشان دەدەن، بۆ نێو خۆگونجاندن لەگەڵ ئەو پرەنسیپە ناسراوەی کە تێیدا توانەوەی بنچینەیی لە ئامادەییی جیاوازییە فۆرمالەکاندا دەبێتە هۆی هەڵکشانی ڕق و نالێبوردەیی، کاردانەوە دژە-بێگانەیییەکان و خۆڕێکخستن و جووڵە هێرشبەرییەکان.

٧. پێش ئەوەی کەمپەکانی قڕکردن لە ئەوروپا بکرێنەوە (کە پێشتر دەستی بە ڕوودانی کردبوو)، دەوڵەت-نەتەوەکان دەبوو ئازایەتیی ئەوەیان هەبێت خودی پرەنسیپی ڕێکخستنی دانیشتووان و سیانەییی دەوڵەت/نەتەوە/قەڵەمڕەو بخەنە ژێرپرسیارەوە. لێرەدا ئەوەندە بەسە ئاراستەیەکی گونجاو پیشان بدەین. وەک باش زانراوە، یەکێک لەو بژاردانەی بۆ ئۆرشەلیم بیری لێ دەکرایەوە، ئەوەیە شارەکە ببێتە پایتەختی دوو دەوڵەتی جیاواز، بە شێوەیەکی هاوکات و بەبێ دابەشبوونە قەڵەمڕەوییەکان. دۆخی پڕپارادۆکسی سەروو-قەڵەمڕەوێتیی دوولایەن (یاخود باشترە بڵێین نا-قەڵەمڕەوێتی) بەسانایی دەکرێت وەک مۆدێلێک بۆ پەیوەندییە نێونەتەوەیییە تازەکان بگشتێنرێت. لەجیاتی دوو دەوڵەتی نەتەوەیی کە سنوورە نادڵنیابەخش و هەڕەشەکارەکان لە یەکیان جیاکردوونەتەوە، دەکرێت بیر لە دوو کۆمەڵەی سیاسی بکرێتەوە کە لەنێو هەمان ناوچەدا نیشتەجێن و یەکێکیان بۆ نێو ئەوی دیکەیان کۆچ بکات، و بە زنجیرەیەک سەروو-قەڵەمڕەوێتیی دوولایەن لە یەکتر جیا کرابێتنەوە، کە تێیدا چەمکی ڕێنیشاندەر چیتر مافی هاووڵاتییان (ius) نا، بەڵکوو پەناگا و شوێنی پەنابۆبردن (refugium)ی تاک دەبێت. بە مانایەکی نزیک لەمە، دەتوانین ئەوروپا نەک وەک مەحاڵ بۆ «ئەوروپایەکی نەتەوەکان» ببینین، کە دەکرێت کارەساتەکەی لە سەرەتاوە لە مەودایەکی کەمدا ببینرێت، بەڵکوو وەک فەزایەکی نا-قەڵەمڕەو یان سەروو-قەڵەمڕەو ببینین کە تێیدا هەموو نیشتەجێیانی دەوڵەتە ئەوروپییەکان (هاووڵاتییان و ناهاووڵاتییان) لە پێگەیەکی دەرچوون یان پەنابۆبردندا بن، و پێگەی ئەوروپی بە مانای دەرچوون-و لەجووڵەدابوون-ی هاووڵاتی بێت (بە دڵنیایییەوە شتێکی مەحاڵ). فەزای ئەوروپی بۆیە درزێکی بێ پرد و دابڕاوی نێوان لەدایکبوون و نەتەوە پیشان دەدات، کە تێیدا چەمکی کۆنی خەڵک (وەک باش ناسراوە هەمیشە کەمینەیەک) دەتوانێت دووبارە مانایەکی سیاسی بە دژایەتیکردنی چەمکی نەتەوە، بەدەست بهێنێتەوە.

فەزای ئەوروپی بۆیە درزێکی بێ پرد و دابڕاوی نێوان لەدایکبوون و نەتەوە پیشان دەدات، کە تێیدا چەمکی کۆنی خەڵک دەتوانێت دووبارە مانایەکی سیاسی بە دژایەتیکردنی چەمکی نەتەوە، بەدەست بهێنێتەوە.

ئەم شوێن/فەزایە لەگەڵ هیچ قەڵەمڕەوێکی نەتەوەییی چوونییەکدا هەڵناکات، نە لەگەڵ لوتکە تۆپۆگرافییەکانیشیاندا، بەڵکوو دەبێتە جووڵەیەکی نێو ئەم قەڵەمڕەوانە، کۆمەڵێک چاڵیان تێدا دروست دەکات و بە شێوەیەکی تۆپۆگرافییانە وەک پاترییەکی لایدن لەنێو شریتێکی مۆبیوسدا دابەشیان دەکات، لەو شوێنەی تێیدا شتی ناوەکی و دەرەکی بە نەناسراوی دەمێننەوە. لەم فەزا تازەیەدا، شارە ئەوروپییەکان دەچنە نێو پەیوەندییەکی سەروو-هەرێمیی دوولایەنەوە، دووبارە توانا و ڕاژە و خزمەتی خۆیان وەک شەڕەکانی جیهان دەدۆزنەوە.

ئەمڕۆ، لەنێو جۆرێک خاکی نا-مرۆڤی نێوان لوبنان و ئیسرائیلدا، چوار سەد و بیست و پێنج [هەزار] فەڵەستینی هەن کە لەلایەن دەوڵەتی ئیسرائیلییەوە دەکراون. وەک هانا ئارنت دەڵێت، ئەو مرۆڤانە «پێشڕەوایەتیی خەڵکی خۆیان» دەکەن. بەڵام ئەمە بە زەرووری یان تەنها بەو مانایە نایەت کە ئەوان ناوکێکی بنچینەییی دەوڵەتێکی نەتەوەییی داهاتوو دروست دەکەن، کە بە ئەگەرێکەوە وەک چۆن ئیسرائیل نەیتوانیوە کێشەی جوو چارەسەر بکات، ئەم دەوڵەتەش بە هەمان شێوە ناتوانێت کێشەی فەڵەستینی چارەسەر بکات. بەڵکوو خاکی نا-مرۆڤ لەو شوێنەی پەناگایان دۆزیوەتەوە، کە کاردانەوە بووە لەلایەن قەڵەمڕەوی دەوڵەتی ئیسرائیلەوە، کۆمەڵێک چاڵ دروست دەکات و گۆڕانکارییەک بە شێوەیەک دروست دەکات کە وێنەی ئەو گردە بە بەفر داپۆشراوە زیاتر و زیاتر دەبێتە بەشێکی ناوەکیی ئەو قەڵەمڕەوە نەک هەرێمێکی دیکەی ئیسرائیل. تەنها لەنێو خاکێکدایە کە فەزاکانی دەوڵەتان کون کون دەبن و بە شێوەیەکی تۆپۆگرافی دادەڕنێت و هاووڵاتییان فێر دەبن بزانن پەنابەر کە خۆیان ئێستا ئەو پەنابەرەن، بریتییە لەو مرۆڤە بەجێماوە سیاسییەی ئەمڕۆ و ئەمەش شایانی بیرلێکردنەوە و پێشبینیکردنە.

سەرچاوەی وەرگێڕان:

Giorgio Agamben, We Refugees, Symposium: A Quarterly Journal in Modern Literatures, 1995, No.49:2, pp.114-119.

*ئەم وتارە لە زمانی ئینگلیزییەوە کراوە بە کوردی، بەڵام لەبەرئەوەی خۆی بە زمانی ئیتاڵیی نووسراوە، هەوڵمان داوە لەگەڵ دەقە ئەڵمانییەکەش بەراوردی بکەین، ئەگەرچی وەرگێڕی ئەڵمانی دوو بڕگەی دەقەکەی وەرنەگێڕاوە، ئەمەش دیارە پەیوەندی بە هەستیاریی پرسی جوو و ئیسرائیلەوە هەیە لەم وڵاتەدا

Giorgio Agamben: Wir Flüchtlinge, Jenseits der Menschenrechte, https://jungle.world/artikel/2001/27/jenseits-der-menschenrechte

*بۆ خوێندنەوەی وتارەکەی هانا ئارنت، ئێمەی پەنابەر، وەرگێڕانی پێشڕەو محەمەد، بگەڕێنەوە بۆ:http://minervapubl.com/index.php/2022/06/26/post80-2/3160/admin/

بۆ خوێندنەوەی زیاتر سەبارەت بە کەمپ لە ئایدیۆلۆژیای ئەوروپیی-ئەڵمانییدا، بگەڕێنەوە بۆ: پێشڕەو محەمەد، ڕەچەڵەکناسیی کەمپ: لە کەمپی کۆڵۆنیالیزم-ئاوشڤیتزەوە بۆ کەمپی پەنابەران، پلاتفۆرمی مینێرڤا، سلێمانیی، ٢٠٢٢.

The post ئێمەی پەنابەران: appeared first on ژنەفتن.

سەبارەت بە مێژووی درۆ؛ سێ بۆچوون

ساڵی (١٩٤٣ز) مێژوونووسی ناوداری فەرەنسی “ئەلیکساندەر کوارییە” نووسینێک بە ناوونیشانی: (تێڕامانەکان لەبارەی درۆوە)¹بڵاو دەکاتەوە. لەم وتارەیدا جەخت لەسەر (درۆی سیاسی) دەکاتەوە و ئاماژە بە مەترسییەکانی دەکات لە فریودانی ئینساندا، بەوەی کە چۆن مرۆڤ لە سایەی دەسەڵاتێکی سیاسیی خراپەکاردا دەبێتە کەسێکی درۆزن، چونکە خودی دەسەڵات نایەوێت هەقیقەتی شتەکان وەکوو خۆیان ببینرێن و بابەتییانە ڕوون بکرێنەوە، بەڵکوو بەگوێرەی مەرام و حەز و ویستەکانی خۆی شتەکان دەخاتە ڕوو. لەمەشدا کوارییە سەرنجمان بۆ لای مەسەلەیەکی وەکوو نهێنی پارێزی دەبات و ئەوە ڕوون دەکاتەوە کە درۆ دەرهاویشتەی پاراستنی نهێنییەکانە؛ پاراستنی ئەو شتانەی کە ناگوترێن و نامانەوێت خەڵکی دی بیزانن، یاخود ئەوپەڕییەکەی کە هەر ئاشکراش بوو ژمارەیەکی زۆر کەم بیزانن. ئەمە ڕەنگە لەسەر ئاستی تاکەکەسی بتوانرێت سەربخرێت، چونکە ڕەنگە تاکەکەس ناچار نەبێت بەردەوام مەبەستەکانی دەرببڕێت، بەڵام بێ هیچ گومانێک لە ئاستی سیاسیدا هیچ سەرخستنێکی بۆ نییە، چونکە حیزبێکی سیاسی یاخود دەسەڵاتدارێک بۆ ئەوەی دەنگی بگاتە لایەنگرەکانی و فەرمانڕەوایەتیان بکات، ناچارە بەردەوام لە ڕێی وتەبێژەکانییەوە، یاخود نوێنەرەکانییەوە، یان لە ڕێی دەرکردنی بەیاننامەوە ئامانج و پلان و ڕێنماییەکانی خۆی؛ بیروباوەڕ و تێڕوانینەکانی خۆی بخاتە ڕوو، کاتێکیش ئەمە دەکات ناچارە پەنا بباتە بەر چەند کۆدێکی تایبەتی کە زیاتر درۆی پوختن وەک لەوەی گەیاندنی ڕاستی بن، چونکە حیزب و سەرکردە سیاسییەکان نایانەوێت مەرامی ڕاستەقینەی خۆیان بخەنە بەردەستی خەڵک، هەر بۆیە لە ڕێی ئەو درۆ و کۆدە تایبەتییانەوە پەیامەکانیان دەگەیەنن، خەڵکیش بە شێوەیەکی گشتی بڕوا بەم بەیاننامانە دەهێنن و وەک هەڵوێستێکی ڕاستەقینە لێی دەڕوانن، تەنها کەمینەیەکی لێزان و سیاسی نەبێت کە دەتوانن کۆدەکان بکەنەوە و لە پەیامە ڕاستەقینەکەی پشت هەڵوێستە درۆینەکە تێبگەن.

بیست و چوار ساڵ دوای نووسینی ئەم وتارە، خانمە فەیلەسووفی ئەڵمانی “هانا ئارێنت” بە ڕەچاوکردنی خوێندنەوە مێژوویییەکەی ئەلیکساندەر کوارییە²، وتارێکی گرنگ بە ناوونیشانی (هەقیقەت و سیاسەت)³دەنووسێت و تێیدا جەخت دەکاتەوە لەسەر ئەو بۆچوونەی “کوارییە” و درۆ دەبەستێتە سیاسەتی دەوڵەتەوە. بەڵام ئەوەی ئەم بۆچوونەی “ئارێنت” جیاواز و سەیرتر دەکات، پیشاندانی ڕۆڵی میدیایە لە برەودان بە درۆ و فریودانی ئینسانەکان. میدیا دەتوانێت هەموو ئەو درۆیانەی کە هەن وەک هەقیقەت پیشان بدات و لە بەرانبەریشدا ڕاستییەکان سەراوژێر بکات و وەک درۆ بیانناسێنێت. سیاسەت لە دونیای نوێدا چیدی لەسەر درۆیەک ناژێ، بەڵکوو پێویستی بە هەزاران درۆی نوێ و جیاوازتر هەیە تاوەکوو ڕۆژانە لە ڕێی میدیاوە خەڵکی پێ فریو بدات. بە بڕوای ئارێنت ئەم فریودانە سیاسییە؛ ئەم لێشاوه لە درۆی سیاسی لە هیچ سەردەمێکدا هێندەی سەردەمی ئێستا بەو زەقییەوە نەبینراوە، کە ئەمەش جارێکی دی جەختکردنەوەیە لە سەر بۆچوونەکەی کوارییە. ئەم فەیلەسوفە ئەڵمانییە مێژووی درۆی سیاسی دەکاتە دوو بەشی سەرەکییەوە، ئەوانیش:

یەک: قۆناغی کلاسیکییانەی درۆ/ لەگەڵ دروستبوونی شار و کۆمەڵگە گەورەکاندا دروست بوو، لەم قۆناغەدا سیاسەتوانەکان ناچار بوون بڕێک جار بۆ ماوەیەکی کاتی پەنا ببەنە بەر درۆ، زیاتریش لە بەرانبەر دوژمنی دەرەکیدا، نەک لەگەڵ هاووڵاتییە خۆجێیەکانیاندا. لەم قۆناغەدا هەرچەندە سیاسەتوان و فەرمانڕەواکان پەنایان دەبردە بەر درۆکردن و بگرە بە خاسیەتی دەوڵەتمەداری لێهاتوویان دادەنا، بەڵام هیچ کاتێک درۆی ڕەها و مەترسیداری گەورەیان وەکوو درۆی سیاسییەکانی قۆناغی هاوچەرخ نەدەکرد.

دوو: قۆناغی هاوچەرخیی درۆ/ لەم قۆناغەوە ئیدی درۆ بوو بە درۆیەکی جیهانی و گشتگیر و لەمەشدا دەزگاکانی ڕاگەیاندن و میدیا لە ڕێی پروپاگەندە وشێواندنی بەردەوامی ڕاستییەکانەوە، هەقیقەت لەبەرچاوی خەڵکی دەگۆڕن بە درۆ. لەم قۆناغەدا سیاسەتوان سەرباری ئەوەی کە دەزانێت بەرانبەرەکەی درۆ و هەقیقەت دەناسێتەوە، کەچی زۆر بێباکانە درۆی بۆ دەکات، چونکە دەزانێت میدیا درۆکانی بۆ دەڕازێنێتەوە و بە نرخی هەقیقەت دەیداتەوە بە خەڵکی. بەمەش درۆ دەبێتە ناسراوترین کردەی سیاسەتوان و سیاسەتیش دەبێتە شوێنێک بۆ شاردنەوەی هەقیقەت و برەودان بە درۆی سیاسی.

باشە لە دۆخێکی وەهادا کە سیاسەت و دەسەڵات بە بەردەوامی خەریکی برەودانن بە درۆ، چ ڕێگایەک هەیە بۆ ڕزگاربوون؟ چی بکرێت بۆ ئەوەی  درۆ سیاسیە هاوچەرخەکان بۆ خەڵکی ئاشکرا بکرێت و نەهێڵرێت میدیا فریویان بدات؟ هانا ئارێنت بۆ وەڵامی ئەم پرسیارانە، دوو ڕێگا دەستنیشان دەکات، کە بە لای ئەوەوە تەواوکەری یەکترن و بێ یەکدی هیچیان سەرناگرن، ئەوانیش:

ڕێگای یەکەم: جەختکردنەوە و پشتبەستن بە تاکگەراییی مرۆڤ، بەو پێیەی مرۆڤ بە سروشتی خۆی بوونەوەرێکی سیاسی نییە.
ڕێگای دووهەم: ئارێنت پێی وایە چەند بوارێکی زۆر گرنگ هەن لە کۆمەڵگەدا، کە دەتوانن بەر بە برەودان بەم درۆ میدیایییە بگرن، وەکو یاسا و زانکۆکان، کە دەبێت خۆیان بە بەرپرسیار بزانن لە هەمبەر تاکەکاندا و درۆی سیاسی دەستنیشان بکەن و بۆ خەڵکی ڕوون بکەنەوە و ڕۆڵیان هەبێت لە ئاشکراکردنی ئەو درۆیانەی کە ڕۆژانە دەدرێن بە گوێی خەڵکدا.

هەردوو ئەم نووسینە پڕ بایەخەی نێو مێژووی فیکر، واتا هەم نووسینەکەی ئەلیکساندەر کوارییە و هەم لێکۆڵینەوەکەی هانا ئارێنت ⁴، بوون بە ئیلهامبەخشی وانەیەکی فەلسەفی ئێجگار گرنگ لە لای فەیلەسوفێکی وەکوو “ژاک دێریدا“. ئەم فەیلەسوفە فەرەنسییە بە گەڕانەوە بۆ ئەو دوو بیریارەی پێش خۆی، بەدووی مەسەلەیەکی گەورەی وەکوو درۆدا دەچێت و دەیەوێت لە ڕێی دۆزینەوەی مێژوویەکەوە بۆی، لێی ڕابمێنێت و شی بکاتەوە. ئەمەش نەک بۆ ئەوەی حیکایەتی درۆزنە ناسراوەکان و درۆ گەورەکانی نێو مێژوو بگێڕێتەوە، بەڵکوو لە پێناوی بیرکردنەوە و تێگەیشتن لە چییەتی درۆ و ئەو تێگەیشتنانەی کە لەبارەیەوە هەن و دروست بوون. بۆ پیشاندانی ئەمەش دێریدا دەمانباتەوە بۆ یۆنانی کۆن و گەشتێک دەکات بە نێو مێژووی فیکردا، لە ئەفلاتۆن و ئەرستۆوە تا دەگاتە ئۆگەستین و کانت و ڕۆسۆ و نیتشە و زۆرێکی دی، ئەوەی کە چییان لەبارەی درۆوە گوتووە و، دێریدا خۆی چی دەڵێت دەربارەی ئەو بۆچوونانەیان، هەموویمان بۆ دەخاتە ڕوو. بۆ نموونە دێریدا ئاماژە بەو بۆچوونەی “ئۆگەستین” دەکات کە پێی وایە گرێدانەوەیەک لەنێوان قەناعەت و  بیروباوەڕدا هەیە و ئەگەر قەناعەتمان وابوو ئەوەی دەیڵێین ڕاستە و بڕوامان پێیەتی، کەواتە ئێمە درۆزن نین، تەنانەت ئەگەر ئەو شتەش کە دەیڵێین هەڵە بێت و ڕاست نەبێت. ئەمە بۆ خۆی ڕێگەدانە بەوەی ئینسان بۆی هەبێت ڕای خۆی پێچەوانەی ڕاستییە باوەکانەوە بڵێت و مادامەکێ بڕوای پێیەتی وەک ڕاستی سەیر بکرێت. وەک چۆن “ڕۆسۆ“یش جیاوازی دەکات لەنێوان جۆرەکانی درۆدا و پێی وایە گەر قسەیەکی ناڕاست زیان بە کەس نەگەیەنێت و بە مەبەستی فریودان و لێدان لە ڕاستی نەوترابێت، کەواتە پاک و بێگەردە و نابێت وەک درۆ سەیر بکرێت، با لە ڕووکەشیشدا وەک درۆ دەربکەوێت. بە شێوەیەکی گشتی لە ئەنجامی خوێندنەوەی مێژووی فیکرەوە، دەگەین بەو باوەڕەی کە لای زۆرێک لە فەیلەسوفانی پێشین، درۆ بەو ڕادەیە بە درۆی مەزن دانراوە کە مەترسی بێت بۆ سەر ئەوانی دی و بە ئامانجی فریودان و فێڵکردن لێیان کرابێت، ئەگینا نەگوتنی هەقیقەت لە پێناوی پاراستنی تایبەتمەندییە کەسییەکان و پاراستنی گیانی ئینسان ناچێتە چوارچێوەی درۆوە، هەرچەندە بە ڕووکەشیش وەک درۆ ببینرێت.

ژاک دێریدا لە (مێژووی درۆ)⁵دا بە پلەی یەک گفتوگۆ لەگەڵ بۆچوونەکانی هانا ئارێنتدا دەکات و لە زۆر ڕووەوە ئیزافە دەخاتە سەر بۆچوونەکانی، هەروەک ئەویش ئاماژە بە ڕۆڵی میدیا و سیاسەت دەکات لە خوڵقاندنی درۆی زیاتردا. لەگەڵ ئەوەشدا دەیەوێت لە مێژووی درۆ ڕابمێنێت، بۆ ئەمەش دەپرسێت: چۆن دەکرێت درۆ مێژوویەکی سەربەخۆی هەبێت، لە کاتێکدا مێژووی سیاسی پڕە لە درۆ؟ بۆیە دێریدا گومانی هەیە لەوەی کە بتوانین بگەین بە مێژوویەکی تایبەت بە درۆ، تەنها لە دۆخێکدا نەبێت کە بتوانین بە ڕەچاوکردنی چەند مەرجێک، مێژوویەکی بۆ بنووسینەوە، لەوانەش دوورخستنەوەی “ئامۆژگاریی ئەخلاقییانە” لە مێژووی درۆ بەپێی دەربڕینی ئارێنت، یان بینینی لە “دەرەوەی ئەخلاق” بە گوزارشتە نیتشەییەکەی. کە لە ڕاستیشدا ئەمانە کارێکی گەر نەکردە نەبن، ئەوا زۆر ئەستەم و قورس دەبن، بەتایبەتی لە سەردەمێکدا کە تەکنەلۆژیا و میدیا گەیشتوون بەوپەڕی گەشەسەندن و واقیعی مەجازی جێی واقیعە ڕاستەقینەکەی گرتووەتەوە، هەموو ئەمانە دواجار دیرێدا نائومێد دەکەن و دەیگەیەننە ئەو بڕوایەی کە پێی وابێت ئەستەمە مێژووی درۆ بنووسینەوە، لە کاتێکدا درۆ بۆ خۆی مێژووی خوڵقاندووە. واتا هەر ئەوەی کە خودی درۆ ڕۆڵی لە شکڵگرتن و نووسینەوەی مێژوودا هەیە، وا دەکات کە ئەستەم بێت بگەین بە مێژوویەکی تایبەت و سەربەخۆی درۆ.

ئازادی و درۆ

گوتنی هەقیقەت و سڵنەکردنەوە لە ڕاستییەکان بەرهەمی ژینگەیەکی ئازادە، ئەو جێیانەی کە ئازادییان داوەتە ئینسان بۆ دەربڕینی ئەو نیاز و بۆچوونانەی کە زادەی بیرکردنەوە و تێڕامانی کەسییانەی تاکن، زۆرترین هەقیقەتیان تێدا بەیان دەکرێت و کەمترین درۆ دەدەن بە گوێی یەکدیدا. نامەوێت ئەم وتەیە بەو ئاڕاستەدا ببەم کە خوێنەر وا هەست بکات لە کۆمەڵگە ئازادەکاندا، درۆکردن بوونی نییه و ئەوان لەناو هەقیقەت و ڕاستبێژییدا نقوم بوون. ئاخر درۆ یەکێکە لە سیفەتە دێرینەکانی مرۆڤ، کە لە هەر جێیەکی ئەم دونیایەدا بێت و سەر بە هەر کۆمەڵێکی مرۆیی بێت، مادام بوونەوەرێکی کۆمەڵایەتییە مەحکومە بە درۆ. بەڵام درۆکردن لە کۆمەڵگە ئازاد و پێشکەوتووەکاندا پۆڵێن کراوە و ئاستەکانی دیاری کراوە، ئینسان لەوێدا ئەوەندەی خۆی درۆ دەکات نیو هێندە ناچار ناکرێت بە گوتنی درۆ، بە پێچەوانەی کۆمەڵگە نائازاد و سەرکوتکراوەکانەوە کە تاک تێیدا ناچارە بەردەوام لەنێو درۆ و وەهمی گەورە گەورەدا بژێت و بڕوای پێیان هەبێت و خۆی و ئەوانی دیکەشی پێ فریو بدات. لە ڕاستیدا درۆیەک کە بە ناچاری بە مرۆڤ دەکرێت درۆ نییە، بەڵکو نمایشکردنی درۆیە لە بەرگی ڕاستیدا. کە ئازادیی قسەکردن و بیرکردنەوە نەبوون، درۆکان دەبنە هەقیقەت و هەمووان بڕوایان پێ دەهێنن، وەک چۆن ڕاستییەکانیش دەشاردرێنەوە و گەر لێرە و لەوێ کەسێک زاتی ئەوە بکات بیاندرکێنێت، کۆمەڵگە بە هەموو هێزێکیەوە دەکەوێتە دژایەتی کردنی و وەک درۆ دەیناسێنێت.

جیاوازی نێوان کۆمەڵگەیەک کە ئازادیی ڕادەربڕین و ئاخاوتن تێیدا بۆ هەمووان فەراهەم کراوە و بە گوتنی ڕاستی ژیانی کەس تێیدا ناکەوێتە مەترسییەوە، لەگەڵ ئەو کۆمەڵگەیەی کە تێێدا کۆمەڵە پێوەرێکی گشتی دانراون و مرۆڤ ناچار دەکرێت بە ڕەچاوکردنی ئەو پێوەرانە قسەکانی خۆی بکات، لەوەدایە، یەکەمیان درۆکردن تێیدا کردەیەکی تاکەکەسییە و تاک ئازادە لەوەی ڕاستی بڵێت یان درۆ، بەڵام لەمەی دووهەمیاندا درۆکردن بووەتە پێوەری گشتی؛ بووەتە ناسنامەی کۆمەڵگە و کەس ناتوانێت باس لە درۆبوونی بکات، نەک هەر ئەوەندە، بگرە کەس بۆی نییە هیچ ڕاستییەک بڵێت کە بۆنی دژایەتی کردنی ئەو درۆ گەورەیەی لێ بێت. لە دۆخێکی وەهاشدا کۆمەڵگە دەبێتە کارگەی بەرهەمهێنانی درۆی گەورە و بەردەوام تاکەکانی لەسەر بڕواهێنان بەو درۆ گەورانە کۆ دەکاتەوە، ئەمە لە کاتێکدایە هەر خودی ئەو کۆمەڵگەیە خۆی، بەردەوام ئامۆژگاریی تاکەکانی دەکات کە درۆ نەکەن، چونکە درۆکردن پێچەوانەی بیروباوەڕە سەرەکییەکانی کۆمەڵگەیە و ئینسانی پێ ناشرین دەبێت. مرۆڤ تووشی شۆک دەبێت کە دەبینێت لە کۆمەڵگەیەکی وەهادا تا چ ئاستێکی ترسناک درۆ و ڕاستی جێگۆڕکێیان پێ کراوە و شوێنەکانیان گۆڕیوەتەوە! یان تا چ ئاستێکی ترسناک ناچارە درۆ بە ڕاستی ببینێت و ڕاستیش وەک درۆیەکی قێزەون تەماشا بکات.

درۆ هاوبەشەکان

ڕاستە پەیوەندییەکی گەورە و مێژوویی لەنێوان درۆ و ژینگەی کۆمەڵایەتیدا هەیە، هەر لەسەر ئەو بنەمایەش کۆمەڵگە ئازادەکان و کۆمەڵگە نائازادەکانمان لەیەکدی جیاکردەوە و نەمانویست هەمووی بە یەک چاو سەیر بکەین. بەڵام هێشتاش ئەم دوو تایپە لە کۆمەڵگە، کۆمەڵێک درۆی هاوبەشیان هەیە، کە بەشێکیان زادەی ویستە بنەڕەتییەکانی مرۆڤن بۆ نەگوتنی هەقیقەت و بەشێکیشیان پەیوەستن بە پارێزگاریکردن لە بەرژەوەندییە سیاسی و کۆمەڵایەتی و کولتووری و بازرگانییەکانی مرۆڤ. تۆ لە هەر کوێیەکی دونیادا بیت و سەر بە هەر کۆمەڵێکی مرۆیی بیت، هێشتا لەو خاڵەدا لەگەڵ تەواوی مرۆڤەکانی دیکەدا هاوبەشیت، کە مەحکوم بیت بە کردنی درۆگەلێک و دەرنەبڕینی هەقیقەتی ناخی خۆت وەک ئەوەی کە هەیە. بۆ نموونە درۆی کۆمەڵایەتی و نەگوتنی هەندێک ڕاستی و کەمێک مەراییکردن لە پێناوی دڵڕاگرتنی ئەوی دیکە، نموونەیەکی هەرە دیاری درۆی هاوبەشە. لە درۆی کۆمەڵایەتیش گشتگیرتر، درۆی سیاسییە. ئەمڕۆ لە سەرتاسەری جیهاندا درۆی سیاسی باوترین جۆری درۆیە و بە بەردەوامیش سەدان و بگرە هەزاران دەزگای میدیایی خراونەتە خزمەتی درۆ سیاسییەکانەوە. تۆ لە هەر کوێیەکی ئەم جیهانە بیت، بێ ئەوەی خۆیشت بتەوێت، ڕۆژانە ناچاریت گوێت لە دەیان درۆی سیاسیی گەورە بێت و بەر چەندین هەواڵی هەڵبەستراو و ناڕاست بکەویت. ئەم درۆ هاوبەشانە دەرخەری ئاماژەیەکی شەرمهێنەرن، ئاماژەی ئەوەی کە مرۆڤ بوونەوەرێکە ناتوانێت دەستبەرداری درۆ بێت و لە هەر کوێیەکی دونیا و لەژێر هەربارودۆخێکدا بێت ئارەزووی کردنی هەندێک درۆی هەیە.

ڕیکلام پایەی سەرەکیی برەوسەندنی ئەم درۆ هاوبەشەیە، ڕیکلام چیدی بە تەنها وەک ڕۆژگارە دێرینەکان پشت بە پروپاگەندەی زارەکییانە نابەستێت، بەڵکوو داچۆڕیوەتە نێو میدیا و بەشێکی هەرە گەورەی میدیای بۆ تەرخان کراوە

درۆیەکی دیکەی مەترسیدار، کە لە سەدەی بیستەمەوە و لەگەڵ گەیشتنی سیستەمی سەرمایەداری بە دوا ئاستی گەشەسەندنی خۆی، زۆر بە خێرایی لە درۆیەکی لۆکاڵییەوە گۆڕدرا بۆ درۆیەکی جیهانی و هاوبەش، درۆی بازرگانییە. ڕیکلام پایەی سەرەکیی برەوسەندنی ئەم درۆ هاوبەشەیە، ڕیکلام چیدی بە تەنها وەک ڕۆژگارە دێرینەکان پشت بە پروپاگەندەی زارەکییانە نابەستێت، بەڵکوو داچۆڕیوەتە نێو میدیا و بەشێکی هەرە گەورەی میدیای بۆ تەرخان کراوە. ئەمڕۆ لە جیهاندا هیچ میدیایەک نییە نەئاخێنرابێت لە ڕیکلامی بازرگانی و هیچ دیوار و پانتایییەکی گشتیی نەماوەتەوە نەخرابێتە خزمەتی درۆکانی نێو بازاڕەوە. تەنانەت بەشێکی گەورەی فیکر و ئەدەبیات، زانست، شانۆ و هونەر بەگشتی، تەنانەت سیاسەت و ئایینیش لەمڕۆدا زۆر بە توندی لکێنراون بە ڕیکلامەوە. ڕیکلام بازاڕی فراوان کردووه و لەوە دەرچووە بە تەنها ئامانجی ناساندنی بەرهەمەکان و ڕاکێشانی کڕیار بێت بۆیان، بەڵکوو بووەتە کارگەیەکی گەورەی بەرهەمهێنانی درۆ و ساختەکاری، ئیشی ڕیکلام لەمڕۆدا بووەتە فریودان و هەڵخەڵەتاندنی زۆرترین کەس. ڕیکلامی بازرگانی لە ئێستادا ئامانجی هەرە گەورەی کۆنترۆڵکردنی ژیان و خوڵقاندنی بەردەوامی درۆیە، تاکوو لەو ڕێیەوە بگاتە زۆرترین داهات و ڕکابەرەکان تێکبشکێنێت، بۆ ئەوەی ئەمەش بکات دەبێت کەسانێک هەبن پسپۆڕی درۆزان بن و هەموو درۆیەکی نوێ بە نرخی (ڕاستیی کاتی) بدەنەوە بە خەڵکی، بەبێ ئەوەی گوێ بەوە بدات درۆ نوێیەکان درۆ کۆنەکانی ئاشکرا دەکەن، چونکە دەزانێت هەمیشە کەسانێک هەن بڕوا بە درۆ نوێیەکانی دەکەن. ڕاستیی کاتی درۆیەکە بۆ ماوەیەکی کاتی وەک ڕاستی خۆی نمایش دەکات و تا ئەوکاتەی ئامانجی ڕیکلامەکە دەپێکێت بەردەوام دەبێت، دواتر هەر خودی ئەو لایەنەی ئەو درۆیەی بە نرخی ڕاستیی کاتی بڵاو کردبووەوە، دێت و لەگەڵ بەرهەمێکی نوێتردا، درۆیەکی تر لە ڕێی ڕیکلامەوە دەکات بە ڕاستیی کاتی و ڕاستییە کاتییەکەی پێشتر پووچەڵ دەکاتەوە. ئەوەشی لەمەدا یاریدەی دەدات، میدیا و تۆڕە بەرفراوانەکانی ئینتەرنێتە وەک ناوەندێکی بەهێزی ڕیکلامکردن، میدیا و تۆڕەکانیش چونکە لەسەر بنەمای “نوێترین” دەبرێنە ڕێوە، بۆیە ڕیکلامە نوێیەکان ڕۆڵی خۆراکێکی سەرەکی دەبینن بۆیان. ڕیکلام کە بڕبڕەی پشتی درۆی بازرگانییە، لە ڕێی دەزگا میدیاییەکان و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە درۆی بازرگانی کردووەتە درۆیەکی هاوبەشی جیهانی و لە توانایدایە لە یەک کاتدا ڕیکلامی کۆمپانیایەک بگەیەنێتە تەواوی کۆمەڵگەکانی سەر زەوی، واتا بەبێ ڕەچاوکردنی ئەوەی کۆمپانیەکەت لە کوێیە و خۆت لە کوێ دەژیت، دەتوانیت شتەکانت کە هاوپێچ کراون بە درۆی بازرگانیی گەورە، لە یەک کاتدا بناسێنیت بە کەسێک کە لە نیو یۆرک یان لە هەولێر یان لە مۆسکۆ دەژێت و لە جێی خۆتەوە فریوی بدەیت. کەوایە با تۆ سڵ لە درۆکردنیش بکەیتەوە، بەڵام چونکێ بینەری میدیایت و بەکارهێنەری ئەپەکانیت، ئەوا ناچاریت ڕۆژانە بەر ئەو درۆ هاوبەشە جیهانییانە بکەویت. لە دونیایەکی وەهادا، بەخت یاوەرتە، گەر نەبیتە قوربانی هیچ درۆیەکی مەترسیدار.

باجەکانی ڕاستبێژی؛ سڵکردنەوە لە هەقیقەت

لە مێژوودا هەمیشە درۆکردن و نەگوتنی هەقیقەت بە ناشیرینترین خاسیەتی مرۆیی ناوزەد کراون و هەمیشەش ئەو کەسانەی کە بە درۆزن ناوبانگیان ڕۆیشتووە، وەک کەسایەتییەکی شێواو و ناشیرین وێنا کراون و بوونەتە جێی تانە و پلاری کۆمەڵگە. لە بەرانبەریشدا، گوتنی هەقیقەت و بوێری وەک خاسیەتی پاڵەوانەکان و کەسێتییە ئازا و چاونەترس و شۆڕشگێڕەکان سەیر کراوە. هەرچەندە خودی کۆمەڵگە خۆیشی ڕقی لەو چاونەترسییە بووە و سڵی لێ کردووەتەوە، بگرە لە هەندێک دۆخیشدا کە زانیویەتی ڕاستبێژێک خەریکە درز دەخاتە باوەڕ و درۆ گەورەکانی کۆمەڵگەوە، زۆر بە توندی سزای داوە. واتا هەمیشە ڕاستبێژی لەسەر پرسە گەورەکانی نێو کۆمەڵگە باجی گەورەی خۆی هەبووه. وەنەبێت ئەمە کێشەیەکی هەنووکەیی و ئێرەیی بێت، بەڵکوو کێشەیەکی جیهانی و مێژووییە و لە هەموو کۆمەڵگە مرۆیییەکانی نێو مێژوودا هەبووە. لە یۆنانی کۆندا  “سۆکرات” دیارترین قوربانیی ڕاستبێژییە، نموونەی پشتکردنە لە درۆ و دەرخستنی هەقیقەتە، هەرچەندە کۆمەڵگەی یۆنانی ئەو سەردەمە ویستیان پەشیمانی بکەنەوە لە گوتنی هەقیقەتگەلێک کە دەیزانی و بڕوای پێیان هەبوو، چونکە لە ڕوانگەی کۆمەڵگەوە بۆ حاڵەتی مامەڵەکردن لەگەڵ یاخیبوویەکدا لە نەریت و بیروباوەڕەکان، هەمیشە پەشیمانبوونەوە واتای داننان و بایەخدانانە بۆ ڕاستێتیی ئەو پێوەرانە، کە ئەمەش زۆر باشترە لە سزادان و کوشتنێک کە داننانی لەگەڵ نەبێت و گومان بخاتە سەر پێوەرەکان، سەرباری ئەو فشارەی لەسەری بوو، سۆکرات زۆر ئازایانە بیروباوەڕەکانی خۆی خستە ڕوو، دژ بەو درۆ گەورانەی کۆمەڵگەی یۆنانی وەستایەوە و ژەهرەکەی خواردەوە و مەرگی هەڵبژارد.
مێژووی ئەوروپا لە چاخە تاریکەکاندا و پێش ڕێنسانس، گێڕەرەوەی سەدان بەسەرهاتی تراژیدیی ڕاستبێژەکانە، ئەو ڕاستبێژانەی کە شتێکی جیاوازتریان دەوت لەو ژاوەژاوەی کە بە نێوی پێوەرە گشتییەکانەوە بەسەر خەڵکیدا سەپێنرابوو. لە ڕێی دادگاکانی پشکنینەوە ژمارەیەکی زۆری خەڵکی ڕاستبێژ سزای قورس دران “ڕاستبێژ بەو مانایەی کە ئەوەی لە ناخ و هزریاندا بووە، بێ سڵکردنەوە دەریانبڕیوە و درۆیان لەگەڵ خۆیان نەکردووە، نەک بە واتای پشتگیرکردن لە دروستی بۆچوونەکانیان”. ئەم باجی ڕاستبێژییە وەنەبێت تەنها پەیوەست بێت بە شوێنێکی دیاریکراو، یاخود کیشوەر و ناوچەیەکی دیاریکراوەوە، بەڵکوو مێژووی تەواوی کۆمەڵگە و نەتەوە و وڵات و کیشوەرەکان تەژییە لەو گێڕانەوانەی کە شاهیدی دەدەن بۆ نەبوونی ئازادی لە گوتنی هەقیقت و سزادانی ئەو کەسانەی کە پێچەوانەی باوەڕی باوەوە دواون.

لە مێژووی خۆرهەڵاتدا “مەنسووری حەلاج” ⁶عاریف و سۆفی ناسراو کە لەنێوان ساڵانی ( ٨٥٨-٩٢٢) زایینی ژیاوە، یەکێکی ترە لەوانەی کە باجی ڕاستبێژی داوە و نەیتوانیوە لە پێناوی کۆمەڵگەدا درۆ لەگەڵ خۆیدا بکات و ڕاستی بۆچوونەکانی خۆی بشارێتەوە. حەلاج دوای ئەوەی کە ( شطحات) و (طواسين)⁷ەکانی و گوتەی (آنا الحق)⁸ی بە نێو خەڵکیدا بڵاو بووەوە؛ دوای ئەوەی کە سڵی لە گوتنی هەقیقەتێک نەکردەوە کە دەیزانی، لەلایەن نوێنەرە شەرعی و سیاسییەکانی کۆمەڵگەوە، بە هەڵواسراوییەوە دەست و قاچ و سەری لێ کرانەوە و گڕ لە جەستەشی بەردرا. ئایا حەلاج درۆزن بوو؟ یان بوێژی ڕاستییەک کە خۆی درکی پێ کردبوو؟ گەر درۆ وا ببینین کە گوتنێکە پێچەوانەی پێوەرە گشتییەکان؛ پێچەوانەی ئەو پێوەرانەی کە بۆ گوتنی ڕاستی دانراون، ئەوا حەلاج درۆزنێکی گەورەی نێو کۆمەڵگەکەی خۆی بووە. بەڵام ئەگەر درۆ وا پێناسه بکەین کە بریتییە لە نەگوتنی ئەو هەقیقەتەی کە دەیزانی و شاردنەوەی باوەڕی ڕاستەقینەی خۆت، ئەوا بێ هیچ سڵەمینەوەیەک دەتوانین بڵێین حەلاج نموونەیەکی دەگمەنی ڕاستبێژیی خۆرهەڵاتییە لە مێژوودا.

“مەحوی” کە شاعیر و موتەسەوفێکی گەورەی کورد و  خۆرهەڵاتە، زۆر زوو درکی بەوە کردبوو کە کۆمەڵگە خۆرهەڵاتییەکان جێگۆڕکێیان بە درۆ و ڕاستی کردووه و ئەوەی لەگەل پێوەرە گشتییەکانیاندا بێتەوە ڕاستگۆیە و ئەوەشی کە لەگەڵ پێوەرەکانی ئەواندا نەیەتەوە و هاوڕایان نەبێت، درۆزن و هەڵگێڕەرەوەی هەقیقەتە. دەشزانێت کە گوتنی هەقیقەتی ناخی خۆت و خستنەڕووی وەکوو ئەوەی کە هەیە، نەک وەکوو ئەوەی کە ئەوانی دی دەیانەوێت، باج و سزای گەورەی بەدواوەیە. کەچی سەرباری زانینی ئەم ڕاستییە تاڵەش، هێشتا مەحوی سوورە لەسەر گوتنی هەقیقەت و خستنەڕووی بەو شێوەیەی کە خۆی دەیەوێت، بۆیە لە شیعرێکدا دەڵێت:

بە حەق هەر حەق، بە ناحەق ناحەقم وتووە، لە ڕۆژێ بووم
وەکو مەنسوور ئەگەر بیشمکوژن، ناکەم لە حەق لادەم⁹
شتێک کە لێرەدا جێی سەرنجە و دەبێتە جێی پرسیار، ئەوەیە کە بۆچی کۆمەڵگە بەم جۆرە سڵ لە گوتنی هەقیقەتە فەردییەکان دەکاتەوە؟ ئایا درکاندنی ئەم ڕاستییانە ئەوەندە مەترسیدارە کە زیان بە پێوەرە گشتییەکانی هەقیقەت بگەیەنێت؟ کاتێک تەماشای پێوەرە گشتییەکانی کۆمەڵگەکان دەکەین، هەر زوو درک بە لەرزین و خۆنەگیری و سستی ئەو پایانە دەکەین کە پێوەرەکانی کۆمەڵگەی لەسەر ڕاگیرکراوه. ئەو پێوەرە لەرزۆکانە چونکە هەقیقەت نین و سێبەری هەقیقەتن؛ چونکە هیچ بنەمایەکی لۆژیکی و مرۆیانەی بەهێزیان نییە و تەنها لەسەر بنەمای ڕاگرتنی تەباییی کۆمەڵایەتی وەستاون، بۆیە بە بچووکترین تەقەلای ڕاستبێژێکی خۆکرد، پایەکان دێنە لەرزین و دەکەونە بەر مەترسی ڕووخان و لەناوچوون.

چۆن بزانین هەقیقەت هەقیقەتە؟

لە کاتێکدا کە داڕێژەری پێوەرە گشتییەکانی هەقیقەت خودی تاکەکانی کۆمەڵگەن، کە دواجار هەر ئەوانن کۆڕاییان چێ کردووه و کردوویانن بە هەقیقەت، چۆن دەتوانین باس لەوە بکەین کە ئەم پێوەرانە خودی هەقیقەت نین و سێبەری هەقیقەتن! ئایا هیچ پاڵپشتییەکی لۆژیکی هەیە کە بیسەلمێنێت ئەوەی مرۆڤێک دەیڵێت و جودایە لە پێوەرەکانی کۆمەڵگە، خودی هەقیقەتە؟ ڕوونتر بڵێین بە چ پێوەرێک ئەوەی حەلاج گوتویەتی هەقیقەتە و ئەوەی کۆمەڵگە دەیڵێت سێبەری هەقیقەتە؟ بۆ ئەوەی لەو دۆشدامانە هزرییە دەربچین و بتوانین داوەرییەکی فینۆمینۆلۆجییانه بکەین، دەبێت هەموو پێوەرە کۆمەڵایەتییەکان بۆ دیاریکردنی هەقیقەت بخەینە لاوە و کار بە پێوەرێکی جیاوازتر بکەین. بەو مانایەی هەقیقەت لە هەموو پێناسەیەکی پێشوەختە دابماڵین و وەکو خۆی بیبینین. وەختێکیش هەوڵماندا هەقیقەت وەکوو خۆی ببینین، ڕەنگە کەمێک تووشی شۆک ببینین، ئەم شۆکە زادەی داماڵراوی هەقیقەتە لە داپۆشەرە درۆینەکان؛ زادەی بەرکەوتنە لەگەڵ هەقیقەتێکی ڕووت و قووت. ئیدی زۆر بەئاسانی ئەوە دەبینین کە هەقیقەت هیچ پێوەرێکی نییە و خۆیەتی، هەر بەو جۆرەی کە ڕێگە بدەین خۆی بەیان بکات، یەکسەری خۆی دەردەخات. گەر کۆی ئەم وتانە کۆ بکەینەوە و هەوڵ بدەین هەقیقەتی لێوە بناسین، دەگەین بەوەی کە هەقیقەت و ڕاستبێژی واتا گوتنی ئەوەی کە لە ناخ و هزردایە وەک ئەوەی کە هەیە، نەک وەک ئەوەی ئەوانی دی دەیانەوێت. هەقیقەت هەر ئەو وشانەیە کە به ئازادی و خۆییبوونێکی تەواوەتییەوە دەریدەبڕین بێ هیچ فشار و ناچارکردنێکی دەرەخۆیی، ئیدی ئەو شتانە ڕاست بن یان درۆ، ئەوە پێوەرە گشتییەکانی کۆمەڵگەیە ئەم دادوەرییانەمان پێ دەکات. دواجار گرنگە بزانیت تا ئەو جێیە هەقیقەت لای تۆیە کە بە ئازادانە ناخی خۆت دەربڕیت و بۆچوونەکانت بخەیتە ڕوو، بەبێ ئەوەی پێت وابێت ئەم بۆچوونانەی تۆ هەقیقەتی ڕەهان و لێیەوە بڕوانیتە بۆچوونی ئەوانی دی. کەی هەمووان توانییان ئازادانە بدوێن و ڕاستگۆیانه ئەوەی لە دەروون و هزریاندایە دەریببڕن، واتا ئێمە لە کۆمەڵگەیەکدا دەژین کە هەقیقەتی وەکوو خۆی ناسیوه و مامەڵەی لەگەڵ دەکات، واتا ئێمە کۆمەڵگەیەکین باوەشمان بۆ هەموو هەقیقەتەکان کردووەتەوە و تاکبین و خۆسەپێن نین، واتا ئێمە کۆمەڵگەیەکین هەقیقەتمان وەک ئەوەی کە هەیە قبوڵە، نەک وەک ئەوەی خۆمان دەمانەوێت هەبێت.

داهاتووی درۆ

پێویست ناکات ئینسان فاڵگرەوە و غەیبزان بێت تا بتوانێت پێشبینی بۆ داهاتووی درۆ بکات، چونکە هەم ڕیشە مێژووییەکانی درۆ و هەمیش ئەو بونیادە کولتووری و کۆمەڵایەتی و سیاسییەی کە درۆ هەیەتی، بە ڕەچاوکردنی گەشەی تەکنەلۆژییانە و پێشکەوتنی زیاتری تۆڕەکانی پەیوەندی، ئاماژەی ڕوون و ئاشکران بۆ بەردەوامێتیی درۆ وەک بەشێکی دانەبڕاو لە ژینگەی مرۆیی. بەو پێیەشی کە مرۆڤ بوونەوەرێکە بە سروشتی خۆی حەزی لە پاراستنی تایبەتمەندییەکان و ویستە ناوەکییەکانێتی، جا چ لەبەر خۆپارێزی و نەبوونی ژینگەی ئازاد بێت یاخود لەبەر هەر هۆکارێکی دیکە، ناتوانین موژدەی هاتنی سەردەمێک بدەین کە درۆ تێیدا کەمترین بەشداری هەبێت. لەگەڵ ئەوەشدا گرنگە بە بەردەوامی جەخت لەسەر ئەوە بکەینەوە کە ئینسان لەژێر سایەی هەر بارودۆخێکدا بێت و لەنێو هەر کۆمەڵگەیەکدا بژێت، نابێت ناچار بکرێت بە شاردنەوەی هەقیقەت، تەنها لە حاڵەتێکدا نەبێت کە خۆی خواستی دەربڕینی نەبێت. گرنگیشە بە بەردەوامی مرۆڤ لە مەترسی درۆ سیاسی و بازرگانی و ئایینی و میدیایییەکان ئاگادار بکرێتەوە و  ڕێگا لە فریودانی بگیرێت. بەمەش داهاتووی درۆ خاڵی دەبێتەوە لە مەترسییە کوشندەکانی درۆکردن بۆ سەر تاک و پانتاییی ژیانی گشتی.

لە دەستپێکدا گوتمان کە درۆ چەکی لاوازەکانە دژ بە بەهێزەکان، بەڵام گرنگه ئەم چەکە تەنها لە حاڵەتی خۆپارێزیدا بەکار بهێنرێت و نەهێڵرێت ببێتە خوو، ڕێگە نەدرێت درۆ ببێتە هۆکارێک بۆ مەترسی خستنە سەر ژیانی ئەوانی دی و فریودانیان بە بیانووی بەرژەوەندیخوازییەوە. گەر درۆ تەنها وەک چەکێک بۆ خۆپارێزی مایەوە ئەوا ناتوانین هەمان مامەڵەی درۆ ڕاستەقینە و مەترسیدارەکانی دیکەی لەگەڵدا بکەین و بە هەمان پێوەری ئەوان بە درۆی بزانین. کە ئەم دابەشکارییەمان کرد چیدی هەموو درۆکان نابنە درۆ و هەقیقەتیش ڕوونتر و ئازادانەتر خۆی بەیان دەکات، چونکە چیدی بە یەک چاوەوە سەیری هەموو درۆکان ناکەین و هەندێکیان تەنها لە چوارچێوەی زماندا بە درۆ ناو دەبرێن. لە ڕاستیشدا داهاتووی درۆ بەستراوە بەم دابەشکارییەوە؛ بەستراوە بە وەلاخستنی درۆ خۆپارێزییەکان و جەختکردنەوە لەسەر درۆ گەورەکان بەتایبەتی لە ئاستە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکەیدا، کە ئینسان بە تەنێ ڕەچاوی بەرژەوەندی و چاوچنۆکیی خۆی دەکات و گوێ بە لێکەوتە مەترسیدارەکانی نادات لەسەر ئەوانی دی. ڕێگدان بە بەیانکردنی هەقیقەتی ناخ و بیر، هەوڵدان بۆ بینینی ڕووداوەکان وەکو خۆیان بێ هیچ پێشبیری و پێشبڕیاریەک و لابردنی ئەو ڕووپۆشانەی کە لە ئەنجامی درۆ میدیایی و سیاسیی و کۆمەڵایەتیەکانەوە دراون بە سەر ڕاستیەکاندا و شاردراونەتەوە، وا دەکات کە لە داهاتوودا درۆ لە ئاستە بەرفراوان و مەترسیدارەکەیدا بەرەو کاڵبوونەوە بچێت و نەتوانێت وەکوو ئێستا هەژموونی خۆی بەسەر تەواوی کایە سەرەکییەکانی ژیاندا بسەپێنێت و ببێتە مەترسییەکی گەورە بۆ سەر ڕاستبێژی و هەقیقەت.

پەراوێزەکان

The post تێڕامان لە درۆ هاوبەشەکان و باجی ڕاستبێژی appeared first on ژنەفتن.

لەم دیالۆگەدا، هەریەک لە نووسەر و ڕۆشنبیری لوبنانی (حازم ساغیە) و نووسەر و ڕۆشنبیری عێراقی (کەنعان مەکیە) لەبەر ڕۆشنایی دراوەکانی ئەو سەرچاوە “بنچینە”یەدا کە کولتووری تاک و گروپەکانی جیهانی عەرەبییان لێوە هەڵدەقوڵێت، گفتوگۆ لەبارەی واقیعی تۆتالیتاریزمی عەرەبییەوە دەکەن. نووسەران تیشک دەخەنە سەر ئەو پەیوەندییە توندوتۆڵ و ئۆرگانیکییەی فەرمانڕەوایەتی تۆتالیتێری ـ مۆدێرن بە جومگەکانی ژیان و کولتووری خێڵەکییەوە دەبەستێتەوە، وەکچۆن لە چوارچێوەی گفتوگۆکەشدا قسە لەسەر میکانیزمەکانی پێکهاتن و دروستبوونی تۆتالیتاریزم، ژینگە و فاکتەرە بەهێزکەرەکانی و دواجاریش ئەو سیما و فۆرمانە دەکەن کە لە تۆتالیتاریزمی ئەوروپی جیای دەکاتەوە.

دەقی ئەم دیالۆگەی نێوان ساغیە و مەکیە لەبارەی تۆتالیتاریزمەوە لە جیهانی عەرەبیدا “بە تایبەتی عێراق و سوریا” ساڵێک پاش ڕووخانی رژێمەکەی سەدام حسێن (٢٠٠٤) لە یەکێک لە قاوەخانەکانی “لەندەن” ئەنجامدراوە.

پێشتر لە کتێبی “کۆماری ترس”دا کە ناوەڕاستی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوو نووسیویەتی، مەکیە  ڕای وابووە سیستمی فەرمانڕەوایەتی بەعس سیستمێکی تۆتالیتارییە، بە پێچەوانەی ساغیەوە کە پێیوایە تۆتالیتاریزم پەیوەستە بە مۆدێرنەوە لە فیکری رۆژئاواییدا، لە کاتێکدا سیستمی بەعس لە عێراقدا تێکەڵەیەک بووە لە تۆتالیتاریزم و دیسپۆتیزمی خێڵەکی و خێزانی.

سەرباری تێپەڕینی ٩ ساڵ بەسەر ڕووخانی ڕژێمەکەی سەدام حسێن و ئەو واقیعە ئازاربەخشەی سیستمی تۆتالیتاریی ئەسەد لە سوریا بەر لە ڕووخانی خستویەتیەوە، پێدەچێت دڵڕەقیی یەکەمین و دواهەمین کار و کردەوەی بەئەمەکترینی ڕەگەزەکانی دەوڵەت بێت بۆ ئایدۆلۆژیای بەعس: مەبەستم لەو ڕەگەزانەش “شەبیحە”یە.  دەمەوێت ئەوەش بڵێم کە ئەم دیالۆگە زیاتر مۆرکێکی فیکریی شیکاری هەیە و پەیوەندی بە ڕووداوە هەنوکەییەکانی سوریاوە نییە، بەڵام بە جۆرێک لە جۆرەکان پێشبینییەکیشی تێدایە بۆ ئەو ڕووداوانەی کە ئێستا ڕوودەدەن، بە تایبەتی سروشتی سیستمەکە، کۆتاییەکەی و ئەو دابەشبوون و کەرتکەرتبوونەی دەکەوێتە نێو جەستەی کۆمەڵگەکەوە.

دەقی دیالۆگەکەیە:

 ساغیە: کەواتە با باسی تۆتالیتاریزم بکەین.

مەکیە: تۆتالیتاریزمی سیستمەکەی حافز ئەسەد و بەراوردکردنی بە تۆتالیتاریزمی سەدام حسێن.

ساغیە: دەمەوێت باسی ئەوە بکەین کە ئایا ئێمەی عەرەب، بە تۆشەوە، چۆن قسەمان لەسەر تۆتالیتاریزم کردووە؟ هەروەها دەتوانین باسی کارەکەی تۆش بکەین لەبارەی ئەو تەلار و پەیکەرانەی وەک سیمبولی یادگاری (میمۆریاڵ) دروست کراون. بە ڕای من ڕاست نییە بڵێین ڕژێمەکەی حافز ئەسەد تۆتالیتاری یان نیمچە تۆتالیتارییە. من وام پێ باشترە بڵێم سیستمێکی دیکتاتۆریی سەربازییە. 

مەکیە: پرسیارەکە ئەوەیە، ئایا ڕژێمەکەی ئەسەد تۆتالیتارییە؟

ساغیە: من پێم وایە زیاتر سیستمێکی دیکتاتۆریی سەربازییە. ئەگەر لە سروشتی ئەو سیستمانە وردبینەوە دەبینین کە لە توانایاندایە لەیەک کاتدا لە ڕابردوو، لە ئێستا و لە داهاتووش بدەن: ئەوانە لە ڕێگەی سیستمە جێگیرەکەیانەوە گورز لە ئێستا دەوەشێنن، لێدانیشیان لە ڕابردوو پەیوەستە بە ساختەکردن و شێواندنی مێژووەوە، وەکچۆن کێشەگەلێکی ئەوتۆشت لە ئایندەدا بۆ قوتدەکەنەوە کە سەخت دەبێت چارەسەریان بۆ بدۆزیتەوە. بۆ نموونە بەشار ئەسەد: گەر ئیش لەسەر کرانەوەی سیاسی و لیبراڵی و دیموکراتی بکات ئەوا دەوڵەت لاواز دەکات، گەر هەمان ڕێچکەی باوکیشی بگرێت وڵات پڕ کێشمەکێشتر و لە ڕووی ئابووری و کۆمەڵایەتیشەوە لاواز دەبێت. چارەسەر نییە. بۆ نموونە بڕوانە عێراق، بە سەدامەوە کارەسات بوو، بەبێ سەدامیش هەر کارەساتە، لەناو کۆمەڵگەکەدا بڕێکی زۆر ناکۆکی و کینەگەلێک نەشونمایان کردووە کە زۆر سەخت و دژوارن.. 

گۆڕانکاری پێویستی بە خەندە و پێکەنینە هاوشانی بێت، چونکە گۆڕانکاری خۆی کردارێکە دەمبەخەندە و گەشبین

مەکیە: کە دێینە سەر مەسەلەی گەشبینی ـ دیارە ئەم بابەتی گەشبینییەش بۆ خۆی گفتۆگۆیەکی درێژی نێوانمانەـ ئایا ناکرێت بە ڕۆیشتنی ئەسەد و سەدام لاپەڕەیەکی نوێ هەڵبدەینەوە، یان دەروازەیەکی نوێ بکەینەوە. بە ڕای من لەسەر ئاستە بابەتییەکە ئەمە یەکەمین بەربەستە، ڕاستە بارودۆخەکە تەواو ڕماوە و شێواو، بەڵام ئەگەری گۆڕانکاری و وەڵامدانەوەشی هەمیشە هەر نێگەتیڤ نییە، واتە بەو مانایە نییە کە بڵێیت دەبێت باجەکە بەم شێوەیە یاخود بەو جۆرە بدرێت.

ساغیە: بەڵام گۆڕانکارییش پێویستی بە خەندە و پێکەنینە هاوشانی بێت، چونکە گۆڕانکاری خۆی کردارێکە دەمبەخەندە و گەشبین. هەمو شۆڕشەکان بەڵێن و مژدە بە میللەتان دەدەن، لە کاتێکدا رزگاربوون لە دیکتاتۆری و تۆتالیتاریزم بەرەو کۆکردنەوەی تەرمەکانمان دەبات، واتە گۆڕان بە ئازار و تاڵییەوە، لە خراپترین حاڵەتیشدا دەڵێیت: خەڵک کەمتر دەمرێت…

مەکیە: وەک دەزانیت زۆرینەی هەرە زۆری خەڵکی سوریا سوننەن کە لەنێویاندا بڕێکی زۆر فەندەمێنتالیست هەن، ئایا دوای سی ساڵ لە فەرمانڕەوایەتی سیستمێکی نیمچە تۆتالیتێر، سەرکردایەتیەکی سونیی ئەڵتەرناتیڤ نییە بۆ ئەو بارودۆخە؟ ئایا هەر عەلەوییەکان لە دەسەڵاتدا دەمێننەوە؟

ساغیە: ئەم جۆرە جەنگە ناوخۆییانە نە پێویستی بە بڕوایە نە بە سەرکردایەتی. بە دیوێکی دیکەدا، کۆمەڵگە پێویستی بە سازدان و مۆبێلایزکردنە، هەر بۆیە ئەو لایەنەی هەڵدەستێت بە پرۆسەی مۆبێلیزەکردنێکی خێرا بەسەر هەمو شتێکدا زاڵ دەبێت. بە درێژایی سی ساڵ حافز ئەسەد توانی سوریا لەبەریەک هەڵبوەشێنێت تا هەموو شتێک لەژێر کۆنترۆڵی دەسەڵاتدا بێت. 

مەکیە: لە عێراق زیاتر؟

ساغیە: لە عێراق زیاتر نا، چونکە فۆرمی سوریا جیایە لە فۆرمی عێراقی، لە سوریادا سەرکوتکردن کەمترە، بەڵام کۆنترۆڵکردنی مەرجەع تیایدا زیاترە. حافز ئەسەد دەستی بەسەر هەموو ئەو مەرجەعانەدا گرت کە بە شێوەیەکی تەقلیدی سوننی، عەرەبخواز و یەکخواز بوون و دەیانویست فەڵەستین ئازاد بکەن، بەمەش بارودۆخێکی زۆر ئاڵۆزتری خوڵقاند. لە کاتێکدا مەسەلەی عەرەبخوازیی لە عێراقدا بە شێوەیەکی تەقلیدی سونییانە بووە و پەیوەست بووە بە دەوڵەتەوە. 

مەکیە: بەو مانایەی کە ڕژێمەکە سەرکەوتوو نەبووە لەوەی بە شێوەیەکی سەراپاگیر خۆی بەسەر تەواوی کۆمەڵگەدا بسەپێنێت.

ساغیە: لە کاتێکدا شیعە (بە تایبەتی لە ڕێگەی نەجەفەوە) مەرجەعی تایبەت بە خۆیان بەرهەم هێناوە،   لێرەدا جیاوازیان لە کەلامی سوننە تەواو ئاشکرایە. بەڵام عەلەوییەکان لە سوریا سوننیەکان وەک ئەو کەسانە پیشان دەدەن کە هەستی عەرەبایەتی خۆیان لەدەستداوە. 

مەکیە: خۆ سەدام حسێنیش لەسەر هەمان مەسەلە ئیشی کردووە، سیمبول و ئیکۆنە تایبەتەکانی شیعەی هێنا و لە سیاسەتەکانیدا بەکاری هێنان.

ساغیە: بەڵام ئەم مەسەلەیە لە عێراقدا مۆرکێکی سیاسی کاڵتری هەبوو بە بەراورد بەوەی کە لە سوریا دەبینرا، واتە کەڵکەڵەی عەرەبخوازیی و عەرەبچێتی شیعی بەمانای عەرەبخوازییەکە کە لە دەوڵەتی مۆدێرن و سیستمەکەی ڕزگاری بووە، عەرەبچێتی بن و بنەچەیە، بارگاوی بە شەرەف و سەربەرزی و ئاکار، تێكەڵ بە خوێنی عەرەبی. ئەم شتانە لای شیعە هەن، لە کاتێکدا لای سوننە نین. بە مانایەکی دی، عەرەبچێتی سوننە سیاسییکراوە، بەو مانایەی کە شیعی وا خۆی بەسەر سوننیدا با دەدات کە لەو عەرەبترە، وەکچۆن سوننی بە پیسبوو بە خوێنی تورکی دەزانێت، لە کاتێکدا کە سوننی کار لەسەر یەکێتی (یەکێتی عەرەبی) لە سیاسەتدا دەکات، شیعی ئەو یەکگرتن و یەکێتییەی بۆ گرنگ نییە. بەڵام سەدام توانی مەرجەعەکانی شیعە لەبەریەک هەڵوەشێنێت و ئەوەی خۆی بەدڵیەتی بیبات. ئەو دەیویست بڵێت ئێوە بنچینەی ڕەسەنی عەرەبن، دە وەرنە ناو ماشێنی ئایدیۆلۆژیای ناسیۆنالیزمەوە. سەردەمانێک ئەمە لە بەعسدا ئیشی دەکرد، بەپێی قسەکانی “حەنا بەتاتۆ”ش، هێزی حیزبی بەعس لە سەرەتاکانیدا لەنێو شیعەکاندا هیچی کەمتر نەبوو لە هێزی لەنێو سوننییەکاندا. 

مەکیە: بە ڕای من حەنا بەتاتۆ لەم وەسفە مێژوییەیدا زیادەڕۆیی کردووە..

ساغیە: بەڵام کە بەعسییەکان گواستیانەوە بۆ قۆناغی میلیتاریزەکردن “بەسەربازیکردن”. ئیدی کێش و قورسایی سوننەکان زیاتر بو لە شیعەکان. دیارە دەزانیت ناوەکانی وەک (فؤاد الركابي، طالب الشبيب، حازم جواد، سەعدون حماد و هاني الفكيكي) کە لە سەرکردە سەرەکییەکانی حیزبی بەعس بوون هەموویان شیعە بوون. بە گشتی پرسیارەکە لای من ئەوەیە کە چۆن دەکرێت لە تۆتالیتاریزم لەسەر ئاستی کولتوور و هونەر شانبەشانی هەموو ئەو فۆرمانەی لە کولتووری خۆماڵیدا هەن، بکۆڵینەوە. کە وا دەڵێم ماڵی ئەسەد و ماڵی تکریتیم لە خەیاڵدایە.

مەکیە: جارێ با مۆدێرنە بخەینە ئەولاوە، سیستمی تۆتالیتاریی سادە و ساکارە لە پێکهاتەکەیدا و زۆر ئاڵۆز نییە، وەکچۆن پێویستیشی بەو میکانیزمە ئاڵۆزە نییە کە سۆشیال دیموکرات کاری لەسەر دەکات. سیستمی تۆتالیتێر بۆئەوەی ئیش بکات پێویستی بە سەفسەتەگەری و گەمەی شێوێنەر نییە. نە هیتلەر و نە ستالینیش سۆفیست نەبوون، واتە تۆتالیتاریزم لە سروشتێکی ناوەکییەوە دروست دەبێت کە هەیە و پێویستی بە تیۆریزەکردنێکی ناوەکیی ئاڵۆز نییە.

ساغیە: بەڵام پێویستی بە ڕێککەوتنە لەسەر وەرگرتنی هەندێک سیمای مۆدێرنە، واتە بە تەنها زیندانەکان و ئەشکەنجەدان نا، بەڵکو بایەخدان بە بناغەی حیزب و سیستمی فێرکاری و .. هتد.

مەکیە: ئەمە لە سوریا و عێراقدا جێی بایەخ نەبووە. خێزان ناکۆک نەبووە لەگەڵ ئەو جۆرە شتانەدا، ئەمەش دۆخێکی گرنگە و دەبێت وریای بین. بۆ نموونە فەرمانڕەوایەتی سەدام لەیەک کاتدا هەم خێزانی بووە و هەم ناخێزانیش! ئەو لەناو خێزانەکەی خۆیشیدا سەرکوت و داپڵۆسینی کردووە و کەسانی لەدەرەوەی خێزانەکەیەوە هێناوەتە ناوەوە. بەڵام لە ساڵانی کۆتایی فەرمانڕەوایەتییەکەیدا زیاتر پشتی بە خێزان بەستووە. ئەوەی کە لێرەدا گرنگە ئەو ڕاستییەیە کە ڕژێمی عێراقی بەر لە هەڵگیرساندنی جەنگەکانی، واتە بەر لە ١٩٨٥، لە قۆناغی تۆتالیتاریزمێکی پەتی و ڕووتدا بووە، دیارە ئەم قۆناغەش زۆر گرنگ بووە چونکە تێیدا دەزگای ئاسایش کۆنترۆڵی سوپا دەکات. لە سیستمی تۆتالیتێردا پۆلیس و هەواڵگریی کۆنترۆڵی سوپا و دەزگاکانی تر دەکەن، ئەمەش لە عێراقدا هەبووە. من خۆم لە کتێبی “کۆماری ترس”دا ئەو دۆخەم بە ژمارە هەڵسەنگاندووە، هەروەها قسەم لەسەر ئەوە کردووە کە چۆن ئەو دەمە دەسەڵات پراکتیزەکراوە لە کاتێکدا هێشتا سەدام کوڕەکانی مناڵ بوون و لە دیمەنە سیاسییەکاندا دەرنەکەوتون، واتە ئەو دەمە فەرمانڕەوایەتییەکە خێزانی نەبووە.   

ساغیە: ئاه، بێگومان. بە دڵنیاییەوە، هەر سیستمێکی تۆتالیتێر یان تەنانەت دیکتاتۆریی سەربازیی سنوورەکانی فەرمانڕەوایەتی خێزان تێدەپەڕێنێت. بەڵام شتێکی تیۆری زۆر گرنگیش هەیە. لە وڵاتێکی وەک ئەڵمانیا تۆتالیتاریزم ئەفسانەی خێزان لەناو کۆمەڵگەدا دادەهێنێت، لە کاتێکدا لە وڵاتانی ئێمەدا خێزان هەیە، خێڵ هەیە، هەر بۆیە هیچ بیرکردنەوەیەکی ڕاسیستییانە یان بیرکردنەوە لێی بوونی نییە، چونکە لە بنەڕەتدا خێڵ هەیە.

لە خۆرئاوا چەمکی خێڵیان وەرگرتووە و خستویانەتە نێو ئایدیۆلۆژیای ناسیۆنالیزمەوە. لە خۆرهەڵاتیشدا و سەرباری بوونی خێڵ تێیدا، هەمان شت ڕوویداوە، بەڵام جودا لەوەی کە لە سیستمە تۆتالیتارییە خۆرئاواییەکاندا پشتی پێبەستراوە

مەکیە: هەست دەکەم باش لە قسەکانت ناگەم، تۆ تیۆریزە بۆ شتێکی تر دەکەیت.

ساغیە: من باس لە شێوەیەکی تایبەتمەندی تۆتالیتاریزم دەکەم لەو کۆمەڵگانەدا کە ئەوروپی نین، بەتایبەتی مەبەستمە بڵێم لێرەدا “هانا ئارێنت” سوودمان پێناگەیەنێت و هیچ کەرەستەیەکی دەوڵەمەندی ئەوتۆمان سەبارەت بەم حاڵەتە خێڵەکییە پێشکەش ناکات.

مەکیە: هانا ئارێنت وا سەیری وشەی خێڵایەتی کردووە کە بردویەتیە ناو چەمکی نەتەوایەتییەوە. لە خۆرئاوا چەمکی خێڵیان وەرگرتووە و خستویانەتە نێو ئایدیۆلۆژیای ناسیۆنالیزمەوە. لە خۆرهەڵاتیشدا و سەرباری بوونی خێڵ تێیدا، هەمان شت ڕوویداوە، بەڵام جودا لەوەی کە لە سیستمە تۆتالیتارییە خۆرئاواییەکاندا پشتی پێبەستراوە. لێرەدا نابێت ئەو جیاوازیەت لەبیر بچێت کە لەنێوانی خێڵی مەزهەبی و ئەو خێڵەدا هەیە کە ئارێنت باسی کردووە. لە حاڵەتی هیندیدا بۆ نموونە ڕقی خێڵێک لە خێڵێکی دی بوونی جیاوازی ئەوی دی ڕەتناکاتەوە.

ساغیە: لە ئەوروپادا خێڵ ئەوەندەی حاڵەتێکی زەینییە، ئەوەندە ڕیاڵ و واقیعی نییە، واتە گەڕانەوەیەکی ڕۆحییانەیە بۆ خێڵ، یا گۆڕینیەتی بۆ ئایدیایەک وەک ئاماژەیەک بۆ بەر لە مۆدێرنە.

مەکیە: خۆی ئەمە کێشە مەترسیدارەکەیە، لەنێوان خێڵ لە سەدەی نۆزدەیەم و خێڵی ئەمڕۆدا هیچ پەیوەندییەک نییە. دیاردە نوێکە لە خۆرئاوادا پشت بەو ئامرازانەی پەیوەندیکردن دەبەستێت کە لە سەدەی نۆزدەیەمدا نەبوون.

ساغیە: بە ڕای من لای ئێمە دۆخەکە جیاوازە و بە شێوەیەکی ترە. چونکە ئێمە ئەم خێڵە نوێیەی کە هەمانە دەیبەستینەوە بەو خێڵەی بەر لە ٨٠٠ ساڵ هەبووە، لە کاتێکدا هیتلەر دەیبەستەوە بە ئامرازی پڕوپاگەندەوە. دیارە لە حاڵەتی هەر یەکە لە ڕژێمەکانی حافز ئەسەد و سەدام حسێنیشدا بە بەراورد لەگەڵ دۆخە زەینییەکەی هیتلەر، مامەڵەکردن لەگەڵ هۆز و خێڵدا واقیعیتر بووە.

مەکیە: بەڵام لە یادیشت نەچێت کە هۆز و خێڵ لە تۆتالیتێرە عەرەبییەکاندا خێڵی عەرەبیین.

ساغیە: لەسەر ئاستی گوتار، هەرگیز هیتلەر وەک “برایان” لەگەڵ جەماوەرەکەی نادوێت، بەڵکو وەک “هاوڕێیان”، لە کاتێکدا لای ئێمە وەک برایان لەگەڵ جەماوەر دەدوێن. ئێمە پێویستمان بە کۆششێکی زۆر نییە بۆ ئەوەی بونیادە قوڵەکانی خەیاڵدان جۆش بدەین و ببزوێنین، لە کاتێکدا هیتلەر پێویستی بە کۆشش و ماندووبوونێکی زۆر بوو بۆ جوڵاندن و شڵەقاندنی ئەو گۆمە مەنگە. بەڵام لەوەش گرنگتر ئەو ڕاستییەیە کە دەشێت حیزب لە ئەڵمانیا زۆر مۆدێرنتر بێت وەک لەلای ئێمە، چونکە ئاستەکانی مۆدێرنە لە حیزبی نازییدا زۆر زۆر زیاترە لە ئاستەکانی مۆدێرنە لەلای حیزبەکانی ئێمە، بە هەمان شێوەش بۆ بەکارهێنانی ئامرازی مۆدێرن لەناو حیزبی مۆدێرندا.

بزاوتە ئایینییەکان کە ئێستا گۆڕاون و وەک جاران نەماون، ئەمێستا لە فۆرمێکی دیکە و بە ڕەنگێکی ترەوەن، جارێک بە ناوی ناسیۆنالیزمی عەرەبی و جارێک بە ناوی ئایینەوە، ئەمانە فۆرمی دیکەی نوێی خێڵەکین.

مەکیە: ئەوەیان پەیوەندی بە گەشەی پیشەسازییەوە هەیە لای ئەوان..

ساغیە: ئەوەش زۆر گرنگە..

مەکیە: لای من مەترسی تێزەکەی تۆ ئەوەیە کە پێت وایە ئەو سیستمە خێڵەکییە مەزهەبیەی لای ئێمە هەیە گۆڕانی بەسەردا نایەت، لە کاتێکدا من پێم وایە دەگۆڕێت، وەک بزاوتە ئایینییەکان کە ئێستا گۆڕاون و وەک جاران نەماون، ئەمێستا لە فۆرمێکی دیکە و بە ڕەنگێکی ترەوەن، جارێک بە ناوی ناسیۆنالیزمی عەرەبی و جارێک بە ناوی ئایینەوە، ئەمانە فۆرمی دیکەی نوێی خێڵەکین.

ساغیە: من ناڵێم کۆنن، بەڵکو توانای گەڕانەوەیان بۆ کۆن هەیە. با دیاردەی پەیکەرەکان بە نموونە بهێنینەوە، دیارە بە تەنها مەبەستم لە پەیکەرە مادییەکان نییە، بەڵکو پەیکەرەکان وەک دۆخێکی زەیینی. لە جیهانی عەرەبیدا حیزب زۆر بە ئاسانی دەستی بە پەیکەرە کۆنەکان دەگات. چونکە کۆمەڵگەکان لە کۆندا دەژین (تا ئێستاش موتەنەبی لەسەر ئاستی هونەری هەر وەک خۆیەتی). دیارە ئەم دیاردەیە لە خۆرئاوادا نەماوە، ئەڵمانیاش بە فۆرمی مۆدێرنتر و ڕێکخراوتر گوزارشتی لە تۆتالیتاریزمەکەی کردووە.

مەکیە: دەتوانیت پێم بڵێیت ئەو شتانە چین کە بە بەراورد بە سیستمە تۆتالیتێرەکانی خۆرئاوا لە دیاردەی سیستمە تۆتالیتێرە عەرەبییەکاندا ناگۆڕێن؟

ساغیە:  هەمو شتێک دەگۆڕێت، بەڵام ڕێگەی داخراویش هەن کە هەندێکجار دەگەنە قۆناغێک کە بەری دەکەوێت و دەیگەڕێنێتەوە بۆ دواوە و دیسانەوە بەردەوام دەبێتەوە. دیارە ئەم چیرۆکە لە دۆخی ئەوروپیدا جیاوازە، چونکە خۆی لە ئاوێنەکەی خۆیدا دەبینێت، لە کاتێکدا ئێمە خۆمان لە ئاوێنەی ئەوروپی و ئاوێنەی کۆندا دەبینین، چیرۆکەکە تەواو ئاڵۆز و پێکداچووە.

مەکیە: با بگەڕێینەوە بۆ سیستمە تۆتالیتارییەکانی لای خۆمان (لە سوریا و عێراق)، هەروەها ئەو خاڵە جیاوازانەی تۆ باست کردن. تۆ وتت سیستمی تۆتالیتاری لە سوریا، کۆمەڵگەی لەبەریەک هەڵوەشاندووە و بەندی هەموو پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی پچڕاندووە. ئەی کەواتە چۆن ئەم سیستمە دەتوانێت ئەم پارچە لەبەریەکهەڵوەشاوانە کۆبکاتەوە، واتە یاسایەک کە هەموویان یەکبخات؟

ساغیە: با کتێبی کۆماری ترس بە نموونە بهێنینەوە، تۆ دەڵێیت سەدام حسێن گەندەڵ نییە چونکە عاشق و مەستە بە مێژوو. لێرەدا هەست دەکەم وێنەیەکی خۆرئاواییت وەرگرتووە، چونکە هیتلەر و ستالینیش شەیدا و عاشقی مێژوو بوون، مەبەستم لەوەیە کە تۆ لایەنە تایفی و خۆماڵییەکەی بابەتەکەت فەرامۆش کردووە و بە تەنها پشتت بە کۆپی سیستمە تۆتالیتێرە مۆدێرنەکان بەستووە.

مەکیە: ئەمەی  تۆ دەیڵێیت لەسەر ئاستە ئاکارییەکە ڕاستە، بەڵام لەسەر ئاستی زیرەکی…

ساغیە: جیاوازی من و تۆ لەوەدایە کە تۆ بە تەنها کار لەسەر مۆدێرنە دەکەیت، تۆ پێت وایە تۆتالیتاریزم کۆمەڵگە دەگونجێنێت، کە ئەمەش دیسان کاریگەری مۆدێرنەی خۆرئاواییە، بەڵام کۆمەڵگەش تۆتالیتاریزم دەگونجێنێت. هیتلەر کێشەی خێزان و مەزهەبی نەبووە، کێشە ئایینییەکانی نێوان کاتۆلیک و پرۆتستانتیش لە ئەڵمانیادا چارەسەر کرابوون، لە کاتێکدا کێشەکە لە عێراقدا تەواو جیاوازە و تایفەگەری و مەزهەبگەری لە هەموو شتێکەوە هەڵدەقوڵێن و نائاگایانە و بە زیاد لە شێوەیەک کاریگەریان لەسەر هەموو شتێک هەیە. لەژێر ئەم کاریگەرییە نائاگاییەشدا ڕژێمەکە زیاتر مەیلی بەلای پشتبەستن بە پەیوەندییە خێزانییەکانە، بەڵگەش بۆ ئەمە پتەویی دەزگای برایەتی و ئامۆزایەتییە، لە کاتێکدا ئەمە لە ئەڵمانیادا نەماوە.

مەکیە: تکایە لەم تەڵەزگەیە دەرمبهێنە، ئەگەر سەدام و دڵڕەقییەکەی لەو ماوە درێژەی فەرمانڕەوایەتیدا و بە هەموو ئەو جەنگانەوە کە عێراقی پێدا ڕۆیشتووە نەیتوانیبێت کۆمەڵگە لە خێڵەکی و مەزهەبگەری دەربهێنێت، ئەی چی بکەین باشە؟

ساغیە: کێشەکە لەوەدایە کە ئێمە نازانین برا و ئامۆزاکانی هیتلەر و ستالین کێن، لە کاتێکدا تۆتالیتاریزم لەلای ئێمە تەواو پشتی بە برا و ئامۆزا بەستووە.

مەکیە: بەڵام ستالینیش پشتی بە جۆرجییەکان بەستبوو..

ساغیە: ڕاستە پشتی بە جۆرجییەکان بەستبوو، بەڵام وەک خێزان نا، بەڵکو وەک هەموو بزووتنەوەی جۆرجی. دیارە سەدامیش هەرگیز لە تکریتی نەداوە، چونکە لە بنەڕەتدا بزووتنەوەیەکی تکریتی نەبووە، بە پێچەوانە تکریتیبوون گەشە و نەشونمای کردووە، لەگەڵ سەدامدا شتێک بە ناوی تکریتییەوە گەشەی کرد. من خۆم پێشتر و بەر لە سەدام وشەی تکریتیم نەبیستبوو، ئەگەرچی ئەو خۆی ناوی خێزانە بچوکەکانی هەڵگرتووە.

مەکیە: ئەوەیان سەپێنراوە بەسەر سەدامدا، گوایە ئەو بە بنەچە تکریتییە…

ساغیە: بەڵام ستالین سەرباری پشتبەستنی بە کۆمەکی جۆرجییەکان، لەهەر شتێکی داوە کە بۆنی بزوتنەوەیەکی نەتەوەیی جۆرجی لێهاتبێت…

مەکیە: بەڵام جیاوازییەک هەیە لە دۆخی عێراقیدا و بە تایبەیش لە ترۆپکی سیستمی تۆتالیتاریی بەعسیدا، چونکە پاش جەنگی دووەمی کەنداو تۆتالیتاریزمی بەعسی تێکشکا، من ئەمەم لە پێشەکی چاپە نوێیەکەی کۆماری ترسدا نووسیوە، تێڕوانینی من وا بوو کە ئەو ڕژێمەی لە کۆماری ترسدا باسم کردووە بەسەرچوو، گۆڕا و نەما. ئەو ڕژێمەی بە شێوەیەکی سیستماتیک و بەرنامە بۆداڕێژراو خەڵکی دەکوشت، کەوتە بڕینی دەست و گوێی خەڵکی و مۆرلێدان و کوتینی نێوچەوان و سەریان. ئەو سیستمە تەواو لاواز بوو، هەر بۆیە پەنای دەبردە بەر ئەو جۆرە لە سزادان. ئاشکرایە کە تۆتالیتاریزم لاواز بوو، هەروەها گۆڕا بۆ شتێکی تەواو جیاواز. دیارە ئەم گۆڕانە دەرەنجامی شۆڕش یان شتێکی لەو جۆرە نەبوو، بەڵکو زادەی ئەو گۆڕانکارییانە بو کە بەهۆی جەنگی دووەمی کەنداوەوە بەسەر وڵاتەکەدا هاتن. سێیەکی وڵات “کوردستان” کەوتە ژێر کۆنترۆڵی کوردەکانەوە، کۆنترۆڵیش بەسەر باشووردا وەک جاران نەما. بە مانایەکی دی، ئەو کۆنترۆڵە ڕەهایە بەسەر وڵاتدا نەما و ڕژێمەکە وەک سیستمی فەرمانڕەوایەتی ئەڵمانیای پاش جەنگی جیهانی یەکەمی لێهات.

ساغیە: لێرەدا فۆرمێکی دیکە لە جیاکاریکردن لەنێوان سیستمە تۆتالیتێرە خۆرئاواییەکان و ئەو تۆتالیتێرانەی دیکە سەر هەڵدەدات کە خۆرئاوایی نین. تۆتالیتاریزمی خۆرئاوایی سەر هەڵدەدات، دەدۆڕێت،  دەڕمێت و هیچ خاڵێکی نییە بۆی بگەڕێتەوە. ئەگەر کاتی خۆی گریمانەی ڕووخانی ستالینیزممان بکردایە، ئەوا شیاو نەبوو ستالین داوای کۆمەک لە جۆرجییەکان بکات، ناشزانین ئایا هیتلەر بەر لە ڕووخانی پەنای بۆ یارمەتی و کۆمەکی کەس بردووە.

لە ئەوروپا بە چاویلکەی دەوڵەت دەڕوانرێتە تۆتالیتاریزم، واتە دەوڵەت یەکسانە بە کۆمەڵگە و بەسەر ئەویشدا زاڵ دەبێت، بەڵام لە کۆمەڵگەکانی ئێمەدا لەلایەکەوە دەوڵەتمان هەیە و لەلایەکی دیکەشەوە نزیکەکان

مەکیە: لەمەیاندا هاوڕاتم..

ساغیە: هیتلەر پشتی بە پلەوپایەیەکی خێزانی یا پەیوەندیی خوێن و خزمایەتی نەبەستووە، لە کاتێکدا تۆتالیتاریزمی عەرەبی، یان گەر وردتر قسە بکەین نیمچە تۆتالیتاری، لەسەر دوو هێڵ ئیش دەکات: لەلایەکەوە گەشە بە کەڵکەڵە و تەندێنسی ناوخۆیی و خۆماڵی دەدات، لەلایەکی دیکەشەوە دەست بەسەر تەواوی وڵاتدا دەگرێت. لە سوریا لازقییە و دراوسێ ڕیفییەکەی دەگرێت، بەڵام لە هەمان کاتیشدا سوریایەکی تۆتالیتێر بونیات دەنێت. گەشە بە ڕەگەزەکانی لایەنگیری خۆماڵی دەدات کە ئەوەش بنەما سەرەکییەکەیە، بۆئەوەی گەر ئەزمونە تۆتالیتێرەکە لە سەنتەردا ڕووخا، لەملاوە لازقییە و تکریتی هەبێت، بنەمایەکی هەبێت کە بۆی دەگەڕێتەوە. ئەم ئاڕاستەیە لای هەر یەکە لە حافز ئەسەد و سەدام حسێنیش هەبووە.     

مەکیە: لەمەیاندا لەگەڵتدا نیم، چونکە داڕمانی سیستمی تۆتالیتاری بە سروشتی خۆی داڕمانێکی تەواو و یەکجارەکییە.

ساغیە: لە ئەوروپا بە چاویلکەی دەوڵەت دەڕوانرێتە تۆتالیتاریزم، واتە دەوڵەت یەکسانە بە کۆمەڵگە و بەسەر ئەویشدا زاڵ دەبێت، بەڵام لە کۆمەڵگەکانی ئێمەدا لەلایەکەوە دەوڵەتمان هەیە و لەلایەکی دیکەشەوە نزیکەکان. لە سوریا و عێراق فەرمانڕەوا تۆتالیتێرە، بەڵام لەبەر هۆیەک کە گەمارۆ دەدرێت، ڕادەکاتە ناوچەکەی خۆی و گەمەی نزیکایەتی و خزمخزمێنە دەکات، کە بەمەش کێشەیەکی گەورە هەم لە یاسای دەوڵەتدا و هەم لە هەڵگیرساندنی جەنگی ناوخۆدا دەخوڵقێنێت. دیارە ئەمە لای هیتلەر وا نەبووە. هیتلەر بۆ کوێ بچوایە، بۆ نەمسا؟ ئەو خۆی لە بنەڕەتدا کەسێکی بێڕیشە و هەڵکەنراو بووە. ئەی ستالین، بچوایە بۆ جۆرجیا؟ بەڵام سەدام و ئەسەد دەچن بۆ تکریت و لازقییە، لەوێ بونیادیان هەیە، لەوێ تایفە و ناوچەی جوگرافی تایبەت بە خۆیان هەیە.

مەکیە: ئایا ئەمە مانای وایە هیچ نەگۆڕاوە، بەڵام ئەوەشت لەیاد نەچێت کە یەکێتی سۆڤێت هێدی هێدی گۆڕا و یەکسەر وەک ئەڵمانیا دانەڕما، لەنێوان مێژقوی داڕمانەکە ١٩٨٩ و نێوانی ماوە کلاسیکییەکەی تۆتالیتاریزم چەند دەیەیەکی خایاند، وەکچۆن داڕوخانێکی بەردەوامیش هەبوو لەگەڵ کرانەوەیەکی لە سەرخۆ و سادە. بە ڕای من هەمان شت لە سوریاش شیاو بوو، بەڵام عێراق شتێکی دیکەیە.

The post تۆتالیتاریزمی عەرەبی: بنچینەکانی، فۆرم و پەیوەندییە خێزانی و خێڵەکییەکانی appeared first on ژنەفتن.

دادەکەوێت شەو لە ئەستێرەکانەوە

چوارمەشقیی ڕایدەکێشین قۆڵ و باسکمان

لە نزیک، لە دوورەوە.

دەنگی ئاوازە ئارامە کۆنەکان

دێت لە تاریکییەوە.

گوێ بگرین، تا لە یەکتر جیاببینەوە،

تا دواجار هێڵەکان هەڵبوەشێنینەوە.

دەنگە دوورەکان، خەم و پەژارە نزیکەکان.

دەنگی مردووانن، لەبەردەممان،

ئامادەن چەشنی پەیامهێنەران

تا بەرەو خەوێکی هێمن بکەن ڕێنوێنیمان.

The post و. ب appeared first on ژنەفتن.