چەمکی «مێژووی سروشتیی» (Naturgeschichte) چەمکێکی سەنتڕاڵی ناو مێژووی فەلسەفەیە لە هێگلەوە بۆ واڵتەر بنیامین و بۆ ئادۆرنۆ. لانیکەم لە سەردەمی هێگلەوە، هیچ فەلسەفەیەک نییە بتوانێت لەم ئایدیایە ڕابکات. واڵتەر بنیامین لە کتێبە بەناوبانگەکەیدا «سەرچاوەی درامای ماتەمی ئەڵمانیی» (Ursprung des deutschen Trauerspiels) هەوڵ دەدات سەرهەڵدانی مۆدێرنیتە، ئەلیگۆریی، و داڕمان و کەوتنی ئۆبژێکتەکان و ئەزموونەکان بە تێپەڕینی کات، شی بکاتەوە. بنیامین بەپشتبەستن بە هێگل مێژووی سروشتیی وەک چەمکێکی بایۆلۆژیی یان زانستیی شی ناکاتەوە، بەڵکو وەک گۆشەنیگایەکی فەلسەفیی بۆ تێگەیشتن لە کارلێکی نێوان سروشت و مێژوو، کە تێیدا دەستکەوتە مرۆییەکان، کولتوور، و مێژوو بە شێوەیەکی زووتێپەڕ ڕوو دەدەن، و لەم پرۆسەیەدا هاوشێوەی پرۆسە سروشتییەکانی دیکە، چۆنایەتییەکانیان لەدەست دەدەن. لەم نووسینەدا دەمەوێت لە ڕوانگەی فەلسەفەی فینۆمینۆلۆژیی هێگل و مێژووی سروشتیی بنیامینەوە بڕگەیەکی شیعریی شێرکۆ بێکەس بەسەر بکەمەوە، کە تێپەڕینمان لە سروشتەوە بۆ مێژوو پیشان دەدات، بەڵام ئەم تێپەڕینە لە سروشتەوە بۆ مێژوو دوو قۆناغی زۆر سەرەکیی و بگرە پێشمەرجی هەیە: داستان و ئەفسانە. لەنێو مێژووی ئەدەبی کوردییدا، کەس وەک شێرکۆ بێکەس نەیتوانیوە بەم سێ دێڕە، ئەم قووڵاییە ئاوەڵا بکات. لەبەرئەوە، بۆ تێگەیشتن لەم بابەتە، پێویستە ئەو فەلسەفەیە لە مێژوویدا بەسەر بکەینەوە، کە لە هەموو فەلسەفەکانی دیکە زیاتر ئەم بابەتەی شی کردووەتەوە: هێگل و بەدووایدا واڵتەر بنیامین، کە هەم بەقووڵیی هێگلییە و هەمیش لە زۆر شوێندا لێی جیا دەبێتەوە.

لە کەرتی «پێنجەم»ی دیوانی «خاچ و مار و ڕۆژژمێری شاعیرێ» (١٩٩٨)دا ئەمە دەخوێنینەوە:

«ئەوە شاخە؛ لەم دەراڵی بەردانەدا دۆڵپای داستان

پێ ئەگرێت و ئەفسانە چاوی ئەپشکوێ و مێژوو دەست بە

باهۆزەوە ئەگرێ و ئەڕوا.»

١: سروشت: هەرێمی ڕاستەوخۆیەتیی

«ئەوە شاخە؛ لەم دەراڵی بەردانەدا دۆڵپای داستان

پێ ئەگرێت…

لە سیستەمی فەلسەفیی هێگل-دا سروشت شوێنێکی سەرەکیی، بەڵام لە هەمان کاتدا سەرەتایی و بەرایی وەک خاڵی دەستپێکی گەشەی ڕۆح داگیر دەکات، کە هێگل بە هەرێمی ڕاستەوخۆیەتیی و پێداویستیی (Unmittelbarkeit und Notwendigkeit) پێناسەی دەکات. لای هێگل سروشت تەنها جیهانی بەرجەستە و فیزیکیی درەخت، ڕووبار و چیاکان نییە، بەڵکو هەروەها کاتیگۆرییەکی مێتافیزیکیشە – هەرێمێکی دەرەکیی، ماتریالیی کە یاسا ئاسنینەکانی هۆکاربەندیی و ڕێکەوتکردیی حوکمی دەکەن. لە کتێبەکەیدا، فەلسەفەی سروشت، وەک بەشێک لە ئینسایکلۆپیدیای زانستە سروشتییەکان، هێگل سروشت وەک «ئەویدیکە»ی ڕۆح دەهێنێتە پێشەوە، هەرێمێک تێیدا ڕۆح تەنها لە دۆخی نابیرکردنەوەیی و بێباکییدا بوونی هەیە، کە پێداویستیی و زەروورەت حوکمی دەکەن نەک ئازادیی و سەربەستیی. سروشت لەم مانایەدا، ماک و کەرەستەیەکی خاو و ڕاستەوخۆیە کە لێیەوە وشیاریی و خود-وشیاریی لەڕێگەی پرۆسەی دیالەکتیکییەوە سەرهەڵدەدەن. ئێرە ئەم هەرێمەیە تێیدا سەربەستیی شاراوە و نادیارە و تەنها بەشێوەیەکی ماتەوزە هەیە، بەڵام بەدینەهاتووە، چونکە هێشتا ڕۆح لە جەوهەری خۆدیاریکەری خۆی بە ئاگا نەهاتووەتەوە و بێدار نەبووەتەوە. لای هێگل، سروشت ئامانجێک نییە لەخۆیدا، بەڵکو سات و ڕەهەندێکی ناو ئاوەڵابوونی دیالەکتیکییانەی ڕۆحی ڕەهایە، قۆناغێکە تێیدا ڕۆح نادیارە، لەنێو دەرەکێتیی یاسا سروشتییەکاندا گیری کردووە، بەڵام دەیەوێت لەڕێگەی کاری بیرکردنەوە و ئیشکردنی مێژووەوە، ڕاستەوخۆیەتیی خۆی تێپەڕێنێت. جیهانی سروشتیی، لەڕێگەی بازنەکانی هەڵکشان و داکشان، سەرهەڵدان و داڕمانەوە، لەڕێگەی پرۆسە میکانیکیی و ئۆرگانییەکانەوە، خاوەن خود-وشیاریی خۆی یاخود ئامانجداربوونی خۆی نییە کە لە قۆناغە باڵاکانی ڕۆحدا دەیبینینەوە. لەبەرئەوە، سروشت هەم وەک بناغە و هەم وەک چەکێک خزمەت بە پێشکەوتنی دیالەکتیکیی بەرەو سەربەستیی خود-وشیارانە دەکات، کە تێیدا ڕۆح دەست دەکات بە ناسینی خۆی وەک یەکێتیی و ئاشتبوونی نێوان بکەر و بابەت (سەبژێکت و ئۆبژێکت).

ئەگەرچی وا دەردەکەوێت واڵتەر بنیامین لە نیگای یەکەمدا ئاراستەیەکی ماتریالیستیی و مێژوویی بەرەو سروشت بگرێتە بەر، بەڵام بە قووڵبوونەوە تێدەگەین هەم تەواوکەرە و هەمیش گۆشەیەکە لێیەوە دەوڵەمەندیی هزری هێگل دەبینین. لای بنیامین سروشت بەتەنها بریتی نییە لە کاتیگۆرییەکی مێتافیزیکیی، بەڵکو دیاردەیەکە مێژوو گەیاندوویەتی، کاری مرۆڤ، تەکنەلۆژیا و بەرهەمی کولتووریی دروستیان کردووە و فۆرمیان پێداوە. لە بەرهەمە گەورە تەواونەکراوەکەیدا، پڕۆژەی پاساژەکانی پاریس و لە وتارەکانیدا دەربارەی سوریالیزم و مارسێل پروست، بنیامین سروشت وەک ڕەهەند و لایەنێکی بەجادووییکردن و نامۆبوونی ناو مۆدێرنیتەی سەرمایەداریی دەبینێت. لێرەدا وا دەردەکەوێت بنیامین لە گەشبینیی دیالەکتیکیی هێگل جیاببێتەوە، کە سروشت وەک قۆناغێکی پێویست بەرەو خود-بەدیهێنانی ڕۆح دەبینێت، بنیامین سروشت وەک تەڵەیەکی ناو «مێژووی سروشتیی» داڕمان و زووتێپەڕیی و کورتخایەنیی لێک دەداتەوە. بە گەڕانەوە بۆ یەکەم کارکردنی لەسەر ئەم چەمکە لە کتێبەکەی ساڵی ١٩٢٦ی خۆیدا، سەرچاوەی درامای ماتەمی ئەڵمانیی، بنیامین سروشت وەک هەرێمێک وێنا دەکات تێیدا بەرهەمە مرۆییەکان و پرۆسە سروشتییەکان بەردەبنەوە ناو یەکترییەوە، ئەمەش شلۆقیی، ناسکێتیی و کورتخایەنیی هەردوو لایەنەکە دەستنیشان دەکات. لای بنیامین ڕاستەوخۆیەتیی سروشت بریتی نییە لە خاڵێکی دەستپێکی بێلایەن، بەڵکو مەیدانێکە کەوتووتە نێو شوێنپێ مێژووییەکانەوە – وێرانەکان، کاڵاکان و بابەت و کەرەستە لەبیرکراوەکان کە مۆرکی داهێنانی مرۆییان بەنێوچەوانەوە لکێنراوە. جیهانی سروشتیی، لە ڕاستەوخۆیەتییە دەرکەوتە و ڕواڵەتییەکەیدا، هەمیشە و لە سەرەتاوە هێزە کۆمەڵایەتیی و ئابوورییەکانی سەرمایەداریی دەیگوازنەوە، کە سروشت دەکەنە نمایشێک یاخود سەرچاوەیەک بۆ خراپ بەکارهێنان. بەڵام بنیامین هەروەها لە سروشتدا ڕەهەند و ماتەوزەیەکی ڕزگارییخوازانەش دەبینێت: لە سات و ڕەهەندەکانی ڕۆشنایی دیالەکتیکییدا، وەک ڕووبەڕووبوونەوەی سرویالیستیی لەگەڵ جوانیی لەمۆدکەوتوو، بەسەرچوو یاخود ڕاگوزەری دیمەنێکی سروشتییدا، لێرەدا سروشت کۆمەڵێک نیگا بۆ هارمۆنییەکی لەدەستچوو یاخود ئەگەرێکی یۆتۆپیایی ئاوەڵا دەکات. بنیامین هەروەها پێیوایە سروشت کەمتر قۆناغێکە کە دەبێت تێبپەڕێنرێت، بەڵکو سەرچاوەیەکە بۆ کۆمەڵێک وێنەی دیالەکتیکیی کە پێشکەوتنی ڕاستەهێڵیی مێژوو دەوەستێنێت، داوا لە ڕامانی ڕەخنەیی دەکات بیر لە ئێستا بکاتەوە.

٢: داستان: سەرهەڵدانی ڕۆحی بکەریی

«ئەوە شاخە؛ لەم دەراڵی بەردانەدا دۆڵپای داستان

پێ ئەگرێت…

تێپەڕین لە سروشتەوە بەرەو داستان ساتێکی بنچینەیی لە ئاوەڵابوون و ئاشکرابوونی وشیاریی مرۆییدا دەردەخات کە تێیدا ڕۆح لەڕێگەی نێوبژیوانیی گێڕانەوە و خەیاڵەوە مامەڵە لەگەڵ جیهاندا دەکات، دەست دەکات بە چنینی ئەزموونی تاک لەنێو قوماشێکی بوونی کۆیی و پێکەوەییدا. لای هێگل بەو جۆرەی لە ئێستاتیکا: وانەکان دەربارەی هونەرە جوانەکاندا هەڵوەستەی لەسەر دەکات، داستان قۆناغێکی بنچینەیی نێو گەشەسەندنی هونەر پیشان دەدات، کە لە کۆمەڵگە کۆنە مرۆییەکانی وەک یۆنانی کۆندا، دەرکەوتوون، بۆ نموونە لە ئیلیادە و ئۆدیسەی هۆمیرۆس-دا. چوارچێوەی دیالەکتیکیی هێگل پێداگریی لەسەر ئەوە دەکات کە داستان بە تەنها فۆرمێکی ئەدەبیی نییە، بەڵکو دەرکەوتە و بەرجەستەبوونی پێشکەوتنی ڕۆحە بەرەو خود-وشیاریی، و دەکەوێتە سەر یەکتربڕی قۆناغە سیمبولیی/هێمانیی و کلاسیکییەکانی هونەرەوە. داستان لەنێو ئەو کولتوورانەدا دەردەکەوێت کە تێیدا ڕۆحی مرۆیی دەست دەکات بە داڕشتن و ڕۆنانی پەیوەندیی خۆی بە جیهانی دەرەکییەوە – سروشت، کۆمەڵ و ڕەهەندی خوایی – و ئەم کارەش لەڕێگەی ئەو گێڕانەوە پاڵەوانخوازییانەوە ئەنجام دەدات کە سەبژێکتیڤیتیی/خودێتیی تاک بەرز دەکەنەوە، بەڵام لە هەمان کاتدا تاکە بەرزکراوەکە لە ژینگەی خۆیشیدا دەهێڵنەوە. ئەم گێڕانەوە هەروا بە سادە و سانایی بریتی نین لە کۆمەڵێک خەیاڵی ڕووت یاخود حیکایەتی هەڵاتن لە دونیا؛ بەڵکو بەرجەستەکەری وشیاریی کۆیی گەلێکن، وەک نێوانگرێک دەجووڵێنەوە کە لەڕێیەوە کولتوورێک بیر لە بەهاکانی، خەبات و هیوا و خەوانەکانی دەکاتەوە.

بە گۆشەنیگای هێگل، داستان بریتییە لە قۆناغی پێش-ڕامان، و ئەم قۆناغەش بە یەکێتییەکی ڕاستەوخۆ و بەگشتیی زیندوو/ئۆرگانیی نێوان تاک و گشتدا دەناسرێتەوە. لەم قۆناغەدا، ڕۆحی بکەریی – خودوشیاریی ڕوولەگەشەی تاک – هێشتا بە تەواویی خۆی لە جیهانی بابەتیی یاخود خوایی دانەبڕیوە. پاڵەوانی داستان، وەک ئەخیلێس یاخود ئۆسیسوس، لە جیهانێکدا دەجووڵێتەوە تێیدا بکەرێتیی تاک بە چارەنووسەوە بەستراوەتەوە، بە دەستێوەردانی خواییەوە گرێدراوەتەوە و بەندە لەسەر چارەنووسی کۆیی کۆمەڵ. ئەم یەکێتییە ڕەنگدانەوەی ئەو شتەیە هێگل پێیدەڵێت سروشت و خەسڵەتی «بنچینەیی» کۆمەڵگە سەرەتاییە مرۆییەکان، کە تێیدا کردەوەکانی تاک لە ڕەوشت و نەریت و ڕۆحی گشتیی جیانابنەوە. لەبەرئەوەیە داستان بریتییە لەو فۆرمەی گێڕانەوە کە لە هەوڵی ناوەکیی ڕۆح بۆ بەدەرکییکردنی ژیانی ناوەوەی خۆی تێدەگات، دەیخاتە نێو جیهانێکی خوایان، پاڵەوانان و هێزە بنچینەیی و دەرەکییەکانەوە. بەڵام ئەم دانەپاڵە وابەستە بە ڕاستەوخۆیەتیی ڕووداوە دەرەکییەکانەوە دەمێنێتەوە، خاوەن ئەو قووڵاییە نییە کە فۆرمە هونەرییەکانی دواتر وەک تراژیدیا یان فەلسەفیی هەیانبوو و لەڕێگەیانەوە دەیانتوانی بەخۆیاندا بچنەوە، ئەمەش دەبێتە نیشانی چەندین قۆناغی دیکە لە گەشتی دیالەکتیکییانەی ڕۆحدا بەرەو خود-وشیاریی. لای هێگل، داستان هەنگاوێکی بنەڕەتییە لەم پێشکەوتنەدا، چونکە ڕێگە بۆ مرۆڤایەتیی خۆشدەکات بوونی خۆی بگێڕێتەوە، فۆرم بە ئەزموونەکانی ببەخشێت و دەست بکات بە پرۆسەی ناسینەوەی خۆی وەک ئەو بکەرەی دەتوانێت مێژووی خۆی دروست بکات.

هەڵبەت واڵتەر بنیامین لە کتێبی «حیکایەتخوان»دا کاری لەسەر پرسی داستان کردووە بە وردیی، بێگومان نزیک و کاریگەر بە هێگل. بۆ نموونە، ئەو حیکایەتخوانیی زارەکیی خەرمانەگرتووی کۆمەڵی داستانەکانی پێش مۆدێرن دەخاتە بەرانبەر گێڕانەوە کەرتکەرت و تاکگەرییەکانی سەردەمی مۆدێرنیتە. بنیامین داستانەکان وەک کۆمەڵێک گێڕانەوەی کۆیی و ڕێوڕەسمئاسا دەبینێت کە بەها کولتوورییەکان و حیکمەتی پراکتیکیی («ڕاوێژ») لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی دیکە دەگوازێتەوە، ئەو حیکمەتەی ڕیشەی لە جیهانبینیی پێش-مۆدێرندا هەیە کە تێیدا ڕەهەندی مرۆیی و ڕەهەندی خوایی ئامێزانی یەک دەبن. بەپێچەوانەی هێگلەوە، کە داستان وەک قۆناغێکی دیالەکتیکیی لە گەشتی ڕۆحدا بەرەو خود-وشیاریی دەبینێت، بنیامین غەمگینە بەرانبەر بە داوەشان و ئاوابوونی داستان لە ڕووبەڕووبوونەوەی بەعەقڵانییکردن و بەکاڵاییکردنی مۆدێرندا. بەڵام لای هەردوو بیرمەندەکە داستان نیشانەی قۆناغێکی پێکهێنەرە لە ڕۆحی بکەرییدا، کە دەبێتە پردی پەیوەندیی یەکێتیی پێش-ڕامان و تاکایەتیی خود-وشیار و ئەمەش خزمەت بەو بەرهەمە کولتوورییە دەکات کە دەبێتە سەنگەرێک لە بەرانبەر بە نامۆبوونی سەردەمی مۆدێرن، و لە هەمانکاتیشدا حیکایەتی شوێن و پێگەی مرۆڤ لە گەردووندا دەگێڕێتەوە.

٣: ئەفسانە: دەرکەوتنی هێمایی ڕۆح

« لەم دەراڵی بەردانەدا دۆڵپای داستان

پێ ئەگرێت و ئەفسانە چاوی ئەپشکوێ…

ئەفسانە لە سیستەمی فەلسەفیی هێگلدا قۆناغێکی زۆر سەرەکیی ناو ئاوەڵابوون و دەرکەوتنی ڕۆح پیشان دەدات کاتێک بەرەو خود-وشیاریی و زانینی ڕەها لەبەرەوپێشچوون دایە. لای هێگل، بەو جۆرەی لە فەلسەفەی ئایین و فەلسەفەی هونەردا هەڵوەستەی لەسەر دەکات، ئەفسانە بە سانایی بریتی نییە لە کۆکردنەوەیەکی حیکایەت و چیرۆکەکان یاخود بەرهەمە کولتوورییەکان، بەڵکو دەرکەوتەیەکی جووڵەئاسا و داینامیکیی هەوڵی ڕۆحی مرۆییە بۆ تێگەیشتن لە ڕەهایەتیی لەڕێگەی فۆرمە هێمایی/سیمبولییەکانەوە. بە سەرهەڵدانی لە کولتوورە کەوناراییەکانی وەک یۆنان، میسر و هیند، ئەفسانە ڕاستەوخۆیەتیی ئەزموونی هەستەکیی (ئەزموونی سەرەتایی) دەگۆڕێت و دەیباتە نێو گێڕانەوە ئاڵۆزترەکان و هێماکانەوە – خواکان، ڕێوڕەسمەکان و گەردوونەکانەوە – کە فۆرمی مرۆیی/کەسیی بە خوا دەبەخشێت و دەبێتە پردی پەیوەندیی نێوان مرۆڤایەتیی و ڕەهەندی نەمریی/بێدوایەکیی. بەپێچەوانەی داستانەوە، کە لەنێو تایبەتێتیی تاکە پاڵەوانییەکان و خەباتە هاوبەشەکاندا دەمێنێتەوە، ئەفسانە گەشتی ڕۆح بۆ پرسیارە گەردوونییەکانی بوون، هۆکارێتیی و کارکردنی نێوان ڕەهەندی مرۆیی و ڕەهەندی خوایی بەرز دەکاتەوە. لای هێگل ئەفسانە سات و ڕەهەندەکی دیالەکتیکیی نێو گەشەسەندی ڕۆحە، قۆناغێکە تێیدا ڕەها لەڕێگەی وێنەی هەستەکییەوە دەگوازرێتەوە، بەڵام هەشتا لەنێو ڕشنایی عەقڵانیی و چەمکسازییانەی فەلسەفەدا بەتەواویی دەرک ناکرێت. ئەفسانە وەک پردێکی هێمایی دەجووڵێتەوە کە نێوبژیوانیی نێوان ڕاستەوخۆیەتیی سروشت و وشیاریی ڕامانئاسایی خود-وشیاریی مێژوویی دەکات، بەڵام هێشتا لە قۆناغێکدا دەمێنێتەوە کە هەستەکیی و تایبەتە، خاوەن گشتێتیی سیستەماتیکی بیری فەلسەفیی/ڕامانیی نییە.

هێگل ئەفسانە وەک بەرهەمێکی وێناکردنی مرۆیی دەبینێت کە هەوڵ دەدات لە ڕەهایی تێبگات، لە فۆرمی خوایەتییە بەمرۆڤکراوەکان و گێڕانەوە گەردوونییەکاندا، حەقیقەتە ڕۆحییەکان بەدەرەکیی دەکات. لە فێنۆمێنۆلۆژیای ڕۆح و وانەکان دەربارەی فەلسەفەی ئاییندا دەڵێت ئەفسانە بیر لە قۆناغی پێش-ڕامانیی وشیاریی دەکاتەوە، لەو شوێنەی ڕەهایی بەشێوەیەکی حەدەسیی (سۆسەیی) نەک چەمکسازانە، دەرک دەکرێت. بۆ نموونە، لە ئەفسانەی یۆنانییدا، خواکانی وەک زیۆس یاخود ئەسینا ڕەهەندە یەزدانییەکان بەرجەستە دەکەنەوە – دەسەڵات، دانایی، دادپەروەریی – لە کاتێک و لە هەمان کاتدا هەڵگر و ڕەنگدانەوەی کۆمەڵێک چۆنایەتیی و ناکۆکیی مرۆییشن. لای هێگل ئەم بەمرۆییکردنەی ڕەهەندی خوایی (anthropomorphism) هەم هێز و توانایی و هەم سنووردانان و بێهێزییە: ئەمە وا دەکات وشیاریی مرۆیی توانای دەستگەیشتنی بە ڕەهەندی خوایی هەبێت، بەڵام لە هەمان کاتدا ئەم حاڵەتە دەبەستێتەوە بە فۆرمە هەستەوەرییەکانی وێناکردن، و ڕێگە لە داڕشتن و ڕۆنانی تەواوەتیی عەقڵانیی ڕەهایی دەگرێت. لەبەرئەوە ئەفسانە ڕێگەی ناوەڕاستی نێو دیالەکتیکی ڕۆح داگیردەکات، ڕاستەوخۆیەتیی سروشت (وەک لە ئایینە سەرەتاییەکاندا باوە) بە سەرهەڵدانی خود-وشیاریی مرۆییەوە دەبەستێتەوە. ئەفسانە قۆناغێکی پێویستی ناو گەشتی ڕۆحە، زەمینە بۆ تێگەیشتنی چەمکسازییانەی فەلسەفە لە ڕەهایی ئامادە دەکات، وەک بەو جۆرەی لە گەشەسەندنەکانی دواتردا دەردەکەون، بۆ نموونە لە مەسیحایەتیی یاخود ئایدیالیزمی فەلسەفییدا. بەڵام هۆشداریی ئەوەش دەدات کە وابەستەیی ئەفسانە بە ڕەهەندی خەیاڵیی یاخود گێڕانەوەیی واتا ئەفسانە بە ناکامڵی دەمێنێتەوە، وەک دەرکەوتن و ئاوەڵابوونێکی لاوەکیی حەقیقەت دەمێنێتەوە کە دەبێت بۆ نێو فۆرمە باڵاترەکانی بیری عەقڵانیی بەرزبکرێتەوە (aufgehoben).

ئەگەرچی واڵتەر بنیامین لە گۆشەیەکی جیاوازترەوە لە ئەفسانە نزیک دەبێتەوە، بەڵام ئەم چوارچێوە هێگلییە بە ڕامانەکانی دەربارەی مێژوو، ئەلیگۆریی و چۆنایەتیی خەرمانەیی فۆرمە هێماییەکان، دەوڵەمەندتر دەکات. لە کتێبەکەیدا سەرچاوەی درامای ماتەمی ئەڵمانیی و هەروەها لە تێزەکانیدا دەربارەی مێژوو، بنیامین ئەفسانە وەک قۆناغێکی پێشکەوتوو لەنێو ئاوەڵابوونێکی دیالەکتیکییدا نابینێت، بەڵکو وەک کۆگایەکی یادەوەریی کولتووریی و مانا سەیری دەکات، کە تێکەڵە بە خەرمانە و بەرانبەر بە کورتکردنەوەی شتەکان بۆ تەنها ڕەهەندی عەقڵانیی، دەوەستێتەوە. لای بنیامین هێما ئەفسانەییەکان – وەک خواکانی یۆنانی کەونارا یاخود حیکایەتە گەردوونییەکانی میسر – بەتەنها کۆمەڵێک نزیکبوونەوەی حەدسیی و سۆسەیی نین لە ڕەهەندی ڕەهایی، وەک هێگل دەیگوت، بەڵکو قورساییەکی مێژوویی هەڵدەگرن، دەست بەسەر ئەزموونی کۆیی کولتوورێکدا دەگرن کە بەجۆرێک، کاتی هێڵیی بەجێدەهێڵێت. بەپێچەوانەی هێگلەوە، کە ئەفسانە بەردێکی بناغەیە بەرەو فەلسەفەی عەقڵانیی، بنیامین هێما ئەفسانەییەکان وەک ڕەهەندێکی ئەلیگۆرییانە دەبینێت، کە ئاماژە بە مێژوویەکی دابەش و کەرتکەرت و ناهێڵیی دەکەن. بە ڕوانینی بنیامین خواکان و ڕێوڕەسمەکانی ئەفسانە بریتی نین لە تەنها کۆمەڵە وێنەیەکی هەستەکیی، بەڵکو بریتین لە «گەلەستێرەکان»ی مانا کە لە یادەوەریی کولتوورییدا دەمێننەوە، حەقیقەتەکان دەربارەی بوونی مرۆڤیی ئاشکرا دەکەن، کە ڕەنگە ڕۆشنایی چەمکسازییانەی فەلسەفە تاریکی بکەن.

چەمکی «خەرمانە» (Aura) لای بنیامین لێرەدا بەتایبەت شتەکەمان زیاتر بۆ ڕوون دەکاتەوە، ئەگەرچی بیرمەندەکە لە دەیەی ١٩٣٠یەکاندا توند ڕەخنە لە چەمکەکە دەگرێت. بنیامین خەرمانە وەک ئامادەیی تاقانەی بابەتێک یاخود هێمایەک پێناسە دەکات کە ڕەگ و ڕیشەی لەنێو بەستێنی مێژوویی و کولتوورییدا هەیە و مانایەکی دووریی و شکۆ ئاشکرا دەکات. هێما ئەفسانەییەکانی وەک پەیکەرەکانی خوایان یاخود ڕێوڕەسمە ئایینییەکانی هیندی کەونارا، خاوەن ئەم خەرمانەیەن، وا لە بینەر دەکەن بەشداریی لەنێو بوونێکی کاتیی بکات کە ئێستا بە ڕابردووی پێش مێژووییەوە گرێدەداتەوە. لای بنیامین ئەم چۆنایەتییە خەرمانەییە ئەفسانە لە عەقڵانییەتی لەجادووداماڵراوی فەلسەفەی مۆدێرن جیادەکاتەوە، کە هێگل نوێنەرایەتیی دەکرد. لەو شوێنەی هێگل ئەفسانە وەک قۆناغێکی گرنگ دەبینێت بەڵام دەبێت تێبپەڕێنرێت، بنیامین دەڵێت فۆرمە هێماییەکانی ئەفسانە خاوەن دەسەڵاتێکی وەستێنەرن و دەتوانن گێڕانەوە ڕوولەپێشەکانی مێژوو بۆ ساتێک بووەستێنن. بۆیە ئەفسانە بەم مانایە تەنها پێشینەیەک نییە بۆ فەلسەفە، بەڵکو مۆدێل و شێوازێکی بوونیشە کە وزەی ناوەکیی «ڕزگارییخوازانە»ی مێژووی لەخۆیدا هەڵگرتووە – واتا ساتەکانی وەستان کە تێیدا ڕابردوو بۆ ساتی ئێستا دەدوێت و دەستدەکات بە دروستکردنی تەنگژە بۆ هەژموونی پێشکەوتنی عەقڵانیی تەکنیکیی.

٣: مێژوو: بەدیهاتنی سەربەستیی و خود-وشیاریی

« مێژوو دەست بە

باهۆزەوە ئەگرێ و ئەڕوا…

لای هێگل مێژوو زنجیرەیەکی ڕووتی ڕووداوەکان نییە، بەڵکو شانۆی مەزن و شکۆمەندی خۆبەدیهێنانی ڕۆحە (Selbstverwirklichung des Geistes) کە تێیدا وشیاریی مرۆیی بەرەو خود-وشیاریی ڕەها و سەربەستیی لەڕێگەی کارلێکی دیالەکتیکییانەی نێوان ئایدیاکان، دامەزراوەکان و کردەوەکانەوە دەڕوات. لە کتێبەکەیدا بەناوی فەلسەفەی مێژوو هێگل مێژوو وەک ئاوەڵابوونێکی عەقڵانیی ڕۆح دەبینێت، پرۆسەیەک لەڕێگەیەوە مرۆڤایەتیی ڕاستەوخۆیەتیی سروشت تێدەپەڕێنێت و بە سەربەستیی ژیانی ئەخلاقیی (Sittlichkeit) و خود-وشیاریی دەگات. ئەم جووڵە دیالەکتیکییە دەبێتە هۆی ئەوەی عەقڵ خۆی لەجیهاندا دەربخات. مێژوو لەم مانایەدا بریتییە لە گێڕانەوەی گەشتی ڕۆح لە وزەی ناوەکییەوە (potentiality) بەرەو کردەکییبوون (actuality)، و تێیدا کۆمەڵگە مرۆییەکان بەنێو کۆمەڵێک قۆناغی جیاوازدا تێپەڕ دەبن – جیهانی خۆرهەڵاتیی، یۆنانیی، ڕۆمانیی و مۆدێرن (ئەڵمانیی) – هەر یەکێکیان لە شوێن و بەستێنی خۆیدا بەشێوەیەکی ڕوولەپێش بەدیهاتنێکی تەواوتری سەربەستیی پیشان دەدەن.

لە جیهانی خۆرهەڵاتییدا، سەربەستیی کورتکراوەتەوە بۆ سەربەستیی یەک کەس، بۆ ستەمکار، کە ئیرادە و ویستە سەرەڕۆکەی حوکم دەکات، و هەموو ئەوانیدیکە دەکاتە پاشکۆ و ئەڵقەلەگوێی دەسەڵاتەکەی. لێرەدا، وشیاریی لەنێو ڕاستەوخۆیەتییەکی پێش-عەقڵانیی و هەڕەمییدا دەمێنێتەوە، کە تێیدا زۆرێک هێشتا نائازادن و ڕۆحی مێژوو هێشتا لە قۆناغی کۆرپەلەیی دایە. جیهانی یۆنانیی و ڕۆمانیی پێشکەوتنێکی لاوەکیی لەم پرۆسەیەدا ئەنجام دەدەن، هەندێک وەک ئازاد دەبینرێن – هاوڵاتییانی ناو دەوڵەت-شاری یۆنانیی یاخود کۆماری ڕۆمانیی – بەڵام ئەم ئازادیی و سەربەستییە هێشتا ناتەواوە، چونکە کۆیلەکان، ژنان و بێگانەکان وەدەردەنێت. دیالەکتیکی سەربەستیی لە جیهانی مۆدێرندا (کە هێگل جیهانی ئەڵمانیی بەم جیهانە مۆدێرنە دەبینێت) دەگاتە لوتکە، و تێیدا پرەنسیپی سەربەستیی گەردوونیی دەردەکەوێت، لانیکەم لە چەمک و لە وشیارییدا. لێرەدا، دەوڵەت وەک بەرجەستەبوونی ژیانی ئەخلاقیی عەقڵانیی (Sittlichkeit) دەبێتە ئەو مەیدان و گۆڕەپانەی تێیدا سەربەستیی تاک و عەقڵی گشتیی پێکەوە ئاشت دەبنەوە. لای هێگل، دەوڵەت بە سانایی و بە تەنهایی بریتی نییە لە دامەزراوەیەکی سیاسیی، بەڵکو بەدیهاتنێکی کۆنکریتیی و بەرجەستەی ڕۆحە، و تێیدا تاکەکان وەک کۆمەڵێک بکەری مێژوویی لەڕێگەی بەشدارییکردن لە کۆمەڵە عەقڵانیی و ئەخلاقییەکاندا بە خود-وشیاریی دەگەن. لەبەرئەوە، مێژوو دەبێتە پرۆسەی نەرێکردن و هاوکات بەرزکردنەوە (Aufhebung)، کە ڕاستەوخۆیەتیی سروشت و سنوورەکانی فۆرمە پێشووییە کۆمەڵایەتییەکان دەڕەتێنرێن، و دەچنە نێو سەربەستییەکی عەقڵانیی و خود-وشیارانەی مۆدێرنیتەوە.

زۆربەی جار، فەلسەفەی مێژووی هێگل وەک ڕوانینێکی گەشبینانە بۆ پێشکەوتنی عەقڵانییانەی مێژوو بینراوە و لە بەرانبەردا بیری بیرمەندانێکی گوایە ڕەشبین بۆ مێژوو لە بەرانبەری دانراوە، لەوانە واڵتەر بنیامین. پێویستە سەرەتا بڵێین هەم تێگەیشتنی هێگل بۆ مێژوو گەشبینانە نییە و هەم تێڕوانینی بنیامین بۆ مێژوو ڕەشبینانە نییە و ئەمە سادەکردنەوەیەکی هەردووکیانە. هێگل بڕوای بە چالاکیی بەردەوام هەیە بۆ بەدیهێنانی مێژوو، کەواتە نەک گەشبینینیی ناچالاکانە، بەڵکو کردەی بەردەوام ئامانجی مێژوو بەدیدەهێنێت و بنیامینیش لەلای خۆیەوە بەردەوام باس لە گرتنی ساتەکانی مێژوو دەکات کە وەک فلاشی کامێرا دەردەکەون و ئەگەر لەساتی دروستی خۆیاندا نەگیرێن بۆ ئەبەد لەدەست دەچن. کەواتە هەردوو بیرمەند بۆ بەدیهێنانی مێژوو جەخت لەسەر بکەربوونی چالاکانەی مرۆڤ دەکەنەوە.

لە نووسراوە بەناوبانگەکەیدا، «تێزەکان دەربارەی چەمکی مێژوو» (کە لە جیهانی ئینگلیززماندا بە: تێزەکان دەربارەی فەلسەفەی مێژوو ناسراوە) (١٩٤٠) بنیامین دەست دەکات بە ئاڵنگارکردنی ئایدیا و بیرۆکەی مێژوو وەک مارشێکی هێڵیی بەرەو سەربەستیی، لێرەشدا وا لێکدراوەتەوە بنیامین تێزەکانی دەخاتە بەرانبەر ئایدیالیزمی هێگلیی بۆ مێژوو وەک باوەڕێکی نەگۆڕ بۆ پێشکەوتنی سەربەستیی. کاتێک لەگەڵ پەلاماری نازیزمدا بۆ پاریس تێزەکانی دەنووسێت، بنیامین مێژوو وەک کێڵگەیەکی نابەردەوامیی وێرانەکان دەبینێت، کە قوربانیان و چەوساوان تێچووی ئەو شتە دەدەن پێیدەگوترێت پێشکەوتن. تێڕوانینی بنیامین بۆ مێژوو جەختکردنەوەیە لەسەر «ساتی ئێستا» (Jetztzeit)، کە ڕابردوو و ئێستا تێکەڵی یەک دەبن بۆ وەستاندنی بەردەوامیی مێژوو. هەڵبەت هێگل-یش مێژووی وەک شتێک دەبینی بۆ تێگەیشتن لە ئێستا و گۆڕینی داهاتوو.

لای بنیامین مێژوو بریتییە لە گەلەستێرەیەکی ئەو سات و ڕەهەندانەی کۆمەڵێک بەڵێنی بەدینەهاتوویان لەخۆیاندا هەڵگرتووە، و ئەرکی مێژوونووسیش بریتییە لە «تەقاندنەوە»ی ئەم بەردەوامییە لەڕێگەی زەقکردنەوە و بانگکردنەوەی دەنگە بێدەنگکراو و سەرکوتکراوەکان. ڕوانینی بنیامین بۆ مێژوو لە بنەڕەتەوە ڕەنگدانەوەی دیالەکتیکی هێگلە بەڵام لەبری بکەرە ڕاستەوخۆکانی مێژوو، لای بنیامین ڕەهەندێکی کۆییتر دێت، کە پێیدەڵێت «ساتی مسیانیی» و لە بنەڕەتدا نزیکە لە چەمکی شۆڕش لای کارل مارکس، و مێژوو وەک دید و لایەنێکی ڕزگاریی دەبینێت نەک سەرکەوتن. «فریشتەی مێژوو»ی بنیامین، بە وەرگرتن لە «فریشتەی نوێ»ی پاول کلی، زەق زەق لە وێرانەکانی ڕابردوو دەڕوانێت، کە بەهۆی بای پێشکەوتنەوە نەک بەرەوپێشەوە، بەڵکو بەرەو ڕابردوو فڕێدەدرێت، و لێرەدا ڕوانینی بنیامین بۆ مێژوو، ڕوو لە ڕابردووە بۆ بێدارکردنەوەی دەنگە کپکراوەکان و ڕوانینی هێگل ڕوولەداهاتووە بۆ ڕزگارکردنی ئێستا و بونیادنانی داهاتوو. جیاوازیی لای دوو بیرمەندەکە بریتییە لە ئاوەڕدانەوە بۆ ڕابردوو و نیگابڕین لە داهاتوو، بەڵام هەردووکیان لەوەدا کۆکن، کە ڕابردوو ئەگەر ڕزگار نەکرێت، داهاتوو بوونی نابێت.

٤: شێرکۆ بێکەس: پردی پەیوەندیی هێگل و بنیامین

ئێمە لێرەدا دەتوانین دوو جیهانی شیعریی بخەینە بەرانبەر یەک: جیهانی شیعریی ئەڵمانیی سەردەمی ڕۆمانتیسیزم کە خۆراکی خۆی لە سروشت وەردەگرێت، و بکەری مرۆیی تێیدا دەستەوەستان و ناکاریگەرە و ئەمەش دەبێتە پاڵنەر بۆ پەلاماری ڕەخنەیی هێگل و بنیامین بۆ سەر چەمکی سروشت لە ئەدەبی ئەڵمانییدا، بەوەدا سروشت دەرنشینە و باڵایەتیی بەسەر مرۆڤدا هەیە و بوونی مرۆڤ ون دەبێت، یاخود دەکرێتە پاشکۆ. لە بەرانبەردا ئێمە خاوەن جیهانی شیعریی کوردیین، کە تێیدا سروشت لە پەیوەندیی دوولایەن دایە لەگەڵ مرۆڤ. سروشت دەتوانێت ببێتە پەناگا بۆ ڕزگاریی، بەڵام ناتوانێت بە تەواوەتیی حوکمی مرۆڤ بکات، چونکە ئەوە بکەری مرۆییە بە نیگاکانی دەتوانێت سروشت ڕاڤە بکات، مانای پێبدات و ڕەهەندی سیاسیی پێببەخشێت، کە پێناسەکەرەکەی مرۆڤە، نەک سروشت پێناسەی مرۆڤ بکات. ئێمە لە شیعری کوردییدا فۆرم و ڕەهەندێکی «بەمرۆییکردنی سروشت» دەبینین، لەکاتێکدا لای ڕۆمانتیسیزمی ئەڵمانیی، ئێمە بەر «بەسروشتیکردنی مرۆڤ» دەکەوین. سروشت چالاک و مرۆڤ ناچالاک. دیارە لێکۆڵینەوە لەم پرسە بابەتی ئەم توێژینەوەیە نییە و من لە بەشی یەکەمی بەرگی یەکەمی کتێبی «سەما لەسەر گڕکان» بەتایبەت لەو بەشەی بۆ «ئەفسانەی بنەڕەت: بەسیاسییکردنی دار و تەختە» تەرخانمکردووە، بە دوور و درێژیی باس لەم ڕەهەندەی «بەسروشتییکردنی مرۆڤ» لە فەلسەفە و هونەر و ئەدەبی ئەڵمانییدا دەکەم. لێرەدا دەمەوێت ڕاستەوخۆ بپەڕمەوە سەر ئەم بڕگەیەی شێرکۆ بێکەس کە بۆ ئەم لێکۆڵینەوەیە هەڵمبژاردووە.

سروشت، شاخ (چیا) لە نەریتی کوردییدا، هاوشێوەی ئەڵمانەکان ڕەهەندی سیاسیی وەردەگرێت، واتا لە ڕەهەندی ڕاستەوخۆیەتیی دەکەوێت، «هیچ دۆستێکمان نییە جگە لە چیاکان»، دەنگدانەوەی قووڵی ئەم سایکۆلۆژیا سیاسییەن کە مێژووی کوردی پێدا تێپەڕ دەبێت. بەڵام ئەم بەسیاسییکردنەی سروشت مێژوویەکی تازەتری هەیە بەراورد بە نەریتی ئەڵمانەکان، کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ڕاپەڕینی هۆزە ژەرمەنەکان دژی ئیمپراتۆریای ڕۆمانیی، بەتایبەت بەوەدا کە ئیمپراتۆریاکە لە زێدەتر لە ناوچە تەختەکاندا دەیتوانی باڵادەست بێت و نمایشی دەسەڵات بکات، تا لەو شوێنانەی بە دارستانی چڕ ناسرابوون، لەوانە ئەڵمانیا. دارستان لە نەریتی ئەڵمانییدا، و چیا لە نەریتی کوردییدا ئەم پێگەیە وەردەگرن. دارستان دەبێتە دۆستی هۆزە ژەرمەنەکان کە ڕێگەیان بۆ خۆش دەکات بەردەوام بۆسە بۆ سوپای ڕۆمانیی دابنێن و لە چاوتروکانێکدا خۆیان حەشار بدەن. پەلاماری هۆزە ژەرمەنەکان بۆسەر ئیمپراتۆریای ڕۆمانیی، کۆتایی ئەم ئیمپراتۆریەتە مەزنەی لێدەکەوێتەوە، کە زیاتر لە نیوەی سەر زەوی داگیرکردبوو. تەنها شوێنێک دەستی بەسەردا نەدەڕۆیشت، ناوچە ئەڵمانییەکان بوو، ئەویش بۆ هەڵکەوتە جیوگرافییەکەی دەگەڕایەوە. لەم ڕووەوە سەردەمی ڕۆمانتیسیزمی ئەڵمانیی، بە سەردەمی باڵای شیعراندنی دارستان ناسراوە. دیارترین شیعرسازانی دارستانبینیی بریتین لە لودڤیگ تیک، یۆزێف فۆن ئایشندۆرف، تیۆدۆر شتۆرم، فریدریش گۆتلیب کلۆپستۆک و هتد. ئەم دارستانبینییە بۆ سەردەمی شاعیرانی مۆدێرنیش پەڕیوەتەوە، کە لە بنەڕەتدا خەریکی شیعراندنی شارستانێتیی و شارسازیی بوون دژی سروشت، لەوانە، ڕاینەر ماریا ڕیلکە:

«ئا لەوێ بووی تۆ وەک دارستان ڕەگداکوتاو،

و خاوەن هەزاران قووڵایی بووی،

و خۆت دەبوویتە دارستانی چڕ و فراوان،

و لە قووڵایی تاقانەیی و سەمەرەییتەوە،

دەنگانێکی زۆر هاواریان دەکرد».

شیعراندنی دارستان بەڕادەیەکی وەها سیاسیی گەیشتبوو، وایکرد ئەو بیرمەندانەی خەریکی هزراندن و فەلسەفاندنی پرۆسەی شارستانێتیی بوون، هۆشداریی قووڵ دژی دارستانبینیی و دارستانپەرستیی بدەن، کە خەریکە دەبێتە سەروەری مرۆڤ، نەک شوێنێک بۆ حەوانەوەی مرۆڤ و سەیرکردنی وەک ئۆبژێکت/بابەتێکی جوانیی. بەسیاسییکردنی دارستان واتا لەسیاسەتداماڵینی مرۆڤ. هێگل لە یەکەم ئەو بیرمەندانە بوو دژی ئەم ڕەوتە وەستابووەوە. هێگل مێژووی جیهان وەک ڕەهەندی پێچەوانەی سروشت دەبینێت. لە مێژوودا شۆڕش ڕوودەدات، لە سروشتدا، دژە-شۆڕش: «ئەگەر دارستانە ئەڵمانییەکان هێشتا [بەوجۆرە مابان و لەوێ هەبان] بەدڵنیاییەوە هەرگیز شۆڕشی فەڕەنسیی ڕووینەدەدا» (وانەکان دەربارەی فەلسەفەی مێژوو). بەڵام جیاوازیی سروشتبینیی لەنێوان کورد و ئەڵمانەکاندا ئەوەیە کە لەگەڵ ئەوەی چیابینیی دەبێتە سەرچاوەیەکی سایکۆلۆژیای سیاسیی، بەڵام هاوکات پەناگەیەکیش بۆ شۆڕش. وەک لەو بڕگەیەی شێرکۆ بێکەسدا دەیبینین کە لە سروشتدا داستان لەدایک دەبێت، و داستانیش ڕێگەی خۆی بۆ ئەفسانە دەکاتەوە، بەڵام هەموویان لە کۆتاییدا خۆیان بە مێژوو دەسپێرن.

هەم لەنێو دارستاندا و هەم لەنێو چیادا، داستان لەدایک دەبێت؛ ئەمە ئەو شتەیە هێگل ستایشی دەکات و ناوی دەنێت: ساتی نەتەوەیی (monumenta nationum). کاتێک سروشت وا دەکات نەک سەروەری داستان، بەڵکو شوێنێک بێت بۆ لەدایکبوونی داستان، «ئەوە شاخە؛ لەم دەراڵی بەردانەدا دۆڵپای داستان پێ ئەگرێت» دەبینین لای بێکەس سروشت دەبێتە مەیدانی لەدایکبوونی ئەو شتەی دەتوانین بە قۆناغە یەکەمەکانی گەشەی گەلێک ناوی ببەین کە تێیدا داستان، یاخود داستانی یەکەم (original epic)، بناغەی وشیاریی گەلێک/خەڵکێک پێکدەهێنێت. داستان کە لەدایک دەبێت ئاسانکاریی بۆ ئەوە دەکات لە فۆرمی سەرەتایی، ناڕوون و لێڵی وشیارییەوە بەرەو قۆناغێک بپەڕینەوە تێیدا هەست بە توانای بەرهەمهێنانی جیهانی تایبەتی خۆمان بکەین و هەست بکەین لەو جیهانەدا لە ماڵی خۆمانین. داستان شوێنی بەرهەمهێنانی جیهانبینییەکی نوێ و وشیارییەکی نوێیە بۆ جیهان چۆن بە هی خۆمانی بزانین و چۆنیش تێیدا بژین. داستان یەکەم بەردی بناغەی ئەو شتە دادەنێت کە زۆر درەنگتر پێیگوترا «ناسنامەی هاوبەش». داستان هەروەها دەتوانێت ئامرازێک بێت بۆ فۆرمبەخشین بە باوەڕە ئایینییەکان و نۆرم و بەها ئەخلاقییەکانی گەلێک کە وایان لێدەکات ببنە گەلی ئەبەدیی و نەمر. لەبەرئەوە هێگل داستانی وەک دیاردەیەکی کولتووریی و مێژوویی دەبینی کە دەبێتە ئامرازێکی بنچینەیی بۆ هێشتنەوە و ڕاگرتن و هەروەها ڕوونکردنەوەی تێگەیشتنێکی هاوبەشی ئەخلاقیی و باوەڕیی بۆ جیهان، واتا گشتێتیی ئەو پەیوەندییە جەوهەرییانەی دەسەڵاتی بیرکردنەوە و بەهاکان دەربارەی وشیاریی مێژوویی بەدەستەوە دەگرن.

ئەفسانە قۆناغی دوای سروشت و داستانە، واتا بەرزترین قۆناغی وشیاریی مرۆییە پێش سەرهەڵدانی وشیاریی مێژوویی. ئەفسانە توانای دانانی بناغەی پتەوتری بۆ وشیاریی مێژوویی گەلێک هەیە. لەم ڕووەوە ئەفسانە دەتوانێت مۆرکی ئەو قۆناغە سەرەکییە بێت کە تێیدا ڕۆح دەردەکەوێت و خۆی ئاوەڵا دەکات و بەرەو خود-وشیاریی و زانینی ڕەها دەڕوات تا دەگاتەوە بە مێژوو و لەوێدا سوکانی گەشتەکە ڕادەستی مێژوو دەکات: «دۆڵپای داستان پێ ئەگرێ و ئەفسانە ئەپشکوێ»، بێکەس بە وردیی گوزارشتی لەمە کردووە. ئەفسانە لێرەدا بە سانایی بریتی نییە لە کۆکردنەوەیەکی حیکایەت و چیرۆکەکان یاخود بەرهەمە کولتوورییەکان، بەڵکو دەرکەوتەیەکی جووڵەئاسا و داینامیکیی هەوڵی ڕۆحی مرۆییە بۆ تێگەیشتن لە ڕەهایەتیی لەڕێگەی فۆرمە هێمایی/سیمبولییەکانەوە. بێکەس هەوڵدەدات ڕۆحی مرۆڤی کورد لەم گەشتەدا پوخت بکاتەوە و وێنای بکات. بەڵام گرنگترین و دوا قۆناغ لێرەدا ئەوەیە کە مێژوو دەست بە گەشتەکەی دەکات:

« مێژوو دەست بە

باهۆزەوە ئەگرێ و ئەڕوا»

مێژوو بریتی نییە لە گێڕانەوەی ڕابردووان، لە حیکایەتی «گەورەپیاوان»، مێژوو شتێکە هەمیشە ڕووی لە ئێستا و لە داهاتووە. لە نەریتی باوی مێژوونووسییدا، ئێمە بەردەوام پێمان دەگوترێت مێژوو واتا زانینی ڕابردوو، چیرۆکی مەزنەکان و شارستانێتییەکان، بەڵام کەمترین شتمان لەسەر ئەوە پێدەگوترێت چۆن مێژوو بکەینە گۆشەنیگای ئێستا و داهاتوو. لە نەریتی فەلسەفەدا هێگل یەکەم بیرمەند بوو بە ڕادیکاڵیی گۆڕانی بەسەر تێگەیشتنماندا هێنا بۆ مێژوو. لێرەوە ئێمە دەتوانین لەبری چەمکی مێژوونووسیی، چەمکی «مێژووبینیی»، واتا بینینێک بۆ مێژوو بۆ بیرکردنەوە لە ئێستا و داهاتوو. مێژوو بریتی نییە لە خولانەوەیەکی بازنەیی، یاخود خولانەوەی ئەبەدیی سیزیفیی، مێژوو داینامیکی هەیە و دەڕواتە پێشەوە، بەڵام لێرە و لەوێ، زۆربەی جار، دەوەستێت و ئێستێک دەکات. مێژوو جووڵەیە لەڕێگەی پێکدادان لەگەڵ ئێستادا. لە شۆڕشەکاندا، لە خەباتە سەربەخۆییەکاندا، لە جەنگە کولتوورییەکاندا، ئەو ساتانەیە مێژوو دەوەستێت و بیر دەکاتەوە. واڵتەر بنیامین ئەم دیالەکتیکی جووڵە و وەستانەی مێژوو لە وێنەیەکدا دەگێڕێتەوە:

«لە شۆڕشی مانگی جولایدا شتێك ڕوویدا و ئەوەى ڕوون كردەوە، كە ئەم وشیارییە هێشتا زیندووە. لەیەكەم ئێوارەى جەنگەکەدا ڕوون بووەوە لە خاڵە جیاوازەكانی پاریسدا، كەسانێك بەشێوەى هاوكات، بەڵام جیا و دوور لەیەكتر، تەقە لە کاتژمێرە گەورەكانی سەر بورجەكان و مەیدانەكانی شار دەكەن، شایەتحاڵێكی زیندوو، كە ڕەنگە لەم بینینەى خۆیدا ئیلهامی لە هونەری كێش و سەروا وەرگرتبێت، دەنووسێت:

كێ باوەڕی دەكرد! وەك پێمان دەڵێن

لە خوارەوەى هەر بورجێك،

یوشەعە تازەكان هەن

پێدەچێت لە خودی کات تووڕە بووبێتن

تەقەیان لە کاتژمێرە قوڕمیشدارەكان دەكرد

تا ڕۆژ بووەستێنن».

لێرەدا دەبینین مێژوو خۆی بە ساتی ئێستادا دەکات، تا ڕۆژ بووەستێنێت، ئەوەی ڕوویداوە، کۆی بکاتەوە و لێیان بڕوانێت، ئینجا ڕەوت و داینامیکەکە بخاتەوە جووڵە. مێژوو هەمیشە وەک باهۆز و تۆفان دێت، لەگەڵ باهۆز و تۆفانیشدا ڕێدەکات. لەم دێڕانەی بێکەس-دا «مێژوو دەست بە باهۆزەوە ئەگرێ و ئەڕوا»، گەڕانی مێژوومان بەرەو سەربەستیی پیشان دەدات، جووڵەیەکی بێکۆتایی مرۆڤی کورد. مێژوو لەم بینینەی بێکەس-دا بریتییە لەو پرۆسەیەی جاروبار یاخود دەوەستێنرێت و دەستپێدەکاتەوە، یان ناوەستێت تا نەگاتە سەربەستیی. وەستاندنی مێژوو لەلای مرۆڤی کورد دوو ڕەهەندی هەیە: ناچاریی و خۆویست. ناچاریی ئەو ساتانەیە کە کارەساتەکان و هێزە دەرەکییەکان دەیوەستێنن: داگیرکاریی، جینۆساید، سڕینەوە. بەڵام خۆویست ئەو ساتانەیە مرۆڤی کورد مێژوو دەکاتەوە هاوڕێ و یاوەری باهۆز و تۆفان دژی داگیرکاریی، جینۆساید و سڕینەوە. مێژوو لێرەدا ئەو «تۆفانی بەهەشت»ەیە لە دوو شوێنەوە هەڵدەکات: ناچاریی و خۆویست. ئێمە زۆرجار دەوەستین و ئێستێک دەکەین بزانین چیمان بەسەر هێنراوە، هەرکە وردەکارییەکانمان زانین، مێژوو بە تۆفان و باهۆز دەسپێرینەوە. هەر ئەوەی ئێمە لە سروشتەوە دەستپێدەکەین، لەسەر کەنارەکانی داستان لەنگەر دەگرین، تۆوی ئەفسانە دەچێنین و پاشان ملی ڕێگە دەگرینەوە، پێمان دەڵێت گەشتی ئۆدیسەیی مرۆڤی کورد لەگەڵ مێژوودا، هەمیشە ڕووی لە داهاتووە نەک لە ڕابردوو. مرۆڤی کورد هەمیشە لەم گەشتەدا لە جووڵە دایە، جووڵەیەک بەرەو داهاتوو. لێرەوە دەتوانین بڵێین بێکەس دەیەوێت پێمان بڵێت: هاوڕێترین کەس بۆ مێژوو بەرەو داهاتوو، ڕۆحی مرۆڤی کوردە. بەڵام ئەم مێژووەش دەبێت لە شوێنێک لەنگەر بکرێت: سەربەستیی و ژیانی ئەخلاقیی، کە بە ڕەهایی دەبێت لە دەوڵەتدا بەدیبێت.

سەرچاوەکان:

Hegel, Enzyklopädie der philosophischen Wissenschaften im Grundrisse 1830. Erster Teil. Die Wissenschaft der Logik, Suhrkamp Taschenbuch Wissenschaft, Frankfurt am Main, 1986.

Hegel, Phänomenologie des Geistes, Suhrkamp Taschenbuch Wissenschaft, Frankfurt am Main, 1986.

Hegel, Vorlesung über die Ästhetik, Suhrkamp Taschenbuch Wissenschaft, Frankfurt am Main, 1986.

Hegel, Vorlesungen über die Philosophie der Geschichte, Suhrkamp Taschenbuch Wissenschaft, Frankfurt am Main, 1986.

Rainer Maria Rilke, Die Gedichte: Nach der von Ernst Zinn besorgten Edition der »Sämtlichen Werke«, Insel Verlag, 1988.

Walter Benjamin, Thesen über den Begriff der Geschichte, Werke und Nachlaß. Kritische Gesamtausgabe, Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Main, 2010.

Walter Benjamin, Ursprung des deutschen Trauerspiels, Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Main, 2000.

پێشڕەو محەمەد، سەما لەسەر گڕکان: نیچە و هونەری سەرتاپاگیر، بەرگی یەکەم، پلاتفۆرمی مینێرڤا، سلێمانیی، ٢٠٢٢.

پێشڕەو محەمەد، کەرنەڤاڵی شکستخواردووان: خوێندنەوەیەکی نوێ بۆ تێزەکان دەربارەی چەمکی مێژووی واڵتەر بنیامین، ناوەندی ڕۆشنبیریی ڕەهەند، سلێمانیی، ٢٠٢١.

شێرکۆ بێکەس، خاچ و مار و ڕۆژژمێری شاعیرێ، لە بڵاوکراوەکانی ناوەندی ئاپیک-سوید ستۆکهۆڵم، چاپی یەکەم، ١٩٩٨.

The post شێرکۆ بێکەس appeared first on ژنەفتن.

پێش ١٩٢٤، وا دەردەكەوت ئەنارشیزم سەرەكیترین ئیلهامی سیاسیی بنیامینی لاو بێت. لە مشتومڕەكەیدا دەربارەى ژیانی خوێندكاران (١٩١٥)، ستایشی “ڕۆحی تۆلستۆیی” كاركردن بۆ هەژاران دەكات، كە “لە ئایدیاكانی قووڵترین ئەنارشیستەكان و كۆمەڵە ڕەهبانییە مەسیحییەكانەوە” گەشەی كردبوو و سەری هەڵدابوو. زۆر گرنگتر، لە وتارەكەیدا لە ساڵی ١٩٢١، بە ناوی ڕەخنەى توندوتیژی، دەكرێت ئەو ڕامان و تێڕوانینانە ببینرێنەوە كە ڕاستەوخۆ ئیلهامیان لە گیۆرگ زیمیل و بزووتنەوە ئەناركۆ-سەندیكالیستییەكانەوە وەرگرتووە.

بنیامین بە هیچ جۆرێك سووكایەتیی تەواوەتیی خۆى بە دامەزراوە دەوڵەتییەكان، وەك پۆلیس (“فۆرمی هەرە داڕماو و گەندەڵی توندوتیژی كە دەكرێت دەركی بكەین”) و پەرلەمان (“نمایشێكی خەمهێنەر”) ناشارێتەوە و بێكۆتوبەند ڕەخنەى دژەپەرلەمانتاریی بەلشەڤییەكان و ئەناركۆ سەندیكالیستەكان قبوڵ دەكات – ئەو دوو ئاراستەى ئەو پێی وابوو پەیوەندییان بە هەمان كەمپ و بەرەوە هەیە.

هەروەها ستایشی پێشنیارەكەى سۆرێل بۆ مانگرتنی گشتی وەك كردەیەكی دەستەجەمعی دەكات، كە “خۆی وەك تەنها ئەركی تاقانەى خۆی بۆ لەناوبردنی توندوتیژیی دەوڵەتی دەبینێت”. ستراتیژییەتی سۆرێل، كە بنیامین بە وشەى “ئەنارشیستیی” لە قەڵەمی ددات، بۆ ئەو زۆر گونجاو، زۆر “قووڵ، ئەخلاقی و بە شێوەیەكی ڕەسەن شۆڕشگێڕانە” دەردەكەوێت.

لە دۆكۆمێنتێكی هەمان سەردەمدا (كە لە سەردەمی ژیانی ئەودا بە بڵاونەكراوەیی مایەوە)، “مافی بەكارهێنانی توندوتیژی، لاپەڕەكان بۆ سۆسیالیزمێكی ئایینی” (١٩٢٠-١٩٢١)، بیركردنەوەى خۆى بەڕاشكاوی بە بیركردنەوەیەكی ئەنارشیستیی وەسف دەكات: “پیشاندانی ئەم گۆشەنیگایە یەكێكە لە ئەركەكانی فەلسەفە ئەخلاقییەكەم، كە بۆ ئەمەش بێگومان دەكرێت زاراوەى ئەنارشیزم بەكار بهێنرێت. ئەمە تیۆرییەكە مافی ئەخلاقی بۆ بەكارهێنانی توندوتیژی لەخودی خۆیدا ڕەت ناكاتەوە، بەڵام ئەم مافە بۆ هەر دامەزراوە، كۆمەڵە یان تاكێكی دیكە ڕەت دەكاتەوە كە شانازی بە قۆرخكردنی توندوتیژیی بۆ خودی خۆى دەكات”.

بۆیە لەم دۆكۆمێنتە سەرەتایییانەوە بە ڕوون و ئاشكرایی دەردەكەوێت كە ئەنارشیزم یەكەم بژاردەى ئەخلافی و سیاسیی بنیامین بووە – ڕەتكردنەوەى ڕادیكاڵ و كاتیگۆرییانەى هەموو دامەزراوە سەقامگیربووەكان و بەتایبەتیش دەوڵەت. ئەوە تەنها دوای چەند ساڵێك بوو، دوای كۆتاییی ڕاپەڕینە شۆڕشگێڕییە گەورەكانی ئەوروپا لەنێوان ١٩١٧-١٩٢٣، كە بنیامین بە شێوەیەكی نامۆ و سەیر ماركسیزمی كەشف كرد.

لەوانەیە ئەو شەپۆلی شۆڕشگێڕییە ئەوی بەرەو قبوڵكردنی زیاتری ئایدیا كۆمۆنیستییەكان بردبێت، بەڵام ئەوە پاشان بوو ، واتا ١٩٢٤، كاتێك كتێبی مێژوو و وشیاریی چینایەتیی جۆرج لۆكاچ دەخوێنێتەوە و ئاسیا لاسیسی مامۆستا و چالاكوانی بەلشەڤی دەبینێت – پاشان دەكەوێتە داوی خۆشەویستییشەوە لەگەڵیدا – كە بەڕاستی دەبێتە ماركسیست، ڕێگایەكی بیركردنەوە كە بەزوویی دەبێتە پێكهێنەرێكی سەرەكیی ڕامانە سیاسی و تیۆرییەكانی ئەو.

لە سێپتێمبەری ١٩٢٤ لە نامەیەكیدا بۆ گێرشەم شۆلەم، بنیامین تەئیدی ناكۆكی و كێشمەكێشمەكانی نێوان ئەو شتەى پێی دەڵێت “بنچینەكانی نیهیلیزمی من” و دیالەكتیكی لۆكاچ دەكات؛ ئەو شتەى لە مێژوو و وشیاریی چینایەتیدا زۆر ستایشی دەكات ڕیزبەندیی نێوان تیۆر و پراكتیك بوو كە “ناوكی ڕەقی فەلسەفی”ی كتێبەكە پێك دەهێنێت و مەزنێتییەكی وەها بە لۆكاچ دەبەخشێت كە “جگە لەمە هەر ئاراستەیەكی دیكە جگە لە ئاراستەیەكی بۆرژوازی و دیماگۆژی، شتێكی دیكە نییە”.

دوای دوو ساڵ، لە نامەیەكی دیكەدا بۆ شولەم، بنیامین دەنووسێت كە بیری لەوە كردۆتەوە بچێتە ناو پارتی كۆمۆنیستی ئەڵمانیاوە، بەڵام جەختیش لەسەر ئەوە دەكاتەوە كە ئەمە بە مانای ئەوە نایەت كە دەیەوێت سوێندی خۆی بەرانبەر “ئەنارشیزمی كۆنی خۆى” بشكێنێت.

دواجار، دوای دوودڵی و ڕامانێكی زۆر، بڕیاریدا نەچیتە ناو پارتی كۆمۆنیستەوە. وەك لایەنگرێكی نزیكی حزب مایەوە، بەڵام هەمیشە بە دیدگایەكی ڕەخنەیییەوە. دەكرێت یەكێك لە نموونەكانی ئەم پشتیوانییە لە كتێبی ڕۆژانەى مۆسكۆ(١٩٢٦-١٩٢٧)دا ببینرێتەوە، كە تیایدا ڕوانینی نێگەتیڤ و نەرێنیی خۆى بەرانبەر هەوڵی دەوڵەتی سۆڤێت بۆ “زیندانیكردنی دینامیكییەتی پرۆسەى شۆڕشگێڕی” دەردەبڕێت – ئەرگومێنێتێك كە بەڕاشكاوی نزیكییەكی زۆری هەبوو لەگەڵ ڕوانگە ڕەخنەیییەكان كە لەو سەردەمەدا لەلایەن ئۆپۆزیسیۆنی چەپی پارتی كۆمۆنیستی سۆڤێت گەشەى پێ درابوو (ترۆتسكی، زینۆڤیڤ، كامینڤ).

هەروەك بۆ شولەمی ڕوونكردەوە، بنیامین دەستی لە “ئەنارشیزمی كۆن”ی خۆى هەڵنەگرت، بەڵام چۆنچۆنی ڕێگای خۆى بەرەو پڕۆژەى كۆمۆنیستی گرتەبەر؟ بێگومان گرنگترین نووسراوەى ئەنارشیست-ماركسیستیی بنیامین، وتارەكەیەتی بە ناوی “سوریالیزم، دوایین وێنەى خێرای ڕۆشنبیریی ئەوروپایی” لە ساڵی ١٩٢٩دا.

لە یەكەم بڕگەكانی وتارەكەدا، بنیامین خۆى وەك “چاودێرێكی ئەڵمانی” وەسف دەكات كە لە “بە شێوەیەكی باڵا پێگەى نێوان خەباتكارێكی ئەنارشیستیی و دیسپلینێكی شۆڕشگێڕی” وەردەگرێت. ئایا ئەم دووانە بە یەكەوە دەگونجێن؟ لە ساڵی 1927دا، لە شەقامەكانی پاریس، كۆمۆنیستەكان و ئەنارشیستەكان لە خۆپیشاندان و یاخیبوونەكاندا دژی سەركوتكردنی ئەنارشیستەكانی ئەمریكا، ساكۆ و ڤانزێتی، بە یەكەوە ڕژانە شەقامەكانەوە؛ سوریالیستەكانیش ئامادە بوون و بنیامین ڕۆمانی نادیای ئەندرە بریتۆن (١٩٢٨) وەك “بڕگە و ڕاڕەوێكی نایاب” ستایش دەكات، كە ڕۆمانەكە ئاماژە و نیشانەیە بۆ “ڕۆژانە درەوشاوە تاڵانكراوەكانی پاریس لەژێر نیشانەى ساكۆ و ڤانزێتی”دا.

لای بنیامین، سوریالیزم شتێك نییە جگە لە كاری “بوارێكی دیكەى ئەدەبیات” – بیروبۆچوونێك كە بۆ “پسپۆڕان”ی مامناوەند و ڕۆشنبیران دەیخاتە ڕوو. سوریالیزم زۆر زیاترە لە “بزووتنەوەیەكی هونەری”: بەڵكوو هەوڵێكە بۆ تەقاندنەوەى بواری شیعر لە ناوەوە، بەهۆى دانانی كۆمەڵێك ئەزموونی جادوویی بە دەلالەت و مانا شۆڕشگێڕییەكانەوە. بە تایبەتیتر، بەڵكوو بزووتنەوەیەكی “خەیاڵی و تیۆرییە” كە بەقووڵی هەم ئازادیخواز (دژەدەسەڵاتخواز)ـە و هەم بەدوای پێكەوەیی و هاوئاستییەكی مومكین لەگەڵ كۆمۆنیزمدا دەگەڕێت.

بنیامین چۆنچۆنی ڕەهەندی ئەنارشیستیی سوریالیزم پێناسە دەكات؟ هەوڵێك بۆ تێگەیشتن و گرتنی جەمسەری باكووری كایەى موگناتیسیی سوریالیستی، بۆیە دەنووسێت: “لە سەردەمی باكۆنینەوە، ئەوروپا تێگەیشتنێكی ڕادیكاڵی بۆ ئازادی نەبووە. بەڵام سوریالیستەكان ئەم هەڵوێستە ڕادیكاڵەیان گرتووەتە بەر”.

قورسە (لە چەند وشەیەكی سادە و سەختدا) وێنای فۆرمول و داڕشتەیەكی باشتری ناوكیی ڕەق و نەشكاوی تاریكیی بزووتنەوەكە بكەین كە لەلایەن ئەندرە بریتۆنەوە دامەزرابوو. بنیامین پێی وایە، بزووتنەوەیەك بوو “كە دوژمنایەتیی بۆرژوازی، هەر دەربڕینێكی ئازادیی ڕۆشنبیرانەى ڕادیكاڵی دەكرد كە سوریالیزمی بەرەو چەپ، بەرەو شۆڕش و پاش جەنگی ڕیف، بەرەو كۆمۆنیزم هاندا”. لە ڕاستیدا، هەر زوو دوای جەنگی كۆڵۆنیالیی فەڕەنسا لە ئەفریقای باكوور، بریتۆن و سوریالیستەكانی دیكە لە ساڵی ١٩٢٧دا چوونە ناو پارتی كۆمۆنیستی فەڕەنساوە.

بۆ بنیامین، ئەو كەسەى سوریالیستەكانی ئامادە دەكرد و هانی دەدان “بەرەو چەپ وەربچەرخێن، پییەر ناڤیل بوو، سەرنووسەری پێشووی گۆڤاری لا ڕیڤۆلوتسیۆن سوریالیستە(شۆڕشی سوریالیستی) و نووسەری كتێبی شۆڕش و ڕۆشنبیران (١٩٢٦) – ئەو دەقەى تیایدا ناڤیل پێشنیاری ئەوەی كرد كە هاوڕێ سوریالیستییەكانی بەشداری لە بزووتنەوەى كۆمۆنیستیدا دەكەن. لە ناڤیلەوە، بنیامین پێناسەی ئاراستە ڕاستەقینە شۆڕشگێڕییەكە وەك “ڕێكخراوی ڕەشبینی” دەكات.

ئەم ئاراستەیە بەرەو بەسیاسیبوون و بەرپرسیاربوون لای بنیامین بە مانای ئەوە نایەت كە سوریالیزم وازی لە چۆنایەتییە جادوویی و ئازادیخوازییەكانی خۆى هێناوە. بەپێچەوانەوە، بنیامین پێی وایە ئەو چۆنایەتییانە ڕێگایان بە سوریالیزمدا ڕۆڵێكی تاقانە و بێ وێنە لە بزووتنەوەى شۆڕشگێڕیدا بگێڕێت: “بۆ بەدەستهێنان و بردنەوەى هێزە كەیفساز و سەرخۆشەكانی شۆڕش – ئەمە پرۆژەیەكە بازنەكانی سوریالیزم لە هەموو كتێب و بەشداریییەكانیاندا دەیپارێزن. دەكرێت ئەمە پێی بگوترێت ئەرك و وەزیفەیەكی زۆر تایبەتی سوریالیزم. بەڵام بۆ ئەنجامدانی ئەم ئەركەش، سوریالیزم دەبێت واز لە چەمك و ڕەهەندە یەك ئاراستەكەی خۆى لە هاوپەیمانێتیدا لەگەڵ كۆمۆنیزم بهێنێت”.

بنیامین هاوهەستی و دڵسۆزی بۆ كام جۆری كۆمۆنیزم هەبوو؟ دیارە لەگەڵ كۆمۆنیزمی ڕەسمیدا نەبوو: لە وتاری سوریالیزمدا، بوخارین، كە لەو كاتەى وتارەكەى تیایدا نووسرا دوای ستالین، سەرەكیترین ئایدیۆلۆژیستی ماركسیزمی سۆڤێتی بوو، (هاوكات لەگەڵ كاڕڵ ڤۆگتی، ماتریالیزمی عەوامانەى سەدەى نۆزدە) وەك “ماتریالیزمی میتافیزیكی” ڕەت دەكاتەوە و ڕێك لەو كاتەدا بە شێوەیەكی هاوبیرانە ئیقتباس لە ترۆتسكی دەكات و قبوڵی دەكات كە پێشتر لە حزب دەركرابوو و دوور خرابووەوە.

لە نامەیەكی ١٠٧٣دا بۆ زۆما مۆرگن شتێرن، گێرشەم شولەم دەربارەى بەدواداچوون بۆ سیاسەتی واڵتەر بنیامین دەنووسێت: لەگەڵ ئەوەى لە ساڵی 1926دا بڕیار دەدات نەچێتە ناو حزبەوە، “گومان لەوەدا نییە لە پەیوەندیی هاوهەستی و دڵسۆزیدا بۆ كۆمۆنیزم دەمێنێتەوە و بەردەوام دەبێت… ئەگەر بكرێت شتێكی وەها بڵێین، دەكرێت ئەمڕۆ پێی بگوترێت ترۆتسكیست”.

بە جۆرێك ئەمە بۆ من وەك شتێكی كەمێك زیادەڕۆیانە دەردەكەوێت. ئەوە ڕاستە كە سەرەكیترین نوێنەری داهاتووی هەم سوریالیزم و هەم كۆمۆنیزم لە وتارەكەدا، پییر ناڤیل، لە شوباتی ١٩٢٨دا بەهۆى پشتیوانیكردنی لە ئۆپۆزیسیۆنی ترۆتسكیستی، لە پارتی كۆمۆنیستی فەڕەنسا دەركرابوو. بەڵام بەپێچەوانەى ناڤیل، بنیامین وا بیری نەدەكردەوە كە سوریالیستەكان دەبێت واز لە ئارەزوو و ئاراستە ئەنارشیستییەكانیان بهێنن. ئەو هەروا بەسانایی جەختی لەسەر زەروورەتی ئاوێتەكردنی “ئاراستە”ی ئەنارشیستی لەگەڵ ڕێكخستن و دیسپلیندا كردەوە:

“هەروەك دەزانین بۆ سوریالیستەكان ڕەگەزەكانی سەرمەستی كە لەهەر ئەكتێكی شۆڕشگێڕیدا پەیدا دەبن، بەس نین. ئەوان هەمان بەهای یەكسان بۆ ڕەگەزەكانی تیۆر و پراكتیكی ئەنارشیستیی دادەنێن. بەڵام بۆ جەختكردنەوەیەكی تایبەت لەسەر ئەم ڕەگەزانە ڕاستەوخۆ دەبێت پراكسیس لە شوێنی پێكهێنەری میتۆدیی و ڕیشەداری شۆڕش دابنرێت، كە هەمیشە لەنێوان مەشقكردن و  جەژنی لەپێشدا دیاریكراو دێت و دەچێت”.

ئەم “سەرمەستیی”یە، ئەم ڕاوشـە(Rausch) ئەو هێز و وزەیە چییە كە بنیامین بۆ بردنەوەى شۆڕش هێندە بەدوایدا وێڵە؟ لە كتێبی شەقامی یەكئاراستەدا، ئەم سەرمەستییە وەك دەربڕینێكی پەیوەندیی جادووییی نێوان دێرینەكان و گەردووندا دەبینێت، بەڵام ئاماژە بەوەش دەكات كە ئەزموون (Erfahrung) و Rausch كە پاشان دەركەوت پەیوەندیی ناوەكیی خۆى بە جیهان لە كۆمەڵگای مۆدێرندا لەدەست داوە. لە وتاری جیهانی ئەدەبی(Literarische Welt)دا، وا دەردەكەوێت كە دووبارە ئەم پەیوەندییەى لە فۆرمێكی تازە، لە سوریالیزمدا دۆزیبێتەوە.

وتارەكەى بنیامین چەندین ڕەخنەى لەسەر سوریالیستەكان تێدایە، بەڵام دەرەنجامەكە بە شێوەیەكی سەرنجڕاكێش ستایشكردنێكی بێكۆتوبەندی بریتۆن و هاوڕێكانییەتی: “تا ئەو كاتە تەنها سوریالیستەكانن توانیویانە لە فەرمانە هەنووكەیییەكانی [مانیفێستی پارتی كۆمۆنیست] تێبگەن. ئەوان دەبنە جێگرەوەى یەكتر، كەسێكی دیكە، لە كاتێكدا هەمیشە ڕۆڵێكی مرۆیی دەگێڕن كە لە بەرانبەر سەعاتی ئاگاداركەرەوەدا وەستاون و هەر دەقەیەك بە دەنگی خۆیان زەنگی هەر شەست چركەكە لێ دەدەن”.

مانای ئەم تەمسیل (ئەلیگۆری)یە ناڕوون و مەتەڵئاسایە چییە؟ لەوانەیە بنیامین بیەوێت بڵێت بەهای تاقانەى سوریالیزم ئەوەیە كە لە توانایدایە پێشبینیی هەر چركەساتێك وەك هەر دەرگایەكی تەنگەبەر بكات كە ڕێگا دەدات شۆڕش بێتە ناوەوە – لێكدانەوەى وێنەیەك كە هەتا ماوەیەكی درەنگتر بەكار نەهێنرا (لە دوایین تێزی دەربارەى چەمكی مێژوودا).

بە لانی كەمەوە ئیتر هیچ گەڕانەوەیەكی ڕوون و ئاشكرا بۆ ئەنارشیزم لە دوایین نووسینەكانی بنیامیندا نابینرێت. ئەگەرچی بۆ چاودێرێكی تیژبینی وەك ڕۆڵف تیدەمان – سەرپەرشتیاری یەكەم چاپی ئەڵمانیی كۆی بەرهەمەكانی بنیامین – “دەكرێت (تێزەكان دەربارەى چەمكی مێژووی واڵتەر بنیامین – ١٩٤٠) وەك پالیمپسێست[1] بخوێنرێتەوە: لەژێر ماركسیزمی ڕوون و ئاشكرادا نیهیلیزمی كۆن دەبینرێت، كە ڕیسك دەكات ببێتە ئەبستراكتێكی كردەى ئەنارشیستیی”.

ئەم تەفسیرە گرنگە، بەڵام وشەى “پالیمپسێست” زۆر گونجاو نییە: لای بنیامین، پەیوەندیی نێوان هەردوو پێكهێنەرەكە، پەیوەندییەكی میكانیكی لەسەریەكدانان نییە، بەڵكوو بەپێچەوانەوە ئاوێتەكردنێكی كیمیایییانەى كەرەستە سەرەكییەكانە كە پێشتر تێكەڵی یەكتر كراون.

تیدەمان بە پەرەدان بە ئەرگومێنتەكەى خۆى، دووبارە دەگەڕێتەوە بۆ تێزەكانی ١٩٤٠: “خستنەڕووی پراكسیسی سیاسی لای بنیامین زۆرتر هۆگرییەكی ئەنارشیستییە تا زیاتر هۆگرییەكی ماركسیستیی هۆشیارانە بێت”. كێشەى ئەم دیدگایە ئەوەیە دژی ئەو ئاراستانە دەوەستێتەوە كە بنیامین بە دەقیقی هەوڵی گونجاندنیان دەدات، چونكە ئەوانە وەك زەروورەتێكی تەواوكەر و یەكسان لەپێناوی كردەى شۆڕشگێڕییدا لای بنیامین دەبینرێن: “جۆش و خرۆشی” ئازادیخوازی و “جدییەت”ی ماركسیستی.

یورگن هابرماس بە میتۆدێكی سیستەماتیكتر لە تیدەمان، شیكاری بۆ ڕەهەندی ئەنارشیستیی دوایین ڕامان و بیركردنەوەكانی بنیامین كردووە، لەپێناوی خستنەڕووی ئەوانە تا ڕەخنەیەكی ڕادیكاڵ لە گۆشەنیگای مێژووییی خۆیەوە بۆ بۆ دیدگای گەشەسەندنگەرا و “مۆدێرنیست”ی خۆی بخاتە ڕوو. هابرماس لە وتارە ناسراوەكەیدا دەربارەى بنیامین لە دەیەى ١٩٧٠دا، هەوڵەكانی بنیامین بۆ ڕادیكاڵیزەكردنی ماتریالیزمی مێژوویی بە یارمەتیی ڕەگەزە مەسیحایی و لیبەرتاریانی (ئازادیخوازییەكان) ڕەت دەكاتەوە:

“ئەم هەوڵە شكست دەهێنێت، چونكە تیۆری ماتریالیستیی گەشەسەندنی كۆمەڵایەتی ناتوانێت بە سادەیی لەگەڵ تێگەیشتنی ئەنارشیستی بۆ Jetztzeiten  [زەمەنی ئێستا] بگونجێنرێت كە بە نۆرەى خۆى بەهۆی چارەنووس لە سەرەوە، تێكدەشكێت. تێگەیشتنێكی دژە پەرەسەندنگەراییانە بۆ مێژوو ناكرێت بخزێنرێتە ناو ماتریالیزمی مێژووییەوە، ئەگەر وا بووایە وەك عەبای ڕاهیبەیەك –ئەوا نەك تەنها لە ڕەهەندی هێزەكانی بەرهەمهێناندا، بەڵكوو لە زاڵبوون بەسەریشیدا بیری لێ دەكرایەوە”.

ئەوەى هابرماس بە هەڵە تێی دەگات، بە بۆچوونی من، یەكێكە لە چۆنایەتییە گەورەكانی ماركسیزمی بنیامین و باڵادەستیی ئەوە بەسەر هەموو فۆرمەكانی پەرەسەندنگەرایی “پێشكەوتنخوازانە”: توانای بنیامین لە تێگەیشتن لە سەدەیەك كە بە پەیوەندییەكی ناوەكیی ڕاستەوخۆی نێوان بەربەریزم و مۆدێرنیتە دەناسرێتەوە – پەیوەندییەكی ناوخۆیی كە چەند ساڵێك دوای مردنی ئەو، دەبێتە خەسڵەتێكی كارەساتباری ئاوشڤیتز و هیرۆشیما.

تێگەیشتنی پەرەسەندنگەرایی بۆ مێژوو، كە باوەڕی بە پێشكەوتنی زەرووری لە فۆرمەكانی باڵادەستبووندا هەیە، بەسەختی دەتوانێت تێگەیشتنێك بۆ فاشیزم بەدەستەوە بدات – جگە لە كەوانەیەكی ناقابیلی ڕوونكردنەوە، پاشەكشەیەكی ناقابیلی تێگەیشتن “لە ناوەڕاستی سەدەى بیستدا”. بەڵێ هەروەك بنیامین لە تێزەكانیدا نووسی، كەس ناتوانێت لە مانای فاشیزم تێبگات ئەگەر تەنها وەك ئاوارتەیەكی نۆرم و بەهای مێژوویی بیری لێ بكاتەوە كە دەتوانێت پێشبكەوێت.

دوای چەند ساڵێك، هابرماس گفتوگۆ مشتومڕسازەكەى لەسەر واڵتەر بنیامین لە كتێبەكەیدا لە بەناوی گوتاری فەلسەفیی مۆدێرنیتە (١٩٨٥) نۆژەن كردەوە. ئەو ئێستا دژی ڕوانگەى نا-بەردەوامی بۆ مێژووە وەك كاڕڵ كۆرش، بنیامین، “و ئۆڵترا چەپەكان” تا بیرمەندانی وەك كاڕڵ كاوتسكی و پێشڕەوانی ئەنتەرناسیۆنالی دوو، “ئاشكرابوون و دەركەوتنی هێزەكانی بەرهەمهێنانیان وەك گەرەنتییەك بۆ پەڕینەوەى پەرەسەندنخوازانە لە كۆمەڵگای بۆرژوازییەوە بۆ سۆسیالیزم دەبینی”.

بەپێی هابرماس بنیامین و “ئۆڵترا چەپەكان تەنها دەتوانن وێنای شۆڕش وەك بازدانێك لە بەربەرییەتی ئەبەدیی پێش مێژووەوە، وەك تەقینەوەیەكی بەردەوامیی سەرجەمی مێژوو بكەن”. هابرماس دەڵێت ئەم ئاراستەیە “ئیلهامی لە وشیاریی سوریالیستیی ئەو سەردەمە وەرگرتووە، شتگەلی هاوبەشی لەگەڵ ئەنارشیزمی ئەوانەدا هەیە كە پەیڕەوی لە نیچە دەكەن، دژی زنجیرەى پەیوەندیی گەردوونیی دەسەڵات و وەهمن لەڕێگای پشت بەستن و گەڕانەوە بۆ حاكمییەتی جوان و سەرنجڕاكێش… بەرەنگاریی لۆكاڵیی و یاخیبوونە نائیرادییەكانی سروشتێكی زەینیی (سوبێكتیڤ)ی نەزۆككراو و بێكاریگەركراو”.

تەفسیرەكەى هابرماس گەلێك كێشەى هەیە. لەسەرووی هەموویانەوە تێگەیشتنی ئەو بۆ “بەربەریزمی پێش مێژوویی” بەتەواوی و بەموتڵەقی پڕ لە كەموكورتییە: هەموو هەوڵەكانی بنیامین بە دەقیقی ئەوە پیشان دەدات كە بەربەریزمی مۆدێرن بریتی نەبوو لە “گەڕانەوە و دووبارەبوونەوە”ی وەحشیگەرایی “پێش مێژوویی”، بەڵكوو بەدیاریكراوی بریتییە لە دیاردەیەكی مۆدێرن – ئەمەش ئەو ئایدیایەیە كە زۆر قورسە لەلایەن بەرگریكارێكی سەرسەختی مۆدێرنیتەی وەك هابرماس قبوڵ بكرێت.

سەرەڕای ئەمە، ئەو بە زیرەكییەكی باشەوە لە كۆى دوایین ڕامان و بیركردنەوەكانی بنیامین دەربارەى قەرزی مێژوو بۆ سوریالیزم و ئەنارشیزم تێگەیشتووە: شۆڕش تاجی پەرەسەندنی مێژوویی – “واتا پێشكەوتن” – نییە، بەڵكوو وەستاندنێكی ڕادیكاڵی بەردەوامیی مێژووییی باڵادەستی و دەسەڵاتدارییە.

[1]پالیمپسێت لاپەڕەیەكی نووسراوە، كە پاشان نووسینەكەى ڕەش بۆتەوە و دەكرێت شتی دیكەى لەسەر بنووسرێت.

The post واڵتەر بنیامینی لاو appeared first on ژنەفتن.

ئەمە بەو مانایە نایەت کە تەنها لە ئێستادایە چاخی زێڕینی بێدەنگی لێمان کشاوەتەوە. بێدەنگی هیچکات ڕۆژانێکی پڕشنگداری بە خۆیەوە نەبینیوە و ڕەنگە دەماودەمیش لەگەڵ خۆرهەڵاتنی مرۆڤایەتیدا سیفەتی نەخوازراوی درابێتە پاڵ و دۆخی ترسهێنی وەکوو مەرگ و گۆڕی بە بیری مرۆڤەکان خستبێتەوە، هەروەک چۆن لە ئێستاشدا هەر هەمان وێنە و هەستوسۆز دەدرێتە پاڵی. ئەوەی لە ئێستادا بە زەقی بەری دەکەوین بەستنەوەی بێدەنگییە بە نەبوونەوە، وەکئەوەی قسەنەکردن و ڕادەرنەبڕین و بەشدارینەکردن لە ئاخاوتنی کۆمەڵایەتی یەکسان بێت بە کشانەوە لە جیهان. بە مانایەکی تر، لە سەردەمی ئێستادا هەستێکی زاڵ و بەربڵاو هەیە کە ژیانی مانادار ژیانێکە کە ئەوانی تر بیبینن و دەربارەی بزانن و ببیستن، وەکئەوەی گەر ساتە بچووک و گەورەکانی ژیانمان بە وێنە و ڤیدیۆ و نووسین و قسەکردن بەوانی تر نەگەیەنین ئەوە ئەو ساتانە نەژیاوین. لە ئێستاماندا دەکرێت وتەکەی سوقرات کە دەڵێت “ژیانی تاقی نەکراوە شایستەی ژیانکردن نییە” دەستکاری بکرێت و ڕەنگە هیچ بێڕێزییەک لەوەدا نەبێت وتەکە بۆ سەردەمی ئێستامان بگونجێنین و بە خوێچێشێکی گومانگەرانەوە وەها دایبڕێژینەوە کە “ژیانێکی قسەلەسەرنەکراو و تێبینی نەکراو لەلایەن ئەوانی ترەوە شایستەی ژیانکردن نییە.”

بەڵام با لەسەر هێڵی باسەکە بمێنمەوە و بپرسم لە سەردەمی پۆست-بێدەنگیدا دەکرێت بێدەنگی چ پێگەیەکی هەبێت؟ من لە ژیاندا ڕێم لە دوو جۆر مرۆڤی تەواو پێچەوانە کەوتووە، لەلایەک ئەوانەی لە بێدەنگی سڵ دەکەنەوە، لەلایەکی دی ئەوانەی لە بێدەنگیدا ئارامی دەدۆزنەوە. جۆری یەکەم ئەوانەن کە گەر لە ماڵێکدا بە تەنها خۆیان دۆزییەوە، پێویستیان بەوەیە تەلەڤزیۆنێک، ڕادیۆیەک یان ئامێرێک داگیرسابێت و دەنگی لێوە بێت. جۆری دووەم ئەوانەن خۆشترین چرکەساتی ڕۆژانەیان ئەو ساتانەن کە ژاوەژاوی دەرەوە خۆی بە ماڵیاندا ناکات و بەفرگرەکە گمەی نایەت و دەنگی سەیارە لە پەنجەرەکەیانەوە خۆی بە ژووردا ناکات و منداڵەکانی دراوسێ نووکەیان لێوە نایەت. بێگومان لەنێوان ئەم دوو جۆرە دژە لە مرۆڤ لە پەیوەندیدا بە بێدەنگی، ژمارەیەکی زۆر مرۆڤ هەن کە هەم خۆشی لە بڕێک قەرەباڵغی و هەم ئاسوودەیی لە بڕێک بێدەنگی وەردەگرن. بە باسکردنی پەیوەندیی کەسەکان بە بێدەنگییەوە مەبەستمە ئەوە بڵێم کە هەریەک لە ئێمە هەڵوێستێکی تایبەت بە خۆمان بەرامبەر بە بێدەنگی هەیە. هەروەکوو چۆن دەشێت بە سروشتمان حەزمان بە گەرما یاخود سەرما بێت، حەزمان بە ڕووناکی یاخود تاریکی بێت، بە هەمان شێوەش هەریەکەمان بونیادێکی تایبەت بە خۆمان دەربارەی پەیوەندیمان بە بێدەنگی تێدایە. وەکچۆن سەرما و گەرما و تاریکی و ڕووناکیش واقیعی هەستپێکراون کە پەیوەندیمان بە جیهانەوە و شووناسمان دیاری دەکەن، بێدەنگیش لای هەر یەکێکمان واقیعێکە، واقیعێک کە دەکرێت لە بارەیەوە بدوێین، بەڵام دواجار بە خودێتی خۆمانەوە ئەزموونی دەکەین. 

یەکێک لە سیما دیارەکانی بێدەنگی ئەوەیە لەگەڵ ناوهێنانیدا وێنەی کەسانێکمان دێتە بەرچاو کە دەکرێت لە دوور و نزیکەوە بیانناسین، ئەو کەسانەش لە زۆربەی بارەکاندا دەکرێت ژمارەیەک لە ڕاهیبە بودییەکان، یاخود کەسانی تەنیا و کەنارگیر، یاخود شاعیران بن. سەروکاری من لێرەدا لەگەڵ شاعیرانە چونکە شاعیران بە هەڵبژاردنی بێدەنگی کۆمەکمان دەکەن بەوەی نەک هەر لە مانا و گرنگیی بێدەنگی نزیکتر ببینەوە، بەڵکوو کەمێک لەوە تێبگەین چۆن هەڵبژاردنی بێدەنگی لەلایەن شاعیرانەوە خزمەت بە زمان و دەربڕین دەکات. شاعیران هەم لە بێدەنگیدا دەژین و هەم لە ڕێگای شیعرەکانیانەوە پیشانمان دەدەن بێدەنگی لەلایان چ پێگەیەکی هەیە. ”دیار سۆفی” شاعیر لە کتێبی ”زمانم دەکێشمەوە”دا لە جێیەکدا دەنووسێت:

”ڕۆژگار قەرەباڵغ بووە

مرۆڤەکان هەڵدەکوتنە سەر تەنیایی یەکتر

سەرم لەم پرسیارە زۆرانە دەرناچێ

زمانم دەکێشمەوە لە وتن.”^[1]

ئێمە لەو دێڕانەی سەرەوە بەر وێنەی کەسێک دەکەوین کە بە کشاندنەوەی زمانی، بە بڕیاردانی بۆ بەشداری نەکردن لە کردەی ئاخاوتن لەگەڵ کەسانی تردا بێدەنگی هەڵدەبژێرێت و پرسیارێکی سەرەکیی لێرەدا ئەوەیە شاعیران بۆچی هەندێجار بێدەنگی هەڵدەبژێرن و مانای چییە بە شیعر ئەوەمان پێ دەڵێن و لە شیعرنووسین بەردەوامن؟

بێدەنگبوونی شاعیران یەکسان نییە بە ڕەتکردنەوەی توانستی بێپایانی زمان یاخود بە درێژنەکردنەوەی پانتاییی دەربڕین. بە پێچەوانەوە، شاعیران کاتێک بێدەنگی هەڵدەبژێرن هەڵبژاردنەکە لە خزمەتی زمان و دەربڕیندایە.

من باوەڕم بەوەیە خەسڵەتێکی زمانکشاندنەوەی شاعیران لەوەدایە بێدەنگبوونی شاعیران یەکسان نییە بە ڕەتکردنەوەی توانستی بێپایانی زمان یاخود بە درێژنەکردنەوەی پانتاییی دەربڕین. بە پێچەوانەوە، شاعیران کاتێک بێدەنگی هەڵدەبژێرن هەڵبژاردنەکە لە خزمەتی زمان و دەربڕیندایە. ڕەنگە دژیەکییەک بەو دوو لایەنەوە دەربکەوێت، بەوەی چۆن بێدەنگبوون خزمەت بە دەربڕین دەکات؟ لە ڕاستیدا هیچ دژیەکییەک لە ئارادا نییە گەر ئەوە بهێنینەوە یادمان کە کردەی ئاخاوتن تەنها فۆڕمێکی پیادەکردنی زمانە و لە سەردەمی ئێستاماندا شیعر زیاتر کردەیەکی زمانەوانیی نووسراو و خوێندراوە نەک وتراو. وەکو ”دیار سۆفی” لە جێیەکی تردا دەنووسێت:

”لە بیری جیهان چوومەتەوە

لەناو چۆڵەوانی خۆمدا پیاسە دەکەم

وادەکات درەنگتر خۆمم بیر بچێت.”^[2]

هەروەها، شاعیران کە لە ئاخاوتن خۆیان بەدوور دەگرن ڕەنگە بەهۆی ئەوەوە بێت ئەوان لە ساتەوەختێکدا دەژین کە ئەوەی هەیە غەڵبەغەڵب و فرەبێژییە، نەوەک دەربڕین و گوزارشتکردن لەوەی جودا و ناوازە و تاکەکەسییە، هەر بۆیە شاعیران لە زۆربڵێیی چواردەوریان دەکشێنەوە بەبێ ئەوەی لە کارکردن بۆ فراوانکردنی ئاسۆکانی زمان و دەربڕین ڕابووەستن. بە مانایەکی تر، هەندێجار ئەنتیدۆتی (چارەی) ژاوەژاو و لێک تێنەگەیشتن بێدەنگییە. لە لایەکی تریش، جوانییەکی بەرچاو لە بێدەنگیدا هەیە. من هەمیشە جوانیی ئەو ساتانەم لەپێش چاوە کە تیایدا دوو هاوڕێ و دوو خۆشەویست و دوو کەس هێندەی چێژوەرگرتن لە گفتوگۆ و گاڵتەوگەپ و پێکەنینیان چێژ لە چرکە و خولەکە خامۆشەکانی نێوانیان وەردەگرن. لە ڕاستیدا هەندێک کۆمنیکەیشن هەن بێدەنگی پێشمەرجی ڕوودانیانە، بۆ نموونە ئەستەمە پڕاوپڕ نیگای کەسی بەرامبەر بهێنیتە نێو خۆت گەر لە ساتی سەیرکردنیدا خەریکی قسەکردن بیت، هەرچۆن ئەستەمە درک بە ڕیتم و میوزیکی نێو هەڵکردنی با و لێکخشاندنی گەڵا و ترپەی باران بکرێت گەر بێدەنگییەک لە ئارادا نەبێت. “چارڵز سیمیک“ی شاعیر لە شیعرێکیدا دەڵێت:

”گەیشتم بە کێڵگەیەک

گژوگیاکەی بێدەنگی بوو

گوڵەکانیش

وشە”^[3]

هۆیەکی دی بە هۆیەوە دەکرێت شاعیران بێدەنگی هەڵبژێرن ئەوەیە شاعیران کەسانێکی بریندارن. شاعیری ئەمریکی “تۆنی هۆگلاند” یەکێکە لەوانەی بەڕوونی شاعیربوون بە برینداربوونەوە گرێ دەدات و شاعیر وەکوو ”هاووڵاتییەکی بریندار”^[4] ناوزەند دەکات. ئەمە ئەوە ناگەیەنێت ئەوانی ترمان بریندار نین. لە ڕاستیدا هەر یەک لە ئێمە هەڵگری ژمارەیەک برین و جێبرینی بینراو و نەبینراوین. شاعیرانیش وەکوو ئەوانی ترمان بریندارن، ڕەنگە بەو جیاوازییەی، وەک هۆگلاند دەڵێت، شاعیر کەسێکە برینی خۆی بە شیعر دەردەبڕێت و ئەو دێڕێک لە شیعرێکی “سێزار ڤایێهۆ” ده‌هێنێته‌وه‌، ئه‌و دێڕەی ده‌ڵێت:

”ئه‌و ڕۆژه‌ی له‌دایك بووم، خودا خراپ نه‌خۆش كه‌وتبوو.”

هۆگلاند ده‌ڵێت هه‌ستكردنێك یان بیرۆكه‌یه‌ك له‌و دێڕه‌دایه‌ كه‌ ڕه‌نگه‌ سه‌رتاپای ژیانی هه‌ستی پێ كردبێت، به‌ڵام هه‌رگیز ئاواهی پێشتر به‌ وتراوی ڕێی لێ نه‌كه‌وتبێت. لای هۆگلاند ئه‌و دێڕه‌ ده‌كرێت ڕۆڵی ئه‌و پارچه‌یه‌ ببینێت كه‌ بۆ چاره‌سه‌كردنی نهێنییەکی بوون پێویستمان پێیه‌تی. نزیک لە باسی برینداربوونی شاعیریش ”دیار سۆفی” دەنووسێت:

”خەڵکی زۆر لە تەنیشتمدا دەژین

جۆرێکن لە ئاسن

کاتێک بەرمدەکەون

بەشێک لە یادەوەریم دادەماڵن.

بەڵام من برینی خۆمم خۆشدەوێت

دەتوانم وەریبگێڕم بۆ شیعر.^[5]

دیارە وەڵامی ڕاشکاوی ئەو پرسیارەی بۆچی شاعیران یان هەرچ کەسێکی تر بریندارن ئەوەیە کە شاعیران ئازاریان هەیە، کە شتگەلێک هەن ئازاریان پێدەگەیەنن و برینداریان دەکەن. لێرەوە خەسڵەتێکی بەرچاو لە شیعردا بەسەرکردنەوەی برین و ئازارە، وەکئەوەی شیعر چالاکییەک بێت لە ڕێگەیەوە بە چەندین شێواز و لە هەموو سەردەمێکدا بەوە ئاشنا دەبین کە هەر یەکێک لە ئێمە لە برین و ئازارەکانی تەنیا نییە. لە ئاشنابوون بەوەی کەسانی تریش وەکوو ئێمە بریندارن دەکرێت بڕێک دڵنەوایی دەست بکەوێت، بەڵام ئەمە ئەوە ناگەیەنێت ئەرکی شیعر دڵنەواییکردنە و شیعر وەزیفەی کۆمەڵایەتی هەیە. من باوەڕم بەوە نییە شیعر چالاکییەک بێت کە مەرجی هاتنەئارای جێبەجێکردنی ژمارەیەک ئەرکی پێشوەخت دیاریکراو بێت. شیعر هەر کاردانەوە و کاریگەرییەکی هەبێت، ئەوە ناگەیەنێت کە شاعیر لە خولەکی خولقاندنیدا بەمەبەست و ئاگامەندانە کاری لەسەر ئەو کاردانەوە و کاریگەرییانە کردووە. شاعیران بە پاڵنەری جودا و بە میتۆدی جودا کار لەسەر شیعر دەکەن و من باوەڕم بەوەیە داڕشتنی شیعری دۆخێکە تیایدا شاعیر لەوپەڕی تەنیایی و تاکێتیی خۆیدا، واتە بەدەر لە چاوی ئەوی دی، دەتوانێت شیعر بهێنێتە بەرهەم.

پرسی برینداربوون و ئازارکێشان ڕاستەوخۆ بەستراوەتەوە بە هۆکارەکانی برینداربوون و ئازارکێشانەوە. ئازاری خۆشەویستی و دابڕان، برینی شەڕ و براکوژی، خەفەتی لە بەهەشت دەرکردنی مرۆڤ و ڕەشوڕووتی و نەداری و مەرگ و چەندین دۆخ و ئەزموونی دیکە بە درێژاییی هەزاران ساڵە هاتوونەتە شیعرەوە، بەڵام ئەوەی تاڕادەیەک نوێیە و کەمتر خۆی هاویشتۆتە شیعرەوە ئازاری ئیشکردنە. ئیشکردن لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا وەکوو درەختێکی خۆسەپێنەر لقوپۆپی بە هەموو ئاستەکانی ژیاندا پەلیکێشاوە و خۆی وەکوو پێشمەرجی ژیان پێشکەش دەکات. من لێرەدا مەبەستم لە جۆرە ئیشێکە کە مرۆڤ مەحکوم دەکات بە بیرنەکردنەوە، دۆخێک کە مرۆڤ بە هۆی هەشت بۆ دوانزە کاتژمێر ئیشکردنی ڕۆژانەوە ئیشکردن وەها سەرتاپای ژیانی دەتەنێت کە تەنانەت کاتێک پاروویەک بۆ دەمی دەبات و دوای ئەوەی لە سێکس تەواو دەبێت و کاتێک نیوەشەو بۆ میزکردن خەبەری دەبێتەوە ئەوەی بە مێشکیدا دێت ئیشەکەیەتی و پەیوەندی بە ئیشەکەیەوە هەیە. ”دیار سۆفی” دەنووسێت:

سەیرکە چۆن ئیش وشکی کردوومەتەوە

تەمەنی پڕبارانم

بەدەم تێرکردنی کڕیارەکانەوە چۆن سووتا.

بە جۆرێک شکاوم

دڵم نایەتەوە ناو سینگم.

…

ڕۆژانە دوانزە کاتژمێر لە کارم

کات کەڵەکە دەبێ و دەمکات بەژێرەوە.^[6]

هاوشانی زۆرێک لەو ئومێدە خۆشباوەڕانەی کەوا سەردەمی تەکنەلۆژیا ئیشکردنی مرۆڤەکان ئاسانتر دەکات، ئەو ڕاستییە وەکوو خۆی دەمێنێتەوە کە هەتاوەکوو کەسانێک ڕۆژانە هەشت کاتژمێر لەسەر کورسییەک بەرامبەر مێزێک چاو لە شاشەیەک ببڕن و کەسانێک لەبەر خاتری بژێوی دوانزە کاتژمێر خەریکی خزمەتکردنی کڕیار بن و دەیان جۆر ئیشی دیکە کە وزەی مێشکیی و هەستوسۆزی کارکەران هەڵدەمژن، ئیشکردن ئەو هۆکارە پڕوکێنەرە دەبێت کە جەستەی کەسەکان لەکار دەخات و تووشی داڕمانی دەروونیمان دەکات. لە جیهاندا و لەو شوێنانەی تەریقەتی بەپیرۆزتەماشاکردنی ئیش تیایاندا بڵاوە، لەو شوێنانەی ئەو کەسانەی کە ناتوانن لە کارخانەکانی بەرهەمهێنانی شمەک و خزمەتگوزاریدا بەشدار بن لەژێر پێشداوەریدا دەژین و هەندێجار وەکوو مشەخۆر و تەوەزەل و زیادە لێیان دەڕوانرێت، لەو شوێنانەدا کە ڕۆژ بە ڕۆژ ”ژیانی جمەدار” جێ بە ”ژیانی ئەندێشەدار” لەق دەکات، هەڵبژاردنی بێدەنگی هەتاوەکوو بێت ئەستەمتر دەبێت. ژیانی جمەدار خێرایی و ڕانەوەستان و پەیوەندیی نەپچڕاو بە مانادار دەزانێت، ژیانێک تیایدا مرۆڤەکان هەڵپەی ڕاکردنیان بێت بەدوای ئیشکردن و چالاکی و دەوڵەمەندی، ژیانێک تەنانەت خۆشگوزەرانی و پشوو وەرگرتنیش تیایدا بەستراونەتەوە بە هەمان هاوکێشەی گشتییەوە و وەکوو دەرئەنجامی ڕاکەڕاک تەماشا دەکرێن، بۆ نموونە لەژێر هاوکێشەی ژیانی جمەداردا خانەنشینبوونێکی بێکێشە و پشووپێدەر تەنها لە دوای ساڵانێکی زۆر لە ئیشکردنی بەردەوام فەراهەم دەبێت. فەیلەسووفی ئەڵمانی-کۆری ”بیۆنگ-چەڵ هان” هەستکردن بە خێرابوون و پەرتەوازەبوونی کات لە سەردەمی ئێستادا دەبەستێتەوە بەو نرخە ڕەهایەی بە ژیانی جمەدار سپێردراوە، نرخپێدانێکی لەو چەشنەش بە بڕوای ئەو دەمانخاتە ژێر جەبری ئیشکردنەوە و ئەوەش دەمانخاتە ئاستێکی نزمتر لە بوون کە بوونمانە وەکو ”ئاژەڵی کارکەر”.^[7] لە بەرامبەردا، ژیانی ئەندێشەدار ئەو دۆخەیە کە تیایدا مرۆڤ دەتوانێت لەسەر دیاردە و ڕووداو و ئەزموونەکانی ڕابوەستێت بەبێ ئەوەی هەست بکات تێڕامان لەکیسچوونی کاتە. بە لای منەوە جێی سەرسوڕمان نییە کە ئەوەی شاعیران پێویستیانە هەبوونی ژیانی ئەندێشەدارە لەناو، یاخود هاوشانی، ژیانی جمەدار. گرنگە ئەوە بوترێت کە ژیانی جمەدار و ژیانی ئەندێشەدار دژی یەکتری نین هێندەی تەواوکەری یەکترین. ڕاستە کەوا ”بیۆنگ-چەڵ هان” لە بەرامبەر ژیانی جمەداردا سەرلەنوێ کاراکردنەوەی ژیانی ئەندێشەدار بە پێویست دەزانێت، بەڵام ئەو کاراکردنەوەیە ژیانی جمەدار ڕەت ناکاتەوە، بەڵکوو وەهای دەبینێت کە دەبێت ژیانی ئەندێشەدار لەخۆی بگرێت.^[8] دواجار بڕێک لە داهێنانەکانی ژیانی جمەدار بەرهەمی ژیانی ئەندێشەدارە و بەبێ ژیانی ئەندێشەدار ژیانی جمەدار مارشێکی یەکهێڵی بێمانا دەبێت بەرەو مەرگ.

لە پەیوەندیدا بەم باسەوە، بێدەنگی تووخمێکی بنچینەییی ژیانی ئەندێشەدارە. ئەندێشەسازی و تێڕامان و قووڵڕۆچوون بەبێ فەراهەمبوونی بێدەنگی نایەنە ئاراوە. لێرەدە پێویستە ئەوە بڵێم کە بێدەنگی بە مانای نەبوونی ڕەهای دەنگ نایەت هێندەی ئاماژەیە بە کشانەوەیەکی کاتیی ورتەورت و ئاخاوتنی بەردەوام؛ ئەو بێدەنگییەی من لێرەدا مەبەستمە بێدەنگییەکە بارگاوی بە ئەگەری لەدایکبوونی بیرکردنەوە و داڕشتنی نوێ. ئەوە ئەم جۆرە بێدەنگییەیە کە کۆمەکمان دەکات باشتر لە خۆمان و شتەکان تێبگەین. گەر بەم بۆنەیەوە هەوڵی تێگەیشتن لە ”کات” وەکو نموونە بهێنمەوە، نووسەری ئەمریکی ”جۆن ئێدگار وایدمن” لە نووسینێکیدا باس لەوە دەکات کە ئەوە لە ساتەکانی بێدەنگیدایە، لەو ساتانەی کە لە نووسین ڕادەوەستێت و لە قەراغ دەریاچەیەکدا لە درەخت و ئاسمان دەڕوانێت، لەو ساتانەی کە بێدەنگی ناخی و بێدەنگی دەرەوەی بەیەک دەگەن کە لە تێگەیشتن لە کات نزیک دەبێتەوە.^[9] وایدمن دەکرا بە شێوەیەکی تر بڵێت کە پێشمەرجی تێگەیشتن لە کات بێدەنگییە.

گەر بێدەنگی سەرزەمینێک بێت لەدوای گەیشتن بە سنووری قسەکردن دەست پێ بکات، ئەوە لای بێنیامین “کەسی بێبەرهەم هەرگیز ناگات بەو سنوورە”

من کە بە درێژاییی ئەم نووسینە باس لە هەڵبژاردنی بێدەنگی لەلایەن شاعیرانەوە دەکەم مەبەستم لە کردەیەکی ئاگامەندە کە یەکسان نییە بە متەق لێوە نەهاتن و دەمداخستنی تاک لە بەردەم نادادپەروەری و توندوتیژیدا. بە لامەوە گرنگە کە لە باسکردنی بێدەنگیدا نەکەوینە ستایشکردنی بێدەنگییەکی نێگەتیڤەوە، واتا بێدەنگییەکی لەرزۆک و سەپێنراو. سەرەڕای ئەوەش، بێدەنگیی شاعیران گەر بۆ شاعیران پێویستییەکی هونەری و تەنانەت وجوودیش بێت، ڕەنگە لە لای ئەوانی ترمان وەکوو ئەکتێکی دژەگەل (دژ بە کۆمەڵگا و پێکەوەبوونی کۆمەڵایەتی) دەربکەوێت. دواجار بەڕێوەچوونی ژیانی ڕۆژانە لەسەر ئاڵوگۆڕ و بەکارهێنانی زمان وەکوو ئامێرێکی پەیوەندیکردن ڕاوەستاوە. بەڵام ئەمە تەنها لە ڕووکەشدا وایە. بێدەنگی و چرکەساتی بێدەنگی بە ژیانی ڕۆژانە بێگانە نین. مرۆڤەکان بڕێکی باش کاتی هۆشمەندییان بە بێدەنگی یاخود بە دیالۆگی یەکلایەنە لەگەڵ خۆیاندا بەسەر دەبەن. ژیانی ڕۆژانە بەبێ پشوو وەرگرتنی ناوبەناو لە قسەکردن مرۆڤەکان بەرەو هەڵدێری دەروونی دەبات. لێرەدا جیاوازیی بێدەنگیی شاعیران لەوەدایە ماوەی بێدەنگی لای شاعیران فراوانتر و پشوودرێژترە. ئەو ماوەدرێژییە مەرجێکی پێویستە بۆ ئەوەی شاعیران بتوانن ئەو هەموو وێنە و دەنگ و بەرامە و بەرکەوتن و ڕووداو و هەست و بیرکردنەوانەی دێتە ناویانەوە کاری لەسەر بکەن و بە شیعریان بکەن. بێدەنگی بەر لە قسەکردن بوونی هەیە و هەمدیسانیش لەگەڵ کۆتایهاتنی یاخود ڕاوەستانی قسەکردندا دێتەوە بوون. ”واڵتەر بێنیامین” دەڵێت، “بێدەنگی سنووری ناوەکیی قسەکردنە.” قسەکردن لە بێدەنگییەوە سەر هەڵدەدات و بەرەو بێدەنگی هەنگاو دەنێت. بێنیامین بەردەوام دەبێت و شتێک دەڵێت کە هێجگار پەیوەستە بە باسەکەمانەوە. گەر بێدەنگی سەرزەمینێک بێت لەدوای گەیشتن بە سنووری قسەکردن دەست پێ بکات، ئەوە لای بێنیامین “کەسی بێبەرهەم هەرگیز ناگات بەو سنوورە”.^[10] بە پێچەوانەی کەسانی بێبەرهەم، شاعیران کەسانێکن دەگەن بە سنووری قسەکردن و لێوەی دەپەڕێنەوە بۆ سەرزەمینی بێدەنگی و لەوێدا کات بەسەردەبەن، هەر بۆیە شاعیران، بە حوکمی ڕۆیشتنیان بۆ بێدەنگی و چنینەوەی شیعر تیایدا، کەسانێکی بەرهەمدارن.

دواهەمین خاڵ کە دەمەوێت لەسەری ڕابوەستم ئەوەیە بەدەر لەو تێڕوانینەی شاعیران وەکوو کەسانێکی تەنیا و دژەکۆمەڵ دەبینێت، وەکئەوەی شاعیران کەسانێک بن خۆشییەکی نائاسایی لە تەنیاییان ببینن، ڕاستییەکەی ئەوەیە شاعیران وەک زۆربەی ئەوانی ترمان بەر غەمی تەنیایی دەکەون و تەنیایی ئازاریان دەدات. لێرەدا هەمدیسان دەگەڕێمەوە بۆ لای شیعرەکانی ”دیار سۆفی” بۆ ئەو جێیەی تێیدا هاتووە:

بێدەنگی وەک دەمار لاشەی تەنیوم

پەنجەرەیەک نیە

خۆمی لێ فڕێبدەمە قەرەباڵغییەکەوە.^[11]

ڕەنگە جیاوازییەکی شاعیران لەوەدا بێت کە ئەوان تەنیاییی خۆیان قبووڵ دەکەن، کە تەنیاییان پەنجەرەیەکە لێیەوە لە دۆخی مرۆڤبوون ڕادەمێنن، کە تەنیاییان دۆخێکە هەلی ئەوەیان بۆ دەڕەخسێنێت هەستەکانیان چڕ بکەنەوە و یادەوەری و بیرۆکە و وێنەکانی ناو مێشک و خەیاڵیان بە داڕشتنی شیعری بنووسنەوە. لە کۆتاییدا شاعیران بێدەنگی هەڵدەبژێرن چونکە مەرجی کات بەسەربردن لەگەڵ تەنیاییدا بێگومان هەبوونی بێدەنگییە.

^[1] دیار سۆفی، زمانم دەکێشمەوە، لاپەڕە ٥٤. وەشانی نووسیار، ٢٠٢١.

^[2]  دیار سۆفی، زمانم دەکێشمەوە، لاپەڕە ١٤. وەشانی نووسیار، ٢٠٢١.

^[3] Charles Simic, Dismantling The Silence, p.6. George Braziller. 1971.

^[4] Tony Hoagland: Articulate Deformity: Poet as a Wounded Citizen. Chicago Ideas. Youtube: https://www.youtube.com/watch?v=hqantlF-FgY&ab_channel=ChicagoIdeas. Jan 7, 2013.

^[5]  دیار سۆفی، زمانم دەکێشمەوە، لاپەڕە ٩. وەشانی نووسیار، ٢٠٢١.

^[6]  دیار سۆفی، زمانم دەکێشمەوە، لاپەڕە ١١-١٢. وەشانی نووسیار، ٢٠٢١.

^[7] Byung-Chul Han, The Scent of Time, Translated by Daniel Steuer, MOBI, 2009.

^[8]”بیۆنگ-چەڵ هان” هەردوو چەمکی ژیانی جمەدار و ژیانی ئەندێشەدار لە ”هانا ئارنێت” وەردەگرێت و لە چەند جێیەکدا لەگەڵ تێڕوانینی ئارنێت دەکەوێتە گفتوگۆوە. من لێرەدا بە پێویستم نەزانی ئەو باسە بهێنمە ناو نووسینەکەمەوە.

^[9] John Edgar Wideman, In Praise of Silence, Callaloo, Vol. 24, No. 2, The Best of Callalo Prose: A Special 25th Anniversary Issue(Spring, 2001), pp. 641-643. Published by: The Johns Hopkins University Press. Stable URL: https://www.jstor.org/stable/3300543. Accessed: 27-06-2022 01:59 UTC.

^[10] Walter Benjamin, Selected Writings, volume 1, 1913-1926. p.7, PDF, 2004.

^[11] دیار سۆفی، زمانم دەکێشمەوە، لاپەڕە ١٤. وەشانی نووسیار، ٢٠٢١.

The post کاتێک شاعیران بێدەنگی هەڵدەبژێرن appeared first on ژنەفتن.

واڵتەر بنیامین بەهۆی بێزاربوون و ناڕەحەتبوونی لە ناڕوونی و لێڵییە تیۆلۆژیا و ئیلاهیاتییەکانی کۆمەڵە نهێنییە ناوبراوەکە، هەندێک ڕەخنەی خۆی پێشکەش کردین کە لە شیکاریی خۆیەوە بۆ گەشەی ڕۆشنبیریی بۆرژوازیی ئەڵمانییەوە سەرچاوەیان گرتبوو، واتا لە «سەرهەڵدان و بەرزبوونەوەی کۆڵەکە میتافیزیکی و سیاسییەکانی ئەو شتەی مەحاڵە شان بە شانی ناکۆکییەکانی کۆمەڵگەی پیشەسازیی سەرمایەداری بگواسترێنەوە و لەگەڵ ئەو کۆمەڵگەیەدا بگونجێن»، ئەو شتانەی هەرێمێکی دەروونی و ڕۆحییان ئاوەڵا کردبوو کە بە کەڵکی نازیزم دەهات. هەر لێرەوە بوو هەوڵی دەدا شیکارییەکەی خۆی بەسەر هەلومەرجی ئێمەشدا پیادە بکات. بە شێوەی جۆراوجۆر داوای لێ دەکردین بەرانبەر بەم «نقوومبوونە» بووەستینەوە؛ سەرەڕای دەرکەوتە و دیاردەی نەگونجاوێتیی کورتنەکراوەمان، مەترسیی ئەوەمان لەسەر بوو خەریکین چاوشارکێ و سەرەتاتکێ لەگەڵ «ئێستاتیکای پێش-فاشیستیی»دا دەکەین. لە بەکارهێنانی ئەم ستایلە ڕاڤەکارییەیدا بنیامین بەقووڵی کەوتبووە ژێر کاریگەریی تیۆرەکانی گیۆرگ لۆکاچ، تا بتوانێت بەسەر ناخۆشی و نائارامییەکانی خودی خۆشیدا زاڵ ببێت، و هەوڵی دەدا لە ناوەوەی ئەم مەتەڵەدا پەرژینێکمان بۆ دروستکات تا بمانپارێزێت.

لەم خاڵەی شیکارییەکەیدا کە پێشگریمانەکانی لەگەڵ بنچینەکان و مێژووی سەرەتای گروپە یەک بەدوای یەکەکانی بریتۆن و پاشان باتای، بەتایبەت کۆمەڵەی نهێنییدا نەدەهاتنەوە، نەدەکرا بە ڕێککەوتن بگەین. لە بەرانبەردا زۆر سەختگیرانەتر سەبارەت بە ڕەسەنترین قووڵاییی ڕوانینی ئەو، خستمانە ژێر پرسیارەوە، واتا، ڕوانینی کەسیی خۆی چییە بەرانبەر بە نوێبوونەوە و سەرهەڵدانەوەی ڕوانگەی «فالانستەری» [تیۆری شاڕڵ فۆریە بۆ کۆمەڵی هاوبەش-وەرگێڕ]. هەندێک جار سەبارەت بە فالانستەریزم وەک جۆرێک «ناواخنگەرایی» (esotericism) «هەم ئیرۆتیکی و هەم پیشەکاری» بۆمان دەدوا، شتێک لە ناوەوەی تێگەیشتنە ڕوون و ڕاشکاوە مارکسیستییەکانی ئەودا هەن. خاوەندارێتیی هاوبەشی ئامرازەکانی بەرهەمهێنان ڕێگە بۆ ئەوە خۆش دەکات کۆمەڵگەیەک شوێنی چینە کۆمەڵایەتییە هەڵوەشاوەکان بگرێتەوە کە لە داهاتوودا بە چینە کاریگەرەکان دەناسرێتەوە و لە قەڵەم دەدرێت. بەرهەمهێنانێکی پیشەسازیی ڕزگارکراو، نەک بەرهەمهێنانێکی کاریگەرانە بەپاشکۆکراو، ڕێگە خۆش دەکات فۆرمەکانی بدرەوشێنەوە و خۆی ئاڵوگۆڕەکانی ڕێک بخات، بەو مانایە کار لە هاوپەیمانێتییدا لەگەڵ ئارەزووە تێرنەبووەکان ئەنجام دەدرێت و ئیتر کار لەوە دەکەوێت پاداشتێکی سزادەرانە و ئەشکەنجەکارانەی کرێکاران بێت.

تێبینیی وەرگێڕ: ئەم تێبینییە چڕەی کلۆسۆڤسکی لەوەوە هاتووە کە بنیامین لە سەروبەندی ١٩٣٣ تا ١٩٣٦ لە پاریس چاودێریی ڕۆشنبیرانی فەڕەنسی دەکرد بزانێت لە کوێدا ئەو تێما مێتافیزیکی و ئەفسانەیییانە و بەئێستاتیکاییکردنی ڕووداوە واقیعییەکان و توندوتیژی دووبارە دەبنەوە، ئەو تێما و ناوەرۆکانەی لە کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدەدا، ڕێگەیان بۆ سەرهەڵدانی بزووتنەوە ناسیۆنالیستییە ئەڵمانییەکان خۆش کردبوو. بنیامین و ڕۆشنبیرانی دیکەی ئەڵمانی، بەتایبەت چەپە هەڵاتووەکان، پێشتر چاودێریی ئەوەیان کردبوو چ ئەفسانە و فەلسەفە و میتافیزیکێک کۆمەکی نازیزمی کردووە. کلۆسۆڤسکی کە خۆی وەرگێڕی بەرهەمەکانی بنیامین بووە بۆ زمانی فەڕەنسی و ساڵی ١٩٣٥ وتاری «کاری هونەری لە سەردەمی بەرهەمهێنانەوەی تەکنیکیدا» وەردەگێڕێت بۆ فەڕەنسی، ئاشنای یەکەم تێزی وتارەکەیە کە تێیدا هاتووە «نابێت هیچ بڕگەیەکی ئەم نووسینە خزمەت بە فاشیزم بکات، چونکە تیۆرەکانی دیکە تا ئێستا هەموویان یان خزمەتیان بە فاشیزم کردووە یان لە بەرانبەریدا شکستیان هێناوە»، بیست ساڵ دواتر کراکاوەر کتێبی «لە کالیگارییەوە بۆ هیتلەر: مێژووی سایکۆلۆژیی فیلمی ئەڵمانی» دەنووسێت و دەڵێت یەکەم فیلمی کابینەکەی دکتۆر کالیگاریی تا فیلمی سەرکەوتنی ئیرادەی لێنی ڕیفنشتال، لە ماوەی سیانزە ساڵدا، هیچ نەبوون جگە لە ئامادەکردنی سایکۆلۆژییانەی کۆمەڵگەی ئەڵمانی تا لە ١٩٣٣دا هیتلەر لە باوەش بگرن. گیۆرگ لۆکاچ کتێبی «وێرانبوونی عەقڵ» لە ١٩٥٤دا دەنووسێت و دەڵێت فەلسەفەی ئایدیالیزمی ئەڵمانی لە شیللینگەوە تا هایدیگەر ڕێگەخۆشکردن بووە بۆ گەشەسەندنی بیر و بکەری فاشیستی. ئەوەی جێگای ئاماژەیە کلۆسۆڤسکی لەم نووسینەدا، باس لەوە دەکات کە بنیامین لەژێر کاریگەریی لۆکاچدا ڕەخنەی لە ئەوان گرتووە، بەتایبەت «ئێستاتیکای پێش-فاشیستی»، کلۆسۆڤسکی لە ١٩٦٩دا ئەم تێبینییەی نووسیوە، بنیامین لە ١٩٤٠دا خۆی کوشتووە و لۆکاچ لە ١٩٥٤دا کتێبەکەی نووسیوە، ناڕوونییەک لە ئاماژە زەمەنییەکاندا هەن و کلۆسۆڤسکی هیچ ڕوونکردنەوەیەک نادات. بڵێیت پێش ئەوەی کتێبی «لەدایکبوونی عەقڵ» لەلایەن لۆکاچەوە نووسرابێت، بنیامین ئاشنای ناوەرۆکەکەی بووبێت، یاخود ئەوە بنیامین خۆشی پێش کتێبەکەی لۆکاچ بەم بیرۆکانە گەیشتووە؟

ئەوەی کلۆسۆڤسکی دەیەوێت ئاماژەی پێ بکات، و بەرگری لە گروپەکەیان بکات لە بەرانبەر ڕەخنەکانی بنیامین، یان زەنگەکانی مەترسی، ئەوەیە کە بنیامین خۆشی بەدەر نەبووە لەوەی پەنا بۆ هەندێک میتافیزیک و خەیاڵ ببەستێت، بەتایبەت وەک دەزانین بنیامین قووڵ کاریگەر بووە بە شاڕڵ فۆریە، ئەمە ئەو شتەیە کلۆسۆڤسکی دەیەوێت ناڕاستەوخۆ و بە نهێنیی بڵێت ئەگەر ئێمە بەهۆی کاریگەربوونمان بە فەنتازیا میتافیزییکییەکانی فەلسەفەی ئایدیالیزمی ئەڵمانی، خەریکین «سەرەتاتکێ لەگەڵ ئێستاتیکای پێش-فاشیستییدا دەکەین»، ئەوا خۆ فالانستەریزمی فۆریەش هەر خەیاڵییە. بەڵام دەشڵێت کە بنیامین لەمەدا خۆی بە قەرزارباری مارکس دەزانێت تا فۆریە، جگە لەوەش، دەزانین، مارکس خۆی، سەرەڕای ڕەخنە زۆرەکانی لە شاڕڵ فۆریە، ئەو بە پێشینەی خۆی دەزانێت و ئەوەش دەزانین ڤیشییەکانی فەڕەنسا، هیتلەرییەکانی ئەڵمانیا و موسۆلینییەکانی ئیتاڵیا، ڕقێکی زۆریان بەرانبەر بە فۆریە هەبوو، کەواتە با بپرسین: بڵێی نیشانەی تیرەکەی کلۆسۆڤسکی هەڵە بێت؟

سەرچاوەی وەرگێڕان:

لەم جۆرناڵەدا بە ئینگلیزی بڵاو بووەتەوە و ئەندریو مەک گێتیگەن لە فەڕەنسییەوە کردوویەتی بە ئینگلیزی:

Peixoto, Renato Amado. (2020) Abismo. História da Historiografia: International Journal of Theory and History of Historiography, 13.

The post لەنێوان «کاڕڵ مارکس و شاڕل فۆریە»دا appeared first on ژنەفتن.

پۆڵ سیلان یەكێكە لەو شاعیر و نووسەرە دیارانەى سەدەى بیست كە زۆرترین مشتومڕی لەسەرە، زۆرترین خوێندنەوەى بۆ كراوە. جارێك لە مارتین هایدیگەر نزیك كراوەتەوە، جارێكی دیكە، وەك خاوەن سیاسەتی بەخشین لەقەڵەم دراوە؛ كە هەموو كارەساتی هۆڵۆكۆست و ئاوشڤیتزی بەخشیوە و لە فەیلەسوف و بیرمەندەكانی پشتیشی خۆش بووە بەتایبەت هایدیگەر، كە بەقووڵی لە پشتی فاشیزمی ئەڵمانییەوە وەستابوو. لەلایەكی دیكەوە، سیلان وەك هاوڕێگا و هاوفیكری واڵتەر بنیامین لەقەڵەم دراوە، بەتایبەت شیعرەكەى “پۆرتبۆ-ئەڵمانی”، “ئاناباسیس”، “كریستاڵی هەناسەدان” و هتد، خودی شیعرەكانی وەك كەرەستەى “ناوەرگێڕان” لەقەڵەم دراوە و تەفسیر كراوە. من لەم نووسینەدا هەوڵ دەدەم سەرەتا لەسەر چەند تێمێك هەڵوەستە بكەم، لەوانە كرۆكی شیعریی سیلان و قابیلییەتی وەرگێڕان یان وەرنەگێڕان، ماتریالیزمی شیعریی سیلان، پەیوەندیی سیلان و هایدیگەر، خوێندنەوەى ئالان بادیۆ بۆ سیلان دژی هایدیگەر و هتد.

كەس و كات: ژیانی پۆڵ سیلان

پۆڵ سیلان، ناوی ڕاستەقینەى پاوڵ ئەنتشێل بوو، لە چەرنۆڤیتزی ڕۆمانیا لە ٢٣ی نۆڤەمبەری ١٩٢٠ لەدایك بووە. كوڕی سیلانی جووى ئەڵمانیی زمان بووە، و كە زمانەكانی ئەڵمانی، ڕۆمانی، ڕووسی و فەڕەنسییان زانیوە و سیلانیش بەم زمانانە پەروەردە بووە. تەنانەت لە عیبریش تێگەیشتووە. ناوی خێزانەكەى “ئانچل” بووە، كە پاشان گۆڕییان بە “چیلان” (لە زمانی ڕۆمانیدا و “سیلان” لە زمانی ئەڵمانیدا). باوكی پاوڵ، لیۆ، لایەنگر و هەواداری فێركاریی زایۆنیزم بوو و پێداگریی لەسەر ئەوەش دەكرد كوڕەكەى دەبێت عیبری بخوێنێت و؛ دایكی سیلانیش، فریتزل، یەكێك بوو لە شەیدایانی ئەدەبیاتی ئەڵمانی و، جەختی لەسەر ئەوە دەكردەوە كە دەبێت لە ماڵەوە بە ئەڵمانی قسە بكەن. سیلان پزیشكی لە پاریس لە ١٩٣٨ خوێند، بەڵام دوای ماوەیەكی كەم لە دەستپێكی جەنگی جیهانیی دووەم گەڕایەوە ڕۆمانیا. خێزانەكەى گیرابوون و تەسلیمی كەمپی كاری زۆرەملێی نازییەكان كرابوون، هەر لەوێش گیانیان لە دەستدابوو؛ سیلانیش خۆی بۆ ٨ مانگ زیندانی كرابوو تا ئەو كاتەى ڕایكرد و پەیوەندیی بە سوپای سوورەوە كرد.

لە ١٩٤٥ چووە بوخارێست و بوو بە هاوڕێی نووسەرە ڕۆمانییە دیارەكانی ئەو سەردەمە. وەك خوێنەرەوە و وەرگێڕ لە چاپەمەنییەكدا دەستبەكار بوو. هەروەها دەستی كرد بە بڵاوكردنەوەى شیعرەكانی و وەرگێڕانەكانی بە نازناوی جۆراوجۆر. لە ١٩٤٧ نازناوی سیلانی هەڵبژارد، كە گۆڕاوی دەنگی ڕۆمانیی ئانچڵ بوو بۆ سیلانی دەنگی ئەڵمانی. بۆ ماوەیەكی كورت لە ڤییەننا ژیانی گوزەراند تا لە ١٩٤٨ لە پاریس نیشتەجێ بوو و دەستی كرد بە خوێندنی فیلۆلۆژی و ئەدەبیاتی ئەڵمانی. لە ١٩٥٠ دیپلۆمی وەرگرت و لە ١٩٥٢ هاوسەرگیریی لەگەڵ هونەرمەندی گرافیك، گیزلە دو لیسترانژە كرد. لە ساڵی ١٩٥٥ منداڵێكیان بوو و ناویان نا: ئەریك.

یەكەم كتێبی سیلان لە ساڵی ١٩٤٧دا بڵاو كراوە؛ زۆر كەم ئاوڕی لێدرایەوە. دووەم كتێبی بەناوی “خەشخاش و یادەوەری” (Mohn und Gedaechtnis) چاپ كرد، ئەم كتێبەیان ناوبانگێكی زۆری بۆ هێنا و ستایشێكی زۆر كرا. لەنێو گوڵچینی بەناوبانگترین شیعرەكانی لەو كاتەدا، بریتییە لە كتێبی “فۆگی مەرگ” (Todesfuge). شیعرەكە بەم ڕستانە بەیتانە دەست پێ دەكات:

“شیری ڕەشی كازیوە،

بەڵام ئێمە

لە ئێواراندا،

دەیخۆینەوە

لە بەیانیاندا

لە نیوەڕۆیاندا

لە شەواندا دەیخۆینەوە و دەیخۆینەوە،

لە هەوادا گۆڕێك هەڵدەكەنین،

لە هەوای تەنگدا ئارام ناگرین

ئەو پیاوەى لە ماڵەوە دەژیت لەگەڵ مارەكاندا

یاری دەكات، دەنووسێت،

دەنووسێت، كاتێك خۆرئاوا دەبێت، بە ئەڵمانی پرچی زێڕینی نێو مارگارێتە

دەنووسێت و دەچێتە دەرەوەى ماڵ

فیكە بە ڕووی ئەستێرە درەوشاوەكاندا لێ دەدات

بانگی سەگەكانی دەكات

فیكە لێ دەدات

بانگی جووەكانی دەكات

تا گۆڕێك هەڵكەنن

ئێستا فەرمانمان پێ دەكات

گۆرانی بچڕین و سەما بكەین”

هەروەها شیعرەكە بەردەوام دەبێت و دەڕوات تا دەگاتە سەر باسی كەمپەكانی مەرگ لەنێو پیشەسازیی مەرگی نازییەكاندا.

لە ١٩٥٩، وەك خوێنەرەوەى زمان و ئەدەبیاتی ئەڵمانی لە ئیكواڵ نۆرمال سۆپەریۆری زانكۆی پاریس دادەمەزرێت، لەو پێگەیەدا دەمێنێتەوە تا ساتی مردنی لە ١٩٧٠دا. هەروەها تا ڕۆژی كۆچی دوایی، سەرەڕای نووسینی شیعرەكانی خۆى، وەك وەرگێڕی بەرهەمەكانی هێنری میشاو، ئۆسیپ ماندڵستام، ڕێنێ شار، پۆڵ ڤالێری و فێرناندۆ پێسوا بەردەوام بوو. لە ١٩٧٠، سیلان خۆی دەكوژێت.

سیلان و پرسی وەرگێڕان

بیر لەوە بكەنەوە یەكێك خۆی لە بەناوبانگترین وەرگێڕی دەقە شیعرییەكان بێت، چۆن مامەڵە لەگەڵ چەمكی وەرگێڕاندا دەكات؟ واڵتەر بنیامین، كە خۆشی وەرگێڕی دەقە شیعری و پەخشانییەكانی شاڕڵ بودلێر بووە بۆ زمانی ئەڵمانی، دەگات بەو دەرەنجامەى هەموو دەقێك لە جەوهەری خۆیدا، هێزەكییانە توانای وەرگێڕانی هەڵگرتووە و بۆ ئەم مەبەستەش بنیامین چیتر بەسادەیی چەمكی وەرگێڕان بەكار ناهێنێت، Übersetzung (یان بە ئینگلیزی: Translation)، بەڵكوو پاشگری barkeit (ability) دەخاتە سەر چەمكی وەرگێڕان و ئەم داڕشتەیەى لێ بەرهەم دەهێنێت: Übersetzungbarkeit(translatability)، كە بە مانای قابیلییەت و توانای وەرگێڕانی دەق، یاخود، وەك گوتم هەموو دەقێك لەناو خودی خۆیدا توانای وەرگێڕانی هەڵگرتووە و هەر دەقێك وەرنەگێڕدرێت، دەق نییە، چونكە دەق لە زمانی دووەمدا لەدایك دەبێت. بەڵام با بپرسین، كە سیلانیش بە هەمان شێوەى بنیامین لەسەر وەرگێڕان و تیۆری وەرگێڕان كاری كردووە و پاشانیش خۆی وەك یەكێك لە خوێنەرەوەكانی بنیامین ناسراوە و شیعری “پۆرتبۆ-ئەڵمانی” لە بەناوبانگترین دەقەكانییەتی، بۆچی هەمیشە بەرانبەر بە چەمكی وەرگێڕان و خودی وەرگێڕانی دەق بەرەنگاری نواندووە؟

جۆن فیلستنەری نووسەری پاوڵ سیلان: شاعیر، بەجێماو، جووە و لەوێدا بەوردی خاسییەتەكانی سیلان هەڵدەسەنگێنێت و بەتایبەت لەسەر چەمكی وەرگێڕانیش دەوەستێت، بەڵام لە شیكارییەكەیدا بۆ كتێبەكە، میشایل ئەندرێ بێرنشتاین دەنووسێت: “دەبێت بڵێین قورسی و سەختیی ڕادیكاڵی پاوڵ سیلانی شاعیر، بەتەواوی ناقابیلی وەرگێڕانە”. ئەمەش بووەتە بۆچوونێكی باو و گشتی و هاوبەش و لە زۆر شوێندا دووبارە كراوەتەوە و لە دوو بۆ سێ دەیەى ڕابردوودا بەردەوام بەرهەمهێنراوەتەوە. بەتایبەت ئەم پرسە لەنێو زمانی ئینگلیزیدا سەری هەڵداوە، نەك فەڕەنسی و ئەڵمانی، چونكە سیلان خۆی بە هەردوو زمانەكە نووسیویەتی. لەگەڵ ئەوەشدا چەندین وەرگێڕانی جیاوازی دەقەكانی سیلان لە زمانی ئینگلیزیدا هەن. ئەمە وادەكات گومانمان بۆ پێچەوانەى ئەم بۆچوونە باوانە بچێت. بۆ نموونە، مارك ئەندرسن، دەنووسێت كە شیعری سیلان “لەسەر لێواری ناقابیلییەتی وەرگێڕان وەستاوە و لە هاتن و چووندایە”. ڕۆبەرت پینسكی دەڵێت: “زەروورەتی وەرگێڕان، سنووردارێتییە سەخت و بەرتەسكەكان” و جۆن ماكسوێل كۆتزی پێی وایە كە “وەرگێڕانی دواتری شیعرەكانی [سیلان بۆ زمانی ئینگلیزی] بەگشتی فەشەلیان هێناوە”.¹تەنانەت كەسێكی وەك ژاك دێریداش لە وانە و وتارەكانیدا دەربارەى سیلان، باسی تارمایی ناقابیلییەتی وەرگێڕان لە شیعری سیلاندا دەكات و دەڵێت: “واپێدەچێت هەموو شتێك لە بنچینەدا، قابیلی وەرگێڕان بێت، جگە لە نیشانەی جیاوازیی نێوان زمانەكان لەنێو هەمان ڕووداوی شیعریدا”.² بێگومان سیلان بە بەردەوامیی زمانی جۆراوجۆری لەنێو یەك تاكە شیعردا بەكارهێناوە، بۆ نموونە لە شیعری “Schibboleth”، ئەم شیعرە بووە بە یەكێك لە نموونە سەرەكییەكان لای دێریدا تا تیۆرەكەى دەربارەى ناقابیلییەتی وەرگێڕان لای سیلان بونیاد بنێت. بەڵام تەنانەت سەرەڕای ئەم هۆكارانەى وایكردووە شیعری سیلان بە ڕووی زمانە جیاوازەكاندا بەرەنگاری بكات لە وەرگێڕان، كەچی ناوبانگی ناقابیلییەتی وەرگێڕان لە هەمان كاتدا بووەتە هۆكارێك بۆ قبوڵكردن و پێشوازیكردن لە سیلان لەنێو جیهانی بەتایبەت ئینگلیزیزماندا. بەڵام سەرەڕای هەموو ئەمانە، من بە تێگەیشتن و پشت بەستن بە بنیامین پێموایە هەم هەڵە تێگەیشتن لە سیلان هەیە و هەم كارەكانی و ئامانجەكانی وەرگێڕان. چونكە بەڕاستی سیلان لە پێناوی وەرگێڕاندا دەنووسێت.

بەگشتی ئەو ڕەخنەگرانەى كارەكان و شیعرەكانی سیلان وەك ناقابیلی وەرگێڕان وەسف دەكەن بە شێوەیەكی دووبارە تەنها یەك یان دوو ئەرگومێنت بۆ پشتیوانیكردن لە ڕوانگەكانیان دەهێننەوە. یەكەم بریتییە لە دەستنیشانكردنی كارە سەرەكییەكانی سیلان وەك ڕووبەڕووبوونەوەیەكی ماوەدرێژ لەگەڵ خودی زمانی ئەڵمانیدا –ئەمەش بەگوێرەى خوێندنەوەكەى دێریدا كە ئەڵمانی هەمیشە “نیشانەى جیاوازی” ناقابیلییەتی وەرگێڕان لە شیعری سیلاندا دەخاتە ڕوو. دووەم بریتییە لە پیشاندانی شیعری دواتری سیلان وەك بە شێوەیەكی ڕوولەهەڵكشان هێرمسیی، پڕ لە سەرچاوە كەسییە ناڕوونەكان و بە شێوەیەكی فراوان وادەكات خوێنەرانی دەرەوەى ئەو زمانە دەستیان پێی نەگات. سەرەڕای ئەوە، هیچ یەكێك لەم ئاراستە ڕەخنەییانە بناغە و هۆكارێكی گونجاو سەبارەت بە بانگەشەی ناقابیلییەتی وەرگێڕان بەدەستەوە نادەن كە بەشێوەیەكی بەردەوام بۆ پشتیوانی لە ڕوانگەكانی خۆیان بەكاریان هێناوە. بەپێچەوانەوە، ئەو شیعرییەتەى سیلان دواتر گەشەى پێداوە، بناغەیەكی گونجاو بۆ ئاراستەى وەرگێڕان بەدەستەوە دەدات كە تیایدا سەختێتی، ڕێگا بۆ دیالۆگ و مشتومڕ خۆش دەكات. بە وردبوونەوە لە كارەكەى سیلان، دەتوانین بڵێین شیعرەكانی دواتری ئەو دەكرێت بە شێوەیەكی هێرمسییانە بەرانبەر بە خوێنەرانی دەرەوە بەرەنگاری دەكەن، بەڵام بە شێوەیەكی ڕادیكاڵ كراوەن بە ڕووی خوێنەری نازمانی یەكەمدا، بانگهێشتی وەرگێڕانەكان دەكەن تا ببینن كە چەندە هەڵگری ڕەهەندی جیاواز و كراوەن. بەڵام شیعرییەتە دیالۆگییەكانی وەرگێڕان و نموونەش لێرەدا شیعری “لە تاریكییەوە بۆ تاریكی”یە.³

تۆ چاوەكانت كردەوە – من تاریكایەتیم دەبینم دەژیت

من دەیبینم لەسەر زەوییەكە:

بەڵێ لەوێش ئەوە منم و دەژیت.

ئایا ئەمە گوێزەرەوەیەكە؟ كە دەگوازێتەوە [دەپەڕێنێـتەوە]، ڕادەبێت؟

كە ڕۆشنایی بەشوێن پێكانمدا دێت،

تا كەشتییەوانێك⁴دەركەوێت؟

Von Dunkel zu Dunkel

Du schlugst die Augen auf – ich seh mein Dunkel leben.

Ich seh ihm auf den Grund:

Auch da ists mein und lebt.

Setzt solches über? Und erwacht dabei?

Wes Licht folgt auf dem Fuß mir,

daß sich ein Ferge fand?

شیعرەكە ڕووبەڕووبوونەوەیەك لەنێوان دوو كەسدا دەخاتە ڕوو  -“من”ێك و “تۆ”یەك– و تیایدا هەمان ئەگەر و توانای تێگەیشتنی هاوبەش لە پرسیارەكە هەیە. قسەكەر لە سەرەتادا تاریكایەتی خۆی لە چاوانی ئەوی دیكەوە دەبینێت؛ بەڵام بەندی دووەم خۆی لەم خۆناساندنە كاتی و زووتێپەڕە جیا دەكاتەوە. بڕگەى “Setzt solches über? Und erwacht dabei?”وەك پرسیارێك دەردەكەوێت كە ئایا لە ڕاستیدا دەكرێت ئەم تاریكاییە لەكوێوە بەسەر شاعیردا ببارێت یان بپەڕێتەوە، ئایا دەكرێت ئەم تاریكاییە هاوبەش بكرێت یاخود بەتەنها هەڵبگیرێت.

بەڵام ڕستەى “Setzt solches über?”ی ئەڵمانی گەلێك تەفسیری جیاواز هەڵدەگرێت. ئەگەرچی چاوگی “übersetzen” بە مانای “پەڕینەوە لەمبەر ڕووبار بۆ ئەوبەر” دێت، لە هەمان كاتدا “übersetzen” بە مانای “وەرگێڕان”یش دێت.⁵لە سیاقی شیعرەكەدا، ئەم بڕگەى دووەمە پێشنیاری مانایەك دەكات ئامرازی گواستنەوەكە خۆى دەبێتە پرسێكی فرمانی، و قسەكەر بۆ زمان دەگەڕێت كە تیایدا دەكرێت تاریكایی هەڵبگیرێت و باربكرێت. بۆ وەرگێڕان، تەحەدای ئەم پەرەگرافە ئەوەیە دەستەواژەیەكی تاقانە بدۆزیتەوە كە لە زمانی مەبەستدا (زمانی بۆ وەرگێڕدراو) هەردوو ماناكە پێشنیار بكات لەیەك كاتدا: “ئایا ئەمە دەگوازێتەوە یان دەگوازرێتەوە؟” من پێم وایە لە زمانی كوردیدا دەكرێت ئەم مانایە هەڵبگرێت: گواستنەوە (transition) هەم بە مانای گواستنەوەی شتێك لە شوێنێكەوە بۆ شوێنێكی دیكە هەم بە مانای گواستنەوەى دەقێك لە زمانێكەوە بۆ زمانێكی دیكە دێت. ئەگەرچی مایكڵ هامبۆرگەری وەرگێڕ و لێكۆڵەری دیاری پاوڵ سیلان لە زمانی ئینگلیزیدا بۆ ئەم بڕگەیە پێشنیاری “Is that a ferry? Which, crossing, awakens?”ی كردووە، بەڵام ئەگەر بكرێت بەسانایی ئەم بڕگەیە پێشنیار بكرێت لەوانەیە لەم قەیرانە ڕزگارمان ببێت: “Does this carry over?” كە بە مانای گواستنەوە یان هەڵگرتن دێت. بۆ نموونە “خەونەكان بەرەو بەدیهاتن دەچن یان دەگوازنەوە” (dreams carry over into reality). پێم وایە بەم جۆرە ستراتیژییەتێكی باشمان دەستگیر دەبێت. ئەگەر جارێكی دیكە ئەم بڕگەیە دابنێینەوە: “Setzt solches über?” و بە حەرفی وەریبگێڕین “ئایا شتێكی ئاوا هیچ شتێك دەپەڕێنێتەوە یان دەگوازێتەوە؟” بەڵام لە وەرگێڕانەكەی هامبۆرگەردا (كە منیش پشتم پێبەستووە) بەسانایی ئاوای لێهاتووە: “Is that a ferry?” (ئایا ئەمە قەیاغێكە؟) كە ڕاستەوخۆ بابەتێكی بەرجەستەیی و فیزیكی بە شێوەیەكی كۆنكریتی و دیار پیشان دەدات. ئەگەر بەم جۆرە ستراتیژییە بڕۆینە پێشەوە بۆ چارەسەركردنی پرسی ئەو تەحەدایەى پۆڵ سیلان دەیخاتە بەردەمی خوێنەر و وەرگێڕەكانەوە، ئەوا ئەوەى لەو نێوەدا لەدەستماند دەچێت، خودی وەرگێڕان خۆیەتی.

كەواتە بە بۆچوونی من بۆ ئەوەى باشتر لە فرمانی لێكجیاكراوەى “übersetzen”ی ناو شیعرەكە تێبگەین، كە هامبۆرگەر بە قەیاغ یان ئامراز و بەلەمێكی گواستنەوەى ئەم بەری ڕووبار بۆ ئەو بەری ڕووبار جێگای بۆ كردۆتەوە، ئێمە بێین و لەناو چەمكی “وەرگێڕان”دا دەركی بكەین، بەڵام هاوكات ئاگاشمان لە حاڵەتی فرمانە لێكجیاكراوەكە بێت، ئەوا دەتوانین بەسانایی وەك گواستنەوە لەقەڵەمی بدەین و ئەوسا دەتوانین بڵێین كە لە گفتوگۆی ناو شیعرەكە تێگەیشتووین ئەویش ئەركێكی هەیە: ئەركی گواستنەوە، ئەركی وەرگێڕان. ئەوسا دەتوانین ئەم بۆچوونەى واڵتەر بنیامین بەهەند وەربگرین و بەسەر پۆڵ سیلاندا پیادەى بكەین كە دەڵێت: “قابیلییەتی وەرگێڕانی دەق تایبەتمەندیی جەوهەریی بەشێكی زۆر لە بەرهەمەكانە، ئەمەش بەو مانایە نایەت بڵێین جەوهەری ئەو دەقانە ئەوەیە كە دەبێت وەربگێڕدرێن؛ بەڵكوو بەمانای ئەوە دێت كە ئەو ئاماژە تایبەتەى لەناو دەقی سەرەكیدا هەیە خۆى لەنێو قابیلییەتی وەرگێڕانی خۆیدا ئاشكرا دەكات”. كەواتە دەق بۆ ئەوە دەنووسرێت، وەربگێڕدرێت تا لە زمانی دووەمدا لەدایك ببێتەوە. سیلانیش ناڕاستەوخۆ، تەنانەت دەكرێت ڕاستەوخۆش، ئاماژەى بەوە كردووە و بانگی كردووین كە وەرن وەرمبگێڕن یاخود بمگوازنەوە. ئەم مامەڵەیەش كاتێك ڕوونتر دەبێتەوە، كە بگەڕێینەوە بۆ مامەڵەى پۆڵ سیلان خۆی لەگەڵ شیعری ئۆسیپ ماندلشتامدا كە وەریگێڕاون بۆ زمانی فەڕەنسی و ئەڵمانی. بۆیە با ئەم پرسیارە بەتایبەت لە ژاك دێریدا بكەین (یەكێك لە گەورەترین و دیارترین تیۆریزەكەرانی ناقابیلییەتی وەرگێڕانی پۆڵ سیلان)، كە ئایا چۆن دەكرێت كەسێك خۆى بانگمان بكات بۆ وەرگێڕان و خۆشی وەرگێڕ بێت، بەڵام ناقابیلی وەرگێڕان بێت؟

لێرەدا دەرفەتی ئەوەم نییە هەم هەڵوەستە لەسەر ژاك دێریدا بكەم و هەمیش لێكۆڵینەوە لە پێشنیارەكانی مایكڵ هامبۆرگەر بكەم. بۆیە من لێرەدا دەگوازمەوە بۆ چەند پرسێكی دیكەى ناو شیعر و ئەدەبیاتی سیلان، كە ڕاستەوخۆ شیعر بە سیاسەت و سیاسەتیش بە سیاسەتی ڕزگارییەوە دەبەستێتەوە. هەوڵ دەدەم دوو تێما و ناوەڕۆكی دیكە بخەمە ڕوو، پەیوەندیی ماتریالیزمی مێژووییی واڵتەر بنیامین بە سیلانەوە و سیلان و خوێندنەوەى بنیامین و هەروەها ئایا ئاراستەى سیلان بەرانبەر بە هایدیگەر چۆن بووە. بۆ ئەم مەبەستەش لەم بەشەدا پشت بە تەحەداكانی ئالان بادیۆ دەبەستم بەتایبەت لە كتێبی “سەدە”دا.

تۆتناوبێرگ یان سیاسەتی بەخشین؟

دەربارەى پەیوەندیی پۆڵ سیلان و مارتین هایدیگەر

تۆتناوبێرگ (Todtnauberg) ناونیشانی شیعرێكی پاوڵ سیلانە، ئەویش حەفتەیەك دوای سەردانەكەى سیلان بۆ لای هایدیگەر ٢٤ی حوزەیرانی ١٩٦٧، ئەم شیعرەى نووسیوە. ناونیشانەكە ئێستا ناوی شارۆچكەیەكی ئەڵمانیشە. ئەم ناونیشانە لە دوو بڕگە پێكهاتووە كە هەم لە شیعری سیلان و هەم لە فەلسەفەی هایدیگەردا گرنگییان هەیە: “بێرگ” (Berg) واتا “شاخ یان چیا”، و “تۆت” (todt) واتا “مەرگ”. شاعیرەكە و فەیلەسوفەكە بەناو دارستانەكەدا پیاسەیەكیان كردووە، دیار نییە لە ساتی پیاسەكردندا باسی چییان كردووە. ئایا چی ڕوویداوە لەنێوان شاعیرێك كە یەكێك بووە لە بەجێماوانی هۆڵۆكۆست و فەیلەسوفێك كە لە بەناوبانگترین هەوادارانی نازیزم بوو؟ زۆر كەس سەردانەكەى سیلان بۆ لای هایدیگەر، وەك سیاسەتی بەخشین دەخوێننەوە، واتا سیلان سەرەڕای سەرجەمی بنەماڵەكەى، هەرچی جووى ئەوروپایە لە كەمپی نازییەكاندا لەناوبران و خۆشی ڕاكردوو و بەجێماوی هۆڵۆكۆست بووە، چۆن لە فەیلەسوفێك خۆش بووە كە لایەنگری ئەم تاوانە بووە و ئەندامی نازییەكانیش بووە؟ لە كاتێكدا هایدیگەر هەتا مردنیش داوای لێبوردنی نەكرد و نەیگوت ئەوەى نازییەكان كردوویانە دژی مرۆڤایەتی بووە؟ بەكورتی هەرگیز باسی جینۆسایدی جووی بە دەستی نازییەكان نەكردووە. هەرگیز دژی كۆڵۆنیالیزم و ئیمپریالیزمی ئەڵمانی نەوەستاوە و قسەى لەسەر نەكردووە و بەپێچەوانەوە، بیركردنەوەى ڕاسیستی دژی مرۆڤایەتی، بەشێك لە فەلسەفەكەى پێكهێناوە.

من لەم بەشەدا، ئەم بۆچوونانە ڕەت دەكەمەوە كە پێیان وایە سیلان سازشی بۆ هایدیگەر كردووە و شیعرەكانی هەڵگری سیاسەتی بەخشین و هاوسۆزی بووە. لەم بەشەشدا، پشت بە فەیلەسوفێكی وەك ئالان بادیۆ دەبەستم بەتایبەت لە وتاری “ئاناباسیس”ی كتێبی “سەدە”دا كە لەم ڕێگایەوە پەلاماری هایدیگەر دەدات.

“چیاكانی مەرگ”

ئارنیكا، درەخشان،

وەرگیراو و نووسراو بەدروستی

بە ئەستێرەى مردوو لەسەرەوە،

لەنێو

كوخەكەدا،

نووسراو لە كتێبی میوانیدا

– ناوی كێ پێشتر تۆمار كرابوو

پێش ناوی من؟ –

لەم كتێبە

دێڕەكە دەربارەى

هیوایەك، ئەمڕۆ،

بۆ وشەیەكی

بیرمەندێك

كە دێت

لە دڵەوە.

چیمەنی دارستان، تەنانەت ڕێكنەخراو،

فریز و گیا و فریز و گیا، بەتەنها

ئاڵوگۆڕە پێنەگەییوەكان، پاشان، كەنێك ڕۆیشتن،

بەڕوونی،

ئەوەى ئێمەى پاڵ دەنا

مێنش (خەڵك)،

ئەویش گوێی لەوە دەبێت،

نیوە

هەنگاو بەسەر

زەوی بەپیتدا

شێداریی/

زۆر.

سیلان بۆچی سەردانی هایدیگەری كرد؟ هەندێك دەڵێن لەبەر ئەوەى شاعیرەكە ستایشی فەلسەفەى هایدیگەری كردووە و بە هۆی ئەوەى چێژی لە پەیوەندیی فیكریی بە بیرمەندەكەوە بینیوە بۆیە چووەتە دیداری ئەو. زۆربەى ئەمانەى خاوەن ئەم بۆچوونانەن، ئەم ڕستەیەى سیلان لە شیعرەكەدا دەهێننەوە كە دەڵێت:

“لە كتێبی میوانیدا

ناوی كێ پێشتر

تۆمار كرابوو

پێش ناوی من”.

هەندێكی دیكە دەڵێن سیلان باسی جینۆسایدی جووەكانی بۆ هایدیگەر كردووە. لە كاتی گەڕانەوەدا، لەنێو سەیارەكە، دەنگێكی نامۆ دەبیسترێت، كە سیلان وشەیەك بەكار دەهێنێت و لە ئەڵمانیدا باو نییە و شاعیر فزوڵیی ئەوەى بۆ دروست دەبێت ئایا شۆفێرەكەش بیستوویەتی یان نا. شیعرەكە ئاوا كۆتایی پێدێت: “شێداری/زۆر”. فیلیپ لاكو-لابارت ئاماژەى بەوە كردووە كە “ئەمە شیعری نائومێدییە؛ بە ڕاستی، بەم جۆرەیە، نائومێدبوون لە شیعر پیشان دەدات”. ئەمەش نزیك لەو دێڕە بەناوبانگەى ئادۆرنۆیە كە دەڵێت: “بە ڕاستی شیعری لیریك دوای ئاوشڤیتز بێ مانایە”. ئایا بەڕاست سیلان كەیسی هۆڵۆكۆستی لەگەڵ هایدیگەردا باس كردووە یان نا؟ ئەگەر سەیرێكی شیعرەكە بكەین بەئاسانیی تێدەگەین، سیلان ڕەنگە باسی هۆڵۆكۆستی كردبێت، بەڵام هایدیگەر بێدەنگی هەڵبژاردووە و مۆریس بلانشۆش لەم بارەیەوە دەڵێت: “هەڵەى قەرەبوونەكراوەى هایدیگەر بێدەنگییەتی بەرانبەر بە ‘چارەسەری كۆتایی‘ [لەناوبردنی جووەكان]. ئەم بێدەنگییە، ئەویش كاتێك سیلان ئاماژەى پێكردووە، یان خۆبەدوورگرتنی هایدیگەر لەوەى داوای بەخشین لە شتێك بكات كە قابیلی بەخشین نەبووە، مانای ئەو ڕەتكردنەوە و ئینكاركردنەى بەخشیوە كە سیلانی نوقمی نائومێدی كردووە و بارودۆخیشی شێواندووە، چونكە سیلان دەیزانی ‘شۆوا‘ [هۆڵۆكۆست] دەركەوتەى جەوهەری خۆراوا و ئاشكرابوونی ئەو جەوهەرە بوو”.

ئالان بادیۆ و هایدیگەر: پۆڵ سیلان

ئالان بادیۆی فەیلەسوفی چەپی ڕادیكاڵی فەڕەنسی، لە كتێبەكەیدا بەناوی “سەدە” (٢٠٠٥/٢٠٠٧)ـەوە كە شیكاری بۆ شیعری سیلان و شیعری سان ژۆن پێرسی دەكات، لەو كتێبەدا نیشانەیەكی سەرەكیی بە ئامانج دەگرێت تا تیرەكانی خۆى تێبگرێت: مارتین هایدیگەر. بادیۆ لەم ڕێگایەوە و لە ڕێگای شیعری سیلانەوە دەیەوێت دژی جووڵەی “ماڵ/نیشتمان” (Heimat) بووەستێتەوە كە لە خوێندنەوە بەناوبانگەكەى هایدیگەردا بۆ شیعرەكانی هۆڵدەرلین دەبینرێنەوە. لێرەشەوە دەتوانین خۆمان لەو بۆچوونانە ڕزگار بكەین كە پێیان وایە سیلان ستایشی فەلسەفەى هایدیگەری كردووە، بەپێچەوانەوە بۆ بادیۆ، شیعری سیلان دابڕانێكی ڕادیكاڵە لەو دیدگایانەى لەسەر ئەم پرسە هەن. هایدیگەر لە شیكاریی هۆڵدەرلیندا چەمكی یۆنانیی “ئاناباسیس”ی زەینەفون وەك گەڕانەوە بۆ ماڵ وەردەگێڕێت و هەمووشمان دەزانین چەمكی “ماڵ” یان “نیشتمان” (Heimat) پێگەیەكی سەنتڕاڵی لە فەلسەفەى ئەو فەیلەسوفەدا هەیە. دەفتەرە ڕەشەكانی هایدیگەر (٣٤ دەفتەر كە لەنێوان ساڵانی ١٩٣١ تا ١٩٧٦ نووسراون) گەواهین لەسەر دیدگای نەژادپەرستانە و ڕاسیستانەى فەیلەسوفەكە بەرانبەر بە جوو و تەنانەت ڕەوایەتیی تەواو ئایدیۆلۆژییش دەهێنێـەوە. لە بەرهەمەكانی هایدیگەردا، دەتوانین بە بەردەوامیی چەمكەكانی “ماڵ” و “نیشتمان” بدۆزینەوە. ئەم چەمكە لە ڕوانگەی فەلسەفییەوە باس لە “ڕیشەداربوون لەنێو شوێن”دا دەكات؛ و بەڵام لە مانا سیاسییەكەیدا جۆرێكی ناسیۆنالیزمی پریمیتیڤ و سەرەتاییە. هایدیگەر باسی لە “خاك و خوێن” دەكرد، كە بەتەواوی لەگەڵ پروپاگەندە سیاسییەكەى نازییەكاندا دەهاتەوە. بۆیە هایدیگەر تەنانەت دەیگوت “ئاژەڵانیش ڕاستە بێ زمانن بەڵام بێ شوێن و بێ ماڵ نین”، بەڵام جووەكان “بێ دونیا و بێ ماڵ و بێ شوێنن”. دەیگوت “دونیای ئاژەڵان كەمترە”، بەڵام لەبەرانبەردا “جووەكان هەرگیز لە دونیادا نەبوون، هەرگیز هیچ شوێنێكیان نەبووە”. لە كتێبی بوون و كاتدا باس لە نموونەى بەرد دەكرێت وەك شتگەلێك كە “دونیا”ی نییە. بەڵام بەرد ئەگەر بێ دونیا و بێ شوێنیش بێت، ناتوانێت هەڕەشە بێت بۆ سەر شارستانێتی و كۆمەڵگا، بەڵام جووەكان هەڕەشەن.

لە كتێبی “سەدە“دا ئالان بادیۆ شیعری “ئاناباسیس”ی سیلان بە وەرگێڕانی ئینگلیزیی مایكڵ هامبۆرگەر دەخوێنێتەوە. “ئاناباسیس” لای بادیۆ گرنگییەكی بنچینەیی ڕووبەڕووبوونەوە و مامەڵەكردن ئاشكرا دەكات كە دەبێت چۆن ئێمە لەهەر جووڵەیەكی هەوڵ و گەڕانی سوبژێكت تێبگەین بۆ زاڵبوون بەسەر ئەو خراپە هاوبەشانەى لەناوەوەى “گەڕانەوە بۆ ماڵ” سەپێنراوە.

هەروەك هەمووان دەزانن “ئاناباسیس” هەم ناوی كتێبێكە لە نووسینی زەینەفونی مێژوونووس، ئەدیب، نووسەر و فەیلەسوفی ئەسینایی و هەم ڕابەرایەتیكردنی گەڕاندنەوەى لەشكری ١٠ هەزار سەربازی یۆنانییە بۆ ناو خاكی ئەسینا بە ڕابەرایەتیی زەینەفون. لای هایدیگەر ئاناباسیس دەگۆڕێت بۆ “گەڕانەوە بۆ ماڵ” لە تەفسیری هۆڵدەرلیندا و مانای زیاتری “بوون بە ئەڵمانی”، “خزمەتكردن بۆ بوون بە ئەڵمانی” دەگەیەنێت. بەكورتی: “گەڕانەوە بۆ ماڵ بریتییە لە بەدیهێنانی نیشتمانی ئەڵمانی”. بەڵام لای سیلان “ئاناباسیس” دەبێتە جووڵەى “بەرەو ماڵ”ی ئەو كەسانەى ماڵیان لەدەستداوە، خراونەتە دەرەوەى شوێن و یاساوە.

شیعری ئاناباسیس

ئەمە

نیشانەی بچووكی نێوان دیوارەكان

حەقیقەتی ناهەموار و ناتێپەڕ

بەرەو سەر و گەڕانەوە

بۆ داهاتووی هاوشێوەى دڵ ڕۆشن

لەوێیە

مشكەكوێرەى هیجا و بڕگە

ڕەنگەكانی دەریا، دوور

بەرەو شوێنی ناقابیلی كەشتیوانی

پاشان:

سەرئاوكەوتووەكان،

تەختەكانی سەرئاوكەوتووە خەمبارەكان،

لەگەڵ ئەوانەى

بەئاسوودەیی هەناسە دەدەن، باز دەدەن و

بە حەز و خۆشییەوە بۆ ساتێك تەنها-: دەنگدانەوەى زەنگۆڵەى ڕۆشنایی

(دوم-، دون-، ئون-،

ئەندی سوسپیرات

كۆر)،

ئازاد بوو،

ڕزگار بوو،

ئێمە.

شتی بینراو، شتی بیستراو،

وشەى ناو چادر:

ئازادیی ڕوولەگەشە:

بەیەكەوە.⁶

وەك ئالان بادیۆ باسی دەكات لێرەدا سێ پێكهێنەری ناوەكیی ئاناباسیسی زەینەفون هەن– “دووبارە هەڵزنان بەرەو سەرچاوە”، “باڵەخانەى سەخت و دژواری تازەیی” و “ئەزموونی دوورخراوەی دەستپێكردن”  – لەنێو شیعرەكەى سیلانیشدا دووبارە بوونەتەوە، و هاوكات بوونەتە “سێ پەیوەندیی شلۆق و بەنزیكەیی ناقابیلی بەرگەگرتن: نیشانەی بەرتەسك، حەقیقەتی ناقابیلی تێپەڕین، داهاتووی هاوشێوەى دڵ ڕۆشن”. ئەم سێ پەیوەندییانە بەیەكەوە بریتیین لە “هەڵكشان بەرەو سەرەوە و گەڕانەوە”، واتا جوڵەى ئاناباسیسی سیلان. كاركردنە ناوەكییەكانی گرنگیی ئەم یەكەم خولانەوەیە زیاتر سروشتی دەقیق و وردبینیی ئەم “پەیوەندییانە” ئاشكرا دەكات. شیعرەكە بە وشەى “ئەمە” (Dieses) دەست پێ دەكات (this) “ئەمە، لێرە و ئێستا”. مایكڵ هامبۆرگەری وەرگێڕی شیعرەكە بۆ زمانی ئینگلیزی بۆ بەرزكردنەوەى ئامادەیی خودی شیعرەكە، دەیخاتە ڕیزی “نیشانەى بەرتەسك”، بەڵام دەقە ئەڵمانییەكە نەرمییەكی حەرفییانەى زیاتری وەك “بەرتەسكی نووسراوی نێوان دیوارەكان” پیشان دەدات. زمانی شیعرەكە پوخت دەبێتەوە بۆ نێو “نیشانە”یەكی تاقانە كە بەو دیوارانەى دەوری گرتوون، ڕێگای لێگیراوە و بەربەستی بۆ دروستكراوە. وشەى ئەڵمانیی Zwischen بەگشتی بە مانای “نێوان” (between) دێت و وەردەگێڕدرێت، بەڵام هەروەها پاشگرەكانی Zwischenbemerkung(interruption) و Zwischenruf بە مانای “دابڕان، هەڵپەساردن” دێت، ئەمەش مانای خۆی لە ئینگلیزیدا لەدەستداوە كە دەتوانین لەم لەدەستچوونە تێبگەین. نیشانەى بەرتەسك و تەنگەبەر، بەڕواڵەت وشەیەكی سەپێنراو و داتاشراوە، خودی وشەكە هەرچۆنێك بێت دابڕان و هەڵواسینێك بۆ سنووردارێتیی دیوارە داسەپێنراوەكان بەدەستەوە دەدات و لەگەڵ خۆیدا ڕێگا بەرەو “داهاتووی هاوشێوەى دڵ ڕۆشن” دەگرێتە بەر.

ئەم یەكەم وەرچەرخانە بەستراوەتەوە بە دروستكردنی وشەیەك لەسەر weg (وشەیەكی ئەڵمانی كە بە مانای ڕێگا دێت). Unwegsam مانای “ناهەموار” لە زمانی كوردیدا بە زەینماندا دەهێنێت یاخود وشەى “rough” لە زمانی ئینگلیزیدا. بەڵام وەرگێڕی ئینگلیزی، هامبۆرگەر، زیت و وریا و وشیارە لە مامەڵەكردن لەگەڵ وشەى weg لە پێكهاتە و دروستكراوی “unweg“دا، تەفسیكردن و تێگەیشتن لە unwegsam-wahre وەك شتێكی هاوشێوەى “حەقیقەتی ناهەموار و ناتێپەڕ”، و وەرگێڕانەكەى بۆ “حەقیقەتی ناقابیلی تێپەڕكردن” (impassable-true) [یاخود حەقیقەت كە نابڕدرێت]. بێگومان، لە ئەڵمانیدا، ئەو ڕاستییەى هەر ڕێگایەك لە شیعردا لە یاریی وشەكاندا تاریك و ناڕوون دەبێت، بانگمان دەكات بۆ بیركردنەوە لە سەختیی ڕێگا، واتا ئەو ڕاستییەى كە ڕەوت و ڕۆیشتن لەڕێگای ئاناباسیسەوە دەبێت بگیرێتەبەر، بەئێمە نەبەخشراوە و پێمان نەدراوە. زمان لەنێوان دیوارەكانی ناقابیلی تێپەڕكردن و دیوارە سەختەكاندا سەپێنراوە، ئەمەش ڕاستە، بەڵام ڕێگای ناهەمواری داسەپاو بە هۆی شوا [ئاوشڤیتز]یشەوە بوونی هەیە؛ زمان تەنها ئامرازی بەردەوامبوونە، بەڵام دەبێت ببێتە زمانێكی بەرەنگارئاسا، “نیشانەیەكی بەرتەنگ”.

بادیۆ لە كتێبی سەدەدا خوێندنەوەكەى بۆ شیعری “ئاناباسیس” لە ڕێگای لابردنی پرسیارەكانی دیكە لە سنوورەكانی دەستەجەمعییەت، لە دیالەكتیكی “من” و “ئێمە”وە دەست پێ دەكات. بادیۆ دەڵێت:

“بۆ سەرجەمی دەستەی بیرمەندان، بەتایبەت لە سەردەمی بیركردنەوەى فاشیزمدا (و بەبێ هەڵاواردنی هایدیگەر)، “پیاوی نوێ” بەشێكە لە گەڕاندنەوەى پیاوی كۆن، ئەو پیاوەى كە دیار نەمابوو، بزر ببوو، گەندەڵ ببوو. لە ڕاستیدا پاڵاوتن و پاقژكردنەوە كەم و زۆر پرۆسەى توندوتیژئاسای گەڕانەوەى ڕیشە و سەرچاوەى لەڕیشەهەڵكێشراوە. شتی نوێ بریتییە لە بەرهەمهێنانی ڕەسەنێتی. لە شیكاری كۆتاییدا، ئەركی سەدەكە بریتییە لە بینینی ئێرە وەك دووبارە دامەزراندنەوە و گەڕاندنەوە(ی سەرچاوە) لە ڕێگای وێرانكاریی (ناڕەسەنێتییەوە)”.

لەژێر نیشانەى “ئاناباسیس”دا بادیۆ سەرچاوەكانی بیركردنەوە لە ڕێگای دروستكردن دەبینێتەوە، دوای جۆرە ڕووبەڕووبوونەوە و مامەڵەكردنێكی سوبژێكتی زووتێپەڕی نادڵنیای خود دەبێتەوە – “ئێمە”یەك كە نایەوێت ببێت بە سوبژێكت. دیارە شیعرەكەى سیلان وەڵامێكە بۆ دینامیكییەتی ئەو ناساندنەى لە خوێندنەوەى هایدیگەردا بۆ شیعری هۆڵدەرلین دەبینرێت، كە ئەم شیعرەی سیلانیش گەلێك ڕەگەز و سەرچاوە بۆ فەلسەفەى بادیۆ دابین دەكات. دیارە بە پشت بەستن بە فەلسەفەى بادیۆ دەبێت لەوە تێبگەین كە لەنێو توندوتیژیی سەدەى بیستدا، سوبژێكت چیتر نابێت بە چەمك و زاراوەكانی هاوشوناسیكردن بیری لێبكرێتەوە بەڵكوو دەبێت وەك ڕووداو ببینرێت. كەواتە ئەو پرۆسەیەى ڕێنمایی دروستبوونی سوبژێكت دەكات دژی هاوشوناسیكردن و یەكخستن و وەك یەك لێكردن دەوەستێتەوە. ئەم چەمكە یەكێكە لە چەمك و زاراوە سەرەكییەكانی هایدیگەر لە شیكردنەوەى هۆڵدەرلیندا، كە سیلان دژی دەوەستێتەوە و وەك یەك لێكردن وەك شوا [ئاوشڤیتز] دەبینێت.

بۆیە وزە و هێزی هاوچەرخانەى “ئاناباسیس”ی سیلان بۆ ئالان بادیۆ، هەم لە ڕەتكردنەوەى هایدیگەرەوە سەرچاوە دەگرێت و هەم بەدەستەوەدانی سوبژێكتێكی نوێی بەرەنگاری. سوبژێكتی نوێی سیلان بۆ زاڵبوون بەسەر هایدیگەردا، بەتەنها تاوانباركردنی شەخسیی ئەو نییە وەك هاریكاری نازیزم، بەڵكو بەدەستەوەدانی سوبژێكتێكی نوێی بەرەنگارییە دژی “گەڕانەوە بۆ ماڵ” [نیشتەجێبوونی ئەڵمانی]یە لەڕێگای بەدەستەوەدانی كۆچ و جووڵەی “ئاناباسیس” “هەڵكشان بەرەو سەرەوە و گەڕانەوە”. ئاناباسیس جۆرە ڕەوتگرتن و ئاراستەى سوبژێكتە بۆ وەستاندن و دەستێوەردارن: ڕەتكردنەوەى ئایدیالە ئەفسانەیی/كولتوورییەكانی ئەڵمانیبوون و دروستبوونی سوبژێكتێكی پڕ لە جووڵە. ئەمەش لە تەفسیر و خوێندنەوەى بنیامینییانەدا زیاتر دەردەكەوێت كە لە بەشی دواتردا باسی دەكەم.

ماتریالیزمی مێژوویی-شیعریی سیلان لە ڕێگای بنیامینەوە

واڵتەر بنیامین یەكێكە لەو بیرمەندە دیارانەى بووەتە دەروازەیەكی گرنگ و ڕادیكاڵ بۆ لێكۆڵینەوە لە جیهانی ئەدەبی و هونەری و پەیوەندیی بە جیهانی ماتریالییەوە. من لەم بەشەدا هەڵوەستە لەسەر ماتریالیزمی مێژوویی بنیامین دەكەم و پاشان پەیوەندیی بە پۆڵ سیلانەوە دەخەمە ڕوو. هەروەها دەبێت ئەوەشمان لە یاد بێت كە سیلان خۆی شیعری بۆ بنیامین نووسیوە.

بنیامین دەنووسێت “خستنەڕووی هەموو مێژوویەك دەبێت لەگەڵ وشیاربوونەوە و بێداربوونەوەوە دەست پێ بكات”. “بێداربوونەوە” ئەو ڕووداوەیە كە ڕابردوو بە سەردەمی ئێستاوە دەبەستێتەوە. بۆیە پاساژەكانی پاریس و دانانی لە لایەن بنیامینەوە وەك كاری مێژوونووسیی ماتریالیستی، هەر لەبەر ئەمەش دەڵێت كە مێژوونووسیی ماتریالیستی: “بێداربوونەوەیە لە سەدەى نۆزدە”. بنیامین لەم كتێبەشدا پشت بە مۆنتاژ و وێنە دیالەكتیكییەكان دەبەستێت تا بونیادی مێژوونووسیی ماتریالیستی خۆى دابمەزرێنێت. بێ هۆ نییە كە نامیلكە شیعرناسییەكەى سیلان بەناوی مێریدیان، جۆرێكە لە پیشاندانی مێژوویی و ئامادەیی مێژوویی لە هەمان مانای بنیامینی وشەكەدا. بۆیە سەرەتا پێویستە ماتریالیزمی مێژوویی بنیامین بناسین ئەوسا وردتر تێدەگەین مەبەستی سیلان و پەیوەندیی بە ماتریالیزمی مێژووییەوە چییە.

یەك: ماتریالیزمی مێژوویی

“ماركس دەڵێت: شۆڕشەكان بزوێنەری مێژووی جیهانن. بەڵام لەوانەیە ئەمە بە شێوەیەكی دیكە بێت. پێدەچێت شۆڕشەكان ڕاكێشانی برێكی لەناكاوی قیتارەكە بێت لە لایەن سەرنشینانی قیتارەكەوە – واتا ڕەگەزی مرۆیی”.⁷ئەم ئیقتیباسەى بنیامین ڕاستەوخۆ ئاماژەیە بۆ شۆڕش وەك دژی ئایدیای پێشكەوتن. ئەو بیرۆكەیەى هەر لە لیبراڵیزمەوە تا سۆسیال دیموكراسی و تا ماركسیزمی عەوامانەى ئەنتەرناسیۆنالی دوو باوەڕیان پێی هەبوو، بەتایبەت ماركسیستە حەتمیگەراكانی وەك ئەنتەرناسیۆنالی دوو لەو بڕوایەدا بوون گەشەسەندنی هێزە بەرهەمهێنەرەكان خۆبەخۆ دەبێتە هۆى سەرهەڵدانی سۆسیالیزم، بەڵام پێشبینیی مەترسییەكانی ئەم پێشكەوتنەیان نەكردبوو كە دەتوانێت شارستانێتیی مۆدێرنیتەى سەرمایەداری بەرەو هەڵدێرەكانی خۆی ببێت و تاوان و كارەسات و وێرانە بەسەر وێرانەدا كەڵەكە بكات. هەر لە ئاوشڤیتز و هۆڵۆكۆست و دوو جەنگیی جیهانییەوە تا كارەساتی گەورەى پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا لەسەر ناكازاگی و هیرۆشیما. تەنها ماتریالیزمی مێژوویی توانای پێشبینیكردنی ئەم كارەساتانەى هەیە و بە شێوەیەكی دروستیش ئاگادارمان دەكاتەوە. مێژووی ئەم چەند ساڵەش ئەمەى پشتڕاست كردۆتەوە.

كرۆكی تێزەكان دەربارەى چەمكی مێژوو بریتییە لە “ماتریالیزمی مێژوویی”، كە بنیامین بە بەردەوامی لە تیۆری مێژوونووسییە ماتریالیستییەكەیدا بەكاری دەهێنێت.⁸ لە تێزی یەكەمدا بنیامین باس لە بووکەڵەیەك دەكات و دەڵێت: “ئەو بووكەڵەیەى پێی دەگوترێت “ماتریالیزمی مێژوویی” وادانراوە دەبێت هەمیشە براوە بێت. ئەو ئیتر بەئاسانی دەتوانێت دژی هەر نەیارێك ڕابێت و بیبەزێنێت”. بەڵام بە مەرجێك ئەگەر “بتوانێت خزمەتەكانی تیۆلۆژیا بەكار بهێنێت، هەر ئەو تیۆلۆژیایەى وەك هەمووان دەزانن بچووك و قڕێژ بووە و چیتر ناتوانێت ڕووی خۆى دەربخات”. یەكێك لە پرسیارە سەرەكییەكان ئەوەیە ئایا چۆن دەكرێت ئایدیای تیۆلۆژی لە مێژوونووسیی ماركسیستیدا بەكار بهێنرێت؟ لێرەدا دەرفەتی ئەوە نییە بە وردەكارییەوە لەسەر ئەم پرسە بووەستم بەڵام پاشان دەگەڕێمەوە سەری.

ڕووداوەكان بە هەموو چەشنەكانییەوە بە تێپەڕینی كات بە بەردەوامی كەڵەكە كراون و پاشان وەك ڕووداوی گرنگ و ڕووداوی ناگرنگیش پۆلێندبەند كراون. ئەوەى بۆ مێژوونووس یەكاڵاكەرەوەیە ئەوەیە كە ڕووداوی مێژوویی چ كاریگەرییەكی لەسەر هەلومەرجی ئێستا هەیە. مێژوونووسیی سەركەوتووان و براوەكان، ئەوانەى بە وریاییەوە دەزانن ڕابردوو لە بەرژەوەندییەكانی خۆیاندا دووبارە ڕاڤە بكەنەوە، بنیامین لە تێزی چوارەمدا بەم جۆرە دەریدەبڕێت: “هەروەك گوڵەكان ڕوویان بەرەو خۆر وەردەچەرخێنن، ئەوەى تا ئێستاش هەبووە بە یارمەتیی جۆرێكی نهێنیی ڕۆشنەپێكهاتنـەوە هەوڵ دەدات بەرەو ئەو خۆرە وەربچەرخێت كە لە ئاسمانی مێژوودا دەدرەوشێتەوە”. لە هەمان كاتدا بنیامین باس لەوە دەكات كە ئەو مێژوونووسەى خۆی خستووەتە باوەشی ڕێبازی ماركسیستییەوە لە خەباتی چینایەتی تێدەگات و هەمیشە براوەی ئەم جۆرە مێژوونووسییەیە. بۆیە لە تێزی پێنجەمدا زۆر بەڕوونی دەریدەبڕێت، كە: “وێنەى ڕاستەقینەى ڕابردوو بە شێوەیەكی توند و خێرا (و ویزەویز) تێدەپەڕێت. تەنها دەكرێت وەك وێنەیەك ڕابردوو بگرین كە تیایدا ئەو ساتەكەى دەناسینەوە، دەدرەوشێتەوە و لەوە بەدوا بەخێرایی دەڕوات و نابینرێتەوە. “حەقیقەت هەرگیز لە چنگی ئێمە ڕاناكات” – ئەمەش كە دراوەتە پاڵ گۆتفرید كیلەرـەوە هەمان ئەو شوێنە داگیر دەكات كە تیایدا ماتریالیزمی مێژوویی خۆى لە وێنەى مێژووگەرایی بۆ مێژوو جیا دەكاتەوە و دادەبڕێت. هەر وێنەیەكی ڕابردوو بۆ ئەبەد دەڕوات و بزر دەبێت ئەگەر لە لایەن زەمەنی ئێستاوە وەك یەكێك لە كێشەكانی ئەمڕۆ نەناسرێتەوە و دانی پێدا نەنرێت”.

وێنەى ڕابردوو كە ئێستا مێژوونووسانی قوتابخانەى مێژووگەرایی باسی دەكەن و پیشانمانی دەدەن، وێنەى چینی حاكمان و سەركەوتووانە، كە وەك بنیامین بە زمانێكی شیعری دەڵێـت: “لە ساتی سەركەوتنی دوژمندا، تەنانەت مردووانیش لە ئەماندا نابن. ئەم دوژمنەش تا ئێستا جگە لە سەركەوتووان كەسی دیكە نییە و دوژمنە تا ئێستا بەردەوامە لە سەركەوتنی خۆى”. لەبەرئەوە، مێژوونووسیی سەركەوتووان، بەگوێرەى دیدگای ماركسیستی بریتییە لە چینی باڵادەست، كە ئیتر مێژوونووسییەكی نوێ جێگای دەگرێتەوە: ماتریالیزمی مێژوویی. ئەم ڕەوتە نوێیە هەوڵدەدات ڕابردوو بە زەمەنی ئێستاوە ببەستێتەوە نەك وەك بابەتێكی مێژوویی بۆ لێكۆڵینەوەى زانستی، بەڵكوو بۆ ڕزگاركردنی ڕابردووی تەواونەكراو لەپێناوی بونیادنانی داهاتوودا، چونكە تا ڕابردووی ستەملێكراو ڕزگار نەكەین، ناتوانین داهاتووی مرۆیی بونیاد بنێین. لەبەرئەوە ئیشی ماتریالیستی مێژوویی، بریتییە لە دابڕانی مێژوویی، چونكە مێژوونووسیی ماتریالیست مێژوو وەك ڕەوتێكی بەردەوامی ڕوولەسەر نابینێت، كە هەمیشە لە بەرژەوەندیی چینە باڵادەستەكان و دوژمنانی چینی كرێكاردا بەكار دەهێنرێت، بەڵكوو ئیتر مێژوو لە خوارەوە دەنووسرێتەوە، كە بریتییە لە نەریتی ستەملێكراوان. مێژوو هیچ كاتێك ڕەوتێكی ئارامی نەبڕیوە، هەمیشە چینەكانی خوارەوەى كۆمەڵگا ئەم بەردەوامێتییەیان وەستاندووە و گرفتیان بۆ دروست كردووە.

دوو: مێژوونووسیی شیعریی پۆڵ سیلان

وێنەى دیالەكتیكیی بنیامین بووەتە دەروازەیەك بۆ شیعری كریستاڵی هەناسەدانی سیلان. كریستاڵەكانی هەناسەدان بریتییە لە وێرانبوونی هەناسەدان، نیشانەیەكی “لەهەناسەكەوتنی نەخۆش” كە پێناسەى چارەنووسی مرۆیی دەكات لەنێو سیاقی مێژووی جیهانیدا. نەخۆشی و نیشانەى نەخۆشیی كریستاڵی هەناسەدان لە ژوورەكانی گازی كەمپەكانی قڕكردنی جووەكاندا بەكارهێنراوە. “كریستاڵی هەناسەدان، بریتییە لە كریستاڵی مەرگ، نیشانەى دوایین ساتی هەناسەدان”. لەگەڵ ئەوەى پێم وایە كریستاڵی هەناسەدان بریتییە لە نیشانەى دوایین ساتی هەناسەدان، بەڵام بۆ دانانی كریستاڵی هەناسەدان تەنها وەك شتێكی ڕووت كە لە لایەن هێزە مێژووییە دەرەكییەكانەوە دیاری كراوە، ئەوا لە هەمان كاتدا دەكرێت دامەزراندنەوەى لە ئینسانیخراوی مەرگێكی نەناسراو بێت. لە مەرگدا، تاك لە هەناسەدان دەكەوێت، كە لە ژیاندا، بریتی بوو لە درزێك دەبوو بەسەریدا باز بدات. و بۆیە، مەرگ بریتییە لە ئاوێتەبوون لەگەڵ نیشانەى هەناسەدانی كەسێك: مانا و ئاراستەی ژیان. ئەگەرچی ئەمە بریتییە لە نیشانەیەكی مەرگ، بەڵام شتێكی ئومێدبەخشانە لە وێنەى كریستاڵی هەناسەداندا هەیە. لە شیعری “گەندەڵبوون/وێرانبوون”دا سیلان كریستاڵی هەناسەدان بەم جۆرە وەسف دەكات:

قووڵ

لە هەڵكۆڵینی زەمەندا

لە لایەن

سەهۆڵی هەڵكۆڵراوەوە

لەچاوەڕوانیدایە، بۆ

كریستاڵێكی هەناسەدان،

شایەتی نەگەڕاوەى

تۆ.

بە مانایەك، كریستاڵێكی هەناسەدان، بریتییە لە ڕێگایەكی نامۆبووی دەربڕینی ئێمە “لێرە بووین” – بەتەواوی كراوە بەڕووی زماندا، جیهان، و بەشداریكردن لە ژیانی خۆماندا. بەڵام، ئەمە دەربڕینێكی تاقانەیە كە ئێمە فڕێ دەداتە بەردەم خۆمانەوە، ئەو كاتەش دەمێنێتەوە كە چیتر زمان، جیهانمان نەماوە، یاخود بوونمان مسۆگەر نییە بمێنێتەوە. ئەگەرچی ئەمە ناتوانێت مێژوو لە بەردەوامیی خۆی بخات، بەڵام دوژمنایەتیی لەگەڵ پیشاندانی ئاراستەیەكدا هەیە كە جیهان بەرەو هەڵدێر دەبات.

ڕەخنەی بنیامین لە مێژووگەراییی هایدیگەر و مێژووگەراییی بەگشتی كە لە “تێزەكان دەربارەى چەمكی مێژوو”دا هاتوون، دەبێتە دەروازەیەك بۆ سیلان تا نەك سیاسەتی بەخشین، بەڵكوو سیاسەتی ڕزگاریی بگرێتەبەر.

شیعرەكانی پاوڵ سیلان فۆرمێكی بیركردنەوە دەخاتە بەردەستمان كە لە ماركسیزمی بنیامینەوە سەری هەڵداوە. ئەم فۆرمە خستنەڕووی مێژووە، مێژوونووسییەكی شیعری كە شوێنپێی لە پرۆسەى بێداربوونەوەدا هەیە كە بریتییە لە سوبژێكتی شۆڕشگێڕی. ڕەخنەی بنیامین لە مێژووگەراییی هایدیگەر و مێژووگەراییی بەگشتی كە لە “تێزەكان دەربارەى چەمكی مێژوو”دا هاتوون، دەبێتە دەروازەیەك بۆ سیلان تا نەك سیاسەتی بەخشین، بەڵكوو سیاسەتی ڕزگاریی بگرێتەبەر. ئامانجی بنیامین لە نیگای ڕەخنەییی خۆیدا لە كارەساتی پێشكەوتنی مێژوویی كە دەیویست فۆرمی ماتریالیزمی مێژوویی وێران بكات، دووبارە لە لایەن مێژوونووسیی ماتریالیستییەوە زیندوو كراوەتەوە و بووەتە دەروازەیەك بۆ مێژوونووسیی شیعری لای سیلان. لە ڕێگای لەناوبردن و وەستاندنی جووڵەى بەردەوامی پێشكەوتنی مێژووییدا، بنیامین دەیویست ئەم ڕەوتەى بەرەو كارەسات و فاشیزم هەنگاوی ناوە بوەستێنێت كە پاشان بووە هۆى ئاوشڤیتز و كارەساتی سەدەى بیست. ئەگەر سەیری شیعرەكانی سیلان بكەین پڕیەتی لە وێنەى ڕابردوو، ڕابردوو نەك وەك نۆستالژیا، بەڵكوو وەك ڕابردووی سەركوتكراو، بۆ سیلان، قڕكردنی جووەكان وێنەیەكی ڕابردووە كە بووەتە مۆركێك بە ناوچەوانی سەدەى بیستەوە و هایدیگەر ستایشكاری بوو، بۆیە ناكرێت سیلان لە سەردانەكەیدا لە هایدیگەر، خۆش بووبێت.

پاشان سیلان بەڕاشكاوی لەگەڵ بنیامیندا یەك دەگرێت، ڕزگاركردنی ڕابردوو، بۆ دامەزراندنی داهاتوو، بریتییە لە خەباتی چینایەتی. بۆیە چەمكە بنچینەییەكانی خودی ماركسیش دێنە ناو شیعر و خەباتی سیلانەوە. بێ هۆ نییە كە كەسێكی وەك شانۆن هایسی لێكۆڵەری سیلان دەڵێت: شیعری سیلان بریتییە لە شۆڕش لە مانا و ئاراستەى بووندا. ئەمەش بەقووڵی بەستراوەتەوە بە خەباتی چینایەتییەوە. تەنها ئەگەرێك بۆ دووبارەنەبوونەوەى كارەسات، بریتییە لە گەیشتن بە كۆمەڵگای بێچین. لێرەشدا پەیوەندیی سیلان و بنیامین بەتەواوی ڕۆشن دەبێتەوە.

سەرچاوەكان

Benjamin, B. The Arcades Project. Translated by Rolf Tiedemman. Cambridge: Belknap Press, 1999.

Benjamin, B. The Correspondence of Walter Benjamin, 1910–1940. Edited by Theodor Adorno andGershom Scholem. Chicago, IL: Chicago University Press, 1994.

Benjamin, B. Illuminations. Edited by Hannah Arendt. New York: Schocken Books, 2007.

Benjamin, B. The Origin of German Tragic Drama. Translated by John Osbourne. New York: Verso,2009.

Walter Benjamin: Marx sagt. Manuskripte – Entwürfe und Fassungen. In: Walter Benjamin: Über den Begriff der Geschichte. Christoph Gödde, Henri Lonitz (Hrsg.), Walter Benjamin Archiv, Suhrkamp, Berlin 2010, S. 153.

Walter Benjamin: Über den Begriff der Geschichte. Christoph Gödde, Henri Lonitz (Hrsg.), Walter Benjamin Archiv, Suhrkamp, Berlin 2010, S. 93.

Coetzee, J. M. 2001. “In the Midst of Losses.” New York Review of Books, July 5. http://www.nybooks.com/articles/archives/2001/jul/05/in-the-midst-of-losses/.

Derrida, Jacques. 2005. Sovereignties in Question: The Poetics of Paul Celan. Translated byThomas Dutoit, Outi Pasanen, Philippe Romanski and Joshua Wilner. Edited by ThomasDutoit and Outi Pasanen. New York: Fordham University Press.

Alain Badiou, The Century, trans. By Alrberto Tsocano, Polity, 2007.

Celan, P. Breathturn Into Timestead: The Collected Later Poetry of Paul Celan. Translated by PierreJoris. New York: FSG, 2015.

Celan, P. The Meridian. Translated by Pierre Joris. Stanford, CA: Stanford University Press, 2007.

Celan, P. Selected Poems and Prose of Paul Celan. Translated by John Felstiner. New York: W.W.Norton, 2001.

Derrida, J. Specters of Marx: The State of Debt, the Work of Mourning, and the New International.Translated by Peggy Kamuf. New York: Routledge, 1994.

[6]ANABASIS دەقی ئەڵمانی شیعری ئاناباسیس

Dieses

schmal zwishhen Mauren geschriebne

unwegsam-wahre

Hinauf und Züruck

in die herzhelle Zukunft.

Dort.

Silbenmole,

meerfarben,

weit

ins Unbefahrne hinaus.

Dann:

Bojen-,

Kummerbojen-Spalier

mit den

sekundenschön hüpfenden

Atemreflexen-: Leuchtglockento

¨ne (dum-,

dun-, un-,

unde suspirat

cor),

aus gelöst,

eingelöst, unser.

Sichtbares, Hörbares, das

freiwerdende

Zeltwort:

Mitsammen.

پەراوێزەکان

The post سیاسەتی ڕزگاری یان سیاسەتی بەخشین؟ appeared first on ژنەفتن.

سەرهەڵدانی ڕۆمان:

بۆ ڕۆمان لە زمانی کوردیدا بە درەنگەوە سەرهەڵدەدات؟ لە سەدەی هەژدەدا ڕۆمان لە ئەوروپا سەرهەڵدەدات، بەڵام لە هەمان سەدەدا ئێمە ڕۆمانی چینییمان نییە؟ هۆکارەکەی چییە؟ زۆربەی ڕۆمانەکانی سەدەی هەژدە حیکایەتی سەرکێشیی، پاڵەوانپەرستیی و هتدن، بەڵام لە هەمان سەدەدا ئێستاتیکا لە ئەوروپا سەرهەڵنادات. ڕۆمانی کوردیی بە فۆرم و ناوەڕۆکە سادەکەیەوە، لە سەردەمی ئینتیدابی بریتانییدا سەرهەڵدەدات، ئەمەش ئەو تێزەی واڵتەر بنیامین لە وتاری «حیکایەتخوان: چەند ڕامانێک دەربارەی نیکۆلای لیسکۆڤ»دا پشتڕاست دەکاتەوە کە سەرهەڵدانی ڕۆمان دەبەستێتەوە بە سەرهەڵدانی ئامرازەکانی چاپەوە. ئینگلیزەکان کە چاپخانەیان هێنایە سلێمانی، دەرفەتی سەرهەڵدانی ڕۆمانیان ڕەخساند، لەنێو ڕۆمانە کلاسیکەکاندا دەتوانین ناوی «لە خەوما»ی جەمیل سائیب و «مەسەلەی ویژدان»ی ئەحمەد موختار جاف بهێنین.

ڕۆمان بەرهەمی سەردەمی سەرهەڵدان و دەركەوتنی بۆرژوازییە لە مەیدانی هونەر و كولتووردا، واتا بەرهەمی سەردەمی مۆدێرنیتەیە. هەڵبەت بەو مانایە نایەت تەنها بۆرژوازیی دەتوانێت ڕۆمان بنووسێت، بەڵكو بەو مانایە بۆرژوازیی ڕۆمان دەكڕێت و پڕوپاگەندەى زیاتری بۆ دەكات. بەڵام كاتێك سایكۆلۆژیا سەرهەڵدەدات، لە پاڵیشیدا، سایكۆئەنالیسس (دەروونشیكاریی)، ئیتر بۆرژوازی هەموو جوڵە و ئەندامە موقەدەسەكانی خۆى لە دەستدەدات، چونكە دەروونشیكاریی ئیتر دەچێتە ناو ناخودئاگا (لاشعوور)ی موقەدەسی خێزانی موقەدەسی بۆرژوازییەوە. لەم ڕووەوە ڕۆمان بە گشتی بەرهەمی سەردەمی زانیارییە (information)، بەرهەمی سەردەمی گەشەى جۆرنالیزمە. كۆتایی سەردەمی حیكایەتخوانیی و گواستنەوەى حیكمەتەكانە. كۆتایی سەردەمی حەماسەیە. كۆتایی سەردەمی كاری پێكەوەیی و دەستەجەمعییە، سەرەتاكانی سەرهەڵدانی فەردانییەتی گۆشەگیرە (كە بۆرژوازیی لە ڕێگای باڵادەستیی بەسەر هێزی كار و نامۆكردنی هێزی كار و ئینسان و سروشت بەرهەمی هێناوە و بانگەشەى بۆ دەكات). ڕۆماننووسان هەمیشە بۆ ئەوەى ببن بە ڕۆماننووس، دەبێت خەرمانەیەكی موقەدەسی زێڕین بە دەوری خۆیاندا بكێشن: فەردانییەتی گۆشەگیر. واتا فەردانییەتی گۆشەگیر بەهەشتی لەدایكبوونی ڕۆمانە، كە چیتر ناتوانێت خۆى لە ڕێگای پێدانی نموونە بەرجەستەكانەوە دەرببڕێت. بۆیە بۆ نووسینی ڕۆمانێك پێویستت بە ئاڵۆزكردن، فراوانكردنی وەسفی ژینگە و سروشت و گەشەدان بە ناكۆكییەكان لە فۆرمە ڕووت و ئەبستراكتەكاندا هەیە. تا ئێرە لەگەڵ زیاتر گەشەسەندنی ئامرازەکانی بەرهەمهێنان لە کوردستان و زیاتر بوونی بە بەشێک لە بازاڕی جیهانی، زۆرینەی ڕۆماننووسان لەگەڵ زیاتر گەشەدان بە تەکنیکەکانی ڕۆمان، بەڵام لەم بازنەیەدا دەخولێنەوە. ڕۆمان وەک نواندنەوەیەکی تاکایەتیی موتڵەق و دوور لە هەموو پەیوەندیی و کاریگەرییە کۆمەڵایەتی، مێژوویی، سیاسیی و کولتوورییەکان. هەڵبەت دیسان ئەمەش بەو مانایە نایەت لە دەرەوەی ئەم چوارچێوەیە ڕۆماننووسی دیکە بوونیان نەبێت کە هەوڵی تێکشکاندنی ئەم بازنە داسەپاوە دەدەن.

ڕۆماننووس زیاتر سەر بە سیستەمی پیشەسازییە نەك هونەری دەستی، فەردانییە، نەك كۆیی، توانای گواستنەوەى ئەزموونی خۆی نییە بۆ خوێنەرەكانی.

لۆكاچ لە كتێبی “تیۆری ڕۆمان“دا شیعری داستانی وەك دەركەوتن و دەربڕینی فۆرماڵی گشتێتی (totality) و ڕۆمان وەك فۆرمێكی هونەریی سەردەمی مۆدێرن دەبینێت، سەردەمێك كە بریتییە لە “بێماڵییەكی باڵانشین”. ئەگەرچی لۆكاچ لەم قۆناغەدا ڕۆمانتیكێكی دژەسەرمایەدارییە تا سۆسیالیستێك، و لەم گۆشەنیگایەشەوە حەسرەتی سەردەمی لەدەستچووی كۆمەڵگای یۆنانی دەخوات؛ ئەم لەدەستچوونە، ڕۆمان شوێنەكەى پڕ كردۆتەوە، بەڵام لۆكاچی سۆسیالیست ڕۆمانی ڕیالیستیی وەك سەنتێزێك دەبینێت، كە دەیەوێت لەنێوان فۆرمێكی نوێی هونەری (ڕۆمان) و حەماسە، یاخود چامەى داستانی دابمەزرێت. ئەگەرچی بنیامین پشت بە “تیۆری ڕۆمان” لە وتاری “حیكایەتخوان”دا دەبەستێت، بەڵام بەدوای بەهەشتی لەدەستچوودا ناگەڕێت، وەك پێشتر بینیمان و دواتریش زیاتر هەڵوەستەى لەسەر دەكرێت. وەك خۆى لە نامەیەكیدا بۆ گێرشەم شۆلەم ئاماژەى پێ دەكات، دەیەوێت “تیۆرەیەكی نوێ بۆ ڕۆمان” نەك تیۆری ڕۆمان، بەدەستەوە بدات، بەڵام نزیك و بەسوود وەرگرتن لە لۆكاچ. بنیامین لە تیۆرەكەیدا، كە بەگوێرەى مۆدێلی لۆكاچ داڕێژراوە، بە شێوەیەكی مێژوویی و سیستەماتیك پێگەى فۆرمی حیكایەت دەخاتە نێوان داستان و ڕۆمانەوە، هەردوو جەمسەرەكە پێشتر لە لایەن لۆكاچەوە دامەزرێنرابوون. لای بنیامین، حیكایەتخوانیی، “بە گشتی فۆرمێكی شێوە پیشەگەریی پەیوەندیگرتن” پیشان دەدات. ئەمەش پێش هەموو شتێك واتا حیكایەت دەبەسترێتەوە بە كۆمەڵگای پێش-پیشەسازییەوە، بە ژیانی جووتیاران، پیشەگەران و بازرگانانەوە – كە دواتر باسی دەكەم. ئەمە واتا، وەك بێرن ڤیتە باسی دەكات، چیرۆكەكان خۆیان خاوەنی یەكسانیی هونەری دەستین[1]: ئەوان لە نەوەیەكەوە بۆ نەوەیەكی دیكە دەستاودەست دەكەن، وەك چۆن هونەرێكی دەستی لە نەوەیەكەوە فێری نەوەیەكی دیكە دەكرێت و دەگوازرێتەوە. ڕۆماننووس زیاتر سەر بە سیستەمی پیشەسازییە نەك هونەری دەستی، فەردانییە، نەك كۆیی، توانای گواستنەوەى ئەزموونی خۆی نییە بۆ خوێنەرەكانی. ڕۆماننووس، وەك پێشتر باس كرا، بەگوێرەى ڕێسا چەسپیوەكان كار دەكات و ناجوڵێت. لە سەردەمی نوێدا، چەند ڕۆماننووسێك ویستیان گۆڕان بەسەر سیستەمی ڕۆماندا بهێنن، لەوانە گۆتە، بەڵام هەموویان دەبوو دەستكاری فۆرمی ڕۆمان بكەن. تەنها كافكا ئاوارتەیە و لەم ڕێسایە دەردەچێت. بەگوێرەى بنیامین، كافكا تەنها حیكایەتخوانی سەردەمی مۆدێرنە. نیشانەى سەردەمی نوێش، بە زاراوەكانی بنیامین بریتییە لە “سەرهەڵدانی ڕۆمان لەگەڵ دەستپێكی سەردەمی مۆدێرندا”. بەپیشەسازییبوون بە تەنها وردە وردە لە ڕێگای گۆڕینی پیشەكاران و جووتیارانەوە بۆ نێو گروپە كۆمەڵایەتییە پەراوێزخراوەكانەوە پێشمەرجە كۆمەڵایەتییەكانی بۆ حیكایەتخوانی لەناو نەبرد، بەڵكو هەروەها لە هەمان كاتدا پێشمەرجە تەكنیكییەكانی بۆ ژانرێكی داستانیی نوێ هێنایە ئاراوە، كە ڕۆمان بوو. “ئەوە تەنها داهێنانی چاپەمەنی بوو ڕێگای بۆ سەرهەڵدانی ڕۆمان خۆشكرد”. سەرهەڵدانی چینی نوێ و هاوكات بەشۆڕشگێڕیی بوونی تەكنیكەكانی دووبارە بەرهەمهێنانەوەی سەر بەو چینە، لای بنیامین، كۆمەڵە مەرجێكن كە ڕێگا بۆ فۆرمێكی نوێی حەماسەى داستانی خۆش دەكەن. ئەگەر سەرمایەداریی خەڵكان لە كۆت و بەندی زەوی ڕزگار بكات و بیانكاتە كاری كرێگرتە و وایان لێ بكات بەگوێرەى ڕێساكانی ئامێر لە كارگەیەكدا كار بكەن، ئەوا ڕۆمانیش وەك بەرهەمێكی سەردەمی سەرمایەداری، خوێنەر بەگوێرەى ڕێساكانی پاڵەوان دەستنیشان دەكات و وەك چۆن كرێكارێك لە دووبارە بەرهەمهێنانەوە لە ڕێگای ئامێردا توانای دەستكاریكردنی ڕێساكان و دیاریكردنی چارەنووسی ئامێرەكەى نییە، ئەوا خوێنەری ڕۆمانیش ناتوانێت هەم پێشبینیی چارەنووسی پاڵەوانەكەى بكات هەمیش دەبێت سەرجەمی ڕێسا لەپێشەوە دیاریكراوەكان قبوڵ بكات.

بەگوێرەی ئەو تێزانەی لەسەرەوە باسکران، ڕۆمانی کوردی لە جەنگەڵەکانی نەریتی کلاسیکیی ڕۆماندا دەخولێتەوە. زۆربەی ڕۆمانی نوێی کوردییش لەو بازنەیەدا دەخولێتەوە کە پاڵەوانەکەی بڕیار لە چارەنووسی خوێنەر دەدات، چونکە زۆربەی ڕۆماننووسان باوەڕیان بە چارەنووسێکی لەپێشدا دیاریکراو هەیە کە سەرچاوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ئەو شەیدابوونە بە ئامرازەکانی بەرهەمهێنانی بۆرژوازی. ئەگەر ئاوڕێک لە تێما و ناوەڕۆکەکانی ڕۆمانی کوردی بدەینەوە دەکەوینە بەردەم کێشەی فۆرم و ناوەڕۆک، زۆربەی ڕۆمانی کوردی، عاشقی فۆرمە و نەریتی پۆستمۆدێرنیستی بێ ناوەڕۆکی کردووە بە بەهەشتی گێڕانەوە، بەڵام لە هەمان کاتدا کۆمەڵێک خەسڵەت و تایبەتمەندیی لە پاڵەوانەکانی باردەکات، کە نە خوێنەر بۆی هەڵدەگیرێت نە پاڵەوانیش توانای ئەنجامدانی هەیە. هەروەها زۆربەی پاڵەوانەکانی ڕۆمانی کوردی، لەنێو پێگە بەرزەکانی کۆمەڵگاوە هاتوون کە زۆربەیان لە واقیعی کۆمەڵایەتییدا بوونیان نییە، وەک پرۆفیسۆر، فەیلەسوف، دەروونشیکار، ئەریستۆکرات و بە کورتی، زۆربەی پاڵەوانەکانی ڕۆمانی کوردی، لە پێگەیەکی سەروو مرۆییەوە دەوەستن: دەیانەوێت بەرزەمرۆڤی نیچە وەربگێڕنە سەر فیگوری پاڵەوان لەناو ڕۆمانی کوردیدا تا لە دوا دەرەنجامی لۆژیکییدا وێنەی خۆیان وەک ڕۆماننووس بەسەر خوێنەردا بسەپێنن. ڕۆماننووس دیکتاتۆرە و وەک کۆیلە سەیری خوێنەر دەکات. بەڵام ڕەوتی نووسینی ڕۆمانی کوردی لەم چەند ساڵەی دواییدا گۆڕانی بەسەردا هاتووە: فیگورەکانی پەنابەر (لەدەرەوەی ڕۆمانتیزەکردن یان زەلیل نیشاندان)، هۆمۆسێکسوال، هەژار، دەربەدەر، فیگوری گەمژە، لەسەنتەرخستنی پاڵەوان و دواجار هەڵدانەوە و زەقکردنەوەی فیگوری جوو، نموونەی تازەی ناو ڕۆمانی کوردین.لەم ڕووەوە ئەم مۆدێلەی ڕۆمان دەکرێت وەک دابڕان لە مۆدێلی باوی پێشوو دابنرێت. ئایا ئەبراهام و چەندانێکی دیکە دەکرێت وەک دابڕان سەیربکرێن. لەم ڕووەوە ئەم مۆدێلەی ڕۆمان دەکرێت وەک دابڕان لە مۆدێلی باوی پێشوو دابنرێت. ئایا ئەبراهام و سەلمان و چەندانێکی دیکە دەکرێت وەک دابڕان سەیر بکرێن؟ جارێک تۆلستۆی گوتبووی «پێم سەیرە ڕووسەکان دۆستۆیڤسکی دەخوێننەوە، لە کاتێکدا ئێمە نیکۆلای لیسکۆڤمان هەیە». ئەگەر ئەم وتەیەی تۆلستۆی ئاوا لێ بکەین: «بۆ کوردەکان تەنها ئەو نەوەیەی ڕۆمانی کوردی دەخوێننەوە کە لەسەرەوە باسمان کرد، لە کاتێکدا ئێمە ئەو قۆناغە وا تێدەپەڕێنین؟» ڕەنگە وەڵامی ئەم پرسیارە لە خودی دەستپێکی ئەم نووسینەدا بدۆزنەوە، چونکە تا ئێستا خاڵ و هۆکاری سەرهەڵدانی ڕۆمانی کوردی بە باشی دیاری نەکراوە. ئەم نووسینە لەو پەیوەندییەدا هەڵوەستە لەسەر ڕۆمانی «نیشتمانی سارا»ی میران ئەبراهام دەکات.

٢

پرسی جوو:

بە گشتی فۆرمێکی ڕۆمان دابەش دەبێتە سەر نەریتی گێڕانەوە و نەریتی ئاڵۆزی: واتا مێژوو و تیۆر. لە نەریتی گێڕانەوەدا مێژوو باڵادەستە و لە نەریتی ئاڵۆزیشدا تیۆر. بەشێکی زۆری ڕۆمانی کوردی کە هەوڵی بە فەلسەفیکردنی پاڵەوانەکەی دەدات، دەیەوێت بچێتە ناو بڕگەی ئاڵۆزییەوە، بەڵام نەریتی گێڕانەوە هەمیشە بەسەر نەریتی ئاڵۆزییدا باڵادەستە، بەوەدا چونکە زۆربەی کات ڕۆماننووس هێڵی گێڕانەوەی پاڵەوان باڵادەست دەکات و لەو ڕووەشەوە کە دەیەوێت پاڵەوان لە واقیعی کۆمەڵایەتی داببڕێت، دەیەوێت پێگەی بۆ تیۆرەیەکی ڕووت بەرز بکاتەوە. ڕۆمانی «نیشتمانی سارا» لەنێوان مێژوو و یادەوەریدا دێت و دەچێت، مێژوو وەک نەریتی گێڕانەوە و یادەوەری، وەک نەریتی بونیادنانی تیۆر. مادام تێمای ڕۆمانەکە پرسی جووە، ڕۆماننووس ناتوانێت خۆی لە قەرەی هەردووکیان نەدات، بەڵام دەبێت وریا بێت لەوەی پێی نەخزێتە ناو مێژووەوە، واتا مێژوونووسییەوە، چونکە هەمیشە مێژوونووس خیانەت لە چەمکی یادەوەری دەکات. لێرەدا بۆ ئەوەی نموونەکەم ڕاستەوخۆ لە پەیوەندیدا بە ڕۆمانەکەی ئەبراهامەوە ڕوون بکەمەوە، کە پەیوەندی بە هەمان تێماوە هەیە، دەگەڕێمەوە سەر نەریتی نووسینەوەی مێژوو و گێڕانەوەی یادەوەریی پرسی جوو.

لەنێوان جەنگی یەکەمی جیهانی و کۆتایی دەیەی ١٩٨٠دا ئێمە ئەو سەدەیەمان تێپەڕاند کە ئەریک هۆبزباوم پێی دەگوت «سەدەی بیستی ماوەکورت» (١٩١٤-١٩٩١)، ئەم سەدە ماوەکورتە کە دوو جەنگی جیهانی، چەندین جینۆساید: ئەرمەن، جوو، کورد، ڕواندا، سرب و بۆسنیا، و هەروەها جۆرەکانی دیکەی توندوتیژیی سیاسی کە لانیکەم بە تێچوونی ١٨٧ ملیۆن قوربانی، کۆتایی پێهات. سەدەی بیستی ماوەکورت دووبارە ئەو تێزەی دیکەی بنیامین لە «تێزەکان دەربارەی چەمکی مێژوو» (١٩٤٠)دا پشتڕاست دەکاتەوە کە دەیگوت: «هیچ بەڵگەیەک لەسەر شارستانێتی بوونی نییە لە هەمان کاتدا بەڵگە نەبێت لەسەر بەربەریزم و وەحشیگەری». هەموو ئەو تاوانە ناوبراوانە لەناو دڵی پێشکەوتووترین سەردەمی مێژوویی تەکنەلۆژیا و کولتووری مرۆییدا سەریانهەڵدا. لە کەمپەکانی «داخاو، ماریادنێک، ماوتهاوزن، ئاوشڤیتزی یەک و هتد» کاتێک نازییەکان جووەکانیان بە کاری قورس تا سەرەمەرگ ناچارکردبوو، ئەفسەرە پلەباڵاکان لە کاتی سووتاندنی جووەکاندا و خنکاندنیان بە تازەترین پێشکەوتنی زانستی کیمیایی، گوێیان لە مۆتزارت و ڕیچارد ڤاگنەر دەگرت.

ئەبراهام هەوڵدەدات سەرەڕای بە «تاقانەیی کێشەی جوو» نیشان بدات، بەڵام هێشتا بەهۆی زۆرترین خەختکردنەوەی لەسەر نیشتمانی سارا دەیەوێت هاوکات ئەم کێشەیە تەریب بکاتەوە لەگەڵ کێشەی کورددا. هەم ڕاستی و هەمیش کێشە لەم نەریتی گێڕانەوەیەدا هەیە.

هێڵی گێڕانەوەی ڕۆمانەکەی میران ئەبراهام لەسەر هەمان تەریب و پاراڵێڵ دەڕوات، قەیران و کارەساتی جووەکانی کوردستان و عێڕاق بە دابڕاو نازانێت لە هەمان ئەو قەیرانەی لەناو دڵی پێشکەوتووترین سیستەمی کولتووری و شارستانێتیی ئابووریی و تەکنەلۆژییەوە سەری هەڵدابوو. ئەگەرچی ئەبراهام هەوڵدەدات سەرەڕای بە «تاقانەیی کێشەی جوو» نیشان بدات، بەڵام هێشتا بەهۆی زۆرترین خەختکردنەوەی لەسەر نیشتمانی سارا دەیەوێت هاوکات ئەم کێشەیە تەریب بکاتەوە لەگەڵ کێشەی کورددا. هەم ڕاستی و هەمیش کێشە لەم نەریتی گێڕانەوەیەدا هەیە. کێشەی جوو تاقانەترە لە کێشەی کورد، بەڵام هاوکات کێشەی کوردیش خۆی لە ناوچەکە بڕێکی زۆر تاقانەیی بەردەکەوێت. هەردوولا هەم کورد و هەم جوو کەوتوونەتە بەردەم قڕکردنەوە، بەڵام قڕکردنی جوو لە سەردەمی نازییەکاندا و بەیۆلۆژییکردنی ڕاسیزم، کارێک بوو هیچ کات ئەوانەی هەوڵی قڕکردنی کوردیان داوە، بیریان لێ نەکردۆتەوە. نازیزم دەیویست سەرجەمی جوو لەناو بەرێت. هەڵبەت سەرەتا بە سێ قۆناغدا تێپەڕدەبێت: قۆناغی یەکەم بە داگیرکردنی پۆڵەندا دەست پێ دەکات و بە کردنەوەی گیتۆی وارشۆ (ڤارشاو) دەست پێ دەکات کە هیتلەر و نازیزم دەیانەوێت سەرجەمی جووەکانی ئەوروپا لەو گیتۆیەدا نیشتەجێ بکەن، ئەم قۆناغە ڕووبەڕووی کێشەی زۆر دەبێتەوە، لەوانە کێشەی سەرهەڵدانی تاعون و پەتاکانی دیکە لەناو گیتۆکەدا، بێ شوێنی، ناچاربوون بە دابینکردنی خۆراک، ترسی کۆمەڵگای پۆڵەندیی و دواجار یاخیبوونی ناو جووەکان، زەروورەتی قۆناغی دووەم لە ١٩٤١ بە پڕۆژەی باربارۆسا یان هێرش بۆ سەر یەکێتیی سۆڤێت لە لایەن نازییەکانەوە دێتە ئاراوە، چونکە پێیانوابوو بە داگیرکردنی خاکی بەرفراوانی ڕووسیا دەتوانن هەموو جوو و سلاڤەکانی ئەوروپای خۆرهەڵات لەوێ نیشتەجێ بکەن و دەست بکەن بە بەئەڵمانیکردنی ناوچە داگیرکراوەکان، دوای شکستی هێرش بۆ سەر ڕووسیا، زەروورەتی قۆناغی سێیەم دێتە ئاراوە کە لە مێژوودا بە «دوایین چارەسەر» (Endlösung) یاخود «چارەسەری دوایی پرسی جوو» (Endlösung der Judenfrage) ناسراوە. واتا قڕکردنی یەکجارەکیی سەرجەمی جووەکان بە منداڵ، ژنان و پیاوانەوە. ئامادەکردنی ژوورەکانی خنکاندن و پاشان سووتاندنیان لە کورەکاندا.

سێ جار جوو ڕزگاری بوو: یەک لەگەڵ شۆڕشی فەڕەنسیی ١٧٨٩دا، کە مافی هاووڵاتییبوون بە جوو دەبەخشێت، بەڵام چیتر نابێت خۆی وەک جوو ببینێت بەڵکو وەک هاووڵاتی، لە جەنگی ناپۆلیۆنیدا و بردنی ئەم ڕێسایانە و سەپاندنی بەسەر ئەڵمانیای پروسیادا، جوو بە مەرجی توانەوەی لەناو مەسیحییەتدا دەتوانێت وەک هاووڵاتی بژیت، جاری دووەم بە شۆڕشی ئۆکتۆبەر لە ڕووسیا، کە نەک هەر جووەکان ڕزگار دەبن بەڵکو ڕابەرانی شۆڕشەکە خۆیان جوو بوون، لە لینینەوە بۆ ترۆتسکی (ترۆتسکی نموونەی بەرجەستەبوونی ئەنتەرناسیۆنالیزمی ڕۆشنگەرییە) و جاری سێیەم کۆماری ڤایمار لە ١٩٢٩-١٩٣٣، لەوێدا دەرفەتی بەشداریکردنی جوو لە ئەڵمانیا لە مەیدانی کولتوور و سیاسەتدا دەڕەخسێنرێت. بەڵام ناسیۆنالیزمی ئەڵمانی و ڕادیکاڵیزەبوونی بۆ نێوم نازیزم نەک تەنها دەرفەت بەوە نادات جوو بە خواستی خۆی واز لە شوناسەکەی بهێنێت و هاووڵاتیبوونی ئەڵمانی بە مەسیحییەتەوە قبوڵ بکات، بەڵکو لە دەوڵەت و شووناس دادەماڵرێت، سەرەتا ڕووت دەکرێتەوە بۆ کاری زۆرەملێ، پاشان بڕیاری قڕکردنی سەرتاسەری. هیتلەر دەیویست یەک جوو بە ژن و منداڵ و پیاوەوە نەمێنێت. وەک مێژوونووسی ئەڵمانی، ێبەرهارد یێکل لەسەروبەندی «مشتومڕی مێژوونووسان» لە دەیەی ١٩٨٠ لە ئەڵمانیا دژی ئێرنست نۆڵتە، دیارترین مێژوونووسی کۆنزەرڤاتیڤی ئەڵمانی کە دەیویست کوشتاری جووەکان وەک شتێکی لاوەکی ببینێت[2]، ئاماژەی پێ کردووە:

«کوشتنی جووەکان ل ەلایەن نازییەکانەوە، شتێکی تاقانە (einzigartig) بووە، چونکە هیچ کاتێک پێشتر دەوڵەتێک لەژێر دەسەڵاتی باڵاترین ڕابەریدا بڕیاری نەداوە و ڕاینەگەیاندووە کە دەبێت گروپێکی تایبەتی مرۆیی قڕ بکرێت، تا ئەو شوێنەی ڕێی تێدەچێت بە تەواویی قڕ بکرێت، بە خەڵکانی بەساڵاچوو، ژنان، منداڵان و مەلۆتکە و تازە لەدایکبووانەوە؛ بڕیارێک کە ئەم دەوڵەتە بە هەموو ئامرازەکانی بەردەستی، دەست دەکات بە جێبەجێکردنی»[3].

ئەمە ئەو شتەیە پرسی جوو دەکاتە پرسێکی تاقانە و جیای دەکاتەوە لە هەموو کێشەکانی دیکە. ئەوە ڕاستە کە کوردەکانیش هەمیشە کەوتوونەتە بەردەم قڕکردنەوە، دیارترین نموونەش کە نزیکی دەکاتەوە لە پرسی جوو، «ئەنفال»ە کە بە هەمان شێوە ژن و منداڵ و پیر و پیاو و تەنانەت تازە لەدایکبووش بەر شاڵاوەکان دەکەون، بەڵام هیچ کاتێک هیچ ڕژێمێک بڕیاری نەداوە کۆی کورد بە تەواوی قڕ بکات. ئەبراهام لەوەدا دروست ئەم پەیوەندییە دادەمەزرێنێت کە نیشانی دەدات ڕاستە جوو و کورد هەردووکیان قوربانین، دەبێت یەک بگرن، کاتێک «خایم» و هاوڕێکانی هەوڵی زیندووکردنەوەی «پارتی خەڵتووز» دەدەن و نەک بە شێوە نەریتییەکە وەک پارتێک تەنها بۆ جووەکان بەڵکو هەروەها بۆ سەرجەمی چەوساوە و سەرکوتکراوان، بە کورد و جوو و مەسیحییەکانەوە و لە خەونی سالاریشدا بۆ بوون بە کۆمۆنیست و پەیوەندیکردن بە کۆمەڵەوە. بەڵام بەوەدا کە میران ئەبراهام جوو هەرگیز وەک شتێکی سەربەخۆ ناو نابات و بەڵکو هەمیشە خەیاڵی لای جووی کوردە، لە لایەکەوە کەمێک لە تاقانەییبوونی کێشەی جوو دادەماڵێت و لە لاکەی دیکەوە، لە ناسیۆنالیزمی دەوڵەتی ئیسرائیل دووردەکەوێتەوە بەوەدا کە تەنانەت ناڕاستەوخۆ زایۆنیستەکانیش بە بەشدار لەسەر کێشەی جوو دەبینێت، ئەم خاڵە پێشکەوتووخوازە کە سەرجەمی فەیلەسوف و بیرمەند و هونەرمەند و ڕۆماننووس و نووسەرانی جوو لە سەرەتای سەدەی بیستدا بەشدار بوون و هەرگیز باوەڕیان بە دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیل نەبوو، بۆ ئەم مەبەستەش زۆربەیان بوونە قوربانی. مەرگی بنیامین لە ٢٧ی سێپتێمبەری ١٩٤٠ لە پەڕینەوەیدا بۆ ئیسپانیا لە فەڕەنساوە، لە کاتێکدا چەندین جار زانکۆی ئۆرشەلیم بانگهێشتی کردبوو وەک پرۆفیسۆر، نیشانەی ئەو خاڵە گەردوونییە هاوبەشەی نێو جوو شۆڕشگێڕ و پێشکەوتوخوازەکانە کە میران ئەبراهامیش خۆی لەگەڵ ئەو نەریتە دەوڵەمەندەدا گرێدەداتەوە.

٣

جەنگی نێوان مێژوو و یادەوەری:

ئەوەی وایکردووە پرسی جوو ببێتە پرسێکی هەم تاقانە و هەم کاریگەر و هەروەها ببێتە تێمای ملیۆنان نووسین و ڕۆمان و فیلم و بەرهەمی مێژوویی، بریتییە لە گەشەی «کولتووری یادەوەریی جوو» (Jüdische Erinnerungskultur): هەرکە یادەوەریی جوو چووە نێو مەیدان و دیمەنی گشتییەوە، بە تایبەت لە کۆتاییەکانی سەدەی بیستی ماوەکورتدا. زۆر هۆکار بوونە هۆی سەرهەڵدانی ئەم بابەتە، لەوانە، مێژووی زارەکی، ئەرشیڤە دەنگییەکان و هتد. لەسەر ئەو بنەمایەش نەریتەکانی دیکەی گێڕانەوە و پیشاندان سەریان هەڵدا: فیلم و ڕۆمان. لە ڕاستیدا ئەوە یادەوەرییە وادەکات مێژوو ببێتە شتێکی تاقانە نەک بە پێچەوانەوە. لەو شوێنەدا کە مێژوونووسان تەنها یەک هەنگاو لە پرۆسە یان وردەکاریی ناو ئاڵۆزییەک دەبینن، ئەوا شایەتحاڵی لەڕێگای یادەوەرییەوە وێنەکە دەگۆڕێت، دەتوانێت ڕووداوێکی ئێجگار گرنگ ببینێت کە بە شێوەیەکی بێ پێشینە و بێ وێنە سەرتاپای ژیانی گۆڕیوە. ئەگەر سەیری وێنە فۆتۆگرافییەکانی قڕکردنی جوو لە کەمپەکان بکەین ئەوا مێژوونووس لەو وێنانەدا دەتوانێت خەریکی کردنەوەی کۆد، شیکاریی و ڕوونکردنەوەیان بێت کە لە کەمپی ئاوشڤیتزەوە ماونەتەوە؛ مێژوونووسان دەزانن ئەو خەڵکانەی کۆکراونەتەوە و سواری قیتارەکان کراون جووەکانن و یونیفۆرمەکانیش سەربازە نازییەکانن وا سەیریان دەکەن. بەڵام لای یادەوەریی وێنەکان شتێکی زۆر زیاتر لەمە دەڵێن: وێنەکان بۆ یادەوەری ئامرازی هەستکردنیان هەیە، سۆز و هەستیان هەیە، دەنگیان دێت، بۆنیان دێت، ترسیان لێدەبارێت. بە کورتی وێنەیەک لای یادەوەری بانگەواز بۆ سەیرکردن و ڕوانینێکی سەرتاپا تاقانەی ڕووداوەکان دەکات کە مێژوونووسان هەرگیز ناتوانن بەو ئاسانییە بیبینن. وێنەی جووەیەکی ناو ئاوشڤیتز لە چاوی مێژوونووسەوە قوربانییەکی بێناوە؛ بەڵام بۆ ئەوانەی ماونەتەوە، ئازاریان چەشتووە، ئەزموونیان کردووە، ئەندامانی بەجێماوی ناو وێنەکە، هاوڕێیانی قوربانییەکە و هتد، جیهانێکی بە موتڵەقیی تاقانە و جیاواز بەبیر دەهێنێتەوە کە مێژوونووس نایبینێت. بەڵام هەروەها بۆ چاودێر و شایەتحاڵێکی دەرەکیی (بۆ نموونە میران ئەبراهام) کە لەڕێگای وێنەکانەوە ئەزموونی قوربانیان دەکات، وەک زیگفرید کراکاوەر باسی دەکات، ئەم وێنەیە تەنها واقیعییەتێکی «ناڕزگارکراو» (unerlöst) پیشان دەدات کە دەبێت ڕزگار بکرێت و حەقی قوربانیان و بێناوان بدرێت[4]. ڕۆماننووس وەک چاودێرێکی دەرەکی و ئەزموونکردوو لە ڕێگای میدیۆمی مێژووەوە، ئەو ئەرکە تەواو دەکات کە مێژوونووس ناتوانێت ئەنجامی بدات.

ئەرکی مێژوونووسان بەشداریکردنە لەگەڵ ئەزموونی ژیانکردووی قوربانیان و بردنی بۆ نێو سیاقی گشتیی مێژووییەوە. ئەمە واتا فێربوون لە یادەوەرییەوە، بەڵام هەروەها نەک بە تەواوی خۆتەسلیمکردن پێی، بەڵکو پاڵاوتنیشی.

ڕۆماننووس بە گەڕانەوە بۆ دۆکۆمێنتە مێژووییەکان، دووبارە لە ڕێگای یادەوەرییەوە کێشەی جووەکانی سلێمانی هەڵدەداتەوە. هەموو ئەمانە وادەکەن یادوەریی جوو بە سەرجەمی لە زەین و هەستی ئێمەدا دروست ببن. مێژوونووسان ناتوانن ئەم یادەوەرییە فەرامۆش بکەن. ئەوان دەبێت ڕێزی بگرن؛ ئەوان دەبێت بە ڕادەیەکی فراوان شی بکەنەوە و لێشی تێبگەن. ئەوان ناتوانن و مافی ئەوەیان نییە ئەم وێنە نکوڵی لێنەکراوە، تاقانە ڕەوایەی یادەوەری ببەنە نێو گێڕانەوەیەکی نۆرماتیڤەوە لە ڕێگای نووسینەوەی مێژووەوە. ئەرکی مێژوونووسان بەشداریکردنە لەگەڵ ئەزموونی ژیانکردووی قوربانیان و بردنی بۆ نێو سیاقی گشتیی مێژووییەوە. ئەمە واتا فێربوون لە یادەوەرییەوە، بەڵام هەروەها نەک بە تەواوی خۆتەسلیمکردن پێی، بەڵکو پاڵاوتنیشی. لە یادەوەریدا وێنەیەک بە موتڵەقی دەکرێت تاقانە بێت؛ لە مێژوودا تاقانەییبوون هەمیشە ڕێژەییە. لای سالار و سارا و خایم ئەزموونی جووەکانی سلێمانی بە شێوەیەکی مەترسیدار تاقانەیە، کە چاودێرێکی دەرەکی (ڕۆماننووس، هەڵبەت لێرەدا دەرەکیبوون بە مانای بێلایەنبوون نایەت بەڵکو ئەبراهام خۆی لەناو نەریتەکەدایە) لە ڕێگای فیکشنەڵایزکردنی یادەوەرییەوە دەتوانێت لێی تێبگات، بەڵام لای مێژوونووسێکی سەردەمی شێخ مەحمود و ڕاپەڕینەکانی سلێمانی، ئەوەی بەهای نەبێت ئەم وێنەی یادەوەرییەیە. لای جوویەکی سلێمانی، دەرکردنی جووەکان، لە مرۆڤ داماڵینیان، لە ماڵ و موڵک خستنیان و، بێ بەهاکردنیان (و پێشتریش بۆ چەندین دەیە کورتکردنەوەیان بۆ بکەرێکی ئابووریی ڕووت) شتێکە مێژوونووس ناتوانێت هەم لێی تێبگات و هەم وەفاشی بۆی هەبێت، ئینجا ئەگەر ئەو مێژوونووسە خۆی بەشێک بێت لە ئاگری شەڕی دژ بەو خەڵکە. لەبەر ئەوەیە لە کوردستاندا تا ئێستا هیچ مێژوونووسێک نەیتوانیوە کتێبێکی باش دەربارەی پرسی جوو بنووسێت: هەم بەهۆی ئەوەی لەسەرەوە باسمانکرد و هەم بەهۆی بەرژەوەندییە چینایەتیی، سیاسیی، کولتووریی و ئایینییەکانەوە. لەبەر ئەوە ڕۆمانەکەی میران ئەبراهام دەبێتە بەرهەمێکی تاقانە لەناو ئەم نەریتەدا کە بە دەوری جەنگی نێوان مێژوو و یادەوەریدا دەخولێتەوە.

خاڵێکی دیکە پێویستە لە پەیوەندیدا بە ڕۆمانەکەوە باسی بکەم، ئەوەیە کە ئەبراهام دەرگای «بەکارهێنانی گشتیی مێژوو و یادەوەری» دەکاتەوە. بەڵام هاوکات ئەوەی جێگای سەرنجێکی گرنگە لەو ڕۆمانەدا، ئەبراهام خەریکی بەئایینکردنی یادەوەریی جوو نەبووە، ئەو شتەی بە گشتی لە زۆربەی گێڕانەوە مێژووییەکاندا ڕوودەدات. بە ئاسانی هەم دەوڵەتی ئیسرائیل ڕەخنە دەکات و هەمیش کارەکتەر و بکەرەکانی لە نەریتی زایۆنیزم جیا دەکاتەوە. ئارنۆ مایەری مێژوونووسی مارکسیستی بە ئەسڵ جوو باسی لە کولت و ڕێوڕەسمێکی ئایینییانەی پەرستنی یادەوەریی جووەکان لەلایەن دەوڵەتی ئیسرائیلەوە کردووە کە بووە بە ئامرازێک هەم بۆ خیانەتکردن لە قوربانیان و هەم بۆ بەکارهێنانی وەک ئامرازێکی جەنگخوازیی. کەواتە «ئەو ڕووداونووسەی ڕووداوەکان بەبێ جیاکردنەوەی نێوان شتی گەورە و بچووک لە یەکتری، دەنووسێتەوە، دەتوانێت لە حەقیقەت تێبگات: هەموو ئەوەی ڕوودەدات، هیچ شتێکی نابێت بۆ مێژوو وەک شتێکی لەدەستچوو لەقەڵەم بدرێت. بێگومان تەنها مرۆڤایەتییەکی ڕزگاربوو دەتوانێت ببێتە خاوەنی ڕابردووی سەرکوتکراو» (واڵتەر بنیامین).

یەکێک لە یادەوەرییە زۆر زیندووەکانی نەریتی جوو کە هەم لە پاسیڤیزم و ناچالاکیی جیای دەکاتەوە و هەمیش کاردانەوەیەکە بە ڕووی زوڵم و ستەمدا، خۆکوژییە لە دۆخە سەپێنراوەکاندا. نموونەی خۆکوژیی ماتانی پەیکەرتاش بە قارچکی دومەڵان خۆکوژییەکی هونەری بەڵام ڕادیکاڵە بە دژی ئەو هەموو بارە قورسەی لەسەر شانی جوو بارکراوە، ئەو کەسە لەڕ و لاوازەی لەژێر ئاسمانێکدا وەستاوە کە هەموو شتەکانی گۆڕاوە هەورە چڵکنەکان نەبێت، واتا هەموو سیستەمی دام و دەزگایی و وەک ئەبراهام باسی دەکات جامانە و مەندیلی گۆڕاوە و بووە بە قات و ڕیبات، بەڵام عەقڵییەتە ڕەشەکەی ماوەتەوە. حەز دەکەم خۆکوژیی ماتانی پەیکەرتاش بەراورد بکەم بە خۆکوژیی شەموێل زیگیلبۆیم، لە ١٩٤٣ کە بەجێماوێکی یاخیبوونی گیتۆی وارشۆ بوو و پاشان ببوو بە نوێنەری حکومەتی پۆڵەندا لە تاراوگە، ئەو ڕاپەڕینەی کەم لە مێژوودا باسکراوە، بەڵام گەورەترین ڕاپەڕینی ٥٠٠ جووە بە دژی سوپایەکی ملیۆنی نازییەکان. زیگیلبۆیم لە دوا نامەی خۆکوژییەکەیدا دەنووسێت:

«چیتر ناتوانم بێدەنگ بمێنمەوە. چیتر ناتوانم بژیم کاتێک خەڵکی جوو لە پۆڵەندا کە من نوێنەریانم، بە قورسیی و بە ئاگر و ئاسن قەتڵ و عام دەکرێن. هاوڕێکانم لە گیتۆی وارشۆ لە دوایین خەباتی پاڵەوانانەدا بە چەکەکانی ناو دەستیان بەر زەوی کەوتن. بەختی ئەوەم نەبوو وەک ئەوان بمرم و لەگەڵ ئەوان بمرم. بەڵام من سەر بە ئەوانم و سەر بە گۆڕە بەکۆمەڵەکانی ئەوانم. بە مەرگی خۆم ئارەزووی دەربڕینی بەهێزترین ناڕەزایەتیی دژی ئەو بێباکیی و خەمساردییەی جیهان سەبارەت بە کوشتاری جووەکان دەکەم».[5]

بێگومان خۆکوژیی ماتان وێنەیەک لە زەینماندا دروست دەکات، کە ڕیشەی لەنێو واقیعی مێژوویی و کۆمەڵایەتیی و سیاسییماندا هەیە: هەم بێهەستیی و بێباکیی خەڵک و بوون بە بینەری ناچالاک و هەم بەشدارییان لە قەتڵ و عامی جووەکاندا. یادەوەرییەکەی ماتان و نامەی خۆکوژییەکەی زیگیلبۆیم لە جیهانێکدا کە ئێستا تێیدا دەژین، بەردەوام دەبن لە ڕاوکردنمان. کاتێک لە کۆتاییەکانی ڕۆمانەکەدا ئارۆن لەبەر خۆیەوە دەڵێت: «دەبێت ئێمە شتێک… ئیتر مەبەستم لە هیوایەکە تاوەکو لە پێناویدا بژین، ئەگینا هەموومان وەکو سارا و مەحموود بەرامبەر بە ژیان ڕەشبین دەبین». ئەم دێڕانە مەرگی داهێنەرانەی ماتان و نامەکەی زیگیلبۆیمیان ڕاستەوخۆ بە زەینمدا هێنا کە دەبێت بۆ تێگەیشتن و هەڵدانەوەی ڕابردوو هەمیشە ڕەشبین بین، بەڵام ئیرادەیەکی گەشبینمان هەبێت، ئەمەش ئەو دێڕانەن هەموو خۆکوژیی و هیواکان بە ڕزگاربوونی مرۆڤایەتییەکەوە دەبەستنەوە بتوانێت وەفای بۆ ڕابردووی قوربانیان هەبێت.

٤

مارکسیزم و جوو

سەرجەمی ڕۆمانەکە جەخت لەسەر مارکسیستبوونی کارەکتەرە سەرەکییەکانی دەکاتەوە، هەم لە نیشانە و ناوهێناندا هەم لە خەبات لە پێناوی چەوساوان و قوربانیاندا، هەم لە هەوڵی خایم بۆ زیندووکردنەوەی پارتی خەڵتووز و دامەزراندنەوەی لەسەر بنەمای ئەنتەرناسیۆنالیزم و هەم لە بە کۆمۆنیستزانینی سالار و هەروەها پەیوەندییکردنی بە کۆمەڵەشەوە. خایم کە بە گەنجی لە بەغدا دەبێت، سەردانی کتێبخانەیەک دەکات و دواجار خاوەنی کتێبخانەکە کتێبی سەرمایەی مارکسی پێ دەدات کە ڕۆماننووس بە عەرەبی بە «راس المال» ناوی دەبات، واتا ناوونیشانە عەرەبییەکە. هۆکار چییە جوو و مارکسیزم هەمیشە یەک شت بن تا سەرهەڵدانی دەوڵەتی ئیسرائیل یان ئەوەی ئێنزۆ تراڤێرسۆی فەیلەسوف و مێژوونووسی جووی ئیتاڵی، سەرهەڵدانی دەوڵەتی ئیسرائیل بە «کۆتایی مۆدێرنیتەی جوو» ناودەبات؟

جوو ڕزگاریی خۆی لە مارکسیزمدا دەبینییەوە، ئەمەش وایکردبوو سەرجەمی کولتووری شۆڕشگێڕ و پێشکەوتوخوازی کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدە و سەرەتای سەدەی بیست، لەسەر دەستی جوو دابمەزرێت.

پێشتر باسمان لەوە کرد کە لە ئەوروپا جوو کورتکرابووەوە بۆ بکەرێکی ئابووری، هەمیشە سەرکوت دەکرا، لە کوردستان موسڵمانەکان و لە جیهانی مەسیحیشدا کڵێسا و مەسیحییەکان. ئایدیای کۆمۆنیزم کە لە کۆتاییەکانی سەدەی هەژدە وەک منداڵێکی ڕادیکاڵی ڕۆشنگەریی سەرهەڵدەدات و لای مارکس هەم ڕەهەندی شۆڕشگێڕیی و زانستیی و هەم ئەنتەرناسیۆنالیی وەردەگرێت، سەرنجی زۆرینەی جولکەکانی دونیا بە تایبەت ئەوروپا بۆخۆی ڕادەکێشێت. ئەوەشمان لە بیر بێت کە مارکس خۆی جوو بوو، هەروەها ڕابەر و فەیلەسوفە دیارەکانی دواتریش هەر جوو بوون: ترۆتسکی، ڕۆزا لۆکسمبۆرگ، واڵتەر بنیامین، زیگفرید کراکاوەر، گونتەر ئەندەرس، و هتد. لە مارکسەوە تا بنیامین دەیانویست گەردوونگەرایی ڕۆشنگەریی بگۆڕن بۆ ئەنتەرناسیۆنالیزمی سۆسیالیستی و ڕزگاریی مرۆیی ببەستنەوە بە خەباتی قوربانیان لە پێناوی ڕزگاریدا. ئەوەی لینین پێی دەگوت فیستیڤاڵی سەرکوتکراوان و بنیامین پێی دەگوت کەرنەڤاڵی شکستخواردوان[6]. جوو ڕزگاریی خۆی لە مارکسیزمدا دەبینییەوە، ئەمەش وایکردبوو سەرجەمی کولتووری شۆڕشگێڕ و پێشکەوتوخوازی کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدە و سەرەتای سەدەی بیست، لەسەر دەستی جوو دابمەزرێت. ڕزگاربوون و یۆتۆپیای جیهانێکی نوێ خەونی جووە سۆسیالیست و پێکهێنەری بیری لیبەرتاریانی جووی ئەوروپای ناوەندی بوو. لەخۆوە نەبوو بنیامین دەیگوت: «لەسەر ئەم گۆی زەوییە، كەسانێك چاوەڕوانیی ئێمە بوون». مەبەستی بنیامین سەرهەڵدانی خەونی یۆتۆپیی و ڕزگاریخوازانەی سۆسیالیزم بوو.

چەمکی کولتووری جووی ئەڵمانی زمان، ئاماژەیە بەو سەردەمە زێڕینەی لەگەڵ هاینریش هاینە، مارکس، فرۆید، کافکا، ئێرنست بلۆخ، واڵتەر بنیامین، کراکاوەر و سەدان ناوی دیکە دەست پێ دەکات، کە نازیزم بۆ ئەبەد لەسەر سەکۆی مێژوو سڕییەوە. ئەگەرچی کوشتاری ستالین و هیتلەر بە هیچ شێوەیەک قابیلی بەراورد نین، چونکە هی هیتلەر لەسەر بنەمای قڕکردنی سەرتاپای گرپێکی مرۆیی دامەزراوە، بەڵام کوشتاری ستالین زیاتر بۆ نەیارانی سیاسی بوون بەبێ هەبوونی فاشیزم، بەڵام ستالین و هیتلەر پەیوەندیی مارکسیزم و جوویان ترازاند، هیتلەر بە قڕکردنی جوو و دەرپەڕاندنی هەموو پێکهێنەرەکانی کولتووری مرۆیی و ستالین بە کوشتنی ڕابەرە دیارەکانی مارکسیزم کە ئەوانیش خۆبەخۆ جوو بوون.

مارکسیزم باجی نیوەشەوی پڕ لە کوشتار و تۆتالیتاریزمی سەرکوتکارانەی ستالینیزمی داوە و ئێستاش لەژێر بارە قورسەکەیدا دەناڵێنێت، بە کورتی ستالین خەونی مارکس و مارکسیزمی کردە تارمایی و ترس و تۆقین، هیتلەر ڕەگەزێکی سەرتاپای مرۆیی قڕکرد.

ڕۆمانەکەی میران ئەبراهام لەسەر ئەو هێڵی خەونە یۆتۆپییەی ڕزگاری و پەیوەندی بەناویەکداچووی مارکسیزم و جوودا دەڕوات، کارێک کە ئەبراهام هێندە بە جوانی ئەنجامی داوە لە نەریتی نووسینی کوردیدا تاقانەیی خۆی وەرگرتووە. بەرەی ڕۆشنبیرانی لیبڕاڵ هەم لە پرسی جوو خۆیان بە دوور گرتووە و هەمیشەش سێرەیان لە بیری مارکسیزم گرتووە و بە داخیشەوە بەرەی ڕۆشنبیرانی چەپ لە کوردستان هێندە لاواز بووە توانای ناسینەوەی ئەم پەیوەندییە بنچینەییەی نەبووە. ئێستا کاتی ئەوەیە هەردوو بەرەکە ئاوڕ لەم خاڵە بنچینەییە بدەنەوە.

٥

پۆگرۆم، زەمەنی ئێستا، ئەلیگۆریی ڕۆشنبیران

پێدەچێت هەمووتان بزانن پۆگرۆم چییە. بە حەرفی بە مانای کوشتاری بەکۆمەڵ، قەڵاچۆکردن و هتد دێت. ئەم وشەیەش بۆ یەکەمجار لە پەیوەندیدا بە هێرشێکی نازییەکان بۆ سەر بازاڕ و موڵک و ماڵی جوو لە ٩-١٠ی نۆڤەمبەری ١٩٣٨ بەکارهاتووە، و ئەو هێرشە بە «کریستاڵ ناخت» (Kristallnacht) ناسراوە کە دەکرێت بە «شەوی شووشە شکاوەکان» (Night of Broken Glass) وەربگێڕدرێت و لە زۆر شوێن و سەرچاوەی دیکەش بە «قەڵاچۆکانی نۆڤەمبەر» ناو دەبرێت. قەڵاچۆکردنێک بوو سوپای میلیشیای ئێس ئەی نازییەکان لە دژی خەڵکانی مەدەنیی جوو لە سەرتاسەری ئەڵمانیا ئەنجامیان دا. ناوی «شەوی کریستاڵی» لەوەوە هاتووە کە تیشکدانەوەی شووشە و جامە شکێنراوەکانی ماڵ و دوکانەکانی جوو ئەڵمانییەکان، باڵەخانەکان و سیناگۆکەکان (میران ئەبراهام بە کنێسەت ناوی دەبات) بە جۆرێک تێکشکێنران کە شەو لە شەوێکی کریستاڵی شووشەیی دەکرد. میران ئەبراهام تەریب لەگەڵ ئەم ڕووداوانە پۆگرۆمی سەر جووەکانی عێڕاق و کوردستان لە وێنەیەکی فیکشناڵی وەها جواندا دەگێڕێتەوە کە ڕاستەوخۆ پەیوەندی نێوان کۆمەڵگا و نووسەرانی ئەو کات و کاربەدەستان ئاشکرا دەکات.

ڕۆمانەکەی ئەبراهام تۆڵەکردنەوەیەک نییە لە ڕابردووی خەڵکی سلێمانی، چونکە بەشێک لە ڕەگەز و کارەکتەرە شۆڕشگێڕەکانیش زەق دەکاتەوە.

بێگومان هیچ قەڵاچۆکردنێک بەبێ پشتیوانی کۆمەڵگا بوونی نییە، ئەگەرچی ناتوانین سەرجەمی کۆمەڵگا تۆمەتبار بکەین، وەک میران ئەبراهامیش لە پەیوەندیی نێوان خەباتگێڕان و هاوڕێیانی سالار هەمان کار ئەنجام دەدات، واتا گەشبینیی ویست و ئیرادە و خەونی شۆڕشگێڕان کە دواتر دەبنە قوربانیی خەبات، بەڵام ناشتوانین هاوکات بێدەنگی، پشتیوانیی و پاڵپشتیی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆی کۆمەڵگا و نووسەران و هونەرمەندان و ئەکادیمیان لە پۆگرۆمەکان لەبیر بکەین. ئەوەی میران ئەبراهام لە زۆر ڕۆماننووسی دیکە جیادەکاتەوە، ڕاشکاویی، ڕاستگۆیی و جورئەتییەتی بەرانبەر بە بەرپرسیارێتیی کۆمەڵگا. بێگومان بەبێ وشیاریی دەستەجەمعیی خەڵکی سلێمانی و چاندنی تۆوی ڕق و کینە بەرانبەر بە جووەکان کە تا سەردەمی ئێمەش مابووەوە، پۆگرۆم و قەڵاچۆکردنەکان ئاسان نەدەبوون. لەلایەکی دیکەوە، ڕۆمانەکەی ئەبراهام تۆڵەکردنەوەیەک نییە لە ڕابردووی خەڵکی سلێمانی، چونکە بەشێک لە ڕەگەز و کارەکتەرە شۆڕشگێڕەکانیش زەق دەکاتەوە.

پێویستە ئەم ڕۆمانەی ئەبراهام وەک ڕۆمانێکی مێژوویی نەخوێنرێتەوە، ئینجا ئەگەر خۆشی ئەم مەبەستەی هەبێت، وەک لە چاوپێکەوتنێکدا (ئەگەر دروست بیرم مابێت) باسی دەکات، بەڵکو وەک قومبەلەیەک بۆ نێو زەمەنی ئێستا بخوێنرێتەوە. چەمکی ئەلیگۆریی، یاخود تەمسیل کە واڵتەر بنیامین لە کتێبی «سەرچاوەی درامای ماتەمی ئەڵمانی» بۆ درامای بارۆکی ئەڵمانیی سەدەی شانزە و حەڤدە بە کاری هێناوە، کۆمەکمان پێ دەکات ئەم ڕۆمانەی میران لەمێژووییبوون ڕزگار بکەین. سەرەتا با بپرسین ڕۆمانی مێژوویی چییە و کێشەکانی چین؟

یەکەم کەس لە مێژووی نەریتی مارکسیستیدا بە قوڵی پرسی ڕۆمانی مێژوویی کردەوە گیۆرگ لۆکاچ بوو کە کتێبێکی بە هەمان ناو نووسی[7]. لۆکاچ پێیوایە فۆرمی کلاسیکی ڕۆمانی مێژوویی پیشاندان و نواندوەیەکی حەماسیی گۆڕان و وەرچەرخانێکی ژیانی جەماوەرییە لە ڕێگای دانانی زنجیرەیەک لە تایپە مرۆییە نوێنەرایەتییەکانەوە کە ژیانیان لە ڕێگای هێزە گۆڕاوە کۆمەڵایەتییەکانەوە دروست دەبێت. فیگور و کارەکتەرە بەناوبانگە مێژووییەکان لەنێو کەسایەتییە دراماییەکاندا خەسڵەتێکی بنچینەیی وەردەگرن بەڵام لە هەموو ئان و ساتێکدا ڕۆڵیان لە حیکایەتدا پەراوێزییە. لە بەرانبەردا گێڕانەوەکان تەرکیزی سەرەکی دەخەنە سەر کارەکتەرە مامناوەندییەکان، بەبێ هەبوونی جیاکەرەوەیەکی گەورە کە ئەرک و وەزیفەیان بە دەستەوەدانی تەرکیزێکی تاکەکەسییە بۆ پێکدادانی دراماتیکی بەرە ئێکستریم و پەڕگیرە دژەکانی نێوان ئەوانەی ئەون نوێنەرایەتیی دەکەن و ئەوانەی بە گشتی لە هەڵبەز و دابەز دان. کەواتە ڕۆمانەکانی واڵتەر سکۆت خستنەڕووی پێکدادانی تراژیدیایەکی نێوان فۆرمە کەوتوو و هەڵکشاوەکانی ژیانی کۆمەڵایەتین، بە ڕوانگە و خەونێکی ڕابردووەوە شانازیی بە دۆڕاوان دەبەخشێت، بەڵام هاوکات زەروورەتی مێژوویی براوەکان دەپارێزێت. ڕۆمانی مێژوویی کلاسیکی تەئیدکردنێکی پێشکەوتنی مرۆییە لەنێو و لە ڕێگای ئەو ململانێیانەوە کە کۆمەڵگاکان و تاکەکانی ناوی دابەش دەکات.

کەواتە بەگوێرەی لۆکاچ بێت، ڕۆمانی مێژوویی بریتی نییە لە ژانرێکی تایبەت و دیاریکراو یان نیمچەژانرێکی ڕۆمان. بەڵکو، بە سادەیی ڕچەشکێن یان پێشەنگێکی ڕۆمانی گەورەتری ڕیالیستی سەدەی نۆزدەیە. نەوەیەک دواتر، بۆ نموونە، ئۆنۆرە دو بەلزاک، بە شێوەیەکی بنچینەیی تەکنیک و ڕوانگە و بینینی واڵتەر سکۆتی بۆ جیهان هەڵگرتەوە تا لە بری پیشاندان و نواندنەوەی ڕابردوو، مامەڵە لەگەڵ فەڕەنسای سەردەمی گەڕانەوەی نەزم یان پاشایەتیی تەممووز (١٨١٤-١٨٤٨) بە هەمان ئەو شێوەیە بکات کە سکۆت لای خۆیەوە لە ڕێگای تەکنیکی مێژووییەوە دەستی کردبوو بە نواندنەوەی سکۆتلەندای ناوەڕاستی سەدەی ١٨ یان بریتانیای سەدەی ١٢. لای لۆکاچ، گەورەترین جێگرەوەی بەلزاک، تۆلستۆی بوو، کە ڕۆمانی جەنگ و ئاشتیی نواندنەوە و پیشاندانی لوتکەی هاوشێوەیی ڕۆمانی مێژوویی و ڕیالیستیی سەدەی نۆزدەیە. لە لایەکی دیکەوە، لە وڵاتە زۆر پێشکەوتووترەکان بەراورد بە ڕووسیا، گەشەسەندنی سەرمایەداریی لەو کاتەدا کە پێشتر لە لایەن چینی کرێکاری شۆڕشگێڕەوە دژی بۆرژوازی دەستی پێ کردبوو، چیتر باوەڕی بەوە نەبوو داهاتوو لەناوەوەی ڕابردووەوە لەدایک دەبێت و ئەو چینە دەیویست هەر جۆرە نیشانەیەکی ئەم جۆرە نواندنەوەیە لەناو بەرێت.

لەم ڕوانگەیەوە و لە ڕێگای چەمکی ئەلیگۆریی و زەمەنی ئێستاوە دەتوانین ڕۆمانی «نیشتمانی سارا» وەک ڕادیکاڵیزەکردنی یادەوەری ببینین تا ڕۆمانێکی مێژوویی. ڕاستە لەوێدا کە باسی قەڵاچۆی سەر جووەکان دەکات و لە گفتوگۆی نێوان سارا و سالار و ساباتدا باس لە شاعیران و نووسەرانی ئەو سەردەمە وەک گۆران و ئەحمەد هەردی و ئەوانی دیکە دەکات کە لەناو دڵی کارەساتدا ئەم ڕووداوانە هیچ کاریگەریی لەسەر هەست و نەستیان دانانێت و باسی شیعر و دڵداری و دڵ و تیر دەکەن، ئەمەش ڕاستە کە ئەو سەردەمەی هیتلەر پەلاماری جووەکان دەدات دەیان بیرمەند و فەیلەسوفی وەک مارتین هایدیگەر ستایشی هیتلەر دەکەن و بە باڵایدا هەڵدەڵێن، بەڵام هاوکات ئەم ڕووداوانە دەکرێت قەیرانەکانی سەردەمی ئێستاشمان پێبڵێن.

بۆ نموونە کاتێک لە ١٩٩٤دا بەکر عەلی شاعیر تیرۆر دەکرێت، کۆمەڵێک ڕۆشنبیر و نووسەری درێژکراوەی هەمان ئەو شاعیرانەی ئەبراهام ناویان دەبات، هاوشانی بکوژانی بەکر عەلی باسی مارتین هایدیگەر و فۆکۆ و شیعر و شانامە دەکەن، کاتێک ساڵی ٢٠٠٠ هێرش دەکرێتە سەر پێنج پێشمەرگەی کۆمۆنیست لە سلێمانی و تیرۆر دەکرێن، هەمان ئەو ڕۆشنبیرانە و نەریتەکانیان لە هۆڵە داخراوەکان و گۆڤارەکاندا باسی شیعری دڵداری و فەلسەفەی نیچە و هایدیگەر و فوکۆ دەکەنەوە. ساڵی ٢٠١١ لە گەرمەی ڕووداوەکانی ١٧ی شوبات هەمان ئەو ڕەوتە کاتێک دەیان گەنج تیرۆر دەکرێن و لەسەر شەقامەکان شەقیان بەردەکەوێت، لە هۆڵە داخراوەکاندا باسی نیچە و هایدیگەر و فوکۆ دەکەنەوە و ڕۆژگار دێت و دەڕوات و لەم ڕۆژانە دەردەکەونەوە، گاڵتە بە خەونە بەدینەهاتووەکانی ئەو گەنجە قوربانیانە دەکەن و تەنانەت یەکێک لە ڕۆشنبیران بە «بیجامەلەپێ» ناویان دەبات.

چەمکی ئەلیگۆریی ئەو شتەیە دەتوانێت هەم ڕۆمانەکەی میران ئەبراهام لە مێژووییبوونەوە بکات بە یادەوەریی ڕادیکاڵ و هەمیش فیگورە مێژووییەکان بە ئاسانی وەربگێڕدرێنە سەر فیگورەکانی ئەمڕۆ. وەک واڵتەر بنیامین دەیگوت داهاتوو بۆ بێناوانە و پاراستنی یادەوەرییان، گەورەترین شۆڕشە ئەم نەوەیە ئەنجامی بدات. ڕۆمانی «نیشتمانی سارا» بەشدارییە لەم نەریتەدا.

پەراوێز و سەرچاوەکان:

[1]Bernd Witte, ‘Benjamin and Lukács. Historical Notes on the Relationship Between Their Political and Aesthetic Theories’, New German Critique, 5, 1975, p.19.

[2]ئێرنست نۆڵتە بە دیارترین مێژوونووسی سەدەی نۆزدە و مێژوونووسی نازیزم دادەنرێت لە ئەڵمانیا کە پاشان لەلایەن هابەرماس و زۆربەی بیرمەندان و مێژوونووسانی دونیاوە وەک پاساودەرێک بۆ نازیزم و ئاساییکردنەوەی ڕابردووی نازیزم تۆمەتبار کرا تا کار گەیشتە ئەوەی لە ساڵی ١٩٨٩ ئۆتۆمبێلەکەی بتەقێننەوە و هەروەها بایکۆتی خوێندکارانی زانکۆی بەرلین بەوەدا کە دەبێت وانەگوتنەوەی لێ قەدەغە بکرێت. ئەمڕۆ نۆڵتە وەک کۆنزەرڤاتیڤترین و دیارترین مێژوونووسی لایەنگری ناڕاستەوخۆی نازیزم لە قەڵەم دەدرێت، و شایانی باسە نۆڵتە خوێندکاری مارتین هایدیگەر بوو. بۆ زانیاریی زیاتر لەسەر نۆڵتە و کاریگەریی لەسەر فاشیزمی نوێی ئەڵمانی لە سەدەی ٢١دا بگەڕێنەوە بۆ وتارێکی من بە زمانی ئینگلیزی:

Peshraw Mohammed, Ernst Nolte, the Holocaust and the AfD

[3]Eberhard Jäckel, ed.,‘Die elende Praxis der Untersteller’,in: ‘Historikerstreit’: Die Dokumentation über die Kontroverse um die Einzigartigkeit der nazionalsozialistischen Judenvernichtung, Munich: Piper, 1987, s.118.

[4]بۆ زانیاریی زیاتر لەسەر ئەم پرسە بگەڕێنەوە بۆ بەشی کۆتایی کتێبەکەم بەناوی: پێشڕەو محەمەد: لە کۆدگۆڕینی کانتەوە بۆ تیۆری فیلم: دەروازەیەک بۆ فێنۆمێنۆلۆژیی ماتریالیستیی زیگفرید کراکاوەر، ناوەندی ڕۆشنبیریی ڕەهەند، سلێمانیی، ٢٠٢٠ (لەژێر چاپدا، لە لەم مانگەدا چاپ دەبێت).

[5]Gutman, Yisrael, The Jews of Warsaw 1939–1943: Ghetto, Underground, Revolt, Brighton: Harvester Press, 1982, p.363.

[6]بۆ ئەم مەبەستە بگەڕێنەوە بۆ کتێبەکەم: پێشڕەو محەمەد: کەرنەڤاڵی شکستخواردوان: خوێندنەوەیەکی نوێ بۆ تێزەکان دەربارەی چەمکی مێژووی واڵتەر بنیامین، ناوەندی ڕۆشنبیریی ڕەهەند، سلێمانیی، ٢٠٢٠.

[7]Georg Lukacs, The Historical Novel, translated by Hannah Mitchell and Stanley Mitchell with an introduction by Fredric Jameson, University of Nebraska Press,1983.

The post ڕۆمان و جەنگی نێوان مێژوو و یادەوەری appeared first on ژنەفتن.

پێشبینیكردنی قەسابێك

دوای هەشت ساڵ لە تاراوگە، تێبینیكردنی سەرهەڵدانی دوژمن

پاشان دواجار، دژی كۆسپێكی تێنەپەڕێنراو هەڵساوە

تۆ پەڕیتەوە، ئەوان دەڵێن، بەو ڕێگایەی دەکرا بپەڕیتەوە.

ئیمپراتۆریەتەكان دەكەون. ڕابەری گروپەكان

بە جۆرێك وەك دەوڵەتمەداران هەنگاو دەنێن. خەڵك

چیتر لەژێر ئەم چەك و تفاقانە نابینرێن.

بۆیە داهاتوو دەچێتە ناو تاریكیی و هێزەكانی ڕاستەوە

هەموو ئەمانە بۆ تۆ سادە و سانا بوون

كاتێك تۆ جەستەیەكی پڕ لە ئازارت نەهێشت.

The post دەربارەى خۆكوشتنی پەنابەرێک: و.ب: appeared first on ژنەفتن.

دادەکەوێت شەو لە ئەستێرەکانەوە

چوارمەشقیی ڕایدەکێشین قۆڵ و باسکمان

لە نزیک، لە دوورەوە.

دەنگی ئاوازە ئارامە کۆنەکان

دێت لە تاریکییەوە.

گوێ بگرین، تا لە یەکتر جیاببینەوە،

تا دواجار هێڵەکان هەڵبوەشێنینەوە.

دەنگە دوورەکان، خەم و پەژارە نزیکەکان.

دەنگی مردووانن، لەبەردەممان،

ئامادەن چەشنی پەیامهێنەران

تا بەرەو خەوێکی هێمن بکەن ڕێنوێنیمان.

The post و. ب appeared first on ژنەفتن.

ئەم وتارە هەڵوەستە لەسەر ئەوە دەكات كە چۆن فریدریش هۆڵدەرلین (١٧٧٠-١٨٤٣) كێشە و پارادۆكسی ئازایەتیی شیعریی (poetic courage) لە چامەكەیدا بە ناوی “گەوجێتی” (Blödigkeit) دەردەخات، هەروەها شیكاریی تازە و ڕەخنەیی واڵتەر بنیامین (١٨٩٢-١٩٤٠) لەسەر چامەكە و نوسخەى پێشووی شیعرەكە بە ناوی “ئازایەتیی شاعیر” (Dichtermut) بەدەستەوە دەدات. بنیامین دەڵێت چامەى “گەوجێتی” ئەو شتە چارەسەر دەكات و گرێكەى دەكاتەوە كە خۆى پێی دەڵێت پارادۆكسی ئازایەتیی: كەسی ئازا هەم دەبێت مەترسیی بناسێت و هەم لە بیریشی بكات، لە هەمان كاتدا بترسێت و نەشترسێت. لە ڕوانگەی ئەوەوە، چامەكەى هۆڵدەرلین، ترس و ئازایەتی یان گەوجێتی/ترسنۆكی و جەبانێتی لە ڕێگای “بە تەواوی خۆبەدەستەوەدانیی بۆ پەیوەندییەوە” یەكدەخات، ئەمەش بە جۆرە وەستانێك ناسراوەتەوە. چەمكی وەستان، كە دەبێتە سەرەكیترین و ڕادیكاڵترین دابڕانی بنیامین لە نەریتی ڕۆمانتیكی ئەڵمانی، كە وەلائی بۆ بەهەشتی ونبووی ناو سەدەكانی ناوەڕاست هەبوو. هەروەها بەشێكی دیكەى ئەم لێكۆڵینەوە، تەرخانكراوە بۆ دیارترین ڕاڤەكانی هۆڵدەرلین لە سەدەى بیستدا: مارتین هایدیگەر (١٨٨٩-١٩٧٦) و هەردوو تێگەیشتنی بنیامین و نووسەری كتێبی “بوون و كات” بەراورد دەكات، بە تایبەت لە خاڵە یەكتربڕە سەرەكییەكەدا: فەیلەسوفە ئایدیالیستە ئەڵمانییەكە، هۆڵدەرلین و شیعرەكانی وەك دەركەوتنی حەقیقی مێژوویی لە پێناوی بەردەوامیدا دەبینێت، كەچی بیرمەندە ماركسیست و ماتریالیستەكە، چەمكی شیعریی شاعیرە ڕۆمانتیكە ئەڵمانییەكە وەك وەستانێكی لەناكاوی مێژوویی دەبینێت.

وشە سەرەكییەكان: واڵتەر بنیامین، ئازایەتی، ترس، هۆڵدەرلین، هایدیگەر، وەستان، مێژوو، شیعر، گەمژەیی، ترسنۆكی.

بنیامین: دوو شیعرەكەى هۆڵدەرلین

بنیامین لەو وتارەدا كە بە ناوی “دوو شیعرەكەى فریدریش هۆڵدەرلین” (ZweiGedichte von Friedrich Hölderlin) بڵاوی دەكاتەوە، هەڵی ڕوونكردنەوەى توانا بنچینەییەكانی مەعریفە و زانینێكی نێو هەلومەرجەكانی بنچینەى فەلسەفی-مێژوویی ئۆبژێكت و بابەتی شیعرەكان ڕوون بكاتەوە. ئەم پێكهاتەیەش لەنێو ئەم ناكۆكییەدا ڕوودەدات كە دەیەوێت ئاسۆ بەرتەسكەكانی تەفسیر و ڕاڤەى ناونشینیی تێكستەكانی هۆڵدەرلین ڕەتبكاتەوە و شیكارییەكەى خۆى لەسەر بناعەى ڕاڤەی فۆرمی هونەری پێشمەرجە فیكری و مەعنەوییەكانی دەقەكان دابمەزرێنێت. لەم دەقەدا دوو گرفت ڕووبەڕووی لێكۆڵەر، ڕاڤەكار و هتد دەبێتەوە: كێشەى زاراوەناسی و كێشەى ناڕوونیی لە هەڵوێستی سیاسی و فەلسەفیی بنیامین لەو سەردەمەدا، بەڵام بە بەراوردكردنی بە قۆناغی دواتر، كاتێك هەمان ئەم چەمكانە لە قۆناغی دواتردا دووبارە دەبنەوە، بەڵام ئەمجارە عەینەكی ماتریالیزمی مێژوویی لەچاو دەكەن، ئەوسا لێكۆڵەر و ڕاڤەكار و خوێنەر دەتوانێت، ئاسانتر لەو هەڵوێستانە (هیچ نەبێت بە شێوەیەكی ڕێژەیی) تێبگات؛ بەڵام ئەم كارەش پێویستی بە پڕۆژەیەكی دوور و درێژتر هەیە و لەم لێكۆڵینەوەیەدا جێگای نابێتەوە، كە تایبەتە بە تەفسیری شیعر و شاعیریی و بە تایبەتیش هۆڵدەرلین، نەك ئەو هەموو شاعیرەى بنیامین كاری لەسەر كردوون. بە كورتی، با باسی كێشەى یەكەم بكەم.

بنیامین بە گشتی و زۆرجار بە شێوەیەكی خێرا دەپەڕێتەوە سەر كۆمەڵە زاراوەیەك كە بە شێوەیەكی تەكنیكی ئاسان نین تەعبیریان لێ بكرێت، ئەمەش دیسان پڕۆژەیەكی دوور و درێژتر دەخوازێت، بۆ نموونە لە زمانی ئەڵمانیدا هەمیشە پاشگرەكانی وەك (barkeit) لە ئینگلیزیدا (ability) بەكاردەهێنێت. بۆ نموونە، وشەى وەرگێڕان بە نموونە وەربگرین: Übersetzbarkeit (بە ئینگلیزی: translatability) كە بە مانای قابیلییەتی وەرگێڕان، یاخود هەموو تێكستێك لە ناوەوەى خۆیدا وزە و توانا و هێزی وەرگێڕانی هەڵگرتووە. ئەمە بۆ زاراوەكانی دیكەش ڕاستە[1].

“هیچ شتێك لێرەدا دەربارەى پرۆسەى دانانی غەزەلەكە، دەربارەى كەس و جیهانبینیی خوڵقێنەرەكە ناگوترێت”

“بەشیعریبوون بریتییە لە هاوشێوەبوون لەگەڵ ژیاندا”. وتارەكەى بنیامین ئاوا دەست پێ دەكات. ئەمە یەكەم وتاری بنچینەیی ئەویشە دەربارەى بابەتی ئەدەبی. مەبەستیی وتارەكەش لە ڕێگای ناونیشانە پەخشانی و هاوكات ماندووكەرەكەیەوە دەردەكەوێت. ئەوەى لە ڕاستیدا بنیامین دەیەوێت قسەى لەسەر بكات، كەمتر ڕاڤەكردنی شاعیرە ڕۆمانتیكە ئەڵمانییەكەیە، پێویستە ئەوە ڕوون بكەینەوە كە بۆچوونە ئێستاتیكایی و فیكرییەكەى بنیامین شتێك نییە دەربارەى ڕۆحییەتی شیعری یان جوانیی چۆنایەتییە ئێستاتیكاییە شیعرییەكان. بۆ تێگەیشتن لەوەى ئەو دەیەوێت چی بكات، سەرەتا پێویستە بە تەواوی لەوە تێبگەین كە ئەو چی ناكات. بەمجۆرە، بنیامین خۆی ڕێنماییمان دەكات: “هیچ شتێك لێرەدا دەربارەى پرۆسەى دانانی غەزەلەكە، دەربارەى كەس و جیهانبینیی خوڵقێنەرەكە ناگوترێت”[2]. ئەگەر فۆرمی ناوەكیی پەیوەندیی بە پرۆسەى دانانی غەزەلەكەوە نییە و ئەگەر پەیوەندیی بە هیچ سەرچاوەیەكی دەرەكی وەك جیهانبینیی نووسەر/خوڵقێنەری غەزەلەكەشەوە نییە، كەواتە ئەوەى بنیامین لەم وتارەدا باسی دەكات بانگەشەكردنە بۆ شیعر كە سنوورەكانی میتۆدی تێپەڕاندووە و بەسەر ڕاڤەى ئەدەبیشدا زاڵ بووە. لەبەر ئەوە، جدییبوون دەربارەى پێگە و گرنگیی زمانی شیعری، وتارەكەى بنیامین دەكاتە هەوڵێكی دیاریكراو بۆ تێگەیشتنێكی دەقیق لەوەى بە ڕاستی “ئەركی شیعری” چییە. هەڵبەت ئێمە دەزانین بنیامین لە دەستپێكی وتاری بەناوبانگی “ئەركی وەرگێڕ”دا، كە ساڵی ١٩٢٣ وەك پێشەكییەك بۆ وەرگێڕانی “تابلۆ پاریسییەكان”ی شارل بودلێر نووسیویەتی، دەڵێـت: “لە كاتی هەڵسەنگاندنی كارێكی هونەری یان فۆرمێكی هونەرییدا، بیركردنەوە لە وەرگر (بەربێژ)[3] هیچ بەرهەمێكی نییە و بە كەڵكی هیچ نایەت. نەك تەنها هەر گەڕانەوەیەك بۆ گشتێكی دیاریكراو یان نوێنەرەكانی، فریودەرانە و بەلاڕێدابردنە، بەڵكو تەنانەت چەمكی وەرگرێكی “ئایدیال”یش لە بیركردنەوەى تیۆرییانەى هونەردا زیانبەخش و كێشەسازە، لەبەر ئەوەى هەموو ئەو شتەى ئەم چەمكە گریمانەى دەكات، بوون و سروشتی مرۆڤە بەگشتی یان وەك ئەوەى هەیە. هونەریش، بە هەمان شێوە، بوونی فیزیكیی و ڕۆحیی مرۆڤ وەك گریمانە وەردەگرێت، بەڵام هیچ یەكێك لە كارە هونەرییەكانی بیر لە كاردانەوەكانی ئەو ناكاتەوە. شیعر بۆ مەبەستی خوێنەر نەنووسراوە، هیچ تابلۆیەك بۆ بینەر نەكێشراوە، هیچ سەمفۆنییەك بۆ گوێگر دانەهێنراوە”[4]. وردەكارییەكانی ئەم ئەركە پێویستی بە لێكۆڵینەوەی دوور و درێژ هەیە و ڕەنگە سەر لە خوێنەریش تێك بدات، چونكە تەنانەت خودی دەقەكە پڕیەتی لە چەمك و شەرحی چەمكەكان (وتارەكە خۆی لە فۆرمەكانی فرمان و بكەر نادیاردا نووسراوە).

ڕوونكردنەوەى ئەركی شیعری پەیوەندیی بە پرسی میتۆدەوە هەیە: چۆن دەكرێت بە شێوەیەكی شایستە ڕەهەندی شیعریی شیعرێك جەختی لەسەر بكرێتەوە بەبێ پەیوەستبوون و پشت بەستن بە هۆكارە دەرەكییەكانەوە یان شیكردنەوەكانی وەك ئەوانەى لە لایەن مێژوو، كۆمەڵگا، سیاسەت و هتدەوە بەدەستەوە دراون؟ لە وەڵامی ئەم پرسیارەدا، بنیامین ئەركی شیعری وەك شتێك دەخاتە ڕوو كە بە شێوەیەكی تاقانە لەهەر شیعرێكدا ڕوودەدات. بەمجۆرە، خوێندنەوەى واقیعییانەى بەرهەمێك وەك شتێكی حەتمی بۆ بنیامین دەمێنێتەوە – لەمڕووەوە بە پێچەوانەى ناونیشانی بێ ڕۆح و وشكی وتارەكەوە: “دوو شیعری فریدریش هۆڵدەرلین”.

لای بنیامین، پەیوەندیی ژیان بە بەرهەمی هونەرییەوە لە چەقی شیعردا وەستاوە. ئەوەى لەم پەیوەندییەدا گرنگە ئایدیایەكی تاقانە نییە – بنیامین ئەمە وەك نكوڵیكردنی ژیان دەبینێت. بە پێچەوانەوە، ئەوەى گرنگە بریتییە لە “بازنەى پەیوەندیی”. ئەم مەیدان و بازنەیەی پەیوەندیی، وەك بنیامین باسی دەكات، بریتییە لە فۆرمی ناوەكیی شیعر. لەناوەوەى ئەم مەیدانەدا، ژیان و كاری هونەری لەنێو یەكێتیدا دەژیت. ئەم یەكێتییە بریتی نییە لە پەیوەندییەكی وەستاو یان خاڵ و پنتی گەڕانەوە (ئەمەش دیسان نكوڵیكردن دەبێت لە ژیانی دەق). تێگەیشتنێكی دیكەى یەكێتی لێرەدا بوونی هەیە، كە ڕیشەى لەنێو ژیان دایە.

بۆیە ئەوەى بنیامین دەیەوێت لێرەدا باسی بكات، دەكرێت بە تێگەیشتن لە شیعرییەت هەڵبسەنگێنرێت كە لەسەر پەیوەندییەكانی ژیان و بەرهەم دامەزراوە. بە مانایەكی دیكە، ئەوە مەحاڵە هەموو ئەگەرەكانی ناو ژیان و بەرهەم بەتاڵ بكرێنەوە، كە هەر یەكێكیان لەسەر ئەویدیكەیان دامەزراوە. ئەگەر وابووایە، ئەوا ئەم شیعرە، یان هیچ شیعرێك، هیچ شیعرێكی ئایدیال بوونی نەدەبوو. بە كورتی، ئەوەى بنیامین لەم وتارەدا دەربارەى هۆڵدەرلین دەیەوێت دایبمەزرێنێت، بریتییە لە گرنگیی شیعرییەت بەبێ پشت بەستن و گەڕانەوە بۆ سەرچاوەى دەرەكیی مانا، ئینجا ئەمە لەنێو سیاقی كۆمەڵایەتیی شیعر یان ژیانی نووسەردا بدۆزرێتەوە یاخود لە چەند ئایدیالێكدا[5]. هەڵبەت ئەوەى لێرەدا باسكرا، ڕەهەندی یەكەمی شیعرەكەیە، كە ڕەهەندە میتۆدۆلۆژیی و ئەو شێوازی نووسینەیە كە بنیامین گرتوویەتیە بەر؛ بەڵام لە تێگەیشتنی بنیامیندا بۆ شیعرەكانی هۆڵدەرلین، گەلێك ڕەهەندی دیكە هەن دەبێت كەشف بكرێن.

پارادۆكسی ئازایەتی

ئەوەى بنیامین وەك پارادۆكس دەربارەى ئازایەتی دەیبینێت، بریتییە لەو ناكۆكییە دەركەوتوویەى پێویستی بە وشیارییەكی هاوكات و ئیهانەكردن بە مەترسییەكی زانراو هەیە – بە مانایەكی دیكە، ئەمە پێویستی هەم بە ترس و هەم چاونەترسی هەیە. بنیامین بانگەشەى ئەوە دەكات دەكرێت كەسێك چارەسەری ئەم ناكۆكییە بكات لە ڕێگای فراوانكردنی ئەو مەترسیانەى وەك تاكەكەسێك ڕووبەڕووی بوونەتەوە – داوەشان و مەرگ – بۆ هەڕەشەیەكی ئاراستەكراو بۆ جیهان و لە ڕێگای خۆبەدەستەوەدانێكی خۆویستانە بۆ ئەم مەترسییە و مردن لە پێناوی ئەو جیهانەى تیایدا هەموو ناكۆكییەكان، بە ململانێی نێوان ژیان و مەرگیشەوە، تواونەتەوە[6]. بنیامین ئەو مەترسیانەى ڕووبەڕووی تاكێك دەبنەوە وەك “هێزە ناونشینەكان وەسف دەكات، كە هەموو ڕۆژێك، لە فۆرمی شتە كۆت و بەندكراوەكاندا، دەورى جەستە دەتەنن”، و هەڕەشە لە لەناوبردنی تاكەكە دەكەن. ئەو كەسەى تەنها دژی هێزە تەریككارەكان دەجەنگێت كە دەوریان تەنیوە، بە حەتمیی دەكەوێتە نێو پارادۆكسی ئازایەتییەوە و لەنێوان تێگەیشتن و متمانەدا دووكەرت دەبێت، بەڕادەیەك ئەو كەسە دەبێت هەم ئاگای لەو هەڕەشەیە بێت كە ڕووبەڕووی بووەتەوە و هەمیش فەرامۆشی بكات. بە پێچەوانەوە، ئەو كەسانەى خۆویستانە خۆیان داوەتە دەستی مەترسیی سەرجەمی جیهانەوە، چالاكیی ئازایەتیی ئاوێتەى ناچالاكێتیی ترس دەكەن و، بۆ هەمیشە لە خەمۆكیی نەجاتیان دەبێت. لەبەر ئەوە، بەگوێرەى بنیامین، ئەم كەسە هەموو هێزەكان لە ڕێگای خۆبەدەستەوەدانەوە “ئازاد”، “سەقامگیر” و “هێمن” دەكاتەوە، بە دەسەڵاتەكانی خوداشەوە. “هەموو پەیوەندییە ناسراوەكان” لە مەرگی شاعیردا “یەكیان گرتووە”؛ ئەو “فۆرمی ناكۆتایی و چاونەترسی، نەرمی نواندنی كاتی و بوونی ڕۆحانی، ئایدیا و هەستیارێتیی” ژیان و مەرگ یەكدەخات. سنوورەكانی جەستەى تاك دەتوێتەوە و بە خۆبەدەستەوەدانی مەترسییەكان دەردەكەوێتەوە، كە بەمجۆرە كارەكتەری هەڕەشەئامێزی خۆیان لەدەست دەدەن: “فیگوری تەریك” لەنێو “نەزمی فەزا-زەمەنیدا” هەڵدەگیرێت و گۆڕانی بەسەردا دێت[7].

لای بنیامین، ئازایەتیی ئەو كەسەى لە ڕێگای خۆقوربانیكردنەوە “یەكێتیی پەیوەندییەكان” دروست دەكات، لە چامەى “گەوجێتی”ی هۆڵدەرلینی شاعیردا بە باشی دەرك دەكرێت. بنیامین دەڵێت:

“شاعیر ترسی لە مەرگ نییە؛ ئەو پاڵەوانە، چونكە لەنێو كرۆك و چەقی هەموو پەیوەندییەكاندا دەژیت… هەموو پەیوەندییە ناسراوەكان لەنێو مەرگدا یەكیان گرتووە، كە ئەمەش جیهانی شاعیرە”[8].

وەك لەسەرەوە باسكرا، خۆبەدەستەوەدانی شاعیر، لە ڕوانگەى بنیامینەوە، دژی ترس نییە، بەڵكو، ئاوێتەكردنی ناچالاكی و چالاكی، بریتییە لە ئازایەتی و “گەوجێتی” لە هەمان كاتدا – ئەو ڕوانگەیەى ڕێگا بە بنیامین دەدات ڕوونكردنەوە بۆ ناونیشانی فزوڵیانەى چامەكەى هۆڵدەرلین بەدەستەوە بدات.

“گەوجێتی” ئێستا بووەتە دۆخی ڕەسەنی شاعیر. لەو كاتەوەى چووەتە ناوەڕاستی ژیانەوە، هیچ شتێك چاوەڕوانی ناكات، جگە لەبوونێكی وەستاو، ناچالاكییەكی تەواو، كە بریتییە لە جەوهەری ئازایەتییانەى مرۆڤ – هیچی دیكە جگە لە خۆبەدەستەوەدانی خۆی بە تەواوی بۆ پەیوەندیی[9].

بنیامین ڕێگاچارەى شاعیر بۆ پارادۆكسی ئازایەتیی – خۆبەدەستەوەدانی بێ باكانە و نیگەرانانەى هاوكاتی ئەو بۆ دامەزراندنێكی گەردوونی، پەیوەندییە یەكگرتووەكان – وەك دەركەوتەى “پرەنسیپی بەشیعریبوون” یان “ئایدیالی لەپێشینە”ی شیعر بە گشتی دەبینێت، كە خۆى وەك “باڵادەستیی موتڵەقی پەیوەندیی” [AlleinherrscaftderBeziehung] پێناسەى دەكات. بۆیە خۆبەدەستەوەدانی شاعیر، كە لە شیعر یان “گۆرانی” [Gesang] جیاناكرێـتەوە، دەبێتە “نێوەنجی لەمسنەكراوی هەموو پەیوەندییەكان” و هەمان “پرەنسیپی فۆرم”. بنیامین دەڵێت: “وەك ئەوەى شیعر هەرگیز بۆ بەشیعریكردنی سەرتاپایی پیشان نادرێت و خوێنەر هەرگیز ناتوانێت بە تەواوی تێی بگات”[10]، كەواتە شاعیر بە گشتی وەك پرەنسیپی فۆرم دەردەكەوێت، واتا لەو شوێنەدا كە دیار نامێنێت: ئەویش لە ڕاكێشانی برێك یان ڕاوەستان(Zäsur)، كە هەم دژ و هەم لكێنەری هەرێمە مرۆیی و یەزدانییەكانە. ئا لێرەدا نووسینی سەرەتایی بنیامین پەیوەندیی بە نووسینی دواتری خۆیەوە دروست دەكات، لە چەمكی وەستاندا. ئەگەرچی بنیامین لە سەردەمی ڕۆمانتیسیزمدا، ئەم وەستانەى وەك دابڕانێك لە سەرمایەداریی لە شاعیردا دەبینییەوە، بەڵام هەر ماوەیەك دواتر بەرەو فریدریش شلێگل دەڕوات و تا ئەو كاتەى دەگات بە ماتریالیزم، بەڵام پەیوەندییەكی نەپچڕاو هەیە و من لە بەشەكانی دواتردا باسی دەكەم.

شیكاریی بنیامین بۆ چامەى “گەوجێتی”ی هۆڵدەرلین لەوانەیە هەم ئاڵۆز و هەم بێباكانە بێت، بەڵام ناكرێت بەوە تۆمەتبار بكرێت كە بە هەڵە تەفسیری چامەكەى كردووە، لە كاتێكدا هێشتا خودی ئەم كارە وەك “تەفسیر” دەركنەكراوە بەڵكو وەك “لێكدانەوەیەكی ئێستاتیكایی” دەیبینێت. لای بنیامین، ئامانجی ئەمجۆرە لێكدانەوەیە كەشفكردنی بەشیعریبوونی شیعرەكەیە، كە خۆى ئەمەش وەك “ئەرك”ێك پێناسە دەكات، كە هەر شیعرێك دەبێت ئەو ئەركە ئەنجام بدات. بەشیعریبوون بە شێوەیەكی كورت لە كۆتایی لێكدانەوەكە بە ئیقتیباسكردن لە داڕشتەى “باڵادەستیی تەواویی پەیوەندیی” پێناسە كراوە، كە لە چامەى “گەوجێتی”دا بنیامین “داڕشتن [یان دروستكردن gestalt] وەك ئازایەتیی” لەقەڵەم دەدات[11]. بۆ ئەوەى هێندەى ڕێی تێدەچێت لە ناسینەوەى بەشیعریبوونی شیعر یان حوكمڕانیكردنی پەیوەندیی لە “یەكێتیی ئەركدارانە”ی ڕەگەزەكانی خۆی نزیك ببینەوە، ئەوا لێكدانەوەى ئێستاتیكی دەبێت “خەسڵەتە” دیاریكراوەكانی نێو شیعرەكە و پۆتێنشیاڵە زیادەكانی “دیكە” فەرامۆش بكات. سەرەڕای ئەمە، ئەو ڕوانگەیەى بنیامین – كە هۆڵدەرلین شیعر وەك یەكێتیی پەیوەندییەكان دەبینێت – خۆى لە ڕێگای وەستانـەوە بەیان دەكات، پشتیوانی بۆ سەلماندنی خۆى نەك تەنها لە چامەى “گەوجێتی”ی هۆڵدەرلیندا دەبینێتەوە، بەڵكو هەروەها لە “تێبینی”یە گرنگەكانی خۆیدا دەربارەى تراژیدیای ئەنتیگۆنە و ئۆدیپوسی سۆفۆكلیسدا پەیدا دەكات، كە لێرەوە تێگەیشتن و چەمكی شیعری مۆدێرن وەك mechane دەرككراوە[12].

چامەكەى هۆڵدەرلین ناكرێت وەك پیشاندانی ئایدیاڵی شیعرییەت لە دروستبوونی ئازایەتیدا تەفسیر بكرێت كە ناكۆكیی ناوەكیی خۆی لەنێوان ئاگاداربوون و بێ ئاگایی بەرانبەر بە مەترسیی، لەنێوان ترس و چاونەترسیدا چارەسەر كردووە.

لەگەڵ ئەوەشدا، ئەم وتارە دەڵێت كە فۆرم و زمانی چامەى “گەوجێتی”ی هۆڵدەرلین، لە كاتێكدا بناغەیەكی پتەو بۆ لێكدانەوە و ڕاڤەكەى بنیامین بەدەستەوە دەدات، كەچی بەرانبەر بە پاڵاوتن و خەسڵەتی بەرزكەرەوانە دەوەستێتەوە. وتارەكە، كە بە شێوەیەكی ڕەخنەیی لەسەر بنەمای تێگەیشتنەكەى بنیامین دامەزراوە، ئەوە ڕوون دەكاتەوە كە “گەوجێتی” بە شێوەیەكی وریایانە ڕێگا بەرەو mechane خۆشدەكات كە ئەمەش ناتوانێت بەتەنها كورتبكرێتەوە بۆ ئایدیای یەكێتیی هەموو پەیوەندییەكان. بەمجۆرە چامەكەى هۆڵدەرلین ناكرێت وەك پیشاندانی ئایدیاڵی شیعرییەت لە دروستبوونی ئازایەتیدا تەفسیر بكرێت كە ناكۆكیی ناوەكیی خۆی لەنێوان ئاگاداربوون و بێ ئاگایی بەرانبەر بە مەترسیی، لەنێوان ترس و چاونەترسیدا چارەسەر كردووە. “گەوجێتی” دەكرێـت وەك ئاراستەیەكی وشیارانە بەرانبەر بە چارەسەركردنی پارادۆكسی ئازایەتیی شیعری لێكبدرێتەوە.

لە ڕاستیدا تێگەیشتنی بنیامین بۆ ئازایەتیی وەك خۆ-قوربانیكردن لە پێناوی جیهاندا، بە تایبەت لە قۆناغی ڕۆمانتیسیزمدا، وا دەردەكەوێت كە پێكهاتەى پارادۆكسییانەى ئازایەتی بكرێتە شتێكی هەمیشەیی. لێرەدا ئەو پرسیارە سەر هەڵدەدات كە تاكە كەسێك دەتوانێت متمانەى بەرفراوان بەخۆ و جیهان بكات كە پێویستی بەوە دەبێت لە پێناوی زاڵبوون بەسەر مەرگدا، ئاگاداریی لەسەر ئەو مەترسییە بڵاوبكاتەوە كە هەڕەشە لەسەرجەمی گەردوون دەكات؟ ئایا پێناچێت لەو قۆناغەدا خۆ-قوربانیكردنی شاعیر ڕیسكێك بێت دابەشبوون و مەرگ بهێنێت لەبری ژیانی هەمیشەیی و یەكێتیی هەموو پەیوەندییەكان؟ ئایا ناكرێت ئەو لەبری ئەوەى ئازا بێت، بەڵام ئاگای لەو مەترسییە بێت و لە هەمان كاتدا پشتگوێی بخات، پشت بە دەسەڵاتەكانی خۆى ببەستێت، هەروەها لە هاریكاریدا بێت لەگەڵ مرۆڤەكانی دیكەدا؟ نابێت لە هەمان كاتدا بە تەواوی ترسابێت و هاوكات بە شێوەیەكی پێشبینی نەكراو بەهێز بێت بەبێ ئەوەى بتوانێت لەگەڵ ئەم گرژییەدا ئاشت ببێتەوە، بەڵام دووبارە لەنێو ناكۆكییەكانی ئازایەتیدا پێی بگات و بیگرێت؟ ئایا پێناچێت سروشتی توندی ئەم گرژییە تەنانەت كاریگەرییەكی وێرانكەری هەبێت كە ببێتە ڕێگر لەبەردەم هەر چالاكییەكی شاعیرانەدا؟

سەرجەمی شیعری بودلێر، گەڕانە بۆ دۆزینەوەى بەهەشتی ونبوو، لەو قۆناغەدا بەهەشتی ونبوو، بریتییە لە كۆمەڵگای بێ چین،

ئەم پارادۆكسە لای بنیامین لە سەدەمی شیكاریی هۆڵدەرلیندا دەمێنێتەوە، تا – وەك باسم كرد – بنیامین دەگات بە ماتریالیزم، لەوێوە ڕوون دەبێتەوە، بە تایبەت لە شیكاركردنی شارڵ بودلێر وەك نۆستالژیا و حەسرەتی بەهەشتی ونبووی قۆناغی پێش مێژوویی، یان بەو چەمكانەى لە باخۆفن و فریدریش ئەنگڵس وەریدەگرێت، قۆناغی كۆمەڵگای پێش چینایەتی. سەرجەمی شیعری بودلێر، گەڕانە بۆ دۆزینەوەى بەهەشتی ونبوو، لەو قۆناغەدا بەهەشتی ونبوو، بریتییە لە كۆمەڵگای بێ چین، و گەڕانەوەیە (بەڵام نەك گەڕانەوەى تەكنیكی)ی بۆ قۆناغی پێش مێژوویی، بەڵام لەسەردەمی هۆڵدەرلیندا، ئامانجە هێشتا هەر گەڕانە بۆ بەهەشتی ونبوو و پەیداكردنەوەى، بەڵام ڕۆمانتیسیزم، ئەم بەهەشتەى لە سەدەكانی ناوەڕاستدا دەبینییەوە، بە چەمكە خەیاڵییەكانەوە. سەرەڕای ئەمە، تەفسیرەكەى بنیامین بۆ شیعرەكانی هۆڵدەرلین، بەتەنها بریتی نین لە شیكردنەوەى ئازایەتی و گەوجێتی، وەك شتێكی پارادۆكس و پاشان چارەسەركردنی لە ڕێگای خۆبەدەستەوەدانی شاعیرەوە بۆ ئامانجێكی گشتیتر، كە گەڕانە بۆ ئەو بەهەشتە، دژی دۆزەخی ئامادە.

ڕۆمانتیسیزمی ئەڵمانی و ئێستاتیكای هۆڵدەرلین

وتارەكەى بنیامین یەكەم كاریەتی كە دامەزراندنی تیۆرییەكەى خۆی دەربارەى زمان، هەم فەسەفەى هونەری ئەو – بە تایبەت شیعر – و میتۆدەكەى دەربارەى “لێكدانەوەى ئێستاتیكی” بەدەستەوە دەدات. ئەم میتۆدەش پشت بە فیلۆلۆژی یان بایۆگرافی نابەستێت، هەروەها تێگەیشتنی نووسەریش بۆ جیهان لای ئەو گرنگ نییە. ئەمە جۆرێكی بەهێزی “خوێندنەوەى ناونشین”ـە كە دوای پرەنسیپەكانی ئێستاتیكای ڕۆمانتیسیزمی سەرەتای ئەڵمانی دەكات. ئەوەى گرنگە بریتییە لە “فۆرمی ناوەكیی” شیعر، “ئەوەى گۆتە وەك ناوەرۆكی خۆى پێناسەى دەكات”. لە نیگای یەكەمدا، ئەم “ناوەرۆك”ـە – كە بەزوویی دەبێتە “ناوەرۆكی حەقیقەت” – قورسە لە ڕوانگەى جیهان جیابكرێتەوە؛ بنیامین باس لە “پێكهاتە دەكات كە دەكرێت بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ لەلایەن زەین، زەینی جیهانەوە بۆ ئەو شتە دەرك بكرێت، كە شیعر شایەتحاڵەكەیەتی”. بەڵام ئەوەى ئەم پێكهاتەیە لە ڕوانگەیەكی شایستە لە دانەرێك یان یەكێكی دیكە جیادەكاتەوە بریتییە لە زەروورەتێكی بابەتیی كە شتێكی جەوهەریی و ناوەكییە بۆی و بنیامین بەمەش دەڵێت: “ئەرك”: “ئەم ئەركە بریتییە لە پەیبردن و دەرەنجامگیریكردن لەخودی شیعرەوە. پێویستمان بە تێگەیشتن لێی هەیە وەك پێشگریمانەى شیعریی، وەك پێكهاتە كە دەكرێت لە لایەن زەینی جیهانەوە بەشێوەیەكی ڕاستەوخۆ دەرك بكرێت، كە شایەتحاڵەكەیەتی. ئەم ئەركە، واتا پێشگریمانەكردن، بریتییە لەوەى ئێمە وەك دامەزراندنی دوایەكییانەى شیكارییەك دەركی دەكەین كە دەتوانین پێی بگەین”[13].

بنیامین هەوڵدەدات ئەم “ئەرك”ـە، وەك پێوەری شیكارییەكی ناونشین بەرەو ئەو شتە پێناسە بكات كە ئێستاتیكاكەى خۆى لەسەر دامەزراندووە. بەناوی چەمكێكی شكۆمەندانەى حەقیقەتەوە، ئەو “مەیدان و بازانە”ی تایبەتی هەر شیعرێك جیا دەكاتەوە و وەك “بەشیعریبوون” (das Gedichtete)[14] دیزاینی دەكات كە فۆرمە بابەتیی و ئۆبژێكتیڤییەكەى خۆى لە شیعردا دۆزیوەتەوە: “تیایدا ئەو قەڵەمڕەوە شایستەیە ئاشكرا دەبێت كە حەقیقەت و شیعر لەگەڵ خۆیدا هەڵدەگرێت. ئێمە ئەم ‘حەقیقەت‘ـە كە زۆرینەى نووسەرە جدییەكان بە شێوەیەكی ڕاست و جەخت خستوویانەتە پاڵ خوڵقاندنەكانیانەوە، وەك فۆرمێكی بەبابەتیكراوی (Gegenständlichkeit)[15] ئەكت و كردەى داهێنەرانەى ئەوان دەرك دەكەین، واتا بەدیهاتنی تەكمیلەكراوی هەموو ئەركێكی هونەرییانە”.

هاوشێوەى نۆڤالیس، كە بنیامین دووبارە لە كارەكەیدا بەناوی چەمكی ڕەخنەى هونەریی لە ڕۆمانتیسیزمی ئەڵمانی ئیقتباسی دەكات (“هەر كارێكی هونەری لەخودی خۆیدا ئایدیالێكی لەپێشینە هەڵدەگرێت، واتا زەروورەتێك بۆ ئامادەبوون و لێرەبوونەكەى”)، دەكەوێتە شەڕكردن لەگەڵ خەسڵەتی ڕەقی ئێستاتیكای پۆست-كانتی: واتا پێناسەكردنی فەرمانێك یان شێواز و مۆدێلێكی زەرووری كە شایستەى بەرهەمێكی هونەرییە و واتا كە نابێت لەگەڵ فەرمان و سەپاندنی حەقیقەت لەمانا بەرتەسكەكەیدا بەهەڵە وەك یەك سەیر بكرێت. چۆن بەرهەمێكی هونەریی خۆى بەسەرماندا دەسەپێنێت، چۆن داوامان لێ دەكات بە شێوەیەكی ڕەوایەتیپێدراوانە بیناسینەوە؟ بنیامین هەوڵی دەرهێنانی هونەر لە ستەمكاریی موتڵەقی دەربڕینی سوبژێكتیڤ و زەینیی دەدات لە ڕێگای پەیبردن پێی لەنێو یاسایەكی سەختدا. بۆ ئەنجامدانی ئەمەش، ئەو ناچاربوو دووبارە ئایدیاڵی شیعری بونیاد بنێتەوە و پاشان “خەسڵەتە دیارەكان بخرێنە كەوانەوە تا ڕۆشناییان لەسەر بنەمای پەیوەندییە ناوەكییەكان، یەكێتیی كردەكییانەى ڕەگەزەكانی دیكەوە بخرێتە سەر”.

وەك ڕۆمانتیكە ئەڵمانییەكان، بنیامین هەوڵدەدات لەم زەروورەتە لە ڕێگای زاراوەى “ئەفسانە”وە تێی بگات، واتا زاراوەیەكی هاوتای بەشیعریبوون. بۆ ئەوەى بەرهەمێكی هونەریی بوونی هەبێت، ژیان، كە تەنها “بناغە”ی شیعرە، دەبێت بۆ ئاستێكی پەیوەندیی (پێوەلكان) و مەزنێتی بگوازرێتەوە كە یەكسانە بەو ڕەگەزانەى پێوەرێك بۆ هەڵسەنگاندن و نرخاندنی خۆیان دروست دەكەن. ئەو “ئەفسانە”یەى بنیامین باسی دەكات، دەبێت لە “بەشیعریبوون”دا نەخشەڕێژ بكرێت – واتا لە ناوەرۆكێكی شیعریدا كە دەكرێت لەڕوانگەى فەلسەفیشەوە تەفسیر بكرێت و لێكبدرێتەوە – واتا ناوەڕۆكی شیعریی ژیانێكی ڕاستەقینە، ژیانێكی نموونەیی كە بە زاراوە مێژووییە تایبەتییەكان و هەلومەرجە فەردییەكانی خۆیەوە بڕیاری لەسەر دەدرێت. “ئەفسانە” پێچەوانەى “ئەفسانەناسی” (میتۆلۆژیا)یە وەك وابەستەیی خودی فۆرم كە دژی وابەستەیی هاوردەكراو و قەرزكراوە و تەنها لە ئاستی بابەتدا دەمێنێتەوە. بنیامین لە شیكارییەكەیدا بۆ دوو شیعرەكەى هۆڵدەرلین، هەوڵدەدات بە دەقیقی ئەوە پیشان بدات چۆن شیعر لە نوسخەى “میتۆلۆژیا”وە كە بریتییە لە ئەفسانەناسیی یۆنانی، دەگوازێتەوە بۆ نوسخەى “خەیاڵیی-ئەفسانەیی” كە تیایدا شاعیر خەیاڵ و ئەفسانەى خۆی، پەیوەندیی و وابەستەیی شیعرییانەى خۆی ڕوون دەكاتەوە: “وابەستەیی بە ئەفسانەناسی و میتۆلۆژیاوە دوور دەكەوێتەوە و هەڵبژاردنی خودی خەیاڵ و ئەفسانە جێگای دەگرێتەوە”[16].

ئەركی ڕەخنە ئەوەیە هێز و توندیی وابەستەیی بەدیهاتوو پیشان بدات و لە ڕێگایەوە زەروورەتی كاری هونەری دەربخات.

ئەركی ڕەخنە ئەوەیە هێز و توندیی وابەستەیی بەدیهاتوو پیشان بدات و لە ڕێگایەوە زەروورەتی كاری هونەری دەربخات. بۆیە بەم میتۆدەوە: “ئەو بڕیارەى ئێمە لەسەر شیعری غەزەلی دەیدەین، دەبێت، ئەگەر تاقیش نەكرابێتەوە، لانیكەم بە باشی دامەزرابێت”. بە فەرامۆشكردنی هێزی بەڵگەى زانستی لە ڕەخنەی ئێستاتیكیدا، لەگەڵ ئەوەشدا بنیامین بەدوای دامەزراندنی بنەمایەكدا دەگەڕێت كە دەكرێت لەسەر بنەمای حوكم و بڕیاری ئێستاتیكی دامەزرابێت. لە كتێبی شەقامی یەكئاراستەدا، قسە لەسەر ئەوە دەكات كە “بە ڕاستی ئێمە بەچی دەڵێین جوان”. بە پێچەوانەى ئێستاتیكی ئەمانوێل كانت، لای بنیامین، بەجواندانانی كارێكی هونەریی، دەكرێت پاساوهەڵگر بێت. لەبەر ئەوەى چالاكیی ڕەخنەیی بنیامین پشت بەم پرەنسیپە دەبەستێت، كە لە یەكەم وتاری خۆیدا دایڕشتووە، زەروورە ئاگامان لە گەشەسەندنی سەرجەمی كارەكانی ئەو هەبێت و ببینین چۆن كارەكانی ئەو وەك نەخشە ڕەخنەییەكەى خۆی لەم بیرۆكەیەوە دێت.

“بە ڕاستی ئێمە بەچی دەڵێین جوان” دەكرێت بە ئاسانی بڵێین كە لەسەر بنەمای ئێستاتیكا دامەزراوە، بۆیە حەقیقەت لەوە دەردەچێت بەتەنها وەك زاراوەیەكی تیۆریی سەیر بكرێت. حەقیقەت و هونەر، كە بنیامین لە كارەكانی داهاتوویدا زیاتر ماتریالیزەیان دەكات، بەیەكەوە بەستراونەتەوە. لە نامەیەكیدا بۆ گێرشەم شولەم لە ١٩١٨ بنیامین دەنووسێت:

“تەنها لە ڕۆمانتیسیزمدا، ئەم بۆچوونە بووەتە بۆچوونێكی بەرجەستە و باڵادەست: واتا بەرهەمێكی هونەری لەخۆیدا و بۆخۆی و بەبێ گەڕانەوە بۆ تیۆر یان ئەخلاقیات، دەكرێت بەتەنها لە بیركردنەوە و ڕاماندا دەرك بكرێت و ئەمەش واتا ئەو كەسەى لێی ڕادەمێنێت دەتوانێت عادیلانە ئەم كارە بكات. سەربەخۆیی ڕێژەیی بەرهەمێكی هونەری پێچەوانەى هونەر، یان بە شێوەیەكی باشتر، پێچەوانەى وابەستەییە ترانسێندێتاڵە فراوانەكەى خۆى لەسەر هونەر، بووەتە زەروورەتی ڕەخنەی ڕۆمانتیكی هونەر. بەرپرس دەبم لەوەى ئەمە بسەلمێنم، بەمجۆرە، ئێستاتیكای كانت جۆرە پێشگریمانەیەكی ڕەخنەى هونەری ڕۆمانتیكی لەخۆیدا جێكردۆتەوە”[17].

شیعرییەتی هۆڵدەرلین لە قۆناغی پێش ماركسیستبوونی بنیامیندا، ڕۆڵێكی گەورە لە دیاریكردنی تیۆری زمان و تیۆری وەرگێڕان و تیۆری ئەدەبیات لای ئەو دەگێڕێت.

لەبەر ئەوە ناونشینبوونی فۆرم و “حەقیقەت”ی بەرهەمی هونەری بەدەقیقیی هاوزەمانی یەكترن، چونكە حەز و ئارەزووی شاعیر حەز و ئارەزوویەكی فەلسەفی/ئێستاتیكیشە. تا ئەو كاتەى شاعیر گەرەنتیی یەكێتییەكەى خۆی بكات، ئەوا پاڵەوانە. بۆیە بنیامین ئازیزترین شوناسی شاعیر و جیهان، ئەو شوناسەى تیایدا هەموو شوناسەكانی ناوەوەى ڕەوتی هەستەكی و زەینی هی شیعرە و بەستراوەتەوە بە شیعرەوە، بناغەیەكە تیادا فۆرمی مۆنۆپۆلكراو دووبارە لە دیمەنێكی فەزا-زەمەنیی و ئەو شوێنەى تیایدا سەركوتكراوە، دووبارە گەشەى زەمەنیی و فەزایی خۆی دەگرێتەوە بەر. لە مەرگدا، كە بریتییە لە جیهانەكەی خۆی، هەموو پەیوەندییە ناسراوەكان یەكیان گرتووە. 

ئەوە مەرگە كە شاعیر – وەك ئەمپیدۆكلیس – وەك پاڵەوانی مرۆڤایەتی قبوڵ دەكات. مەرگیش لێرەدا مانایەكی ڕەمزی هەیە، كە بنیامین لە وتارەكەیدا دەیەوێت بیبەستێتەوە بە چەمكی “وەستان”ـەوە. بنیامین دەنووسێت: “وەستانی سوور و پێداگری ئەم هێڵانە [مەبەست شیعرەكانی هۆڵدەرلینە] مەودای شاعیر پیشان دەدات كە ناچارە هەر فۆرمێك و جیهان بپارێزێت، لەبەر ئەوە ئەو لە یەكێتیی خۆیدایەتی”[18]. دواجار شیعرییەتی هۆڵدەرلین لە قۆناغی پێش ماركسیستبوونی بنیامیندا، ڕۆڵێكی گەورە لە دیاریكردنی تیۆری زمان و تیۆری وەرگێڕان و تیۆری ئەدەبیات لای ئەو دەگێڕێت.

حەقیقەتی جەخت

“حەقیقەت”ی شیعر، كە جددیترین هونەرمەندان و شاعیران بە شێوەیەكی جەخت و پێداگرەوە بۆ خوڵقێنراوەكانی خۆیانی دەبینن، دەبێت وەك ئۆبژێكتیڤیتە (بابەتێتیی) [Gegenständlichkeit]ی بەرهەمەكانی خۆیان، تەواوكردن و تەكمیلەكردن[Erfüllung]ی ئەركی هونەرییانە، بەهەر شێوە و شێوازێك، دەرك بكرێت و لێكبدرێتەوە. واتا، شیعر، حەقیقەتیبوون، یان تەكمیلەبوونی خۆی كاتێك بەدەست دەهێنێت كە پڕێتیی هەست و وردبینیی ئۆبژێكتی ئەزموونكراو بەرجەستە بكات بەبێ ئەوەى بگلێتە نێو چاڵ، وەهم و كڵێشەسازییەوە. ناوەڕۆكی دەرككردن، بیركردنەوە و حاڵەتی هەستیاریی لەنێو هەلومەرجێكی جیهانیدا هەموار و یەكسان دەبێت. بۆیە گەشەسەندنی ناوەڕۆكێك لەئارادایە كە لە سەرووی ڕەوتی زەمەنی شیعرییەوە پیشان دەدرێت، و ئەم پیشاندانەى گەشەسەندنی ناوەڕۆكیش لەناو شیعردا هاوشانە لەگەڵ كاركردن لە ڕێگای ئازادكردنییەوە لە پەرتەوازەیی و نەگونجاویی ڕەوتی ئەزموونی ناوەوەی هەلومەرجێكی جیهانی، كە دەبێت بەرەو یەكگرتوویی سەرجەمی پەیوەندییەكان بڕوات. بۆیە شیعر دەگات بە “یەكێتییەكی سەنتێزیی نەزمە فیكریی و دەرككردنەكان” لەنێو ڕەوتی بیكردرنەوە، ڕەوتی دەرككردن و ڕەوتی هەلومەرجە هەستەكییەكاندا. دەستكەوتێكی پڕێتیی هەست و وردبینی دەربارەى بەشی ئەزموونكردنێكی سەبژێكت بوونی هەیە، كە لە “یەكێتیی بنچینەیی ئێستاتیكای فۆرم و ناوەڕۆك”دا بەرجەستە دەبێت كە “یەكێتیی ئێستاتیكیی” پەیوەندییەكی هەمواركراو و گەشەسەندووی گونجاو لەنێو ڕەگەزەكانی دیكەدا پیشان دەدات.

بۆ ئەمەش، لەخۆیدا، گەیشتنە بە پڕێتیی ژیان وەك سەبژێكتێكی وردبین و هەستیار. “لای دانەر (creator)[مەبەست شاعیرە]، ئایدیای ئەرك و وەزیفە، هەمیشە بریتییە لە ژیان… لە [بەشیعریبووندا] ژیان خۆی لەڕێگای شیعرەوە دیاریدەكات، ئەرك لەڕێگای چارەسەركردنەوە دەردەكەوێت”. واتا، ژیانی سەبژێكت هێزێكی زیاتر، قەوارەیەكی پڕێتیی هەستیاریی و وردبینی لە ڕێگای دانان و پێكهێنانی شیعر و هەروەها هەمان چارەسەركردن وەردەگرێت كە ئەمەش لەخۆیدا چارەسەركردنی كێشەكە دەستنیشان دەكات كە دەبوو كاری لەسەر بكرێت. (“لەبەر ئەوە ئەرك و چارەسەركردن تەنها دەكرێت لە پوختە و ئەبستراكتدا جیابكرێتەوە”). تا ئەو كاتەى شیعرێك سەركەوتوو بێت – واتا خۆی لە پەرتەوازەیی، وەهم و كڵێشەسازیی بەدوور بگرێت – دەگات بە “هێزێكی فراوانی وابەستەیی ڕەگەزەكانی دەرككردن و ڕەگەزە فیكرییەكان” كە دەكرێت ئەمەش وەك دژی “فراوانكردنی لاوازی هەستكردن”، “”بڕیارێكی نەسەلمێنراو” سەیر بكرێت. لێرەوە ڕەخنە ڕۆڵی خۆی دەگێڕێت لە ڕێگای كاركردن لەسەر ئەزموونی ڕەگەزە جۆراوجۆرەكانی شیعرەوە. ئەمجۆرەى خودی ڕەخنە، لە ڕوانگەى شیعرییەوە ناوەڕۆكی پێكهێنراو و دانراوی شیعر لە ئاراستە و ئارەزوویدا بۆ پڕێتیی هەستیاریی و وردبینی [ژیان] ئاشكرا دەكات[19]. لەبەر ئەوە، هەم ڕەخنە و هەم شیعر وەك لێكدانەوە و ڕاڤەی ئاشكراكەر، ئامانجیان ئەوە نییە پرۆسەى حەقیقەت وەك پەیوەندیی بۆ ئۆبژێكتێك ئاشكرا بكەن بەڵكو دەیانەوێت “حەقیقەتی جەخت”[لێكراو] لەنێو پڕێتییدا لە ڕێگای دانان و پێكهێنانی ئەركی شیعرییەوە دەربخەن. حەقیقەتی جەخت لە خزمەتی تەكمیلەكردنی ژیانی پڕ و تەواودا، لەنێو بەرهەم و لە ڕێگای بەرهەمەوە پێی گەیشتووە و ئامانجی ڕەخنەى ئەدەبی، فەلسەفی و ڕەخنەى بەرهەمیش بە گشتی بەمجۆرەیە.

لای بنیامین، جگە لە فۆرمی پەتی، خوداكان بوونیان نییە، كە دەكرێت بگوترێت، دیۆنیسیۆس دژی پرەنسیپە ئەپۆلۆنییەكان نییە. بەدوور لە سەلماندنی سەقامگیریی خوداكان، بنیامین پێچەوانەكەى دەسەلمێنێت: خواكان “دەكەونە حاڵەتی نزاكردن بۆ ئەندامە شلۆق و نەرمەكانی خۆیان”.

خوا وەك ئۆبژێكت

كاتێك بنیامین پێناسەى بەشیعریبوون وەك مۆدێلێكی تایبەت و دیاریكراوی ئۆبژێكتیڤیتە دەكات، نازانین ئاگای لە فینۆمینۆلۆژیای ئیمۆند هوسەرڵ هەیە یان نا، جگە لەوە هێرمان كوهن بەشیعریبوون وەك چەمكێكی سنووردار، ئێرنست كاسیرەر بەشیعریبوون وەك جیابوونەوەى یەكێتیی كردەكیی لە یەكێتیی جەوهەریی دەبینێت و هێنری بێرگسن ئایدیای مەودا دەباتە نێو شیكارییەكەیەوە، ئەمەش دیار نییە ئایا بنیامین كاتێك وتارەكەى نووسیوە، نووسینەكانی ئەوانی خوێندۆتەوە یان نا، ناوی نیچە ناپەڕێتەوە ناو وتارەكەى بنیامین بە ناوی “دوو شیعری فریدریش هۆڵدەرلین”، كاتێك خواكانی گەردوونەكەى هۆڵدەرلین بە زاراوەكانی كارەكتەرە “نەرمەكانیان” وەسف دەكرێن. ئایا بنیامین بۆ بێدەنگیی بەرانبەر بە نیچە هەڵدەبژێرێت، ئەمەش خۆی گرنگییەكی تایبەتی هەیە، لەبەر ئەوە، غیابی چەمكی ئەپۆڵۆنیی پەیوەندیی بە غیابی هاوتا ئەفسانەییەكەیەوە هەیە – سەرەڕای ئەو حەقیقەتە بنچینەییەى كە دیۆنیسیۆس ڕۆڵێكی بچكۆلانە لە نوسخەى دووەمی شیعرەكەى هۆڵدەرلیندا ناگێڕێت، كە بەم ڕستەیە دەست پێ دەكات: “هەروەك لە كاتی پشوودا”. لەنێو هەوڵە سەرەتاییەكاندا بۆ ڕزگاركردنی هۆڵدەرلین لە فەرامۆشی و دانانی لە تەنیشت و یاوەرێتیی گۆتە و شیلەر، وەك ئەو نامیلكە بچكۆلەیەى فریدریش گوندۆلف لە 1912دا بە ناوی “كۆمەڵەدوورگەى هۆڵدەرلین” بڵاوبووتەوە، گوندۆلف هەوڵدەدان پیشیانی بدات كە هێلینیزمی هۆڵدەرلین زاڵبوونە بەسەر سنوورە بەرتەسكەكانی كلاسیسیزمی ئەڵمانی و هاوكات ڕێگاكەى بۆ هیلینیزمی دینامیكیی نیچە خۆشكردووە. كارەكتەری ئەپۆلۆنیی یۆنانی هۆڵدەرلین، هەروەك گوندۆلف ڕوونی دەكاتەوە، لە ڕوانینێكەوە سەرچاوە دەگرێت بۆ نێو كارەكتەری بنچینەیی دیۆنیسیۆسیی جیهانی سروشتی وەك “سروشتێكی حەقیقییانە لەدروستبووندا”[20]. بنیامین لە وتارەكەیدا دەربارەى گۆتە بە ناوی پەیوەندییە هەڵبژێردراوەكان وێنەكەی گوندۆلف بۆ گۆتە وەك پاڵەوان بۆ ڕەخنەى وێرانكەر دەبینێت. بەڵام بە پێچەوانەوە لە وتارەكەیدا دەربارەى هۆڵدەرلین، ڕەخنەى ئەو شێوازە لێكدانەوەیەى گوندۆلف هەڵیبژاردووە، فۆرمی بێدەنگیی بەخۆیەوە دەگرێت: لای بنیامین، جگە لە فۆرمی پەتی، خوداكان بوونیان نییە، كە دەكرێت بگوترێت، دیۆنیسیۆس دژی پرەنسیپە ئەپۆلۆنییەكان نییە. بەدوور لە سەلماندنی سەقامگیریی خوداكان، بنیامین پێچەوانەكەى دەسەلمێنێت: خواكان “دەكەونە حاڵەتی نزاكردن بۆ ئەندامە شلۆق و نەرمەكانی خۆیان”.

لەبەر ئەوە، غیابی دیۆنیسیۆس لە “دوو شیعرەكەى هۆڵدەرلین”دا لە چەندین شێوازدا خۆی دەردەخات: وەك غیابی مۆتیفە مۆسیقییەكان، تەنانەت كاتێك بنیامین سەرنجی خۆی دەخاتە سەر خەسڵەتە تایبەتە فۆنەتیكییەكانی شیعرەكانی هۆڵدەرلینیش؛ هەروەها وەك غیابی هەرجۆرە ئاماژەكردنێك بە خولسە و حاڵ لێهاتن[21]، وەك غیابی سروشت كە پێشتر وەك كائۆس و ئاژاوەى یەكەمین دەرككراوە؛ وەك غیابی پارادۆكسیكەڵ و دژبەری شەو، بە پێچەوانەى ڕۆژەوە، بە “ڕۆژی بیركردنەوەشەوە” و بە تایبەتیتریش وەك غیابی “خودای داهاتوو”. غیابی دیۆنیسیۆس لە بەشیعریبوونی شیعرەكەى دواتری هۆڵدەرلیندا، بێگومان بەو مانایە دێت كە بنیامین متمانەى بە جۆرێكی هێلینیزمی پاڵەوانپەرستیی گوندۆلف نییە، تا لەنێو شتەكانی دیكەدا، بۆی بگەڕێت؛ بەڵام بەو گریمانەیەوە دەست پێ دەكات كە نوسخەى پاڵەوانییانەى هێلینیزم دەمێنێتەوە: ئەگەر بەحاڵی خۆیەوە، بەبێ نوێكردنەوەى دیۆنیسیۆسەوە بەجێبهێڵرێت، ئەوا جیهانی كولتووریی ئەپۆڵۆنیی، بە تەواوی وێران دەبێت. لەبەرئەوە یاسای شوناس داوای شتێكی كەمتر یان زیادتر ناكات. چونكە خواكان لە ئەزموونكردنی زەمەنی خۆیان ناسكترن، ئەوان لەجوڵە دەكەون، بۆیە ئەوان “فۆرمی مردوون” بەڵام نامرن. ئا ئەمەیە ڕێنیسانسی دیۆنیسیۆسیی دەست پێ دەكات. بەڵام بنیامین بە ئاراستەى تەواو جیاوازتردا دەڕوات: خوداكان تەنانەن نەمردوون؛ بە پێچەوانەوە، ئەوان بوونەتە ئۆبژێكتێك كە بەربوونەتەوە نێو دەستەكانی شاعیرەوە، كە شاعیر لەم ڕێگایەوە هەوڵی بە خواكردن و یەزدانیكردنی خواكان نادات، بەڵكو بە پێچەوانەوە، دەیانباتە نێو فەزا و هەرێمێكی سەرنجڕاكێش و نامۆوە، ئەویش ئەو شوێنەیە كە تیایدا: تاوانی دەبەنگی چیتر سزای لەسەر نییە.

ئەو بانگەشەیەى خواكان دەكاتە ئۆبژێكت، دوایین و ئازایانەترین بانگەشەیە كە بنیامین شیكارییەكەى خۆی لەسەری دەباتە پێشەوە. لە شیعری “گەوجێتی”دا ئەم خاڵە یەكاڵا كراوەتەوە:

“باوكانمان،

خودای ئاسمانەكان،

بیركردنەوەى ڕۆژ نابەخشن بە

هەژار و دەوڵەمەندان”.

لوغز و مەتەڵی ئەم وێنەیە، لای بنیامین، لە فرمانی gönnen دایە، كە بە گشتیی وەك شێوازی بەخشین، كردنە دیاری یان ڕێگاپێدان دەرككراوە و وەرگێڕدراوە، بەڵام بۆ بنیامین، چەمك و تێگەیشتنی كات وەك بەخشینێكی خوایی یان نیعمەتێك، پەیوەندیی بە نەریتی ئەفسانەناسییەوە هەیە كە “میتۆس” (ئەفسانە)ی شیعرەكەى دواتری هۆڵدەرین لێی جیادەبێتەوە. “خوداوەندی باڵا”، كە نوێنەرایەتیی نەزمی ئەپۆۆنیی دەكات، كاتێك هەمووان فانین و دەمرن، ئەو چیتر توڕە و عەسەبانی نییە. “دەوڵەمەند و هەژار”، دەكرێت بەو جۆرە ببینرێت كە ئەو دەیبینێت: “حەقیقیی”. لەبەر ئەوە فانییەكان لەپێگەیەكدان دەتوانن بەرگریی لە یەكسانیی خۆیان لەگەڵ خوداكاندا بكەن، بەڵام نەك لە ڕێگای خواستی تۆڵەكردنەوەیەكی شومەوە. هەموو ئەمانە بەو مانایە دێت كە “بیركردنەوەى ڕۆژ” ئەو كاتەیە كە تیایدا دەبەنگی بە ئاسانی بێ سزا تێناپەڕێت، ئەگەر وابووایە، تەنها ڕۆژێكی ئاوارتە، واتا ساتورنالیای جۆرەكان، خوداوەندی باڵا “ڕێگای دەدا” هیچ یاسایەكی باڵا لەسەر ئەم بنەمایە بوونی نەبێت كە هەموو كەسێك خۆی لە شوێن و كات جیادەكردەوە. بەڵام ئەگەر خوداكان خۆیان بەدوور لە بەكارهێنانی هێز بەدوور دەگرن كە خۆیان لە فانییەكان جیادەكەنەوە، ئەوا ئەوان بەتەنها “فۆرمی مردوو” نەدەبوون، بەڵكو ئەوان تەنها وەك خوداكان ئۆبژێكتن، كە هیچ ویستێكیان بۆ ئۆبژێكتەكانی خۆیان نییە، كە شاعیران دەتوانن “هەڵیبگرن”.

لەبەر ئەوە، تەنانەت تێگەیشتنی بنیامین بۆ خودا لە ڕۆمانتیسیزمی ئەڵمانیی و نەریتی مەسیحی و فەلسەفیشدا بە تەواوی جیاوازە، خودا ئۆبژێكتە. خودا ئەو كاتە (وەك ئۆبژێكتێك) كەشف دەكرێت كە شاعیر دەتوانێت بیهێنێت. دواجار بنیامین پێیوایە لای هۆڵدەرلین، شاعیر تەنانەت “نیمچە-خوا”ش نییە.

شیعر وەك بازدانێك بۆ ناو مێژوو

سەبارەت بە بنیامین و هایدیگەر

ئەم بەشە تەرخانكراوە بۆ تێگەیشتنی بنیامین لە هۆڵدەرلین و شیعر بە تایبەت وەك كۆمەكێك بە وەستاندنی بەردەوامێتیی مێژوو، كە بەرەو كارەسات ملی ناوە و لە ڕاستیدا، مرۆڤایەتی ئەزموونی كارەساتەكانیشی كردووە، هاوكات ئەم دیدگایە بەراوردی یەكێك لە دیارترین ڕاڤەكارانی هۆڵدەرلین لەسەدەى 20دا دەكرێت، كە ئەویش مارتین هایدیگەرە.

لای هایدیگەر، شیعر حەقیقەتی بەردەوامێتیی مێژوویی ئاشكرا دەكات. بنیامین دەقاودەق ئەم تێگەیشتنە بۆ بەردەوامێتیی مێژوویی دەخاتە ژێر پرسیار و تەحەدای دەكات

جیاوازیی ئاراستەى فەلسەفیی هایدیگەر بۆ شیعر تاچەند جیایە لە دیدگای واڵتەر بنیامین؟ شیعر لای هەردوو بیرمەندەكە پێگەیەكی گەورەی داگیركردووە، بە تایبەت شیعر بۆ هەردووكیان بووەتە دەروازەیەك بۆ تێگەیشتن لە مێژوو. لای هایدیگەر، شیعر حەقیقەتی بەردەوامێتیی مێژوویی ئاشكرا دەكات. لەم بەشەدا دەمەوێت پیشانی بدەم كە بنیامین چۆن دەقاودەق ئەم تێگەیشتنە بۆ بەردەوامێتیی مێژوویی دەخاتە ژێر پرسیار و تەحەدای دەكات. بنیامین شیعر وەك دابڕانێك لە بەردەوامێتیی مێژوو، واتا بەردەوامێتیی مێژووی گوناه (گوناهی یەكەم) دەخوێنێتەوە، بنیامین كاتێك دابڕان لە مێژوو وەك دابڕان لە مێژووی گوناهباربوونی دەبینێت، وشەى Schuld بەكاردەهێنێت كە لە هەمان كاتدا بە مانای گوناهی یەكەم و هەروەها بە مانای قەرزیش دێت، پاشان درێژە بەم تێگەیشتنە دەدات و سەرمایەداری وەك ئایین دەبینێت، كە ئایین چۆن ئینسان بەگوناهەوە دەلكێنێت، سەرمایەداریش بە قەرزەوەی گرێ دەدات. لێرەدا لای بنیامین دابڕان لە مێژووی گوناه دابڕانە لە مێژووی سەرمایەداریش.

هەم لای بنیامین و هەم لای هایدیگەر، شیعر نیگایەكمان پێدەدات بۆچوونە ناو حەقیقەتەوە. بەڵام تێگەیشتنی هەردووكیان بۆ حەقیقەت، تەواو جیاوازە: هایدیگەر حەقیقەت وەك بەرەی بەردەوامێتیی مێژوویی دەبینێت، كەچی بنیامین پێیوایە ئەم بەردەوامبوونە بریتییە لە بەلاڕێدابردن و وێرانكردنی ئینسان. وەك ئادۆرنۆ بۆ تەفسیری بنیامین، لە شوێنێكدا دەڵێت: بەردەوامێتی مێژووی گەشەسەندنە لە تیروكەوانەوە بۆ چەكی ئەتۆم. لای بنیامین، ئەم بەردەوامبوونە ئاوێتەكردنی ژیانە بە گوناه (وەك گوتم هاوكات قەرزەوە).

شۆڕشی نازیزم، وەك هایدیگەر دەڵێت، هەوڵێكە لەلایەن ئەڵمانەكانەوە بۆ بەدیهێنانی خەونی هۆڵدەرلین.

لەبەر ئەوە لێكدانەوەى هایدیگەر و بنیامین لە خوێندنەوەى شیعرەكانی هۆڵدەرلیندا، دوو جیهانبینیی بە ڕادیكاڵیی جیاواز ئاشكرا دەكات سەبارەت بە پرسی فەلسەفە و ڕۆڵی ئەدەبیات لە كۆمەڵگادا. هایدیگەر پێیوایە خوێندنەوەى فەسەفیانەى شیعری هۆڵدەرلین بنچینەى بەردەوامێتیی مێژوویی و شووناسی گەلی ئەڵمانی دیاری دەكات. ئەگەر لێرەدا تێبینیی بكەن، هایدیگەر وشەى گەلی ئەڵمانیی (Volksdeutsche) بەكار دەهێنێت، كە چەمكێك بوو ئەڵمانیای نازیی بەكاری دەهێنا بە مانای “ئەڵمانەكان وەك گەل و وەك ڕەگەز”. نازییەكان ئەم چەمكەیان یەكسەر بۆ ئەڵمانەكان لەسەر بنەمانی “ڕەگەز” نەك هاووڵاتیبوون” بەكارهێناوە و كەواتە ئەڵمانەكان لەدەرەوەى ئەو سنوورانەوە دەژین كە جولەكەى تێدا نیشتەجێیە. لەبەر ئەوەش هایدیگەر پێیوابوو شیعر دەتوانێت هەڵگری پەیامێكی كۆمەڵایەتی و سیاسیی بێت. لێرەدا بیركردنەوەى بنیامین ڕۆڵی بەرچاوی خۆی دەردەخات كە بریتییە لە دابڕان لەم ئاراستەیە كە بەرەو جەنگ و كاولكاریی دەڕوات. لەبەر ئەوەش بوو لە ساڵی ١٩٣٣ هایدیگەر بە ڕەسمی پەیوەندیی بە نازییەكانەوە كرد، چونكە پێیوابوو ئەوان حەقیقەتی بەردەامێتیی مێژوویی “گەلی ئەڵمانی” و “شوناسی گەلی ئەڵمانی” دەردەخەن و بەڕێوەى دەبەن. لەبەر ئەوە شۆڕشی نازیزم، وەك هایدیگەر دەڵێت، هەوڵێكە لەلایەن ئەڵمانەكانەوە بۆ بەدیهێنانی خەونی هۆڵدەرلین. هایدیگەر دەڵێت: “ڕابەر بەتەنها نوێنەر و داهاتووی واقیعی ئەڵمانی و یاساكەیەتی. بژی هیتلەر”[22].

لێرەوە هایدیگەر كە هەوڵیدەدا ڕۆڵێكی سیاسیی-كۆمەڵایەتیی بەشیعر و بە تایبەت شیعری هۆڵدەرلین ببەخشێت، لە پێناوی بەدیهێنانی “خەونی گەلی ئەڵمانی”، ڕووبەڕووی تێگەیشتنی بنیامین دەبێتەوە. دیارە دەبێت ئەوەشمان لەبیر بێت، كە دیدگای بنیامین سەبارەت بە هۆڵدەرلین زۆر كۆنترە لە هی هایدیگەر و بە گشتیش بنیامین لە ١٩١٩ـەوە هەرگیز نەگەڕایەوە سەر هۆڵدەرلین، بەڵكو ئەمجارە بەرەو ڕۆمانتیكە ڕادیكاڵە دژەسەرمایەدارییەكان و پاشان بەرەو سوریالیزم ڕۆیشت. هەرچۆنێك بێت، بنیامینیش پێیوایە شیعر تەنها كاتێك هەڵگری پەیامێكی سیاسییە كە دابڕانێكی ڕادیكاڵ بێت لە ناعەدالەتیی و نایەكسانیی مێژووی ڕابردوو و مێژووی ئێستا[23]

پەراوێز و سەرچاوەکان:.

[1]بۆ وردەكاریی لەسەر پرسی تێرمینۆلۆژیی لای بنیامین، بگەڕێنەوە بۆ ئەم سەرچاوە:

Peter Fenves, The Messianic Reduction, Walter Benjamin and the shape of time, Stanford University Press, California, 2011, pp.18-21.

[2]Walter Benjamin, Selected Writings1913-1926, vol.1, ed. Marcus Bullock and Michael W. Jennings, Cambridge, MA: Harvard University Press, 1996, p.18.

[3]Rücksicht (receiver)

[4]واڵتەر بنیامین: ئەركی وەرگێڕ، وەرگێڕانی پێشڕەو محەمەد، لە: وەرگێڕان كردەیەك زیاتر لە گۆڕینی وشە، ئامادەكردن و وەرگێڕان: ساڤان ئاكۆ و پێشڕەو محەمەد، ناوەندی كولتووریی دیدی من، سلێمانی، 2018.

[5]David S. Ferris, The Cambridge Introduction to Walter Benjamin, Cambridge University Press, New York, 2008, p.49.

[6]Walter Benjamin, Selected Works, vol.1, 33-34.

[7]بنیامین، هەمان سەرچاوە، ل34.

[8]هەمان سەرچاوە، ل34.

[9]هەمان سەرچاوە.

[10]Benjamin,Walter. Gesammelte Briefe. Vol. 3. Ed. Christoph von Gödde and Henri Lonitz (Theodor W. Adorno). Frankfurt am Main: Suhrkamp, 1997, s.108.

[11]Walter Benjamin, Selected Works, vol.1, 34.

[12]مەخانە، جۆرە ئامێرێكی بەرزكەرەوەی وەك كرێن وابوو لە شانۆی یۆنانی كۆندا بەكارهێنراوە بەتایبەت لە سەدەكانی 5 و 4ی پێش زایین.

[13]بۆ زانیاریی زیاتر بڕوانە:

Rainer Rochlitz, the Disenchantment of Art, the Philosophy of Walter Benjamin, trans. Jane Marie Todd, the Guilford Press, New York and London, 1996, p.49-50.

[14]poetized

[15]objectified

[16]Walter Benjamin, Selected Writings, op.cit, p.114.

[17]Correspondence: The Correspondence of Walter Benjamin, 1910-1 940. Ed . G. Scholem and T. Adorno. Trans. M. R. Jacobson and E. M. Jacobson. Chicago and London: University of Chicago Press, 1994, p.119.

[18]Walter Benjamin, Selected Writings, op.cit, p.126.

[19]Richard Eldridge, Images of history: Kant, Benjamin, Freedom and the Human Subject, Oxford University Press, 2016.

[20]Peter Fenves, The Messianic Reduction, op.cit, p.33.

[21]Ecstasy 

[22]Martin Heidegger, “German Students”, a speech delivered on 3 November 1933 at Freiburg university. English translation in R. Wolin, ed., The Heidegger Controversy (MIT Press, 1993), chapter 2.

[23]Michael Mack, Two Different Approaches to the Relationshipbetween Poetry, History and Philosophy:Walter Benjamin and Martin Heidegger, Durham University, New readings, 14, 2014, p.5.

The post جوانیناسیی ئازایەتیی شیعر و دابڕانی مێژوویی appeared first on ژنەفتن.

پاش گێڕانەوەیەكی چیرۆك ئاسا لەسەر هاتنی خوداوەندە بچكولەكە بە شێوەیەكی خێرا، هەوڵ دەدەم لە رێگەی كنەكردنەوە بگەڕێمەوە بۆ سەردەمێكی پێشتری میزۆپۆتامیا، سەردەمێك لە كاتی دەسەڵاتی خوداوەندە دایكدا-ژن- بنەوانی پڕۆژەكەی داڕشت و لەناو داڕشتنەكەدا ئایدیای دیكەش لە دایكبوون، كە خوداوەندە دایك –ژن- هەڵگری باڵادەستی و كۆكردنەوەی سەردەمەكە بوو. … لەوە تێبگەین پێش سەردەمی نووسینەوەی میتۆلۆژیا و بوونی دەوڵەت شاردا، چی لە دایكبوو، سەردەبی خوداوەندە ژن بە بیركردنەوە و خەیاڵەكانی چی خولقاند؟ بۆچی قۆناغی كشتوكاڵ دەبێتە قۆناغی خوداوەندە دایك و قۆناغی شار دەبێتە قۆناغی خوداوەندە باوك؟ پاشان لە سەردەمی دەوڵەتشار و میتۆلۆژیا و نووسیندا چیدیكە هاتە ئاراوە؟ لەگەڵ هاتنی ئایینە یەكتاپەرستییە ئاسمانییەكان- نەریتی ئیبراهیمی- چۆن تەماشای ئەم هێزە كراوە؟ وزە شاراوەكانی لە چیدان؟ بۆچی توانای خۆگۆڕین و ناوگۆڕینی هەیە و جەوهەرەكەی خۆشی لەدەست نادات؟ ئەبەدی بوونەكەی لە چیدایە؟ ئایا پێش خۆی ئایدیاكانی لە دایكبوون یان پاش خۆی؟ خۆی لە هەناوی چییەوە هاتوەتە دەر؟ لەم سەردەمەدا كە سەردەمی دەركەوتنی تەواوەتی ئایینی ئەو خوداوەندەیە و لە ڕێگەی سیستەمی سەرمایەدارییەوە تەواوی خوێنبەرەكانی ژیانی داگیركردووە، چۆن لەم خوداوەندە بچكۆلەیە تێبگەین لەناو گیرفانێكدا جێگەی دەبێتەوە و تواناكەشی گەورەترە لە توانای هەموو دەسەڵاتەكانی مرۆڤ؟ ڕەگوڕیشەكانی لە كوێدان؟

ئەمانە و كۆمەڵێك پرسیاری دیكە لەسەر مێژوو و ئێستای ئەم خوداوەندە، چونكە بە نیازین سەرمایەداری وەك ئایینێك (بەقەولی واڵتەر بنیامین) كە خاوەنی خوداوەندێكی باڵا دەستە-پارە- بخەینە بەر باس، بەڵام سەرەتا دەگەڕێینەوە بۆ پێش پەیدابوونی خوداوەندەكە، بۆ سەردەمی كشتوكاڵ و دەسەڵاتی -دایكە خوداوەند- بۆ ئەوەی چەمكی ئابووری شرۆڤە بكەین و لەو قۆناغەوە بپەڕینەوە بۆ لە دایكبوونەكە و پاشان بەناو مێژووی لە دایكبوونەكەوە تێپەڕین، تا دەگەینە سەردەمی -سیستەمی سەرمایەداری-. وەك بانگەشەكردنێكی نوێ‌ بۆ ئایینەكە و ڕاگەیاندنی بەسەر كیشوەرەكاندا، گەرچی ئایینەكە خۆی لە سەردەمێكی تازەدا زۆر قسەی لەبارەوە دەكرێت، بەڵام ئایدیاكان و لە دایكبوونی خوداوەندەكەی لەناو مێژوویەكی دێریندایە و بەبێ‌ ناسینی مێژووەكەی لە میزۆپۆتامیادا، لە هێزەكەشی تێ ناگەین.

ئەم بابەتە لە سەرەوە (دوگمەی داگرتنی pdf) دابگرە.

The post (خوداوەندە بچكۆلەكە) appeared first on ژنەفتن.