کەسی تێدا هەیە، ئەمما خۆش و خورسەندی نییە

                  نالی

سەرەتا کاتێک باس لە دۆخی پەروەردە دەکەین، واقیعێک دەخەینە ڕوو کە ڕەخنە لەخۆیدا هەڵدەگرێت، ئەو دۆخەیە شایستەی گۆڕانکارییە، دۆخێکی بێگیان نییە کە نەتوانرێت دەستکاری بکرێت.

پاولۆ فرێری، ڕەخنەی زۆر ئاڕاستەی پەروەردەی باو دەکات، بەو پەروەردەیە ناوی دەبات کە هۆکارە بۆ لەمرۆڤخستنی مرۆڤەکان، داماڵینی بەها مرۆیییەکان لە مرۆڤ. کاری لەسەر ئەوە کردووە، کە چۆن ئەو مرۆڤە لە مرۆڤخراوە ببێتەوە بە مرۆڤ و بەرەو ڕزگاری هەنگاو بنێت.

سیستەمی پەروەردە لە کوردستان، هەمان ئەو سیستەمەیە کە فرێری ناوی لێ ناوە “پەروەردەی بانکی” ئەم پەروەردەیەش بەدەرە لە هۆشیاریی ڕەخنەیی، میتۆدێکە لەسەر شێوازی تەڵقین کار دەکات، تیایدا هەر بیرکردنەوەیەکی جیاواز، هەر چالاکییەک و خودی مەعریفە خەفە دەکرێت. لەم میتۆدەدا پەروەردە لەسەر ئاستی پەیوەندییە ستوونییەکان بەڕێوە دەچێت.

ئەوەی کە فرێری کردوویەتی هەوڵێک بووە لەپێناو شووناسی مرۆڤدا، مرۆڤ وەکوو بوونەوەرێکی مێژوویی و سەیرکردنی وەکوو پڕۆژەیەک بە ئامانجی گۆڕانکاری. پرۆسێسی درووستکردنی تاک (لێرەدا مەبەستم لە دروستکردنی تاک، پیشەسازیی مرۆڤ نییە، بەڵکوو ڕزگارکردنیەتی لەو بیرۆکەیەی مرۆڤ بە پیشەسازی بکرێت، دروستکردنی تاک واتە خۆی بەشدار بێت لە پێگەیاندنی خۆیدا) پرۆسەیەکی درێژمەودایە، گرنگیی ئەم پرۆسەیە لەوەدایە بیرکردنەوە دەبێتە سەنتەر، تاک لەوێوە درک دەکات و پەی بە ژیان دەبات بە ویستێکی ئازادانە. بە بڕوای من ئەم پرۆسەیە کارکردن نییە لەسەر ئەوەی “مرۆڤی چاک” دروست بکرێت، ئەم مرۆڤە گۆڕانکاری ناهێنێتە دی، چونکە چەمکی چاکبوون بەپێی کۆمەڵێک بنەمایە کە “گشت” لەسەری ڕێک کەوتوون و دەیسەپێنن بەسەر تاکێکدا بەبێ ڕەچاوکردنی واقیع. لێرەوە تاک دەبێتە ڕەنگدانەوەی گشت و تاکبوونی خۆی لەبیر دەکات. ئەمەش بەشێکە لە میتۆدی بانکی.

لێرەدا کۆمەڵێک پرسیار دروست دەبێت: پەروەردەی ئێمە تا چەند مرۆڤی بەرهەم هێناوە؟ مرۆڤی نێو ئەو دوو جۆرە پەروەردەیە (پەروەردەی باو و پەروەردەی نوێ) کێن؟ پەروەردەکراو و پەروەردەکار کێن؟

سیستەمی پەروەردەی ئێمە، پەروەردەیەکی ستەمکارانەیە، تیایدا دوو جۆر کارەکتەری سەرەکی هەیە؛ یەکێکیان، باوەڕی بە زانیاریی ئامادەکراو هەیە، ئەم کارەکتەرە مامۆستایە، بەردەوام ورووژمی زانیاری دەدات بە گوێی کارەکتەری دووەمدا.

دووەمیان، کارەکتەرە بێدەنگکراوەکەیە کە بەردەوام بار دەکرێت بە زانیارییە ئامادەکراوەکە، لەنێو ئەو سیستەمە بوونێکی چالاکانەی نییە، زانیارییەکانی کارەکتەری یەکەم دەڵێتەوە و دەیداتەوە بە مامۆستا، بەمەش دەڵێن خوێندکار. ئەم دوو کارەکتەرە ئاڵوگۆڕی یەک جۆر زانیاری دەکەن، درک بەوە دەکەین لەم سیستەمەدا دوو کارەکتەری لەمرۆڤخراو هەن.

بە بڕوای من ئەو جۆرە لە پەروەردە داڕێژراوی هەمان ئەو تەلقیندانەیە کە فێرکردنە ئایینییەکە جێبەجێی دەکات، لەسەر بنەمای ملکەچی بۆ دەقێکی نووسراو، سەریکێشاوە بۆ بەپیرۆزکردنی دەقی ئایینی و کەسانی ئایینیش. تەلقیندان، واتە بێئاگاکردنی مرۆڤ. پەیوەندیی نێوان خوێندکار و مامۆستاش هەمان ئەو پەیوەندییە ساردوسڕەیە کە لەنێوان مامۆستایەکی ئایینی و فەقێکەیدا هەیە، مەلا بەپێی بنەما ئایینییەکەی وەعز دەدات، فەقێش کە بەبێ بوونی گومان وەرگرە، دەبێتە کۆپیی مامۆستاکەی. لە سیستەمی فێرکردنی خوێندکاریشدا هەمان شت پەیڕەو دەکرێت، مامۆستا ئاخێوەرە، خوێندکاریش وەرگر و ئەرکی دەبێتە ئەزبەرکردن، وەک چۆن لە قورئاندا گوتراوە: قورئانی عەرەبیمان بۆ دابەزاندوون لەسەرتانە پەیڕەوی بکەن(یوسف/٢). مامۆستای ئایینی ئەوەی لە کتێبە ئایینییەکەیدا هەیە، بە فەقێکەی دەڵێتەوە، مامۆستای نێو سیستەمی پەروەردەش بەو زانیارییەی لە چوارچێوەی بەرنامەی خوێندندایە، خوێندکار گۆش دەکات!

سیستەمی پەروەردەی باو، تاکێک پێشکەش بە کۆمەڵگە دەکات کە دەستەمۆ کراوە، هیچ ئایدیایەکی دەربارەی ژیان نییە، ئەم تاکە لەبەر ئەوەی بەردەوام چاوەڕێی مامۆستاکەی بووە زانیاری بداتێ، لەدەرەوەی ئەو سیستەمە و لەسەر ئاستی سیاسی چاوەڕێی کاریزمایەک دەکات ئاڕاستەی بکات. توانای گۆڕانکاری نییە و زۆر جار گۆڕانکارییەکان بە دژ بە ژیانی خۆی لێک دەداتەوە. کەواتە تاکی ئەو سیستەمە بەشدار نییە لە گۆڕانکاریی پرۆسێسە کۆمەڵایەتییەکان و بەرەوپێشچوونی کۆمەڵگەکەی، بۆیە بوونێکی واقیعی لێ دەستێندرێتەوە. لێرەدا ڕووبەڕووی پرسیارێک دەبینەوە کە؛ ئایا نامرۆڤبوون هەستپێکراوە؟ هەڵبەت ئەو دۆخەی نامرۆڤبوون دەڕسکێنێت، بەپلەی ئیمتیاز دۆخێکی خەوشدار و خراپە، خودی ئەو خەوشدارییە پاڵنەرە لە بەدیهێنانی چرکەساتێک لەپێناو وەستانەوە دژ بەو لەمرۆڤخراوانەی نامرۆڤبوون بەرهەم دێنن. گەرچی مرۆڤبوون و نامرۆڤبوون لەسەرەتادا بژاردە نییە، بەڵام کاتێک لەنێو پرۆسەی پەروەردەکردندا تاکی لەمرۆڤخراو بەرهەم دەهێنرێت، نامرۆڤبوون دەکرێتە بابەتێکی ئیختیاری، لەمرۆڤخراوەکە بەرپرسیارە لەوەی هەوڵ بدات بۆ ئازادی و گێڕانەوەی مرۆڤبوونی خۆی، چونکە لە سەرەتادا مرۆڤە، بەڵام لەو بوونە دەخرێت.

پەروەردەیەک کە لەسەر بنەمای دیالۆگ و بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە بەڕێوە دەچێت، تاکی سەربەخۆ و ئازاد بەرهەم دەهێنێت. ئەم تاکە ئاسان دەستەمۆ ناکرێت لەلایەن ئایدۆلۆژیستەکانەوە کە دەیانەوێت ئاڕاستەی کۆمەڵگە بەرەو ئایدۆلۆژیاکەیان ببەن و مرۆڤ بخەنە خزمەتی بنەما ئایدۆلۆژییەکانیان، چونکە ئەو تاکە خاوەن بڕیارە، ڕەخنە لە هەر دۆخێک دەگرێت کە ئازادییەکانی و تاکبوونی سنووردار بکات.

کێماسیی پەروەردەکار

هەڵبەتە چۆنییەتی مامەڵەکردن لەگەڵ تاکەکاندا، پەیوەندی بە مەعریفەی پەروەردەکارەوە هەیە، بەڵام پەروەردەکار لەنێو چوارچێوەی بەرنامەی خوێندندا سنووردار کراوە، تەنیا پەروەردەکار سەرچاوەی زانیارییە، زانیارییەکەش خودی بەرنامەداندراوەکەیە، بۆیە مامۆستای نێو ئەو سیستەمە مامۆستا نییە، بەڵکوو گەیەنەرە. ئەو بەرنامەیەش لەلایەن نوێنەرانی دەسەڵاتەوە نووسراوە، کەواتە لەو سیستەمەدا، پەروەردەکار گەیەنەری ئایدیاکانی دەسەڵاتە، خوێندکاریش بریتییە لە وەرگر. پەروەردەکار وەکوو داگیرکەر ڕۆڵ دەبینێت، پێی وایە خوێندکار ژێردەستەیە، لێرەدا بیرۆکەی داگیرکردن کار دەکات بەبیانووی بێدەسەڵاتی خوێندکار، کاری ئەم پەروەردەکارە بووە بە کۆتاییهێنان بە پرسیاری خوێندکار، کە ئەمە دەبێتە پاکتاوکردنی بیرکردنەوە، کاتێک مامۆستا “تێئاخنەر” بێت و خوێندکار “تێئاخنراو” بێت، لەوێدا ستەمکاری دەژیێتەوە. لە خوێندنگەکاندا کاتێک زەنگی تەواوبوونی وانەیەک لێ دەدرێت، خوێندکارەکان تا هێزیان تێدابێت ڕادەکەن، ئەو ڕاکردنە بەشێکە لەو تەوژمە چەپێنەرە کە لە زۆرینەی حاڵەتەکاندا پەروەردەکار لێی بەرپرسە. کاتێک خوێندکار مافی نەبێت لە پرسیارکردن و لە هەڵبژاردنی چالاکییەکان، هیچ بنەمایەکی مەدەنی و یەکسانی لەو سیستەمەدا بەدی ناکرێت. لێرەوە مامۆستا کە داگیرکەرە و خوێندکاریش داگیرکراو، هەردوو کارەکتەرەکە لە مرۆڤبوون داماڵراون، چونکە سنووردار کراون، ئەم سنووردارییەش خزمەت بە بەردەوامبوونی ستەم دەکات. دەچێتەوە خزمەتی ستەمکار، بەو هۆکارەی پەروەردە هەڵگری ڕەهەندی سیاسییە، واتە پەروەردە بێلایەن نییە، فرێرییش پێی وابووە کە لەنێو ئەو پرۆسەیەدا؛ یان ستەمکاری بەرهەم دێت، یان ئازادی. خودی ئەو دوو چەمکەش چەمکی سیاسین.

بابەتێک کە بەردەوام ئەوانەی لە بواری پەروەردە کار دەکەن دەیڵێنەوە ئەویش: “پێویستە مامۆستا هۆشیاری هەبێت” بەبێ ئەوەی ئەرک بکێشن ناوەڕۆکی ئەو ڕستەیەمان بۆ ڕوون بکەنەوە. مامۆستایەکی زانکۆ کە پێی وایە چینایەتی نەگەیشتووەتە لای ئێمە، وەک بڵێی چینایەتی بە فڕۆکە بۆمان بێت و هێشتا نەگەیشتبێت! کەواتە گرنگە پەروەردەکار هۆشیاری هەبێت لە بارودۆخی کۆمەڵگەکەی، هۆشیارییەکی کۆمەڵناسانە، مامۆستایەک کە ئیدراکی نەبێت چۆن دەبێتە پەروەردەکار؟ مامۆستا گرنگە هەڵگری ڕۆحییەتی ئازادی و مەدەنی و شۆڕشگێڕی بێت، بەڵام زۆرێک لە پەروەردەکارانی ئێمە، ناتوانن یان نایانەوێت یان ناوێرن کتێبێک دەربارەی جێندەر بخوێننەوە، ئەم بوونەوەرە چۆن دەبێتە پەروەردەکار؟ جێی باسە: ترس لە جێندەر ڕەهەندێکی ئایینی هەیە، جێندەر وەکوو چەمکێکی مۆدێرن دەبێتە مەترسی بۆ پێگەی ئایین، بۆ نموونە هەر چەمکێک لەنێو قورئاندا نەبێت مەترسییە بۆ ئایینەکە؛ سەربەخۆبوونی تاک، شرۆڤەکردنی پاڵنەرە کولتوورییەکان، هاوسەنگیی نێوان ژن و پیاو، بەشداریکردنی ژن  لە بەڕێوەبردنی ژیانیدا وەکوو ئەرک و ماف، کاتێک کەسێک بێت باسی ئەو هاوسەنگییە بکات گوێی لێ ناگیرێت و بەر توانج دەدرێت، هەزار ساڵ بەم بیرۆکەیە ژیان بەڕێوە چووە بۆیە ژیانی نوێ ترس لای دۆگماتیستەکان دروست دەکات. پرۆسەی پەروەردەش ترس بەرهەم دەهێنێت، مادام لەنێو ئەو پرۆسەیەدا تاکی سەربەخۆ و ئازاد نییە، ترس باڵ دەکێشێت بەسەر ژیانی تاکەکاندا. ئەم تاکە دەچێتەوە خزمەتی ئایدۆلۆژیا (ئایدۆلۆژیای ئایینی و ئایدۆلۆژیای حیزبی). تاکی لە ئازادیی ترساو دەچێتەوە خزمەتی ستەمکار (مەلا، سەرۆک، باوان)، هەر ئەو تاکە وەهمی لەسەر ئازادی بۆ دروست کراوە، هیچ دەربارەی ئەو چەمکە نازانێت. بۆیە هەڵە تێگەیشتنێکی سەیر هەیە سەبارەت بەو چەمکە ئەزموون نەکراوە، چەمکی تاکگەرایی و سەربەخۆیی، بەو هۆکارەی دەبێتە مەترسی بۆ سەر دەسەڵاتی ستەمکار، دەشێوێنرێن و ستەملێکراو ستەمبارتر دەکرێت. ئەم تاکە ستەملێکراوە، لەنێوان خەباتی ڕزگاری و بەدەستهێنانی ئازادی و تەماشاکەر کە ڕەوتی ژیانی چۆن ڕێ دەکات، ئەمەی کۆتایی هەڵدەبژێرێت، کاتێکیش بزاوتێک سەر هەڵدەدات لەپێناو ئازادیدا، بەشدار نابێت، چونکە هەست بە بێتواناییی خۆی دەکات. ستەملێکراو، مرۆڤێکە لە هەمان کاتدا پاسیڤە و ئەکتیڤیشە؛ لەلایەک پاسیڤ کراوە لە ژیان، لەلایەکی دیکە وەک بکەرێک ئامادەیی هەیە لە بەردەوامیدان بەو دۆخەی کە لێیەوە ستەمکار شوێنی خۆی قایمتر دەکات. ئەمە کورتەی ئەو لەمرۆڤخستنەیە کە پرۆسەی پەروەردە کاری لەسەر کردووە.

ئایدیای پاولۆ فرێری

کۆی ئایدیای فرێری بریتییە: لە سازدانی دیالۆگ، کرۆکی دیالۆگیش بریتییە لە وشە، وشەش دوو ڕەهەندی سەرەکی لەخۆ گرتووە؛ ڕەهەندی بیرکردنەوە و ڕەهەندی کار. هەریەک لەم دوو ڕەهەندە هۆکارن لە ناولێنانی جیهان، واتە گۆڕانکاری و دروستکردنی جیهانێکی نوێ. کاتێک بیرکردنەوە هەبێت و پراکتیزە نەبێت، گۆڕانکاری مانادار نابێت، کاتێکیش کار هەبێت بەبێ بیرکردنەوە، دۆخی چەقبەستوویی لەو جوگرافیایەدا بەردەوام دەبێت. بۆیە بیرکردنەوە و کار پێکەوە هۆکارن بۆ دروستکردنی گۆڕانکاری. بەهۆی دیالۆگەوە پەیوەندییەکان لە شێوەی ستوونی؛ جیاکاری و پلەبەندی، دەگۆڕێت بۆ شێوەی ئاسۆیی؛ یەکسانی. هەروەها دیالۆگکاران، پێویستە بەخشینی بەها و مانا بە جیهان مەبەست بێت لایان. دیالۆگ بەبێ بوونی خۆشەویستییەکی قووڵ بۆ جیهان و بۆ خەڵک نایەتەدی. لەپێناو ڕزگارکردنی چەوساوەکان، پێویستە شۆڕشگێڕەکان بکەونە دیالۆگ لەگەڵیاندا، تاکوو ستەملێکراو لەو دۆخەی تێیدا دەژی تێگەشتنی بۆ دروست ببێت. دەتوانین بڵێین تێگەیشتن سەرەتای گۆڕانکارییە، گۆڕانکاریش (بیرکردنەوە و کار) زنجیرەیییە و دوابەدوای یەک دێن. مرۆڤی ستەملێکراو کە مرۆڤێکی گونجێنراو و کارلەسەرکراوە، دەکرێت ئەم مرۆڤە وەک پڕۆژەیەک ببینرێت کە گۆڕانکاری دروست بکات، هەر ئەم مرۆڤانەن شۆڕش بەدی دێنن، ئایدیای گێڕانەوەی مرۆڤبوون بۆ مرۆڤ، لەو باوەڕەوە دێت کە مرۆڤ خوڵقێنەری گۆڕانکارییە. فرێری، ئەرکی پرۆسەی فێربوون بە گێڕانەوەی کرۆکی مرۆڤانە بۆ مرۆڤەکان دەستنیشان دەکات، بۆ ئەوەی لەو ژێردەستەیییە بێنە دەرەوە، بۆ سەربەخۆیی و ڕزگاری پێویستمان بەو پرۆسەیەیە کە دەمانکاتەوە بە مرۆڤ. بوونەوە بە مرۆڤ واتە لەدایکبوونی مرۆڤی نوێ، مرۆڤی نوێ مرۆڤی دوای شۆڕشە. 

کتێبی: پێداگۆگیی ستەملێکراوان؛ نووسینی: پاولۆ فرێری؛ وەرگێڕانی: جیهاد محەمەد. دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم ٢٠١٥

The post <strong>گێڕانەوەی کرۆکی مرۆڤ، بۆ مرۆڤ،</strong> appeared first on ژنەفتن.

 بابەت: داواکاری

سڵاو و ڕێز

***

پەیوەست بە بابەتی یەکپۆشی کە جەنابتان بڕیارتان لێی داوە و، فێرخوازان ناچارن لە سەرەتای ساڵی تازەی خوێندنی ئەکادێمی کار بەو بڕیارە بکەن، حەز دەکەم ئاماژە بە چەند خاڵێك بدەم.

جگە لە چەند وڵاتێکی نا-دیموکراسی بۆ نموونە کۆریای باکوور، لە هیچ ناوەندێکی ئەکادێمی لە دونیادا فێرخوازان ناچار نین هەمان جلوبەرگ(سیستەمی یەکپۆشی) لەبەر بکەن، وە لە هەمان کاتدا ئاستی زانستی زانکۆکانیان لە لوتکەدایە. بۆ نموونە ئۆکسفۆرد. ڕاستە هەندێک یاسای تایبەت لەبەرچاو دەگیرێت(Dress code) بۆ نموونە لەبەرکردنی جلوبەرگی نیمچە ڕووت ڕێگەپێدراو نییە، بەڵام بە هیچ شێوەیەك فێرخوازان ناچار نین هەمان جلوبەرگ لەبەر بکەن. هەروەک جەنابتان باستان لێوە کردووە؛ گوایە ئەمە دەبێتە هۆی ئەوەی فێرخواز زیاتر گرینگی و فۆکس لەسەر خوێندنەکەی بکات و دەبێتە هۆی بەرز کردنەوەی ئاستی زانستی. پێم وایە کێشەکە زۆر ڕوونە ئەوەی هۆکارە بۆ نزمی ئاستی زانستی زانکۆی سەلاحەدین بە پلەی یەکەم خودی فێرخوازە، وە بە پلەی دووەم سیستەمی زانکۆکەیە. بێگومان هۆکارگەلی تر زۆرن، بۆ نموونە: ژێر هۆکارەکانی وەکوو  دۆخی ئابووری و ئاستی ڕۆشنبیری کۆمەڵگای کوردی و سیستەمی سیاسیی وڵات…

بەڵام بەهیچ شێوەیەك فرەپۆشی هۆکار نییە.

من دەمەوێت تەنیا دوو خاڵی سەرەتا ڕوون بکەمەوە:

زۆربەی فێرخوازان بەبێ بوونی هیچ ئارەزوویەکی پێشوەختە دێنە زانکۆ. زۆر بەداخەوە ئەوە دەڵێم بەڵام تەنیا پێوەری هەڵبژاردنی بەشەکان لەلایان فێرخوازانەوە، هەبوونی دەستی کارە لە دوای تەواوکردنی پرۆسەی خوێندن، کە ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ دوو هۆکار ؛-

أ- بارودۆخی کۆمەڵایەتی و ئاستی ڕۆشنبیریی کۆمەڵگەی کوردی؛ عەقڵی پەتی کۆمەڵگای کوردی پێی وایە تەنیا ڕێگایەك بۆ دابینکردنی داهاتوو، بەدەستهێنانی کار و بڕە پارەیەکی زۆرە، کە ئەمەش یەکێکە لە نیشانەکانی کپیتاڵیزەبوونی کۆمەڵگای کوردی. لەم حاڵەتەدا بەبێ بوونی حەز و خولیا، فێرخواز دوور دەکەوێتەوە لە ئەنجامدانی هەر جۆرە چالاکییەکی زانستی لەنێو زانکۆدا. چونکە لە بنەڕەتدا پرۆسەکە لەسەرە بنەمای حەز و خولیای ئەو نەبووە.

ب- دۆخی پەروەردە؛ دیارە خراپی دۆخی پەروەردە لە کوردستاندا لەوپەڕی دایە، دیسپلینکردێنێکی یەکجار زەق بەدی دکرێت لە سیستەمەکەدا، کە ئەمە نەک هەر نابێتە هۆی گەشەپێدان و چەکەرەکردنی حەز و خولیا و ئاواتەکان لە منداڵاندا، بەڵکوو بووەتە هۆی سەرکوتکردنی هەرجۆرە لادانێك لە عەقڵە دۆگما و سەرمایەداریەکەی کۆمەڵگەی کوردی. ئێمە هەر لە منداڵییەوە وا فێرکراوین دکتۆر و ئەندازیار و … باشترین پیشەن، وە حەتمەن منداڵان لە داهاتوودا دەبێت ببن بە یەکێک لەمانە، لە کاتێکدا لە وڵاتە پێشکەوتووەکانی خۆرئاوا گرینگییەکی تایبەت بە حەزی منداڵان دەدرێت وە تەنیا پێوەرێک بۆ دیاریکردنی داهاتووی خوێندنیان بریتییە لە خولیا و ئارەزووەکانیان. بەپێچەوانەوە لە وڵاتی دواکەوتووی خۆرهەڵاتی ناوین تەنیا پێوەر بۆ دیاریکردنی داهاتووی خوێندنی منداڵان بریتییە لە دەستی و کار و کۆنمرەی دواین ساڵی خوێندنیان. بۆ نموونە بەشەکانی مۆسیقا و شانۆ و سینەما کە لە وڵاتە پێشکەوتووەکاندا گرینگی تایبەتی پێ دەدرێت، بەڵام لەم ناوچەیەدا نەك هەر گرینگی پێ نادرێت بەڵکوو لە لایەن ڕەوتە ئیسلامییە توندڕەوەکان بەگشتی نەفی کراوە، وە لەلایەن بەشەکانی تری کۆمەڵگا بە بیانووی نەبوونی دەستی کار بە تەواوی پشتگوێ خراوە. کە دەرکرێت فێرخوازێك کە خولیا و ئارەزووی شانۆیە ، داهێنان و کاری زانستی ئێجگار زۆر ئەنجام بدات تا لە کۆتاییدا ببێتە هۆی بەرزکردنەوەی ئاستی زانستی وەکوو لەوەی لە بەشێکی پزیشکی درێژە بە خوێندن بدات و تەنیا ئامانجی وەرگرتنی بڕوانامە بێت. بۆیە کاتێک فێرخواز بەبێ بوونی ئارەزووی پێشوەختە دێتە زانکۆ، دوور دەکەوێتەوە لە هەرجۆرە داهێنان و چالاکییەکی زانستی ناو زانکۆ، و تەنیا مەبەستی تەواو کردنی خوێندنەکەیە. دەرئەنجامی هەموو ئەمانە ئەم کارەساتە دەهێنێتە کایەوە  کە ئەمڕۆ ئێمە بەچاوی خۆمان دەیبینین. ئەویش بێبەرهەم بوونی دەرچووانی زانکۆیە، وە دابڕانی تەواوه لە داهێنان و پێشکەوتن لە دوای پڕۆسەی خوێندن. هەرچەند لە میانەی پرۆسەی خوێندنیشدا هیچ جۆرە داهێنانێك بەدی ناکرێت لە فێرخوازاندا. دابڕانەکە بە شێوەیەکە کە زۆر بە ئەستەم دەتوانین شوێنەواری خوێندن لە نێوەندێکی ئەکادێمی لە دەرچوویەکی زانکۆدا بدۆزینەوە. بێگومان ئەمەش لەبەر ئەوەیە فێرخواز لە بنەڕەتدا بە پڕۆسەی خوێندندا تێناپەڕێت، گریمان فێرخواز بە ئارەزوو و خولیای خۆی چووە نێو پڕۆسەکەوە، لە ئەگەری بوونی بەرهەمیشدا، ئەوا ئاستی بەرهەمەکە لاواز دەبێت، چونکە نێوەندەکە نێوەندێکی ئەکادێمی نییە.

خاڵی دووەم کە دەمەوێت ئاماژەی پێ بکەم. سیستەمی زانکۆیە. نزمی ئاستی زانستی لە زانکۆی سەلاحەدیندا بەشێکی زۆری دەکەوێتە سەر شانی خودی فێرخوازان وەکوو لەسەرەوە ئاماژەم پێدا. بەڵام بەشەکەی تر دەکەوێتە سەر سیستەمەکە و بەڕێوبەرانی ئەم سیستەمە. وەکوو هەموو لایەك ئاگادارن لە ئێستادا لە زانکۆی سەلاحەدین سیستمی کۆرسات پەیڕەو دەکرێت، کە لە هەر کۆرسێکدا کۆمەڵێک بابەت و وانە دەخوێندرێت کە جیاوازن لە یەکتر. بەڵام کێشەکە لە بنەڕەتی سیستەمەکەدایە، نەك ژمارە و جۆری وانەکان. لە هەر وانەیەکدا مامۆستا لە سەرەتای دەستپێکردنی کۆرسدا کتێبۆکەیەك یان چەند پەڕێك لە کتێبێکدا دەدات بە فێرخوازان، یان مەلزەمەیەك کە خۆی ئامادەی کردبێ. وە ئەمە دەبێتە ئەساسی وانەکە. واتە تەنیا ڕێگەیەك بۆ بەدەستهێنانی نمرە، خوێندن یا لەبەر کردنی ئەم کتێبەیە. (لە درێژەدا باسی لەبەر کردن دەکەم).

دووبارە بەشێکی زۆری بەڕێوبەرانی سیستەم هەر جۆرە لادانێك لەم کتێبانە نەفی دەکەن. ئەگەر بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ لادانەکە نەفی نەکەن، نمرەی بەرزتر دەدەن بە ئەوانەی کە لایان نەداوە، کە ئەمەش خۆی لە خۆیدا جۆرێکە لە نەفی کردن. وە لە کۆتاییدا ئەو فێرخوازانە سەرکەوتووترن کە تەنیا کتێبەکانیان دەرخ کردووە. لە زۆر حاڵەتدا لادەرەکان بە ناکام دێنە هەژمار، ئەگەر سەرکەوتووش بن، ئەوا بە پلەیەکی نزمە. چونکە پەیوەندیی نێوان فێرخواز و بەڕێوبەرانی ئەم سیستەمە پەیوەندیەکی لاهوتییە. سەرانی سیستەمەکە پێیان وایە زانستی موتڵەقیان لایە و ئەوان تەنیا دەرچەیەكن بۆ بەدەستهێنانی زانست لەلایەن ئەندامانی خواروو خۆیانەوە (فێرخوازان). بۆیە هەر لادانێكیان پرسیارێکی جیدی پێگەی خۆیان دەخانە مەترسییەوە، کەواتە ناچارن نەفی بکەن و لانەدەرەکان وەکوو پێشەنگ بناسێنن.

ئەگەر سەرانی سیستەمەکەش مەبەستیان نەبێت، بەڵام خودی سیستەمە مەکینەیەکی گەورەیە کە تەنیا ئامانجی  بەرهەمهێنانی تووتیە. سیستەمە دەرخکەرەکە نەك تەنیا هیچ فەزایەك بۆ داهێنان ناهێڵێتەوە بەڵکوو دەرخ کردن وەکوو پڕۆسەیەکی موقەدەس دەناسێنێت، دەتوانین بڵێین (جەهلێکی موقەدەس). دەرئەنجامەکانی بەرهەمهێنانی تووتی زۆر ترسناکە، نەك تەنیا لەبەر ئەوەی تاکی بێبەرهەم دروست دەکات، بەڵکوو ئەم تاکە لە کۆتاییدا هیچ جۆرە فۆرمێکی تر لە ژیان قبوڵ ناکات، جگە لەو فۆرمەی کە دەرخی کردووە، جا چ لەنێو زانکۆ دا بێت یان دەرەوەی زانکۆ . واتە لەنێوبردنی هارمۆنیەتی کۆمەڵگا. هەموومان ڕۆژانە هەواڵی کووشتن دەبیستین لەم کۆمەڵگایەدا، ئەز لەو بڕوایەدام، ئەگەر هەمووشی نەبێت بەشێکی زۆری هۆکاری کووشتنەکان دەگڕێتەوە بۆ تاك فۆڕمی. عەقڵی دۆگمای کۆمەڵگای کوردی جگە لە فۆڕمە باوەکە، توانای هەزمکردنی هیچ جۆرە فۆڕمێکی دی نییە. جا چ فۆڕمی هزری بێت یان هەر جۆرە فۆڕمێکی تر. بۆیە ناچار دەست بۆ سڕینەوەی ئەوی‌تر دەبات. یەکپۆشی هیچ فەزایەك بۆ گفتوگۆ ناهێڵێتەوە، چونکەلە بنەڕەتدا هەوڵێکە بۆ سڕینەوەی ئەوی‌تر، بێگومان کاتێك ئەوی‌تر بوونی نەبێت، دروستبوونی گفتوگۆش مەحاڵە.

بۆیە من فرەپۆشی بە باشتر دەزانم، بە تایبەتیش لە نێوەندێکی زانستی (ئەگەرچی لە ئاستێکی نزمیشدا بێت). چونکە لە کۆتاییدا ئەمە ئەرکی زانکۆیە کە کۆمەڵگا ئاراستە بکات. جا ئێمە لە وەها نێوەندێکدا ئەم شێوازە لە تاكی فۆڕمی پەیڕە بکەین، ئەوا بێگومان ئەم کارەساتە بۆ چەندین ساڵی تر درێژە دەکێشیت.

  ئەم بەرهەمە ئاستی زانستی زانکۆ هەمیشه لە خوارەوە دەهێڵێتەوە. بە چاولێکردنێك لە ژمارەی فێرخوازانی وەرگیراو لە بەشە پزیشکییەکان و کۆلێژی ئەندازیاری و بەشی زمانی ئینگلیزی و کۆلێژی یاسا و بەراوردکردنی بە ژمارەی فێرخوازانی وەرگیراو لە بەشە هونەرییەکان و چەن بەشێك لە کۆلێژی زمان و… ڕاستی بەشی یەکەمی قسەکانم و چاولێکردنێکی تر لە بەرهەمی دەرچووانی هەموو بەشەکان، ڕاستی بەشی دووەمیشی دەردەکەوێت.

جەنابتان لەوە دووا بوون کە؛ یەکپۆشی دەبێتە هۆی نەهێشتن یاخود کەمکردنەوەی چینایەتی. من پێم وایە ئەم بڕیارەی جەنابتان پێچەوانەی هاوکێشەکەیە. یەکپۆشی نەک هەر نابێتە هۆی کەمکردنەوەی چینایەتی بەڵکوو وەکوو پێداکردنی بەنزین وایە بە ئاگرێك کە خۆی لەمێژە داگیرساوە. جیاکردنەوەی فێرخوازانی زانکۆ حکوومییەکان و زانکۆ ئەهلییەکان، تەنیا خزمەتکردنە بە چینی بورژوا. چونکە بڕیارەکەی جەنابتان تەنیا فێرخوازانی زانکۆ حکوومییەکان و زانکۆ ئەهلییەکان لێک جیا دەکاتەوە. فێرخوازانی زانکۆ حکوومییەکان ئەگەر بە جلوبەرگیش نەبێت، بە ئۆتۆمبێلەکانیان، بە مۆبایلەکانیان، بە ژیانی تایبەتییان، هەر دەبنەوە هۆی دەرکەوتنی جیاوازی چینایەتی (هەرچەند من پێم وایە ئەمە بیانوویەکی زۆر گاڵتەئامێزانەیە، چونکە بە ڕاستی ئەگەر کەسێك پێی وابێ بە پۆشینی جلوبەرگێکی کەشخە باری ئابووری باشترە لە کەسێکی دی کە جلوبەرگێکی سادەتری پۆشیوە، ئەوا ئەو کەسە تووشی نەخۆشی دەروونی بووە. واتە کێشەکە لە کەسەکەیە، نەک جلوبەرگەکە). هەر ئەوەندە بەسە کە چاوێك لە بینای زانکۆ ئەهلییەکان بکەن و بەراوردی بکەن بە زانکۆ حکومییەکان. ئەوەندە بەسە کە بێن چاییەك لە کافتریایەکی زانکۆی سەلاحەدین بخۆنەوە و پاشان بەراوردی بکەن بەو چاییەی کە لە زانکۆیەکی ئەهلی نۆشی دەکەن. جیاوازیی چینایەتی لە ئامادەبوونی سەرانی حکوومەت لە ئاهەنگی دەرچووانی زانکۆیەکی حکوومی و ئەهلی زۆر بە زەقی دەردەکەوێت تا جیاوازی ڕەنگەکانی جلوبەرگ. ئەوەندە بەسە کە بێن پیاسەیەک بە نێو حەوشەکانی کۆلیژەکانی زانکۆی سەلاحەدیندا بکەن ، بێگومان ئەگەر چانس یاوەر بێت و دیواری بینا کۆنەکان کە هی زیاتر لە نیو سەدە پێش ئێستایە، نەڕووخێت و ئەو کات بەراوردی بکەیت بە بینایەکی سەدەی ٢١ی زانکۆیەکی ئەهلی. ئینجا زۆر بەڕوونی هەست بە گەرمیی ئەو ئاگرە دەکەن، کەوا بەو بڕیارەتان  هێندەی تر کڵپەی دەسەنێت. جیاوازی چینایەتی هەر لە دێر زەمانەوە بوونی هەبووە. و لەگەڵ مێژووی مرۆڤایەتیدا درێژەی کێشاوە و گەیشتووەتە لووتکە. بۆ نموونە جیاوازی چینی ڕەعیەت و دەرەبەگەکان لە سەردەمی تزارەکانی ڕووسدا، یاخود جیاوازی چینی ڕەشپێست و سپیپێست لە نیوەی یەکەمی سەدەی ڕابردوودا لە ئەمریکا یاخود سەرهەڵدانی فاشیزم. تەنانەت لەم دواییانەدا، لەکاتی ئاوارەبوونی هەزاران کەس لەپای جەنگی ئۆکرانیا، کۆمەڵێک پاس کە تایبەت بوون بە گواستنەوەی خەڵکی سیڤیل بۆ وڵاتانی ئەوروپا و پۆڵەندا بەتایبەتی، کە لەلایەن ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان دابین کرابوو ، کەچی ئامادەنەبوون، پەنابەرە ڕەشپێستەکانی ئۆکرانیا بگوازنەوە. بۆیە ئەز لەو بڕوایەدام نەهێشتن یاخود کەمکردنەوەی جیاوازی چینایەتی لەمڕۆدا لە هەر دەسەڵاتێکی مرۆیی بەدەرە و تەنهاڕێگا، هۆشیارکردنەوە تاکە لەمەڕ ئەم کێشەیە و کۆی کێشەکانی تر کۆمەڵگا. هەرچەن خودی کێشەکە بە شێوەیەکی باش کاڵ بووەتەوە ، لە چاو سەدەکانی ڕابردوو. بۆیە پێم وایە یەکپۆشی هیچ پەیوەندیەکی نە بە ئاستی زانستی و نە بە کەمکردنەوەی جیاوازی چینایەتی نییە.

لەم سۆنگەیەوە داوا لە بەڕێزتان دەکەم بڕیارەکەتان هەڵبوەشێننەوە. یان لانیکەم بڕیارەکە بکەنە ئارەزوومەندانە، واتە فێرخواز سەرپشك بێت لە یەكپۆشی یاخود فرەپۆشی.

لەگەڵ ڕێزدا

زەردەشت غازی

فێرخوازی زانکۆ سەلاحەدین- کۆلێژی زمان – بەشی زمان و ئەدەبیاتی فارسی .

The post لەبارەی سیستەمی یەکپۆشییەوە appeared first on ژنەفتن.

ڕوونە کە لەنێوان هێز و شکۆداریدا پەیوەندییەکی توندوتۆڵ هەیە، بەڵام بۆچی دەبێت بۆ بەدەستخستنی هێز و شکۆداری پێویستمان بە بڕێک لە شاراوەیی هەبێت؟ ئایا پیشاندان و خستنەڕووی وێنای مامۆستا وەک ئەوەی کە هەیە دەبێته هۆی نەمانی ئەم دووە؟ زۆرینەی قوتابخانە و ڕێبازە پەروەردەیییە کۆنەکان بە تەواوی لەوەدا کۆکن کە نابێت مامۆستا لە دیدی قوتابییەوە وەک هەر مرۆڤێکی تری ئاسایی ببینرێت. هەمیشە دەبێت بڕێک لە شاراوەیی، هەندێک لایەنی ناڕوون و شاراوە و کەمێک تاریکایی لە مامۆستادا  هەبێت تاکوو وا لە قوتابی بکات ڕێزی لێ بگرێت و گوێڕایەڵی بێت! خۆ ئەگەر مامۆستایەک ویستی بەوپەڕی سادەیییەوە هەقیقەتی کەسێتیی خۆی بە قوتابییەکانی پیشان بدات، ئەوا با دڵنیابێتەوە لەوەی کە شکۆی خۆی لەدەست داوە، لەدەستدانی شکۆیش واتا لەدەستدانی هێزێک کە پێشمەرجی بوون بە مامۆستایەکی سەرکەوتووە! ئەم تێڕوانینە تەقلیدی و کلاسیکییە بۆ مامۆستا بە هەموو شێوازێک دژی سادەیییە، دژی هاوڕێیەتی نێوان مامۆستا و قوتابییە، دژی هەر جۆرە لێکنزیکبوونەوە و تەبابوونێکه لە نێوانیاندا، ئاخر ئەو ئەمانە بە کەمایەسی دەبینێ و لەو بڕوایەدایە وەک پەڵەیەکی پیس وان و مامۆستا لەکەدار دەکەن و شکۆی لێ دەسەننەوە، بۆیە بە لایەوە گرنگە مامۆستا بەردەوام لە دۆڵێکدا بێت و قوتابیش لە دۆڵێکی تر و دەسەڵاتێکی وای بدرێتێ کە کەس زاتی ئەوە نەکا قسە لە قسەیدا بکات.

دوای چەندین سەدە لە درێژبوونەوەی کاریگەرییەکانی ئەم ڕوانینە تەقلیدی و کلاسیکییە، ئایا هیچ جێگرەوەیەکی ئەم ڕوانینە نەخراونەتە ڕوو؟ لە ڕاستیدا ڕۆژئاوا کە ناوەندی ژیاری ئەمڕۆی جیهانە، بە زۆر شێوازی جیا هەوڵیداوە جێگرەوە بدۆزێتەوە و لەمەشدا تا ئاستێکی باش توانیویەتی هەنگاوی گەورە و کاریگەر بنێت و خۆی لەو میکانیزمە کۆنانەی کە پێشتر بۆ پەروەردە و فێرکردن بەکاری دەهێنان ڕزگار بکات و لەبری وان میکانیزمێلی چێتر و مرۆڤانەتر بێنێتە ئاراوە. یەکێک لە دەگمەنترین ئەو هەوڵانەی کە لەم بوارەدا دراون و سیستەمی پەروەردە و فێرکردن و شێوازی پەیوەندیی نێوان قوتابی و مامۆستای بەتەواوی لە ڕۆژئاوا گۆڕی؛ هەوڵەکەی “ڕودۆڵف دریکۆرز- Rudolf Dreikurs” بوو. دریکۆرز کە دەروونناس و زانایەکی بە ڕەچەڵەک نەمساوی بوو، زۆرترین جەختی لەسەر چێکردنی پەیوەندییەکی هاوڕێیانە لەنێوان مامۆستا و قوتابیدا دەکردەوە، کە بە بڕوای ئەو بە پلەی یەک ئەرکی مامۆستایە یەکەمین هەنگاوەکان بۆ دروستبوونی پەیوەندییەکی لەو جۆرە بهاوێت، بۆ ئەمەش داوا دەکات مامۆستا ڕۆڵی دەروونناسێک بگێڕێت و لە هۆکار و پاڵنەری پشت هەڵسوکەوتی قوتابییەکانی خۆی تێبگات؛ دەبێت مامۆستا بزانێت قوتابییەکانی کەسانێکن پێویستیان بە یارمەتیی ئەوه، پێویستیان بەوەیە کە وانەکانیان لە لا خۆشەویست بکرێت و ئەو ترسەی کە لە هەمبەر پرۆسەی خوێندن هەیانە بیڕەوێنێتەوە، نەک خۆی ببێتە هۆکارێک بۆ سەرهەڵدانی ترسی زیاتر و ڕقلێبوونەوە و هەڵسوکەوتی نەشیاوی تر. لە دیدی دریکۆرزەوە بەشێکی زۆری کێشەکان لە پۆلدا ڕوو دەدەن، هەر بۆیە بەشی هەرە زۆری کتێبەکانی دریکۆرز تایبەتن بە چۆنێتیی مامەڵەی مامۆستا لەگەڵ قوتابییەکانی لەنێو پۆلدا. پۆل بە لای درێکۆرزەوە گرنگترین شوێنێکە بۆ چێکردنی قوتابییەکی هوشیار و سوودمەند ئەگەر مامۆستایەکی باشی هەبێت، بە پێچەوانەشەوە لەوانەیە پۆل بۆ قوتابی ببێتە شوێنێک بۆ داڕمانی کەسێتی و سەرلێشێواویی و شکست، ئەگەر مامۆستایەکی خراپ بەڕێوەی ببات. لەم شێوازی دریکۆرزدا شکۆی مامۆستا دیسانەوە لە ڕێی هێزەوە بەدەست دێت، بەڵام نەک هێزێک لە ڕێی هەڕەشە و لێدان و سزای توندەوە؛ بەڵکوو هێزێکی نەرم. هێزێک کە لە ڕێی هەڵسوکەوتی جوان و ڕەوتاری مرۆیانە و ژیرێتییەوە خۆی بەسەر قوتابیدا دەسەپێنێت و قوتابی ناچار بەوە دەبێت کە بە پاڵنەرێکی خۆویستانەوە بەرەو ڕووی مامۆستاکەی بچێت و خۆشی بوێت و لێوەی فێر بێت.

ئێمە دەزانین بۆ ئەوەی سیستەمی پەروەردە و فێرکردن بە ڕێکاری ئاسایییانەی خۆیاندا بڕۆن و سوودمەند و بەبڕشت بن بۆ هەمووان، ئەوا ناچارین شکۆیەکی بەرز ببەخشینە مامۆستا و هێزی ئەوەی بدەینێ کە قوتابییەکانی گوێڕایەڵ و ملکەچی بن. بەڵام نەک بە پشت بەستن بە تێڕوانینە کلاسیکییەکان بۆ پەروەردە و فێرکردن، کە زۆر جار قوتابی دەکەنە کەسێکی خراپەکار و تاوانکار و مامۆستایش وەک ئیزرائیلێک کە کەس نەتوانێت قسە لە قسەیدا بکات، بەڵکوو لە ڕێی ئافراندنی وێناکردن و ڕوانینێکی نوێوە بۆ شکۆ و هێز. دەبێت مامۆستا فێری ئەوە بکرێت کە شکۆ تەنیا لە ڕێی هێزی نەرمەوە بەدەست دێت و ناکرێت ئەو وردە دەسەڵاتانەی کە پێی دراوە بە خراپ بەکار بهێنێت و ببێتە ڕکابەری قوتابی، ناکرێت خۆسەپاندن و هەڕەشە و تۆقاندن ئامڕازێک بن بەدەستی مامۆستاوە بۆ سەرکوتکردنی قوتابی و بەدەستهێنانی شکۆ و هێز بۆ خودی خۆی.

زانین وەک هێزێکی نەرم

کاتێک مامۆستایەک دەچێتە پۆلەوە، پێویستە هەڵگری دوو جۆری زانین بێت. زانینێکیان بریتی بێت لەو زانیاری و زانستەی کە پێیەتی و لە ڕێی شێوازە گونجاوەکانی وانە گوتنەوەوە پێویستە بیگەیەنێتە قوتابی.

ئەم زانینە دەبێت پڕ بێت و بەردەوام نوێکاری تێدا بکرێت و ئیزافەی بخرێتە سەر، دەبێت شێوازی گەیاندنی ئەم زانینە دوور بێت لە شێوازی ئەزبەرکردنانە و ڕەدووکەوتنی کوێرانەی زانیارییەکان، لە بری ئەوە هانی قوتابی بدرێت بۆ بیرکردنەوە و شیکاری و هەڵێنجاندن، دەبێت ئامانجی زانین دروستکردنی مرۆڤێکی هوشیار و بیرکەرەوە بێت، نەک مرۆڤێکی لاساییکەرەوە و بوێژ. خۆ ئەگەر مامۆستایەک لە توانایدا بوو ئەم جۆرە زانینە بە باشی بگەیەنێت، هێشتاش ناتوانرێت بە مامۆستایەکی باش و لێهاتوو دابنرێت تاوەکوو زانینێکی دیکەی لەگەڵدا نەبێت. جۆری دووهەمی زانین بۆ مامۆستا و قوتابی گرنگترین بەشی پرۆسەکەیە، زانینی دووهەم زانینێکە پشت بە هوشیاری و تواناییی مامۆستاکە دەبەستێت و تێیدا مامۆستا هاوشێوەی دەروونشیکارێک خوێندنەوە بۆ قوتابییەکانی دەکات و لە ژینگە و دۆخی دەروونییان دەکۆڵێتەوە و یەک بە یەکیان دەناسێت. لێرەدا مامۆستا تەنها بەوەوە ناوەستێت کە زانیاری ببەخشێتە قوتابییەکانی و بیانکاتە مرۆی بەرپرسیار و بیرکەرەوە، بەڵکوو دەچێتە ناخی قوتابییەکانییەوە و دەبێتە هاوبەشێکی گرنگی ژیانیان. دەزانێت کێشەکانیان چییە و هەوڵ دەدات بەزوویی بۆیان چارە بکات؛ وا ناکات قوتابییەکانی لێی بترسن و سڵی لێ بکەنەوە؛ چونکە ئاگاداری چۆنێتیی بیرکردنەوە و ژینگە و بارودۆخی مرۆیییانەی قوتابییەکەیەتی و پێشتر هاوسۆزی بۆ نیشانداوە، بۆیە هەرگیز ڕێگە بە خۆی نادات ستەم و نادادی بەرامبەر قوتابییەکەی ئەنجام بدات. خۆ ئەگەر قوتابییەکەی لاسار بوو، ئەوا پەنا دەباتە بەر ڕێسا مرۆیییەکانی خۆی پێش پەنابردن بۆ ڕێسا و یاسا دانراوەکان. سزا لای ئەم مامۆستایە ئەوە نییە کە قوتابییەکانی دەرنەچوێنێت یاخود لە خوێندن دووریان خاتەوە، چونکە ئەو دەزانێت پێش هەموو شت ئەمە سزادانی خۆیەتی کە نەیتوانیوە وا لەو قوتابییەی بکات لاساری نەنوێنێت و ببێتە کەسێکی بێزیان، بەڵکوو ئەو دەبێتە ڕێنوێنیکار و وەک دڵسۆزێک هەوڵی چاککردنی ئەو دۆخە دەدات کە بە سەریدا هاتووە. کە لەمەشدا سەرکەوت، ئیدی دەبێتە کەسێکی بە شکۆ و ڕێزلێگیراو، کەسێک کە توانیویەتی لە ڕێی زانینەوە کۆنترۆڵی قوتابییەکانی بکات و ئامانجە پەروردەیی و زانستییەکانی خۆیشی بپێکێت.

چی لە قوتابییە خراپەکان بکەین؟

تا ئێستا هەموو قسەکانمان ئاڕاستەی مامۆستا کراون، ئایا ئەمە نیشانەی ئەوەیه کە تەنها ئەرکەکەمان خستووەتە سەر مامۆستا و ئیدی قوتابی هیچ ئەرکێکی لەسەر شان نییە و بەشێک نییە لە کێشەکان؟ ئایا ئەگەر قوتابییەک خراپ بێت مانای وایە مامۆستاکەی خراپە؟ ئەوەی تا ئێستا لێی دڵنیاین، ئەوەیە کە مرۆڤ بە کۆرپەیی تۆپەڵەیەکی نەشێلێنراوی پاکژە و خاڵییە لە خراپەکاری، لێ خێزان و ژینگەی کۆمەڵایەتی دوای ماوەیەکی کەم لە هاتنە دونیای منداڵ دەست دەکەن بە شێلانی ئەو تۆپەڵە خۆنەگرتووە و چۆنیان بوێت ئاوها ئاڕاستەی دەکەن. بەداخەوە دەبێت دان بەو ڕاستییەدا بنێین کە هێندێک کەس هێندە بە خراپی دەشێلرێن کە نەتوانن چیدی بێنەوە باری ئاسایی و سروشتە پاکژەکەی خۆیان، لە بری ئەوە دەبنە خودان کەسێتییەکی شێواو و لەرزۆک و بێبەرهەم، کەسێتییەک کە زۆر بەزوویی دەبێتە بارێکی قورس و دەخرێتە کۆڵی کۆمەڵگەوە. لە دۆخێکی وەهادا کەسێک کە ژینگە کۆمەڵایەتی و خێزانییەکەی بەرەو بەدکاری و لەرزۆکی کەسایەتی ئاڕاستەی کردبێت، ناتوانێت ببێتە قوتابییەکی باش و فێرخوازێکی سەنگین و بە هیچ جۆرێکیش ڕێز بۆ مامۆستا دانانێت، بەمەش ئەرکی مامۆستا هێندەی تر قورس دەکات. مامۆستای لێهاتوو لە کاتی مامەڵەکردندا لەگەڵ ئەم جۆرە قوتابییەدا، هەوڵ دەدات بە کەمترین زیان و بەوپەڕی لێزانییەوە خۆی و قوتابییەکانی دیکەش لە مەترسییەکانی ڕزگار بکات، ڕەنگیشە نەتوانێت لەمەدا سەرکەوتوو بێت، بەڵام بە دڵنیایییەوە دەتوانێت لە ڕادەی مەترسییەکەی کەم بکاتەوە. ڕاستە ئەم جۆرە لە مرۆڤ کە هەرگیز ناتوانێت ببێتە قوتابی مەترسییەکی گەورەیە بۆ سەر پرۆسەی خوێندن و فێرکاری، بەڵام دەبێت ئەوەش بزانین کە ئەوە خودی کۆمەڵگە و خێزانن ئەم مەترسییە چێ دەکەن، بۆیە ئەرکیشە لەسەریان بەرپرسیارێتیی ئەم کارەیان بگرنە ئەستۆ و هەوڵی چارەکردنی بدەن. لەگەڵ ئەو گوزارەیەدا تەبا نابین کە پێی وایە: (قوتابیی خراپ بوونی نییە، تەنها مامۆستای خراپ بوونی هەیە)، هەرچەندە هێندێک جار لەوانەیە لە ڕقەوە ئەم گوزارەیه دەرببڕدرێت، یانژی ڕەنگبێ هاوشێوەی فیلمەکەی “ڕانی موکەرجی- Rani Mukherjee” لەپێناو پەیامێکی پەروەردەییدا بیرۆکەیەکی وەها بخرێتە ڕۆژەڤەوە! لێ هەر کام لەمانە بێت هێشتاش کەم و کورتییەک دەمێنێتەوە و پێویستی بە دیراسەتکردنە. لەم کەم و کورتیەدا ڕاستییەک شاردراوەتەوە، ڕاستی ئەوەی کە قوتابیی خراپ بەرهەمی ژینگەکەیەتی، بەرهەمی کۆمەڵگە و لەوانەشە بەرهەمی مامۆستایەکی خراپ بێت!

لێرەدا دەشێت بپرسین: ئێمە چۆن بتوانین قوتابییەکی خراپ کە لەوە خراوە ببێتە قوتابی، بهێنینەوە نێو ژیان؟ گەر پەروەردە و فێرکردن یانژی مامۆستا و سیستەمی خوێندن لە توانایاندا نەبێت قوتابییەکی خراپ بگۆڕن و پەیوەستی بکەن بە خوێندنەوە، ئەوا خۆ دەتوانن نەیتارێنن لە ژیان و بێبەشی نەکەن لە ئەزموونکردنی ژیانێکی شایستە، ئەگەرچی دووریش بێت لە خوێندن. دەبێت ئەو ڕاستییە زۆر بە ڕوونی بەدیار بخرێت کە ژیان بەبێ هەبوونی بڕوانامەش هەر شیاوی چێژلێوەرگرتن و تیاژیانە؛ ژیان لە دەرەوەی زانکۆ و قوتابخانەش هەر خودی ژیانە. ئەو پەروەردەیەی کە لە کۆمەڵگە و خێزاندا کارایە، دەبێت بایی ئەوە گۆڕانکاری تیا بکرێت کە نەوەکانی خۆی ئاشتکاتەوە لەگەڵ شێوازەکانی دیکەی ژیان و بتەنێ لە بڕوانامەدا نەگیرسێتەوە. ئەمە بەرگریکردن نییە لە نەخوێندەواری و شێوازە ئاست نزمەکانی ژیان، بەڵکوو داخوازییەکە بۆ پێدانی مافی ژیان بە هەموو کەسێک، بەو مەرجەی کەسێکی بەرپرسیار و پەیوەست بێت بە مافی ئەوانی دیکەوە بۆ ژیان و بزانێت ئەوانی دیکەش وەکو ئەو مافی ئەزموونکردنی ژیانیان هەیە بەو ڕێگایەی کە خۆیان هەڵیانبژاردووە. (ڕێزگرتن لەوی دی و دەست نەبردن بۆ ئازادییەکانی ئەوی دی و مافی ژیان) شاڕێی ڕزگاربوونی هەمووانە لە دەستی هەمووان، شاڕێی ڕزگاربوونی قوتابیی خراپ و ئاڕاستەکردنێتی بەرەو ژیانێکی باشتر.

کە باسمان لە مامۆستا کرد باسمان لەوەش کرد کە ئەوەی مامۆستا دەیەوێت شکۆداری و هێزە، بەڵام داخۆ ئەوەی قوتابیش دەیەوێت بەدەستهێنانی هەمان شت نییە؟ بەو پێیەی کە بەدەستهێنانی شکۆداری و هێز خواستێکی تەواو مرۆیییە، ئەوا ناکرێت خۆمان لەوە نەبان بکەین کە قوتابیش دەکەوێتە نێو چوارچێوەی هەمان خواستەوە. شکۆداری و هێز شتێکن کە دەشێت لای هەمووان بەردەست بن، بەو مەرجەی کە بزانن چۆن و لە کوێدا بەدەستی دەهێنن، وەگەرنا دەبێتە هۆکاری تیاچوون و سەرلێشێوان. وەک چۆن مامۆستایەک دەتوانێت لە ڕێی زانینەوە (هەڵبەت زانین بە هەردوو جۆرەکەیەوە) شکۆ و هێز بەدەست بهێنێت، ئاوهایش قوتابیش دەتوانێت لە ڕێی فێربوون و ناسینی تەواوەتی مامۆستا و وەرگرتنی زانیارییەکانییەوە هەمان شت بەدەست بهێنێت، یاخود لە ڕێی خۆسەلماندنییەوە لە بوارێک لە بوارەکانی ژیاندا هێز و شکۆمەندی بەدەست بهێنێت. دەشێت قوتابییەکی خراپ (هەڵبەت خراپ بە واتا پەروەردەیی و فێرکارییەکەی) کە توانای خۆگونجاندنی نییە لەگەڵ ژینگەی قوتابخانە و خوێندندا، وای لێ بکرێت لە دەرەوەی قوتابخانەش ببێتە خاوەنی زانین، زانینێک کە دەستگیرۆیی بکات لە بەڕێوەبردنی ژیانی خۆیدا و نەهێڵێت بەرەو داڕمانی کەسێتی هەنگاو بنێت و ببێتە هەڕەشەیەکی جیدی بۆ سەر تەواوی کۆمەڵگە.

……..

تێبینی/ واژەکانی وەک: ” مامۆستای خراپ” و “قوتابیی خراپ” لێرەدا بەو مانایە بەکار نەهاتوون کە خودی ئەو کەسانە لە ژیاندا خراپەکار بن، بەڵکوو بەو مانایە بەکارهاتووە کە ئەم کەسانە دەرهەق بە سیستەمی پەروەردە و فێرکردن؛ دەرهەق بەو ئەرکەی خراوەتە ئەستۆیان و دەبێت بە باشی جێبەجێی بکەن، کەمتەرخەم و تەنبەڵن. کە ئەمەش دواجار دەبێتە هۆی ئەوەی پەیوەندییەکانی نێوان مامۆستا و قوتابی بەرەو ئاڵۆزبوون و تێکچوونی زیاتر ببات و زیان بە کۆی پرۆسەی خوێندن و فێرکاریش بگەیەنێت. گرنگە سیستەمی پەروەردە و فێرکردن هەم مامۆستا و هەمیش قوتابی وا ڕابهێنێت کە لە سەر هەردوو بنەمای ڕێز و زانین، شکۆداری و هێز بۆ یەکدی بگەڕێننەوە، نەک بیانکات بە دوژمنی یەکتری و ڕێسای ئاغا و کۆیلەمان وەبیر بێنێتەوە.

The post بەدەستهێنانی شکۆ و هێز لە ڕێی زانینەوە appeared first on ژنەفتن.

پ: ئایا پەروەردە دەتوانێت باشترمان بکات؟

لوک فێری: کولتوور (مەعریفە) هەرگیز کەسی لە خراپەکاری نەوەستاندووە. بڕواهێنان بە ئەگەری گەشەپێدانی ڕەگەزی مرۆڤ لە ڕێگەی پەروەردەوە گەورەترین وەهمی ڕۆشنگەری بوو. سوپاس بۆ نازیزم و سەلەفیەتی ئیسلامی، لەمەوە فێربووین؛ کە مرۆڤ دەتوانێت پەروەردە بکرێت و بە ئاسانی لە پشت ڕق و ڕەگەزپەرستی و توندوتیژییەوە دزە بکات.

هایدیگەر کە بە ڕای من دیارترین فەیلەسووفی سەدەی بیستەم بوو، هیتلەری و دژە سامی بوو، ئەڵمانیا کە لە ساڵانی سییەکاندا وڵاتی زۆرترین کولتوور و زانین بوو، باشترین و هەرەنایابترین سیستەمی قوتابخانە و زانکۆی لە هەموو جیهاندا هەبوو، لە بەرانبەر بێدەنگی و کەڕبوونی زۆرینەی ڕۆشنبیرانی، بە خۆڕایی و بە ویستی خۆیەوە، خۆی لە (بەربەرییەت و هەمەجییەت) تێوەگلاند. “گەندەڵی نوخبە، خراپترینە”.

هەمان شت سەبارەت بە سەلەفیەتی ئیسلامی، بن لادن هەموو شتێک بوو جگە لە نەخوێندەوار. لە ساڵی 1985 لەگەڵ ژمارەیەک لە سەرکردەکانی بەرەی ڕزگاریی ئیسلامی لە جەزائیر کۆ بوومەوە، کە هەموویان دەرچووی باشترین زانکۆکان بوون..

گەورەترین وەهمی ڕۆشنگەران ئەو باوەڕە بوو کە: گەشەسەندنی کولتووری و گەشەی ئاکاری بە هەمان گوڕ هەنگاو دەنێت. لە کاتێکدا پەروەردەی ئاکاری هیچ پەیوەندی بە پەروەردەکردنی هزری و کولتووری گشتییەوە نییە. پەی بردن بەم جیابوونەوەیە، گەورەترین ڕابوونی مرۆڤ پێک دەهێێت لە نیوەی دووەمی سەدەی بیستەمدا. بەداخەوە، ئێمە هێشتا لەو جیاوازییە تێناگەین.

پ: لە واقیعدا، ئێمە بەردەوامین لە گرەوکردن لەسەر پەروەردە بۆ ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ توندڕەوی، ڕەگەزپەرستی، پیاوسالاری، هۆمۆفۆبیا.. هەرکە کێشەیەک لە کۆمەڵگادا دەردەکەوێت، خێرا دەگەڕێینەوە قوتابخانە بۆ چارەسەرکردنی.

لوک فێری: ئەمە ئەو شتەیە کە هاوڕێم “جاکوس گیارد” پێی دەڵێت “بانکی قوتابخانە”، هاوشێوەی “بانکی تەندرووستی”. ئێمە بەرپرسیارییەتی ڕووبەڕووبوونەوەی هەموو کێشە و دەردەکانی سەرەدەم دەخەینە ئەستۆی قوتابخانە، ئەمەش لە نەبوونی بیرکردنەوەوە لە جیاوازی نێوان (بلیمەتی و ئاكار) دێت.

“ئەو کەسەی قوتابخانەیەک دەکاتەوە، زیندانێک دادەخات”: ئەم وتەیە عادەتەن بۆ “ڤیکتۆر هوگۆ” دەگەڕێندرێتەوە، کە خۆی هەرگیز ئەمەی دەرنەبڕیووە. بەڵام وەک لە وتارەکەیدا ئامادەگی هەیە، کاتێک بەلای هۆڵی پەرلەماندا تێپەڕ دەبێت. ئەم بیرۆکەیە، ئەمڕۆ لە زەینی سیاسەتمەدارەکانمان داماوەتەوە. بە دڵنیایییەوە، تێگەیشتنێکی هەڵەیە.

پ: کەواتا دواجار ئامانجی پەروەردە چییە؟

لوک فێری: با یەکەم جیاکاری بکەین لەنێوان فێرکردن و پەروەردە. پەروەردە لەلایەن کۆمەڵێک مامۆستاوە لە شوێنە گشتییەکانی قوتابخانەکە بۆ کۆمەڵێک خوێندکار دابین دەکرێت. دایک و باوکان پەروەردەی منداڵان لە بواری تایبەتی خێزاندا دابین دەکەن. لەو کاتەوەی کە بووم بە وەزیر، هەمیشە داکۆکیم لەوە کردووە، کە پێویستە پەروەردە پێش فێرکردن بکەوێت  و زەمینەی بۆ خۆش بکات. لە نەبوونی ئەمەدا ئەرکەکە بۆ مامۆستا سەخت دەبێت.

قەیرانی پەروەردەیی بە شێوەیەکی سەرەکی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە زۆر جار مامۆستا  خۆی لە بەردەم کۆمەڵێک لەو منداڵانەی کە پەروەردەیان کەمە دەبینێتەوە، و پرۆسەی دابەشکاریی ڕۆڵەکان لەنێوان دایک و باوکان و مامۆستایاندا چیتر بەباشی کار ناکات.

پ: ئایا من لە لێدوانەکەت تێدەگەم کە دایک و باوکان وازیان لە بەخێوکردنی منداڵەکانیان هێناوە؟

لوک فێری: نەخێر عادەتەن، دایک و باوکان هەموو هەوڵێکی خۆیان دەدەن، بەڵام زیاتر و قورستر دەزانن منداڵەکانیان پەروەردە بکەن. هۆکارەکەشی ئەوەیە کە کۆمەڵگای بەکاربەر لە بنەڕەتدا هەمان پێکهاتەی ئالوودەبوونی هەیە. هەروەکوو ئالوودەبووان ناتوانن ڕێگە لە زیادبوونی دەرمان و کورتبوونەوەی کاتی دەرمان بگرن و بەکاربەرانیش خۆیان لە بەردەم زیندانی لۆژیکی “هەمیشە زیاتر” دەبیننەوە…

ئەمە ئەو شتەیە کە فەیلەسووفی ئەمریکی هێربێرت مارکۆس (١٨٩٨-١٩٧٩) پێی دەڵێت

“Repressive desublimation”: بەپێی ئەمە پێویستە سەرجەم بەها نەریتییەکان هەڵوەشێنەوە بۆ ئەوەی ئێمە و منداڵەکانمان بتوانین بێسنوور و بێ بەربەست بەکار بهێنین.

وەک هەموومان دەزانین، ڕۆڵی بەها نەریتییەکان، جێگیرکردنی خواستە لە ڕێگەی ئەو ڕەفتارەی کە پێی دەوترێت: “لاوەکی” (La sublimation). بێگومان سەرمایەداری بوو کە لە پشت شەپۆلی داتەپینی بەهاکانەوە بوو، ئەم تیزە کە لە سەدەی بیستەمدا بەرجەستە کرا: بە هەر نرخێک بێت، ڕادەستکردنی تاکەکانە بە جیهانێک کە تیایدا هیچ بەربەستێک نییە بۆ گەیشتن بە چێژی تەواو..

زۆر جارخەڵک بە هەڵە لە هۆکاری ڕەخنەکانم لە شۆڕشی ئایاری ٦٨ تێدەگەن. لە ڕاستیدا هەموو ئەوەی من لەو جووڵانەوەیەدا پێیگەیشتم، ئەوەیە: خۆی وەک شۆڕشێکی سیاسی نمایش کرد، زۆر بە وردی سەرنجم داوە ئامانجی ئەم لۆژیکە سەرمایەدارییە ئەوەیە کە هەموو شتێک بە هەموو ئاراستەکان هەڵبوەشێنێتەوە، گرنگ نییە چی ڕوو دەدات. لە ڕاستیدا لە پشت درەوشانەوەی گوتاری شۆڕشگێڕیدا، لۆژیکی (بەکارهێنانی لەڕادەبەدەر) لاواز کرا، ئەمە ئەو دایک و باوکانە نەبوون کە وازیان لە ڕۆڵی پەروەردەییی خۆیان هێنا، بەڵکوو ئەوە هەموو کۆمەڵگایە کە دەبێتە گەورەترین بەربەست لە بەردەم ئەم پرۆسەیەدا.

پ: وەک لە کتێبی “شۆڕشی خۆشەویستی (٢٠١٠)دا تیشکت خستە سەر ئەوەی کە ئایا لە زۆربەی خێزانەکاندا باسی یاسای بەهای خۆشەویستیش ناکات؟

لوک فێری: بە دڵنیایییەوە، بەڵام خۆشەویستی دەتوانێت فاکتەرێکی گرنگ بێت لە گۆڕینی بەها تەقلیدییەکان بۆ بەها گەورەکان لە جیاتی ئەوەی ببێتە هۆی ڕووخاندنیان. بەهۆی ئەو خۆشەویستییەی دایک و باوکان بۆ منداڵەکانیان هەیانە تێدەگەن کە تێکدان هەمیشە لە بەرژەوەندیی ڕۆڵەکانی ئەواندا نییە، بەڵکوو باشترین خزمەتێک کە بۆیان دەکرێت ئەوەیە بەها گەورەکانیان تێدا بچەسپێنن .

پ: تا ئێستا مەبەستەکانی پەروەردەت پێ نەوتووم؟

لوک فێری: ماوەی دەیان ساڵە لە ڕۆژئاوادا (بواری پەروەردە) بووە بە پانتاییی پێکدادانی نێوان دوو تێڕوانینی جیاواز، بۆچوونێک جەخت لەسەر پێویستی (پەرەپێدانی تواناکان) دەکاتەوە و بۆچوونێکی دیکەش جەخت لەسەر پێویستی (ڕێزگرتنی خودی یان بڕوابەخۆبوون) دەکاتەوە. نامەی گیل ڤێری بۆ مامۆستایان لە ساڵی ١٨٨٣، ئەرکی سەرەکیی (قوتابخانەی کۆمار) پەرەپێدان بە تواناکانی منداڵان بووە ئەوە دەربارەی دەستگەیشتنی خوێندکارە بە زانیاری و کارە مەزنەکان، جیاوازی دەکات لەوەی کە لە سەرەتادا بوو.

لە ساڵی ١٩٦٠ەوە، داهێنانی پەروەردەیی ئەولەویەتی داوە بە بڕوابەخۆیی نەک گەشەسەندنی توانا. لەبەر ئەوە، بیری نیچە و فرۆید، بیری “هەروەک تۆ دەتەوێت ببە”، شکست دەهێنێت بە بیری “ڕاستە بەڵام تۆ”. ئەمە هۆکاری جیاوازی نێوان جەماوەریی و پێداگۆجییەکانە. من پێم وانییە ئێمە لەنێوان ئەو دووانە هەڵبژێرین. تەنها پێویستمان بەوەیە بیانبەستینەوە قوتابخانەکان پێویستیان بە گەشەپێدان و فێرکردنی خوێندکارانە، لە کاتێکدا خێزانەکان هێشتا ئەرکی بەخێوکردن و باشترکردنی بڕوا بەخۆبوونی منداڵیان لە ئەستۆدایە.

پ: پەروەردە بە شێوەیەکی ئاسایی پەیوەستە بە چەمکی (پایدیا)ی ئەرستۆ. بەپێچەوانەوە، تۆ بەرگری لەو بیرۆکەیە دەکەیت کە مۆدێرنیستەکان بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە لەم نەریتە دابڕاون.

لۆک فێری: ئەوە ئاشکرایە. بە ڕای ئەرستۆ ڕۆڵی پەروەردە ئاسانکردنی گواستنەوەیە لە بوون بەهێزەوە (بالقوە) بۆ بوون بە کردار (بالفعل)، واتا چالاککردنی ئەوەی کە بە زەبری هێز لە منداڵدا هەیە. دوای ئەوەی ئەم توانایانە چالاک دەکرێن، هیچ شتێکی تر ناتوانرێت زیاد بکرێت. کەواتە پەروەردە کارێکی سنووردارە. ئەوەشمان زیاد کرد کە ئامانجی پەروەردەی ئەرستۆی یۆنانی، پێش هەموو شتێک بۆ کاراکردنی تواناکانی باشترین ڕەگەزەکان بوو، کەواتە ئەوە دەربارەی پەروەردەکردنی ئەرستۆیە، لە کاتدا سنووردارە.

لەگەڵ بیک ئێل میراندۆلی و ڕۆسۆ بیرۆکەی باشترکردن (la perfectibilité) دەرکەوت. ئێمە بوونێک نین کە سروشت بەڕێومان ببات، بەڵکوو بوونەوەری ئازاد و بەتواناین، کە بە توانای گەشەسەندنی نزیکەی بێسنوور دەناسرێنەوە، پانتایییەکی فراوان بۆ ئەگەری پەروەردەی دیموکراتی بە درێژاییی ژیان دەکاتەوە.

پ: ئایا دابەشبوونێک هەیە، لەنێوان مۆدێرنیستەکان وەک لە پەروەردەی چالاکبوونی هەستەکان لەلای ڕوسۆدا دەیبینین و شێوازی دیسپلینکردن، کە کانت بەرگری لێ کردووە؟ ئەم دابەشبوونەی ئەمڕۆ لەنێوان لایەنگرانی شێوازی چالاک و بەرگریکارانی بنچینەییەکان…

 لوک فێری: من وا بیر ناکەمەوە. کانت سەرسام بووبێت بە ئێمیل (ئیمیل: کتێبی سەرەکیی ڕۆسۆ لەبارەی پەروەردەوە- وەرگێڕ). بۆ رۆسۆ و هەروەها بۆ کانتیش، سەبارەت بە پەرەپێدانی پەروەردە، پەیوەستە بەو شتانەی دەوروبەری کەسەکانە. ئەمە مانای چییە؟ کانت لە کتێبی (ڕامانەکان لەبارەی پەروەردەوە) ڕوونی دەکاتەوە کە سێ شێواز و میتۆدی پێداگۆگی هەیە کە هەریەکەیان لەگەڵ سیستەمێکی سیاسیی دیاریکراودا دەگونجێن:

-پەروەردە لە ڕێگەی یارییەوە، ئاماژەیە بە سیستەمی ئەنارشیزمی (anarchisme).

-پەروەردە لە ڕێگەی دیسپلینکردن ئاماژەیە بە  ڕژێمی ستەمکار (absolutisme)

-لە کۆتاییدا پەروەردە لە ڕێگەی کارەوە. هەم چالاکە و هاوکات نەرێنیشە، ئاماژە بە سیستەمی کۆماری (républicain) دەکات. کە تێیدا منداڵەکە پێویستی بە فێربوونە بۆ زاڵبوون بەسەر ئاستەنگە جۆراوجۆرەکاندا، ئەوەی بە “بارودۆخ” ناسراوە ڕۆڵی مامۆستا لێرەدا ئەوەیە کە خوێندکار بخاتە بەردەم بەربەست (شوێن)ی گونجاو بەپێی تەمەن و ئاستی خۆی.

بۆیە، شێوازی چالاک، درێژەدان بە گرێبەستەکەی ڕۆسۆ پێک دێنێت، چونکە هاووڵاتییەک کاتێک دەنگ بە یاسا دەدا، کارا و ئازادە، بەڵام کاتێک گوێڕایەڵی دەکات، دەبێتە بابەتێکی پەتی و کارتێکراو. وەک هاووڵاتییەک، منداڵ پێویستە سەروەری خۆی بێت و لە کاریشدا مامۆستا بێت. لەم ڕوانگەیەوە هاوئاهەنگی لەنێوان بیرۆکەی کۆماری و میتۆدە چالاکەکان و هەڵسەنگاندنی کاردا هەیە.

پ: ئێوە بە گرنگیدان بە شۆڕشی “زیرەکی دەستکرد” لە هەموو بوارەکاندا ناسراون، کاریگەریی ئەمە لەسەر بواری پەروەردە چییە؟

لوک فێری: ئەمە دەمانخاتە بەردەم پرسیارێکی چارەنووسازەوە: دەبێت منداڵەکانمان ئاراستەی چ پیشەیەک بکەین؟ وەڵامەکە خودی خۆی، خۆی دەسەپێنێت: “بەرەو ئەو پیشانەی کە لە چنگی زیرەکی دەستکرد دەرباز دەبن، واتە ئەوانەی بەردەوام دەبن لە پشتبەستن بە پەیوەندی نێوان مێشک و دڵ و دەست”، زیرەکی، پەیوەندیی کۆمەڵایەتی و کارامەیی لە یەک وشەدا دەتوانرێ بوترێت: پسپۆڕی بواری پزیشکی تایبەت لە پێش پزیشکی گشتی ون دەبێت، ئەوەی تریان پێش پەرستارەکە دیار نامێنێت.

ئەم گۆڕینە تەکنەلۆجیایە لە ٣٠ ساڵی داهاتوودا، زیاتر لەوەی کە لە ٣٠٠٠ ساڵی ڕابردوودا هەیەتی، بوونی ئێمە بەرەو سەر هەڵگەڕاوەتەوە. ئەو تەحەدایەی کە لە بواری پەروەردەدا چاوەڕوانیمان دەکات ئەوەیە کە ئەوەی ئامادەیان بکەین منداڵەکانمان لەگەڵ دنیای ئەمڕۆدا بگونجێنین، بەڵکوو بۆ ڕووبەرووبوونەوەی دنیای سبەی ئامادەیان بکەین.

پ: شۆڕشی تەکنەلۆجیا بانگەشەی باشترکردنی ئێمە دەکات بەڵام تۆ دوو ڕێگای جیاواز دەناسێنیت بۆ بەرەو پێشچوون، ڕێگای “پاش مرۆڤیزم”(posthumanisme)، و ڕێڕەوی “ترانسهیومانیزم”(transhumanisme)¹جیاوازی نێوان ئەمانە چییە؟

لوک فێری: چەمکی “transhumanisme” لەسەر بنەمای قەناعەتە کە لەلایەن زانکۆی سێنگولارێتی (l’université de la singularité)داکۆکیی لێ دەکرێت، لەلایەن گوگڵەوە دابین کراوە، کە ڕۆژێک دەگەینە دروستکردنی پەیوەندیی دەماری .لەسەر بنەمای نابایۆلۆجی، جووڵاندنی سلیکۆن نەک کاربۆن.

لەبەر ئەوە، بەم کارە ئێمە دەبینە کەسێکی بیرکەرەوە، نەک تەنها بیرکاریزان، ئەمە ئەو شتەیە کە ئێمە پێی دەڵێین زیرەکی زۆر دەستکرد. ئەگەر ئەمە بەدەست بهێنرێت ئەوا هەنگاوێکی گەورە دەبێت بۆ مرۆڤایەتی، (ستیڤن هاوکینگ) دەڵێت: بەڵام دوا هەنگاو دەبێت و ڕەنگە مرۆڤایەتی لە بەردەم بوونەوەرێکی داروینیدا خۆی ببینێتەوە کە هەموو توانایەکی هەبێت بۆ سڕینەوەی لە بوون. کەس نازانێت ئەم سیناریۆیە چەندە باوەڕ پێکراوە.

بەڵام چەمکی ” ترانسمرۆیی” ئاماژە بە شتێکی تر دەکات. لێرەدا ئێمە مامەڵە لەگەڵ ئەو بیرۆکەیە کەم سەرسوڕهێنەرە دەکەین کە لە ژێریدا چەمکی بەرەو باشترکردن (laPerfectibilité) بۆ جەستەی سروشتیش ڕاستە: ئەوە سەبارەت بە درێژکردنەوەی ژیانی مرۆڤە بۆ ئەوەی بتوانێت ئەزموونی پیری لەگەڵ بێهۆشی و پەرۆشی گەنجان تێکەڵ بکات چی دەبێت ئەگەر گەنجەکان ڕۆژێک بە زیندوویی بگەڕێنەوە، ئەگەر ژیان بەو خێرایییە تێپەڕێت کە بتوانین شیلە ئەزموونەکان کۆ بکەینەوە؟ ئەوەی کە ئێمە دەیکەین ئاشتکردنەوەی دوو (ژیان و ئەزموونە) و لە هەر حاڵەتێکدا، ئێمە بە هەوڵدان هیچ شتێک لەدەست نادەین. ئەمەش بیرۆکەی “transhumanisme”هیچ پەیوەندییەکی بە بیرۆکەی نازییەکانەوە نییە.

پ: لە ڕووبەڕووبوونەوەی خەونی “transhumanisme”دا یۆرگن هابرماس نارازییە بەم مانایە: باشترکردنی منداڵەکانمان لە لەدایکبوونەوە، بە فەراهەمکردنی توانای جەستەیی یان فیکریی زیاتر، بە پشتبەستن بە دەستکەوتەکانی تەکنەلۆجیا بایۆلۆژییەکان… تۆ بە ئاشکرایی لەگەڵ ئەو ناکۆکیت؟

لوک فێری: بە دڵنیایییەوە هابرماس وەک ئەوە دەدوێت کە ئێمە لە ڕاستیدا هیچ کاریگەرییەک لە سەر منداڵەکانمان لە ڕێگەی پەروەردەوە دانانێین، یان ئەو کاریگەرییە بە بەراورد لەگەڵ گۆڕانکاری لە پێکهاتەی بایۆلۆجیدا بێبایەخ بێت. بەڵام ئەو پەروەردەیەی کە ئێمە دەیدەینە منداڵەکانمان، ئەو هەڵبژاردنە ئەکادیمییانەی کە بۆی دەیکەین و لە جیاتی ئەوان و زمانی دایکیان و ژینگەی کۆمەڵایەتی و هتد هەموو شتەکان لە سروشت کەمتر توندتر ناهێڵێتەوە.

ئازادی هەمیشە لە بارودۆخێکی مێژوویی و بایۆلۆجی میراتییەوە پیادە دەکرێت. ئەوە گەمژە کە وێنای ئەوە بکەین کە فاکتەری بایۆلۆجی لە فاکتەری مێژوویی بەهێزترە.

پ: لەگەڵ ئەوەشدا ناردنی منداڵەکانتان بۆ خوێندن لە پەیمانگایەکی شایستەدا بڕیارێکی پێداچوونەوەیە بە بەراورد بە بڕیارەکە بۆ دابینکردنی پارچەی مێشکیان کە توانایان بۆ بە بیرهێنانەوە گەشە پێ دەدات.

لوک فێری: لە هەردوو حاڵەتدا، بڕیارەکە ناگەڕێتەوە. هەندێک لەو باوەڕەدان کە هەموو شتێک کە کولتوورییان مێژووییە قابیلی پێداچوونەوە و پێداچوونەوەیە. ئەوە هەڵەیە مێژوو لە سروشت کەمتر حەتمی نییە. لە هەردوو حاڵەتدا ئازادیی خۆمان لە بارودۆخێکی دیاریکراو و ڕابردووەوە بەکار دەهێنین

جگە لەوەش ئەوەی هابرماس لێی تێناگات ئەوەیە کە هەرکاتێک ئەگەری گۆڕانی بایۆلۆجی بۆ هەمووان بکرێتەوە، ئەوا بڕیاری سوود وەرنەگرتن لێی وەک بڕیاری سوود وەرگرتن لە خۆی جدی دەبێت.

با بۆ نموونە بڵێین کە من ڕەتم کردەوە گۆڕانێک لە گێنۆمی کوڕەکەم بکەم بەهۆی ئایدیۆلۆژیاوە بڕیارەکەی بڕیارێکی چارەنووسسازە ئەگەر دەستوەردان بکەم بۆ ئەوەی چێژی جەرگەکەم بەم هەموو ئازارە ڕزگار بکەم، کەواتە من لە هەر حاڵەتێکدا بە بەرپرسیاری دەمێنمەوە.

پ: لەگەڵ ئەوەشدا هەندێک کەس زیاتر لە کەسانی تر خۆشبەخت دەبن بۆ سوود وەرگرتن لەو پێشکەوتنانە بە هۆی توانایانەوە…

پ: لە قسەکانی تۆوە تێدەگەین ئەوەی کە دەرمان زیاتر ئەرکی پێشکەوتنەکە هەڵدەگرێت وەک لە پەروەردە…

لوک فێری: ئەمە بیرۆکەیەکی تەواو هەڵەیە دەربارەی یەکەم پرۆسەی زنجیرەی جینۆمی مرۆڤ séquençage du génomehumain  ١٣ ساڵی خایاند و ٣ ملیارد دۆلاری تێچووە. ئەمڕۆ، تێچووی ئۆپراسیۆنێکی وەک ئەنجێلینا جولی بۆ زانینی ئەوەی کە شێرپەنجەی مەمکی هەیە تەنها ٣٠٠ دۆلارە دیموکراتیزەکردنی تەکنەلۆجیای بایۆلۆجی لەنێو لۆژیکی گشتی ئەم شۆڕشەدایە.

لوک فێری: هەرگیز. ئێمە بوونەوەرێکی ئازادین و لەبەر ئەوە بوونەکان توانای ڕق و کینە و خۆپەرستی و خۆشەویستی و بەخشینیان هەیە. پێشکەوتنە پزیشکییەکان، لە ڕاستیدا، هیچ شتێک ناگۆڕێت. تەنیا شتێک کە دەرمان لەسەر بنەمای “ترانسمرۆیی” ڕێگەمان پێ دەدات ئەمە ئەگەری ژیانە بۆ ماوەیەکی درێژ تا ئەو کاتەی، بە سوپاس بۆ ئەزموونی تەمەنێک، ئێمە کەمتر گەمژە دەبین… باوکم کە چوار جار لە کامپەکانی کاردانی نازییەکان هەڵات لە کاتی ئەوەی لەوێ لە تیرۆردا دەژی، زۆر جار دەیوت ئەگەر شەڕەکان تەنها بۆ زیاتر لە ٦٥ەکان بێت، ئەوا ژمارەی شەڕەکان کەم دەبێتەوە. ژیانێکی درێژ دەرفەت بۆ کەسانی زیرەک دەکاتەوە، بەڵام هیچ شتێک لەم بوارەدا جێگەی دڵنیایی نییە.

پەراوێزەکان

The post “ڕۆشنبیری، هەرگیز کەسی لە خراپەکاری نەوەستاندووە” appeared first on ژنەفتن.

دڵڕەقی و چاوچنۆکی و کوشتوبڕ و یەکترشکاندن، هەڵپەی ناوبانگ و هێز و دەسەڵات، زادەی بە کۆمەڵایەتیبوونی تاک و دروستبوونی کۆمەڵگاکانن. ئەگەر مرۆڤ بە تەنها ژیابا، هیچێک لەمانە بەو ڕادەیە بوونیان نەدەبوو. سروشتی مرۆیی، خۆی لە خۆیدا دژی ئەو سیفاتانەیە، لێ دواتر ژینگە و دەوروبەر بە مانا بوونخوازییەکەی ڕەگی دزێوی تێدا دەچێنن. کەواتە چارەسەر چییە؟ ئایا هیچ هیوایەک هەیە بۆ بنبڕکردنی خراپەکاری و ڕەگی دزێوی لە مرۆدا؟

″ژان ژاک ڕۆسۆ”¹لە ساڵی ١٧٦٢ بۆ چارەسەرکردنی ئەو خووە دزێوانەی مرۆ و گەڕاندنەوەی بۆ سروشتی بەرایی خۆی، کتێبێکی گەورە دەنووسێت بە ناونیشانی: “دەربارەی پەروەردە: ئێمیل وەک نموونە”.²لەم کتێبەدا ڕۆسۆ زۆر بە ڕاشکاوانە و بێ هیچ سڵەمینەوەیەک ڕێگای پەروەردەیەکی دروست دەخاتە بەردەستی پەروەردەکاران و هانیان دەدا شێوازێکی نوێی پەروەردەیی بۆ منداڵەکانیان تاقی بکەنەوە و دوور بکەونەوە لە شێوازە کۆن و نەریتییە سواوەکان.
شێوازی پێشنیارکراوی ڕۆسۆ، پەروەردەی منداڵ هەر لە کۆرپەلەییەوە هەتا دەگاتە تەمەنی ٢٥ ساڵی دەگرێتەوە . ئەو پێی وایە تازە درەنگە بۆ ئەوەی کۆمەڵگاکان هەڵبوەشێنەوە و تاک بکرێتەوە بە خۆیەکی تەواو دابڕاو لە ژینگە ناڕێک و زیانبەخشەکەی، بەڵام  دەتوانرێت هەوڵ بدرێت لە ڕێی پەروەردەیەکی تایبەتەوە مرۆ لە سروشتی ڕاستەقینەی خۆی نزیک بکرێتەوە و هەوڵ بدرێت سروشتییانە گەورە ببێ و هیچ یاسا و ڕێسایەکی دیاریکراو لە فێربوون و پێگەیاندنیدا، بەسەریا نەسەپێنرێ و خۆویستانە لەو پێکەوەبوونەی لەگەڵ کۆمەڵگادا بەشداربێت.
خاڵی هەرە گرنگی ئەم کتێبەی ڕۆسۆ، جەختکردنەوەیە لەوەی  دەبێ پەروەردە و فێرکردن لە شێوازی (بەخشەر و وەرگر) خۆی دەرباز بکا و لەبری ئەوە فێرکاران هەوڵ بدەن لەگەڵ فێرخوازاندا بیر بکەنەوە و بپرسن و پێکەوە ڕێیەک بۆ فێربوون بدۆزنەوە. بە واتایەکی دیکە لەبری سەپاندنی شێوازێکی دیاریکراوی بیرکردنەوە و پرسیارکردن، دەبێ فێرخواز خودی خۆی فێری پرۆسەی بیرکردنەوە و پرسیارکردن بکرێت. لەبری کەڵەکەکردنی یاسا و ڕێسا و نەریتە باوەکان، هانی منداڵ بدرێ خۆی لایەنە باش و سوودبەخشە سروشتییەکانی خۆی پەرە پێ بدا و هیچ بیرۆکەیەکی زیانبەخش و هیچ نەریتێکی کۆن نەخزێنرێتە هۆشییەوە. فێربوونی ڕاستەقینە ئەو کاتە دەست پێ دەکات کە فێرخواز هەست بکات فێربوونەکەی ئازادانە و سەرپشکانەیە، هەروەک چۆن پەروەردەی ڕاستەقینەش ئەو کاتە دەست پێ دەکا کە ئینسان ئازادانە پەرە بە سروشتی مرۆییانەی خۆی بدا و بە ویستی خۆی بچێتە نێو کۆمەڵەوە و ببێتە بەشێکی گرنگ لێیان.
ئەم بۆچوونانە لە “ئێمیل”دا ئەوەندە بە زەقی و ڕوونی نووسراون، کە هیچ بوارێکی نەهێشتۆتەوە بۆ لێکدانەوەی دی. ئەوە بۆیە سەروەختێک پەرلەمان لە پاریس دوای تەنها بیست ڕۆژ لە بڵاوبوونەوەی کتێبەکە، بڕیاری کۆکردنەوە و سووتاندنی کتێبەکە دەردەکات و داوا دەکات نووسەرەکەیشی بخرێتە زیندانەوە و سزا بدرێت، ڕۆسۆیش بێ هیچ ڕوونکردنەوە و بەرەنگارییەک بەرەو سویسرا هەڵدێت، چونکە هەم پەرلەمان و دادگای ئایینیی ئەو سەردەمە بەڵگەی تەواویان بۆ سزادانی لە بەردەستدا بوو، هەمیش ڕۆسۆ بەوپەڕی ڕاشکاوی و بێ هیچ خاترگیرییەک بۆچوونەکانی خۆی دەربڕیبوو، بە شێوەیەک لە بەرامبەر یاساکانی دەوڵەت و ئاییندا کەس نەیدەتوانی بچووکترین بەرگرییان لێ بکات!
ئەم کتێبەی ڕۆسۆ هەرچەندە وا بۆ سێ سەدە دەچێت بۆتە بنەمایەکی سەرەکیی پەروەردەی نوێ لە خۆراوا و لە سیستەمی پەروەردەدا زۆر بەوردی جێی بۆ کراوەتەوە، بەڵام ئەوەی گرنگە ئێمە بیزانین ئەوەیە کە ئەم کتێبە بەدەر نییە لە هەڵە و کەموکووڕی زۆر و تەنانەت لە چەندین جێدا بۆچوونەکانی بۆ ئەمڕۆی جیهان مەترسیدار و خراپن و قابیلی ڕەخنەی قووڵن. بۆ نموونە لەبارەی خوێندنەوەوە ڕۆسۆ پێی وایە کە منداڵ لە پێنج ساڵییەوە تا دوانزە ساڵی نابێت هیچ زمانێک جگە لە زمانی دایکی فێرببێ و نابێت بە هیچ جۆرێک لەو تەمەنەدا کتێب بخوێنێتەوە، دەبێ بەتەواوی بێئاگا بێت لە بابەتەکانی ئەدەب و مێژوو و جوگرافیا. بە بڕوای ڕۆسۆ منداڵ هەتا تەمەنی دوانزە ساڵی دەبێت تەنها یەک کتێب بخوێنێتەوە ئەویش کتێبی سروشتە و خۆی دادوەری لەنێوان شتەکاندا بکات، چونکە کتێب بۆ ئەو تەمەنە کەمەی منداڵ هیچی پێ نییە جگە لە ئازار و ناڕەحەتی. هەروەها بیروڕاکانی دەربارەی ژنان و قەدەغەکردنی خوێندن لێیان، بەو پێیەی سروشتی ژنانە سروشتێکی دژ و ناکۆکە لەگەڵ خوێندنەوە و تێگەیشتنی قووڵدا.
لەگەڵ ئەوەشدا دەتوانین بڵێین “ئێمیل” کۆنترین مانیفێستی فەلسەفییە کە بەو شێوە تایبەتمەند و عەقڵانی و نوێگەرییە دەربارەی پەروەردە و سروشتی مرۆیی نووسرابێت و تا ڕادەیەکی زۆریش دوورکەوتبێتەوە لە شێوە ڕوانینی ئایینیانەی سەدەکانی ناوەڕاست و سەرەتاکانی ڕێنسانس بۆ پەروەردەکردنی مرۆ لە منداڵییەوە. ئەمە سەرباری ئەو ڕاستییەی کە پەروەردە لەم کتێبەی ڕۆسۆوە، دەچێتە قۆناغێکی بەرزتر و باشتر، کە نەک بۆ ئەو سەردەمە، بەڵکوو تا ئێستاش لە سیستەمی پەروەردە نموونەییەکانی جیهاندا، جێی تایبەتی بۆ کراوەتەوە و بە بەردەوامی ئەزموون دەکرێت.

                      ئێمیل باسی چی دەکا؟
ئەم کتێبە دابەشکراوەتە سەر پێنج بەشی سەرەکی، لە بەشی یەکەمدا باس لە قۆناغی کۆرپەیی منداڵ کراوە و زۆر بەڕوونی ئاماژە بە ڕۆڵی دایەنەکان دەکات لە پەروەردەکردنی منداڵدا و ئاماژە بە گرنگی ئازادبوونی تەواوەتی منداڵ دەکات لە هەمبەر سروشت و داواکارییەکانیدا. ئەمە پاکترین ماوەی تەمەنی مرۆیە، کە تێیدا ژینگە و سەپێنراوە دەرەکییەکان هێشتا زەفەریان پێ نەبردووە و داگیریان نەکردووە. لەم قۆناغەدا منداڵ لە بەخێوکارەوە سیفەت و زمان و بەشێکی نەریت و خەسڵەتە گشتییەکان، بە شێوەیەکی سەرەتایی وەردەگرێت.
بەشی دووهەمی کتێبەکە تایبەتە بە قۆناغی پێنج ساڵی هەتا دوانزە ساڵی، کە نابێت منداڵ تێیدا کتێب بخوێنێتەوە و دەبێت هان بدرێت خۆی ڕاستەوخۆ لە سروشتەوە شتەکان وەربگرێت و لێکیان جیا بکاتەوە و تێیان بگات. خاڵی هەرە گرنگی ئەم بەشە کە تا ئێستایش بۆ پەروەردە بایەخی گەورەی هەیە دانەدانی وانەی ئەخلاقی و نەریتییە بە منداڵ، بەڵکوو لەبری ئەوە تەنها پێویستە لە سەرمان بە کردار لە خراپەکاری دووری بخەینەوە و هانی بدەین بەرەو چاکەکاری و هەڵسوکەوتی مرۆیانە ڕێنوێنی بکەین.
لە بەشی سێیەمدا کە تەمەنی هەرزەکارییە و لە ١٢ ساڵی بۆ ١٥ ساڵی دەگرێتەوە، ئیدی کاتی ئەوەیە منداڵ فێری زانست و زانیاری بکەین و لەمەشدا پێویستە منداڵەکە پشت بە خۆی ببەستێ و ڕاستەوخۆ لە سروشت و ژینگەی دەوروبەرەوە دەست بکات بە گەڕان و زانیاری. بۆ ئەم تەمەنەی منداڵ ڕۆسۆ پێشنیاری تەنها یەک کتێب دەکا، ئەویش (چیرۆکی ڕۆبنسۆن کرۆسۆ)یە کە بە شێوەیەکی سروشتی ژیاوە و لە ڕێی ئەزمونکردنی ژیانەوە فێری ژیانکردن و بەرگەگرتنی ناخۆشی و سەختییەکان بووە و لە کۆکردنەوەی زانیاریدا پشتی بە خۆی بەستووه. هاوکات فێرکردنی پیشەیەکی نوێ و بەسوود و جووڵاندنی جەستە و دەرخستنی وزە و توانا زۆر و زەوەندەکانی منداڵ.
لە بەشی چوارەمدا کە تەمەنی ( ١٥ بۆ ٢٠) ساڵی دەگرێتەوە، ڕۆسۆ داوا دەکات منداڵ فێری خۆشەویستیی ڕاستەقینە بکرێت و وای لێ بکرێت هەموو کەسێکی خۆشبوێ و ڕقی لە هیچ کەس و گروپێکی مرۆیی نەبێتەوە. هاوکات ڕێز لە بۆچوون و بیروڕای جیاواز بگرێت و هەموو کەس و بۆچوونێکی لە لا بەڕێز بێت. هەر لەم تەمەنەدا ئیدی دەبێت فێری خوێندنەوەی کتێب ببێت و زۆرتر بخوێنێتەوە، بەتایبەتی بابەتەکانی ئەدەبیات و مێژوو، ئەمەش لە پێناوی بەهێزکردنی یادەوەری و فراوانکردنی ئاسۆی خەیاڵ و بیرکردنەوە بە واتا فەلسەفییە قووڵەکەی.

بەشی پێنجەم و کۆتاییی کتێبەکە تەرخانکراوە بۆ باسکردن لە شێوازی پەروەردەکردنی کچ و گەورەکردنی، تا لە داهاتوودا ژنێکی سەنگین و ناوداری لێ دەربچێت و بەدەم داخوازی و پێویستییەکانی خێزانەکەیەوە بچێت و گرنگی بە لەشڕێکی و جوانی خۆی بدات و شیاوێتی ئەوەی تێدا بێت ببێتە دایکێکی باش و پەروەرەیەکی گونجاو و پێشکەوتووی منداڵەکانی بکات، چونکە دواجار کۆی ئەم کتێبە و جێبەجێکاری یەکەمیشی خانمانن و ئەوان دەتوانن بە باشترین شێواز پەروەردە ببەنە پێش و ئاڕاستەی بکەن بەرەو شکۆداری.
 بە شێوەیەکی گشتی هێڵی سەرەکی ئیشکردنی ڕۆسۆ لەسەر پەروەردە، پشت بەستنە بە سروشتی مرۆیی. پشت بەستنە بە توانستی فێربوون لە ڕێی هەستەکانەوە نەک عەقڵ و هۆش. وەک چۆن لە لای “هایدیگەر”³مرۆ دەتوانێت بە گەڕانەوە بۆ “بانگی ویژدان” ڕەسەنێتی خۆی لەدەست نەدات، لای ″ڕۆسۆ″یش بە گەڕاندنەوە بۆ “هێزی هەستەکی و بانگی سروشت” مرۆ دەتوانێت چاکەکاری لەدەست نەدات و لە خراپەکاری دووربکەوێتەوە.

      ئایا مرۆڤ دەگەڕێتەوە بۆ سروشتی خۆی؟
بیرکردنەوە و ڕوانینەکانی “ڕۆسۆ” دەربارەی سروشتی مرۆیی، هەمیشە جێی مشتومڕ و گفتوگۆی توند بووە، نەک بە تەنها لە نێوەندە فیکری و فەلسەفییەکاندا، بەڵکوو لە ناوەندە زانستی و پەروەردەیی و ئاینییەکانیشدا، بۆتە مژارێکی سەرەکی. خاڵی هەرە گرنگی نێو ئەو مشتومڕانەش، زۆربەی جار بەرمەبنای بەدحاڵیبوون بووە لە فەلسەفە و فیکری ڕۆسۆ. بەوەی کە زۆرێک لەوانەی لێکۆڵەر و تایبەتمەندی فەلسەفەکەی ڕۆسۆن، ئەویان بە شێوەیەک گرێداوەتە سروشتی مرۆییەوە، نەک هەر خوێنەری ئاسایی بەڵکوو زۆر جار توێژەر و خوێنەرە جدییەکانیشی بە هەڵەدا بردووە و وای تێگەیاندوون کە ڕۆسۆ تەرەفگیری تەواوەتیی دابڕانی تاکە لە ژینگەی کۆمەڵایەتی و لە هەوڵی گەڕانەوەیەتی بۆ سروشتە ڕاستەقینەکەی خۆی و ژیانکردنێتی بە تەنیایی!

بە لای “ڕۆسۆ”وە سروشتی مرۆیی هەڵگری خەسڵەتە نەرم و نیان و باشەکانی مرۆڤە، کە لە ڕێیەوە چاکەکاری و دادپەروەری و بەخشندەیی و لێبوردەیی دێتە دەرێ، لێ ژینگەی کۆمەڵایەتی و دەوروبەر ناهێڵن ئەم خەسڵەتانە تێیدا بە زەقی بمێننەوە و لەبری ئەوەوە تۆوی چاوچنۆکی و ڕکابەری و خۆپەرستی و ستەمکاری تیا دەچێنن

بەڵام ئایا ئەمە بەو شێوەیەیە؟ بێگومان نەخێر، خودی ڕۆسۆ لە چەندین شوێندا و لە بەشێکی زۆری کتێبەکانیشیدا ڕێک پێچەوانەی ئەو تەرزە ڕوانینە ئیشی کردووە. بە لای “ڕۆسۆ”وە سروشتی مرۆیی هەڵگری خەسڵەتە نەرم و نیان و باشەکانی مرۆڤە، کە لە ڕێیەوە چاکەکاری و دادپەروەری و بەخشندەیی و لێبوردەیی دێتە دەرێ، لێ ژینگەی کۆمەڵایەتی و دەوروبەر ناهێڵن ئەم خەسڵەتانە تێیدا بە زەقی بمێننەوە و لەبری ئەوەوە تۆوی چاوچنۆکی و ڕکابەری و خۆپەرستی و ستەمکاری تیا دەچێنن. ڕۆسۆ بۆ ئەوەی مرۆ لە سیفاتە خراپ و شەڕەنگێزییەکان دوور بکەوێتەوە، هانی دەدات بگەڕێتەوە بۆ ئەو زەخیرە چاکەکارییەی کە هەیەتی، هەوڵ دەدات ئەمە بیری مرۆ بخاتەوە تاکوو لە ژینگە کۆمەڵایەتییە خراپەکەدا نقوم نەبێت و هەقیقەتی خۆی لەبیر نەچێتەوە. بە واتایەکی تر ڕۆسۆ هەوڵ دەدات ئێمە لە چاکەکاری و ڕەسەنێتی نزیک بخاتەوە و لە سەپێنراوی دەرەکی و دژە مرۆیانە بمانپارێزێت. ئەو دەزانێت کە ئێمە ناتوانین بگەڕێینەوە بۆ دۆخی سروشتی خۆمان، بەڵام ئەم پێداگری کردنەی لەسەر بە باڵا زانینی ئەو دۆخە، لە پێناوی هێشتنەوەی تۆوی خۆبوونە لەنێو ژینگەیەکدا کە ڕقی لەو تۆوەیە و دەیەوێ بە هەر جۆرێک بووە نەیهێڵێت.

      ڕوونکردنەوەی چەند لێڵی و ناڕوونییەک

کاتێک کۆی نووسینەکانی ڕۆسۆ دەخوێنینەوە، هەر لە نامەکەیەوە دەربارەی زانست و هونەر، تا دەگاتە کتێبە سەرەکی و گرنگەکانی، بە تایبەتی هەردوو کتێبی: (پەیمانی کۆمەڵایەتی)⁴و (ئێمیل)، درک بەوە دەکەین کە لای ڕۆسۆ سروشتی مرۆیی و دۆخە سروشتییەکە کراونەتە سێ بەشی سەرەکییەوە، ئەم سێ بەشەش سێ ڕەهەندی جیاواز و لەگەڵ ئەوەشدا بەیەکەوەبەستراویان هەیە، ئەوانیش:

یەک/ جیهانی دەرەکی (سروشتی دەرە مرۆیی):

هەموو ئەو کارکرد و وێنا دەرە مرۆییانە دەگرێتەوە کە ‌لە گەردووندا هەن، بە ئاسمان و زەوییەوە، بە ژینگە و ئەستێرە و مانگ و خۆر و ئاو و هەواوە، بە شار و دێهات و بیابان و تاڤگە و ڕووبار و…. هتد. ئەوەی کە بە شێوەیەکی بابەتییانە و بە پشت بەستن بە هەستەکانی بیستن و بینین و بەرکەوتنەوە مرۆڤ لێیان تێدەگا و دەکەوێتە ژێر هەژموونیانەوە، دواجاریش ئەم سروشتە گەردوونییە دەرە مرۆییە ڕۆڵی کاریگەر دەبینێت لە دیاریکردنی ڕوانین و ئایدیا و وێناکردنەکانی ئێمەدا بۆ جیهان و دەوروبەرمان.

دوو/ جیهانی ناوەکی (سروشتی ناوەکییانەی مرۆ):

بریتییە لە حەز و ئارەزوو و خولیا ناوەکییەکان و هەموو ئەو تێرمە چاکانەی کە لە ناخی مرۆڤدا هەن، وتمان چاک، ئاخر ڕۆسۆ پێی وایە مرۆڤ بە سروشت چاکەکارە و خواستی شەڕەنگێزی و خراپەکاری تیا نییە، کە ئەمە ڕێک پێچەوانەی ڕوانینەکانی “هۆبز”ە⁵، کە پێی وایە مرۆڤ بە سروشت شەڕەنگێزە و دەبێ لە ڕێی پەروەردە و سیستەمێکی توندەوە، بەرەو چاکەخوازی ئاڕاستە بکرێت. 

ئەم جیهانە ناوەکییەی کە ڕۆسۆ باسی دەکات، بنەمای سەرەکیی پەروەردەیەکی دروست و پێکەوەژیانێکی شایستەی مرۆڤەکانیشە لەگەڵ یەکدی. مکوڕبوونی ڕۆسۆ لەسەر زەرورییەتی پاراستنی ئەم جیهانە ناوەکییەوە و هێشتنەوەی بە باڵادەستی، هۆکاری سەرەکیی زۆرێک لە هەڵەتێگەیشتن و بەدحاڵیبوونەکانە سەبارەت بە فەلسەفە و دونیابینییەکەی.

سێ/ جیهانی کۆمەڵایەتی (سروشتی کۆمەڵایەتییانەی مرۆ):

بۆ شیکردنەوەی ئەم تێرمە ناڕوون و لێڵە، “ڕۆسۆ” پەنا دەباتە بەر مێژوو، مێژووی دێرین و مرۆی چاخە سەرەتاییەکان. لەوێوە نموونە و بەڵگە و پاڵپشتییەکانی دێنێتەوە و ئیشی لەسەر دەکات. ئەو لەو بڕوایەدایە گەلانی دێرین و مرۆی سەرەتایی کاتێک بەرکەوتن و پەیوەندییان لەگەڵ یەکدی زیادی کرد، ناچاربوون لە پێناوی پاراستنی گیانی یەکدیدا و بۆ دەستەبەرکردنی ئەمنییەت و ئارامییەکی جوزئی، دەستبەرداری بەشێک لە تایبەتمەندی و خواستەکانی خۆیان بن و پێکەوە پەیمانێک ببەستن، کە ڕۆسۆ خۆی ناوی لێدەنێت: (پەیمانی کۆمەڵایەتی). بەمەش سروشتی مرۆیی ڕوخسارێکی کۆمەڵایەتییانەی لەخۆگرت. ئەم ڕوخسارە سەرەتاییە ڕوخسارێکی پاک و بێکێشە بوو، چونکە بەرمەبنای خواستێکی ئازاد و پەیمانێکی خۆویستانە بوو، لە پێناو گەشەدان بە ژیاری مرۆییدا، مرۆڤ لەم قۆناغەدا باشترین ساتەکانی ژیانی لە مێژووی خۆیدا ئەزموون دەکرد، تاکەکانی ئەو کۆمەڵگا سەرەتاییانە دووربوون لە چاوچنۆکی و ئیرەیی و ڕق لێبوونەوە، هەموویان دڵسۆزانە بەرگرییان لە یەکدی دەکرد و بەتەنگ غەمی گشتییەوە بوون؛ بەڵام دواتر و لە ڕێی گەشەسەندنی مێژووییەوە، زۆرێک لە خاڵەکان و بنەما سەرەکییەکانی نێو ئەو پەیمانە سروشتییە کۆمەڵایەتییە ژێرپێ خران. ئیدی خاوەندارێتی تایبەت و هێز و سامان بوون بە هەڕەشەیەکی جدی بۆ سەر ئەم پەیمانە و تەنانەت بۆ سەر سروشتە پاکەکەی مرۆڤیش. ڕۆسۆ لە ڕێی گەڕاندنەوەی خوێنەرەوە بۆ سەرەتاکانی ئەم پەیمانە، دەیەوێت ئەوە بسەلمێنێت کە ئەو دژی کۆمەڵایەتیبوون نییە، بەڵکوو لە هەوڵی پاراستنی پەیمانە کۆمەڵایەتییه سەرەتاییەکەدایە. ئاخر بەلای ئەوەوە هۆکاری زۆرێک لە کێشەکانی دونیا، دوورکەوتنەوە و لادانە لە بنەما سەرەکییەکانی ئەو پەیمانە کۆمەڵایەتییە. خاڵی هەرە گرنگی ئەو پەیمانەش (هاوبەشیی و هاوغەمیی)ە کە لێیەوە ئیدی تۆوی خۆپەرستی و تەقەلا بۆ خاوەندارێتی و خواست بۆ بە کۆیلەکردنی ئەوانی دی، لە ناودەبات. ئەم هزری هەرەوەزییە، ئەم هاوبەشی و هاوغەمییە دەبێتە هەوێنی زۆرێک لە فەلسەفە و ڕێبازەکانی دواتر، بەتایبەتی لای بیریار و توێژەر و فەیلەسوفانی ڕەوتی مارکسیزم، تەنانەت خودی مارکس خۆیشی لەمەدا گەڕاوەتەوە سەر ڕۆسۆ.

لەنێوان ئەو سێ بەشەدا کە ئاماژەمان پێکرد، ناکرێت بەشێکیان جیا بکەینەوە و تەعمیمی بکەینە سەر بەشەکانی دی. ئەم سێیە بۆ تەواوکردنی تێگەیشتنمان لە ڕۆسۆ یاریدەمان دەدەن و لە هەڵە خوێندنەوە و هەرزە ڕاڤەیی بە دوورمان دەگرن. چونکە هیچ کام لەم بەشانە بە تەنها زامنی تێگەیاندن ناکەن، بەڵکوو دەبنە زامنی بەدحاڵیبوون.

ئەوەی “ئێمیل” بە ئێمەی بەخشیوە، گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی و بنەڕەتییە لە سیستەمی پەروەردەکردندا، بەوەی کە تاک تێیدا هەم پەیوەست بێت بە بەرپرسیارێتییە کۆمەڵایەتییەکانییەوە و هەمیش پارێزگاری لە مانەوەی جیهانە ناوەکییەکەی خۆی بکات بە پاکێتی. لە یەککاتدا هەم بەخشەر بێت و هەمیش وەرگر

               ئێمیل چی بە ئێمە بەخشی؟

لە کۆتاییدا دەشێت ئەو پرسیارە لە خۆمان بکەین، کە ئاخۆ ئێمیل چی بە ئێمە بەخشی و چی گۆڕانێکی لە بونیادی پەروەردەییی ئێمەدا دروست کرد؟ بۆ وەڵامی ئەمە، دەتوانین بگەڕێینەوە بۆ مێژووی پەروەردە و دۆخی پەروەردە لە پێش “ڕۆسۆ” و بەراوردکردنی بە سەردەمی دوای ئەو. بێگومان ڕۆسۆ لە ڕێی “ئێمیل”ەوە دابڕانێکی ئەپستمۆلۆژی گەورەی دروست کرد لەگەڵ سەردەمە تاریکەکاندا، تانانەت لەگەڵ فەلسەفەی نوێی ئەوروپی و چاخی ڕێنسانیشدا. گرنگترین کارێک کە “ڕۆسۆ” هێنایە نێو پەروەردەوە، کەنارخستنی ئەو تێڕوانینە باوە بوو کە پێی وابوو مرۆڤ بە سروشت شەڕەنگێزە و دەبێت لە ڕێی هێزی پەروەردە و سەپاندنی سزاوە، ملکەچیی یاساکانی دەوڵەت و کۆمەڵگە و ئایین بکرێت و تۆوی چاکەکاری لە ناخیدا بچێنرێت. “ڕۆسۆ” هات و ئەمەی بەتەواوی ڕەتکردەوە، ڕوانینێکی نوێی بەرجەستە کرد و مرۆی کرد بە ناوەندی خێر و چاکە و کۆمەڵگەشی کرد بە هۆکاری دروستبوونی خراپەکاری. سیستەمی پەروەردەی ڕۆسۆ، دژی بەکارهێنانی ئایدۆلۆژیا و بیرۆکە و نەریتە گشتییەکانە لە پرۆگرامی خوێندندا و بەلای ئەوەوە منداڵ دەبێت سەرپشک و ئازاد بکرێت لە هەڵبژاردنی ئەو بیروباوەڕ و ڕێبازانەی کە بەلایەوە پەسەندن، هەروەک چۆن سەرپشکشیش بکرێت لە ڕەتکردنەوە و نەخوێندنەوەیاندا. ئەمە جگە لە قەدەغەکردنی لێدان و سەپاندنی ئەزبەرکردن. لەمەوە تێدەگەین کە ئەوەی “ئێمیل” بە ئێمەی بەخشیوە، گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی و بنەڕەتییە لە سیستەمی پەروەردەکردندا، بەوەی کە تاک تێیدا هەم پەیوەست بێت بە بەرپرسیارێتییە کۆمەڵایەتییەکانییەوە و هەمیش پارێزگاری لە مانەوەی جیهانە ناوەکییەکەی خۆی بکات بە پاکێتی. لە یەککاتدا هەم بەخشەر بێت و هەمیش وەرگر، فێربوون و خوێندنەوە و تێهزرینی ئازدانەتر و کراوەتر بێت بە ڕووی خۆی و بە ڕووی جیهانیشدا. لە ڕێی ئێمیلەوە ئێمە دەتوانین گوێبیستی بانگەوازی ویژدان بین(بە دەربڕینە هایدیگەرییەکەی)، لە ئەمانەش گرنگتر گەیشتنە بە ئازادییەکی بێخەوش و ڕەسەن. ئازادییەک کە تەنها لە ڕێی گەڕانەوە بۆ جیهانی ناوەکیی خۆمان و ڕێکخستنی شێوازی پەیوەندیمان بە جیهانی دەرەکییەوە دێتە دی.

         ترس لە  ئێمیل، ترس لە سروشتی مرۆیی

نەک تەنها لە سەردەمی “ڕۆسۆ”دا ، بەڵکوو لە سەردەمەکانی دواتر و تا دەگاتە ئێستامان؛ بیرۆکەکانی نێو ئێمیل و پەیمانی کۆمەڵایەتی هەمیشە ڕووبەڕووی ڕەخنە و بە نەفرەتکردن بوونەتەوە، بەردەوامییش وەک مەترسییەکی گەورە تەماشای ئەم بیرۆکانە کراوه. بۆچی؟ چونکە مرۆڤ بە گوێگرتن لە ناخی خۆی و گەڕانەوە بۆ جیهانی ناوەکی، بە ناڕاستەوخۆ دەکەوێتە جەنگێکی گەورەوە لەگەڵ دونیای دەرەخۆییدا، لە کاتێکدا ئایین و کولتوور و نەریت و یاسا و دەسەڵات ئەمەیان ناوێ و  دەیانەوێ لەبری ئەوە جێی خۆیان بکەنەوە و ببنە نوێنەری جیهانە ناوەکییەی مرۆڤ. بێگومان دروستبوونی نەوەیەکی وەها، کە دژی سەپێنراوە دەرەکییەکان بێت و هەوڵی بەخۆبوون بدات؛ کە ببێتە خودسەنتەر و ئیعاز لە ویژدان و هزری خۆیەوە وەرگرێت، نەک بە تەنها دەبێتە هەڕەشە بۆ سەر پێگەی ئێستای بتە سیاسی و ئایینی و فەرهەنگییەکان، بەڵکوو دەبێتە هەڕەشەیەکی جدیش بۆ سەر کەلەپوور و میتۆلۆژیا و مێژووی گۆڕدراوی هەزاران ساڵەش! لێرەوەیە کە ترس لە ئێمیل، ترس لە گەڕانەوە بۆ سروشتی مرۆیی دەبێتە ترسێکی دەستەجەمعی و بە کۆدەنگ ڕەت دەکرێتەوە، بەتایبەتی لەو کۆمەڵگایانەی کە هێشتاش لە ناواخنیاندا قۆناغی میتۆلۆژیا و تەوتەمییان تێنەپەڕاندووە و بە تەواوی دژی کرانەوە و بەرەو پێشچوونی کۆمەڵگەن.

پەراوێزەکان

The post ڕۆسۆ لە دەلاقەیەکی ترەوە appeared first on ژنەفتن.