ژن و پیاوێکی گەنج کە زۆر نییە هاوسەرگیرییان کردووە، پاش قەرزوقۆڵەیەکی زۆر و دەستپانکردنەوە لەم و لەو خانووەیەک دەکڕن. ئەمە دەستپێک نییە، بەڵام سەرەتای چیرۆکی چیرۆکەکانە. تەنیا شتێک کە گێڕەرەوە دەیزانێت ئەوەیە کە خانووەکەیان گڵە. بە ڕەوت و ڕیتمی هاوسەنگی چیرۆکەکان ئەوەش بۆ ئێمە ئاشکرا دەبێت، خانووی نوێی ئەم ژن و مێردە لە گەڕەکی جوولەکانە. شوێنی نیشتەجێبوونی جووەکان لە ڕابردوودا.

جوولەکان لە سلێمانی واتا شوێنی ڕووداوەکانی ئەم چیرۆکانە مێژوویەکی دیاری خۆیان هەن. ئەوان لە ڕابردوودا بەشداری ڕامیاری و کۆمەڵەیەتی و کولتووری خۆیان هەبووە لە شاردا، بێئەوەی بە تەواوی خۆیان بتوێننەوە لەناو ئەوانی تری زۆرینە ناجوودا. بە دەستپێوەگرتن و پاپەندبوونیان بە ئایینەکەیان و بە لەبەرچاوگرتنی دۆخی خۆیان بەشدارییان لە کۆمەڵگەی ئەوکاتی شاردا کردووە. بەوپێیەی ئەو هۆشیارییە لای ئەوان هەبووە کە مانەوە و حەوانەیان لە یەک شوێندا هەمیشەیی نییە، پێچەوانەی زۆرینەی خەڵکی بژێوی ژیانیان لەسەر پیشەکانیان، بە دەربڕینە ئاشناکە سونعات بنیاتناوە. پیشە شتێکە مرۆڤ فێری دەبێت و بۆ هەرکوێیەک کە بچێت لەگەڵ خۆیدایە. واتا ئەگەر دارتاشێک و زێڕنگەرێک ناچار بکرێن شوێن و واری خۆیان جێبهێڵن، بەبێ گرفتێکی زۆر دیار دەتوانن لە شار و وڵاتێکی تر دەستبکەنەوە بە ژیانی پیشەییی خۆیان. پێچەوانەی کشتوکاڵ و ئاژەڵداری. ئەوان بە هۆکاری نادڵنیایی لە ڕەوش و چارەنووسیان زۆر بایەخیان بە زێر داوە. بەو ئاگایییەی کە زێڕ وەک مادە هەڵگرتن و گواستنەوەی بە نرخێکی زۆر هیچ کارێکی نەکردە و زەحمەت نییە. پاش چێبوونی دەوڵەتی ئیسرائیل جووەکان ناچارکران شار و وڵات جێبهێڵن. بەبێ وەرگرتنی ڕەزامەندی خۆیان ناچار بە ڕۆیشتنیان بۆ شوێنێک کران تا ئەو کاتیش هیچ دڵنیایییەک نەبوو کە ببێتە پەنایەکی ئارام بۆیان. شتێک کە نەیانتوانی و ناکرێت لە کاتی ڕەو و ئاوەرەییدا مرۆڤ لەگەڵ خۆیدا بیبات، ماڵە. ئەوان لە ماڵەکانیان وەدەرنران و بە دڵشکاوی ڕۆیشتن، دەوڵەتیش دەستیگرت بەسەر ماڵیاندا(سامانیشیان).

نرخ و گرنگی ماڵ لە ژیانی مرۆڤدا هەرگیز لە بەها ماددییەکەیدا کورت ناکرێتەوە، بەڵکو بەهای مەعنەویشی هەیە، کە بۆ هەندێک ئەو بەها مەعنەوییە زۆر لە نرخە ماددییەکەی باڵاترە. نرخی مەعنەوی ماڵ بێهەسترین مرۆڤ لە کاتی دوایین جێهێشتنیدا دەخاتە گریان. لە زمانی کوردیدا خانوو گوزارشتە لە نرخە ماددییەکەی ماڵ، بە پێچەوانەشەوە ماڵ گوزارشتە لە نرخە مەعنەوییەکەی خانوو. بۆ نموونە: ئەم خانووە بۆ فرۆشتن. خانووکڕین. نرخی خانووەکە بیست دەفتەرە. ئەو گوزارشتانەی سەرەوە و زۆری تریش ئەگەر وشەی ماڵ بخەینە شوێنی وشەی خانوو، نەگونجاو و نەشازن بۆ تێگەیشتن، چونکە هەمیشە وشەی خانوو لەگەڵ سەودا و مامەڵەدا پەیوەندی هەیە کە ئەویش دنیا ماددییەکەیە. لە زمانی کوردیدا وشەی ماڵ تەنیا کاتێک دێتە بەکارئانین کە گوازارشت بێت لە نرخ و بەهای مەعنەوی خانوو. بۆ نموونە: ماڵت ئاوەدان بێت. گەڕانەوە بۆ ماڵ. ماڵم بەقوربانت. ماڵەباوان. ئەو دەربڕینانەی سەرەوە و زۆری تریش… ئەگەر وشەی خانوو لە بری وشەی ماڵ جێ بکەینەوە، ئەوانیش نامۆ و نەشازن بۆ تێگەیشتن.

بیرکردنەوە لە کۆبوونەوەی ئەندامانی خێزان لە سەر سفرەیەک، ئاهەنگگێران و میوانداری خزمان و دۆستان، زویربوون و ئاشتبوونەوەی ئەندامانی خێزان تێیدا، یەک یەک شووکردنی خوشک و ژنهێنانی برا و ڕۆیشتنیان و پاشان گەڕانەوەیان بۆ میوانداری بە کۆشێک منداڵەوە، ئێوارەخوانی پڕ بۆن و بەرامەی خواردن، دەنگی مەنجەڵ و کەوچک و دەوری. خربوونەوە لە سۆپایەک لە شەوی درێژی زستان. هاتنەوەی ناگەهانی پسووڵەی کارەبا و بیرکردنەوە لێی کە ئەگەر ئەو پارە زۆرە نەهەتایەتەوە چیم پێ دەکڕی. پەنای نەخۆشی و ناخۆشی. خۆپاراستن لە شەڕ و سەرماوسۆڵە و زۆری تریش بەهای مەعنەوی دەبەخشن بە خانوو تا ڕادەی پیرۆزی. بەو شێوەیە ماڵ دەبێتە هەڵگری زەمەن. نالی کە لە غەرییبیدایە بە تەنیا بیری نیشتمانەکەی ناکات، بەڵکو بیری چەقی نیشتمانەکەی واتا حوجرەکەی دەکات، بیری ژور و هەیوان و تاق و ئەو کەرەسانەیش کە تێیدان دەکات. جووەکان کە لە ماڵەکانیان وەدەرنران ئەو بەها مەعنەوییەیان لێ زەوت کرا. بەڵام گەلۆ ئەوەی کە ڕوویدا هەروا تێدەپەڕێت؟

ئەی یەزدان، خودای تۆڵە، ئەی خودای تۆڵە بدرەوەشێرەوە. [زەبوورەکان ٩٤:١]

ئەگەر بە تێگەیشتن و ڕوانینە گشتییەکە بێت، بەڵێ، ئەوەی کە ڕوویدا تێپەڕی و ژیان شایەتی ناڕەواییەکی تر بوو، بەڵام جگە لەو ڕوانین و تێگەیشتنە سەرپێیانە بۆ ئەو ڕووداوە، دەکرێت تێگەیشتن و ڕوانینی تریش هەبێت، کە تەنیا ڕەنگە لە پەرتووکە ئاسمانییەکان یان شیعر و چیرۆکدا جێگایان هەبێت. ئەم چیرۆکانە ئەو ڕوانین و تێگەیشتنەن کە پەیمانی کۆن وەک پەرتووکی پیرۆزی ئەو گەلەی ڕۆژانێک لێرە بوون پێوەرەکەیەتی، نەک تێگەیشتن و ڕوانینی ئێمە. ئەوەی کە ڕوویدا لەم چیرۆکانەدا جارێکی تر دێتەوە بەر چاومان و ناچارین ئەم جارە بە تێگەیشتن و ویژدانی مرۆییانەی خۆمان لێی نەڕوانین، بەڵکو بە تێگەیشتن و حیکمەتی ئەو گەلەی کە ڕۆژانێك لێرە بوون. بۆ ئەمەش پەیمانی کۆن وەک سێبەرێکی کاڵ (بەڵام هەبوو) بەسەر ئەم چیرۆکانەوە هەست پێ دەکرێت. ئەو کاریگەرییەی پەیمانی کۆن لەسەر ئەم چیرۆکانە لە سێ ئاستدا بە ڕوونی هەست پێ دەکرێت: زمان، سیمبوڵ، ئایدیا.

وەک زمان

خانووەکەمان گڵ بوو، سەرەتا هەر ئەوەندەم دەزانی. [ئامادە: چرک!]

لە سەرەتادا خودا ئاسمان و زەوی بەدیهێنا. [پەیمانی کۆن]

خوێنەر بەرگی هەردوو پەرتووکەکە هەڵبداتەوە بەر ئەم دوو دەستپێکە لێک نزیک و ئاشنابەیەکترە دەکەوێت. لە (پەیمانی کۆن)دا خودا چیرۆکی بەدیهێنانی ژیان وەک شوێنمان بۆ دەگێڕێتەوە. شوێن وەک چەقی چیرۆک. دواتر ئەو شوێنە دەبێتە مەیدانی ڕوودانی هەموو ڕووداوەکان. لە (ئامادە: چرك!)دا دیسان یەکەم ڕستە بەر شوێن(خانوو) دەکەوین و وەک سەرەتا و چەقی ئەم چیرۆکانە. لێرەشدا خانووەکە دەبێتە مەیدانی ڕووداوەکانی ناو ئەم چیرۆکانە.

وەک سیمبوڵ

ڕۆڵی سیمبوڵ یان هێما لەم چیرۆکانەدا دەستگرتن و ئاراستەکردنە. وەک چۆن لە پەیمانی کۆندا هەمان ئەو ڕۆڵە دەبینێت. یەک لە هێماکانی ناو پەیمانی کۆن ژمارەیە و ئەو ژمارەیەش ژمارە (حەوت)ە. ژمارە حەوت پێگەیەکی بەرز و پیرۆزی لای گەلی جوو هەیە، هێمای پەیوەندیی بەهێزیی خودا و گەلی جووە. ژمارە حەوت وەک کامڵبوونی ژیان سەیر دەکرێت، بەوپێیەی خودا لە ڕۆژی حەوتەمدا ئیتر ژیانی بەدیهێنا و پشووی دا. هەموو پیرۆزی ژمارە حەوت لەو سەرەتایەوە سەرچاوە دەگرێت و ئیتر ئەم ژمارەیە پێگەیەکی هێمایی، پیرۆز و بنەڕەتی وەردەگرێت و دەبێتە بنەمای دیاریکردنی بۆنە و کاتەکانیان. ڕۆژی حەوتەم (شەبات) پێگەی پیرۆزترین ڕۆژەکانی هەفتە وەردەگرێت. ساڵی شەممە کە بۆنەیەکی گرنگی جووەکانە هەر حەوت ساڵ جارێک بەڕێوە دەچێت. جەژنی هەفتەکان دەکەوێتە پاش بژاردنی حەوت هەفتە پاش جەژنی فەتیرە. جەژنی کەپرەشینە کە حەوت ڕۆژ دەخایەنێت.

مینۆرا پیتاکێکی  گرنگ و بنەڕەتی ناو چادرگەی پەرستنە، کە بریتییە لە ئاگردانێکی حەوت پەلی و لەسەر هەر یەکێکیان ئاگرێک دەئایسێت. بەگشتی ژمارە حەوت ژمارەیەکی هێمایی و پیرۆزە لای جووەکان.

ئەگەر سەرنجی ژمارەکانی ناو ئەم چیرۆکانەی (ئامادە: چرک!) بدەین، دەگەین بەوەی هەموو ژمارەکانی پەیوەست بەو خانووەوە ژمارە حەوتن. خانووەکەی ناو ئەم چیرۆکانە ژمارەی حەوتە. بەرواری بوون بە خاوەنی خانووەکە لەلایەن گێڕەرەوە حەوتی مانگی حەوتە. بینینی خەونێکی چەندبارە لەلایەن ژنی گێڕەرەوە کە لە خەونەکەدا ژنێک مۆمدانێکی حەوت پەلی پێیە و لەسەر هەر یەکێکیان مۆمێک واتا حەوت مۆم دەئایسێن. بێگومان ئەوە هەر مینۆراکەی ناو چادرگەی پەرستنە و بە مۆمدان گوزارشتی لێ دەکرێت. ژمارە حەوت لەم چیرۆکانەدا کاری ڕێکەوت و سوتفە نییە. هاتنی سێ جار ژمارە حەوت وەک ژمارەی خانووەکە لەم چیرۆکانەدا ئەوە دەسەلمێنێت.

وەک ئایدیا

ئەو بۆ قایین حەوت جار تۆڵە دەسێنێتەوە، بەڵام بۆ لامەخ حەفتاوحەوت جار. [پەیدابوون ٤:٢٤]

لە چیرۆکەکانی ناو پەیمانی کۆندا خودا هیچکات بێهەڵوێست نابێت لە بەرانبەر هەر نادادیی و زوڵمێکدا کە بەسەر گەلی جوودا دێت. خودا لە چەندین شوێندا بەڵێنی حەقسەندنەوە دەدات بە گەلەکەی.

هاتنی ئەم ژن و پیاوە بۆ ماڵی نوێیان نەک هەر ئارامیهێن و شوێنێک نییە بۆ حەوانەوە، بەڵکو پڕە لە ڕووداوی ناخۆش و تۆقێنەر. ترس لەم ماڵەدا باڵ دەکێشت بەسەر ئەم ژن و پیاوەدا، نائارامییەک دەخوڵقێت کە باجی گەورە دەدەن بەو هۆکارە. ترس لەم ماڵەدا ژنەکە یەکەم جار هەستی پێ دەکات، دواتر ژنەکە تەنیا ئەزموونی دەکات و بێئەوەی هەستی پێ بکات. بەڵام پیاوەکە هەم هەست هەم ئەزموونی دەکات. یەکەمین بەرکەوتنیان بە خانووەکە بەرکەوتنێکی پرسیارهەڵگر و گوماناوییە. (ئاننا ئەگەر نەیگوتبا “خانووەکە جۆرێکە!” منیش ئەگەر نەمگوتبا “چ جۆرێک؟” و ئاننا ئەگەر نەیگوتبا “نازانم” و منیش ئەگەر هیچ تێنەگەیشتمایە.) [ئامادە: چڕک!]

لێرەوە ئیتر ڕووداوە هەراسانکەر و تۆقێنەرەکان ڕوو دەدەن. ترس باڵ دەکێشێت بەسەر ئەم ماڵەدا. ژیانی ئاساییی ئەم ژن و پیاوە چیتر ئاسایی نییە و بێئەوەی بە تەواویی هەستیشی پێ بکەن. کێن ئەوانەی ڕۆژانە دێن بۆ سەردانی ژنەکە؟ ئایا بەڕاستی ئەوانە دراوسێکانن یان خەڵکانێکی تر کە لە نادیارەوە ڕەوانە کراون؟ ئەم نادڵنیابوونە خوێنەریش دەخاتە بەردەم ترس و گومانەوە. (سەرەتا سەرقاڵ بووین، دواتر سەرقاڵتر. دەرگامان دەکردەوە چاوەدزێ و ملەقوتەیان بوو لەودیو دەرگا و درزی دەرگا، لە دیوار و بەرپەنجەرە. لە سەربان و لێوارستارە. ئاسایی نەبوو. ئاننا دەیگوت: “ئاساییە.” پاشتر، کە وەک پوورەهەنگی مرووکاو تێمان ئاڵان و مێروولەئاسا بەرەو ماڵمان ڕێچکەیان گرت، بە ئاننام گوتەوە. گوتی: “غەڵەتی. زۆر ئاساییە. بەخێربێن. ماڵیان گوتووە و میوانی…” دەیگوت: “بەرچاوتەنگ”م، نەبووم، ئێستاش کە کەمۆکەیەک کاسم و زایەڵەی دەنگیان لە سەرمدا دەزرنگێتەوە، نیم.) [ئامادە: چرک!]

پیاوەکە ڕۆژانە بە کتێبفرۆشییەوە سەرقاڵە. گلەیی زۆری کاتی کارکردنی هەیە، بەیانی تا ئێوارە. بینینی یەکتری ئەم ژن و پیاوە زیاتر لە شەودایە. وەک ئەوەی ئەم هەراسانکردن و خستنەمەترسییەوە بە یەکسانی بەسەر ژن و پیاوەکەدا دابەش کرابێت. شەو بۆ پیاوەکە و ڕۆژ بۆ ژنەکە. شەوان بۆ ژنەکە ئاسایی و بۆ پیاوەکە نائاسایی. ڕۆژ بۆ پیاوەکە ئاسایی و بۆ ژنەکە نائاسایی. ئەو کاتانەی پیاوەکە دەچێتە دەر بۆ کارکردن، دۆخی ماڵەکە بۆ ژنەکە جێگیر و هەموار نابێت. مەترسیداریی ئەم مەترسییە ئەوەیە کە ژنەکە چیدی هەست بە هیچ مەترسییەک ناکات. نایخاتە ئەو گومانەی ئەو کەسانەی کە ڕۆژانە دێن بۆ ماڵی بەڕاستی دراوسێکانن؟ ئەی بۆ ناویان نییە وەک کاراکتەرەکانی تری دراوسێیان؟

(لێی نزیک بوونەتەوە، نزیکتر، ترساوە پەلاماری بدەن. گوتوویەتی چیتان دەوێت؟ سڵی لێکردوونەتەوە. گوتوویانە ددانت. گوتوویەتی ددانمتان بۆ چییە. گوتوویانە نامەنەوێ، دەمانەوێت بیبینین. دەمی کردووەتەوە، خەریکبووە سەر بکەن بەناو دەمیدا. سەیریان کردووە، ڕێزاوڕێز، سپی، ڕێک و شووشەیی. “چی بەکار دەهێنیت؟” فڵچە و مەعجوونەکەی بۆ هێناون. دەستیان بە جەستەیدا هێناوە. گوتوویانە “مەکسییەکەت!” گوتوویەتی: “مەکسییەکەم؟” گوتوویانە: “لە کوێ کڕیوتە؟ لای کێ دەیدووریت؟”) [ئامادە: چرک!]

 پێچەوانەی ژنەکە ماڵ لە شەودا گۆڕستانی پیاوەکەیە. بە ڕۆژ لە ماڵ نییە و شەوان وەک دەرفەتێک دەبینرێت بۆ هەراسانکردنی. (بیستم، نیوەشەو. خەوتبووم، ڕاپەڕیم. وشەگەلێک بوون، کوردی نا، وشەی هیچ کام لەو زمانانەش نەبوون کە بە گوێم ئاشنان، تەنانەت لەو وشانەش نەدەچوون ڕۆژانە پێنج جار لە بڵندگۆی مزگەوتەکان و بە تایبەت جومعان دەیبیستم. دڵم نەهات ئانا خەبەر بکەمەوە. سەرینەکەم لابرد، بۆی گەڕام، نەبوو. دۆشەکەڵەکەم هەڵدایەوە، نەبوو. ڕامخستەوە. ڕاکشام. بیستمەوە. پێشتر هاوشێوە و نزیک لەم دۆخە، چەند چیرۆکێکم خوێندبووەوە. هەستام. چووم بۆ سەرئاو. هاتمەوە. دیسان میزم دەهات. ئاننام هەستاند. خاڵی و خەواڵوو بوو دەمووچاوی. تێمگەیاند. گوێی هەڵخست. “هیچ نابیستم.” گوتی ڕەنگە مشک یان ئەو دەعبا پشتپفدراوە ڕەشانە بێ، کە هەر دەڵێی بچووککراوەی کیسەڵن. “بخەوە. هیچ نییە.” خەوتمەوە. نەمتوانی.) [ئامادە: چرک!]

کاریگەریی ترس لەسەر ئەم ژن و پیاوە لەسەرخۆ و جیاواز دەردەکەون، ترس خەوی پیاوەکە و خەونی ژنەکە دەشێوێنن. پیاوەکە خەوی لێ ناکەوێت و ژنەکە خەونی ناخۆش دەبینێت. ژنەکە لە مەترسیدایە بێئەوەی هەستی پێ بکات، پیاوەکە هەستی پێ دەکات و ناچارە دەبێت درۆ بکات کە هەمووشت باشە، بۆ ئەوەی هەمووشت خراپ نەبێت.

(وەک ئەوەی بەتانی تەڕ لە سەرمدا گرمۆڵە کرابێت، جێم بە خۆم نەدەگرت. ئەمبارەوبارم بوو. ئاننام خەبەر کردەوە. “چییە دیسان؟” “ناتوانم بخەوم.” دەستی گرتم و خستییە ناو دەستی، نەرم و بلاوێن. دڵی دامەوە. ڕایکێشامە ناو نوێنەکەی. شانی، کە سەرم کەوتبووە سەری، خۆش و گەرم بوو. “ئێوارە باراناوییەکەت بیرە؟” تەماشای کردم. “ئەوەی لەگەڵ کابرای نووسینگە هاتین، گوتم ئەم خانووە جۆرێکە!؟” سەرم لەقاند، یانی بیرمە. نەمگوت ئێستاش لەو “جۆرێکە”یەی ئەوکات تێنەگەیشتووم. چوومە ناو نوێنەکەم. کەوتمەوە ئەمبارەوبار. ئاننا گوتی: “بیر لە چی دەکەیتەوە؟” “منداڵ بووم، سەعاتێکی قەددیوارمان هەبوو، دەنگی بەندۆڵەکەی نەیدەهێشت بخەوم، هەموو شەوێک دەبوو سەعاتەکە دابگرن و بەندۆڵەکەی ڕابگرن، لەوە.”) [ئامادە: چرک!]

کەشی ئەم ماڵە دەگات بە چەپاندنی ئەم ژن و پیاوە. خەمۆکی لە ژنەکەدا درووست دەکات، تا ئەو ڕادەیەی ڕووداوێکی وەک لەبارچوونی منداڵی لێ دەکەوێتەوە. نائارامی و پەشێوی دەقیان پێوەدەگرێت. غەمگینی و تازییەباری باڵیان بەسەردا دەکێشێت. بۆ تێپەڕاندنی کەشی ماتەمی ماڵەکەیە، ژن و پیاوەکە دەگەڕێن بە شوێن ئەو کەسانەدا کە ڕۆژانێک لەم ماڵەدا ژیاون. لە ئەنجامدا پیاوەکە دەگات بەوەی کڕینوفرۆشتن بەم خانووە زنجیرەیە، زنجیرەیەکی زۆر درێژ. خانووەکە وەک ئۆتۆمبێلی کەسێک وایە کە خەلەلێکی تێدەکەوێت و هیچ فیتەرێک سەری لێ دەرناکات، ناچار دەیفرۆشێت بە کەسێکی تر بێئەوەی لەو خەلەلە ئاگاداری بکاتەوە. کەسەکەی تریش کە تێدەگات ئۆتۆمبێلە نوێیەکەی خەلەلێکی تێدایە و دەیباتە لای فیتەر و چاک ناکرێتەوە، ناچار ئەویش دەیفرۆشێت بە کەسێکی تر بێئەوەی لەو خەلەلە ئاگاداری بکاتەوە. ئەم کەسەی تریش هاوشێوەی ئەوانی تر کە فیتەر بۆ فیتەر دەیگێڕێت و چاک ناکرێتەوە، دەیفرۆشێت بە کەسێکی تر، ئیتر تا درێژ دەبێتەوە. لە گەڕانەکانیان بە شوێن کڕیارانی ئەم خانووەدا، پیاوەکە دەگات بەوەی کە لە ماوەی تەنیا شەست بۆ حەفتا ساڵدا خانووەکە سیانزە جار کڕینوفرۆشتنی پێ کراوە. هەموو ئەوانەی هاتوونەتە ناوی تووشی بەڵای گەورە و ڕووداوی سەیر بوون. پاشان لێی هەڵهاتوون. بە جۆرێک هیچ کەسێک لە کڕیارانی بە سەلامەتی لێی دەرنەچوون. مردنی منداڵ و لەبارچوونی منداڵ دیارترین و زۆر دووبارەبووەی ناو چیرۆکی ئەوانەن کە لەم ماڵەدا ژیاون. هەر کە تێگەیشتوون ئەم خانووە هەڵگری ئەو ترس و گومانەیە، لێی هەڵهاتوون و بێئەوەی کڕیاری دوای خۆیان ئاگادار کردبێتەوە. بێگومان گێڕەرەوەی ئەم چیرۆکانە کە چیرۆکنووسێکی سەرکەچەڵەیە و باری قورسی ژیان هەڵیدانە ئەو شوێنە، ئەویش بێئەوەی کڕیاری دوای خۆی لەو تارمایی و ڕۆحانە ئاگادار بکاتەوە کە شەوانە بەو ماڵەدا تەراتێن دەکەن و ڕووداوی ناخۆش دەخوڵقێنن  بڕیار دەدات بیفرۆشێت و هەڵبێت. لە خوێندنەوەی تەواوی چیرۆکەکاندا مرۆڤ دەگات بەو باوەڕەی ئەوەی لەو ماڵەدا دەگوزەرێت ئاهونزوولە و تۆڵەیە. ئاهونزوولەی ئەو مرۆڤانەی بە هۆش و بازووی خۆیان ئەو ماڵەیان بنیات نا و بەڵام وەدەرنران. وەک چۆن ئەکاکی ئەکاکایڤیچ پاش دزرانی پاڵتۆکەی و دیقکردنی لە داخیدا، کەسێک نەبوو دڵنەوایی بداتەوە بە پاڵتۆیەکی نوێ، چەندین کەس لە شێوەی ئەودا درووست دەبن و شەوان پاڵتۆی خەڵکی خواپێداوان دەفڕێنن.

The post (پەیمانی کۆن) appeared first on ژنەفتن.

​ئێستا نیوەشەوە. سوکنای کچم سەری لەسەر قۆڵمە و بەدیار چیرۆکی “نەرەمۆڵ؛ ئەو کرمەی دەبێتە پەپوولە”، خەو بردوویەتەوە. ئەو نووستووە، بەڵام من لەناو لاپەڕەکاندا ڕاوەستاوم و سەیری دووکەڵی ساڵانی دوور دەکەم. هەرکات باوکم باسی ئەو کتێبانەی دەکرد، دەنگی دەلەرزا؛ وەک ئەوەی ناوی هاوڕێیەکی نزیکی بهێنێت کە لەسێدارە دراوە. دەیگوت: «هەموویان کرد بە خۆڵەمێش…». من نەمبینیبوو کتێب چۆن دەسووتێت، بەڵام بۆنی کاغەزی سووتاو ببووە بەشێک لە هەناسەم. لە خەیاڵمدا هەمیشە دەستم بۆ ناو ئاگرەکە درێژ دەکرد تا ڕستەیەک، وشەیەک لە نەزانی ڕزگار بکەم.

ئەو ​ساڵانە هەر جارێک کە پێنووسم دەگرتە دەست، پەنجەکانم دەلەرزین؛ دەترسام نووسینەکانم ببنە دووکەڵ. ئێستا کە دەست بە قژی کچەکەمدا دەهێنم، ئەو نازانێت کاتێک دایکی چیرۆکی بۆ دەخوێنێتەوە، بۆچی پەنجەکانی دەلەرزن.

​ئەو هەینییە شوومەی کە “ترس” لە چیرۆکەوە بوو بە ڕاستی و ڕژایە ناو ماڵەکەمان، هەرگیز لە یادم ناچێت. حەوشەکەمان بەهۆی دەستە ڕەنگینەکانی باپیرمەوە، پڕ بوو لە بۆنی ڕێحان و نەعنا. باپیرم هەمیشە دەیگوت ئەم باخچەیە هێشتا «گریک»ی تێدا ماوە و زستانی تێپەڕاندووە. ئەو ڕۆژەش ئەو لە لای ئێمە بوو. نانی نیوەڕۆمان خوارد و باوکم بۆ کارێکی کتوپڕ چوو بۆ دەرەوە. ئێمە خەریکی تەماشای کارتۆن بووین و دایکم و باپیرم لە حەوشە خەریکی باخچەکە بوون.

​لەناکاو دەرگا بە توندی کوترا. منداڵێکی دراوسێمان بە هەناسەبڕکێوە خۆی کرد بە ماڵدا و تەنیا یەک ڕستەی گوت: «گرتیان… بردیان…». دایکم ڕەنگی پەڕی. بەپەلە جانتایەکی ڕەش و بۆخچەیەکی لەناو کارتۆنێک دەرهێنا و دایە دەستم: «بڕۆ… لە دیوارەکەی پشت حەوشەوە سەرکەوە و ئەمانە بگەیەنە دراوسێی ئەوبەر».

​من لەسەر ئەو بلۆک و ئاجوورانەی بۆ ڕۆژی تەنگانە کۆ کرابوونەوە، سەرکەوتم. ئەوەی من هەڵمگرت جانتایەک نەبوو، مێژوویەکی قورسم لەسەر شان بوو. بەپەلە ڕۆیشتم، بەڵام ترس لە هێزی من گەورەتر بوو. خزام… کەوتم… و خوێن لە چەناکەمەوە ڕژا. ئەو ڕۆژە ئازار و ترس و وشەکانی باوکم تێکەڵ بە خوێنی من بوون. برینی سەر چەناکەم بوو بە مۆرێکی هەمیشەیی کە پێم بڵێت: نووسین باجی هەیە. یادگاریی ئەو ڕۆژە هێشتا لەژێر پێستمدا ماوە.

​ئەو کات «ئۆڵدوز»م دەخوێندەوە. لە خەیاڵمدا، من و ئەو هەردووکمان لەژێر سێبەرێکی ڕەشی ستەمدا دەژیاین؛ ئەو لە دەست زڕدایک و من لە دەست ئەو نەزانییەی کتێبی دەسووتاند. دراوسێکەمان لەو بەری دیوارەکەوە من و ئەمانەتەکانی باوکمیان لە ئامێز گرت. من لە سووچێک کزۆڵەم کردبوو، لەناو ئازاری جەستەمدا چاوەڕوانی هەواڵێکی ماڵەوە بووم.

​بەڵام ئێستا کات گۆڕاوە. من چیتر ئەو کچە ترساوە یازدە ساڵانە نیم کە لەسەر دیوارەکە دەخلیسکێت. من ئێستا دایکم. سەیری کچەکەم دەکەم و کاتێک دەبینم چۆن بە هێمنی نووستووە؛ دەزانم کە من ئەو چیرۆکە سووتاوەم گۆڕی. من نەمێشت وشەکان بببنە خۆڵەمێش؛ من وشەکانم پاراست تا بیکەم بە لایەلایەیەک بۆ خەوی کچەکەم. بیری ئەم شیعرە دەکەومەوە:

“ئاگر هانێ باڵەکانم

پێی هەڵفڕە

لەوپەڕ جەنگەڵ

تاریکایی دەستی تا لای خودا چووە…”

باوکم ڕاستی دەکرد، هەموویان کرد بە خۆڵەمێش… بەڵام پێی نەوتم کە لەناو ئەو خۆڵەمێشەدا، پەپوولەیەک لەدایک دەبێت کە چیتر لە سێبەری هیچ دیوارێک و هیچ ئاگرێک ناترسێت. منیش ئیتر لە نووسین ناترسم؛ من ئێستا پاسەوانی وشەکانم.

The post خۆڵەمێش و پەپوولە appeared first on ژنەفتن.

*ئیرەیی لای نووسەری کورد بۆ؟

جۆرێک لە ئیرەیی لای ژمارەیەک لە نووسەری کورد هەیە. کاتێک نووسەرێکی گەنج کتێبێک دەنووسێت، ئەگەر یەکەم کتێبیشی نەبێت و  باشیش بێت نایخوێننەوە و پێیان ناخۆشە جگە لە خۆیان بۆ نموونە کەس رۆمان بنووسێت. جاری وایە نووسەرە گەنجەکە کتێبەکەی خۆی دەکات بە دیاری بۆیان و داوای ڕا و بۆچوونیشیان لێ دەکات، لەگەڵ ئەوەشدا نایخوێننەوە و فەرامۆشی دەکەن. چونکە خۆیان لەوە پێ گەورەترە کە بەرهەمی گەنجێک بخوێننەوە، بەڵام گەورەییی ڕاستەقینە ئەوە نییە، بەڵکوو گەورەییی راستەقینە ئەوەیە بوار بە کەسانی بچووکتر بدات بۆ ئەوەی خۆیان نیشان بدەن، لێکدانەوەی دێڕە شیعرێکی مەولانای رۆمی لە دیوانی شەمسدا بەم جۆرەیە “خۆر بۆ ئەوەی مانگ بتوانێت بدرەوشێتەوە، شەوان خۆی ون دەکات، بۆ ئەوەی بوار بدات، مانگ خۆی نیشان بدات.”  جۆرێکی تری ئیرەیی ئەوەیە هەندێک نووسەر لەسەر نووسەرە باشەکان دەنووسن و هەمیشە لە بۆسەدان بۆیان، تەنانەت ئەگەر بوارەکەشیان جیاواز بێت. سەیر لەوەدایە خۆیان باش دەزانن کۆمەڵێک نووسەری تر هەن و خراپ دەنووسن و بەردەوامیشن، بەڵام لەسەر ئەوان نانووسن و هەر بە نووسەرە باشەکانەوە گرتوویانە. لەمەشدا دوو مەبەستیان هەیە، یەکەمیان ئەوەیە دەیانەوێت ئەو نووسەرە بشکێنن و لەبەرچاوی خوێنەری بخەن. دووەمیشیان ئەوەیە دەیانەوێت خەڵک وا بزانن بلیمەتن و لەو رێگەیەوە بیانخوێننەوە. ئێستا با ئەو پرسیارە بکەین: ئیرەیی لای نووسەری کورد بۆ؟ من لەو باوەڕەدام باخچەی ئەدەبی کوردی هەتا فرەدەنگ و فرەڕەنگ بێت، جوانتر و رازاوەتر دەبێت، بۆیە هەتا سەرئێسقان دژی ئەو ئیرەیییەم و پشتیوانی هەموو نووسەرێکی نوێ و داهێنەر دەکەم. چونکە هیچ نووسەرێکی نوێ و داهێنەر نابێتە هۆی سڕینەوەی نووسەرێکی تر. رۆماننووسی بە ئەزموونی ئێرانی مەحمودی دەوڵەت ئابادی لە چاوپێکەوتنێکدا دەڵێت: “هەر مرۆڤێک بە شێوازی خۆی دەڕوات بەڕێوە، کەواتە هەر نووسەرێکی داهێنەریش بە شێوازی خۆی دەنووسێت و لاسایی کەسی تر ناکاتەوە”.

مەحموود نەجمەدین نزیکەی پانزە ساڵە هاوڕێمە و ئاگام لە نووسینەکانێتی، زیاتر لە دە ساڵیش پێکەوە ئیشمان کردووە. دەزانم لەو نووسەرانەیە ماندووبوون نازانێت و بە خوێندنەوە و خۆماندووکردن بەردەوام گەشە دەکات. جگە لەوەش ئاسۆی خەیاڵی بێسنوور و شێتانەیە، دەزانم مەحموودی ئەمساڵ چ لە رووی گەشەکردن و زمانی نووسینی و چ وەکوو دەق مەحموودی دوو ساڵ پێش ئێستا نییە. من نەک هەر ئیرەیی پێ نابەم بگرە پڕ بە دڵیش پێم خۆشە. نووسەر ئەگەر بیەوێت ببێتە نووسەرێکی داهێنەر و گەشە بکات، تەنیا یەک رێگای لەبەردەمدایە ئەویش خوێندنەوە و خۆماندووکردنە.

ولیام فۆکنەر دەڵێت: “هەتا دەتوانی بخوێنەرەوە، بخوێنەرەوە، بخوێنەرەوە، بخوێنەرەوە. هەموو شتێک بخوێنەرەوە، کتێبە بێکەڵکەکان، کلاسیکەکان، باش، خراپ، هەر هەموویان بخوێنەرەوە، بۆ ئەوەی تێبگەیت ئەوان چۆن رۆمانەکانیان نووسیوە. چۆن کۆتایییان پێ هێناوە، کاتێک یەکێک دەیەوێت فێری دارتاشی بێت، دەبێت ببێتە شاگرد و سەیری دەستی وەستایەک بکات، بەو شێوەیە فێر دەبێت، خوێندنەوە شێوازی سەیرکردنی دەستی نووسەرە. بنووسە، ئەگەر باش بێت، خۆت هەستی پێدەکەی، ئەگەر باشیش نەبوو، لە پەنجەرەی ژوورەکەتەوە فڕێی بدەرە دەرەوە”.[1]

عەباسی مەعروفی رۆماننووسی داهێنەری ئێرانیش لە چاوپێکەتنێکدا لەگەڵ سەدای ئەمریکا بەرنامەی (پرترە) دەڵێت: “کاتێک دەستم کرد بە چیرۆکنووسین چیرۆکێکم نووسی و تەلەفۆنم کرد بۆ هۆشەنگی گوڵشیری کە لە ماڵەوە بوو، بە تووڕەیییەوە وتی: تۆ کێیت بۆچی تەلەفۆن دەکەیت؟ وتم: من عەباسی مەعروفیم چیرۆکێکم نووسیوە دەمەوێت پیشانت بدەم بزانم رات چییە؟ وتی: باشە بەیانی وەرە بۆ زانکۆ، مامۆستای زانکۆ بوو، بەیانی چووم، چیرۆکەکەم بۆ خوێندەوە، وتی: بڕۆ بەلای کارتەوە تۆ نابیت بە نووسەر تۆ نەخوێندەواریت. ئەو دەڕۆیشت و من بە دوایەوە بووم، وتم باشە چی بکەم؟ چۆن ببەم بە نووسەر، وتی دەتەوێت ببیت بە چی، وتم دەمەوێت وەکو تۆ بم و ببم بە تۆ، وتی تازە من بووم بە خۆم، تۆ ئەگەر بتەوێت ببیت بە نووسەر دەبێت ببیت بە خۆت، وتم ئاخر چۆن ببم بە نووسەر، چۆن دەبم بە خۆم، وتی تۆ نەخوێندەواریت، بڕۆ دوو هەزار کتێب بخوێنەرەوە ئینجا بنووسە.

نەخشەی دیلبەرا ئانی چۆن داڕێژراوە؟

ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ داستانی شیعری (مەم و زین)ی ئەحمەدی خانی، دەبینین داستانێکی راستەقینەیە و پێشان لەسەر زمانی خەڵک بووە. ئەحمەدی خانی جارێکی تر بە شێوازی خۆی بە داستانێکی شیعری دایڕۆشتۆتەوە و کۆمەڵێک خاڵ و بابەتی بۆ زیاد کردووە و کردوێتی بە داستانێکی شیعری کامڵ، کە ئێستا لەسەر ئاستی جیهانیش ناسراوە، جگە لەوەی تەرجەمە کراوە بۆ زمانەکانی تر چەندان لێکۆڵینەوەشی لەسەر نووسراوە و فیلمێکیشی لەسەر دروست کراوە بە ناوی مەمی ئالان.

مەحموود نەجمەدین لە دیلبەرا ئانی-دا یان وردتر لە (بەیتی زادینا) یان لە (داستانی زادینا)دا رێک بە پێچەوانەی ئەحمەدی خانییەوە ئیشی کردووە، یانی لە واقیعدا شتێک نییە بە ناوی بەیتی زادینا یان داستانی زادینا، بەیتی زادینا زادەی خەیاڵی نووسەرە و دەقی بەیتەکەش هەر خۆی نووسیوێتی. ئەوەتا گێڕەرەوە سەبارەت بە کارەکتەری زادینا دەڵێت: “کارەکتەری چیرۆکێکی کلاسیکی نییە، تاکو پێتان بڵێم ساڵی ئەوەندە لەدایک بووە و ساڵی ئەوەندە مردووە. نەخێر ئەم زادینا نازدارەی دڵی فورات سەیدۆی بردووە، ساڵ و تەمەنی نادیارە، خانم خاسی ناو حیکایەتە و نامرێ و پیر نابێت”. ل ٢٢٣ بۆیە پێم وایە ئەمە شێوازێکی نوێی نووسینی بەیت یان داستانە و دەتوانم پێشی بڵێم شێوازێکە لە داهێنان. ئەگەر کورتترین پێناسەی فەنتازیاش وەربگرین کە دەڵێت: “فەنتازیا ئەوەیە خەیاڵ بکەیت بە واقیع یان واقیع بکەیت بە خەیاڵ.” شێوازەکەی مەحموود نەجمەدین ئەوەیە خەیاڵی کردووە بە واقیع، ئەمەش شێوازێکی  راست و دروستە و جێگای دەستخۆشییە.

*چۆن لەگەڵ مەحموود نەجمەدینی گێڕەرەوە و فوئاد سەیدۆ مامەڵە بکەین؟

میشیل بۆتۆر لە بابەتی “رۆمان وەکو لێکۆڵینەوە”دا دەڵێت: “… تەنیا بە پشتبەستن بە قسەی رۆماننووس دەبێت کارەکتەرەکانی قبووڵ بکرێن و بژین، ئەگەرچی لە واقیعیشدا وجودیان هەبێت. گریمان ئێمە نامەی کەسێکمان دەست بکەوێت کە جێگای باوەڕە و لە سەدەی نۆزدەیەمدا ژیاوە، لە نامەکەیدا بۆ بەرامبەرەکەی نووسیوە ئەو زۆر چاک (بابە گۆریۆ)ی ناسیوە و ئەو کەسێتییە بەهیچ جۆرێک وا نەبووە کە بەلزاک بۆی وەسف کردووین، بۆ نموونە لە فڵان و فڵان لاپەڕەدا چەند هەڵەیەکی گەورە هەن. بێگومان ئەم ئیدیعایە بەلای ئێمەوە بچووکترین بایەخی نابێت. بابە گۆریۆ هەر ئەو کەسەیە کە بەلزاک بۆمان وەسف دەکات و هەر ئەو کەسەیە کە بە سەرنجدان لە بەرهەمەکەی بەلزاک دەتوانرێت لەبارەیەوە بنووسرێت و قسەی لەسەر بکرێت”[2]

بەم پێیە دەبێت تەنیا وەکو گێڕەرەوەیەکی هەمووشتزان مامەڵە لەگەڵ مەحموود نەجمەدین بکەین، چونکە مەحموود لەم کتێبەدا گێڕەوەیەکی هەمووشتزانە و جووڵە و گەڕانەکانیشی بە شارەکاندا تەنیا بە مەبەستی گێڕانەوەیە، کاتێک هەوڵدەدات بە راناوی کەسی یەکەم باسی رووداوەکان بکات، مەبەستی ئەوەیە خوێنەر بەلای رووداوەکاندا رابکێشێت و ئەم مەحموود نەجمەدینی گێڕەرەوەیە تەنیا لەناو دەقەکەدا هەیە و پەیوەندی بە مەحموود نەجمەدینی راستەقینەوە نییە و هەڵسوکەوتی بەپێی خواستی دەقە، نەک بەپێی خواستی خۆی و کارەکتەری راستەقینەی خۆی. ئەگەر ئاوا مامەڵەی لەگەڵ نەکەین دەکەوینە هەڵەی زەقەوە. بۆ نموونە لەلاپەڕە (34) دەڵێت: “هەڵاڵە خاتوون بەلەباریکێکی سپیکەلانە بوو، ئەوەندە سپی بوو مێوژەڕەشکەی بخواردایە وەک خاڵ لەسەر سینەی دەبینرا..” تەنیا مەحموود نەجمەدینی گێڕەرەوە ئەو ئازادییەی هەیە ئاوا وەسفی ژنی هاوڕێکەی بکات، دەنا بۆ مەحموود نەجمەدینی راستەقینە جوان نییە بەو شێوەیە لە ژنی هاوڕێکەی ورد بێتەوە. هەروەها لە لاپەڕە (100)دا کە دەچنە ماڵەکەی عەقاری ئاوا باسی ژنی پیاوەکە دەکات: “ئەویش سپیپێست بوو، بەفری کەلیخان بوو…” لە لاپەڕە (132)شدا رۆژێ دوای ئەوەی لە قزلەر دەگەڕێنەوە لە سەعەتاکۆیی خاوەن ماڵەکەی قزلەر دەبینێت کە میوانداری کردوون و خزمەتی کردوون، پێی دەڵێت: “حاجی گیان من تۆ ناناسم، نازانم باسی کێ دەکەیت، کاکەڕەش کێیە؟ برام لێت تێکچووە. من بە کەسێکی تر تێگەیشتووی.” ئەم خۆگێلکردنە تەنیا لە کاتێکدا ئاساییە و دەگونجێت کە مەحموود نەجمەدینی گێڕەرەوە لەگەڵ مەحموود نەجمەدینی راستەقینەدا تێکەڵ نەکەین. پاشان گریمان مەحموود نەجمەدین وەکو گێڕەرەوە ناوی خۆی  نەنووسیایە و هەروەکو کارەکتەری کەسی یەکەمی تاک قسەی بکردایە و شتەکانی بگێڕایەتەوە، یان ناوێکی تری بەکار بهێنایە. ئەوسا کەس هەبوو بڵێت گێڕەرەوە خۆیەتی؟

ئەم شێوازەی کە نووسەر ناوی خۆی وەکو گێڕەرەوەیەک بەکار دێنێت، دەشێت زۆر نووسەری تر بەو شێوازە بەکاریان هێنابێت. بۆ نموونە مارسیل پروست لە رۆمانی (گەڕان بەدوای زەمەنی لەدەستچوودا) ناوی خۆی و هەندێ سیفاتی خۆشی بەکار دەهێنێت و رۆمانەکەش بە شێوازی بیرەوەری نووسراوە، بەڵام کەس بەو شێوەیە قسەی لەسەر رۆمانەکەی پروست نەکردووە کە بڵێت ئەوە پروست خۆیەتی و بیرەوەرییەکانی خۆی دەگێڕێتەوە. لەبەر ئەوەی بۆچوونێکی ئاوا هەر زوو کورت دەهێنێت و هیچی لێ شین نابێت. چونکە پروست باسی عەشقی سوان و ئۆدێت دەکات و وردەکاری ئەو عەشقە بە شێوازێکی ئەوەندە جوان دەخاتەڕوو کە خوێنەر سەرسام دەبێت. ئەم عەشقەش هی سەردەمێکە پروستی گێڕەرەوە هێشتا لەدایک نەبووە.

     هەروەها میلان کۆندێراش لە رۆمانی (نەمری)دا ئەم شێوازەی  بەکار هێناوە. میلان کۆندێرا لە رۆمانی (نەمری)دا بە ناوی خۆیەوە وەکو کارەکتەرێک بەشداری لە گێڕانەوەی رۆمانەکەیدا دەکات و هەندێک رووداوی ناو رۆمانەکەی دەگێڕێتەوە، بەڵام وەکو مەحموود نەجمەدین لە (دیلبەرا ئانی)دا گێڕەرەوەی هەمووشتزان نییە. کەسیش بەو شێوازە باسی رۆمانی نەمری نەکردووە کە میلان کۆندێرای گێڕەرەوە و راستەقینە تێکەڵ بکات.

فورات سەیدۆ یان حەمدی بەگ:

فورات سەیدۆ یان حەمدی بەگ، گێڕەرەوەی هەمووشتزانی سنوورداری رووداوەکانە و کارەکتەری سەرەکیی دەقەکەشە. ئەم گێڕەرەوە و کارەکتەرە لە ئەسڵدا وجودی نییە و زادەی خەیاڵی نووسەرە، نووسەر بۆ ئەوەی مەحموود نەجمەدینی گێڕەرەوە وەکو هەندێک رۆمانی تەقلیدی بە تەنیا خۆی رووداوەکان نەگێڕێتەوە، شێوازێکی نوێی بەکار هێناوە ئەویش ئەوەیە لە خەیاڵی خۆیدا هاوکارێکی بۆ مەحموود نەجمەدینی گێڕەرەوە دروست کردووە و وەکو نووسەرێکی هاوبەشی دەقەکەش نەک هەر وێنای کردووە، بەڵکو ناویشی لەسەر کتێبەکە نووسیوە، ئەوەتا حەمدی بەگ دەڵێت: “ساڵانێکە ماڵم بەجێهێشتووە، گەڕیدەئاسا بەدوای حیکایەتەوەم، ئەوینی زادینا بۆ دونیای خەیاڵی بردووم و سەرقاڵی کۆکردنەوەی حیکایەتەکانم، ئێستاش دەمەوێت من و تۆ، بەیەکەوە کتێبێک بنووسین، دەمەوێت بەیەکەوە گەشتێک بەنێو کۆمەڵێک رووداوی سەیر و سەمەرەدا بکەین.ل 218” مەحموود نەجمەدینی گێڕەرەوەش دەڵێت: “زۆرم پێخۆش بوو، ئەگەرچی قەت ئەم جۆرە کارانەم جەڕب نەکردبوو، لەگەڵ هیچ چیرۆکنووسێکدا بە دوو قۆڵی کتێبم نەنووسیوە و حەزیشم بەکاری هاوبەش نەکردووە.” ل218 و 219 پاشان لە کۆتاییی کارەکەدا دەڵێت: “من و فورات دوای ئەوەی چیرۆکەکانمان کۆکردەوە، پێیدا چووینەوە و ئامادەمان کرد بۆ چاپ. چەلێک من پێیداچوومەوە بە تێلگرام بۆم نارد و ئینجا ئەو پێیداچووەوە…” ل238 لە لایەکی تریشەوە گێڕەرەوە سەبارەت بە فورات سەیدۆ یان حەمدی بەگ دەڵێت: “پیاوی ناو چیرۆکە، لە خەیاڵدا دەژی، ناتوانێ بگەڕێتەوە بۆ ژیانی راستەقینە … ل242” ئەمەش ئەوە دەسەلمێنێت کە وتم فورات سەدیدۆ یان حەمدی بەگ زادەی خەیاڵی نووسەرە. لەگەڵ ئەوەشدا حەمدی بەگ کارەکتەری سەرەکیی دەقەکەیە و دەتوانین حسابی شادەماری دەقەکەی بۆ بکەین و دەقەکە بەبێ حەمدی بەگ نەدەبووە ئەو دەقەی ئێستا لەبەردەستماندایە. لەلایەکەوە یەکێکە لە عاشقە سەرسەختەکانی زادینا یان دیلبەرا ئانی کە ئەویش کارەکتەرێکی تر سەرەکیی دەقەکەیە و لەلایەکی تریشەوە پەیوەندیی نزیکی لەگەڵ کارەکتەرەکانی تردا هەیە وەکو ژنە بە تەمەنەکەی بەشی کاکەجوان ئەوەتا وەکو دڵداری خۆی باسی دەکات: “ئاخ حەمدی بەگ لە کەیەوە رۆیشتووی؟! ساڵیانی ساڵە رۆیشتووی. حەمیدت تەرەکرد و بۆ خۆشت ون بووی، ئێستێ تەشریفت هێناوەتەوە، هەر باشە هێشتا زووە، درەنگ نییە، یاخوا بەخێر بێیتەوە…” ل189 هەروەها بەشداری رووداوەکانی دەقەکەیە و ئەڵقەی پێکەوەگرێدانی بەشەکانی دەقەکەشە.

ئەزموونی ئەوەی دوو کەس پێکەوە دەقێک بنووسن رۆمانی (عالم بلا خرائگ- جیهانێکی بێ نەخشە)ی جەبرا ئیبراهیم جەبرا و عەبدولڕەحمان مونیف-مان بیر دەخاتەوە کە ساڵی 1982 چاپ کراوە. خاڵی هاوبەشی ئەم دوو دەقە ئەوەیە هەموو بەشەکانیان بە هاوبەشی نووسراوە، واتە ئەوە نییە بەشێک نووسەرێک نووسیبێتی و بەشێکی تر نووسەرەکەی دیکە. بەڵام جیاوازیی سەرەکیی ئەم رۆمانە لەگەڵ دیلبەرا ئانی-دا لەوەدایە دەقی یەکەم دوو نووسەری راستەقینە نووسیویانە و دەقی دووەم نووسەرێکی راستەقینە و نووسەرێکی خەیاڵی نووسیویانە. لە ئەدەبی فارسیدا رۆمانێک هەیە تەقریبەن هاوشێوەی دیلبەرا ئانی نووسراوە ئەویش رۆمانی (هلال پنهان- کەوانەی شاراوە)ی نووسەری ئێرانی (عەلی ئەسغەر شیرزادی)یە. ئەم رۆمانە سەبارەت بە جەنگی هەشت ساڵەی (عیراق- ئێران) نووسراوە. رۆمانەکە لە رێگەی دوو گێڕەرەوەی نووسەرەوە بە راناوی کەسی یەکەمی تاک گێڕدراوەتەوە. گێڕەرەوەی یەکەم (نووسەری کتێبەکە) دەست بە گێڕانەوەی رۆمانەکە دەکات و بەرەو پێشەوەی دەبات هەتا دەگاتە سەر (یونس بەشیران)، (ملازمی دووەمی پێشوو) کە ئێستا وەکو نووسەرێک خەریکی نووسینی رۆمانێکە لەسەر بیرەوەرییەکانی خۆی لە ناوچەیەکی شەڕ لە باشووری ئێران. لە راستیدا هەردوو نووسەر چیرۆکی یەک رۆمان دەگێڕنەوە. رووداو و بەسەرهاتەکان لە کۆڕێکی خوێندنەوەی دەقدا بە ئامادەبوونی نووسەرێکی تر بە ناوی (مەسیح بەرۆشکی) بەش بەش و بەهاوبەشی لە فەزایەکی تەمومژاوی و نهێنیئامێزدا رێک دەخرێن و دەقی کۆتایی لەدایک دەبێت کە رۆمانەکەیە. (سەرچاوە: مجلە پگاە حوزە، 18خرداد 1381، شمارە 52). 

دیارە لە ئەدەبی جیهانی و ئەدەبی فارسیشدا ئەگەر بۆ ئەو رۆمانانە بگەڕێین کە دوو رۆماننووس یان زیاتر نووسیویانە هەندێ نموونەمان بەرچاو دەکەوێت، لەوانە رۆمانی (Good Omens) ئاماژە باشەکان-ی تێری پارچێت و نیل گیمەن. رۆمانی (Watchmen)  پاسەوانان-ی ئەلەن مۆر و دەیڤ گیبۆنس. لە ئەدەبی فارسیشدا رۆمانی (بی مرز بی مرز) بێسنوور بێسنوور-ی محەمەد رەحیم ئەخوەت و سەحەر موهەندیسی نمین. هەروەها رۆمانی (علایم حیاتی یک زن)، نیشانە ژیانییەکانی ژنێک- سێ ژن نووسیویانە کە ئەمانەن: فەرزانە کەرەم پور، لادن نیک نام، میهناز رەونەقی.

شایانی باسە نووسینی ئەم جۆرە رۆمانانە لە رۆمانی مۆدێرن و رۆمانی خەیاڵی زانستیدا لای رۆماننووسان رەواجی پەیدا کردووە.

دیلبەرا ئانی چ جۆرە ژانرێکە؟

وەکو دەبینن لە سەرەتاوە کە ناوی ئەم دەقەم هێناوە، خۆم لەوە بواردووە ژانرەکەی دیاری بکەم، چونکە دیاریکردنی ژانرەکەی پێویستی بە شرۆڤە و  هێنانەوەی بەڵگە هەیە بۆ سەلماندنی. بۆیە هەر وتوومە ئەم کتێبە یان ئەم دەقە. لەسەر بەرگی کتێبەکەش نووسراوە چیرۆک. واتە نووسەر بە راشکاوی ئاماژەی بۆ ئەوە نەکردووە ئەم کتێبە چ جۆرە ژانرێکە، تەنیا نووسیویەتی چیرۆک. بۆیە لێرەدا بەپێی ئەو بەڵگانەی دەیهێنمەوە دەمەوێت بیسەلمێنم ئەم کتێبە چ جۆرە ژانرێکە. بەڕای من ئەم کتێبە رۆمانە، بەڵام ئەو جۆرە رۆمانانە نا کە هەتا ئێستا لای خۆمان دیومانن، هەروەها لەو نۆڤڵێتانەش نییە کە هەتا ئێستا لای خۆمان دیومانن، بەڵکو جۆرە رۆمانێکی ترە کە پێم وانییە لای خۆمان هەبێت یان بەلای کەمەوە  من نموونەیەکی لەم شێوەیەم نەدیوە یان لەبەردەستمدا نییە.

 ئەم جۆرە رۆمانە پێی دەگوترێت (رۆمان کورتەچیرۆک)، نووسەر و توێژەری  بواری چیرۆک و رۆمان جەمال میرسادقی لە کتێبی (راهنمای  رمان نویسی، چاپ اول 1390 ) لە لاپەڕە (547)دا باسی رۆمان کورتەچیرۆکی کردووە و دەڵێت: “رۆمان کورتەچیرۆک یان چیرۆک رۆمان کۆمەڵەچیرۆکێکی پێکەوە گرێدراوە کە هەر یەکەیان لە هەمان کاتدا کە سەربەخۆن وەکو بەشێکی رۆمان رۆڵ دەبینن، لەم رووەوە، رۆمان کورتەچیرۆک هەم چەند خاسیەتێکی دیاریکراوی رۆمانی تێدایە هەم چەند خاسیەتێکی کورتەچیرۆکیشی تێدایە. ئەم جۆرە ژانرە لە کۆنەوە لە ئەدەبی خۆرئاوادا هەیە و باکگراوندی هەیە، نووسەرانی وەکو شیروود ئەندرسۆن (1876-1941)، جەیمس جۆیس، (1882-1941)، ولیام فۆکنەر (1897-1962)، ئەرنێست هەمەنگوای (1899-1961) لەم جۆرە ژانرەدا کۆمەڵێک ئەزموون و دەقیان هەیە. رۆمان کورتەچیرۆکی (وایسنبورگ ئۆهایۆ)ی شیروود ئەندرسۆن و (ئاڵاکان لەناو تەپوتۆزدا)ی ولیام فۆکنەر نموونەیەکی کۆنتر و (رێبەری کچان بۆ راو و راوەماسی) مەلیسا بەنک (1960ز) نووسەری ئەمریکی نموونەیەکی تازەترە. نموونەی لە ئەدەبی فارسیشدا (گۆرانی بۆ ژیان بڵێ)ی جەمال میرسادقییە (1933ز).

ئەگەر سەرنج بدەین هەر دە کورتەچیرۆکەکەی ئەم چیرۆک رۆمانە و بەشی یانزەش واتە حەمدی بەگ یان راستتر هەر یانزە بەشەکەی ئەم رۆمان کورتەچیرۆکە، بەشێوەیەک لە شێوەکان پێکەوە گرێدراون، یان دەتوانین بڵێین زنجیرەن و یەکتری تەواو دەکەن. ئەگەرچی گێڕەرەوە بەشێوەیەکی خەتی (واتە یەک لە دوای یەک لە سەرەتاوە بۆ کۆتایی) چیرۆکەکان یان بەشەکان ناگێڕێتەوە، بەڵکو بەشێوەی مونتاجی سینەمایی پێش و پاش بە چیرۆکەکان یاخود بەشەکان دەکات، بەڵام لە دواجاردا هەموویان پێکەوە خەتی درامی دەقەکە بەرەو لووتکە دەبەن و چیرۆکی رۆمان کورتەچیرۆکەکە تەواو دەکەن، کاتێک دەگەینە کۆتایی ئەوسا لە رۆمان کورتەچیرۆکەکە تێدەگەین. لەلایەکی تریشەوە ئەگەر یەک دوو کورتەچیرۆک لەگەڵ کورتەچیرۆکەکانی تردا زۆر پێکەوە پەیوەست نەبن، لەبەر ئەوەی پەیوەستن بە گێڕەرەوە و کارەکتەری سەرەکیی دەقەکەوە کە حەمدی بەگە، هەردووکیشیان لەناو رۆمان کورتەچیرۆکەکەدا رۆڵی گرنگیان هەیە، پێکەوە گرێیان دەدەن و دەبنە پردی پەیوەندی پێکەوەبەستنی خەتی درامی دەقەکە و چیرۆکی رۆمان چیرۆکەکە. وەکو (بەشی سێیەم کاکەسێ ل66-91، هەروەها بەشی شەشەم  کاکەباوە ل134-149). ئەگەر لەلای خۆمان بۆ نموونەی هاوشێوەی دیلبەرا ئانی بگەڕێین دەتوانین ئاماژە بە کۆمەڵەچیرۆکی (لەناکاو زەنگی تەلەفۆنەکە لێی دا)ی دانا فایەق بکەین، کە پێنج چیرۆکی پێکەوە گرێدراون و هێڵی درامیان یەکە بەڵام دەقەکە رۆمان نییە. 

لەلایەکی تریشەوە ئەگەر سەرنجی رۆمان کورتەچیرۆکی دیلبەرا ئانی بدەین، گێڕەرەوە وەکو رۆمان دەستی پێ کردووە. (دەستپێکردنی رۆمان، بەپێچەوانەی کورتەچیرۆکەوە، پێویستی بە زەمینەخۆشکردنە بۆ درێژەدان و بەرەوپێشبردنی دواتری رووداوەکان. لە زەمینەخۆشکردندا رۆماننووس دەبێت کات و شوێنی چیرۆکی رۆمانەکە ئاشکرا بکات، کارەکتەر یان کارەکتەرە سەرەکییەکان بە خوێنەر بناسێنێت، پەیوەندیی نێوان کارەکتەرەکان لەگەڵ یەکتردا دەستنیشان بکات).[3]

من کاتێک دەستم کرد بە خوێندنەوەی رۆمان کورتەچیرۆکەکە، ئاسایی لە کورتەچیرۆکی یەکەمەوە یان لە بەشی یەکەمەوە بە ناوی (کاکەشەکر) چاوەڕێی ئەوەم نەدەکرد دوای تەواوکردنی کۆتایی بە چیرۆکەکە بێت و لە بەشی دووەم و بەشەکانی دیکەدا درێژەی چیرۆکی رۆمان کورتەچیرۆکەکە نەخوێنمەوە. کەواتە گێڕەرەوە هەر لە سەرەتاوە زەمینە خۆش دەکات بۆ گێڕانەوەی رۆمانێک و دەیەوێت بەش بەش درێژە بە چیرۆکی رۆمانەکە بدات. بەم پێیە وردە چیرۆکی ناو تەکسییەکەی رێگای پێنجوێن شتێکی ئاسایییە و زیادە نییە. چونکە (رۆماننووس ناچار نییە دەقەکەی کورت بکاتەوە). دیارە گێڕەرەوە هەر لەم بەشی یەکەمەدا کارەکتەری سەرەکیی رۆمان کورتەچیرۆکەکەمان پێ دەناسێنێت و دەڵێت: “حەمدی بەگ هەر وەختێ باسی زادینای دەکرد هۆش و گۆشی لای خۆی نەدەما، دین و دەهری دەبوو بۆ ئەو شۆخە نازدارە. هەروا قسانی دەکرد و جوان جوان دڵیم دەبینی چۆن دەسووتا. وابزانم لە دووماهیدا شێتی دەکات و نایەت”. ل22. هەروەها گێڕەرەوە هەر لەم بەشەدا زادینای ئێزدیشمان پێ دەناسێنێت کە کارەکتەری سەرەکیی دووەمە لە دوای حەمدی بەگ و لایەنێکی سەرەکیی چیرۆکی رۆمانی کورتەچیرۆکەکەیە، ئەوەتا دەڵێت: “زادینا دیلبەرا ئانی، کەڤۆکێکی ئەفسانەیی دەشتی قەرسە یان کچی قەڵای کەونارای شاری ئانی هەر جارە بەجۆرێک خۆی نیشانی حەمدی بەگ دەدا، سەری لێ شێواندووە، سەرگەردانی کردووە. ل23”.

هەر لەم بەشەدا گێڕەرەوە سەبارەت بە کات و شوێنی رووداوەکانی رۆمان کورتەچیرۆکەکە زانیاریمان دەداتێ و دەگەینە ئەو باوەڕەی کات و شوێنی رووداوەکانی ئەم رۆمان کورتەچیرۆکە دیاریکراو نییە. بۆ نموونە لە مانگێک چەند مانگێک یان ساڵێکدا لە ژوورێک یان گەڕەکێک یان شارێکدا روو بدەن. بەڵکو کات و شوێن و فەزا بەردەوام لە گۆڕاندایە و نازانین لە کوێ کۆتایی دێت. ئەوەی لە بەشی یەکەمدا لێی تێدەگەین ئەوەیە لە سلێمانییەوە بەرەو کانی دینار لە مەریوان و لەوێشەوە بەرەو سنە دەچین. کەواتە چ گێڕەرەوە و چ کارەکتەری سەرەکیی دەقەکە وەکو دوو گەڕیدە شارە و شارمان پێ دەکەن و هێدی هێدی بەشەکانی داستانی زادینا و شەیداکانیمان بۆ دەگێڕنەوە. ئەم دەسپێک و ئامادەکارییەی هەر لە بەشی یەکەمدا دەرکی پێ دەکەین، دەمانگەیەننە ئەو باوەڕەی لەبەردەم دەقی رۆمانێکداین و وردە وردە حیکایەتەکەی لەتەک خۆیدا دەمانبات.

دواجار ئەگەر لەناو واقیعی دەقی رۆمان کورتەچیرۆکەکەدا سەیری کات و شوێنی رووداوەکان بکەین و ساڵ و شوێنی رووداوەکان حساب بکەین، دەبینین چیرۆکی رۆمان کورتەچیرۆکەکە ساڵانێکی زۆری پێچووە و لە چەندین شوێنی جیاوازدا رووی داوە. ئەگەر لە سەرەتای عەشقی حەمدی بەگەوە بۆ زادینا دەست پێ بکەین و کاتەکەی حساب بکەین کە پێی دەگوترێت کاتی زیندوو یان کاتی رووداوەکان: (ئەمەش ئەو کاتەیە کە تیایدا رووداوەکانی رۆمان چیرۆکەکە روویان داوە و بەسەر کارەکتەری سەرەکی هاتوون)، هەرچەندە سەرەتای عەشقی حەمدی بەگ و زادینا دیار نییە، بەڵام هەتا کۆتاییی دەقەکەش کە تەمەنی پەنجا و پێنج ساڵە هەر عاشقی زادینایە، ئەگەر تەمەنی دوای بیست ساڵیش حساب بکەین، کاتی دەقەکە زیاتر لە سی ساڵە، ئەم کاتەش بەپێی زۆر پێودانگ کاتی رۆمانە نەک کورتەچیرۆک.

دیارە جگەلەم چیرۆکە چیرۆکی عەشقی حەمدی بەگی شاعیر و زادیناشمان هەیە:” سەرەتای ناسینی زادینا و حەمدی بەگی شاعیر دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1928، زستانی ئەو ساڵە حەمدی بەگی شاعیر بە نهێنی گەشتێکی بۆ ئیستەنبووڵ کردووە. ل223″. هەروەها چیرۆکی عەشقی دربۆی ئێزدی و زادینای ئێزدیشمان هەیە: “رۆژێکی هاوینی 1958 بوو کیژەک بە ناوی زادینا لە پێش عەمارەت موشیر دیوان دەرکەتییە. کیژەکی خڕیلەی سپیکەلانە و خین شیرین بووە.  کچە سەمای دەکرد و دەگریا و هاواری دەکرد دربۆ، هۆ دربۆ … دربۆیە ئەز، لە کودەرێی؟ ل57 “. بەڵام ئەم دوو چیرۆکە دەکەونە کاتی مردووەوە لەگەڵ کاتی رۆمان کورتەچیرۆکەکە حساب ناکرێن. (کاتی مردوو ئەو کاتەیە کە دەکەوێتە پێش کاتی زیندووەوە “رابردوو” یان دەکەوێتە دوای کاتی زیندووەوە “داهاتوو”). چیرۆکی یەکەمیان لە رێگەی حەمدی بەگەوە دەزانین کە بیستوویەتی. چیرۆکی دووەمیشیان لە رێگەی مەغدیدەوە دەزانین کە ئەویش بیستوویەتی. لێرەدا دەمەوێت ئاماژە بۆ کاتێکی تریش بکەم ئەویش کاتی گێڕانەوەیە، کە بریتییە لە کاتی گەشتە خەیاڵییەکەی گێڕەرەوە و کارەکتەری سەرەکی حەمدی بەگ کە نازانین چەندە.

زمان لە دیلبەرا ئانی-دا:

زمان بەردی بناغەی هەموو ژانرەکانی ئەدەبە، لە دەرەوەی زمان هیچ ژانرێکی ئەدەبی وجودی نییە. زۆربەی هەرە زۆری ئەوانەی نووسەر و ئەدیبی گەورە و داهێنەر بوون، ئەو راستییە دەزانن کە مەحاڵە بەبێ زمانێکی  ئەدەبی تۆکمە و جوان دەقێکی داهێنەرانە بنووسرێت. هەر زمانزانین و زمانپاراوییە وادەکات هەر نووسەر و ئەدیبێکی داهێنەر بتوانێت ببێتە خاوەنی ستایلی تایبەتی خۆی لە نووسینی دەقدا. دیارە نووسەر و ئەدیب هەیە بە زمانێکی ئاڵۆز و تەمومژاوی دەنووسێت، نووسەر و ئەدیبیش هەیە بە زمانێکی سادە و قووڵ دەنووسێت. دەشێت نووسەر و ئەدیبیش هەبێت زۆر گوێ بە زمان نەدات و بە زمانی ئاسایی رۆژانە بنووسێت.

رەزا قاسمی رۆماننووس و شانۆنامەنووس و مۆسیقارێکی ئێرانییە، لە کۆڕێکدا لە لۆس ئەنجلۆس کە باسی رۆمان دەکات باس لە گرنگی زمان دەکات و دەڵێت: “زمان یەکێکە لە گرنگترین رەگەزەکانی هەر رۆمانێکی باش” هەروەها دەڵێت: “لە ئەدەبدا هەر کەسێک دەبێت زمانی تایبەتی خۆی بدۆزێتەوە، ئەگەرنا هیچی نەکردووە.” لە بەشێکی تری قسەکانیدا دەڵێت: “ئیشی زمان ئەوەیە کە بۆ وەسفی هەر دیمەنێک زمانی وەسفی ئەو دیمەنە دروست بکات.” سەبارەت بە کورتی و درێژی رستە و شوێنیش دەڵێت: “زمان هەم ملکەچ و هەم خوڵقێنەری شوێنە، درێژی یان کورتیی رستەکان دەبێت لەگەڵ کار و کردەوەی کارەکتەرەکاندا نزیکایەتی هەبێت و بگونجێت. لە شوێنێکی ئارامدا زیاتر ئەو وشانە بەکار دێن کە دەنگدانەوەی نەرم و نیانیان تێدا زۆر بێت، لە کاتی شەڕ و پێکداداندا ئەو وشانە بەکار دێن کە لەو پیتانە دروست بوون زەنگی توندوتیژی و شەڕ لێ دەدەن “.[4]

مەحموود نەجمەدین رۆمان کورتەچیرۆکی دیلبەرا ئانی بە کوردییەکی رەوان و جوان نووسیوە، ئەمەش پێش هەموو شتێک نیشانەی هەوڵ و ماندووبوونێکی تاقەتپڕوکێنە و کاتێکی زۆری دەوێت. ئەمەش لە نووسەرێکی دڵسۆز بۆ زمانی کوردی و ماندوونەناسی وەکو مەحموود نەجمەدین دەوەشێتەوە. ئەگەرچی لەم دەقەدا سەدان وشە و رستەی شێوەزارەکانی تر جێگەیان بۆتەوە و ئاوێتەی شێوەزاری کرمانجی خواروو یان سۆرانی کراون، بەڵام ئەمە نەبۆتە هۆی ئەوەی خوێنەر ماندوو بێت و دەقەکە بەلایەوە ئاڵۆز بێت و نەتوانێت لەسەر خوێندنەوەی رۆمان کورتەچیرۆکەکە بەردەوام بێت. بەڵکو ئەم زمانە جوان و شیرینە زیاتر هانی خوێنەر دەدات بۆ ئەوەی لەسەر خوێندنەوەی دەقەکە بەردەوام بێت.

لەلایەکی تریشەوە دەبینین ژمارەیەک لە کارەکتەرەکان بە وشە و زاراوەی ناوچەی خۆیان قسە دەکەن، بەڵام ئەمەش نەبۆتە هۆی ئەوەی خوێنەر ماندوو بکات و لە خوێندنەوەی رۆمان کورتەچیرۆکەکە دووری بخاتەوە، بەڵکو زیاتر هانی دەدات لەسەر خوێندنەوەی دەقەکە بەردەوام بێت، چونکە گێڕەرەوە زۆر شارەزایانە لە زمانی کارەکتەرەکانەوە لەسەر گێڕانەوەی رۆمان کورتەچیرۆکەکە بەردەوام دەبێت، بەڵام گێڕەرەوە نەهاتووە هەموو دەقەکە بە زاراوە و وشەی ناوچەیی یان بە شێوازی قسەکردنی ناوچەیی بگێڕێتەوە. چونکە نووسەر دەزانێت رۆماننووس نابێت رۆمانەکەی بە شێوازی قسەکردنی ناوچەیی بنووسێت، بەڵام دەکرێت چەند کارەکتەرێکی دیاریکراوی هەبێت و بە شێوازی قسەکردنی ناوچەکەی خۆیان قسە بکەن. ئەگەر نووسەر بە شێوازی قسەکردنی ناوچەیی بنووسێت ئەوە دەبێتە هۆی ئەوەی خوێنەر تووشی سەرئێشە بێت و دەقە نەخوێنێتەوە.

ولیام فۆکنەر لەبارەی وشە و زاراوەی ناوچەیییەوە دەڵێت: “باشترین شت ئەوەیە نووسەر لە کاتی نووسینی دەقدا کەمترین وشە و زاراوەی ناوچەیی بەکار بهێنێت، چونکە ئەو خەڵکەی ئاشنای ئەو جۆرە وشە و زاراوانە نین، گێژ دەبن. نووسەر نابێت رێگە بدات کارەکتەرەکانی بەتەواوی بە زاراوەی ناوچەیی قسە بکەن و زاراوەی ناوچەیی بەکار بهێنن. باشتر وایە بە چەند ئاماژەیەکی سادە و کورت کە بە باشی لە درێژەی رۆمانەکەدا باس دەکرێت، شێوەزاری کارەکتەرەکان نیشان بدرێت”.[5]

نووسەری دیلبەرا ئانی جگەلەوەی بە جوانی پەیڕەوی ئەم رێنمایییەی ولیام فۆکنەری کردووە، لە کۆتاییی رۆمان کورتەچیرۆکەکەدا فەرهەنگۆکێکی 15 لاپەڕەیی دروست کردووە و زۆربەی ئەو وشە و زاراوانەی لێکداوەتەوە کە دەشێت بەلای خوێنەرەوە قورس بن یان قابیلی تێگەیشتن نەبن.

ئەگەرچی لە سەراپای دەقەکەدا چەندان وشە و زاراوەی کرمانجی ژووروو دەبینین کە ئاوێتەی دەقەکە کراون، بەڵام تەنیا دوو کارەکتەر چەند لاپەڕەیەک  بە شێوازی قسەکردنی شارەکەی خۆیان قسە دەکەن و شتەکان دەگێڕنەوە، ئەوانیش لە بەشی کاکەدربۆ کامەران ئەحمەدی و هەڵاڵە خانمی ژنی بە شێوازی قسەکردنی سنە قسە دەکەن و شتەکان دەگێڕنەوە. “کامەران ئەحمەدی دەستی بە گێڕانەوەی ئەو بەشەی دیکەی چیرۆکەکە کرد: پیرە پیاگێک هەس لە ئاوایی قوڵغەتەی لای بۆکان، حافزە، ساڵانێکە ها لەویا کەس نازانێ چ کارەیە، بێکەسە و لەو دێیە ماڵێکیان بۆ دروس کردە، ناوی برایمە، بە بلەکوێر مەنشوورە، ئەو پیاگە بەیتبێژە، چەن ساڵە هەر یەک بەیت ئەڵێتەوە، بەیتی زادینا، ئەڵێن هەر وەختێ دڵی تون بێ ئەچێتە حەوشەی ماڵەکەی، روو بە میرقاز بە دەنگێکی غەمگین ئەو بەیتە ئەڵێتەوە. چەند پرسیاریان لێ کردە، زادینا کێ هەس. بەحس و ماجەرای چە؟ … ل38-39”.

هەر لەم بەشەدا مەغدید لە هەولێر بە شێوازی قسەکردنی هەولێر شتەکان دەگێڕێتەوە: “مەغدید: ئەها، ئەو تابلۆیە بەو قسانەی بە دەستی من کەتییە، ئەوەی دەیزانم لۆتان دەگێڕمەوە، هەمووی وەکی خۆی، نوقتەی لێ قوت نادەم. ئەو وێنەیەی مامۆستا محەمەد نیک پەی کە بە خۆم کتێبەکم لەسەری نووسیوە، وا لە چاپخانەیە، لەوانەیە سبیانێ چاپی خلاس ببی. هەر ئەو قسانەی بەنگۆی دەرێم لەو کتێبەشدا هەیە … ل56-57 “

هەروەها لەبەشی دوای ئەوەشدا بە ناوی کاکەسێ جارجار رستەی شێوازی قسەکردنی سنە دەبینین. بەڵام نووسەر لەمەشدا جوان توانیویەتی بە شێوازی قسەکردنی ئەو دوو شارە لە زمانی کارەکتەرەکانییەوە شتەکان بگێڕێتەوە. ئەمەش خۆماندووکردن و کاتێکی زۆری دەوێت. بۆیە پێی دەڵێم دەستخۆش و ماندوو نەبیت.

گەشتێکی خەیاڵیی قورس:

گێڕەرەوەی رۆمان کورتەچیرۆکی دیلبەرا ئانی لەگەڵ هاوکارەکەیدا حەمدی بەگ بە دوای داستانی زادینا و دڵدارەکانیدا، شارە و شار و گوندا و گوند و گەلێک کوچە و کۆڵان دەمانبات و گەشتێکی خەیاڵیی دوورودرێژمان پێدەکات، لە سلێمانییەوە بۆ مەریوان، کانی دینار، زۆربەی کوچە و کۆڵانەکانی سنە، کۆمەڵێک گوند و گەڕەک و بانی شارەکانی دیکەی رۆژهەڵاتی کوردستان، دیسانەوە بۆ سلێمانی،  ئینجا بۆ هەولێر و کۆمەڵێک شار و شارۆچکە و گەلێ ناوچەی باکووری کوردستان، دیسانەوە گەڕانەوە بۆ خاڵی دەستپێک، واتە شارە حەیاتەکە و دوای جێهێشتنی کۆمەڵێک پرسیار لای خوێنەر کۆتایی بە گەشتەکە دەهێنن.

دیارە گێڕانەوەی ئەم گەشتە لەم دەقەدا بە شێوەی گێڕانەوەی ئاسایی نییە، واتە لە سەرەتاوە بۆ ناوەڕاست و بۆ کۆتایی، بەڵکو بەشێوەی کامێرای سینەمایی هەر جارەی تیشک دەخاتە سەر جێگایەک و لەوێ بەشێک لە داستانەکە باس دەکات و دوایی دەگوێزێتەوە بۆ جێگایەکی تر. کەواتە خوێنەر بۆ ئەوەی لە تەواوی داستانەکە تێبگات دەبێت دەقەکە تەواو بکات، ئینجا لێی رابمێنێت بزانێت چی رووی داوە.

ئەوەی لێرەدا مایەی سەرنجە ئەوەیە، گێڕەرەوە و هاوکارەکەی بە شێوەیەکی فیزیکی ئەم گەشتەیان نەکردووە، دەشێت گێڕەرەوە کە گێڕەرەوەیەکی هەمووشتزانە لە ژوورەکەی خۆی جووڵەی نەکردبێ و هەر لەوێوە بەسەرهاتی ئەم گەشتە خەیاڵییەی گێڕابێتەوە، راستتر نووسیبێتەوە، چونکە گێڕەرەوە سەرەڕای ئەو هەموو وردەکارییەی سەبارەت بە شەقام و کۆڵان و گەڕەک و گەرماو و چایخانە و شوێنە جۆراو جۆرەکانی دیکەی رۆژهەڵاتی کوردستان بۆمان باس دەکات، نەک یەک شار یەک گەڕەک یان یەک گوندی رۆژهەڵاتی کوردستانی نەدیوە. بە هەمان شێوە هیچ جێگایەکی باکووری کوردستانیشی نەدیوە و ئەو هەموو وردەکارییەمان بۆ باس دەکات.

کەواتە مەحمود نەجمەدینی نووسەر بەرلەوەی دەست بە نووسینی دەقەکەی بکات، ماوەیەکی زۆر خەریکی کۆکردنەوەی زانیاریی ورد بووە سەبارەت بەو شوێنانەی ویستوویەتی بیکات بە شوێنی روودانی بەشەکانی چیرۆکی عەشقی زادینا ئەمەش لە رێگەی گێڕەرەوەیەکی هەمووشتزان و هاوکارەکەیەوە. تەنیا مەحموود نەجمەدین و ئەو نووسەرانەی تر کە دەیانەوێ بەم شێوازە رۆمان بنووسن دەزانن ئەم شێوازە چەند قورسە و چەندە پێویستی بە دیقەت و وردەکارییە. دەڵێن جەیمس جۆیس بۆ ئەوەی هەندێ شوێنی روودانی یۆلیسیس بەوردی لێک بداتەوە، زۆر لە هەندێ دیواری شاری دبلن ورد بۆتەوە، بەوەش دڵی ئاوی نەخواردۆتەوە و مەتری بردووە و هەندێ دیواری پێواوە. بەڵام ئەم شێوازەی مەحموود نەجمەدین دەقی دیبلەرا ئانی پێ نووسیوە شێوازێکی ترە و جگە لەوەی پێویستی بەخوێندنەوەی سروشتی خەڵکی ئەو شوێنەیە، پێویستی بە گۆگڵ ماپ و بەرنامەی لۆکەیشنە بۆ ئەوەی بتوانیت بەوردی و بەبێ هیچ هەڵەیەک شوێنەکە دەستنیشان بکەیت، ئەمەش بەڕاستی تاقەتپڕوکێنە.

ئەوەی ئێستا لێرەدا وەکو نموونەیەکی ئەم دەقەی مەحموود نەجمەدین بتوانین ئاماژەی بۆ بکەین لەناو رۆمانی کوردیدا بریتییە لە رۆمانی داگیرکردنی تاریکی بەختیار عەلی و لە رۆمانی جیهانیشدا بریتییە لە رۆمانی ئەمریکای فرانس کافکا. دەشێت دەیان نموونەی تریش هەبن، بەڵام پێم وایە ئەم دوو نموونەیە بۆ روونکردنەوەی ئەم شێوازە بەس بێت. دیارە زۆربەی خوێنەری کورد رۆمانی “داگیرکردنی تاریکی”یان خوێندۆتەوە، بۆیە تەنیا کەمێک باسی رۆمانی ئەمریکای کافکا دەکەم.

رۆمانی ئەمریکا رۆمانێکی واقیعی ئەڵمانییە، یەکێکە لە بەرهەمە سەرەتایییەکانی نووسینی فرانس کافکا کە ساڵانی (1911 بۆ 1914) نووسیویەتی و تەواوی نەکردووە، دوای مردنی خۆی لە ساڵی 1927 دا چاپ کراوە. رۆمانەکە باسی گەشتی گەنجێکی ئەوروپی دەکات بۆ ئەمریکا کە ناوی کارل رۆسمانە و تەمەنی شانزە ساڵە، دوای ئەوەی کارەکەرێک لە خشتەی بردووە و ئابڕووچوونێکی لەدەست قەوماوە بە ناچاری رێگای ئەمریکای گرتۆتەبەر و گەیشتۆتە نیویۆرک. کافکا لەم رۆمانەیدا لە رێگەی کارەکتەری سەرەکییەوە کە کارل رۆسمانە باسی کۆمەڵگای ئەمریکی دەکات کە لێوان لێوە لە بیرۆکراسی، دەسەڵات، فرت و فێڵ و دادۆشین، بێسەروبەرەیی و پاشاگەردانی. بۆیە کارل رۆسمان هەست بە غوربەتێک دەکات کە خۆشی و دنیاشی لەبیر بردۆتەوە و رزگاربوونیشی نییە. هەمیشە لە ململانێی نێوان خەون و ئاواتەکانی و واقیعی دڵڕەقدا دەژی. کافکا لەم رۆمانەیدا بە شێوەیەک باسی سروشتی کۆمەڵگای ئەمریکا و دڵڕەقی بەرامبەر خەڵکی غەریب دەکات وەک ئەوەی خۆی ساڵانێکی زۆر لەناو کۆمەڵگای ئەمریکادا ژیابێت. بەڵام راستییەکەی ئەوەیە کافکا پێی نەخسۆتە سەر خاکی ئەمریکا و رۆمانی ئەمریکای تەنیا لە رێگەی خوێندنەوە و کۆکردنەوەی زانیارییەوە نووسیوە، هەروەکو چۆن مەحموود نەجمەدین پێی نەخستۆتە سەر خاکی رۆژهەڵات و باکووری کوردستان و دیلبەرا ئانی نووسیوە. تاکە جیاوازیی سەرنجڕاکێش لە نێوان ئەم دوو دەقەدا ئەوەیە دەقەکەی کافکا (111) ساڵ پێش دەقەکەی مەحموود نەجمەدین نووسراوە. ئەمەش یەک شتمان بۆ ئاشکرا دەکات ئەو کاتەی کافکا رۆمانەکەی نووسیوە وەکو ئێستا ئینتەرنێت نەبووە و کۆکردنەوەی زانیاری لەسەر چەند ناوچەیەکی دیاریکراو و خەڵکەکەی وەکو رۆژگاری ئەمڕۆ ئاسان نەبووە و ئەو هەموو سەرچاوەیەی ئێستا لەبەردەستدا نەبووە.

ئەوەی پێویستە لێرەدا ئاماژەی بۆ بکرێت ئەوەیە، چەندان جار لە چەندان نووسەری ناودارەوە ئەوەمان بەرگوێ کەوتووە، پێویستە رۆماننووس لەبارەی ئەو رووداو و شوێنانەوە بنووسێت کە خۆی تیایاندا ژیاوە و ئەزموونی کردوون. ئەوەتا گابریل گارسیا مارکیز دەڵێت: “ئەگەر داوام لێ بکەن رێنماییی نووسەرە گەنجەکان بکەم، پێیان دەڵێم ئەوە بنووسنەوە کە سەروەختێ بەسەر خۆتان هاتووە.”[6] هەمەنگوایش دەڵێت: “رۆمانەکانت دەبێ دەربارەی ئەو کەسانە بن کە دەیانناسی، کە عاشقیانی، یان رقت لێیانە، نەک دەربارەی ئەو کەسانەی لێیان دەکۆڵیتەوە”.[7]

  بەڵام ولیام فۆکنەر رای جیاوازە لە هەمەنگوای و مارکیز، دەڵێت: “ئەو شتەی نووسەر دەیەوێ بینووسێت، نابێت سنووردار بێت. نووسەر دەبێت بەو شێوەیەی لە شتێک دەزانێت و شارەزایە لێی، بینووسێت، بەڵام دەشێت لە دەرەوەی ئەزموونی تایبەتی خۆشییەوە بنووسێت، هەموو ئەو شتانەی نووسەر دەیانزانێت، لە رێگەی بینین و ئەزموونەکانی ژینگەکەیەوە بەدەستیان دەهێنێت، بەڵام دیسان نابێت هەوڵەکانی سنووردار بن. باشتر وایە ئامانجی باڵاتر و گەورەتر لەبەرچاو بگرێت”.[8]

بەم پێیە بۆچوونەکەی مارکیز و هەموو ئەو بۆچوونانەی باس لەوە دەکەن پێویستە رۆماننووس باسی ئەو رووداو و شوێنانە بکات کە خۆی تیایاندا ژیاوە، راستی رەها و یەکلاییکەرەوە نین، بەڵکو راستی تریش هەیە و دەکرێت نووسەر لە رێگەی کۆکردنەوەی زانیاری و خوێندنەوەی قووڵیی سروشتی کارەکتەر و کۆمەڵگاکانەوە دەقی جوان و سەرکەوتوو بنووسێت، وەکو رۆمانەکەی کافکا و رۆمان کورتەچیرۆکەکەی مەحموود نەجمەدین.

لە کۆتاییی ئەم بەشەدا بە پێویستی دەزانم قسەیەک لەسەر رۆمانی بەندەر فەیلی بەختیار عەلی بکەم. دوای خوێندنەوەی رۆمانی بەندەر فەیلی ئەوەی بەلای منەوە مایەی سەرسامی بوو، ئەو هەموو زانیارییە وردە بوو لەسەر بەشی سێدارەی ئەبوغرێب، شێوازی لە سێدارەدان، رەفتاری دڕندانەی بەعسییە جەللادەکان، خوڵقاندنی ئەو فەزا ترسناکەی بەشی سێدارە و رەنگدانەوەی لە زەینی خوێنەردا، ئەگەر لە گێڕانەوەی ئەوانەی لەو بەشەدا ژیاون و دواتر دەرباز بوون زیاتر نەبووبێت کەمتر نەبووە، لە کاتێکدا بەختیار عەلی هەموو زانیارییەکانی لە رێگەی خوێندنەوە و لێکۆڵینەوەوە بەدەست هێناوە و تیایدا نەژیاوە.

   چیرۆکی رۆمان چیرۆکەکە:

لە راستیدا چیرۆکی رۆمان کورتەچیرۆکی زادینا دیلبەرا ئانی یەک چیرۆک نییە، بەڵکو سێ چیرۆکی پێکەوە گرێدراوە و هەرسێکیان پێکەوە یەکتری تەواو دەکەن و دەبنە یەک چیرۆک، ئەویش چیرۆکی عەشقی زادینا و سێ دڵدارە جیاوازەکەیەتی کە چیرۆکی سێ عەشقی ناکامە یانی چیرۆکی ئەو عاشقانەیە کە بە یەک ناگەن و عەشقەکەیان بە نەمری دەمێنێتەوە. تەنیا ئەو عەشقانەش بە نەمری دەمێننەوە کە عاشقانیان بە یەک ناگەن و بە ناکامی سەردەنێنەوە، یان دەژین و بۆ هەمیشە حەسرەتی ئەو عەشقە لە دڵیاندا دەمێنێتەوە. بۆیە ئەلبێر کامۆ لە ئەفسانەی سیزیفدا دەڵێت: “هیچ عەشقێکی ئەبەدی وجودی نییە، ئەو عەشقە نەبێت کە کۆسپی لەبەردەمدایە” واتە ئەو عەشقەی عاشقانی بەیەک ناگەن. لەلایەکی ترەوە ئەم سێ چیرۆکەی یەکتری تەواو دەکەن و دەبنە یەک چیرۆکی ناو دەقەکە، لەڕووی کاریگەری و داگیرکردنی رووبەری ناو دەقەکەوە جیاوازن. ئەگەر بەپێی زەمەنی چیرۆکی عەشقەکە لە چیرۆکی یەکەمەوە دەست پێ بکەین، واتە لە چیرۆکی عەشقی حەمدی شاعیر و زادیناوە، دەبینین ئەم چیرۆکە زیاتر چیرۆکی عەشقێکی راگوزەرە و بریتییە لە عەشقی رێبوارێک بۆ کچێک کە بەڕێکەوت یەک دەبینن و رووبەرێکی کەمی دەقەکەی داگیر کردووە. چیرۆکی دووەم بریتییە لە چیرۆکی عەشقی زادینا و دربۆی ئێزدی، ئەو دربۆیەی دوای هەڵاتن لەگەڵ زادینای عاشقیدا لە هەولێر دەگیرسێنەوە، بەڵام ئەفسووس دربۆ بە دەستی غەدر بە دەستی خەڵەف لەسەر عەشقی زادینا دەکوژرێ و عومری جوانی بە عەشقی زادینا دەبەخشێت، لە سۆنگەی ئەمەشەوە زادینا بۆ هەمیشە بە خەم و حەسرەتەوە دەژی و هەمیشە چاوەڕێیە دربۆکەی بێتەوە و ئاهو ناڵە و سەمای غەمگینی هەر چارەنووسە غەمگینەکەی ئەوە. بەیتی زادیناش زیاتر باسی ئەو غەدرە دەکات کە لە دربۆی ئێزدی کراوە و لاواندنەوەی ئەو عاشقە غەمگینە ناکامەیە. “زادینا بە سێ دەنگان گازی خوڵای دەکات- بەو خوێنەی لە دڵی کاکەدربۆوە هەڵدەقوڵێ …ل48”.

 چیرۆکی سێیەم چیرۆکی عەشقی حەمدی بەگ و زادینایە، ئەگەرچی هێندەی چیرۆکی یەکەم بەسوێ و کاریگەر نییە، بەڵام رووبەڕێکی فراوانی لەناو دەقەکەدا داگیر کردووە، بۆیە دەتوانین بڵێین چیرۆکی سێیەم چیرۆکی سەرەکی دەقەکەیە، ئەسڵەن ئەگەر چیرۆکی سێیەم و کارەکتەری حەمدی بەگ نەبێت، چیرۆکی یەکەم و دووەم هەر نابن و لە پەراوێزی چیرۆکی سێیەمدا چیرۆکی یەکەم و دووەمیش دەگێڕدرێنەوە و دەقەکە بە ئاراستەی کۆتایی دەڕوات. هەرچەندە هەرسێ چیرۆکەکە زیاتر لە چیرۆکی پەریان دەچن و زادینا زیاتر وەکو کارەکتەرێکی ئەفسانەیی دەردەکەوێت، بەڵام پەرییەکی هێندە بێ هەست و دڵ نییە، لە هەر سێ دڵدارەکەی نزیک دەکەوێتەوە و باوەشیان بۆ دەکاتەوە و ماچ و رامووسانیشی تێدەکەوێت، بۆیە هەر سێ چیرۆکەکە هێندە لە واقیع دوور نین، هیچ نەبێت لەو واقیعەدا روودەدەن کە پێی دەگوترێت واقیعی دەق. ئەرنێست هەمەنگوای جوان گوزارشت لەمە دەکات کاتێ دەڵێت: “هەموو رۆمانەکان خاسیەتێکی هاوبەشیان هەیە، ئەویش ئەوەیە کە چیرۆکەکەیان زۆر راستەقینەترە لەوەی کە بە راستی روو دەدات، دوای خوێندنەوەیان هەست دەکەیت هەرچیت خوێندۆتەوە، بەسەر خۆت هاتووە و لەوە بەدواوە رووداوەکان پەیوەندییان بەخۆتەوە هەیە”.[9]

ئەگەر باسی بابەتی رۆمان کورتەچیرۆکەکەش بکەین دەتوانین بڵێین بابەتی دەقەکە بریتییە لە عەشق، عەشقیش ئەو بابەتەیە کە هەرگیز کۆن نابێت و هەمیشە تازە دەبێتەوە و بابەتێکی ئینسانی نەمرە. بەڵام نووسەری دیلبەرا ئانی بە شێوەیەکی تر مامەڵە لەگەڵ بابەتی عەشق دەکات و نزیکی دەکاتەوە و لە ئەفسانە و بە تەواویش قاچی لە واقیع نابڕێت.

کارەکتەر و کارەکتەرسازی لە دیلبەرا ئانیدا:

یەکێک لە رەگەزە هەرە گرنگ و چارەنووسسازەکانی رۆمان بریتییە لە کارەکتەر، چونکە کارەکتەر ئەو رەگەزەیە کە رووداوەکانی ناو رۆمان بەسەر ئەو دێن و دواتر خۆی راستەوخۆ دەیانگێڕێتەوە یان گێڕەرەوەیەکی تر بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ  رووداوەکانی رۆمانەکە دەگێڕێتەوە. گرنگ نییە جۆری کارەکتەرەکە چییە؟ مرۆڤە، ئاژەڵە، ئامێرە، جن و پەرییە، بەڵام بوونی لەناو رۆمانەکەدا گرنگە و بەبێ کارەکتەر شتێک نییە پێی بگوترێت رۆمان و ئەسڵەن تەسەور ناکرێت. گرنگی کارەکتەر لەوەدایە زۆرجار خۆشەویستیی کارەکتەر و جوان و لۆجیکی هەڵسوکەوتکردن و هەڵسوڕانی لەناو رۆمانەکەدا دەبێتە هۆی ئەوەی رۆمانەکە لای خوێنەر خۆشەویست بێت، ببێتە پاڵنەرێکی باش بۆ خوێندنەوەی رۆمانەکە و وابکات رۆمانەکە بۆ ماوەیەکی زۆر لە یادەوەریی خوێنەردا بمێنێتەوە. زۆرجاریش خوێنەر بەسەرهاتەکانی رۆمانەکەی لەبیر نامێنێت، کەچی ناو و هەڵسوکەوتی کارەکتەرەکەی هەر لەبیر دەمێنێت. ئەوەش گرنگ نییە کارەکتەرەکە کارەکتەری خێرە یان شەڕ، بەڵکو ئەوە گرنگە تاچەند بە شێوەیەکی جوان و لۆجیکی هەڵسوکەوت دەکات و خۆشەویستی و متمانە لای خوێنەر دروست دەکات.

دروستکردنی کارەکتەر و هەڵسوڕاندنی لەناو رۆماندا بە شێوەیەکی وا کە ببێتە جێگای متمانەی خوێنەر و لای خوێنەر خۆشەویست بێت پێی دەگوترێت کارەکتەرسازی. رۆماننووسی زیرەک و شارەزا ئەو رۆماننووسەیە بتوانێت بە شێوەیەکی ژیرانە و لۆجێکی لە رۆمانەکەیدا کارەکتەرسازی بکات، وابکات خوێنەر کاتێک دەست دەداتە رۆمانەکەی هەتا تەواوی دەکات نەتوانێت لێی داببڕێت. کارەکتەرسازیش بە دوو شێوەیە کارەکتەرسازیی راستەوخۆ، ئەو شێوازەیە کارەکتەرەکە لەناو رۆمانەکەدا هەڵسوکەوت دەکات و هەڵدەسوڕێت و خوێنەر لە رێگەی هەڵسوکەوت و هەڵوێستەکانییەوە دەیناسێت و لێی شارەزا دەبێت، خۆشی دەوێت یان رقی لێی دەبێتەوە، دوور نییە لاساییی هەڵسوکەوتەکانیشی بکاتەوە. کارەکتەرسازیی ناڕاستەوخۆش ئەو شێوازەیە گێڕەرەوە وەسفی کارەکتەر بۆ خوێنەر دەکات، کێیە و چییە و چۆنە و چۆن رەفتار دەکات و سیفەتەکانی چین، بەڵام ئەوەی لێرەدا گرنگە ئەوەیە گێڕەرەوە نابێت کارەکتەرەکە بکاتە دەسکەلای خۆی و وەکو سەربازی شەترەنج بیدات بە داروبەردا، بەڵکو دەبێت دەرفەتێکیشی بداتێ بۆ هەناسەدان و جووڵە و رەفتارکردن.

ئەگەر بەم پێیە لە رۆمان کورتەچیرۆکی دیلبەرا ئانیدا سەیری کارەکتەرسازی بکەین، لەبەر ئەوەی مەحموود نەجمەدینی گێڕەرەوە، گێڕەرەوەیەکی هەمووشتزانە، وەها باسی گێڕەرەوەی هەمووشتزان دەکرێت کە وەکو خودا وایە و هەموو شتێک لەبارەی کارەکتەرەکانییەوە دەزانێت. کەواتە کارەکتەرسازی لەم دەقەدا زۆربەی هەرە زۆری ناڕاستەوخۆیە، واتە لەجیاتی ئەوەی خۆمان لە رێگەی هەڵسوڕان و هەڵسوکەوتیانەوە کارەکتەرەکان بناسین، مەحموود نەجمەدینی گێڕەرەوە خۆی بۆمان باس دەکات، بەڵام هیچ دەقێکیش نییە کارەکتەرسازی تیایدا سەراپا ناڕاستەوخۆ بێت، چونکە لەو کاتەدا کارەکتەرەکان بەدەست گێڕەرەوەوە وەکو رۆبۆتیان لێدێت و ئاست و چێژی دەقەکە دادەبەزێت. بۆیە رەنگە ئەم قسەیە تاڕادەیەکی زۆر راست بێت کە هەموو دەقێکی رۆمان ئاوێتەیەکە لە کارەکتەرسازیی راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ، ئیتر کامیان لە کامیان زیاترە ئەوە گرنگ نییە و بەپێی پێداویستیی دەقەکەیە.

  لە رۆمان کورتەچیرۆکی دیلبەرا ئانیدا زیاتر لە سی کارەکتەر هەن، بەپێی گرنگی و دەرکەوتنیان دەتوانین ئەم سی کارەکتەرە بکەین بە چوار بەشی سەرەکییەوە:

یەکەم: ئەو کارەکتەرانەی لە سەرەتاوە هەتا کۆتاییی دەقەکە وجودیان هەیە و رۆڵ دەگێڕن. وەکو (حەمدی بەگ، مەحموود نەجمەدینی گێڕەرەوە، زادینا) دووەم: ئەو کارەکتەرانەی لە چەند بەشێکدا هەن رۆڵ دەگێڕن. وەکو (کەڕە سایەقی حەمدی بەگ، دربۆ، خەڵەف، حەمدی شاعیر …هتد. ). سێیەم: ئەو کارەکتەرانەی لە بەشێکدا هەن و رۆڵ دەگێڕن و نامێنن، ئەمانە زۆرن (وەکو کامەران ئەحمەدی، رەسوڵ، بلەکوێر، مەغدید، کاکەسێ، کاکەوەلی …هتد.) چوارەم: ئەو کارەکتەرانەی تەواو راگوزەرن و لە دیمەنێکدا هەن و ئیتر نامێنن. وەکو (کوڕ و ژنەکەی ناو تەکسییەکەی رێگای پێنجوێن، چایچییەکەی کانی دینار، ژنەکەی رەسوڵَ … هتد.).

لێرەدا نامەوێت باسی هەموو ئەو کارەکتەرانە بکەم، بەڵکو قسە لەسەر هەندێکیان دەکەم:

یەکەم: مەحموود نەجمەدینی گێڕەرەوە:

گێڕەرەوەیەکی هەمووشتزانی ورد و بە سەلیقەیە کە هیچی لەبیر ناچێت و دەچێتە قووڵاییی وردەکارییەکانەوە. زۆرجار سەیری فیلمێک دەکەین و سوور دەزانین ئەوە سینەمایە و کارێکی هونەریی رووتە، کەچی لەگەڵ ئەکتەرەکاندا دەبینە شەریکی رووداوەکان و خۆمان دەخەینە شوێنی کارەکتەرەکە و بە سەرکەوتنەکانی دڵخۆش دەبین و بە شکستەکانی غەمگین. لە راستیدا ئەوە کامێرا و جۆرەها هونەری سینەماییە کە وامان لێ دەکات ببینە شەریک شعوری کارەکتەرەکان و خۆمان بخەینە شوێنی ئەوان. لەم دەقەشدا ئەگەرچی سوور دەزانین ئەمە گەشتێکی خەیاڵییە و گەشتێکی فیزیکی نییە، بەڵام سەلیقە و وردەکاریی گێڕەرەوە، کە دەڵێی بە کامێرا شتەکانمان پیشان دەدات دەمانخاتە سەر ئەو خەیاڵەی هەست بکەین گەشتێکی راستەقینەیە. لەگەڵ باسکردنی نانخواردنەکاندا حەز بە خواردنەکان دەکەین، لەگەڵ باسکردنی سەرماوسۆڵەدا هەست بە سەرما دەکەین لەگەڵ باسکردنی کارەکتەرە بێزارکەرەکاندا وەڕس و بێزار دەبین. مەحمودی دەوڵەت ئابادی لە رۆمانی (کلیدەر)دا کە رۆمانێکی درێژی پێنج بەرگییە، کاتێک گوڵ محەمەدی کارەکتەری سەرەکیی رۆمانەکە و سوارەکانی هاوڕێی دەچنە هەر گوندێک، ئەوەی لەبیر ناچێت کە سوارەکان نان دەخۆن و دەحەوێنەوە، ئەسپەکانیشیان پێویستیان بە تاقەتکردنە، یانی دەبێت کا و جۆ و ئاویان بدرێتێ و ببەسترێنەوە و بحەوێنەوە. وردەکارییەکانی گێڕەرەوەش لە دیلبەرا ئانیدا بە شێوەیەکە هیچی لەبیر ناچێت، دوای نانخواردن باسی چوونە سەر ئاویش دەکات. کاتی خەوتن وێنە و دیمەنی دیوارەکانی بیر ناچێت، کاتێک سواری ئوتومبیل دەبن شێوازی هەڵسوکەوت و قسەکردنی سایەقەکەی بیر ناچێت.

دووەم: حەمدی بەگ، کارەکتەری سەرەکی:

حەمدی بەگ جگەلەوەی کارەکتەری سەرەکیی رۆمان کورتەچیرۆکەکەیە، گێڕەرەوەی هەمووشتزانی سنووردارە، هاوکاری گێڕەرەوەیە لە گێڕانەوەی دەقەکەدا و هاوسەفەری گێڕەرەوەشە لە گەشتە خەیاڵییەکەیدا. یەکێکیشە لە دڵدارەکانی زادینا، هەمیشە لە هەوڵدایە بۆ دۆزینەوەی زادینا و هەرگیز لە هەوڵەکانی ماندوو نابێت و کۆڵ نادات. گێڕەرەوە هەر لە سەرەتاوە وەکو عاشقێکی سەوداسەر وەسفی حەمدی بەگمان بۆ دەکات و دەڵێت: “حەمدی بەگ هەر وەختێ باسی زادینای دەکرد هۆش و گۆشی لای خۆی نەدەما …ل22 “. هەروەها لە رووی قەد و باڵا و سەر و سیماشەوە ئاوا وەسفی حەمدی بەگ دەکات و دەڵێت: “پیاوێکی کەڵەگەتی سوور و سپی راوەستا بوو. سەراپا رەشی پۆشی بوو …ل84” حەمدی بەگ کەسێکی خەمخۆریشە و دەستی یارمەتی بۆ لێقەوماو درێژ دەکات، گێڕەرەوە دەڵێت: “چیرۆکی کاکەسێی بۆ گێڕامەوە، پاشان داوای لێکردم منیش یارمەتی بدەم و بە یەکەوە کارێکی بۆ بدۆزینەوە…ل78” بیرۆکەی نووسینی دەقەکەش هی حەمدی بەگە و داوای هاوکاری لە گێڕەرەوە دەکات بۆ نووسینی: “ئەوینی زادینا بۆ دنیای خەیاڵی بردووم و سەرقاڵی کۆکردنەوەی حیکایەتەکانم، ئێستاش دەمەوێت من و تۆ، بەیەکەوە کتێبێک بنووسین…ل218 “. حیکایەتی عەشقی حەمدی شاعیر و زادیناش هەر لە رێگەی حەمدی بەگەوە دەزانین. حەمدی بەگ رۆژێک زادینا دەبینێت و ئاوێزانی یەکدی دەبن و کەمێک کەف و کوڵی دڵی دادەمرکێتەوە: “زادینا یەکڕاست هەستاوەتە سەرپێ و باوەشیان بەیەکدا کردووە، دەمیان خستۆتە نێو دەمی یەکەوە. یەکتریان رامووسیوە …ل234” حەمدی بەگ سەرەڕای هەموو شتێک مرۆڤێکی دڵناسکە و بە مردنی دایکی تێکدەشکێ و رەنگی پیری لێ دەنیشێت: “وەها گۆڕابوو، هیچ شوێنێکی لەو حەمدی بەگەی پێشتر نەدەچوو. گوتم: ئەوە چیتە؟ بۆ وات لێهاتووە؟ بە خەمبارییەوە گوتی: دایک مردن گاڵتە نییە. فرمێسک لە چاوەکانییەوە دابارین…ل240 “.

کەواتە گێڕەرەوە زۆر بەجوانی لە هەر سێ رەهەندەکەوە رەسمی کارەکتەری سەرەکیی دەقەکەی بۆ کردووین، کە بۆ ناساندنی هەر کارەکتەرێکی سەرەکیی دەق پێویستن ئەوانیش رەهەندی فیزیکی “ناساندنی سیما و قەد و باڵای کارەکتەر”، رەهەندی کۆمەڵایەتی “کارەکتەر سەر بە کام چین و توێژی کۆمەڵایەتییە”، رەهەندی دەروونی “حاڵەتی دەروونی کارەکتەر”. رەسمکردنی ئەم رەهەندانەش دەبێتە هۆی ئەوەی کارەکتەری حەمدی بەگ هەتا ماوەیەکی زۆر لە یادەوەریماندا بمێنێتەوە.

   سێیەم: زادینای ئێزدی، دووەم کارەکتەری سەرەکی:

“زادینا کچێکی بەلەباریک و سپیکەلانە بووە، دێم قەمەر بووە. دایکی کوردی دەریا دیتوو بووە و باوکی لە کوردانی ئێزدی بووە. خەڵکی شاری قەرس بووە، کچی بەفر بووە و چەشنی بەفر سپیوسۆڵ بووە…ل222 “

ئەگەرچی زادینا کارەکتەرێکی خەیاڵی و ئەفسانەیییە، بەڵام لەناو واقیعی دەقدا دەبێتە کارەکتەرێکی واقیعیش، بە پێچەوانەی داستانی دڵداریی مەم و زین و قەیس و لەیلاوە کە زین و لەیلا هەتا مردن وەفادارن بۆ دڵدارەکانیان و دڵ بە کەسی تر نادەن، زادینا سەرەتا دڵی بۆ حەمدی شاعیر لێ دەدات و سەمای بۆ دەکات، دواتر عاشقی دربۆی ئێزدی هاودینی دەبێت لەگەڵی هەڵدێت، دوای کوژرانی دربۆ ماوەیەک بەدوایدا وێڵ دەبێت. دواتر عاشقی حەمدی بەگ دەبێت و دوای ماچ و رامووسان وەکو ماسییەکی سرک فرتەی بۆ دەکات و لە دەستی ئەویش هەڵدێت. کەواتە زادینا هێندەی کارەکتەرێکی خەیاڵی و ئەفسانەیییە، هێندەش کارەکتەرێکی واقعییە و دەیەوێت بژی و سەما دەکات و نایەوێت پشت لە ژیان بکات. بۆیە زادینا کارەکتەرێکی سەرەکیی دەقەکەیە، چونکە ئەڵقەی پێکەوە بەستنی هەموو چیرۆکەکانە و چیرۆکی سەرەکیی دەقەکەش چیرۆکی ئەوە. زادیناش ئەو کارەکتەرەیە بە جوانی رەسم کراوە و خوێنەر نەک خۆشی دەوێت عاشقیشی دەبێت. زادینا بزوێنەری نووسینی دەقەکەیە و بەبێ زادینا رۆمان کورتەچیرۆکەکە لەدایک نەدەبوو.

چوارەم: دربۆی ئێزدی، دڵدارێکی ناکام:

دربۆی ئێزدی ئەو کارەکتەرەیە کە بەڕاستی عاشقی زادینا بووە و گیانی خۆی لەپێناوی عەشقی ئەودا بەخت کردووە. عەشقی راستەقینەی زادیناش هەر بۆ دربۆ بووە، بۆیە ئامادە بووە لەگەڵی هەڵبێت و گیانی خۆی بخاتە مەترسییەوە و سڵ لە مەترسییەکان نەکاتەوە. ناکامی دربۆ لە بەیتەکەشدا رەنگی داوەتەوە کە چۆن بەدەستی خەڵەف بووە بە قوربانی عەشقەکەی.”ئەو خەڵەفە پیسە کوی زانی کاکەدربۆ لە چایخانەی مام خەلیل ئیش دەکات؟ ئیدی زانیتی و لۆی هاتییە. نێڕوانێک چایخانە چۆڵ و هۆڵ بووە، خەڵەف ئامبازی بووە و خەنجەری لەسەر دری چەقاندییە… ل60″. دربۆ هاوشێوەی ئەو عاشقانەی لە چیرۆکی رەدووکەوتندا بەسەرهاتەکانیان دەزانین عاشقێکی گەنجی کەم ئەزموونە و بە ئاسانی دەکەوێتە داوی دوژمنەکەیەوە و سەری تیا دەچێت. دربۆ وەکو کارەکتەری دەقەکە زیاتر کارەکتەرێکی تەمومژاوییە و لە بەشێکدا دەیبنین و لە بەشێکی تردا تارمایییەکەی دەبینین، بەڵام خەمی دربۆ وەکو عاشقێکی بەمراد نەگەیشتوو، ئەو خەمەیە کە لە دڵی خوێنەردا دەمێنێتەوە.

پێنجەم: برایم، بلەکوێر، بەیتبێژێکی هونەرمەند:

بلەکوێر لەناو دەقەکەدا کارەکتەرێکی لاوەکییە، بەڵام گێڕەرەوە ئەرکێکی گرنگی پێ سپاردووە ئەویش گێڕانەوەی حیکایەتی زادینا و دربۆی ئێزدییە بەشێوەی بەیتێکی جوان و غەمگین، کە نووسەر دوای چەندان جار خوێندنەوەی بەیتەکانی توحفەی موزەفەرییە و گوێگرتن لە حەیرانی عاشقانەی حەیرانبێژە ناودارەکان توانیویەتی بەشێوەیەکی جوان و ناسک بەیتی زادینا بنووسێت. “بەخوای یەک کەلیمە چییە لە زاری ناترازێ، ئەگەر بەتەمای ئەوەی بن، ئەوە چەند ساڵە ئەم پیرە غەوارەیە لەم گوندەی ئێمەیە، بەهۆی ئەوە وا هیچ ناڵێ. کەس نازانێ خەڵکی کوێیە و لە کوێوە هاتووە. تەنێ ئەو گۆرانییە دەڵێ وا باسی ژنێکە بە نێوی زادینا…ل42” ئەگەرچی بلەکوێر بەیتبێژێکی ئاسایییە و گێڕەرەوە راگوزەر وەسفی دەکات، بەڵام هەڵگری سیفاتی هونەرمەندی راستەقینە و بەهەڵوێستە کە تەنیا بۆ هونەرەکەی دەژی و هیچ کەسێک ناتوانێت ناچاری بکات شتێک بڵێت کە خۆی حەزی لێ نەکات و لەگەڵ چڕینی گۆرانییەکەیدا ئاوێتەی ئاوازەکەی خۆی نەبێت و نەهەژێت. بۆیە بلەکوێر رۆحی کردووە بە بەری بەیتی زادینادا و بەیتەکەی بە نەمری هێشتۆتەوە.

ماوەتەوە بڵێم، ئەوەی لێرەدا نووسیومە شیکردنەوە و لێکدانەوەی خۆمە وەکو خوێنەرێکی ئەم دەقە، دەشێت کەسێکی تر بەشێوەیەکی تر دەقەکە بخوێنێتەوە و بیروبۆچوونی جیاوازی هەبێت. ئەمەش شتێکی ئاساییە و دەقەکە دەوڵەمەند دەکات، گرنگ ئەوەیە خوێنەری زیرەک ئەو خاڵانە روون بکاتەوە کە رەنگە لەلای خوێنەرێکی ئاسایی روون نەبن. من پێم وایە ئەم دەقە شاکاری مەحموود نەجمەدینە و لووتکەی کاری ئەدەبی ئەوە، بۆیە دیسان پیرۆزبایی لێ دەکەم و هیوادارم بەردەوام بێت و هەمیشە بگەشێتەوە.

 *دیلبەرا ئانی، مەحموود نەجمەدین و فورات سەیدۆ، چیرۆک، دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، چاپی یەکەم، 2025.

[1] رۆمان چییە؟ ئەوەی پێویستە رۆماننووس بیزانێت، زنجیرەی کتێبی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم 73. چاپی یەکەم، 2012، ل123-124.

[2] هەمان سەرچاوە، ل50.

[3] هەمان سەرچاوە، ل26.

[4] ئەدەب و هونەری کوردستانی نوێ ژمارە (1090). (29-5-2019)

[5] رۆمان چییە؟ ئەوەی پێویستە رۆماننووس بیزانێت، زنجیرەی کتێبی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم 73. چاپی یەکەم، 2012، ل116.

[6] هەمان سەرچاوە، ل99 و ل108.

[7] هەمان سەرچاوە، ل99 و ل108.

[8] هەمان سەرچاوە، ل121.

[9] هەمان سەرچاوە، ل106.

The post لێکدانەوەی دیلبەرا ئانی، شاکاری مەحموود نەجمەدین appeared first on ژنەفتن.

شفام* وتی: (باشە، ئەم جێگایەم دەوێت. بەڵام تەنها، بێگومان تێدەگەیت، دەمەوێت بزانم ژوورەکە لەگەڵ کێ هاوبەش دەکەم؟ نەک لەبەر ئەوەی دەترسم، هیچم نییە لێی بترسم، هاوبەشەکەم -پێم وایە ئەو کەسانەی شەویان لەگەڵ بەسەر دەبەین بە هاوبەش ناو دەبرێن- ئێستا لە ژوورەکەدایە؟).

(بەڵێ، لە ژوورەکەدایە و نووستووە).

(نووستووە!) شفام وشەکەی دووبارە کردەوە، پاشان فۆڕمی تۆمارکردنەکەی وەرگرت، بۆ کارمەندی پێشوازییەکەی پڕ کردەوە و دایەوە، دواتر ڕۆیشتە سەرەوە. کاتێک شفام ئەو ژوورەی بینی کە کارمەندەکە ژمارەکەی پێدابوو، کاوەخۆ هەنگاوەکانی خاو کردەوە و  هەناسەی خۆی ڕاگرت، بەو هیوایەی گوێی لە دەنگەدەنگێکی پیاوە بێگانەکە بێت. پاشان لەبەردەم کونی دەرگاکە چەمییەوە، ژوورەکە تاریک بوو. لەم کاتەدا گوێی لە کەسێک بوو بە قادرمەکەدا سەردەکەوت، ئێستا دەبێت شتێک بکات. دەتوانێت بڕوات، یان وا خۆی دەربخات کە هەڵەی لە ڕێڕەوەکەدا کردووە، یان دەتوانێت؛ بچێتە ژوورەوە، ئەو ژوورەی ژمارەکەیان پێداوە، کە دوو جێخەوی تێدایە، یەکێکیان کەسێکی لەسەر خەوتووە.

 شفام دەستی خستە سەر دەسکی دەرگاکە و کردیەوە. پاشان لە دوای خۆی دایخستەوە، بە دەستەکەی تریشی بە دوای پلاکی گڵۆپەکە دەگەڕا، بۆ ساتێک وەستا -وا بیری کردەوە کە هەردوو جێخەوەکە دەبێت لەم شوێنە بن- گوێی لە دەنگێک بوو، کە تێر و توند بوو:

(بووەستە! تکایە گڵۆپەکە هەڵمەکە. چاکەیەکم لەگەڵ دەکەیت ئەگەر ژوورەکە بە تاریکی بهێڵیتەوە).

شفام بە سەرسامییەوە وتی: (ئایا چاوەڕێی من بوویت؟)، بەڵام هیچ وەڵامێکی دەست نەکەوت، لەجیاتی ئەوە بێگانەکە گوتی: (نەکەویت بەسەر گۆچانەکەمدا، تکایە وریابە نەکەویتە سەر جانتاکانیشم. بهێڵە بەرەوە جێخەوەکەت ئاڕاستەت بکەم؛ سێ هەنگاو بەرەو لای دیوارەکە بڕۆ، پاشان بەرەو لای چەپ سێ هەنگاوی تر بڕۆ، دەستت بەر تەختەی جێخەوەکەت دەکەوێت).

 شفام گوێڕایەڵی پیاوەکە بوو، گەیشتە جێخەوەکە و جلەکانی دانا و خۆی خزاندە ژێر پەتووەکەوە. گوێی لە هەناسەی پیاوە بێگانەکە بوو، لە دڵی خۆیدا هەستی بەوە کرد بەو جۆرە خەوی لێ ناکەوێت.

دوای چەند ساتێک بە دوو دڵییەوە وتی: (بەڕاست، ناوم شفامە).

(باشە!) بێگانەکە وتی، (تۆ لەبەر کۆبوونەوەیەک لێرەیت؟)

(نەخێر، ئەی تۆ؟)

(نەخێر)

(لەبەر ئیش؟)

(نەخێر، لەڕاستیدا نا!)

شفام وتی: (ڕەنگە نامۆترین هۆکارم هەبێت بۆ ئەوەی یەکێک گەشت بۆ ئەم شارە بکات). لەسەر شۆستەی ویستگەکە، یەکێک لە شەمەندەفەرەکان ڕێڕەوەی خۆی دەگۆڕێت، زەوییەکە لەرییەوە، لەگەڵ لەرینەوەکەی هەردوو جێخەوەکەش کە ئەو دوو پیاوەی لەسەر پاڵ کەوتبوون، لەرینەوە.

بێگانەکە وتی: (دەتەوێت لەم شارە خۆت بکوژیت؟)

شفام گوتی: (نەخێر، وا دەردەکەوم؟)

بێگانەکە وتی: ( نازانم چۆن دەردەکەویت، ژوورەکە تاریکە).

شفام بە تۆنێکی دڵخۆش و نادڵنیاوە وتی: (کوڕێکم هەیە، دێوێکی بچکۆلە، لەپێناو ئەودا لێرەم).

(لە نەخۆشخانەیە؟)

(کێ وای وتووە؟ ئەو ساغە. کەمێک بێڕەنگە، دەتوانم ئەوە بڵێم، بەڵام هەر ساغە. دەمەوێت پێت بڵێم بۆ چی من لێرەم، لەم ژوورەدا لەگەڵ تۆم، وەک چۆن وتم، بابەتەکە پەیوەستە بە کوڕەکەمەوە. ئەو زۆر هەستیارە، شنەبایەک برینداری دەکات، سێبەرێک وەڕسی دەکات. ئەم نەگریسە، ڕۆحیکی شووشەیی هەیە. هەموو بەیانییەک، کاتێک دەچێت بۆ قوتابخانە، لە پشت پەرژینەکە دەبێت بووەستێت، چاوەڕێی تێپەڕینی شەمەندەفەری بەیانییان بێت. ئەم منداڵە لەوێ دەوەستێت و دەست ڕادەوەشێنێت، بە پەرۆشی و نائومێدییەوە دەست ڕادەوەشێنێت).

(پاشان چی؟)

(پاشان) شفام بەردەوامی پێدا (پاشان، دەچێت بۆ قوتابخانە، کاتێکیش دەگەڕێتەوە بۆ ماڵەوە واق وڕماو و کاسە، هەندێک جاریش بە گریان دەتەقێتەوە. ناتوانێت ئەرکەکانی قوتابخانەی جێبەجێ بکات. نایەوێت لەگەڵ کەسیش یاری بکات یان بدوێت. یەک مانگە ئەوە دۆخەکەیەتی. ڕۆژ دوای ڕۆژ، ئەم منداڵە زۆر بە سادەیی خۆی نەخۆش دەخات).

(چی وای لێ دەکات وا هەڵسوکەوت بکات؟)

شفام وتی: (سەیرکە، شتەکە نامۆیە! منداڵەکە دەست ڕادەوەشێنێت- چەند خەمگینە بۆ ئەو- هیچ یەکێکش لە سەرنشینەکانی شەمەندەفەرەکە دەستی بۆ ڕاناوەشێنن. ئەویش زۆر جدییانە لە بابەتەکە دەڕوانێت. بە ڕادەیەک –خۆم و هاوژینەکەم- ترسێکی زۆرمان هەیە، ئەو دەست ڕادەوەشێنێت و کەسیش لە بەرامبەردا دەستی بۆ ڕاناوەشێنێتەوە، ناتوانرێت زۆر لە سەرنشینەکان بکرێت بۆ ئەم بابەتە).

(کەواتە تۆ، بەڕێز شفام، دەتەوێت بە گەشتکردنت بە شەمەندەفەرەکەی سبەی بەیانی، دەست بۆ کوڕەکەت ڕابووەشێنێت، بە مەبەستی کەمکردنەوەی ئازارەکەی؟)

(بەڵێ، بەڵێ).

بێگانەکە وتی: (منداڵان هیچ گرنگ نین بەلامەوە، ڕقم لێیانە، خۆمیان لێ دوور دەخەمەوە، چونکە بەهۆی ئەوانەوە -ئەگەر ئەم ڕستەیە بەڕاستی وەرگریت- هاوژینەکەم لەدەست دا، ئەو لە ژانی لەدایکبوونی یەکەم منداڵماندا مرد).

شفام وتی: (بەداخەوەم). پاشان لە جێخەوەکەیدا پشووی دا. هەستی کرد کە دەتوانێت ئێستا نووقمی خەو ببێت.

بێگانەکە پرسی: (کەواتە گەشت بۆ کورتزباخ دەکەیت، وایە؟)

(بەڵێ).

بێگانەکە ڕاشکاوانە وتی: (هیچ بیرۆکەیەکت هەیە سەبارەت بەوەی ئەنجامی دەدەیت؟ شەرم لە خۆت ناکەیت، لەوەی منداڵەکەت دەخەڵەتێنیت؟ ئەوەی پلانت داناوە ئەنجامی بدەیت، دەبێت دانی پێدا بنێیت کە هەڵخەڵەتاندنە).

شفام بە تووڕەیییەوە وەڵامی دایەوە: (خۆت بە کێ دەزانیت؟ چۆن بەو شێوەیە قسە دەکەیت؟) پاشان سەری خۆی بە پەتووەکە داپۆشی، چەند ساتێک بەو شێوەیە مایەوە تا خەوی لێکەوت.

بۆ سپێدەی ڕۆژی دواتر کە خەبەری بوویەوە، سەرنجی دا بە تەنیا لە ژوورەکەدایە. تووشی شۆک بوو کە سەیری کاتژمێرەکەی کرد، تەنها پێنج خولەکی ماوە بۆ شەمەندەفەری بەیانیان، ئەستەمە پێی ڕابگات.

پاش نیوەڕۆ، کە زانی خەرجی شەویکی تری ئەم شارەی پێ نییە، نائۆمێدانە گەڕایەوە شارەکەی خۆی.

کوڕەکەی دەرگای بۆ کردەوە، دڵخۆش بوو، خەریک بوو لە دڵخۆشیدا دەفڕی. خۆیدا بەسەر باوکیدا، پەرۆشانە دەیکێشا بە ڕانی باوکیدا. پێی وت: (ئەمڕۆ یەکێک دەستی بۆ ڕاوەشاندم، بۆ ماوەیەکی درێژ دەستی بۆ ڕاوەشاندم).

شفام پرسی: (گۆچانی پێ بوو؟)

(بەڵێ، پیاوێک بە گۆچانەوە، دەستسڕەکەی بە گۆچانەکەیەوە بەستبووەوە و بۆ ماوەیەکی زۆر لە پەنجەرەکەوە گۆچانەکەی بۆ ڕاوەشاندم، تا لە ئاستی بینینم ونبوو).

***

*شفام، ناوی پاڵەوانی ئەم چیرۆکەیە، ناوەکەشی بە واتای (ئیسفنج) دێت.

-زیگفرید لینز (١٩٢٦-٢٠١٨) یەکێکە لە دیارترین نووسەرانی ئەڵمانیای دوای جەنگ. زیاتر لە بیست ڕۆمان و شانۆگەری و کۆمەڵە چیرۆکی هەیە، ساڵی ٢٠٠٠ براوەی خەڵاتی گۆتە بووە بۆ سەرجەم نووسینەکانی.

The post شەوێک لە ئۆتێلدا appeared first on ژنەفتن.

– ئەی ستالین؟

– ستالین نا. بەڵام دەزانم ئەو دووانە کێشەیان زۆرە پێکەوە، بەجۆرێک نەکردەیە پێکەوە هەڵبکەن.

حەز دەکەیت چیرۆکی ستالین و لێنین باس بکەم؟

– بێگومان. کوردێک لێنینی بینیبێت یەکجار سەرنجڕاکێشە.

– بیرت بۆ لێنین نەچێت. مەبەستی من ڤڵادمێر نینە، ئەو لێنینەی من بینیم پشیلەیە. ستالین و لێنین دوو نێرە پشیلەی نیشتەجێی شاری ئێمەن.

– پشیلە؟

– بەڵێ پشیلە بوو.

– هههممم.

– هاوینی پار [ساڵی ٢٠٢٥] لە شاری کۆلن پشیلەیەکی نازدارم بینی، ناوی لینین بوو. بەڵام چ پشیلەیەک! نازدار و نیان، نەرم و نۆڵ و میهرەبان. هەتا دڵ بیەوێت هۆگر و میواندۆست. دیارە بزێو و پڕ وزە بوو. لە ماڵی خاتوونێکی شانۆکار دەژیا، لێنین و خاتوونی شانۆکار لەوە دەچوو لە ڕوحدا دووانە بن. هەردوو لە بەر دڵان، بەجۆرێک لە یەکەم چرکەی بینینەوە هەردووکیان گۆشەیەکی جێگیر لە دڵی بەرانبەردا دەستەبەر دەکەن.

خاتوونی شانۆکار باسی لەوە دەکرد؛ لە بنەڕەتدا لێنین لە لای ستالین بووە و لە ماڵی خاتوونێکی هاوڕێی پێکەوە نیشەجێ بوون. بەڵام ستالین یەکجار سەردەست و بێدڵ بووە بەرانبەر بە لێنین، پاش جەور و ستەمێکی زۆر لێنین چەند جارێک لە دەستی هەڵدێت، بەڵام نەوایەک نابینێتەوە تاکو بیکات بە داڵدە. نە کەس لێنین دەگرێتە خۆی و نە ستەمی ستالین کۆتایی دێت. لێنین لە سۆنگەی ستەمی ستالینەوە هەموو ڕۆژێک دۆزەخ بە چاو دەبینێت و مردن بە ئاوات دەخوازێت. خانمی خاوەن ماڵ ناچارە بەدوای پەناگەیەکدا بگەڕێت بۆ لێنین، چونکە لەو وایە خەتاکە هی لێنینە نەک ستالین. تومەز ستالین لە بنەڕەتدا خانمی خاوەن ماڵی بە هەڵەدا بردووە. ئەنجام پیاوی پۆڵایین ئەم لێنینە بەلەنگازە دەردەپەڕێنێت.

خانمی خاوەن ماڵ ڕوو لەم خاتوونە شانۆکارە دەنێت کە هاوڕێیەتی. داوای لێ دەکات بۆ ماوەیەک پەنای لێنین بدات. پەنای بدات و ستالینی داماو لە جەور و جەفای لێنین ئازاد بێت. خانمی شانۆکار دڵێکی هەیە لە پەڕەی گوڵ، دەروونێکی هەیە ئاوەدان بە ئاونگی دڵاوایی، ژنێکە گیانی پڕە لە تاڵەکانی ڕووناکی، لێنین دەگرێتە خۆی، دەرگای میهرەبانی و باوەشی گەرمی خۆی بۆ دەکاتەوە. بە ماوەیەکی زۆر کەم لێنین لە پەنابەرێتییەوە دەبێت بە ئەندامی ماڵەکە. خانم ماڵەکەی بە جۆرێک ڕێک دەخاتەوە لەگەڵ سەلیقە و حەزی لێنین بگونجێت. خانم دەبینیێت لێنین وەکو ئاوێکی رەوان دێت و دەچێت. ڕەنگێکی دیکە بە ماڵەکەی دەبەخشێت. لێنین دەبێت بە سەرچاوەی وزە و ئارامی بۆ خۆی و ماڵەکەی.

پاشان بۆ خانمی شانۆکار و لە ڕێگەی ئەمیشەوە بۆ خانمی پێشوو ئاشکرا دەبێت کە لە بنەڕەتدا لێنین ستەمکار نەبووە، بەڵکوو ئەوە ستالین بووە ستەمی لە لێنین کردووە و بەم دەردەی بردووە. خانمی شانۆکار لە باسی لێنیندا بە جۆرێک شتەکانی شی دەکردەوە وەکو ئەوەی لە ئاکتێکی یەکجار هەستیاری شانۆییدا بێت، دەیگوت؛

گەر ئەم لێنینە بەستەزمانە زاری هەبا دەمزانی چۆن داد و بێدادای خۆی سەبارەت بە ستەمی ستالین بە هەموومان دەگوت، چۆن زوخاوی لە دەست ئەو دیکتاتۆرە هەڵدەڕشت، بەڵام مخابن بێ زارە، بێ زار، جەخار.

لێنین لە کن خانمی شانۆکار ژیانێکی شاهانەی دەست پێ کرد. ژیانێکی پڕ شکۆ، ژیانێک بۆ کەم پشیلە دەستەبەر دەبێت. بەڵام ئەم لێنینە نەگبەتە، لەوە دەچێت “بەختەکەی لە ئەزەلەوە سیاچارە بووبێت”، بۆیە بەهاری ژیانی پڕ شکۆی، ماوەی مانەوەی لە ماڵی ئەم خاتوونە شانۆکارە درێژەی نەکێشا. هاوسێ و دراوسێ گەلەکۆمەیان لێکرد، بەناوی ئەوەی لێنین بزێوە، ڕێنمایی زاگۆنی ئاژەڵان پەیڕەو ناکات، وەخت و ناوەخت نازانێت، پەلاماری پشیلەکانی گەڕەکی داوە، بەچاوی خۆیان بینیویانە خواردنی لە دەم فڕاندوون، ئازاری هەندێکیانی داوە، هەروەها بانگەشەی ئەوە دەکەن کە دەتوانن هەموو ئەم شتانە لە دژی لێنین بسەلمێنن، هەندێک جار بابەتی وەکو میزکردن و شتی دیکەیان بۆ لێنین دەهۆنییەوە کە خانمی شانۆکار بە توندی هەموو ئەو تۆمەتانە ڕەت دەکاتەوە و ئامادەیە لە پێش هەموو دادگا و لەبەردەم هەموو دادوەرێکدا لە دژی ئەم شتانە داکۆکی لە لێنین بکات، کەچی زۆرینە، ئاخ زۆرینە، زۆرینە لە سەر هەق بوون و لێنینیان ناچار کرد نەک ئەو ماڵە بەڵکوو گەڕەکیش بەجێ بهێڵێت. بەڵێ واژۆیان کۆکردەوە و لێنین گەڕەکبەدەر کرا. ئاخ لێنینی داماو.

لەم شارەی ئێمە قەیرانی خانوو هەیە، ماڵ و نشینگە بە ئاسانی دەست ناکەون، هەیشبن یەکجار گرانن، لێرە بە پیشەی شانۆکاری دەڵێن؛ پیشەی بێ نان، بۆیە خانمی شانۆکارمان نەیتوانی ماڵ بگوڕێت و ناچاریان کرد دەستبەرداری لێنین بێت. لێنینیان سپارد بە چارەنووسی نادیار.

بزانە ژیان و دنیا هەروەها هاتووە و چووە، ئەم لێنینە بەستەزمانە وێڵ و ئاوارە کرا و ستالینیش هەر لە جێی خۆی و لە ناز و نیعمەتدایە.

خانمی شانۆکار هەست دەکات بەتەنیا ماوەتەوە، هەست دەکات ئەندامێکی ماڵەکەی بە داری زۆرێ دەربەدەر کراوە، هەست دەکات لە زوڵمی ستالینەوە تاکو ستەمی دەرودراسێ بەدی و ناهەقی درێژبۆتەوە، ناهەقییەک هیچ داد و هیچ دادگایەک، تەنانەت هیچ زاگۆنێک فریای ناکەوێت، خانمی شانۆکار دەڵێت؛

گەر زمانی هەبا ئێستا ئەو داماوە قسە بەنێوبانگ و کاریگەرەکەی هەملێتی هەزار پات دەکردەوە؛ “هەم یان نیم، ئەمە پرسیارەکەیە”. ئاخ لێنینی داماو چەند تاسەتم کردگە.

هەر کاتێک خانمی شانۆکار دەبینم بەشێک لە قسەکانی یان نمونەهێنانەوەی دەچێتەوە سەر باسی لێنین، لە جەوری ستالینەوە دەست پێ دەکات و بە گەلەکۆمەی دەرودراوسێ کۆتایی پێ دێنێت، منیش هەر جارێک خەیاڵ دەمداتە دەست بیرەوەری و بیرەوەرییش هەر جارە و دەمباتەوە بۆ لای رووداوێکی راستەقینەی تەمەنم؛

[چەپکێک لە وتەکانی لێنین]؛ کتێبێکی قەدەخە بوو لە هەشتاکاندا دەمانخوێندەوە. خوێندنەوەی ئەو کتێبە دەکرا مردنی پێوە بێت، بەڵام ئێمە دەمانویست، نەخێر ئامانجامان بوو بۆ ئەوەی لە فەلسەفە و هزری لێنین حاڵی بین بە گیانی خۆمان، بە ژیانی خۆمان باجەکەی بدەین، بۆچی؟ ئەوسا نەمدەزانی…

یان پەڕاوی [ستالین و چەک] تەنانەت جارێک لە باکوری نیشتمان گوێم لە سرودێکی شۆڕشگێڕانە بوو؛

[ستالین دگۆت سیلاح و سیلاح].

کاتێک خانمی شانۆکار دەربارەی لێنین دەدوێت، منیش هەر جارەی دەچمەوە لای گەوجێتییەکی تەمەنی خۆم و نەوە گیرۆدەکانی ئەوە ڕۆژگارەمان.

خانمی شانۆکار بە سیمایەکی خەمگین، بە دوو چاوی پڕ خوناو و بە زمانی زامدارەوە بەردەوام باسی لێنینم بۆ دەکات. بەڵام من؟

منیش هەندێک جاریش سەیرم، لە ناوەوە پێکەنین دەمگرێت، نەک بۆ چارەنووسی لێنین، نەک بۆ چیرۆکی خەمگینی خانمی شانۆکار، نەخێر، بیرئانین دەماتەوە بۆ کن کابرایەکی حولحولی عامودایی [رۆژئاوای نیشتمان].

جارێک لە عامودا کۆنفرانسێکی فراوانی حیزب و لایەنە سیاسییەکانی کوردی رۆژئاوا ساز دەکرێت. کوردی ڕۆژئاوا حیزبیان یەکجار زۆر، گەر ئەوەندەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیان نەبێت بەدڵنیایی بەشی پەنجا ملیۆن کورد حیزبیان هەیە، ئەی چی؟ ئەم وەڵاتی ئەڵەمانەی کە ستالین و لێنین “هەردوو پسیک” تێیدا دەژین، هەشتا و سێ ملیۆن مرۆڤی تێدا دەژی، بەڵام ئەوەندەی کوردی ڕۆژئاوا حیزبی تێدا نییە.

– بەڕاستتە؟

– بچۆ لە ژیریی دەستکرد بپرسە ئازیزم، بچۆ لەو بپرسە ناچاریت بڕوا بە من بکەیت؟ نەخێر ناچار نیت. رێم بدە با باسی ئەو کۆنفرانسەی عامودات بۆ بکەم؛

نوێنەرانی حیزبە کوردییەکان لەو کۆنفرانسەدا هەر کامیان کاتێک هەڵدەستن بۆ ئاخافتن بە ڕستەیەکی لێنین دەست پێ دەکەن؛ [مینا هاوڕێ لێنین گۆتییە.. وەکو لێنینێ مەزن گۆتییە.. لێنین د جهەکی دە گۆتییە.. لێنین ب خوە وسا نەگۆتییە.. لێنین د ڤێ مژارێ دە جودا فکرییە.. لێنین د دەربارێ مافێ کێمنەتەو دە دبێژێ.. لێنین د ڤێ واری دە وەها دفکرێ.. لێنین، لێنین، لێنین ،،، و لێنین]

تاکو درەنگانی ئێوارە کۆنفرانس بەردەوام دەبێت و لە ئاسمانی کۆنفرانسیش بەردەوام ناڤ و هەڤۆکی لێنین دەبارێت.

کاتێک کۆنفرانس تەواو دەبێت، یارۆی حولحولیی عامودایی دبێژە، بەڵام بەو پەڕی متمانەوە دبێژە:

[ئیتر لەمەودوا جگە لە هەڤاڵ لێنین، هەر کەسێک باسی کوردایەتی بکات بڕوای پێ ناکەم].  

مخابن لەبەر خەمی لێنین نەکردە بوو بەسەرهاتی ئەو کابرا حولحولییە بۆ خانمی شانۆکار بگێڕمەوە، ترسام شاش شتەکەم لێوەربگرێت.

ئێستا من هەر کاتێک خانمی شانۆکار ببینم دەبێت پرسیاری لێنینی لێ بکەم، نەیشپرسم ئەو بە پەیڤێکیش بێت دەچێتەوە سەر بابەتی لێنین و ستەمی ستالین و دەرودراوسێ لە دژی لێنینی داماو، هەرچەند دەڵێت؛

ئاخ لێنین داماو! مرۆڤ دڵی ژان دەکات. زاتەن ماڵەکەیشی وەکو سەردەمی لێنین ماوەتەوە بێ دەستکاریکردن، شوێنی خەوەکەی، کەرەستەی گەمەکردن و خواردنی، نوێنەکەی و هەموو هەموو شتەکانی لێنین ماونەتەوە. چما دڵی دێت لە ناویان بدات؟ باوەڕ ناکەم هەرگیز دڵی بێت.

بەڵام منیش بەردەوام لە ناخمدا خەم و خەندەیەک یەکانگیز دەبنەوە؛

خەمی ئاوارەبوونی لێنین و خەندەیەک کە یارۆی عامودایی و حاڵیبوونی وی لە دنیای سیاسەت سەرچاوەیەتی.

The post لێنین [کەمێکیش ستالین] appeared first on ژنەفتن.

باران بە نەرمی دەبارێ وەک ئەو کەسانەی کە فێر بوون بە بێدەنگی بگرین. شووشەکان هەڵم گرتوویانە و هێڵی تنووکی باران دایپۆشیون، هێڵەکان لە یەکدی جیا دەبنەوە و دیسان یەک دەگرنەوە وەک بیرەوەرییەکان…

لە پشت پەنجەرەکە لە سەر کورسییەک دانیشتووم، کتێبم بە دەستەوەیە و قاوەیەکی تازەشم لە تەنیشتە، هەڵمی قاوەکە تێکەڵ بە هەڵمی شووشەکان دەبێ و خەیاڵیشم هەوەتر…

لە دوێنەوە خوێندنەوەی ڕۆمانی “باڵندەکانی دەم با”م دەست پێ کردووە، ڕەوتی گێڕانەوەی  چیرۆکەکە و ترپەی باران دۆخێکی هێوەر و دوور لە قرموقاڵی ڕۆژانەی بۆ ساز کردووم. بە ئەسپایی ماملێ لە تەلەفۆنەکەمدا دەچریکێنێ؛ (وەی وەی وەی بارانە… ئەی پاییزە و گەڵاڕێزانە…) لە پڕا دەنگی زەنگی تەلەفۆنی ماڵی دراوسێکەمان دێت و هەموو ‌هێوربوونمی وەک لمی بن لێوانێکی بنەنیشتە تێکەڵ دەکات. سەر هەڵدێنم چاو لە کاتژمێرەکە دەکەم ٣:١٥یە، دیسان هەمان کات، هەمان خولەک؛ ئەو کاتەی کە هەموو ڕۆژێک دەگاتە ئەوەی بۆ ماوەیەک هەستێکی سەیر هەموو جەستەم لەخۆ دەگرێ… وەک ئەوی کات ڕاوەستابێت و تەنیا من بمێنمەوە لەگەڵ خۆم. لەو ساتەدا دەنگەکان دوور دەکەون، چاوەکان وەک وێنەی کامێرایەک لە سەرەتا لێڵ دەبێ و دواتر دیمەنێکی ڕوونت پیشان دەدا…

سەر هەڵدێنم دەنگی زەنگی تەلەفۆنە سەوزە تۆخەکەی ماڵ پوورم دێت، من لە ژوورە بچووکەکەی پشتەوە خەوتووم، هەموو بە هۆی ئازادبوونی باوکمەوە لەوێن، بەڵام سەیرە بۆ کەس هەڵی ناگرێت؟ بۆ کەس وڵامی تەلەفۆنەکە ناداتەوە؟ خەوم دێت چاوم دەبەستم و پەتووە بچکۆلانەکەم کە بەس تا ئەژنۆکانم دادەپۆشێ دەدەم بەسەر دەموچاومدا، بەڵام دیسان دەنگی تەلەفۆنەکە ناهێڵێت…

چاو لە ژوورەکە دەکەم دایکم لام نەماوە ڕەنگە کاتێ کە من خەوتووم چووبێتە بۆ لای میوانەکان. دەنووزێنم دەڵێم بەشکم دایکم بێت بۆ لام، بەڵام کچە پوورم کە دوو ساڵ لە من گەورەترە دەرگاکە دەکاتەوە دەڵێ تەلەفۆنەکە هەڵگرە، سەیری دەکەم و هیچ ناڵێم، تەلەفۆنەکە دادەخەن. دوای چەن چرکە دیسان زەنگ دەخواتەوە. کچی پوورم دەستم دەگری و دەمباتە لای تەلەفۆنە سەوزە تۆخەکە.. چەن ڕقم لەو ڕەنگە بوو لە ڕەنگی جلی پاسدارەکانی زیندان دەچوو.

تەلەفۆنەکە هەڵدەگرم: ئەلۆ

:سلام خوبی؟[1]

فارس بوو!!!

:خوبی دختر جان.[2]

تەمەنم هێند بچووک بوو کە هەمووان سەریان سووڕدەما لەوەی دەزانم بە فارسی قسە بکەم!

گێژ بووم بەڵام کوتم ممنون

:خوشحالی کە بابات اومدە خونە دیگە مارو نمی بینی؟[3]

وتم؛ بلە خیلی خوشحالم. ئەو ڕوژانەی وا دەچووین بو تاران و بەر دەرکەی زیندانم هاتەوە یاد کە دایکم و ئەوان بە زۆر فێریان دەکردم کە بە فارسی بڵێم باباجان خوبی، دوست دارم، کی میای خونە؟

:انشااللە کە منو یادتە؟[4]

هیچم نەکوت، ترسابووم…

: منم برادر…

زۆر ترسام نەمتوانی هیچ بڵێم

:زنگ زدم بگم مرخصی بابات تموم شدە بهش بگو تا یک ساعتە دیگە میام دنبالش…[5]

زریکاندم…

دەنگی زریکانی من و گاڵتە و قاقا و پێکەنینی مام و ئامۆزا و پوورزاکانم تێکەڵ بە یەک بوون…

بیستۆکی تەلەفوونەکە لە دەستم داکەوت و دای بە سەر قامکە گەورەکەی قاچمدا…

هەموو گیانم دەلەرزێ، کتێبەکە لە دەستم بەردەبێتەوە.. ڕیک وەک بیستۆکی تەلەفۆنەکە… قامکی پێم هەمان زامی جارانی دەکولێتەوە، کتێبەکە هەڵدەگرمەوە، لاپەڕەکان ئاڵۆزاون وەک هێڵی تنووکی بارانی سەر شووشەکە… شوێنەواری ئەوەی کە تا کام لاپەڕەم خوێندەتەوە وەک دڵۆپی باران لە هیچ شوێنێک دیار نەبوو، کتێبەکە چیرۆکی خۆی درێژەدابوو و مێشکی منیش چیرۆکی خۆی.

ئەو ساڵانە هەموو کەس دەیگوت مەترسە، بەڵام ترس هەموو کات زووتر لە خۆم لە خەو هەڵدەستا. ئەو کات لام وابوو خەو، تاریکی، دەنگ و زمانی نامۆ بەشێکن لە ترس و لە پشت دەرگاکانەوە وەستاون.

ئێستا ساڵانێک و تەمەنێکی زۆر تێپەڕیوە، خانووەکە، ژوورەکە، ڕوخسارەکان و… گۆڕاون، بەڵام هەندێک دەنگ هێشتا وەک خۆیان ماون…

(لە داخی ڕۆژگارە گیانە تۆبە لە تۆبەی دەکەم…) بە دەنگی ماملێ دێمەوە بەخۆمدا، بۆنی قاوەیەکی ساردەوەبوو و کتێبێکی  زەردهەڵگڕاو کە تیشکی برووسکەیەکی ئاسمان لێی داوە تێکەڵ بەیەکدی دەبن. هێشتا باران دەبارێ بەڵام نەک بە هێوری… 

زەردەخەنەیەک دەکەم و دەڵێم ڕەنگە ئاسمانیش پێداچوونەوەیەکی لە ڕابردووی خۆی کردووە.

[1] سڵاو باشی؟

[2] باشی کچە گیان؟

[3] خۆشحاڵی باوکت هاتووەتەوە ماڵ و ئیتر ئێمە نابینی؟

[4] ئینشائەڵا منت لەبیرە؟

[5] زەنگم دا بڵێم مۆڵەتەکەی باوکت تەواو بووە، پێی بڵێ تا یەک سەعاتی تر دێم بە دوایدا

The post ئەو لای من لە تەمدا appeared first on ژنەفتن.

 هەندێک جار ئەشێت، لە ناوەڕاستی ئەم ڕێگە بێکۆتاییەدا، وابێت بە بیرتدا کە لەوێ بەدواوە هیچ شتێکی تر نییە. لەبەری ئەوبەرەوە، لە پاش کۆتاییهاتنی ئەم دەشتە خاک شەقبردووە بە قڵیشی پاش وشکەوەبوونی جۆگەلەکان، هیچ شتێک نادۆزیتەوە. بەڵام بە پێچەوانەوە، شتێک لەم ناوەدا هەیە. لەوێ گوندێک هەیە. وەڕینی سەگەکان دێنە بەرگوێ و بۆنی دووکەڵ لە هەوادا و چێژبینین لەو بۆنوبەرامەی خەڵکی هەروەکو ئەوەی بڵێیت هیوایەک بێت.

بەڵام گوندەکە هێشتا هەر دووردەستە. بەتەنیا (با)یە کە لێمانی نزیک دەکاتەوە.

لە خۆرکەوتنەوە ئێمە بەڕێگەوەین. ئێستاکە کات وا نزیکەی چواری پاش نیوەڕۆیە. یەکێک ڕوو دەکاتە ئاسمان، چاو دەبڕێتە ئەو شوێنەی خۆری پێوەیە، و دەڵێ:

“نزیکی چواری پاشنیوەڕۆیە.”

ئەو کەسە مێلیتۆن-ە. لەگەڵ ئەودا فاوستینۆ و ئێستێبان ڕێ دەکەن و منیش. ئێمە چوار کەسین. ئەیانژمێرم: دووان لە پێشەوە، دووانەکەی تر لە دواوەن. ڕوو وەردەگێرمە دواوەوە و هیچ کەسی تر نابینم. ئەوسا بە خۆم ئەڵێم: “ئێمە چوار کەسین.” دەمێک لەمەوبەر، دەوروبەری سەعات یازدە، زیاتر لە بیست کەس بووین. بەڵام کەم کەم پەرتەوازە بووین، تاوەکو لە کۆتاییدا تەنیا ئەم دەستە بچووکەی ئێمەی لێ مایەوە..

فاوستینۆ دەڵێ:

“ڕەنگە باران ببارێت.”

هەموان ڕوو دەکەینە ئاسمان و هەورێکی ڕەشی قورس دەبینین کە بەسەر سەرماندا تێدەپەڕێت. و پێمان وایە: “ڕەنگە باران ببارێت…”

ئەوەی بیری لێ دەکەینەوە، نایدرکێنین. دەمێکە مەیلی قسەکردنمان لەدەست داوە. بەهۆی گەرماکەوە ئەو ئارەزووەمان نەما. وەکیتر خۆشحاڵ دەبووین کە لەبری ئێرە لە جێیەکی تر قسە بکەین، بەڵام لێرەدا سەختە. لێرە قسە دەکەیت و وشەکان بەهۆی گەرمای دەرەوە لەسەر زارت گەرم دادێن، لەسەر زمانت وشک دەبنەوە و  تاوکو لە کۆتاییدا بێ هەناسە دەبیت.

 شتەکان لێرەدا بەم جۆرەن. هەربۆیە کەس نایەوێت قسە بکات.

دڵۆپەبارانێک، گەورە و قورس بەر دەبێتەوە، چاڵێکی بچووک دەکاتە زەوییەکەوە و دەبێتە تۆپەڵێک لیتە، هەروەکو ئەوەی هۆقەیەک تف بێت. بەتەنیا تاقەدڵۆپێکە. لە چاوەڕوانیداین، دڵۆپەبارانی تری بەدوادا بێت، چاو ئەگێڕین بۆیان. بەڵام چیتر هیچ نایەت. چیتر باران نابارێت. ئەگەر چاوێک بە ئاسماندا بخشێنیت، هەورێکی باراناوی دەبینرێت کە لە دوورەوە بەخێراییەکی زۆر بەڕێوەیە. با کە لە گوندەکەوە دێت، لەپشتیەوە خۆی لێ گیر دەکات و بە ئاڕاستەی سێبەری شینی چیاکاندا دەیبات. ئەو دڵۆپانەی، کە بە هەڵە باریون، لەلایەن زەوییەکەوە قووت دەدرێن، تینووێتییەکەی هەڵیاندەمژێت.

کام نەفرەتیە ئەم دەشتە کاکیبەکاکییەی خوڵقاندووە؟

ئاخر بەکەڵکی چی دێت؟

دووبارە دەستمان کردەوە بەڕێکردن. پێشتر لە وچانێکدا بووین، تاوەکو باران بارینەکە ببینین. بەڵام باران نەباری. ئێستا دووبارە دەست دەکەینەوە بە ڕۆیشتن. و وا هەست دەکەم کە ئێمە زۆر زیاتر لەو زەوییەی کە بڕیومانە بە پێیان ڕۆیشتووین. وا هەستەکەم، گەر باران بباریایە، ڕەنگە شتی تریشم بەبیردا بهاتایە. بەڵام ئەوەی لەم دەشتەدا باران باری بێت، ئەوەی پێی دەوترێت باران، ئەوەم هەرگیز بەهیچ جۆرێک نەبینیوە. نا، ئەم دەشتە کەڵکی هیچی نییە. نە کەروێشکی لێیە نە باڵندە. هیچ شتێکی لێ نییە.

بێجگە لە چەند دەوەنێکی دڕکاوی و یەک دوو پەڵەگیای لیمۆ لێرەولەوێ کە گەڵاکانیان لوولی خواردووە. بەدەر لەمانە هیچ شتێکی تر بوونی نییە. لێرەدا ئێمە هەر چوارمان، بە پێیان ڕێ دەکەین. پێشتر ئێمە بەسەر ئەسپەوە بووین و تاقم و تفەنگیشمان لە خۆمان بەستبوو. ئێستا ئێمە چیتر تفەنگمان پێ نییە.

  هەمیشە پێم وابووە کە لێسەندنی تفەنگەکان لێمان کارێکی باش بووە. لێرە هەڵگرتنی چەک کارێکی مەترسیدارە. ئەشێت بەبێ هیچ ئاگادارکردنەوەیەکی پێشتر بکوژرێیت، ئەگەر تفەنگ بە شانتەوە ببینرێت. بەڵام سەبارەت بە ئەسپ ئەمەیان بابەتێکی ترە. ئەگەر بە ئەسپەوە هاتباین، ئەوە ئێستا ئاوی سەوزی ڕووبارەکەمان خواردبۆوە و ورگمان بەناو کۆڵانەکانی گوندا دەگێڕا تاوەکو خواردنەکە لە ورگماندا شوێنی خۆی بگرێت.

ئەوەمان دەکرد، ئەگەر ئەو ئەسپانەی هەمانبوو، بمابانایە، ئێستا هەموو ئەمانەمان کردبوو. بەڵام لەگەڵ تفەنگەکاندا ئەسپەکانیشیان بردین.

بە هەموولایەکی خۆمدا چاو دەگێڕم و لە دەشتەکە ورد دەبمەوە. خاکێکی گەورە و گران، پارچە خاکێکی وا فراوان و بێکەڵک و هیچی لێ شین نابێت. چاوەکان لەو دەشتەدا بەسەر هەموو شتێکدا دەخلیسکێن بەبێ ئەوەی هیچ شتێک هەبێت، تاوەکو خۆیانی پێوەبگرن. بەتەنها چەند مارمێلکەیەک نەبێت کە سەریان لە کونەکانیانەوە دەردەهێنن، و هەر کاتێک هەست بە تینی گەرمی خۆرەکە دەکەن، بەخێرایی خۆیان دەخلیسکێننە ژێر سێبەری بەردێک. بەڵام ئەی ئێمە، لە دوور خۆر داڵدەیەک لە کوێ بدۆزینەوە، لە کاتیکدا دەبێت لێرە کار بکەین؟ چونکە ئەم خاکە ڕەقە بەردینەییە، کە هیچی لەسەر سەوز نابێت، پێمان دراوە تاوەکو لەسەری چاندن بکەین.

پێمان وترا:

“لە گوندەکەوە تاوەکو ئێرەکانێ هی ئێوەیە.”

پرسیمان:

“ئەم دەشتە؟”

“بەڵێ، ئەم دەشتە، تەواوی ئەم زەوییە فراوانە.”

دەم و لێومان لار کردەوە و وتمان ئێمە ئەم زەوییەمان ناوێت، بەڵکو ئەو زەوییەی دەم ڕووبارەکەمان دەوێت. لە ڕووبارەکەوە تاوەکو ئەو پشتە، ئەو گوێدەریا بەپیتە، لەو جێگەیەی کە درەختە سنەوبەرەکانی تێدا وەستاوە، وەک ئەوەی کە خەڵکی ناوی دەبەن، لەگەڵ ئەو مێرگەی کە گیانی شین و زەوییەکەی بەپیتە. نەوەکو ئەم زەوییە، کە بە چەشنی چەرمی گا ڕەقە.

بەڵام ئێمە ڕێمان پێ نەدرا شتێکی لەو جۆرە بڵێین. لێپرسراوەکەی دەوڵەت نەهاتبوە ئەوێندەرێ، تاوەکو لەگەڵماندا بدوێت. ئەو تەنها بەڵگەنامەکانی پێداین و پێی گوتین: “وە بەهیچ شێوەیەک دوودڵ مەبن، کە ئەم هەموو زەوییە بەتەنها بۆ ئێوەیە!”

“بەڵام بەڕێز جەنابی کۆمیسار، ئەم زەوییە…”

“ئەمە زەوییەکی فراوانی هەزار بە هەزارە.”

“بەڵام لەوێندەرێ هیچ  ئاوێکی لێ نییە. نە بەشی ئەوەی زمانیشی پێ تەڕ بکرێت.”

“ئەی وەرزی باران بارین؟ هیچ کەسێک پێی نەوتن، کە ئێوە زەوییەکی بەراوتان بەردەکەوێت. هەرکاتێک لەوێ باران ببارێت، گەنمەشامییەکان وا دەردەپەڕن، وەکو ئەوەی کەسێک بەهێز ڕایکێشابێتنە دەرەوە.”

“بەڵام بەڕێز جەنابی کۆمیسار، خاکی ئەم دەشتە لەپێکەوتوو و ماندووە، ڕەقە. بڕوا ناکەین، کە گاسن بتوانێت ئەم زەوییە ببڕێت، کە لە شێوەی خاکێکی بەردینە. بۆ تۆوچاندن، ئەبێت بە پاچ چاڵەکان هەڵقەنین. لەگەڵ ئەمەشدا هیچ دڵنیاییەک نیە، کە هیچیان هەڵدەتۆقن. لەوێدا نە گەنمەشامی نە هیچ شتێکی تر گەورە نابێت.”

“ئێوە ئەبێت ئەم گلەییانە بکەنە نووسراوێك. و ئێستا دوور بکەونەوە! ڕووی دەمی گلەییەکەتان بکەنە خاوەن زەوییەکە، نەوەکو دەوڵەت، کە ئەم زەوییەی بێبەرانبەر پێ بەخشیوون.”

یەک چرکە بەڕێز جەنابی کۆمیسار، ئێمە خۆ هیچمان لە دژی لێپرسراوانی دەوڵەت نەوتووە. بەتەنها لە دژی زەوییەکەیە.

 شتێک لە دەستماندا نەبێت، ناکرێت. ئەمەمان هەر لە سەرەتاوە پێ ڕاگەیاندن…

بەتەنها یەک چرکە، بە ئەرک نەبێت، ئەمانەوێت بۆت ڕوون بکەینەوە، تەماشا بکە، ئەمانەوێت هەر لەوێوە دەست پێ بکەین، کە هەر لە سەرەتاوە وتمان…

بەلام ئەو نەیئەویست گوێمان بۆ هەڵخات.

هەر بەم شێوەیە ئەم زەوییەیان پێداین. و ئەبێت لەسەر ئەم ساجە داغانە تۆوی شتێک بچێنین، و ببینین کە ئاخۆ شتێک ڕەگ دەگرێت و گەشە دەکات. بەڵام هیچ شتێک لێرەدا گەورەنابێت.

لێرەدا داڵەکەرخۆرەش بوونی نییە. جار نا جار نەبێت دەیانبینین، زۆر بە بەرزی، بەخێرایی دەفڕن، تاوەکو لەم پەڵە سپیە بەردینەییە فراوانە دوور بکەونەوە، کە هیچ شتێک تیایدا نابزوێت، کە لە ڕێکردندا مرۆڤ هەست دەکات هەروەکو ئەوەی ڕووەو دواوەوە بگەڕێتەوە.

مێلیتۆن دەڵێت:

“ئەمە ئەم زەوییەیە کە پێییان داوین.”

فاوستینۆ دەڵێت: “چی؟”

من هیچ ناڵێم. پێم وایە: مێلیتۆن هۆشی لەلای خۆی نییە. بێشک کاریگەریی تینی گەرماکەی لەسەرە، کە وای لێ دەکات شتێکی وابڵێت. تینی گەرماکە لە شەپقەکەیەوە بەتوندی لە کەلەسەری داوە. گەر وانەبێت چۆن دەکرێت شتێکی وا بڵێت؟ چ جۆرە خاکێکە کە بە ئێمەیان داوە، مێلیتۆن؟ ئەوەندە خۆڵ نابینرێت، تاوەکو ئەگەر بایەکە بیویستایە، بەدەم کەمێک یاریکردنەوە بیکردایەتە غوبار.

مێلیتۆن لە قسەکردن بەردەوام دەبێت:

“بۆ هەر شتێک بێت هەر بەکەڵک دێت. ڕەنگە بۆ ئەوەی ماینەکان بە دەوریدا غار پێ بدەن.”

“بۆ چ جۆرە ماینێک؟” ئێستێبان پرسیاری کرد.

پێشتر زۆر سەرنجی ئیستێبانم نەدابوو.

ئێستاکە، لە کاتێکدا کە قسە دەکات. دەسماڵێکی (پۆنچۆ)ی پۆشیوە کە دریژییەکەی دەگاتە سەر ناوکی، لەژێر دەسماڵەکەیدا شتێک سەری دەرهێناوە، پێدەچێت مریشکێک بێت.

بێشک، ئەوەی ئێستێبان لەژێر دەسماڵەکەیدا حەشاریداوە، مریشکێکی سوورە. چاوە خەواڵووەکانی دەبینرێت و دەمی، کە کراوەتەوە، هەروەکو ئەوەی بیەوێت باوێشک بدات.

“تۆ، ئێستێبان، ئەم مریشکەت لە کوێ هەڵگرتەوە؟”

لە وەڵامدا گوتی: “ئەوە هی خۆمە”.

“بەڵام پێشتر پێت نەبوو. لە کوێ کڕیت؟ دانیپێدابنێ!”

“نەمکڕیوە. مریشکی حەوشەی ماڵەوەیە.”

“ئەی خۆ لەگەڵ خۆتدا نەتهێناوە تاوەکو بیخۆێن؟”

“نەخێر، لەگەڵ خۆمدا هێناومە، تاوەکو ئاگاداری ببم. لە ماڵەوە بە تەنهایە، کەس لە ماڵەوە نییە تاوەکو دانی بداتێ. بەردەوام، کە بۆ دوور بڕۆم، لەگەڵ خۆمدا دەیبەم.”

“شوینەکەی تەسکە، لەوێدا دەخنکێت، چاکترە دەریبهێنیتە دەرێ تاوەکو کەمێک هەوای دەرەوە لێی بدات!”

ئەیخاتە ژێر باڵەکانیەوە و لە دەمیەوە بۆنی هەناسەیەکی گەرمی لێوەدێت. پاشان دەڵێت:

“لە لێژگانیەکە نزیک بووینەتەوە.”

چیتر تێناگەم ئیستێبان چی دەڵێت، ئەو لەپێشی پێشەوەی ئەو ڕیزەیە، کە ئێمە بەدوای یەکدا بەستوومانە، تاوەکو بە لێژگانیەکەدا دابەزینە خوارەوە. و دەبینرێت کە هەردوو قاچی مریشکەکەی گرتووە و بەملدا شۆڕی کردوونەتەوە و جارجارە بە جۆلانێکردنەوە بەرزی دەکاتەوە، تاوەکو سەری بەر زەوییە بەردینە نەکەوێت.

تاوەکو زیاتر شۆڕ دەبینەوە، خاکەکە لە چۆنایەتیدا باشتر دەردەکەوێت. تەپوتۆز لەژێر پێمانەوە بەرز دەبێتەوە، هەروەکو ئەوەی ڕەوەئاژەڵێکی شیردارین و دادەبەزینەخوارێ.

بەڵام خۆشحاڵین، کە تۆزاوی دەبین. خۆشحاڵین، کە لەپاش ئەوەی بە درێژایی یانزە کاتژمێر ڕەقایی ئەم دەشتەمان لەژێر پێکانماندا هەست پێ کردووە، هەستێکی چێژبەخشە، کە بەم شتە دەوردرابین کە بەسەرماندا دێت و تامی خۆڵ دەدات. بەسەر ڕووبارەوە، بەسەر بەرزایی درەختی سەوزی سنەوبەرەکاندا، پۆلێک باڵندەی کاچاکالاکاس دەفڕن. ئەمەش خۆشحاڵمان دەکات.

وەڕینی سەگەکان زۆر لە نزیکەوە دێتە بەرگوێمان، چونکە ئەو بایەی کە لە گوندەکەوە هەڵدەکات، بەر دەربەندەکە دەکەوێت و بەتەواوی پڕی دەکات لە ژاوەژاو.

ئێستیبان دووبارە مریشکەکەی لەژێر باڵەکاندایە، کاتێک ئێمە لە یەکەمین ماڵ نزیک دەبینەوە. ئەو گوریسەکە لە قاچەکانی دەکاتەوە، تاوەکو هۆشی بە خۆیدا بێتەوە، دەستبەجێ خۆی و مریشکەکەی لەپشت پەرژینێکی دڕکاوی بزردەبن.

“لێرە لێتان جیا دەبمەوە”، بە ئێمە دەڵێت.

ئێمەی کە ماوینەتەوە، ڕووەو قووڵایی گوندەکە مل دەنێین.

ئەو زەوییەی کە پێیان داوین، وا بەو سەرەوەیە.

پەراوێز:

باڵندەی کاچاکالاکاس جۆرە مریشكێکە کە دەفڕێت و لەسەر درەختەکان دەنیشێتەوە و دەخەوێت.

سەرچاوە:

Juan Rulfo

Der Llano in Flammen

Biblotek Suhrakamp

شتێک دەربارەی ئەم چیرۆکە و دنیای ئەدەبیی ڕۆڵفۆ!

یادداشتی وەرگێڕ

چیرۆکی (زەوییەکەیان بە ئێمە دا) یەکێکە لە بەرهەمەکانی نووسەری مەکسیکی خوان ڕۆڵفۆ. لە ساڵی ١٩٥٣ لە کۆمەڵەچیرۆکێکدا بە ناوی (خاکی سووتاو)ەوە بڵاو کراوەتەوە.

دەربارەی سەرچاوە و پاشخانی پشت بیرۆکەی ئەم چیرۆکە و ئەو دۆخە مێژوویییەی کە لە پشت ئەم چیرۆکەیە و ڕۆڵفۆ هەوڵدەدات کە ڕەخنەی بکات، ڕووداوەکانی دوای شۆڕشی مەکسیکە (١٩١٠-١٩٢٠) کە ڕوو دەدەن. کە گوایە ئامانجێکی سەرەکیی شۆڕشەکە “چاکسازیی کشتوکاڵی” بووە. کە تیایدا جووتیارانی مەکسیک لەژێر دروشمی “زەوی و ئازادی” خەباتیان کرد، بەو هیوایەی زەوی لە دەستی دەرەبەگ و خاوەن زەوییەکان وەربگرنەوە و بەسەر جووتیاراندا دابەش بکرێت کە تا ئەو کاتە خۆیان کاریان لەسەر کردووە.

ئەوەی ئەم چیرۆکە تیشک دەخاتە سەری و بە ناڕاستەوخۆیی ڕەخنەی دەکات، خیانەتی دەوڵەتە لە بنەما و بەهاکانی شۆڕش و شۆڕشگێڕەکانیەتی. حکومەت بە ڕواڵەت بەڵێنەکەی بردە سەر: زەوییان بە  جووتیارەکان دا، بەڵام، ئەو زەوییەی پێیاندان، بریتی بوو لە دەشتێکی شێوەبیابانی، وشک، گەرم و ڕەق کە هیچی تێیدا ناڕوێت. لە هەمان کاتدا زەوییە بە پیتەکانی نزیک ڕووبارەکان بۆ دەرەبەگەکان و بەرپرسانی دەوڵەت مانەوە.

ئەوەی کە دەبێت ئاماژەی پێ بدرێت، خودی ناونیشانی چیرۆکەکەیە کە لە بنەڕەتدا تەواو گاڵتەجاڕانە و تاڵە. “زەوییەکەیان بە ئێمە دا” وەک سەرکەوتنێک بۆ جووتیاران دێتە بەرگوێ، بەڵام لە ڕاستیدا هەر خۆیان بوونە قوربانیی شۆڕشەکە. وەک دەڵێن: شۆڕشەکە سەری خودی شۆڕشگێڕەکانی خۆی خوارد…

سیمبوڵ لەم چیرۆکەدا

 گرووپێک لە پیاو (سەرەتا زیاتر لە بیست کەس بوون، ئێستا بوونەتە چوار) بەم دەشتە گەرمەدا تێدەپەڕن، بە ڕێگەوەن بۆ وەرگرتنی ئەو زەوییەی حکومەت لەسەری تاپۆ کردوون.

لە فلاشباکێکدا، کە تیایدا بەرپرسێکی دەوڵەت پێیان دەڵێت: “تەواوی ئەم دەشتە هی ئێوەیە.” کاتێک جووتیارەکان دەڵێن زەوییەکە ڕەق و وشکە، بەرپرسەکە گوێیان پێ نادات و دەڵێت “با باران ببارێت” یان باسی گەورەیی ڕووبەری زەوییەکەیان بۆ دەکات نەک چۆنایەتیی زەوییەکە.

..

ڕێکردن بە پێیان: ئەو ماندووبوونە جەستەیییەی باسی دەکرێت (گەرمایەکی پڕووکێنەر، بێدەنگییەکی قووڵ، سەختیی ڕێگاکە) ئاوێنەی جاڕسبوون و ماندووبوونێکی سیاسییانەیە. ئەوان بۆ شۆڕشێک جەنگان و خەباتیان کرد، بەڵام دواجار شۆڕش بەرپاکراوە هیچ بەرهەمێکی بۆ جووتیارەکان لێ شین نەبوو، بێجگە لەم دەشتە وشک و برینگ..

تفەنگ و ئەسپ: وەک لە چیرۆکەکەدا هاتووە، ئەسپ و تفەنگەکانیان لەدەست داوە. ئەمە هێمایە بۆ لەدەستدانی دەسەڵات. لە کاتی شۆڕشدا، ئەوان جەنگاوەری سوارچاک و چەکدار بوون؛ ئێستا بوونەتە جووتیاری پیادە و بێچەک لە بەرانبەر بیرۆکراسیی حکومەتدا و تەواویش بێدەسەڵاتن لە بەرانبەر نادادییەکانیدا.

واقعی ژیانی تایبەتی ڕوڵفۆ و سروشتی ناوچەکە

ڕۆڵفۆ لە ویلایەتی خالیسکۆ لەدایک بووە، ناوچەیەک کە زۆر لە کەش و هەڵکەوتەی جوگرافی ئەو سروشتە دەچێت کە لە چیرۆکەکەدا هەیە و وەسف کراوە.

دیمەنەکە: للانۆ گراندە (دەشتە فراوانەکە) شوێنێکی ڕاستەقینەیە. وشک و سەختە. ڕۆڵفۆ وەسفی سروشتی منداڵیی خۆی دەکات؛ گەرماکە، زەوییە قڵیشبردووەکان، “پەرژینە دڕکاوییەکان”.

چۆڵی دەشتودەر: ڕۆڵفۆ بە چاوی خۆی بینیویەتی کە ناوچەکەی چۆن دەمرێت. دوای شۆڕش و جەنگەکانی دواتر، زۆرێک لە پیاوان کوژران یان کۆچیان کرد، چونکە زەویی ناوچەکە نەیدەتوانی لە خۆیان بگرێت و بژێوییان دابین بکات. ئەو چۆڵییەی کە گێڕەوە بە چاوەکانی خۆی دەیبینێت (ئاوڕ دەدەمەوە و کەس نابینم) ڕەنگدانەوەی چۆڵبوونی گوندەکانی مەکسیکە لەو سەردەمەدا..

دواجار چیرۆکەکە ڕەخنەیە لە (سیاسەتمەداران کە بەڵێنی درۆیان داوە). خەڵەتاندنی خەڵک و جووتیاران، هەروەکو حکومەت دەڵێت “زەویمان بە هەژاران دا”، بەڵام ڕاستییەکەی جۆرە زەوییەکیان پێدان کە لەسەری برسیکردن.

کاتێک گێڕەوە لە جێگەیەکدا دەڵێت: “وا هەستەکەم زیاتر لەو زەوییەی کە بڕیومانە، بە پێیان ڕۆیشتووین“، دان بەوەدا دەنێت کە خەباتەکەیان (شۆڕشەکە) بە فیڕۆ چوو، چونکە لە ڕاستیدا هیچ بەرەوپێشووچوونێک و باشبوونێک لە دۆخی ژیانیان ڕووینەدا.

سەبارەت بە زمان و کەشی ئەدەبیی ڕۆڵفۆ

بەگشتی لە دنیای ئەدەبدا شێوازێک هەیە، کە تیایدا چیرۆکنووس دێت ڕووداوە گەورە و گرنگەکان لە ڕێی پشت بەخستنەگەڕی هێزی هاودەردیی و هاوسۆزیی پیشان دەدات، لە ڕێگەی تێگەیشتن و هەستیاری ئینسانیانەی خۆیەوە، لەپاڵ هێزی خەیاڵ و سیمبوڵەوە. مەزندەکردن (حەدەس) و هەڵسەنگاندنی دۆخی مرۆڤەکانەوە ئازارەکانیان پیشان دەدات. چۆنیەتیی پیشاندانی سەختی ژیانیان بە شێوەیەک کە بە هیچ جۆرێک لە شکۆ و باڵایی ئینسانیان کەم نەکاتەوە، ئەویش لە ڕێی خۆبەدوورگرتن لە گواستنەوەی واقیع و بەسەرهاتە سەختەکانیان دەقاودەق وەکو خۆی. بەڵکوو پیشاندانی دۆخەکەیان لە شێوەی توحفەیەکی ئەدەبی و باڵا، ئەمەش لە ڕێی دەستگرتن بە وشە و دەربڕینەکانەوە، دووبارە داڕشتنەوەی ڕووداوە واقیعییەکان و بەرجەستەکردنیان بە زمانێکی جیاواز. دەبێت بێدەنگیش لەبیرنەکەین کە وەکو ئەو ڕەگەزە گرنگەی کە لە ڕێیەوە شوێن بۆ نەوتراوەکان فراوان دەکات، کات بە خوێنەر دەدات خەیاڵی بخاتەگەڕ. نەوتراو لەلایەک ئەشێت جارێک هەموو ئەو پرتەوبۆڵانەبێت کە مرۆڤەکان لەدەست سەختی دۆخی نەخوازراوی ژیانی واقعی خۆیان دەیکەن. لەلایەکی تر کە لە ڕێی ڕستەیەکی ناڕوونی وەکو (ئاوڕ دەدەمەوە و کەس نابینم) گرنگترین و سەختترین ڕاستی حەشاردراومان پیشان بدات.

وەک وتم، هەبوونی هاوسۆزی و هاودەردی کە وادەکات چیرۆکەکانی ڕۆڵفۆ وا ناوازە و جیاوازبن، ئەویش لە ڕێی شیوازی پیشاندانی دنیای کەسەکان و توانای زمانی گێڕانەوە لە ڕێی (شاردنەوەی قووڵی، لەپشت زمانێکی سادە، بەڵام تۆکمە)، کە ئەویش شێوازێکە لە گێڕانەوەی ڕەسەنانە دوور لە زمانی شیعرنووسی (زمانێکی نزمی شاعیرانە).

دواجار وای دەبینم کە ڕۆڵفۆ لە ڕێی شێوازی گێڕانەوەکانی جوانییەکانمان لێ بشارێتەوە، تاوەکو خوێنەر بتوانێت لە ڕێی گەمەی خەیاڵ و چێژەوە کەشفکردنیان وەکو دەستکەوتێک بۆخۆی تۆمار بکات.

The post زەوییەکەیان بە ئێمە دا appeared first on ژنەفتن.

_ زۆر سەیرە.

_ دەبێت لێپرسینەوەیان لەگەڵ بکەین، وابزانم تۆ بە ئیسپانی قسە دەکەیت؟

_ نەخێر، من لە ڕاستیدا بە ئیسپانی قسە ناکەم.

_ بەهەر حاڵ تۆ ئیتاڵییت، بۆیە زیاتر لە من ئیسپانییت. بڕۆ لێپرسینەوەیان لەگەڵ بکە.

هەروەک پێم گوترا کردم. زیندانییەکانم لە ژێرزەمینەکەی سەربازگەکەدا دۆزیەوە.  پرسیارم لێکردن کە ڕووسن یان ئیسپانی.  بە لەسەرەخۆ و وشە بە وشە بە زمانی ئیتاڵی پرسیم، ئەوانیش بە ئیسپانی وەڵامیان دایەوە و بۆیە ئێمە بە تەواوی لە یەکتر تێگەیشتین.

_ ئێمە سەربازین لە سوپای سۆڤیەت، بەڵام ئیسپانین.

یەکێکیان وتی کە ئەوان لە شەڕی ناوخۆی ئیسپانیادا هەتیو بوونە. دایک و باوکیان لە بۆردومان و هەروەها هێرشەکانی تۆڵەکردنەوەدا کوژرابوون. ڕۆژێک لە بارسلۆنا هەموویان خرانە سەر کەشتییەکی یەکێتیی سۆڤیەت و ڕەوانەی ڕووسیا کران.  لەوێ خواردن و جل و بەرگیان پێدرا، پاشان هەموویان مەشق و ڕاهێنانیان پێکرا و دواجار بوون بە سەرباز لە سوپای سووردا.

_ بەڵام ئێمە ئیسپانین.

 وەبیرم هاتەوە پێشتر ئەوەم خوێندبووە کە ڕووسەکان هەزاران منداڵی بنەماڵە کۆماریخوازەکانی ئیسپانییان بۆ یەکێتیی سۆڤیەت گواستۆتەوە بۆ ئەوەی لە بۆردومان و برسێتی ڕزگاریان بکەن.

_ ئایا ئێوە ئەندامی حزبی کۆمونیستن؟

_  بەڵێ بێگومان

_ باشە، بەڵام با کەس نەزانێ، با هەر من زانیبێتم و بەس. تێدەگەن؟

_ نا تێناگەین

_ گرنگ نییە. بیری لێدەکەمەوە خۆیشم تێناگەم. کورت و پوختە پێتان دەڵێم بە هیچ کەسی تر مەڵێن کە ئەندامی حیزبی کۆمونیستن.

 _ نەخێر، ئێمە ناتوانین بچینە ژێر باری ئەو زەبوونییە.  کۆمونیست بوون هەڵە نییە. ئێمە ئەو ڕاستییە ناشارینەوە کە کۆمونیستین.

_ دەی باشە، من قسەی خۆمم کرد، ئیتر کەیفی خۆتانە. بەس پێویستە ئەوە بزانن کە فینلاندییەکان خەڵکێکی بێ درۆ و ئینساندۆستن، لە نێو سەربازەکانی سوپای فینلەندیشدا کۆمونیست زۆرن، بەڵام دژی ئەو ڕووسانەی شەڕ دەکەن کە لە ساڵی ١٩٤٩دا وڵاتەکەیان داگیرکردووە. کەواتە کێشەکە کۆمونسیت بوون یان نەبوون نییە، ویستم ئەوەتان پێ بڵێم. بەهەر حاڵ پێم وایە ئێوە لە مەبەستی من تێدەگەن.

_  نەخێر ئێمە تێناگەین. ئێمە دەزانین کە ئێوە پڕوپاگەندە دەکەن، ئەوە و بەس

_  نەخێر هەر ئەوە نییە. باشتر وایە بزانن کە من ئەوەی لە دەستم بێ دەیکەم بۆ ئەوەی دڵنیا ببم هیچ کێشەیەکتان بۆ ساز نابێ، تێدەگەن؟

_ بەڵێ

_ کەوایە ماڵئاوا. سبەی دێمەوە و سەرتان لێدەدەم.

قسە و باسی نێوان خۆم و ئەو سەربازانەم گێڕایەوە بۆ ژەنەراڵ. ژەنەڕاڵ لێی پرسیم: ئێستا دەڵێی چی بکەین؟ دەزانی کە لە دۆخێکی باشدا نین. ئەوانە کۆمونیستن، خۆبەخشانی ئیسپانین لە سوپای سووردا. بێگومان لە کاتی گواستنەوەیان بۆ سۆڤیەت منداڵ بوون، کەوایە بەرپرسیاری ئەو وانە و ڕاهێنانەی نین کە وەریانگرتووە. ئەگەر بە دەستی من بوایە، یارمەتیم دەدان. بەڵام لەم بارودۆخەی ئێستادا باشترین کار بۆ تۆ ئەوەیە کە تەلەگرافێک بکەی بۆ هاوڕێکەت “دی فۆکسا”ی باڵیۆزی ئیسپانیا لە هێلسنکی. داوای لێبکە لەسەر داخوازی من بێتە ئێرە، دیلەکانی ڕادەست دەکەم و ئەویش ئیتر خۆی دەزانێ چیان لێ دەکات.

 تەلەگرافێکم بۆ دی فۆکسا نارد: “هەژدە دیلی ئیسپانیمان هەیە. خێرا وەرە و بیانبە.”

 دوای دوو ڕۆژ، دی فۆکسا بە نێو کڕێوە و بە سواری کالیسکەیەکی خلیسکێنەیی گەیشتە لامان، پلەی گەرما ٤٢ پلە لە ژێر سفرەوە بوو.  بەهۆی سەرما و کەمخەوی هێزی تیا نەمابوو. هەر کە منی بینی، هاواری کرد:
_ ئەوە تۆ دەزانی چی دەکەیت؟ بۆچی تەلەگرافت بۆ من کردووە؟ ئاخر من چیم لە دەست دێ بۆ هەژدە سەربازی ئیسپانیی سوپای سوور؟ بیانبەم بۆ باڵیۆزخانە؟! ئێستا ئیتر دەبێ ئەم کێشەیە بە لەونێ چارەسەر بکەم، نازانم تۆ بۆ خۆت هەڵدەقورتێنیتە نێو هەر کارێکەوە.

_ ئاخر تۆ باڵیۆزی ئیسپانیای.

_  بەڵێ، بەڵام ئیسپانیای فرانکۆ. ئەم کوڕانەش کۆمونیستن. بەهەر حاڵ ئەوەی لە توانامدا بێت دەیکەم. بەڵام بەڕاستی پێم خۆشە بزانم تۆ بۆچی خۆت هەڵدەقورتێنیتە نێو هەر کارێکەوە؟

دی فۆکسا تووڕە بوو. بەڵام دڵێکی میهرەبانیشی هەبوو و من دەمزانی ئەوەی لە دەستی بێت دەیکات بۆ ئەو کوڕانە. چووە سەردانیان و منیش بەدوایدا ڕۆیشتم.

 دی فۆکسای پێی وتن: من باڵیۆزی ئیسپانیای فرانکۆم. من ئیسپانیم، ئێوەیش ئیسپانین، من هاتووم یارمەتیتان بدەم. چیم لە دەست دێ بۆتانی بکەم؟

دیلەکان وتیان: بۆ ئێمە؟ هیچ. ئێمە نامانەوێت هیچ پەیوەندییەکمان لەگەڵ نوێنەری ئیسپانیای فرانکۆوە هەبێ.

_ پێتان وایە ئەمە گاڵتەجاڕییە؟ دوو شەو و دوو ڕۆژم پێچوو تا گەیشتمە ئێرە و ئێستا ئێوەش یارمەتیم لێ قبووڵ ناکەن؟ دیسانیش من ئەوەی لە دەستم بێ دەیکەم بۆ یارمەتیدانتان. فرانسیسکۆ فرانکۆ لە لێبوردندا بێوێنەیە.

_ فرانکۆ دوژمنی ئێمەیە. دایک و باوکی ئێمەی کوشتووە. تەنیا داوای ئەوەت لێ دەکەین وازمان لێ بێنی.

 دی فۆکسا چوو بۆ لای ژەنەراڵەکەمان.

 وتی: ئەمانە  زۆر کەلەڕەقن. بە هەرحاڵ من ئەرکی خۆم بەجێ دێنم. تەلەگراف بۆ وەزارەتخانە لە مەدرید دەکەم بۆ ئەوەی ڕێگایەکم بۆ دابنێن. دواتر هەرچی مەدرید بڵێت دەیکەین.

ڕۆژی دواتر دی فۆکسا خۆی ئامادەی گەڕانەوە بۆ هێلسنکی کرد. کاتێک سواری کالیسکە خلیسکێنەییەکەی بوو، وتی: “تۆ کارت بە کاری کەسەوە نەبێ، تێگەیشتی؟ خەتای تۆیە کە من تووشی ئەم کێشە و سەرئێشەیە بوومە، بیستت چیم وت؟

_ ئادیۆس ئاگۆستین.

_ ئادیۆس مالاپارتێ.

*

دوای چەند ڕۆژ یەکێک لە دیلەکان نەخۆش کەوت. پزیشک وتی: سییەکانی هەوی کردووە، زۆر مەترسیدارە.

ژەنەڕاڵ ئێدکویست وتی: دەبێت بە دی فۆکسا بڵێین.

بۆیە من تەلەگرافم بۆ دی فۆکسا نارد: “دیلێک نەخۆشە، زۆر خراپ، خێرا وەرە بە دەرمان، شوکولات، جگەرە.”

دوای دوو ڕۆژ دی فۆکسا بە کالسکە خلیسکێنەییەکەی خۆی گەیاندێ. ئاگری لێ دەباری. هەر کە منی بینی هاواری کرد:

_ دیسان چ ڕەیحانێکت کێڵاوە؟ مەگەر خەتای منە کە ئەم منداڵە نەخۆش کەوتووە؟ دەزانیت کە من بە تەنیام لە فینلاند، بێ ڕاوێژکار و بێ هیچ یاریدەرێک، هەموو کارێک دەبێ هەر خۆم بیکەم. ئینجا تۆیش بە تووشکردنی من بەم ئارێشەوە کارێکت کردووە بە پاچیلە و پووزەوانەوە وەڕێکەوم بەرەو سنوورەکانی فینلاند.

_ گوێ بگرە، ئەو کوڕە نەخۆشە، خەریکە دەمرێت، زۆر باشە کە تۆ لێرەیت. تۆ نوێنەری ئیسپانیایت.

_  باشە! زۆر باشە! با بچین بیبینین.

دی فۆکسا ڕادەیەکی زۆر دەرمان، خواردن، جگەرە و جلوبەرگی گەرمی لەگەڵ خۆی هێنابوو. پیاوەتی کردبوو، کۆنە هاوڕێکەی من ئاگوستین.

سەربازە نەخۆشەکە دی فۆکسای ناسییەوە و تەنانەت زەردەخەنەیەکیشی کرد. هەرچەن هاوڕێکانی بە ناوچاوگرژییەوە چوونە دواوە و بە چاوێکی پڕ لە سووکایەتی و ڕقەوە سەیری ئاگوستینیان دەکرد.

دی فۆکسا دوو ڕۆژ مایەوە و دواتر گەڕایەوە بۆ هێلسنکی. پێش ئەوەی بچێتە ناو کالیسکە خلیسکێنەییەکەیەوە وتی:

_ مالاپارتێ! بۆچی خۆت هەڵدەقورتێنیتە ناو کارێکەوە کە پەیوەندیی بە تۆوە نییە؟ کەی فێر دەبیت لە کۆڵم بیتەوە؟ وازم لێ بێنە دەی!

_ ئادیۆس ئاگوستین.

_ ئادیۆس مالاپارتێ.   

دوای سێ ڕۆژ سەربازەکە بەهۆی هەوکردنی سییەکانەوە گیانی لەدەست دا. ژەنەڕاڵ ئێدکویست بانگی کردم: دەمتوانی بە شێوەی فینلەندی بینێژم. بەڵام پێم وایە باشترە دی فۆکسا ئاگادار بکەینەوە. هەرچی بێ ئەم سەربازە ئیسپانی بوو. تۆ چۆن بیر دەکەیتەوە؟

_ بەڵێ، دەبێت بە دی فۆکسا بڵێین. ڕەنگە بابەتەکە دیپلۆماتیک بێت.

بۆیە تەلەگرامێکم نارد: “سەربازەکە مردووە. خێرا وەرە. پێویستی بە ناشتنە.

دوای دوو ڕۆژ دی فۆکسا گەیشتە لامان. تووڕە بوو. هەر کە منی بینی هاواری کرد:

_ تۆ بەڕاست ناتەوێ واز لە من بێنی؟ ئەم وەزعە خەریکە شێتم دەکات! دیارە کاتێک پێم دەڵێیت ئەم کوڕە مردووە و پێویستی بە ناشتنە، ناتوانم نەیەم. بەڵام ئەگەر بە منت نەوتایە ئاسمان سەراوژێر دەبوو؟ ئێستا کە منت کێشاوە تا ئێرە، ئەو کوڕە زیندوو دەبێتەوە؟

_ نەخێر، بەڵام تۆ ئیسپانیت، ئێمە خۆ ناتوانین وەک سەگ بیکەینە ژێر گڵەوە، ئا لەم دارستانەدا، دوور لە زێدی خۆی، لە ئیسپانیا. لانیکەم لەگەڵ تۆ دۆخەکە بۆن و بەرامەیەکی دیکەی دەبێ، دەزانی؟ وەک ئەوە وایە هەموو ئیسپانیا لێرە بێت”.

دی فۆکسا وتی: بێگومان وایە. هەر لەبەر ئەوەش هاتم. بەڵام تۆ بۆچی تێوەگلاویت لەم کارانەدا؟ بۆ خاتری خوا! خۆ تۆ ئیسپانی نیت.

_ دەبێت بە ڕێز و حورمەتەوە بنێژرێت، ئاگۆستین. هەر بۆیە پێوەندیم پێوە کردیت.

_ بەڵێ وایە. دەزانم. دەی با بچین. لە کوێیە؟

چووین بۆ لای کوڕەی داماو کە لە سەر زەویی سەربازگەکە ڕاکێشرابوو و هاوڕێ دیلەکانی دەوریان دابوو. هەمووان بە نیگایەکی خەمبارەوە سەیری دی فۆکسایان دەکرد، خەمێکی قووڵ کە پڕ بوو لە ناڕەزایەتییەکی ترسناک.

دی فوکسا وتی: بەپێی داب و نەریتی کاتولیکەکان دەینێژین. من دەمەوێت ئەم سەربازە وەک ئیسپانییەکی ڕاستینە، وەک سەربازێکی باشی ئیسپانیا ئەسپەردەی خاک بکرێت.

یەکێک لە دیلەکان وتی: ئێمە ناهێڵین ئەو کارە بکەن. هەڤاڵەکەمان مولحید بوو، هەر وەک هەموو ئێمە. ئێمە شانازی بەوەوە دەکەین. ئێمە ڕێگە نادەین وەک کاتوولیکێک بنێژرێت.

_ من نوێنەری ئیسپانیام، مردووەکەش ئیسپانی بووە، شاروومەندێکی ئیسپانی بووە. من دەمەوێت وەک کاتولیکێک بنێژرێت. تێدەگەن؟

_ نەخێر ئێمە تێناگەین.

_ من باڵیۆزی ئیسپانیام، ئەرکی خۆم جێبەجێ دەکەم. ئەگەر ئێوە لە من تێناگەن ئەوە کێشەی خۆتانە و هیچ بایەخێکیشی بۆ من نییە.

پاشان دی فۆکسا لە سەربازگەکە چووە دەرەوە.

وتم: ئاگۆستین! هاوڕێی من! ژەنەڕاڵ ئێدکویست پیاوێکی بەڕێزە. زۆری پێی ناخۆش دەبێت کە بزانێ تۆ بۆچوونی خۆت بەسەر مردووێکدا دەسەپێنی. خەڵکی فینلاند خەڵکێکی ئازاد و کراوەن و پلە و پێگەی تۆ بەلایانەوە هیچ گرنگ نییە. ئێمە ناچارین بگەینە تەبایی.

_ بەڵێ، بەڵام من باڵیۆزی فرانکۆم!  ناتوانم ئیسپانییەک بەبێ داب و نەریتی کاتوولیکەکان بنێژم. ئەی هاوار!  من چی بکەم بە دەستی تۆوە! ئەرێ تۆ خۆت بۆچی قۆڵت لێ هەڵنەماڵی و بە بێ من نەتناشت؟ دەبینی بە خۆوەردان لەو بابەتانەی کە پەیوەندییان بە تۆوە نییە چیت بە سەری من هێناوە؟

_ باشە ئیتر. خەمت نەبێت، بابەتەکە بە باشترین شێوە کۆتایی دێت.

چووین بۆ لای ژەنەراڵ. ژەنەراڵ وتی: وەک هەڤاڵانی مردووەکە دەڵێن و منیش هەروا بیر دەکەمەوە، وادیارە کە ئەم دیلە کومونیست و بێدین بووە و ناتوانرێت وەک کاتوولیکێک بنێژرێت. دەزانم جەنابی باڵیۆز نوێنەرایەتیی ئیسپانیا دەکات و ناتوانێت بەبێ ڕێوڕەسمی کاتوولیکی پرسە و ئەسپەردەکردنەکەی بەڕێوە ببات. ئەی دەبێ چی بکەین؟

من پێشنیارم کرد کە بانگی تاکە قەشەی کاتوولیکی هێلسنکی بکەین کە خەڵکی ئیتالیا بوو. (لە هێلسنکی کاردیناڵێکی کاتوولیکی هۆڵەندیش هەبوو، بەڵام کارێکی درووست نەبوو داوا لە کاردیناڵێک بکەین بێتە بەرەکانەی شەڕەوە.) بۆیە تەلەگرافمان بۆ قەشە ئیتالییەکە نارد و ئەویش دوای دوو ڕۆژ گەیشتە لامان. خەڵکی لۆمباردی سەرەوە بوو- کابرایەکی گوندیی لە ناوچەیەکی کوێستانی، زۆر ساف و سادە بوو، بێ درۆ و ڕۆحسووک. یەکسەر لە شتەکە تێگەیشت و بە بێ کات بە فیڕۆدان و بە باشترین شێوە هەموو کاروبارەکانی ئەنجام دا. ئەسپەردەکردنەکە ڕۆژی دواتر ئەنجامدرا. لەسەر پارچە زەوییەکی تەختی ناو دارستانەکە، کە گۆڕستانێکی بچووکی لێ بوو، گۆڕێکیان بە داینامیت هەڵکەند، چونکە زەوییەکە بەستبووی. کۆمەڵێک سەربازی فینلاندی بە درێژایی لایەکی گۆڕەکە ڕیز کرابوون کە دواهەمینیان ئاڵایەکی ئیسپانیای فرانکۆی بە دەستەوە بوو. ئەو توێژە بەفرەی کە زەویی نزیکی گۆڕەکەی داپۆشیبوو، لە ژێر تیشکی بێ گیانی ڕۆژدا وریجە وریجەی دەکرد. تابوتەکە لەلایەن چوار دیلەوە هەڵگیرا و بە شوێنی ئەوانیشدا باڵیۆز دی فۆکسا، ژەنەڕاڵ ئێدکویست، خۆم، دیلە ئیسپانییەکان و لە پاش ئێمەیش ژمارەیەک سەربازی فینلەندی تەرمەکەمان بەڕێ کرد. قەشەکە نزیکەی پانزە مەتر دوورتر ڕاوەستابوو. لێوەکانی دەجووڵانەوە، دوعای بۆ مردووەکە دەکرد- بەڵام بە بێدەنگی، لەبەر ڕێزگرتن لە بیروباوەڕی مردووەکە. لەگەڵ دابەزینی تابوتەکە بۆ ناو گۆڕ، سەربازە فینلەندییەکان کە هەموویان پرۆتستان بوون، تفەنگەکانیان تەقاند. ژەنەڕاڵ ئێدکویست و ئەفسەر و سەربازە فینلەندییەکان بە ئانیشکی چەماوە سڵاوی سەربازییان پێشکەش کرد، منیش هەروا؛ باڵیۆز دی فۆکسا بە قۆڵی درێژ و لەپی دەستی کراوەی سڵاوی لێکرد، بە شێوازی فاشیستەکان؛ و هەڤاڵانی کۆچکردووش دەستیان بەرزکردەوە، بەڵام بە مشتی قوچاو.

ڕۆژی دواتر دی فۆکسا خۆی خستەڕێ بڕوات. پێش ئەوەی بچێتە ناو کالسکەخلیسکێنەییەکەیەوە بۆ گەڕانەوە، منی بردە پەنایەک و بە نهێنی وتی: دەمەوێت سوپاست بکەم بۆ هەموو ئەو کارانەی کە کردووتە. تۆ زۆر ژیر و مرۆڤدۆستی. ئەگەر توڕە بووم، داوای لێبوردن دەکەم، بەڵام دەزانی چییە… هەمیشە تێوەگلاویت لەو شتانەی کە پەیوەندییان بە تۆوە نییە!

چەند ڕۆژێک تێپەڕی. دیلەکان چاوەڕێی وەڵامێک بوون لە مەدریدەوە، کە نەهات. ژەنەڕاڵ ئێدکویست هێدی هێدی سەبری نەما و نیگەران ببوو. ژەنەراڵ وتی: دەزانی چیە، من ناتوانم لەوە زیاتر ئەم سەربازانە لێرە بهێڵمەوە، دەبێت بڕیارێک بدرێت؛ یان ئیسپانیا وەریان بگرێتەوە، یان دەیاننێرم بۆ ئۆردوگای دیلەکانی جەنگ، دۆخەکەیان هەستیارە، بۆیان باشترە لێرە بمێننەوە، بەڵام من ناتوانم بۆ هەمیشە لێرە ڕایانبگرم.

_ تۆزێ سەبرتان هەبێ. وەڵاممان دەدەنەوە.

وەڵامەکە هات: “تەنها ئەو سەربازانەی خۆیان بە ئیسپانی دەزانن و دان بە حکومەتەکەی فرانسیسکۆ فرانکۆدا دەنێن و ئارەزووی گەڕانەوەیان بۆ ئیسپانیا دەردەبڕن، وەک هاووڵاتیی ئیسپانی دەناسرێنەوە.”

ژەنەڕاڵ ئێدکویست وتی: بڕۆ دۆخەکەیان بۆ ڕوون بکەرەوە.

دیلەکان وتیان: ئێمە حکومەتی فرانکۆ بە ڕەسمییەت ناناسین و ناشمانەوێت بگەڕێینەوە بۆ ئیسپانیا.

وتم: من ڕێز لە پتەویی بیروبڕواتان دەگرم، بەڵام دەبێت لەو دۆخە مەترسیدارە تێبگەن کە تێیدان. ئەگەر ئێوە دان بەوەدا بنێن کە لە بەرەی سوپای سووردا شەڕتان کردووە، ئەوا هەر هەمووتان تیرباران دەکرێن. یاساکانی جەنگ یاسای جەنگن. بۆیە کارێک بکەن بتوانم یارمەتیتان بدەم. بە وریاییەوە بیر لەم بابەتە بکەنەوە. ئێوە لە بنەڕەتدا ئیسپانین. هەموو کۆماریخوازەکان تا ئێستا دانیان ناوە بە شەرعیەتی فرانکۆدا. ئەوان یارییەکەیان دۆڕاندووە، بەڵام وەفاداری بە ئامانجەکەیان پێشیان پێناگرێ لەوە تێبگەن ئێستا ئیتر سەرکەوتووی مەیدان فرانکۆیە. ئێوەیش هەر ئەو کارە بکەن کە کۆماریخوازەکان لە ئیسپانیا کردیان. دان بنێن بەوەی شکستتان هێناوە و بڕایەوە.

_ لە ئیسپانیادا ئیتر کۆماریخوازێک نەماوە. هەموویان تیرباران کراون.

_ لە کوێ ئەم چیرۆکەتان بیستووە؟

_ لە ڕۆژنامەکانی سۆڤیەتدا خوێندمانەوە. بزانە ئێمە دان بە ڕژێمی فرانکۆدا نانێین. ئێمە پێمان باشترە فینلەندییەکان تیربارانمان بکەن تا فرانکۆ.

_ گوێ بگرن، من نە خۆشم لە ئێوە دێت. نە لە ئیسپانیای کۆمونیست، نە ئیسپانیای فاشیست، نە ڕووسیا! بەڵام ناتوانم هەروا لێتانگەڕێم و لێیشتان ناگەڕێم. ئەوەی لە دەستم بێ دەیکەم بۆتان. ئەگەر ئێوە ناتانەوێت دان بە ڕژێمی فرانکۆدا بنێن، ئەوا من بە ناوی ئێوەوە نامەی داپێدانان واژۆ دەکەم. ئەم کارە شایەتیدانی درۆیە، بەڵام ژیانتان ڕزگار دەکات. تێدەگەن؟

_ نەخێر. ئێمەیش دەڵێین تۆ لە جیاتی ئێمە واژۆت کردووە. ئێمە تەنها دەمانەوێ تۆ وازمان لێ بێنی! خۆت هەڵمەقورتێنە ناو ئەو شتانەی کە پەیوەندییان بە تۆوە نییە. ئایا تۆ ئیسپانیت؟ نەخێر، ئەی بۆچی خۆت تێکەڵی ئەم بابەتە دەکەیت؟

_ من ئیسپانی نیم، بەڵام ئینسانم، مەسیحیم و واز لە ئێوەیش ناهێنم. دووبارەی دەکەمەوە: با یارمەتیتان بدەم. ئێوە دەگەڕێنەوە بۆ ئیسپانیا، کاتێکیش لەوێ دەبن وەک خەڵکی تر هەڵسوکەوت دەکەن، هەر وەک کۆماریخوازەکانی دیکە کە شکستیان قبوڵ کردووە. ئێوە گەنجن و من ناهێڵم بمرن.

_ تۆ بەس لە کۆڵمان بەرەوە، هیچمان ناوێت.

بە بێهیواییەوە لەوێ ڕۆیشتم. ژەنەڕاڵ ئێدکویست وتی: دەبێت بە دی فۆکسا بڵێین. تەلەگرافی بۆ بکە کە پێویستە بێت و ڕێگاچارەیەک بدۆزێتەوە.

تەلەگرامم بۆ دی فۆکسا نارد: “دیلەکان ناچنە ژێر بار. خۆت وەرە و ڕازییان بکە.”

دی فۆکسا دوای دوو ڕۆژ گەیشت. بای باکوور بە هێزێکی نائاسایییەوە هەڵیکردبوو. دی فۆکسا هەموو گیانی بە بەفر داپۆشرابوو. هەر کە منی بینی قیڕاندی: دیسانەوە؟ بۆچی تەلەگرافت بۆ من کرد؟ پێت وایە هیچ سوودی هەیە؟ ئەم کوڕانە گوێ نادەنە قسەی من. تۆ ئیسپانییەکان ناناسیت. وەک قاتری تۆلیدۆ تووڕ و سەرکێشن.

وتم: بڕۆ قسەیان لەگەڵ بکە. بەشکەم…

_ بەڵێ بەڵێ دەزانم. هەر بۆ ئەوە هاتووم. بەڵام بەڕاستی، مالاپارتێ…

بەرەو لای دیلەکان وەڕێکەوت، منیش لەگەڵیدا چووم. ئەوان لەسەر قسەکەی خۆیان سوور بوون. دی فۆکسا لێیان پاڕایەوە، قسەی خۆشی بۆ کردن، هەڕەشەی لێکردن. هیچ سوودی نەبوو.

وتیان: کەوایە ئێمە تیرباران دەکرێین. ئەی دوای ئەوە چ دەبێ؟ 

دی فۆکسا کە لە تووڕەییاندا هەموو گیانی دەلەرزی، بە چاوی فرمێسکینەوە هاواری کرد: دوای ئەوە من ئێوە وەکوو کاتوولێکێک ئەسپەردە دەکەم.

 ئاگۆستین پیاوێکی باش بوو و ئەم کەللەڕەقییە گەورە و ترسناکە ئازاری دەدا.

دیلەکان وتیان: تۆ ئەوە ناکەیت.
ئەوانیش پەڵمەی گریان گرتبوونی ونەیاندەتوانی پێش بە هەڵوەرینی فرمێسکەکانیان بگرن. دی فۆکسا تووڕە و شڵەژاو خۆی ئامادە کرد بۆ ڕۆیشتن. داوای لە ژەنەڕاڵ ئێدکویست کرد کە تا خۆی نەیوتووە کاری بە سەریانەوە نەبێت. کاتێک خۆی لە نێو کالیسکە خلیسکێنەییەکەی جێکردەوە، ڕووی لە من کرد: دەبینیت مالاپارتێ، خەتای تۆیە کە من لەم ڕەوشەدام. نامەوێت بیر لە چارەنووسی ئەم کوڕە داماوانە بکەمەوە. من سەرسامم پێیان، شانازییان پێوە دەکەم – بەم ئیسپانییە ڕاستینانەیە. بەڵێ ئەوانە ئیسپانیی ڕاستینەن، ئەمەگدار و بەجەرگ.  دەزانیت…؟

فرمێسک لە چاوەکانیدا قەتیسمابوو و دەنگی دەلەرزی. وتی: دەبێت هەموو هەوڵێک بدەین بۆ ڕزگارکردنیان. من دڵم بە تۆ خۆشە.

_ من ئەوەی لە دەستم بێ دەیکەم، بەڵێن دەدەم ناهێڵم بمرن. ئادیوس، ئاگۆستین.

_ ئادیوس، مالاپارتێ.

هەموو ڕۆژێک دەچوومە لای ئەو دیلانە. تەقەلام دەکرد بە هەر لەونێک بووە ڕازییان بکەم، بەڵام هیچ سوودی نەبوو.

وتیان: سپاس. ئێمە کومونیستین و هەرگیز فرانکۆ بە ڕەسمییەت ناناسین.

چەند ڕۆژ دواتر ژەنەڕاڵ ئێدکویست بانگی کردم.

_ بڕۆ بزانە ئەو دیلانە چییان لێقەوماوە؟ خەریکبوو یەکێک لە هەڤاڵەکانیان بکوژن. نازانین بۆ چی ئەو کارەیان کردووە.

*

چووم بۆ بینینی دیلەکان. یەکێکیان بە تەنیا لە گۆشەی ژوورەکەدا دانیشتبوو و هەموو گیانی شەڵاڵی خوێن بوو، سەربازێکی فینلەندیش بە تفەنگێکی سۆنی کێنپیستۆل، هەمان دۆشکا بەناوبانگەکە، ئاگای لێبوو.

_ چیتان بە سەر ئەم پیاوە هێناوە؟

وەڵامیان دایەوە: “ئەو خیانەتکارە. Un traidor..”

بە بریندارەکەم گوت: ڕاست دەکەن؟

_ بەڵێ. من خیانەتکارم. دەمەوێت بگەڕێمەوە بۆ ئیسپانیا. ئیتر لەوە زیاتر تاقەتم نەماوە. من نامەوێت بمرم. دەمەوێت بگەڕێمەوە بۆ ئیسپانیا. من ئیسپانیم. پێمخۆشە بگەڕێمەوە بۆ ئیسپانیا.

هەڤاڵەکانی، هەروا کە بە چاوی پڕ لە ڕق و بێزارییەوە تماشایان دەکرد، وتیان: “ئەو خیانەتکارە! Un traidor!”

خیانەتکارم بە تەنیایی لە سەربازگەیەکی دیکەدا بەجێهێشت و تەلەگرافم کرد بۆ دی فۆکسا: “سەربازێک دەیەوێت بگەڕێتەوە بۆ ئیسپانیا. خێرا وەرە.”

دوای دوو ڕۆژ دی فۆکسا گەیشتە لامان. بەفر کوێری کردبوو و ئەو پارچە سەهۆڵانەی لە جادە بەستووەکە لە ژێر سمی ئەسپەکان هەڵکەنرابوون و فڕەیان بەستبوو، دەموچاویان بریندار کردبوو.

_ خۆیشت دەزانی خەریکی چی دەکەیت؟ دیسان خۆت هەڵقورتاندە نێو کارێکەوە کە هیچ پێوەندییەکی بە تۆوە نییە؟ تۆ کەی واز لە ئازاردانی من بەم گەمژەبازییانەت دێنی؟ ئەو سەربازە لە کوێیە؟

_ لەوێیە، ئاگۆستین.

_ باشە. با بڕۆین بیبینین.

خیانەتکار ‘el traidor’ بە بێدەنگی خێراتنی کردین. کوڕێکی نزیکەی بیست ساڵان بوو، قژکاڵ، بە دوو چاوی شین، ڕەنگ بە ڕوخسارییەوە نەبوو. کاڵییەکەی هەر وەک ئیسپانییەکان بوو، هەر ئەو چاوە شینانەی پێوە بوو کە تایبەت بە ئیسپانییەکانە. دەستی کرد بە گریان. وتی من خیانەتکارم. بەڵام ئیتر تاقەتم نەماوە. نامەوێت بمرم. دەمەوێت بگەڕێمەوە بۆ ئیسپانیا.

دەگریا، چاوەکانی پڕ بوون لە ترس، هیوا و پاڕانەوە. دی فۆکسا خەم دایگرت.

وتی: مەگری، دەتبەینەوە بۆ ئیسپانیا، لەوێ پێشوازیت لێ دەکەن، لێت خۆش دەبن، خەتای تۆ نەبووە ڕووسەکان تۆیان کردووە بە کومونیست، تۆ تەنها کوڕێکی منداڵ و کەمتەمەن بوویت. مەگری.

دیلەکە وتی: من خیانەتکارم.

دی فۆکسا جددی و ئارام وتی: هەموومان خیانەتکارین.

ڕۆژی دواتر دی فۆکسا تەوبەنامە واژۆکراوەکەی بەدەستەوە بوو و ئامادە بوو بڕوات. پێش ئەوەی بڕوات، چووە لای ژەنەڕاڵ ئێدکویست.

وتی: تۆ پیاوێکی بەڕێزیت، بەڵێنم پێ بدە کە یارمەتیی ئەو باقی دیلەکان بدەیت، ئەوانە ئامادەن بمرن، بەڵام حەشا لە بیروباوەڕیان نەکەن.

ژەنەڕاڵ ئێدکویست وتی: بەڵێ، ئەوان کوڕی باشن. من سەربازم، سەرسامم بە وەفاداری و بەجەرگبوون، با دوژمنیشم بێ. بەڵێنتان پێدەدەم. جگە لەوەش من لەگەڵ مارشال مانێرهایمدام: “وەک دیلێکی جەنگی مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت. نیگەران مەبن. من گەرەنتی ژیانیان دەکەم.”

دی فۆکسا بە بێدەنگی تەوقەی کرد لەگەڵ ژەنەڕاڵ ئێدکویست، سۆزێکی داخ گەرووی دەسووتاند و نەیدەهێشت دەنگی لێوە دەربێت. کە دانیشتە ناو کالیسکە خلیسکێنەییەکەی، ئینجا، زەردەخەنەیەکی کرد. وتی: ئاخری خەیاڵی منت ئاسوودە کرد، تەلەگراف بۆ مەدرید دەکەم و هەر کە وەڵامیان دامەوە، ئیتر دەزانین چی بکەین، سپاس بۆ تۆ مالاپارتێ.

_ ئادیۆس، ئاگۆستین.

_ ئادیۆس.

دوای چەند ڕۆژێک وەڵامەکە لە مەدریدەوە هات. دیلەکەیان برد بۆ شاری هێلسنکی، لەوێ ئەفسەرانی ئیسپانی چاوەڕێیان دەکرد. ‘el traidor’ بە فڕۆکە گوێزرایەوە بۆ بەرلین و لەوێشەوە بۆ مەدرید. (دیار بوو کە دەسەڵاتدارانی ئیسپانیا دەیانەوێت ئەو هەلە بە سوودی خۆیان بقۆزنەوە.) دیلەکە بە تەواوی لە ژێر چاودێریدا بوو. ئەو هەموو سەرنجەی پێخۆش بوو و کەیفی دەکرد.

*

 دوو مانگ دواتر من گەڕامەوە بۆ هێلسنکی. دارەکانی سەیرانگای ئێسپلانادا بە چەترێک گەڵای سەوز و تەڕ و تازە داپۆشرابوون و چۆلەکەکان لە سەر لق و پۆیان گۆرانییان دەچڕی. چووم بۆ ئەوەی ژەنەڕاڵ دی فۆکسا لە ڤێلاکەی لە برۆنسپارکێن بهێنم، بە درێژایی ڕێگای ئێسپلانادا بە پێی ڕۆیشتین بەرەوە هۆتێل کێمپ. دەریا ئەوەندە سەوز بوو وەک بڵێی ئەویش خەریک بوو گەڵای دەردەکرد، و دوورگە بچووکەکەش بە باڵی باڵندەی دەریایی تەواو سپیپۆش ببوو.

_ دەنگوباسی دیلە خیانەتکارەکە؟ هیچ هەواڵی تازەت لەبارەیەوە بیستووە؟

دی فۆکسا  قیڕاندی: دیسان؟ تۆ بۆ یەکسەر خۆت لەم بابەتە هەڵدەقورتێنی؟

وتم: ئاخر من تەقەلای زۆرم دا بۆ ڕزگارکردنی ژیانی.

دی فۆکسا پێی وتم: لە مەدرید بە گەرمی پێشوازی لە خیانەتکارەکە کرا. یەکسەر بۆ ئەم لا و و ئەو لایان دەبردو و خەڵک دەیانگوت: ئەم کوڕە قۆزە دەبینیت؟ کۆمونیست بووە، شان بە شانی ڕووسەکان شەڕی کردووە. لە بەرەی ڕووسیادا بە دیل گیرا. بەڵام خۆی ویستویەتی بگەڕێتەوە بۆ وڵاتەکەی، بۆ ئیسپانیا. فرانکۆی بە ڕەسمییەت ناسیوە. کوڕێکی بەجەرگە. ئیسپانییەکی باش. دەیانبردە کافێ، شانۆ، یاریگا، سینەما، تەنانەت بۆ بینینی شەڕەگا.

بەڵام ئەو دەیگوت: ئەمە بەلاتانەوە کافێیە؟ دەبێ کافێکانی مۆسکۆ ببینن.

و پێدەکەنی: ئەمە شانۆیە؟ ئەمە سینەمایە؟ بڕۆن بزانن لە مۆسکۆ چییان هەیە.

و دیسان پێدەکەنی. دەیانبردە یاریگا. هاواری دەکرد:

ئەمە یاریگایە؟ یاریگای کیێڤتان نەبینیوە.

و پێدەکەنی. هەمووان لایان دەکردەوە و سەیریان دەکرد، ئەویش هاواری دەکرد:

ئەمە یاریگایە؟ بە یاریگاکەی کیێڤ دەڵێن یاریگا نە ئەمە.

و پێدەکەنی.

*

دی فۆکسا وتی: ئێستا تێگەیشتی؟ ئاخری تێگەیشتی؟ خەتای تۆیە کە لە وەزارەتخانە لێم توڕە بوون، هەمووی خەتای تۆیە. ئەمە دەبێ ببێتە وانەیەک بۆ تۆ کە خۆت نەدەی لە قەرەی هەر کارێک کە پێوەندیی بە تۆوە نییە.

_ ئەی خیانەتکار؟ چییان لێ کرد؟

دی فۆکسا بە دەنگێکی سەیر و سەمەرە وتی: “پێت وایە چی لێ دەکەن؟ هیچ! هیچیان لێ نەکرد. ئەرێ تۆ بۆ خۆت لە هەموو کارێک هەڵدەقورتێنی؟

پاشان زەردەخەنەی کرد: بەهەر حاڵ وەک کاتوولیکێک ئەسپەردەیان کرد.

————————

فاشیست یان دژە فاشیست؟

چاوخشاندنێک بە سەر ژیان و بەرهەمەکانی کورتزیۆ مالاپارتێ

ڕەنگە “کورت ئێریش سۆکێرت” لە ساڵی ١٩٢٥ ناوی خۆی گۆڕیبێت بۆ “کورتزیۆ مالاپارتێ” و ئەوەندەی لە نووسینەکانی دەردەکەوێ، لە ساڵانی خوێندنیدا خوێندکارێکی سەرکەوتوو بووە. کوڕێکی کونجکۆڵی سەربەخۆ، نەوەستاو و نەگیراو هەروەک باوکی. له تەمەنی سێزده ساڵیدا بوو بە ئەندامی پارتی کۆماریخواز و بەرپرسی لقی تازەلاوان و ڕۆژنامەیەکی تەنز و نوکتەی دانا. لە تەمەنی شانزە ساڵیدا لە ماڵەوە ڕادەکات بۆ ئەوەی بچێتە ناو سوپای گاریباڵدی. لە جەنگی جیهانی یەکەمدا لە بەرەکانی پێشەوە شەڕی کردووە و بەهۆی هەڵمژینی گازی ژەهراوی سییەکانی تووشی کێشە بوون. چەندین جار عاشق بووە و حەڤدە جار دوێلی کردووە. لە ساڵی ١٩٢١ پەیوەندی بە فاشیزمەوە کرد و لەگەڵ دەستە فلۆرانسییەکان لە ڕۆما خۆپیشاندانی کرد. لە ساڵی ١٩٢٤ لەسەر خەرجی حیزبی فاشیست، گۆڤاری هەفتانەی “سەرکەوتنی دەوڵەت”ی دامەزراند و وتاری پڕ سۆز و خرۆشی زۆری تێدا نووسی بۆ بەرگریکردن لە تیۆرییەکەی نیچە سەبارەت بە مرۆڤی باڵا. لەگەڵ کەسایەتییە دیارەکانی ڕژێم بەپێی هەلومەرجەکە دۆست و یان دوژمن بوو. ساڵی ١٩٢٨ بوو بە سەرنووسەری ڕۆژنامەی “ماتینۆ” و پاشان ساڵی دواتر، سەرنووسەری ڕۆژنامەی “ستێمپا”ی گرتە ئەستۆ. کورتزیۆ مالاپارتێ ساڵی ١٩٢١ دەستی بە بڵاوکردنەوەی بەرهەم و نووسینەکانی بە ناوەڕۆکی مێژوویی- سیاسی کرد. “ڕاپەڕینی قدیسە نەفرەتییەکان” لە هەمان ساڵدا بڵاو کرایەوە و دواتر قەدەغە کرا. و پاشان “زەماوەندی نیرەمۆکەکان”، “ئیتالیای کێوی”، “زیرەکیی لێنین”، “بەسەرهاتەکانی کاپتەنی بێبەخت” و چەند بەرهەمێکی دیکەی بڵاو کردەوە.

لە ساڵانی ١٩٢٨ تا ١٩٣٨ لەگەڵ “ئانجۆلێتی” گۆڤاری “فیێرا لیتەراریا”ی بڵاو کردەوە. پاشان بە هۆی پیشەکەیەوە سەردانی ڕووسیا، ئەڵمانیا، سکۆتلەند و ئینگلیزی کرد و پاشان بۆ ماوەیەکیش لە پاریس نیشتەجێ بوو و بە وەرگێڕانی یەکێک لە بەرهەمەکانی بە ناوی “تەکنیکی کودەتا” کە فاشیستەکان بەدڵیان نەبوو، سەرکەوتنێکی بەرچاوی بەدەست هێنا. مالاپارتێ وردە وردە ڕەخنەگرتن لە حیزبی فاشیستی کردە بەرنامەی سەرەکیی خۆی و بازنەی ڕەخنەکانی تا هەجو کردنی مۆسۆلینی بڵاو بوویەوە. ساڵی ١٩٣١ دوای گەڕانەوەی بۆ ئیتالیا لە پارتی فاشیست کشایەوە و هەر لەو ساڵەدا خۆی گەیاندە فەرەنسا. ساڵی ١٩٣٣ دوای گەڕانەوەی بۆ ئیتالیا دەستگیرکرا و لە شاری “لیپاری” سزای ٥ ساڵ دوورخرانەوەی بەسەردا سەپێندرا و تۆمەتەکەیشی بە چالاکیی دژەفاشیستی لە دەرەوەی وڵات ڕاگەیەندرا. بەڵام دوای ساڵێک، لە ڕێگەی نێوەندگیریی هاوڕێ خاوەن دزە و دەسەڵاتەکانییەوە گواسترایەوە بۆ “ئیسکیا” و پاشان بۆ “فۆرتێ دی مێرمی”. ئەمەش دەرفەتی زیاتری بۆ ڕەخساند و ڕێگەی پێدرا جارێکی دیکە پەیوەندی لەگەڵ ڕۆژنامەی “کۆریێرە دێلا سێرا” هەبێت – کە پێشتر کاری لەگەڵدا کردبوو. پاشان کورتزیۆ مالاپارتێ لە ژێر ناوی ساختەی “کاندیدۆ” دەستی بە نووسینی وتار کرد و لە ماوەی ئەم ساڵانەدا سێ کتێبی بڵاو کردەوە. دوای کۆتاییهاتنی ساڵانی دوورخرانەوە گەڕایەوە بۆ ڕۆما و گۆڤاری “پێرسپێکتیڤ”ی دامەزراند کە باشترین بەرهەمەکانی ئیتالیا و ئەوروپای تێدا بڵاو دەکردەوە. لە کۆتاییی ساڵی ١٩٣٨ بە کۆتاییهاتنی جەنگی ئێتیۆپیا، وەک پەیامنێری ڕۆژنامەی “کۆریێرە دێلا سێرا” چووە ئەفریقا.

ساڵی ١٩٤٠ وەک سەرۆکی کۆمەڵێک سەرباز چووە بەرەکانی جەنگەوە. چیرۆکی “خۆر، کوێرە” کە وەک زنجیرەبابەت لە ڕۆژنامەی “تەمپۆ”دا بڵاو کرایەوە، دەرئەنجامی ئەزموونەکانی ئەو چەند مانگەیە لەم بەرەیەی شەڕدا. ساڵی ١٩٤١ چووە بەرەی ڕووسیا. بەڵام بەهۆی ناردنی ڕاپۆرتی دژ بە ئەڵمانیا لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئەڵمانیاوە لەم بەرەیەدا دەرکرا. پاشان چووە فینلاند و بۆ ماوەی دوو ساڵ لەم وڵاتە مایەوە و کتێبێکی دژی توندوتیژیی سوپای ئەڵمانیا نووسی بە ناوی “قوربانی”. (وەرگێڕی بەناوبانگی کورد “محەممەدی قازی” بە وەرگێڕانی ئەم کتێبە بە زمانی فارسی، مالاپارتێی ناساند بە خوێنەری ئێرانی). مالاپارتێ ساڵی ١٩٤٣ گەڕایەوە بۆ ئیتالیا و بۆ ماوەی هەفتەیەک زیندانی دەکرێت. پاشان لە مانگی نۆڤەمبەری هەمان ساڵدا بۆ ماوەیەکی کورت لەلایەن ئەمریکییەکانەوە لە “کاپری” زیندانی دەکرێت، پاشان ئازاد دەکرێت.

لەم ساڵانەدا بوو کە کورتزیۆ مالاپارتێ بە تەواوەتی لە بیروباوەڕی فاشیستی دوور کەوتەوە و بڕیاری دا بەشداری لە فەزای سیاسی- ئەدەبیی ئیتالیادا بکات. ڕەخنەگری ئەدەبی “ڤێلیانی” دەنووسێت: “ئەو لەو سەردەمەدا نائارام بوو، هاوڕێکانی لە ساڵانی دوای جەنگدا ئەویان یەکسەر لە حاڵەتی توڕەیی و دەمارگرژیدا وەبیر دێتەوە. نووسینەکانی مالاپارتێ دوای جەنگ زیاتر لە پاساودان یان بەرگریکردن لە ئەزموونەکانی ڕابردوون یان کاردانەوەیەکن بەرامبەر بە کۆمەڵگای ئیتالیا و ژیانی سیاسیی پڕ بەسەرهاتی خۆی.

مالاپارتێ لە کۆتاییی ساڵی ١٩٤٧ ئیتاڵیای بەجێهێشت و چوو بۆ پاریس. بەڵام لەوێشدا جگە لە ساردی و دوژمنایەتی هیچی تری بە نسیب نەبوو. ئەزموونی شانۆی کرد و چەندین شانۆنامەی ناسەرکەوتووی بردە سەر سەکۆ. شانۆنامە سێ پەردەییەکەی “کاپیتاڵ” کە باس لە دوورخرانەوەی “کارێڵ مارکس” دەکات، هەر لەو ساڵەدا بە زمانی فەرەنسی نومایش کرا. ساڵی ١٩٥١ گەڕایەوە بۆ ئیتالیا و دەستی کرد بە نووسینی سیناریۆ بۆ سینەما، هەروەها فیلمی “مەسیحی قەدەغەکراو”ی بەرهەم هێنا کە لە دەرەوەی ئیتاڵیا پێشوازییەکی زۆری لێکرا. پاشان چووە ئەمریکا و فیلمی “کیژۆڵەی ڕۆژاوا”ی دەرهێنا.

لە کۆتاییی ساڵی ١٩٥٦ لەلایەن یەکێتیی نووسەرانی سۆڤیەتەوە بانگهێشتی ئەم وڵاتە کرا و لەسەر بانگهێشتێکی دیکەیش لەلایەن حکومەتی چینەوە، چوو بۆ ئەم وڵاتەیش. بەڵام بەهۆی گەشەکردنی لوویەک لە مێشکیدا ناچار بوو بگەڕێتەوە بۆ ئیتاڵیا و دوای بەرگەگرتنی ئێش و ئازارێکی تاقەتپڕووکێن لە ساڵی ١٩٥٧دا کۆچی دوایی کرد.

بەرهەمەکانی مالاپارتێ کە کۆمەڵێک نووسینی جیاواز دەگرێتەوە، نوێنەرایەتی نووسەرێکی خاوەن بیروهزرێکی داهێنەرانە دەکەن بە خەون و خەیاڵێکی بێسنوورەوە. هەر لەبەر ئەوەشە کە چ لە گۆڕەپانی پەخشان و چ لە شیعردا، هەندێک جار هەندێک ئاستێکی یەکجار باڵا بەدەست دێنێ.

مالاپارتێ زۆجار بەراورد کراوە بە “دۆنۆنزیۆ” و ئەم بەراوردکردنە دوور نییە لە ڕاستییەوە، چ لە ڕووی ژیانی سەرگەردانی و چ لە ڕووی جۆراوجۆری بەرهەمەکانییەوە.

بەرهەمەکانی کۆرتزیۆ مالاپارتێ:

چیرۆک:

بۆ ڕاوچییەکانی چیای ئاڵپ (١٩١٨)، زەماوەندی نێرەمۆکەکان (١٩٢١)، ڕاپەڕینی قدیسە نەفرەتییەکان (١٩٢١)، ئەوروپای زیندوو (١٩٢٣)، شەڕ، لە نێوان دوو سەرکەوتندا (١٩٢٣)، ئیتاڵیای کێوی (١٩٢٦)، بەسەرهاتەکانی کاپتەنی بێبەخت (١٩٢٧)، دۆن کامیلۆ، یان من مارمێلکەیەکم بەخێو کردووە (١٩٢٨)، ئیتاڵی باڵا (١٩٢٨)، ئیتالیا دژی ئەوروپا (١٩٢٨)، چەتەی ئەدەبی (١٩٢٩)، زیرەکیی لینین (١٩٣٠)، سۆدۆم و گۆمۆرا (١٩٣١)، پاسەوانانی بشێوی (١٩٣١)، تەکنیکی کودەتا (١٩٣١)، شێتیی ئۆرلاندۆ (١٩٣٣)، هەڵهاتن بۆ زیندان (١٩٣٦)، خوێن (١٩٣٧)،  گەشتێک بۆ دۆزەخ (١٩٣٨)، کارەساتێکی ئیتاڵی (١٩٣٩)، ژنێکی وەک من (١٩٤٠)، سوریالیزم و ئیتاڵیا (١٩٤٠)، خواژنە گەمژەکان (١٩٤٠)، گەنجەکان ناتوانن بنووسن (١٩٤٠)، خۆر کوێرە (١٩٤١)، ڤۆڵگا لە ئەوروپاوە سەرچاوەی گرتووە (١٩٤٣)، قوربانی (١٩٤٥)، پێست (١٩٤٩)، چیرۆکی سبەینێ (١٩٤٩)، دوو ساڵ مشتومڕ (١٩٥٥)، تووسکانییە نەفرەتییەکان (١٩٥٦)، چیرۆکە ئیتاڵییەکان (١٩٥٧)، من، لە ڕووسیا و چین (١٩٥٨)، ماما مارچا (١٩٥٩)، ئینگلیزییەک لە بەهەشت (١٩٦٠)، ئیتاڵییە لێبووردەکان (١٩٦١) و تێبینییەکانی نامۆیەک لە پاریس (١٩٦٦).

 شانۆ: کاپیتاڵ (١٩٥١) و تەنانەت ژنانیش شەڕیان دۆڕاند (١٩٥٤).

 شیعر: ئیتاڵییەکی باڵا (١٩٢٨) و مردووەکانی بلیگنی پاسوور دەکەن(١٩٣٩)

The post خیانەتکار appeared first on ژنەفتن.

کەشی زاڵی “ئەفسانەی مانگ” چەشنێ مەودا خستنە لە گێڕانەوەی واقیعە کۆمەڵایەتییەکان بەرەو پیشاندانی تەمسیلی واقیعە مرۆیییەکان، یان بە واتایەکی تر گواستنەوەیە لە “واقیعی خاو” و ساکار بەرەو واقیعە ئاڵۆزەکان؛ یان دیسان بە زمانێکی سادەتر تێپەڕینە لە کۆمەڵناسیی واقیعەکان بەرەو دەروونناسیی ئەوان. لە بنەڕەتەوە وا دەردەکەوێ جیهانی دەروون سەرنجڕاکێشترە تا جیهانی دەرەوە. دیارە مەبەستم لە پشتبەستن بە لایەنی دەروونی واقیع، بەو مانا نییە کە واقیعە زەق و بابەتییەکانی کۆمەڵگە بە شێنەیی لەم چیرۆکانەدا لەبیر دەکرێن یان کاڵ دەبنەوە، بەڵکوو مەبەست ئەوەیە کە نوێنەرایەتی واقیع لەسەر ئەو شتەی کە ڕوویداوە جێگیر نییە و لەسەر ئەوەی شتەی لە دەروونی کارەکتەردا بنەنیشتە بووە، دامەزراوە.

بەرچاوە کە ئەم جۆرە نوێنەرایەتییە پێویستی بە ئامرازێکی جیاواز هەیە کە نووسەر بتوانێ بەوە لە توێکانی ئەم واقیعە بکۆڵێتەوە. بەم پێیە پشتبەستن بە یادەوەری و وەبیرهێنانەوە و تێکدانی زنجیرەی لۆژیکی ڕووداوەکان پڕۆڤەیەکی باون لەم چیرۆکانەدا. بە چەشنێ کە لە جیاتی دووبارە گێڕانەوەی کۆمەڵگا، دەست دەکا بە گەڕان لە دەروونی مرۆڤدا و واقیعەکان نەک وەک ئەوەی دەبینرێ، بەڵکوو وەک ئەوەی ئەزموون دەکرێ، دەگێڕێتەوە. ئەو تایبەتمەندییانەی کە یارمەتی چیرۆک دەدەن بۆ گەییشتن بەم ئامانجە لە خوارەوە بە هەندێ نمونەی دەقەوە دێنە باس کرن؛ 

لیت‌موتیڤ(Leitmotiv)؛

“لیتمۆتیڤ” لە ئەدەبیاتی داستانیدا بە واتای ماکێکی دووپاتەوەبووی مانادارە کە وەک تاڵێکی نادیار بەشە جیاوازەکانی گێڕانەوەیەک بەیەکەوە دەبەستێتەوە. لەم کۆمەڵە چیرۆکەدا، “بۆن” وەکوو لیتمۆتیڤ، هێمای بوونی بەردەوامی جەستە و بیرەوەری و شتە سەرکوتکراوەکانە؛ شتێکە کە زمانی فەرمی، ئەخلاق، یان گێڕانەوەی هێڵی هەوڵ دەدەن نادیدەی بگرن، بەڵام دووبارە دەگەڕێتەوە. لەم چیرۆکانەدا “بۆن” نەک چەمکێکی وەسفی، بەڵکوو یادەوەرییەکی یاخییە کە لە جەستە و شت و فەزادا تێدەپەڕێت و هەرجارە فۆرمێکی نوێی حەقیقەت لەخۆ دەگرێت. لەم کۆمەڵەچیرۆکەدا جیهانی چیرۆک بە هەستی “بۆنکردنەوە”، بیر دەکاتەوە.

لە چیرۆکی (ئەو ژنە کێ بوو سەمای دەکرد؟): “بۆنی تۆزێکی وێڵ و نەنیشتووم لێدەهات، ئەو بۆنی پەنجەرەی لێدەهات..”.  “توند و دڕ بوو… بۆن بوو!”.  “بۆنی ماچی بێ لەزەت دەهات”.  “چاوم سەگە، بۆن دەکات”.  “عەتری بۆن و سیگاری بۆن و ماچی بۆن و عارەقی گەردنی بۆن باغەڵ و وردە چپە و کۆکەی بۆنم دەبیست”.  “بۆن، باڵی بەسەر غەریزەی تالار کێشا بوو”.  “بۆن و دەنگ و تامی دارستان دەهات!”.  “بۆنی کتێبێکی کۆنی دەدا..”.  “نەمدەزانی ئەو بۆنە چۆن سەما دەکات..”.   “بۆنی کتێبێکی دڕ دەهات… بۆنی کتێبی ڕووتم دەبینی..”. ” بۆنی شەشەمین کەس..”.  “بۆنی سووڕەتی بەقەرە..”.  “بۆنێک دەیوت…”.

لە چیرۆکی (چیرۆکی جەمیل!): “بۆنی سێو دێت.”.  “بۆنیی شتێکی پیس دەهات.. وەکوو بڵێی کۆمەڵێک کرم تا سنووری ڕزین داویانەتە شتێک”.

لە چیرۆکی (پێدەچێ “با”ش لە گەڵاڕێزاندا کوژرابێت!): “نە بایەکی نادیار کە هەواڵدەری دەنگ و بۆنێک بێت”.

لە چیرۆکی (ئەفسانەی مانگ): “بۆنێکی توندی دوور لە شێ دەهات!”.

لە چیرۆکی (پەری باڵابەرز!): “هەروەها بۆنی دڵەڕاوکێ و ئیستریس و..”.  “جەستە و گۆنا و ڕەنگ و بۆنی پشیلە بوو..”.  “بۆنی هاڵاوی زەڕاتی میکزیکی ختووکەی دابوو”.  “واتە دوور بێت لە بۆنی هێستر و قاتر و کەمینی پاسدار و بۆنی عارەق و..”.

لە چیرۆکی (“من” ناوی چی بوو؟!):“بۆنێکی نهێنی نازک و ئەفسووناوییان دەگەیاندە لووتم”.  “بۆنێکی تایبەتی تازەی بە لووتمدا دەدا.. لەگەڵ بۆنی توێژاڵی تەنکی عارەقی تاران و هەڵم و دووکەڵ”.

لە چیرۆکی (دێوانە پەپوولە): “شتێک لە مانای ژیان و غوربەتی دەدا بەدەستەوە وەکوو بۆنێک هەڵیمژی هەستت دەکرد”.

زمانی شیعری؛

گێڕانەوە لە زۆر ساتدا، لە زمانی ڕاپۆرتکردن دوور دەکەوێتەوە و بەرەو دەربڕینێکی شیعری دەڕوات؛ زمانی شیعری زمانی سەرەکیی دەقی چیرۆکەکانن و ئەمەش زۆر جار یارمەتی نووسەر دەدا بۆ کەڵک وەرگرتن لە تەکنیکی “شەپۆلی زەین”. “شەپۆلی زەین” شێوازێکی گێڕانەوەیە کە هەوڵ دەدات نوێنەرایەتی جووڵەی بەردەوام و زۆرجار ناڕێکی بیرکردنەوە و هەست و پەیوەندییە دەروونییەکان پێش ئەوەی لە لۆژیکی زمان و گێڕانەوەی هێڵکاریدا ڕێک بخرێن، بکات. لەم شێوازەدا زەینی کارەکتەرەکە ڕیوایەت ناکرێ، بەڵکوو لەگەڵ بازدان و دووبارەبوونەوە و نابەردەوامی و هاوکاتبوون جەرەیان پەیدا دەکات.

لە چیرۆکی (چیرۆکی جەمیل!): “-پیتەکان لە ئاوێنەدا لەوەی کە دەیانبینن نێزیکترن بە ئێوە! لە بەر ئاوێنەکە بە ڕوونی و بە دەنگی بەرز دەیوت: گوڵە هەرمەڵە! هەردوو لامەکەی قەڵەون! وەکوو،، جگەرەی بەرگ! :- دەیکێشا! با نیگارێک بکێشێ…”.  “هەندێک دەڵێن جەمیل خۆکوژی کرد چون بەرگەی چاوی کەژاڵی نەگرت. زەریایەکی شین بوو کە دارستانی کەزیە و زوڵفەکانی دەوریان گرتبوو. هەندێکیش دەڵێن ئەوەندەی خودا تێیدا مابووەوە کە خۆی بکوژێت و تەسلیمی شەیتانی عشقەکانی نەبێت”.

لە چیرۆکی (پێدەچێ “با”ش لە گەڵاڕێزاندا کوژرابێت!): “لە زەمیندا هاتوچۆ قەدەغەیە بەڵام ئاسمان هێشتا بەقەد پەنجەرەیەکی لێڵ لە نهۆمێکی چوارەمەوە شینی و ڕەشییەکەی نەگیراوە!”.  “بایەکی نەفرەتی نییە تۆزێ هەڵبکات و هەواڵێکی خەیاڵاوی پێدا هەڵواسم. یەکێکی بەر بوو لە نهۆمەوە گوتی: گوێدایین مەیلبڕە وەکوو خاک!”. ” “با”ی پاییز هەمیشە چووە بە قژ و سینگی یاردا. هیجریشی بە ڕاشەکاندنی قژی شۆڕەبی لێوار چۆمەکان و دڵتەنگیشی بە ختووکەدانی داربەڕووی سەر تەپۆڵکەکان و ویسالیشی بە جووتکردنی دوو چووزەرەڕێواسی ناو ڕیزی گردۆڵکەکان وەکوو شوێنپێی نادیاری خۆی جێهێشتووە”.

لە چیرۆکی (ئەفسانەی مانگ): “..گوڵێکی زەردی چەند پەل کە لە زەعفەران دەچوو بە سەر ڕووبەرگەکەمەوە بوو! دەتوت بە بەرماڵێک قامەتی بەستووە بۆ شوێنێکی نادیار و لە سەر بەردەنوێژێکی گوێی جۆگەلەیەک..”.

لە چیرۆکی (“من” ناوی چی بوو؟!): “-:لە ژیانی ناو مەرگدا کەس ناتوانێ درۆ بکات یانی درۆ هێشتا نەبووە بە کەلتوور وەکوو ژیان. و مەرگ زۆر ڕاست و سادقە. مەرگ ڕۆحێکی شووشەیی و ڕووتی هەیە. گۆڕستان هەمووی بە مەرگ ڕووتە!”.

دیالۆگ؛

لەبەر ئەوەی زۆربەی چیرۆکەکان بە شێوەی لێشاوی زەینن و هەر وا کە لە پێشەکیدا باسم کرد ئاوڕ لە دەروونی کەسایەتییەکان دراوەتەوە، زیاتری دیالۆگەکان لە نێوان خودی نابەئاگای کاراکتەر و دەنگی خودی نووسەر(وەکوو مێتافیکشێن) دەسووڕێتەوە. بەو پێیە کارکردی دیالۆگەکان جگە لە بەڕێوەبردنی گێڕانەوە، بووەتە گۆڕەپانێک بۆ دەرخستنی کەلێنی پەیوەندییەکان و توێ شاراوەکانی کارەکتەرەکان.

لە چیرۆکی (ئەو ژنە کێ بوو سەمای دەکرد؟): “من دەمزانی ئەگەر وەڵام بدەمەوە دەڵێم: بێ‌ماڵ و حاڵم بۆیە ماڵانگەڕم! دەی جا ئەوە کەی وەڵامە؟!”. “-مێروولە یان مێلوورە؟! ئەرێ!”.  “چاک بوو لە ناو بوتڵ هێنام ئەگینا بمکردایە کوێمەوە؟ یانی عەرەقەکە مەبەستمە!”

لە چیرۆکی (چیرۆکی جەمیل!): “- اللە الجمیل و یحب الجمال! –ئەرێ جەمالی خۆش دەوێ بۆیە جەمیل وای بەسەر هاتووە!”.  “+کوڕی چاک بن و مەبن بە فیلەسووفە کوردەکان لێمان. باسی جەمیل و عەشقە و تەواو!”.

لە چیرۆکی (پێدەچێ “با”ش لە گەڵاڕێزاندا کوژرابێت!): “دەنگەکە وتی: :با قاوەیەکت بۆ بێنم! خۆشم کرگە! :خۆشمت گەرەکە؟ :ئەرێ…خۆشیشم کرگە!”.

لە چیرۆکی (ئەفسانەی مانگ): “:نووری ئەو گڵۆپە دەبێتە پردی پێوەندی نێوان تۆ و شیتان! :من یا تۆ؟!”.

لە چیرۆکی (“من” ناوی چی بوو؟!): “-: ناوی چیم لێ بنایە؟ لە ناوێکدا چڕ دەکرایەوە؟ -تا دەهاتم ناوێکی بۆ بدۆزمەوە دەگۆڕا بۆ جۆرە ڕەنگێکی دیکە کە لە جیوە دەچوو”.  “-:سڵاو، شتێک خشەی دێت!  ئاخر ئەو هەموو منە ڕەنگاڵەیی و لەتلەتە چۆن لێک بدەمەوە؟ ئەو تاپۆیە مەبەستی لە دیمۆکراسی چییە و منیش مەبەستم لە “کەس ناکوژم”؟”.

ناتۆرالیسم؛

بە ئاوڕدانەوە لە پێگەی دیاری جەستە و ئەزموونی “هەست”یی لەم چیرۆکانەدا، یەک لەو پێکهاتانەی کە لە ئاستی زماندا خۆی دەردەخات، لایەنی سروشتی (ناتورالیستی) گێڕانەوەکەیە؛ لایەنێک کە بابەتی مرۆیی، لە ڕەهەندێکی ڕاستەخۆ و ماددی و بایۆلۆژیدا دەخاتە ناو دەقەکە. هەڵبەت ناتۆرالیسمێ نەک لە شێواز یان پێکهاتەی گێڕانەوەدا، بەڵکوو لەسەر ئاستی زمان و وێنەسازی دەقەکەدا جێگیر بووە.

لە چیرۆکی(ئەو ژنە کێ بوو سەمای دەکرد؟): “چارەنووسی منی لە سەرچۆپی و لەرینەوەی هەموو گیانیدا دەبینی”.  “گوێم هیچی نەدەبیست. هەرچی بوو چاوم دەیبیست”. “گرینگ نەبوو بۆم کێیە شەرمین، لەشی چۆنە؟ مەمکی؟ یان بۆنی هەناسەی؟”.  “ژنێکم دیت چوار نینۆکی لاکی شەراوی لێدراوە.. هەستم کرد جێ ماچێکی پێوە دیارە..”.  “هاڵاوی ئاڵۆشی جەستە وەکوو مار قەف‌قەف بەرەو بن میچەکە دەڕۆشت”. “لقی قەدی و میوەی سینەی بانگی پەیکەرەیان دەکرد”.

لە چیرۆکی (چیرۆکی جەمیل!): “قونێکی خڕ و ئاڵۆشاوی هەبوو”.

لە چیرۆکی(ئەفسانەی مانگ): “بە حوزنێکی نەناسراوەوە تێر لە باوەشیدا[دار توو] ڕاکشام! کاتێ بە ئەرخەیانی و هاوکات خەفەت و ماندوویەتی لە سەر موزائیکەکان هەڵاژیام، مانگی چواردەم لە نێوان دوو لقیدا بینی. دوو لقی گەورە و دیار! دوو لقی زۆر ڕێک و خواکردوو! هەر دوو لقەکە پێکەوە حەوتێکیان دەکێشا..”. 

لە چیرۆکی(پەری باڵابەرز!): وەک ئەو حەوتەی کە کردم بە تۆدا! …:دیوونە اون الفە تو داری؟ مال من هشتە.. هفتم نیست!”.

لە چیرۆکی(ماچێ لە تاران یانێ چەن شەممە؟): “دوو لێوی ئاسایی کە بەو هاوینە گەرمە ئەگەر نووسەرێک یان شاعیرێک لە خەیاڵدانی خۆیدا سەرنجی بدایە دەیشوبهاندن بە تووت فەرەنگی، خوازراو و راکێشەر و بێتام!”. “دوو نەفەر بووین بە سات و پێوەری ماچ..من و مەرجان و ماچ و باوەش و سینە و مەمک و دەموچاوی من و هی ئەویش”.

لە چیرۆکی(دێوانە پەپوولە): “ژنانی ئەم شارە پەنجا چارشێویشیان لە خۆیان بدایە هەر کوڵۆک و لاقوونیان زل و زەق بوو”.

گەمەی زمانی؛

هاوکات لەگەڵ زمانی شیعری، میکانیزمی بانگهێشتکردن(تداعی) ڕۆڵێکی گرنگ لە ڕێکخستنی گێڕانەوەکەدا دەگێڕێت؛ بە شێوەیەک کە جووڵەی چیرۆکەکان نەک لەسەر بنەمای لۆژیکی هێڵی کات، بەڵکوو لەسەر بنەمای پەیوەندیی زەینی، بیرەوەری و “هەست”ییەکان بیچم دەگرن. هەروەها گەمەی زمانی وەک یەکێک لە تایبەتمەندییە دیارەکانی ئەم دەقانە، سەقامگیریی واتاکان دەخاتە ژێر پرسیارەوە و زمان لە پێگەی ئامێری دەربڕینەوە بۆ پێگەی واتادانەر بەرز دەکاتەوە. نووسەر بە کەڵک وەرگرتن لە گەمەی زمانی و بانگهێشتن، خوێنەر لەو بازنە دەروونییەی کە بۆی درووست کردووە بە وشیاری دەهێڵێتەوە.

لەچیرۆکی (چیرۆکی جەمیل!): “هەوای هێرۆ بردی بەڵام لە ئانوساتێکدا هەوا پیس گۆڕا! هێرۆش هەروا”. “سەر بخاتە سەر خەزێنەی دڵ و دڵ بخاتە کوێ؟ دڵ.. دڵ… :دڵدڵ ناوی کەری پێغەمبەر بوو؟! -: گوڵگوڵ یان بایەقوشی بۆر؟!”.  “-:ئەی لە پاش فریشتە؟ +:ئیلهامت بۆ دێت؟ ئایا شاعیری؟ دەیوت ئیلهامیشی بۆ بۆنەی باڵایەوە خۆش ویستووە”.

لە چیرۆکی (پێدەچێ “با”ش لە گەڵاڕێزاندا کوژرابێت!): “-: مەسیح؟! ئەرێ. “م” یانی منارە. یانی مزگەوت. مەسیحیش یانی خاچ… لەو گۆڕستانەی پشت منارەوە حوکم خاچە!”.

لە چیرۆکی (پەری باڵابەرز!): “ئەودەم کتێبەکەم بە “ژانی گەڵ” گۆ دەکرد لە باتی “ژانی گەل”…بە کورتییەکەی گەڵ و گەلم جیا نەدەکرەوە لە یەک”.

لە چیرۆکی (ماچێ لە تاران یانێ چەن شەممە؟): “بەیانییەکەی لەگەڵ مەرجان لە شەقامی ویسال قەرارمان دانا. تاران شارێکە کە بەردەوام بێ قەراری تێی “دا”.”.  “ئەو ڕۆژە بوو کە ماچەکەی یەکشەممەی ناو کڵێساکەمان بە پیلان و مۆرکی شەیتان زانی و تەفسیرێکی شەیتانیمان بە”سەر”دا سەپاند… وەک وتم گرینگ ماچە نەک “سەر..” “. “بەڵام لە نێوان “کار” و”بێکاری”دا تەنها “بێ”یەک تۆفێر هەیە، دوا پەیامی ئەو ساتەم بۆ مەرجان تەنها ئەوە بوو: “بێ”. تەنها وشەیەکی کوردی کە مەرجان لەساتی ماچەکەدا فێری ببوو! زۆرینەی کوردەکان بە “بێ” دەڵێن “وەرە” بەڵام ئەم “بێ”یە دە قاتی “وەرە” کاریگەری و عیشوەکاریی زیاترە!”.

لە چیرۆکی (دێوانە پەپوولە)دا کایە کردن بە وشەی “پەپوولە” دەگاتە ئەوپەڕی خۆی. بە چەشنێک کە پەپوولەپاییزە بە پەپوولەی کرمی ئاورێشمین و پەپوولەی ئازادی خالقییەوە گرێ دەدرێتەوە. چاو لەم نموونانەی خوارەوە بکەن:

“کێشەی وەرزی پاییز ئەوەیە پەپوولەی هەیە. کاری پەپوولە پاییزە لە بنەمادا هەواڵبردنە”

“ئەوەی من بەرەو تێڕامان دەبات یەکەمین و دواهەمین بەرگری سەلیم دوای رووداوەکە بوو: بەسەری شێخ پەپوولە بوو!”

“کرمێک لە مێشکماندایە…دایکم دەیگوت: ئیتر ئەم کرمە کرمێکی ئاورێشمینی بەرەو پەپوولەچووگ بوو…”.

“ئەو شەوە ئەوق و مات بوو، زەبتەکەی “پەپوولەی ئازادی” خالیقی دەخوێند”.

“دوای ئەم ڕووداوە… لە دەروازەی شاردا تابلۆیەکی گەورە هەیە.. لە ژێر ڕستەی…”بە شهر شهیدپرور…خوش آمدید” نووسراوە شاری شەهید سەلیمە پەپوولە!”

“سکاڵا و گلەیی بردۆتە سەر شێخەکەی و ئەویش گووتوویە شەیتان لە کڵێشە و قاڵبی ئەو پەپوولەیەدا شەهوەتی سەلیمی جووڵاندووە”

“سەلیم ئێستا لە گۆڕێکی لاتەریکی کێلبچووک لەوپەڕی گۆڕستانی شار کپ کەوتووە و ئەو ڕاوکردنەی پەپوولە بۆ ئەو، دوا ڕاو کردن و دەستسوان لە شتێکی ئاوارەیی ئەفسووناوی بووە. ئێستا بە خەڵووزێکی ڕەش لە سەری بەردەکەی ئەلحەدی نووسراوە: دێوانە پەپوولە! دایەگەورەم دەیوت: دوای سەلیم هەموو کەس دەزانێ کە بە کێ دەڵێن پەپوولە. باوکیشم دەیوت: پەپوولە دەبێ بزانێ لە کوێ دەنیشێتەوە!

ئەنجام؛

لەو وتارەدا هەوڵ درا کە بە پشکنینی پێکهاتەگەلی وەک زمانی شیعری، میکانیزمەکانی بانگهێشتکردن، دەقی ناتورالیستی، دیالۆگ و گەمە زمانییەکان، ئەوە پیشان بدرێت کە ئەم چیرۆکانە بە ئاگاییەوە خۆیان لە گێڕانەوەی ڕاستەوخۆی واقیعە کۆمەڵایەتییەکان دوور دەخەنەوە؛ ئەو واقیعانەی کە نەک لە ئاستی پەیوەندییە دەرەکییەکاندا، بەڵکوو لە توێ دەروونییەکانی ئەزموونی ژیانی مرۆڤدا بیچم دەگرن. بە واتایەکی دیکە، ئەم گێڕانەوانە بەرەو واقیعە ئاڵۆز، چەندتوێ، و زۆرجار ناکۆکەکان هەنگاو دەنێن. لە وەها بەستێنێکدا، ئیتر چیرۆک ئاوێنەی کۆمەڵگا نییە، بەڵکوو گۆڕەپانی گرژیی مرۆڤە لەگەڵ خۆی، لەگەڵ ئەوی دیکە و لەگەڵ شتی نەوتراو و زمان ئیتر تەنها هەڵگری واتاکان نییە، بەڵکو خودی خۆی دەبێتە میکانیزمی شێوەگرتنی ئەزموونەکە. بەم بۆنەوە، خوێنەر نەک لە ڕێگەی ڕوونکردنەوەی ئاشکراوە، بەڵکو لە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕەوتی زمانی گێڕانەوەکە، دەگاتە توێ شاراوەکانی ئەزموونی کەسایەتییەکان.

بەم پێیە، لەم وتارەدا هەوڵدرا کە بە سەرنجدان لەسەر ئەم پێکهاتانە، شێوازەکانی دروستبوونی واتاکان لەم چیرۆکانەدا تاوتوێ بکرێن؛ شێوازگەلێک کە پیشان دەدەن ڕیوایەت، پێش ئەوەی ڕەنگدانەوەی جیهانی دەرەوە بێت، دەرەنجامی ڕووبەڕووبوونەوەی زەینە لەگەڵ جیهان. تاوتوێکردنی ئەم چەمکانە، دەرفەتی تێگەیشتنێکی وردتر لە لۆژیکی دەروونیی دەقەکان و پەیوەندییان لەگەڵ ئەزموونی مرۆڤایەتی دەڕەخسێنێت.

The post رۆحە کوتراوەوکانی خەیاڵ: appeared first on ژنەفتن.

کەش و هەوا بەرەو ساردی نزیک ئەبووەوە.

نەشمیل و بنەماڵەکەی ڕۆیشتبوون بۆ سەیران و گەڕیان؛ لە سەرەتاکانی ڕێگادا بیریان کەوتبۆوە هەندێ کەل و پەلیان جێ هێشتووە.

گەڕانەوە، (جادە چۆڵ و سێبەر بوو). گەیشتەوە ماڵ و ویستیان بچنە ژوورەوە کە کوڕێکی گەنج، بە جلی ئیدارەی پۆستەوە بەرەو ماڵیان نزیک بووەوە و پرسیی: ماڵی ژمارە ٢١، ئەمەیە؟

نەشمیل لای کردەوە و وتی: بەڵێ! فەرموون.

کوڕە وتی: پاکەتێک هاتووە بۆ خاتوو نەشمیل، ئێوەن؟

نەشمیل وەڵامی داوە: بەڵێ بەڵێ، خۆمم.

کوڕە پاکەتەکەی دا بە نەشمیل و ئەویش فۆرمی وەرگرتنەکەی واژۆ کرد.

چووە ماڵەوە. وتی: تا ئێوە کەل و پەلەکە ئەبەن منیش سەیرێکی ئەم پاکەتە ئەکەم بزانم چییە؛ گەر زەحمەت نەبێ!

چووە ئاشپەزخانەکەوە و لەسەر کورسییەک دانیشت و ئانیشکەکانی خستە سەر مێزەکەوە و پاکەتەکەی باز کرد. دوو کاغەزی تێدا بوو، یان باشتر بڵێین، دوو نامە!

نامەی یەکەمی کردەوە و دەستی کرد بە خوێندنەوە:

***

من ئەتوانم چ وشەیەک وەکوو (سڵاو) بە کار ببەم، کە هاوتای ناو و مانای وجوودت بێ، نەشمیل گیان!

هەر (سڵاو) شک ئەبەم و، سڵاو! نازانم ئەمڕۆ چەنەمین ڕۆژ و مانگە کە بۆ پاراستنی تۆ و خاکەکەت، لێت دوور کەوتووم. دڵم وەکوو لوولەی تفەنگەکەم تەنگە بۆت؛ عەینەن وەکوو خۆی ئاگرە بۆت؛ بۆ هەمووت تەنانەت بۆ قەڵس بوونەکانیشت، پێکەنینەکانیشت، بووکڵەکانیشت…

خۆزگە ئەکرا وەڵامی ئەم نامەیە ئازا بهاتایەتەوە بۆم. مەسەلەن کۆترێکمان هەبووایە و ڕۆژانە چەندین جار هاتووچۆی نێوانمانی بکردایە. یان (بادی سەبا)! ئەی بە لەعنەت بێ! هەمووی فشەی شیعرییە، دەردی هیچ ناخوات.

من حاڵم باشە باوانەکەم. لێرە گەر بارودۆخ تایبەت نەبێ، لەسەر کاتی خۆی نان و ئاو و جگەرەمان پێئەدەن. تەنیا دڵم کاتی ئیسراحەت و پشوو و کار و شەڕ و تۆڵە و باشتر بڵێم هەموو کاتێ ئێش ئەکات، لەبەر دووریی تۆ…

با هەواڵێکی خۆشت پێ بدەم، بڕیارە بەم زووانە پشوویەک وەربگرم. هاوڕێیەکم پێی وتم کە هاتیتەوە سەرێکم لێ بدە، هەر لە شار خزمەتێکی ئاسان و پشتی مێزیت بۆ حەول ئەدەم. ئیتر پێویست ناکا بچمەوە سەنگەر نەشمیلم! هەر لە شار ئەمێنمەوە. دەستی ئەڕوات! جێی متمانەیە خەمت نەبێ.

چرکە ئەژمێرم هەرچی زووتر بێمەوە. تا وەکوو ئەوسا بتگرمە کۆڵەوە و لە هەوراز و نشێوەکانی تەپۆڵکە و دەشتەکانی گوند، لای گوڵەگەنمەکان کۆلارە سوورەکەمان بفڕێنین و (با) قژەکانت شانە کا.

وەکوو دواجار نیم ئیتر! ئێرە هیچی نەبووبێ ئەوەی هەبوو کە بەهێزی کردم! چیتر زوو ماندوو نابم، ئیسە ئەتوانم هەر لە سەرەتای دەشت و چۆڵەوانییەکان تا ناوەندی گوند ڕا بکەم و موویەکیش کۆلارەکە نزم نەبێتەوە. ئەسڵەن کێ ئەزانێت، شایەد هێندە خێرا بووین خۆیشمان بە کۆلارەکەوە فڕین!

هەروەها زەماوەنیش ئەکەین و هەزاران ڕووداوی جۆراوجۆر و خۆش…

ئەوە فەرماندەکەمان هات، وتی زووبن کات نییە. بەداخەوە بەس هەندێ کات پیاوێکی پۆست ئەنێرن بۆ ئێرە و دیار نییە چ کاتانێکە بۆیە ناوەڵ ناو نامە ئەنێرم، تەنیا یەک لاپەڕەش ئەدەن و ناشیەڵن لە پشتیەوە بنووسین!

لاپەڕەی خۆشمان وەرناگرن. ئاوا پاداشمان ئەدەنەوە…

بە هەر حاڵ، خۆشم ئەوێی نەشمیل گیان. بەو زووانە ئەگەڕێمەوە. چاوەڕێ بە…

***

چاوەکانی نەشمیل، گۆمی خوێن بوون و دڵی، کەلاو لە مەراق و خولیای با بردوو… ئەو لاپەڕەکەی سەیر کرد:

***

ئەم نامەیە لە شێتخانەی مەرکەزی، بەشی نەخۆشەکانی جەنگ دێت.

ئەگەر ئەتانەوێ وەڵامی ئەم نامەیە بدەنەوە، یان ئەگەر داواتان هەیە چیتر لە نەخۆشەکەتان نامە وەرنەگرن، ئەتوانن کاغەز بنووسن و بینێرن بۆ ئەم ناونیشانە:……..

…………….

***

شووەکەی نەشمیل لە لای ماشینەوەکەوە بانگی کرد و وتی: وەرە کەل و پەلەکەمان هەڵگرت زووبە.

نەشمیل کە خەریکی خوێندنەوە بوو، بە دەنگی شووەکەی ڕاچڵەکی، وتی: باشە ئەوە هاتم. منداڵەکان سوار بوون؟

یەکێ لە منداڵەکانی وەڵامی داوە: ئێمە لێرەین دایە، وەرە دێرە!

نەشمیل لە خوار لاپەڕە دووەمینەکەوە نووسیی: لە بیرم بێت بگریم…

هەردوو کاغەزەکەی وەکوو خۆی دەق داوە و خستیەوە ناو پاکەتەکەوە و هەڵیگرت.

دەست و دەموچاوی شۆرد و چوو.

The post نامەیەک لە سەنگەرەوە appeared first on ژنەفتن.