شفام* وتی: (باشە، ئەم جێگایەم دەوێت. بەڵام تەنها، بێگومان تێدەگەیت، دەمەوێت بزانم ژوورەکە لەگەڵ کێ هاوبەش دەکەم؟ نەک لەبەر ئەوەی دەترسم، هیچم نییە لێی بترسم، هاوبەشەکەم -پێم وایە ئەو کەسانەی شەویان لەگەڵ بەسەر دەبەین بە هاوبەش ناو دەبرێن- ئێستا لە ژوورەکەدایە؟).

(بەڵێ، لە ژوورەکەدایە و نووستووە).

(نووستووە!) شفام وشەکەی دووبارە کردەوە، پاشان فۆڕمی تۆمارکردنەکەی وەرگرت، بۆ کارمەندی پێشوازییەکەی پڕ کردەوە و دایەوە، دواتر ڕۆیشتە سەرەوە. کاتێک شفام ئەو ژوورەی بینی کە کارمەندەکە ژمارەکەی پێدابوو، کاوەخۆ هەنگاوەکانی خاو کردەوە و  هەناسەی خۆی ڕاگرت، بەو هیوایەی گوێی لە دەنگەدەنگێکی پیاوە بێگانەکە بێت. پاشان لەبەردەم کونی دەرگاکە چەمییەوە، ژوورەکە تاریک بوو. لەم کاتەدا گوێی لە کەسێک بوو بە قادرمەکەدا سەردەکەوت، ئێستا دەبێت شتێک بکات. دەتوانێت بڕوات، یان وا خۆی دەربخات کە هەڵەی لە ڕێڕەوەکەدا کردووە، یان دەتوانێت؛ بچێتە ژوورەوە، ئەو ژوورەی ژمارەکەیان پێداوە، کە دوو جێخەوی تێدایە، یەکێکیان کەسێکی لەسەر خەوتووە.

 شفام دەستی خستە سەر دەسکی دەرگاکە و کردیەوە. پاشان لە دوای خۆی دایخستەوە، بە دەستەکەی تریشی بە دوای پلاکی گڵۆپەکە دەگەڕا، بۆ ساتێک وەستا -وا بیری کردەوە کە هەردوو جێخەوەکە دەبێت لەم شوێنە بن- گوێی لە دەنگێک بوو، کە تێر و توند بوو:

(بووەستە! تکایە گڵۆپەکە هەڵمەکە. چاکەیەکم لەگەڵ دەکەیت ئەگەر ژوورەکە بە تاریکی بهێڵیتەوە).

شفام بە سەرسامییەوە وتی: (ئایا چاوەڕێی من بوویت؟)، بەڵام هیچ وەڵامێکی دەست نەکەوت، لەجیاتی ئەوە بێگانەکە گوتی: (نەکەویت بەسەر گۆچانەکەمدا، تکایە وریابە نەکەویتە سەر جانتاکانیشم. بهێڵە بەرەوە جێخەوەکەت ئاڕاستەت بکەم؛ سێ هەنگاو بەرەو لای دیوارەکە بڕۆ، پاشان بەرەو لای چەپ سێ هەنگاوی تر بڕۆ، دەستت بەر تەختەی جێخەوەکەت دەکەوێت).

 شفام گوێڕایەڵی پیاوەکە بوو، گەیشتە جێخەوەکە و جلەکانی دانا و خۆی خزاندە ژێر پەتووەکەوە. گوێی لە هەناسەی پیاوە بێگانەکە بوو، لە دڵی خۆیدا هەستی بەوە کرد بەو جۆرە خەوی لێ ناکەوێت.

دوای چەند ساتێک بە دوو دڵییەوە وتی: (بەڕاست، ناوم شفامە).

(باشە!) بێگانەکە وتی، (تۆ لەبەر کۆبوونەوەیەک لێرەیت؟)

(نەخێر، ئەی تۆ؟)

(نەخێر)

(لەبەر ئیش؟)

(نەخێر، لەڕاستیدا نا!)

شفام وتی: (ڕەنگە نامۆترین هۆکارم هەبێت بۆ ئەوەی یەکێک گەشت بۆ ئەم شارە بکات). لەسەر شۆستەی ویستگەکە، یەکێک لە شەمەندەفەرەکان ڕێڕەوەی خۆی دەگۆڕێت، زەوییەکە لەرییەوە، لەگەڵ لەرینەوەکەی هەردوو جێخەوەکەش کە ئەو دوو پیاوەی لەسەر پاڵ کەوتبوون، لەرینەوە.

بێگانەکە وتی: (دەتەوێت لەم شارە خۆت بکوژیت؟)

شفام گوتی: (نەخێر، وا دەردەکەوم؟)

بێگانەکە وتی: ( نازانم چۆن دەردەکەویت، ژوورەکە تاریکە).

شفام بە تۆنێکی دڵخۆش و نادڵنیاوە وتی: (کوڕێکم هەیە، دێوێکی بچکۆلە، لەپێناو ئەودا لێرەم).

(لە نەخۆشخانەیە؟)

(کێ وای وتووە؟ ئەو ساغە. کەمێک بێڕەنگە، دەتوانم ئەوە بڵێم، بەڵام هەر ساغە. دەمەوێت پێت بڵێم بۆ چی من لێرەم، لەم ژوورەدا لەگەڵ تۆم، وەک چۆن وتم، بابەتەکە پەیوەستە بە کوڕەکەمەوە. ئەو زۆر هەستیارە، شنەبایەک برینداری دەکات، سێبەرێک وەڕسی دەکات. ئەم نەگریسە، ڕۆحیکی شووشەیی هەیە. هەموو بەیانییەک، کاتێک دەچێت بۆ قوتابخانە، لە پشت پەرژینەکە دەبێت بووەستێت، چاوەڕێی تێپەڕینی شەمەندەفەری بەیانییان بێت. ئەم منداڵە لەوێ دەوەستێت و دەست ڕادەوەشێنێت، بە پەرۆشی و نائومێدییەوە دەست ڕادەوەشێنێت).

(پاشان چی؟)

(پاشان) شفام بەردەوامی پێدا (پاشان، دەچێت بۆ قوتابخانە، کاتێکیش دەگەڕێتەوە بۆ ماڵەوە واق وڕماو و کاسە، هەندێک جاریش بە گریان دەتەقێتەوە. ناتوانێت ئەرکەکانی قوتابخانەی جێبەجێ بکات. نایەوێت لەگەڵ کەسیش یاری بکات یان بدوێت. یەک مانگە ئەوە دۆخەکەیەتی. ڕۆژ دوای ڕۆژ، ئەم منداڵە زۆر بە سادەیی خۆی نەخۆش دەخات).

(چی وای لێ دەکات وا هەڵسوکەوت بکات؟)

شفام وتی: (سەیرکە، شتەکە نامۆیە! منداڵەکە دەست ڕادەوەشێنێت- چەند خەمگینە بۆ ئەو- هیچ یەکێکش لە سەرنشینەکانی شەمەندەفەرەکە دەستی بۆ ڕاناوەشێنن. ئەویش زۆر جدییانە لە بابەتەکە دەڕوانێت. بە ڕادەیەک –خۆم و هاوژینەکەم- ترسێکی زۆرمان هەیە، ئەو دەست ڕادەوەشێنێت و کەسیش لە بەرامبەردا دەستی بۆ ڕاناوەشێنێتەوە، ناتوانرێت زۆر لە سەرنشینەکان بکرێت بۆ ئەم بابەتە).

(کەواتە تۆ، بەڕێز شفام، دەتەوێت بە گەشتکردنت بە شەمەندەفەرەکەی سبەی بەیانی، دەست بۆ کوڕەکەت ڕابووەشێنێت، بە مەبەستی کەمکردنەوەی ئازارەکەی؟)

(بەڵێ، بەڵێ).

بێگانەکە وتی: (منداڵان هیچ گرنگ نین بەلامەوە، ڕقم لێیانە، خۆمیان لێ دوور دەخەمەوە، چونکە بەهۆی ئەوانەوە -ئەگەر ئەم ڕستەیە بەڕاستی وەرگریت- هاوژینەکەم لەدەست دا، ئەو لە ژانی لەدایکبوونی یەکەم منداڵماندا مرد).

شفام وتی: (بەداخەوەم). پاشان لە جێخەوەکەیدا پشووی دا. هەستی کرد کە دەتوانێت ئێستا نووقمی خەو ببێت.

بێگانەکە پرسی: (کەواتە گەشت بۆ کورتزباخ دەکەیت، وایە؟)

(بەڵێ).

بێگانەکە ڕاشکاوانە وتی: (هیچ بیرۆکەیەکت هەیە سەبارەت بەوەی ئەنجامی دەدەیت؟ شەرم لە خۆت ناکەیت، لەوەی منداڵەکەت دەخەڵەتێنیت؟ ئەوەی پلانت داناوە ئەنجامی بدەیت، دەبێت دانی پێدا بنێیت کە هەڵخەڵەتاندنە).

شفام بە تووڕەیییەوە وەڵامی دایەوە: (خۆت بە کێ دەزانیت؟ چۆن بەو شێوەیە قسە دەکەیت؟) پاشان سەری خۆی بە پەتووەکە داپۆشی، چەند ساتێک بەو شێوەیە مایەوە تا خەوی لێکەوت.

بۆ سپێدەی ڕۆژی دواتر کە خەبەری بوویەوە، سەرنجی دا بە تەنیا لە ژوورەکەدایە. تووشی شۆک بوو کە سەیری کاتژمێرەکەی کرد، تەنها پێنج خولەکی ماوە بۆ شەمەندەفەری بەیانیان، ئەستەمە پێی ڕابگات.

پاش نیوەڕۆ، کە زانی خەرجی شەویکی تری ئەم شارەی پێ نییە، نائۆمێدانە گەڕایەوە شارەکەی خۆی.

کوڕەکەی دەرگای بۆ کردەوە، دڵخۆش بوو، خەریک بوو لە دڵخۆشیدا دەفڕی. خۆیدا بەسەر باوکیدا، پەرۆشانە دەیکێشا بە ڕانی باوکیدا. پێی وت: (ئەمڕۆ یەکێک دەستی بۆ ڕاوەشاندم، بۆ ماوەیەکی درێژ دەستی بۆ ڕاوەشاندم).

شفام پرسی: (گۆچانی پێ بوو؟)

(بەڵێ، پیاوێک بە گۆچانەوە، دەستسڕەکەی بە گۆچانەکەیەوە بەستبووەوە و بۆ ماوەیەکی زۆر لە پەنجەرەکەوە گۆچانەکەی بۆ ڕاوەشاندم، تا لە ئاستی بینینم ونبوو).

***

*شفام، ناوی پاڵەوانی ئەم چیرۆکەیە، ناوەکەشی بە واتای (ئیسفنج) دێت.

-زیگفرید لینز (١٩٢٦-٢٠١٨) یەکێکە لە دیارترین نووسەرانی ئەڵمانیای دوای جەنگ. زیاتر لە بیست ڕۆمان و شانۆگەری و کۆمەڵە چیرۆکی هەیە، ساڵی ٢٠٠٠ براوەی خەڵاتی گۆتە بووە بۆ سەرجەم نووسینەکانی.

The post شەوێک لە ئۆتێلدا appeared first on ژنەفتن.

– ئەی ستالین؟

– ستالین نا. بەڵام دەزانم ئەو دووانە کێشەیان زۆرە پێکەوە، بەجۆرێک نەکردەیە پێکەوە هەڵبکەن.

حەز دەکەیت چیرۆکی ستالین و لێنین باس بکەم؟

– بێگومان. کوردێک لێنینی بینیبێت یەکجار سەرنجڕاکێشە.

– بیرت بۆ لێنین نەچێت. مەبەستی من ڤڵادمێر نینە، ئەو لێنینەی من بینیم پشیلەیە. ستالین و لێنین دوو نێرە پشیلەی نیشتەجێی شاری ئێمەن.

– پشیلە؟

– بەڵێ پشیلە بوو.

– هههممم.

– هاوینی پار [ساڵی ٢٠٢٥] لە شاری کۆلن پشیلەیەکی نازدارم بینی، ناوی لینین بوو. بەڵام چ پشیلەیەک! نازدار و نیان، نەرم و نۆڵ و میهرەبان. هەتا دڵ بیەوێت هۆگر و میواندۆست. دیارە بزێو و پڕ وزە بوو. لە ماڵی خاتوونێکی شانۆکار دەژیا، لێنین و خاتوونی شانۆکار لەوە دەچوو لە ڕوحدا دووانە بن. هەردوو لە بەر دڵان، بەجۆرێک لە یەکەم چرکەی بینینەوە هەردووکیان گۆشەیەکی جێگیر لە دڵی بەرانبەردا دەستەبەر دەکەن.

خاتوونی شانۆکار باسی لەوە دەکرد؛ لە بنەڕەتدا لێنین لە لای ستالین بووە و لە ماڵی خاتوونێکی هاوڕێی پێکەوە نیشەجێ بوون. بەڵام ستالین یەکجار سەردەست و بێدڵ بووە بەرانبەر بە لێنین، پاش جەور و ستەمێکی زۆر لێنین چەند جارێک لە دەستی هەڵدێت، بەڵام نەوایەک نابینێتەوە تاکو بیکات بە داڵدە. نە کەس لێنین دەگرێتە خۆی و نە ستەمی ستالین کۆتایی دێت. لێنین لە سۆنگەی ستەمی ستالینەوە هەموو ڕۆژێک دۆزەخ بە چاو دەبینێت و مردن بە ئاوات دەخوازێت. خانمی خاوەن ماڵ ناچارە بەدوای پەناگەیەکدا بگەڕێت بۆ لێنین، چونکە لەو وایە خەتاکە هی لێنینە نەک ستالین. تومەز ستالین لە بنەڕەتدا خانمی خاوەن ماڵی بە هەڵەدا بردووە. ئەنجام پیاوی پۆڵایین ئەم لێنینە بەلەنگازە دەردەپەڕێنێت.

خانمی خاوەن ماڵ ڕوو لەم خاتوونە شانۆکارە دەنێت کە هاوڕێیەتی. داوای لێ دەکات بۆ ماوەیەک پەنای لێنین بدات. پەنای بدات و ستالینی داماو لە جەور و جەفای لێنین ئازاد بێت. خانمی شانۆکار دڵێکی هەیە لە پەڕەی گوڵ، دەروونێکی هەیە ئاوەدان بە ئاونگی دڵاوایی، ژنێکە گیانی پڕە لە تاڵەکانی ڕووناکی، لێنین دەگرێتە خۆی، دەرگای میهرەبانی و باوەشی گەرمی خۆی بۆ دەکاتەوە. بە ماوەیەکی زۆر کەم لێنین لە پەنابەرێتییەوە دەبێت بە ئەندامی ماڵەکە. خانم ماڵەکەی بە جۆرێک ڕێک دەخاتەوە لەگەڵ سەلیقە و حەزی لێنین بگونجێت. خانم دەبینیێت لێنین وەکو ئاوێکی رەوان دێت و دەچێت. ڕەنگێکی دیکە بە ماڵەکەی دەبەخشێت. لێنین دەبێت بە سەرچاوەی وزە و ئارامی بۆ خۆی و ماڵەکەی.

پاشان بۆ خانمی شانۆکار و لە ڕێگەی ئەمیشەوە بۆ خانمی پێشوو ئاشکرا دەبێت کە لە بنەڕەتدا لێنین ستەمکار نەبووە، بەڵکوو ئەوە ستالین بووە ستەمی لە لێنین کردووە و بەم دەردەی بردووە. خانمی شانۆکار لە باسی لێنیندا بە جۆرێک شتەکانی شی دەکردەوە وەکو ئەوەی لە ئاکتێکی یەکجار هەستیاری شانۆییدا بێت، دەیگوت؛

گەر ئەم لێنینە بەستەزمانە زاری هەبا دەمزانی چۆن داد و بێدادای خۆی سەبارەت بە ستەمی ستالین بە هەموومان دەگوت، چۆن زوخاوی لە دەست ئەو دیکتاتۆرە هەڵدەڕشت، بەڵام مخابن بێ زارە، بێ زار، جەخار.

لێنین لە کن خانمی شانۆکار ژیانێکی شاهانەی دەست پێ کرد. ژیانێکی پڕ شکۆ، ژیانێک بۆ کەم پشیلە دەستەبەر دەبێت. بەڵام ئەم لێنینە نەگبەتە، لەوە دەچێت “بەختەکەی لە ئەزەلەوە سیاچارە بووبێت”، بۆیە بەهاری ژیانی پڕ شکۆی، ماوەی مانەوەی لە ماڵی ئەم خاتوونە شانۆکارە درێژەی نەکێشا. هاوسێ و دراوسێ گەلەکۆمەیان لێکرد، بەناوی ئەوەی لێنین بزێوە، ڕێنمایی زاگۆنی ئاژەڵان پەیڕەو ناکات، وەخت و ناوەخت نازانێت، پەلاماری پشیلەکانی گەڕەکی داوە، بەچاوی خۆیان بینیویانە خواردنی لە دەم فڕاندوون، ئازاری هەندێکیانی داوە، هەروەها بانگەشەی ئەوە دەکەن کە دەتوانن هەموو ئەم شتانە لە دژی لێنین بسەلمێنن، هەندێک جار بابەتی وەکو میزکردن و شتی دیکەیان بۆ لێنین دەهۆنییەوە کە خانمی شانۆکار بە توندی هەموو ئەو تۆمەتانە ڕەت دەکاتەوە و ئامادەیە لە پێش هەموو دادگا و لەبەردەم هەموو دادوەرێکدا لە دژی ئەم شتانە داکۆکی لە لێنین بکات، کەچی زۆرینە، ئاخ زۆرینە، زۆرینە لە سەر هەق بوون و لێنینیان ناچار کرد نەک ئەو ماڵە بەڵکوو گەڕەکیش بەجێ بهێڵێت. بەڵێ واژۆیان کۆکردەوە و لێنین گەڕەکبەدەر کرا. ئاخ لێنینی داماو.

لەم شارەی ئێمە قەیرانی خانوو هەیە، ماڵ و نشینگە بە ئاسانی دەست ناکەون، هەیشبن یەکجار گرانن، لێرە بە پیشەی شانۆکاری دەڵێن؛ پیشەی بێ نان، بۆیە خانمی شانۆکارمان نەیتوانی ماڵ بگوڕێت و ناچاریان کرد دەستبەرداری لێنین بێت. لێنینیان سپارد بە چارەنووسی نادیار.

بزانە ژیان و دنیا هەروەها هاتووە و چووە، ئەم لێنینە بەستەزمانە وێڵ و ئاوارە کرا و ستالینیش هەر لە جێی خۆی و لە ناز و نیعمەتدایە.

خانمی شانۆکار هەست دەکات بەتەنیا ماوەتەوە، هەست دەکات ئەندامێکی ماڵەکەی بە داری زۆرێ دەربەدەر کراوە، هەست دەکات لە زوڵمی ستالینەوە تاکو ستەمی دەرودراسێ بەدی و ناهەقی درێژبۆتەوە، ناهەقییەک هیچ داد و هیچ دادگایەک، تەنانەت هیچ زاگۆنێک فریای ناکەوێت، خانمی شانۆکار دەڵێت؛

گەر زمانی هەبا ئێستا ئەو داماوە قسە بەنێوبانگ و کاریگەرەکەی هەملێتی هەزار پات دەکردەوە؛ “هەم یان نیم، ئەمە پرسیارەکەیە”. ئاخ لێنینی داماو چەند تاسەتم کردگە.

هەر کاتێک خانمی شانۆکار دەبینم بەشێک لە قسەکانی یان نمونەهێنانەوەی دەچێتەوە سەر باسی لێنین، لە جەوری ستالینەوە دەست پێ دەکات و بە گەلەکۆمەی دەرودراوسێ کۆتایی پێ دێنێت، منیش هەر جارێک خەیاڵ دەمداتە دەست بیرەوەری و بیرەوەرییش هەر جارە و دەمباتەوە بۆ لای رووداوێکی راستەقینەی تەمەنم؛

[چەپکێک لە وتەکانی لێنین]؛ کتێبێکی قەدەخە بوو لە هەشتاکاندا دەمانخوێندەوە. خوێندنەوەی ئەو کتێبە دەکرا مردنی پێوە بێت، بەڵام ئێمە دەمانویست، نەخێر ئامانجامان بوو بۆ ئەوەی لە فەلسەفە و هزری لێنین حاڵی بین بە گیانی خۆمان، بە ژیانی خۆمان باجەکەی بدەین، بۆچی؟ ئەوسا نەمدەزانی…

یان پەڕاوی [ستالین و چەک] تەنانەت جارێک لە باکوری نیشتمان گوێم لە سرودێکی شۆڕشگێڕانە بوو؛

[ستالین دگۆت سیلاح و سیلاح].

کاتێک خانمی شانۆکار دەربارەی لێنین دەدوێت، منیش هەر جارەی دەچمەوە لای گەوجێتییەکی تەمەنی خۆم و نەوە گیرۆدەکانی ئەوە ڕۆژگارەمان.

خانمی شانۆکار بە سیمایەکی خەمگین، بە دوو چاوی پڕ خوناو و بە زمانی زامدارەوە بەردەوام باسی لێنینم بۆ دەکات. بەڵام من؟

منیش هەندێک جاریش سەیرم، لە ناوەوە پێکەنین دەمگرێت، نەک بۆ چارەنووسی لێنین، نەک بۆ چیرۆکی خەمگینی خانمی شانۆکار، نەخێر، بیرئانین دەماتەوە بۆ کن کابرایەکی حولحولی عامودایی [رۆژئاوای نیشتمان].

جارێک لە عامودا کۆنفرانسێکی فراوانی حیزب و لایەنە سیاسییەکانی کوردی رۆژئاوا ساز دەکرێت. کوردی ڕۆژئاوا حیزبیان یەکجار زۆر، گەر ئەوەندەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیان نەبێت بەدڵنیایی بەشی پەنجا ملیۆن کورد حیزبیان هەیە، ئەی چی؟ ئەم وەڵاتی ئەڵەمانەی کە ستالین و لێنین “هەردوو پسیک” تێیدا دەژین، هەشتا و سێ ملیۆن مرۆڤی تێدا دەژی، بەڵام ئەوەندەی کوردی ڕۆژئاوا حیزبی تێدا نییە.

– بەڕاستتە؟

– بچۆ لە ژیریی دەستکرد بپرسە ئازیزم، بچۆ لەو بپرسە ناچاریت بڕوا بە من بکەیت؟ نەخێر ناچار نیت. رێم بدە با باسی ئەو کۆنفرانسەی عامودات بۆ بکەم؛

نوێنەرانی حیزبە کوردییەکان لەو کۆنفرانسەدا هەر کامیان کاتێک هەڵدەستن بۆ ئاخافتن بە ڕستەیەکی لێنین دەست پێ دەکەن؛ [مینا هاوڕێ لێنین گۆتییە.. وەکو لێنینێ مەزن گۆتییە.. لێنین د جهەکی دە گۆتییە.. لێنین ب خوە وسا نەگۆتییە.. لێنین د ڤێ مژارێ دە جودا فکرییە.. لێنین د دەربارێ مافێ کێمنەتەو دە دبێژێ.. لێنین د ڤێ واری دە وەها دفکرێ.. لێنین، لێنین، لێنین ،،، و لێنین]

تاکو درەنگانی ئێوارە کۆنفرانس بەردەوام دەبێت و لە ئاسمانی کۆنفرانسیش بەردەوام ناڤ و هەڤۆکی لێنین دەبارێت.

کاتێک کۆنفرانس تەواو دەبێت، یارۆی حولحولیی عامودایی دبێژە، بەڵام بەو پەڕی متمانەوە دبێژە:

[ئیتر لەمەودوا جگە لە هەڤاڵ لێنین، هەر کەسێک باسی کوردایەتی بکات بڕوای پێ ناکەم].  

مخابن لەبەر خەمی لێنین نەکردە بوو بەسەرهاتی ئەو کابرا حولحولییە بۆ خانمی شانۆکار بگێڕمەوە، ترسام شاش شتەکەم لێوەربگرێت.

ئێستا من هەر کاتێک خانمی شانۆکار ببینم دەبێت پرسیاری لێنینی لێ بکەم، نەیشپرسم ئەو بە پەیڤێکیش بێت دەچێتەوە سەر بابەتی لێنین و ستەمی ستالین و دەرودراوسێ لە دژی لێنینی داماو، هەرچەند دەڵێت؛

ئاخ لێنین داماو! مرۆڤ دڵی ژان دەکات. زاتەن ماڵەکەیشی وەکو سەردەمی لێنین ماوەتەوە بێ دەستکاریکردن، شوێنی خەوەکەی، کەرەستەی گەمەکردن و خواردنی، نوێنەکەی و هەموو هەموو شتەکانی لێنین ماونەتەوە. چما دڵی دێت لە ناویان بدات؟ باوەڕ ناکەم هەرگیز دڵی بێت.

بەڵام منیش بەردەوام لە ناخمدا خەم و خەندەیەک یەکانگیز دەبنەوە؛

خەمی ئاوارەبوونی لێنین و خەندەیەک کە یارۆی عامودایی و حاڵیبوونی وی لە دنیای سیاسەت سەرچاوەیەتی.

The post لێنین [کەمێکیش ستالین] appeared first on ژنەفتن.

باران بە نەرمی دەبارێ وەک ئەو کەسانەی کە فێر بوون بە بێدەنگی بگرین. شووشەکان هەڵم گرتوویانە و هێڵی تنووکی باران دایپۆشیون، هێڵەکان لە یەکدی جیا دەبنەوە و دیسان یەک دەگرنەوە وەک بیرەوەرییەکان…

لە پشت پەنجەرەکە لە سەر کورسییەک دانیشتووم، کتێبم بە دەستەوەیە و قاوەیەکی تازەشم لە تەنیشتە، هەڵمی قاوەکە تێکەڵ بە هەڵمی شووشەکان دەبێ و خەیاڵیشم هەوەتر…

لە دوێنەوە خوێندنەوەی ڕۆمانی “باڵندەکانی دەم با”م دەست پێ کردووە، ڕەوتی گێڕانەوەی  چیرۆکەکە و ترپەی باران دۆخێکی هێوەر و دوور لە قرموقاڵی ڕۆژانەی بۆ ساز کردووم. بە ئەسپایی ماملێ لە تەلەفۆنەکەمدا دەچریکێنێ؛ (وەی وەی وەی بارانە… ئەی پاییزە و گەڵاڕێزانە…) لە پڕا دەنگی زەنگی تەلەفۆنی ماڵی دراوسێکەمان دێت و هەموو ‌هێوربوونمی وەک لمی بن لێوانێکی بنەنیشتە تێکەڵ دەکات. سەر هەڵدێنم چاو لە کاتژمێرەکە دەکەم ٣:١٥یە، دیسان هەمان کات، هەمان خولەک؛ ئەو کاتەی کە هەموو ڕۆژێک دەگاتە ئەوەی بۆ ماوەیەک هەستێکی سەیر هەموو جەستەم لەخۆ دەگرێ… وەک ئەوی کات ڕاوەستابێت و تەنیا من بمێنمەوە لەگەڵ خۆم. لەو ساتەدا دەنگەکان دوور دەکەون، چاوەکان وەک وێنەی کامێرایەک لە سەرەتا لێڵ دەبێ و دواتر دیمەنێکی ڕوونت پیشان دەدا…

سەر هەڵدێنم دەنگی زەنگی تەلەفۆنە سەوزە تۆخەکەی ماڵ پوورم دێت، من لە ژوورە بچووکەکەی پشتەوە خەوتووم، هەموو بە هۆی ئازادبوونی باوکمەوە لەوێن، بەڵام سەیرە بۆ کەس هەڵی ناگرێت؟ بۆ کەس وڵامی تەلەفۆنەکە ناداتەوە؟ خەوم دێت چاوم دەبەستم و پەتووە بچکۆلانەکەم کە بەس تا ئەژنۆکانم دادەپۆشێ دەدەم بەسەر دەموچاومدا، بەڵام دیسان دەنگی تەلەفۆنەکە ناهێڵێت…

چاو لە ژوورەکە دەکەم دایکم لام نەماوە ڕەنگە کاتێ کە من خەوتووم چووبێتە بۆ لای میوانەکان. دەنووزێنم دەڵێم بەشکم دایکم بێت بۆ لام، بەڵام کچە پوورم کە دوو ساڵ لە من گەورەترە دەرگاکە دەکاتەوە دەڵێ تەلەفۆنەکە هەڵگرە، سەیری دەکەم و هیچ ناڵێم، تەلەفۆنەکە دادەخەن. دوای چەن چرکە دیسان زەنگ دەخواتەوە. کچی پوورم دەستم دەگری و دەمباتە لای تەلەفۆنە سەوزە تۆخەکە.. چەن ڕقم لەو ڕەنگە بوو لە ڕەنگی جلی پاسدارەکانی زیندان دەچوو.

تەلەفۆنەکە هەڵدەگرم: ئەلۆ

:سلام خوبی؟[1]

فارس بوو!!!

:خوبی دختر جان.[2]

تەمەنم هێند بچووک بوو کە هەمووان سەریان سووڕدەما لەوەی دەزانم بە فارسی قسە بکەم!

گێژ بووم بەڵام کوتم ممنون

:خوشحالی کە بابات اومدە خونە دیگە مارو نمی بینی؟[3]

وتم؛ بلە خیلی خوشحالم. ئەو ڕوژانەی وا دەچووین بو تاران و بەر دەرکەی زیندانم هاتەوە یاد کە دایکم و ئەوان بە زۆر فێریان دەکردم کە بە فارسی بڵێم باباجان خوبی، دوست دارم، کی میای خونە؟

:انشااللە کە منو یادتە؟[4]

هیچم نەکوت، ترسابووم…

: منم برادر…

زۆر ترسام نەمتوانی هیچ بڵێم

:زنگ زدم بگم مرخصی بابات تموم شدە بهش بگو تا یک ساعتە دیگە میام دنبالش…[5]

زریکاندم…

دەنگی زریکانی من و گاڵتە و قاقا و پێکەنینی مام و ئامۆزا و پوورزاکانم تێکەڵ بە یەک بوون…

بیستۆکی تەلەفوونەکە لە دەستم داکەوت و دای بە سەر قامکە گەورەکەی قاچمدا…

هەموو گیانم دەلەرزێ، کتێبەکە لە دەستم بەردەبێتەوە.. ڕیک وەک بیستۆکی تەلەفۆنەکە… قامکی پێم هەمان زامی جارانی دەکولێتەوە، کتێبەکە هەڵدەگرمەوە، لاپەڕەکان ئاڵۆزاون وەک هێڵی تنووکی بارانی سەر شووشەکە… شوێنەواری ئەوەی کە تا کام لاپەڕەم خوێندەتەوە وەک دڵۆپی باران لە هیچ شوێنێک دیار نەبوو، کتێبەکە چیرۆکی خۆی درێژەدابوو و مێشکی منیش چیرۆکی خۆی.

ئەو ساڵانە هەموو کەس دەیگوت مەترسە، بەڵام ترس هەموو کات زووتر لە خۆم لە خەو هەڵدەستا. ئەو کات لام وابوو خەو، تاریکی، دەنگ و زمانی نامۆ بەشێکن لە ترس و لە پشت دەرگاکانەوە وەستاون.

ئێستا ساڵانێک و تەمەنێکی زۆر تێپەڕیوە، خانووەکە، ژوورەکە، ڕوخسارەکان و… گۆڕاون، بەڵام هەندێک دەنگ هێشتا وەک خۆیان ماون…

(لە داخی ڕۆژگارە گیانە تۆبە لە تۆبەی دەکەم…) بە دەنگی ماملێ دێمەوە بەخۆمدا، بۆنی قاوەیەکی ساردەوەبوو و کتێبێکی  زەردهەڵگڕاو کە تیشکی برووسکەیەکی ئاسمان لێی داوە تێکەڵ بەیەکدی دەبن. هێشتا باران دەبارێ بەڵام نەک بە هێوری… 

زەردەخەنەیەک دەکەم و دەڵێم ڕەنگە ئاسمانیش پێداچوونەوەیەکی لە ڕابردووی خۆی کردووە.

[1] سڵاو باشی؟

[2] باشی کچە گیان؟

[3] خۆشحاڵی باوکت هاتووەتەوە ماڵ و ئیتر ئێمە نابینی؟

[4] ئینشائەڵا منت لەبیرە؟

[5] زەنگم دا بڵێم مۆڵەتەکەی باوکت تەواو بووە، پێی بڵێ تا یەک سەعاتی تر دێم بە دوایدا

The post ئەو لای من لە تەمدا appeared first on ژنەفتن.

 هەندێک جار ئەشێت، لە ناوەڕاستی ئەم ڕێگە بێکۆتاییەدا، وابێت بە بیرتدا کە لەوێ بەدواوە هیچ شتێکی تر نییە. لەبەری ئەوبەرەوە، لە پاش کۆتاییهاتنی ئەم دەشتە خاک شەقبردووە بە قڵیشی پاش وشکەوەبوونی جۆگەلەکان، هیچ شتێک نادۆزیتەوە. بەڵام بە پێچەوانەوە، شتێک لەم ناوەدا هەیە. لەوێ گوندێک هەیە. وەڕینی سەگەکان دێنە بەرگوێ و بۆنی دووکەڵ لە هەوادا و چێژبینین لەو بۆنوبەرامەی خەڵکی هەروەکو ئەوەی بڵێیت هیوایەک بێت.

بەڵام گوندەکە هێشتا هەر دووردەستە. بەتەنیا (با)یە کە لێمانی نزیک دەکاتەوە.

لە خۆرکەوتنەوە ئێمە بەڕێگەوەین. ئێستاکە کات وا نزیکەی چواری پاش نیوەڕۆیە. یەکێک ڕوو دەکاتە ئاسمان، چاو دەبڕێتە ئەو شوێنەی خۆری پێوەیە، و دەڵێ:

“نزیکی چواری پاشنیوەڕۆیە.”

ئەو کەسە مێلیتۆن-ە. لەگەڵ ئەودا فاوستینۆ و ئێستێبان ڕێ دەکەن و منیش. ئێمە چوار کەسین. ئەیانژمێرم: دووان لە پێشەوە، دووانەکەی تر لە دواوەن. ڕوو وەردەگێرمە دواوەوە و هیچ کەسی تر نابینم. ئەوسا بە خۆم ئەڵێم: “ئێمە چوار کەسین.” دەمێک لەمەوبەر، دەوروبەری سەعات یازدە، زیاتر لە بیست کەس بووین. بەڵام کەم کەم پەرتەوازە بووین، تاوەکو لە کۆتاییدا تەنیا ئەم دەستە بچووکەی ئێمەی لێ مایەوە..

فاوستینۆ دەڵێ:

“ڕەنگە باران ببارێت.”

هەموان ڕوو دەکەینە ئاسمان و هەورێکی ڕەشی قورس دەبینین کە بەسەر سەرماندا تێدەپەڕێت. و پێمان وایە: “ڕەنگە باران ببارێت…”

ئەوەی بیری لێ دەکەینەوە، نایدرکێنین. دەمێکە مەیلی قسەکردنمان لەدەست داوە. بەهۆی گەرماکەوە ئەو ئارەزووەمان نەما. وەکیتر خۆشحاڵ دەبووین کە لەبری ئێرە لە جێیەکی تر قسە بکەین، بەڵام لێرەدا سەختە. لێرە قسە دەکەیت و وشەکان بەهۆی گەرمای دەرەوە لەسەر زارت گەرم دادێن، لەسەر زمانت وشک دەبنەوە و  تاوکو لە کۆتاییدا بێ هەناسە دەبیت.

 شتەکان لێرەدا بەم جۆرەن. هەربۆیە کەس نایەوێت قسە بکات.

دڵۆپەبارانێک، گەورە و قورس بەر دەبێتەوە، چاڵێکی بچووک دەکاتە زەوییەکەوە و دەبێتە تۆپەڵێک لیتە، هەروەکو ئەوەی هۆقەیەک تف بێت. بەتەنیا تاقەدڵۆپێکە. لە چاوەڕوانیداین، دڵۆپەبارانی تری بەدوادا بێت، چاو ئەگێڕین بۆیان. بەڵام چیتر هیچ نایەت. چیتر باران نابارێت. ئەگەر چاوێک بە ئاسماندا بخشێنیت، هەورێکی باراناوی دەبینرێت کە لە دوورەوە بەخێراییەکی زۆر بەڕێوەیە. با کە لە گوندەکەوە دێت، لەپشتیەوە خۆی لێ گیر دەکات و بە ئاڕاستەی سێبەری شینی چیاکاندا دەیبات. ئەو دڵۆپانەی، کە بە هەڵە باریون، لەلایەن زەوییەکەوە قووت دەدرێن، تینووێتییەکەی هەڵیاندەمژێت.

کام نەفرەتیە ئەم دەشتە کاکیبەکاکییەی خوڵقاندووە؟

ئاخر بەکەڵکی چی دێت؟

دووبارە دەستمان کردەوە بەڕێکردن. پێشتر لە وچانێکدا بووین، تاوەکو باران بارینەکە ببینین. بەڵام باران نەباری. ئێستا دووبارە دەست دەکەینەوە بە ڕۆیشتن. و وا هەست دەکەم کە ئێمە زۆر زیاتر لەو زەوییەی کە بڕیومانە بە پێیان ڕۆیشتووین. وا هەستەکەم، گەر باران بباریایە، ڕەنگە شتی تریشم بەبیردا بهاتایە. بەڵام ئەوەی لەم دەشتەدا باران باری بێت، ئەوەی پێی دەوترێت باران، ئەوەم هەرگیز بەهیچ جۆرێک نەبینیوە. نا، ئەم دەشتە کەڵکی هیچی نییە. نە کەروێشکی لێیە نە باڵندە. هیچ شتێکی لێ نییە.

بێجگە لە چەند دەوەنێکی دڕکاوی و یەک دوو پەڵەگیای لیمۆ لێرەولەوێ کە گەڵاکانیان لوولی خواردووە. بەدەر لەمانە هیچ شتێکی تر بوونی نییە. لێرەدا ئێمە هەر چوارمان، بە پێیان ڕێ دەکەین. پێشتر ئێمە بەسەر ئەسپەوە بووین و تاقم و تفەنگیشمان لە خۆمان بەستبوو. ئێستا ئێمە چیتر تفەنگمان پێ نییە.

  هەمیشە پێم وابووە کە لێسەندنی تفەنگەکان لێمان کارێکی باش بووە. لێرە هەڵگرتنی چەک کارێکی مەترسیدارە. ئەشێت بەبێ هیچ ئاگادارکردنەوەیەکی پێشتر بکوژرێیت، ئەگەر تفەنگ بە شانتەوە ببینرێت. بەڵام سەبارەت بە ئەسپ ئەمەیان بابەتێکی ترە. ئەگەر بە ئەسپەوە هاتباین، ئەوە ئێستا ئاوی سەوزی ڕووبارەکەمان خواردبۆوە و ورگمان بەناو کۆڵانەکانی گوندا دەگێڕا تاوەکو خواردنەکە لە ورگماندا شوێنی خۆی بگرێت.

ئەوەمان دەکرد، ئەگەر ئەو ئەسپانەی هەمانبوو، بمابانایە، ئێستا هەموو ئەمانەمان کردبوو. بەڵام لەگەڵ تفەنگەکاندا ئەسپەکانیشیان بردین.

بە هەموولایەکی خۆمدا چاو دەگێڕم و لە دەشتەکە ورد دەبمەوە. خاکێکی گەورە و گران، پارچە خاکێکی وا فراوان و بێکەڵک و هیچی لێ شین نابێت. چاوەکان لەو دەشتەدا بەسەر هەموو شتێکدا دەخلیسکێن بەبێ ئەوەی هیچ شتێک هەبێت، تاوەکو خۆیانی پێوەبگرن. بەتەنها چەند مارمێلکەیەک نەبێت کە سەریان لە کونەکانیانەوە دەردەهێنن، و هەر کاتێک هەست بە تینی گەرمی خۆرەکە دەکەن، بەخێرایی خۆیان دەخلیسکێننە ژێر سێبەری بەردێک. بەڵام ئەی ئێمە، لە دوور خۆر داڵدەیەک لە کوێ بدۆزینەوە، لە کاتیکدا دەبێت لێرە کار بکەین؟ چونکە ئەم خاکە ڕەقە بەردینەییە، کە هیچی لەسەر سەوز نابێت، پێمان دراوە تاوەکو لەسەری چاندن بکەین.

پێمان وترا:

“لە گوندەکەوە تاوەکو ئێرەکانێ هی ئێوەیە.”

پرسیمان:

“ئەم دەشتە؟”

“بەڵێ، ئەم دەشتە، تەواوی ئەم زەوییە فراوانە.”

دەم و لێومان لار کردەوە و وتمان ئێمە ئەم زەوییەمان ناوێت، بەڵکو ئەو زەوییەی دەم ڕووبارەکەمان دەوێت. لە ڕووبارەکەوە تاوەکو ئەو پشتە، ئەو گوێدەریا بەپیتە، لەو جێگەیەی کە درەختە سنەوبەرەکانی تێدا وەستاوە، وەک ئەوەی کە خەڵکی ناوی دەبەن، لەگەڵ ئەو مێرگەی کە گیانی شین و زەوییەکەی بەپیتە. نەوەکو ئەم زەوییە، کە بە چەشنی چەرمی گا ڕەقە.

بەڵام ئێمە ڕێمان پێ نەدرا شتێکی لەو جۆرە بڵێین. لێپرسراوەکەی دەوڵەت نەهاتبوە ئەوێندەرێ، تاوەکو لەگەڵماندا بدوێت. ئەو تەنها بەڵگەنامەکانی پێداین و پێی گوتین: “وە بەهیچ شێوەیەک دوودڵ مەبن، کە ئەم هەموو زەوییە بەتەنها بۆ ئێوەیە!”

“بەڵام بەڕێز جەنابی کۆمیسار، ئەم زەوییە…”

“ئەمە زەوییەکی فراوانی هەزار بە هەزارە.”

“بەڵام لەوێندەرێ هیچ  ئاوێکی لێ نییە. نە بەشی ئەوەی زمانیشی پێ تەڕ بکرێت.”

“ئەی وەرزی باران بارین؟ هیچ کەسێک پێی نەوتن، کە ئێوە زەوییەکی بەراوتان بەردەکەوێت. هەرکاتێک لەوێ باران ببارێت، گەنمەشامییەکان وا دەردەپەڕن، وەکو ئەوەی کەسێک بەهێز ڕایکێشابێتنە دەرەوە.”

“بەڵام بەڕێز جەنابی کۆمیسار، خاکی ئەم دەشتە لەپێکەوتوو و ماندووە، ڕەقە. بڕوا ناکەین، کە گاسن بتوانێت ئەم زەوییە ببڕێت، کە لە شێوەی خاکێکی بەردینە. بۆ تۆوچاندن، ئەبێت بە پاچ چاڵەکان هەڵقەنین. لەگەڵ ئەمەشدا هیچ دڵنیاییەک نیە، کە هیچیان هەڵدەتۆقن. لەوێدا نە گەنمەشامی نە هیچ شتێکی تر گەورە نابێت.”

“ئێوە ئەبێت ئەم گلەییانە بکەنە نووسراوێك. و ئێستا دوور بکەونەوە! ڕووی دەمی گلەییەکەتان بکەنە خاوەن زەوییەکە، نەوەکو دەوڵەت، کە ئەم زەوییەی بێبەرانبەر پێ بەخشیوون.”

یەک چرکە بەڕێز جەنابی کۆمیسار، ئێمە خۆ هیچمان لە دژی لێپرسراوانی دەوڵەت نەوتووە. بەتەنها لە دژی زەوییەکەیە.

 شتێک لە دەستماندا نەبێت، ناکرێت. ئەمەمان هەر لە سەرەتاوە پێ ڕاگەیاندن…

بەتەنها یەک چرکە، بە ئەرک نەبێت، ئەمانەوێت بۆت ڕوون بکەینەوە، تەماشا بکە، ئەمانەوێت هەر لەوێوە دەست پێ بکەین، کە هەر لە سەرەتاوە وتمان…

بەلام ئەو نەیئەویست گوێمان بۆ هەڵخات.

هەر بەم شێوەیە ئەم زەوییەیان پێداین. و ئەبێت لەسەر ئەم ساجە داغانە تۆوی شتێک بچێنین، و ببینین کە ئاخۆ شتێک ڕەگ دەگرێت و گەشە دەکات. بەڵام هیچ شتێک لێرەدا گەورەنابێت.

لێرەدا داڵەکەرخۆرەش بوونی نییە. جار نا جار نەبێت دەیانبینین، زۆر بە بەرزی، بەخێرایی دەفڕن، تاوەکو لەم پەڵە سپیە بەردینەییە فراوانە دوور بکەونەوە، کە هیچ شتێک تیایدا نابزوێت، کە لە ڕێکردندا مرۆڤ هەست دەکات هەروەکو ئەوەی ڕووەو دواوەوە بگەڕێتەوە.

مێلیتۆن دەڵێت:

“ئەمە ئەم زەوییەیە کە پێییان داوین.”

فاوستینۆ دەڵێت: “چی؟”

من هیچ ناڵێم. پێم وایە: مێلیتۆن هۆشی لەلای خۆی نییە. بێشک کاریگەریی تینی گەرماکەی لەسەرە، کە وای لێ دەکات شتێکی وابڵێت. تینی گەرماکە لە شەپقەکەیەوە بەتوندی لە کەلەسەری داوە. گەر وانەبێت چۆن دەکرێت شتێکی وا بڵێت؟ چ جۆرە خاکێکە کە بە ئێمەیان داوە، مێلیتۆن؟ ئەوەندە خۆڵ نابینرێت، تاوەکو ئەگەر بایەکە بیویستایە، بەدەم کەمێک یاریکردنەوە بیکردایەتە غوبار.

مێلیتۆن لە قسەکردن بەردەوام دەبێت:

“بۆ هەر شتێک بێت هەر بەکەڵک دێت. ڕەنگە بۆ ئەوەی ماینەکان بە دەوریدا غار پێ بدەن.”

“بۆ چ جۆرە ماینێک؟” ئێستێبان پرسیاری کرد.

پێشتر زۆر سەرنجی ئیستێبانم نەدابوو.

ئێستاکە، لە کاتێکدا کە قسە دەکات. دەسماڵێکی (پۆنچۆ)ی پۆشیوە کە دریژییەکەی دەگاتە سەر ناوکی، لەژێر دەسماڵەکەیدا شتێک سەری دەرهێناوە، پێدەچێت مریشکێک بێت.

بێشک، ئەوەی ئێستێبان لەژێر دەسماڵەکەیدا حەشاریداوە، مریشکێکی سوورە. چاوە خەواڵووەکانی دەبینرێت و دەمی، کە کراوەتەوە، هەروەکو ئەوەی بیەوێت باوێشک بدات.

“تۆ، ئێستێبان، ئەم مریشکەت لە کوێ هەڵگرتەوە؟”

لە وەڵامدا گوتی: “ئەوە هی خۆمە”.

“بەڵام پێشتر پێت نەبوو. لە کوێ کڕیت؟ دانیپێدابنێ!”

“نەمکڕیوە. مریشکی حەوشەی ماڵەوەیە.”

“ئەی خۆ لەگەڵ خۆتدا نەتهێناوە تاوەکو بیخۆێن؟”

“نەخێر، لەگەڵ خۆمدا هێناومە، تاوەکو ئاگاداری ببم. لە ماڵەوە بە تەنهایە، کەس لە ماڵەوە نییە تاوەکو دانی بداتێ. بەردەوام، کە بۆ دوور بڕۆم، لەگەڵ خۆمدا دەیبەم.”

“شوینەکەی تەسکە، لەوێدا دەخنکێت، چاکترە دەریبهێنیتە دەرێ تاوەکو کەمێک هەوای دەرەوە لێی بدات!”

ئەیخاتە ژێر باڵەکانیەوە و لە دەمیەوە بۆنی هەناسەیەکی گەرمی لێوەدێت. پاشان دەڵێت:

“لە لێژگانیەکە نزیک بووینەتەوە.”

چیتر تێناگەم ئیستێبان چی دەڵێت، ئەو لەپێشی پێشەوەی ئەو ڕیزەیە، کە ئێمە بەدوای یەکدا بەستوومانە، تاوەکو بە لێژگانیەکەدا دابەزینە خوارەوە. و دەبینرێت کە هەردوو قاچی مریشکەکەی گرتووە و بەملدا شۆڕی کردوونەتەوە و جارجارە بە جۆلانێکردنەوە بەرزی دەکاتەوە، تاوەکو سەری بەر زەوییە بەردینە نەکەوێت.

تاوەکو زیاتر شۆڕ دەبینەوە، خاکەکە لە چۆنایەتیدا باشتر دەردەکەوێت. تەپوتۆز لەژێر پێمانەوە بەرز دەبێتەوە، هەروەکو ئەوەی ڕەوەئاژەڵێکی شیردارین و دادەبەزینەخوارێ.

بەڵام خۆشحاڵین، کە تۆزاوی دەبین. خۆشحاڵین، کە لەپاش ئەوەی بە درێژایی یانزە کاتژمێر ڕەقایی ئەم دەشتەمان لەژێر پێکانماندا هەست پێ کردووە، هەستێکی چێژبەخشە، کە بەم شتە دەوردرابین کە بەسەرماندا دێت و تامی خۆڵ دەدات. بەسەر ڕووبارەوە، بەسەر بەرزایی درەختی سەوزی سنەوبەرەکاندا، پۆلێک باڵندەی کاچاکالاکاس دەفڕن. ئەمەش خۆشحاڵمان دەکات.

وەڕینی سەگەکان زۆر لە نزیکەوە دێتە بەرگوێمان، چونکە ئەو بایەی کە لە گوندەکەوە هەڵدەکات، بەر دەربەندەکە دەکەوێت و بەتەواوی پڕی دەکات لە ژاوەژاو.

ئێستیبان دووبارە مریشکەکەی لەژێر باڵەکاندایە، کاتێک ئێمە لە یەکەمین ماڵ نزیک دەبینەوە. ئەو گوریسەکە لە قاچەکانی دەکاتەوە، تاوەکو هۆشی بە خۆیدا بێتەوە، دەستبەجێ خۆی و مریشکەکەی لەپشت پەرژینێکی دڕکاوی بزردەبن.

“لێرە لێتان جیا دەبمەوە”، بە ئێمە دەڵێت.

ئێمەی کە ماوینەتەوە، ڕووەو قووڵایی گوندەکە مل دەنێین.

ئەو زەوییەی کە پێیان داوین، وا بەو سەرەوەیە.

پەراوێز:

باڵندەی کاچاکالاکاس جۆرە مریشكێکە کە دەفڕێت و لەسەر درەختەکان دەنیشێتەوە و دەخەوێت.

سەرچاوە:

Juan Rulfo

Der Llano in Flammen

Biblotek Suhrakamp

شتێک دەربارەی ئەم چیرۆکە و دنیای ئەدەبیی ڕۆڵفۆ!

یادداشتی وەرگێڕ

چیرۆکی (زەوییەکەیان بە ئێمە دا) یەکێکە لە بەرهەمەکانی نووسەری مەکسیکی خوان ڕۆڵفۆ. لە ساڵی ١٩٥٣ لە کۆمەڵەچیرۆکێکدا بە ناوی (خاکی سووتاو)ەوە بڵاو کراوەتەوە.

دەربارەی سەرچاوە و پاشخانی پشت بیرۆکەی ئەم چیرۆکە و ئەو دۆخە مێژوویییەی کە لە پشت ئەم چیرۆکەیە و ڕۆڵفۆ هەوڵدەدات کە ڕەخنەی بکات، ڕووداوەکانی دوای شۆڕشی مەکسیکە (١٩١٠-١٩٢٠) کە ڕوو دەدەن. کە گوایە ئامانجێکی سەرەکیی شۆڕشەکە “چاکسازیی کشتوکاڵی” بووە. کە تیایدا جووتیارانی مەکسیک لەژێر دروشمی “زەوی و ئازادی” خەباتیان کرد، بەو هیوایەی زەوی لە دەستی دەرەبەگ و خاوەن زەوییەکان وەربگرنەوە و بەسەر جووتیاراندا دابەش بکرێت کە تا ئەو کاتە خۆیان کاریان لەسەر کردووە.

ئەوەی ئەم چیرۆکە تیشک دەخاتە سەری و بە ناڕاستەوخۆیی ڕەخنەی دەکات، خیانەتی دەوڵەتە لە بنەما و بەهاکانی شۆڕش و شۆڕشگێڕەکانیەتی. حکومەت بە ڕواڵەت بەڵێنەکەی بردە سەر: زەوییان بە  جووتیارەکان دا، بەڵام، ئەو زەوییەی پێیاندان، بریتی بوو لە دەشتێکی شێوەبیابانی، وشک، گەرم و ڕەق کە هیچی تێیدا ناڕوێت. لە هەمان کاتدا زەوییە بە پیتەکانی نزیک ڕووبارەکان بۆ دەرەبەگەکان و بەرپرسانی دەوڵەت مانەوە.

ئەوەی کە دەبێت ئاماژەی پێ بدرێت، خودی ناونیشانی چیرۆکەکەیە کە لە بنەڕەتدا تەواو گاڵتەجاڕانە و تاڵە. “زەوییەکەیان بە ئێمە دا” وەک سەرکەوتنێک بۆ جووتیاران دێتە بەرگوێ، بەڵام لە ڕاستیدا هەر خۆیان بوونە قوربانیی شۆڕشەکە. وەک دەڵێن: شۆڕشەکە سەری خودی شۆڕشگێڕەکانی خۆی خوارد…

سیمبوڵ لەم چیرۆکەدا

 گرووپێک لە پیاو (سەرەتا زیاتر لە بیست کەس بوون، ئێستا بوونەتە چوار) بەم دەشتە گەرمەدا تێدەپەڕن، بە ڕێگەوەن بۆ وەرگرتنی ئەو زەوییەی حکومەت لەسەری تاپۆ کردوون.

لە فلاشباکێکدا، کە تیایدا بەرپرسێکی دەوڵەت پێیان دەڵێت: “تەواوی ئەم دەشتە هی ئێوەیە.” کاتێک جووتیارەکان دەڵێن زەوییەکە ڕەق و وشکە، بەرپرسەکە گوێیان پێ نادات و دەڵێت “با باران ببارێت” یان باسی گەورەیی ڕووبەری زەوییەکەیان بۆ دەکات نەک چۆنایەتیی زەوییەکە.

..

ڕێکردن بە پێیان: ئەو ماندووبوونە جەستەیییەی باسی دەکرێت (گەرمایەکی پڕووکێنەر، بێدەنگییەکی قووڵ، سەختیی ڕێگاکە) ئاوێنەی جاڕسبوون و ماندووبوونێکی سیاسییانەیە. ئەوان بۆ شۆڕشێک جەنگان و خەباتیان کرد، بەڵام دواجار شۆڕش بەرپاکراوە هیچ بەرهەمێکی بۆ جووتیارەکان لێ شین نەبوو، بێجگە لەم دەشتە وشک و برینگ..

تفەنگ و ئەسپ: وەک لە چیرۆکەکەدا هاتووە، ئەسپ و تفەنگەکانیان لەدەست داوە. ئەمە هێمایە بۆ لەدەستدانی دەسەڵات. لە کاتی شۆڕشدا، ئەوان جەنگاوەری سوارچاک و چەکدار بوون؛ ئێستا بوونەتە جووتیاری پیادە و بێچەک لە بەرانبەر بیرۆکراسیی حکومەتدا و تەواویش بێدەسەڵاتن لە بەرانبەر نادادییەکانیدا.

واقعی ژیانی تایبەتی ڕوڵفۆ و سروشتی ناوچەکە

ڕۆڵفۆ لە ویلایەتی خالیسکۆ لەدایک بووە، ناوچەیەک کە زۆر لە کەش و هەڵکەوتەی جوگرافی ئەو سروشتە دەچێت کە لە چیرۆکەکەدا هەیە و وەسف کراوە.

دیمەنەکە: للانۆ گراندە (دەشتە فراوانەکە) شوێنێکی ڕاستەقینەیە. وشک و سەختە. ڕۆڵفۆ وەسفی سروشتی منداڵیی خۆی دەکات؛ گەرماکە، زەوییە قڵیشبردووەکان، “پەرژینە دڕکاوییەکان”.

چۆڵی دەشتودەر: ڕۆڵفۆ بە چاوی خۆی بینیویەتی کە ناوچەکەی چۆن دەمرێت. دوای شۆڕش و جەنگەکانی دواتر، زۆرێک لە پیاوان کوژران یان کۆچیان کرد، چونکە زەویی ناوچەکە نەیدەتوانی لە خۆیان بگرێت و بژێوییان دابین بکات. ئەو چۆڵییەی کە گێڕەوە بە چاوەکانی خۆی دەیبینێت (ئاوڕ دەدەمەوە و کەس نابینم) ڕەنگدانەوەی چۆڵبوونی گوندەکانی مەکسیکە لەو سەردەمەدا..

دواجار چیرۆکەکە ڕەخنەیە لە (سیاسەتمەداران کە بەڵێنی درۆیان داوە). خەڵەتاندنی خەڵک و جووتیاران، هەروەکو حکومەت دەڵێت “زەویمان بە هەژاران دا”، بەڵام ڕاستییەکەی جۆرە زەوییەکیان پێدان کە لەسەری برسیکردن.

کاتێک گێڕەوە لە جێگەیەکدا دەڵێت: “وا هەستەکەم زیاتر لەو زەوییەی کە بڕیومانە، بە پێیان ڕۆیشتووین“، دان بەوەدا دەنێت کە خەباتەکەیان (شۆڕشەکە) بە فیڕۆ چوو، چونکە لە ڕاستیدا هیچ بەرەوپێشووچوونێک و باشبوونێک لە دۆخی ژیانیان ڕووینەدا.

سەبارەت بە زمان و کەشی ئەدەبیی ڕۆڵفۆ

بەگشتی لە دنیای ئەدەبدا شێوازێک هەیە، کە تیایدا چیرۆکنووس دێت ڕووداوە گەورە و گرنگەکان لە ڕێی پشت بەخستنەگەڕی هێزی هاودەردیی و هاوسۆزیی پیشان دەدات، لە ڕێگەی تێگەیشتن و هەستیاری ئینسانیانەی خۆیەوە، لەپاڵ هێزی خەیاڵ و سیمبوڵەوە. مەزندەکردن (حەدەس) و هەڵسەنگاندنی دۆخی مرۆڤەکانەوە ئازارەکانیان پیشان دەدات. چۆنیەتیی پیشاندانی سەختی ژیانیان بە شێوەیەک کە بە هیچ جۆرێک لە شکۆ و باڵایی ئینسانیان کەم نەکاتەوە، ئەویش لە ڕێی خۆبەدوورگرتن لە گواستنەوەی واقیع و بەسەرهاتە سەختەکانیان دەقاودەق وەکو خۆی. بەڵکوو پیشاندانی دۆخەکەیان لە شێوەی توحفەیەکی ئەدەبی و باڵا، ئەمەش لە ڕێی دەستگرتن بە وشە و دەربڕینەکانەوە، دووبارە داڕشتنەوەی ڕووداوە واقیعییەکان و بەرجەستەکردنیان بە زمانێکی جیاواز. دەبێت بێدەنگیش لەبیرنەکەین کە وەکو ئەو ڕەگەزە گرنگەی کە لە ڕێیەوە شوێن بۆ نەوتراوەکان فراوان دەکات، کات بە خوێنەر دەدات خەیاڵی بخاتەگەڕ. نەوتراو لەلایەک ئەشێت جارێک هەموو ئەو پرتەوبۆڵانەبێت کە مرۆڤەکان لەدەست سەختی دۆخی نەخوازراوی ژیانی واقعی خۆیان دەیکەن. لەلایەکی تر کە لە ڕێی ڕستەیەکی ناڕوونی وەکو (ئاوڕ دەدەمەوە و کەس نابینم) گرنگترین و سەختترین ڕاستی حەشاردراومان پیشان بدات.

وەک وتم، هەبوونی هاوسۆزی و هاودەردی کە وادەکات چیرۆکەکانی ڕۆڵفۆ وا ناوازە و جیاوازبن، ئەویش لە ڕێی شیوازی پیشاندانی دنیای کەسەکان و توانای زمانی گێڕانەوە لە ڕێی (شاردنەوەی قووڵی، لەپشت زمانێکی سادە، بەڵام تۆکمە)، کە ئەویش شێوازێکە لە گێڕانەوەی ڕەسەنانە دوور لە زمانی شیعرنووسی (زمانێکی نزمی شاعیرانە).

دواجار وای دەبینم کە ڕۆڵفۆ لە ڕێی شێوازی گێڕانەوەکانی جوانییەکانمان لێ بشارێتەوە، تاوەکو خوێنەر بتوانێت لە ڕێی گەمەی خەیاڵ و چێژەوە کەشفکردنیان وەکو دەستکەوتێک بۆخۆی تۆمار بکات.

The post زەوییەکەیان بە ئێمە دا appeared first on ژنەفتن.

_ زۆر سەیرە.

_ دەبێت لێپرسینەوەیان لەگەڵ بکەین، وابزانم تۆ بە ئیسپانی قسە دەکەیت؟

_ نەخێر، من لە ڕاستیدا بە ئیسپانی قسە ناکەم.

_ بەهەر حاڵ تۆ ئیتاڵییت، بۆیە زیاتر لە من ئیسپانییت. بڕۆ لێپرسینەوەیان لەگەڵ بکە.

هەروەک پێم گوترا کردم. زیندانییەکانم لە ژێرزەمینەکەی سەربازگەکەدا دۆزیەوە.  پرسیارم لێکردن کە ڕووسن یان ئیسپانی.  بە لەسەرەخۆ و وشە بە وشە بە زمانی ئیتاڵی پرسیم، ئەوانیش بە ئیسپانی وەڵامیان دایەوە و بۆیە ئێمە بە تەواوی لە یەکتر تێگەیشتین.

_ ئێمە سەربازین لە سوپای سۆڤیەت، بەڵام ئیسپانین.

یەکێکیان وتی کە ئەوان لە شەڕی ناوخۆی ئیسپانیادا هەتیو بوونە. دایک و باوکیان لە بۆردومان و هەروەها هێرشەکانی تۆڵەکردنەوەدا کوژرابوون. ڕۆژێک لە بارسلۆنا هەموویان خرانە سەر کەشتییەکی یەکێتیی سۆڤیەت و ڕەوانەی ڕووسیا کران.  لەوێ خواردن و جل و بەرگیان پێدرا، پاشان هەموویان مەشق و ڕاهێنانیان پێکرا و دواجار بوون بە سەرباز لە سوپای سووردا.

_ بەڵام ئێمە ئیسپانین.

 وەبیرم هاتەوە پێشتر ئەوەم خوێندبووە کە ڕووسەکان هەزاران منداڵی بنەماڵە کۆماریخوازەکانی ئیسپانییان بۆ یەکێتیی سۆڤیەت گواستۆتەوە بۆ ئەوەی لە بۆردومان و برسێتی ڕزگاریان بکەن.

_ ئایا ئێوە ئەندامی حزبی کۆمونیستن؟

_  بەڵێ بێگومان

_ باشە، بەڵام با کەس نەزانێ، با هەر من زانیبێتم و بەس. تێدەگەن؟

_ نا تێناگەین

_ گرنگ نییە. بیری لێدەکەمەوە خۆیشم تێناگەم. کورت و پوختە پێتان دەڵێم بە هیچ کەسی تر مەڵێن کە ئەندامی حیزبی کۆمونیستن.

 _ نەخێر، ئێمە ناتوانین بچینە ژێر باری ئەو زەبوونییە.  کۆمونیست بوون هەڵە نییە. ئێمە ئەو ڕاستییە ناشارینەوە کە کۆمونیستین.

_ دەی باشە، من قسەی خۆمم کرد، ئیتر کەیفی خۆتانە. بەس پێویستە ئەوە بزانن کە فینلاندییەکان خەڵکێکی بێ درۆ و ئینساندۆستن، لە نێو سەربازەکانی سوپای فینلەندیشدا کۆمونیست زۆرن، بەڵام دژی ئەو ڕووسانەی شەڕ دەکەن کە لە ساڵی ١٩٤٩دا وڵاتەکەیان داگیرکردووە. کەواتە کێشەکە کۆمونسیت بوون یان نەبوون نییە، ویستم ئەوەتان پێ بڵێم. بەهەر حاڵ پێم وایە ئێوە لە مەبەستی من تێدەگەن.

_  نەخێر ئێمە تێناگەین. ئێمە دەزانین کە ئێوە پڕوپاگەندە دەکەن، ئەوە و بەس

_  نەخێر هەر ئەوە نییە. باشتر وایە بزانن کە من ئەوەی لە دەستم بێ دەیکەم بۆ ئەوەی دڵنیا ببم هیچ کێشەیەکتان بۆ ساز نابێ، تێدەگەن؟

_ بەڵێ

_ کەوایە ماڵئاوا. سبەی دێمەوە و سەرتان لێدەدەم.

قسە و باسی نێوان خۆم و ئەو سەربازانەم گێڕایەوە بۆ ژەنەراڵ. ژەنەڕاڵ لێی پرسیم: ئێستا دەڵێی چی بکەین؟ دەزانی کە لە دۆخێکی باشدا نین. ئەوانە کۆمونیستن، خۆبەخشانی ئیسپانین لە سوپای سووردا. بێگومان لە کاتی گواستنەوەیان بۆ سۆڤیەت منداڵ بوون، کەوایە بەرپرسیاری ئەو وانە و ڕاهێنانەی نین کە وەریانگرتووە. ئەگەر بە دەستی من بوایە، یارمەتیم دەدان. بەڵام لەم بارودۆخەی ئێستادا باشترین کار بۆ تۆ ئەوەیە کە تەلەگرافێک بکەی بۆ هاوڕێکەت “دی فۆکسا”ی باڵیۆزی ئیسپانیا لە هێلسنکی. داوای لێبکە لەسەر داخوازی من بێتە ئێرە، دیلەکانی ڕادەست دەکەم و ئەویش ئیتر خۆی دەزانێ چیان لێ دەکات.

 تەلەگرافێکم بۆ دی فۆکسا نارد: “هەژدە دیلی ئیسپانیمان هەیە. خێرا وەرە و بیانبە.”

 دوای دوو ڕۆژ، دی فۆکسا بە نێو کڕێوە و بە سواری کالیسکەیەکی خلیسکێنەیی گەیشتە لامان، پلەی گەرما ٤٢ پلە لە ژێر سفرەوە بوو.  بەهۆی سەرما و کەمخەوی هێزی تیا نەمابوو. هەر کە منی بینی، هاواری کرد:
_ ئەوە تۆ دەزانی چی دەکەیت؟ بۆچی تەلەگرافت بۆ من کردووە؟ ئاخر من چیم لە دەست دێ بۆ هەژدە سەربازی ئیسپانیی سوپای سوور؟ بیانبەم بۆ باڵیۆزخانە؟! ئێستا ئیتر دەبێ ئەم کێشەیە بە لەونێ چارەسەر بکەم، نازانم تۆ بۆ خۆت هەڵدەقورتێنیتە نێو هەر کارێکەوە.

_ ئاخر تۆ باڵیۆزی ئیسپانیای.

_  بەڵێ، بەڵام ئیسپانیای فرانکۆ. ئەم کوڕانەش کۆمونیستن. بەهەر حاڵ ئەوەی لە توانامدا بێت دەیکەم. بەڵام بەڕاستی پێم خۆشە بزانم تۆ بۆچی خۆت هەڵدەقورتێنیتە نێو هەر کارێکەوە؟

دی فۆکسا تووڕە بوو. بەڵام دڵێکی میهرەبانیشی هەبوو و من دەمزانی ئەوەی لە دەستی بێت دەیکات بۆ ئەو کوڕانە. چووە سەردانیان و منیش بەدوایدا ڕۆیشتم.

 دی فۆکسای پێی وتن: من باڵیۆزی ئیسپانیای فرانکۆم. من ئیسپانیم، ئێوەیش ئیسپانین، من هاتووم یارمەتیتان بدەم. چیم لە دەست دێ بۆتانی بکەم؟

دیلەکان وتیان: بۆ ئێمە؟ هیچ. ئێمە نامانەوێت هیچ پەیوەندییەکمان لەگەڵ نوێنەری ئیسپانیای فرانکۆوە هەبێ.

_ پێتان وایە ئەمە گاڵتەجاڕییە؟ دوو شەو و دوو ڕۆژم پێچوو تا گەیشتمە ئێرە و ئێستا ئێوەش یارمەتیم لێ قبووڵ ناکەن؟ دیسانیش من ئەوەی لە دەستم بێ دەیکەم بۆ یارمەتیدانتان. فرانسیسکۆ فرانکۆ لە لێبوردندا بێوێنەیە.

_ فرانکۆ دوژمنی ئێمەیە. دایک و باوکی ئێمەی کوشتووە. تەنیا داوای ئەوەت لێ دەکەین وازمان لێ بێنی.

 دی فۆکسا چوو بۆ لای ژەنەراڵەکەمان.

 وتی: ئەمانە  زۆر کەلەڕەقن. بە هەرحاڵ من ئەرکی خۆم بەجێ دێنم. تەلەگراف بۆ وەزارەتخانە لە مەدرید دەکەم بۆ ئەوەی ڕێگایەکم بۆ دابنێن. دواتر هەرچی مەدرید بڵێت دەیکەین.

ڕۆژی دواتر دی فۆکسا خۆی ئامادەی گەڕانەوە بۆ هێلسنکی کرد. کاتێک سواری کالیسکە خلیسکێنەییەکەی بوو، وتی: “تۆ کارت بە کاری کەسەوە نەبێ، تێگەیشتی؟ خەتای تۆیە کە من تووشی ئەم کێشە و سەرئێشەیە بوومە، بیستت چیم وت؟

_ ئادیۆس ئاگۆستین.

_ ئادیۆس مالاپارتێ.

*

دوای چەند ڕۆژ یەکێک لە دیلەکان نەخۆش کەوت. پزیشک وتی: سییەکانی هەوی کردووە، زۆر مەترسیدارە.

ژەنەڕاڵ ئێدکویست وتی: دەبێت بە دی فۆکسا بڵێین.

بۆیە من تەلەگرافم بۆ دی فۆکسا نارد: “دیلێک نەخۆشە، زۆر خراپ، خێرا وەرە بە دەرمان، شوکولات، جگەرە.”

دوای دوو ڕۆژ دی فۆکسا بە کالسکە خلیسکێنەییەکەی خۆی گەیاندێ. ئاگری لێ دەباری. هەر کە منی بینی هاواری کرد:

_ دیسان چ ڕەیحانێکت کێڵاوە؟ مەگەر خەتای منە کە ئەم منداڵە نەخۆش کەوتووە؟ دەزانیت کە من بە تەنیام لە فینلاند، بێ ڕاوێژکار و بێ هیچ یاریدەرێک، هەموو کارێک دەبێ هەر خۆم بیکەم. ئینجا تۆیش بە تووشکردنی من بەم ئارێشەوە کارێکت کردووە بە پاچیلە و پووزەوانەوە وەڕێکەوم بەرەو سنوورەکانی فینلاند.

_ گوێ بگرە، ئەو کوڕە نەخۆشە، خەریکە دەمرێت، زۆر باشە کە تۆ لێرەیت. تۆ نوێنەری ئیسپانیایت.

_  باشە! زۆر باشە! با بچین بیبینین.

دی فۆکسا ڕادەیەکی زۆر دەرمان، خواردن، جگەرە و جلوبەرگی گەرمی لەگەڵ خۆی هێنابوو. پیاوەتی کردبوو، کۆنە هاوڕێکەی من ئاگوستین.

سەربازە نەخۆشەکە دی فۆکسای ناسییەوە و تەنانەت زەردەخەنەیەکیشی کرد. هەرچەن هاوڕێکانی بە ناوچاوگرژییەوە چوونە دواوە و بە چاوێکی پڕ لە سووکایەتی و ڕقەوە سەیری ئاگوستینیان دەکرد.

دی فۆکسا دوو ڕۆژ مایەوە و دواتر گەڕایەوە بۆ هێلسنکی. پێش ئەوەی بچێتە ناو کالیسکە خلیسکێنەییەکەیەوە وتی:

_ مالاپارتێ! بۆچی خۆت هەڵدەقورتێنیتە ناو کارێکەوە کە پەیوەندیی بە تۆوە نییە؟ کەی فێر دەبیت لە کۆڵم بیتەوە؟ وازم لێ بێنە دەی!

_ ئادیۆس ئاگوستین.

_ ئادیۆس مالاپارتێ.   

دوای سێ ڕۆژ سەربازەکە بەهۆی هەوکردنی سییەکانەوە گیانی لەدەست دا. ژەنەڕاڵ ئێدکویست بانگی کردم: دەمتوانی بە شێوەی فینلەندی بینێژم. بەڵام پێم وایە باشترە دی فۆکسا ئاگادار بکەینەوە. هەرچی بێ ئەم سەربازە ئیسپانی بوو. تۆ چۆن بیر دەکەیتەوە؟

_ بەڵێ، دەبێت بە دی فۆکسا بڵێین. ڕەنگە بابەتەکە دیپلۆماتیک بێت.

بۆیە تەلەگرامێکم نارد: “سەربازەکە مردووە. خێرا وەرە. پێویستی بە ناشتنە.

دوای دوو ڕۆژ دی فۆکسا گەیشتە لامان. تووڕە بوو. هەر کە منی بینی هاواری کرد:

_ تۆ بەڕاست ناتەوێ واز لە من بێنی؟ ئەم وەزعە خەریکە شێتم دەکات! دیارە کاتێک پێم دەڵێیت ئەم کوڕە مردووە و پێویستی بە ناشتنە، ناتوانم نەیەم. بەڵام ئەگەر بە منت نەوتایە ئاسمان سەراوژێر دەبوو؟ ئێستا کە منت کێشاوە تا ئێرە، ئەو کوڕە زیندوو دەبێتەوە؟

_ نەخێر، بەڵام تۆ ئیسپانیت، ئێمە خۆ ناتوانین وەک سەگ بیکەینە ژێر گڵەوە، ئا لەم دارستانەدا، دوور لە زێدی خۆی، لە ئیسپانیا. لانیکەم لەگەڵ تۆ دۆخەکە بۆن و بەرامەیەکی دیکەی دەبێ، دەزانی؟ وەک ئەوە وایە هەموو ئیسپانیا لێرە بێت”.

دی فۆکسا وتی: بێگومان وایە. هەر لەبەر ئەوەش هاتم. بەڵام تۆ بۆچی تێوەگلاویت لەم کارانەدا؟ بۆ خاتری خوا! خۆ تۆ ئیسپانی نیت.

_ دەبێت بە ڕێز و حورمەتەوە بنێژرێت، ئاگۆستین. هەر بۆیە پێوەندیم پێوە کردیت.

_ بەڵێ وایە. دەزانم. دەی با بچین. لە کوێیە؟

چووین بۆ لای کوڕەی داماو کە لە سەر زەویی سەربازگەکە ڕاکێشرابوو و هاوڕێ دیلەکانی دەوریان دابوو. هەمووان بە نیگایەکی خەمبارەوە سەیری دی فۆکسایان دەکرد، خەمێکی قووڵ کە پڕ بوو لە ناڕەزایەتییەکی ترسناک.

دی فوکسا وتی: بەپێی داب و نەریتی کاتولیکەکان دەینێژین. من دەمەوێت ئەم سەربازە وەک ئیسپانییەکی ڕاستینە، وەک سەربازێکی باشی ئیسپانیا ئەسپەردەی خاک بکرێت.

یەکێک لە دیلەکان وتی: ئێمە ناهێڵین ئەو کارە بکەن. هەڤاڵەکەمان مولحید بوو، هەر وەک هەموو ئێمە. ئێمە شانازی بەوەوە دەکەین. ئێمە ڕێگە نادەین وەک کاتوولیکێک بنێژرێت.

_ من نوێنەری ئیسپانیام، مردووەکەش ئیسپانی بووە، شاروومەندێکی ئیسپانی بووە. من دەمەوێت وەک کاتولیکێک بنێژرێت. تێدەگەن؟

_ نەخێر ئێمە تێناگەین.

_ من باڵیۆزی ئیسپانیام، ئەرکی خۆم جێبەجێ دەکەم. ئەگەر ئێوە لە من تێناگەن ئەوە کێشەی خۆتانە و هیچ بایەخێکیشی بۆ من نییە.

پاشان دی فۆکسا لە سەربازگەکە چووە دەرەوە.

وتم: ئاگۆستین! هاوڕێی من! ژەنەڕاڵ ئێدکویست پیاوێکی بەڕێزە. زۆری پێی ناخۆش دەبێت کە بزانێ تۆ بۆچوونی خۆت بەسەر مردووێکدا دەسەپێنی. خەڵکی فینلاند خەڵکێکی ئازاد و کراوەن و پلە و پێگەی تۆ بەلایانەوە هیچ گرنگ نییە. ئێمە ناچارین بگەینە تەبایی.

_ بەڵێ، بەڵام من باڵیۆزی فرانکۆم!  ناتوانم ئیسپانییەک بەبێ داب و نەریتی کاتوولیکەکان بنێژم. ئەی هاوار!  من چی بکەم بە دەستی تۆوە! ئەرێ تۆ خۆت بۆچی قۆڵت لێ هەڵنەماڵی و بە بێ من نەتناشت؟ دەبینی بە خۆوەردان لەو بابەتانەی کە پەیوەندییان بە تۆوە نییە چیت بە سەری من هێناوە؟

_ باشە ئیتر. خەمت نەبێت، بابەتەکە بە باشترین شێوە کۆتایی دێت.

چووین بۆ لای ژەنەراڵ. ژەنەراڵ وتی: وەک هەڤاڵانی مردووەکە دەڵێن و منیش هەروا بیر دەکەمەوە، وادیارە کە ئەم دیلە کومونیست و بێدین بووە و ناتوانرێت وەک کاتوولیکێک بنێژرێت. دەزانم جەنابی باڵیۆز نوێنەرایەتیی ئیسپانیا دەکات و ناتوانێت بەبێ ڕێوڕەسمی کاتوولیکی پرسە و ئەسپەردەکردنەکەی بەڕێوە ببات. ئەی دەبێ چی بکەین؟

من پێشنیارم کرد کە بانگی تاکە قەشەی کاتوولیکی هێلسنکی بکەین کە خەڵکی ئیتالیا بوو. (لە هێلسنکی کاردیناڵێکی کاتوولیکی هۆڵەندیش هەبوو، بەڵام کارێکی درووست نەبوو داوا لە کاردیناڵێک بکەین بێتە بەرەکانەی شەڕەوە.) بۆیە تەلەگرافمان بۆ قەشە ئیتالییەکە نارد و ئەویش دوای دوو ڕۆژ گەیشتە لامان. خەڵکی لۆمباردی سەرەوە بوو- کابرایەکی گوندیی لە ناوچەیەکی کوێستانی، زۆر ساف و سادە بوو، بێ درۆ و ڕۆحسووک. یەکسەر لە شتەکە تێگەیشت و بە بێ کات بە فیڕۆدان و بە باشترین شێوە هەموو کاروبارەکانی ئەنجام دا. ئەسپەردەکردنەکە ڕۆژی دواتر ئەنجامدرا. لەسەر پارچە زەوییەکی تەختی ناو دارستانەکە، کە گۆڕستانێکی بچووکی لێ بوو، گۆڕێکیان بە داینامیت هەڵکەند، چونکە زەوییەکە بەستبووی. کۆمەڵێک سەربازی فینلاندی بە درێژایی لایەکی گۆڕەکە ڕیز کرابوون کە دواهەمینیان ئاڵایەکی ئیسپانیای فرانکۆی بە دەستەوە بوو. ئەو توێژە بەفرەی کە زەویی نزیکی گۆڕەکەی داپۆشیبوو، لە ژێر تیشکی بێ گیانی ڕۆژدا وریجە وریجەی دەکرد. تابوتەکە لەلایەن چوار دیلەوە هەڵگیرا و بە شوێنی ئەوانیشدا باڵیۆز دی فۆکسا، ژەنەڕاڵ ئێدکویست، خۆم، دیلە ئیسپانییەکان و لە پاش ئێمەیش ژمارەیەک سەربازی فینلەندی تەرمەکەمان بەڕێ کرد. قەشەکە نزیکەی پانزە مەتر دوورتر ڕاوەستابوو. لێوەکانی دەجووڵانەوە، دوعای بۆ مردووەکە دەکرد- بەڵام بە بێدەنگی، لەبەر ڕێزگرتن لە بیروباوەڕی مردووەکە. لەگەڵ دابەزینی تابوتەکە بۆ ناو گۆڕ، سەربازە فینلەندییەکان کە هەموویان پرۆتستان بوون، تفەنگەکانیان تەقاند. ژەنەڕاڵ ئێدکویست و ئەفسەر و سەربازە فینلەندییەکان بە ئانیشکی چەماوە سڵاوی سەربازییان پێشکەش کرد، منیش هەروا؛ باڵیۆز دی فۆکسا بە قۆڵی درێژ و لەپی دەستی کراوەی سڵاوی لێکرد، بە شێوازی فاشیستەکان؛ و هەڤاڵانی کۆچکردووش دەستیان بەرزکردەوە، بەڵام بە مشتی قوچاو.

ڕۆژی دواتر دی فۆکسا خۆی خستەڕێ بڕوات. پێش ئەوەی بچێتە ناو کالسکەخلیسکێنەییەکەیەوە بۆ گەڕانەوە، منی بردە پەنایەک و بە نهێنی وتی: دەمەوێت سوپاست بکەم بۆ هەموو ئەو کارانەی کە کردووتە. تۆ زۆر ژیر و مرۆڤدۆستی. ئەگەر توڕە بووم، داوای لێبوردن دەکەم، بەڵام دەزانی چییە… هەمیشە تێوەگلاویت لەو شتانەی کە پەیوەندییان بە تۆوە نییە!

چەند ڕۆژێک تێپەڕی. دیلەکان چاوەڕێی وەڵامێک بوون لە مەدریدەوە، کە نەهات. ژەنەڕاڵ ئێدکویست هێدی هێدی سەبری نەما و نیگەران ببوو. ژەنەراڵ وتی: دەزانی چیە، من ناتوانم لەوە زیاتر ئەم سەربازانە لێرە بهێڵمەوە، دەبێت بڕیارێک بدرێت؛ یان ئیسپانیا وەریان بگرێتەوە، یان دەیاننێرم بۆ ئۆردوگای دیلەکانی جەنگ، دۆخەکەیان هەستیارە، بۆیان باشترە لێرە بمێننەوە، بەڵام من ناتوانم بۆ هەمیشە لێرە ڕایانبگرم.

_ تۆزێ سەبرتان هەبێ. وەڵاممان دەدەنەوە.

وەڵامەکە هات: “تەنها ئەو سەربازانەی خۆیان بە ئیسپانی دەزانن و دان بە حکومەتەکەی فرانسیسکۆ فرانکۆدا دەنێن و ئارەزووی گەڕانەوەیان بۆ ئیسپانیا دەردەبڕن، وەک هاووڵاتیی ئیسپانی دەناسرێنەوە.”

ژەنەڕاڵ ئێدکویست وتی: بڕۆ دۆخەکەیان بۆ ڕوون بکەرەوە.

دیلەکان وتیان: ئێمە حکومەتی فرانکۆ بە ڕەسمییەت ناناسین و ناشمانەوێت بگەڕێینەوە بۆ ئیسپانیا.

وتم: من ڕێز لە پتەویی بیروبڕواتان دەگرم، بەڵام دەبێت لەو دۆخە مەترسیدارە تێبگەن کە تێیدان. ئەگەر ئێوە دان بەوەدا بنێن کە لە بەرەی سوپای سووردا شەڕتان کردووە، ئەوا هەر هەمووتان تیرباران دەکرێن. یاساکانی جەنگ یاسای جەنگن. بۆیە کارێک بکەن بتوانم یارمەتیتان بدەم. بە وریاییەوە بیر لەم بابەتە بکەنەوە. ئێوە لە بنەڕەتدا ئیسپانین. هەموو کۆماریخوازەکان تا ئێستا دانیان ناوە بە شەرعیەتی فرانکۆدا. ئەوان یارییەکەیان دۆڕاندووە، بەڵام وەفاداری بە ئامانجەکەیان پێشیان پێناگرێ لەوە تێبگەن ئێستا ئیتر سەرکەوتووی مەیدان فرانکۆیە. ئێوەیش هەر ئەو کارە بکەن کە کۆماریخوازەکان لە ئیسپانیا کردیان. دان بنێن بەوەی شکستتان هێناوە و بڕایەوە.

_ لە ئیسپانیادا ئیتر کۆماریخوازێک نەماوە. هەموویان تیرباران کراون.

_ لە کوێ ئەم چیرۆکەتان بیستووە؟

_ لە ڕۆژنامەکانی سۆڤیەتدا خوێندمانەوە. بزانە ئێمە دان بە ڕژێمی فرانکۆدا نانێین. ئێمە پێمان باشترە فینلەندییەکان تیربارانمان بکەن تا فرانکۆ.

_ گوێ بگرن، من نە خۆشم لە ئێوە دێت. نە لە ئیسپانیای کۆمونیست، نە ئیسپانیای فاشیست، نە ڕووسیا! بەڵام ناتوانم هەروا لێتانگەڕێم و لێیشتان ناگەڕێم. ئەوەی لە دەستم بێ دەیکەم بۆتان. ئەگەر ئێوە ناتانەوێت دان بە ڕژێمی فرانکۆدا بنێن، ئەوا من بە ناوی ئێوەوە نامەی داپێدانان واژۆ دەکەم. ئەم کارە شایەتیدانی درۆیە، بەڵام ژیانتان ڕزگار دەکات. تێدەگەن؟

_ نەخێر. ئێمەیش دەڵێین تۆ لە جیاتی ئێمە واژۆت کردووە. ئێمە تەنها دەمانەوێ تۆ وازمان لێ بێنی! خۆت هەڵمەقورتێنە ناو ئەو شتانەی کە پەیوەندییان بە تۆوە نییە. ئایا تۆ ئیسپانیت؟ نەخێر، ئەی بۆچی خۆت تێکەڵی ئەم بابەتە دەکەیت؟

_ من ئیسپانی نیم، بەڵام ئینسانم، مەسیحیم و واز لە ئێوەیش ناهێنم. دووبارەی دەکەمەوە: با یارمەتیتان بدەم. ئێوە دەگەڕێنەوە بۆ ئیسپانیا، کاتێکیش لەوێ دەبن وەک خەڵکی تر هەڵسوکەوت دەکەن، هەر وەک کۆماریخوازەکانی دیکە کە شکستیان قبوڵ کردووە. ئێوە گەنجن و من ناهێڵم بمرن.

_ تۆ بەس لە کۆڵمان بەرەوە، هیچمان ناوێت.

بە بێهیواییەوە لەوێ ڕۆیشتم. ژەنەڕاڵ ئێدکویست وتی: دەبێت بە دی فۆکسا بڵێین. تەلەگرافی بۆ بکە کە پێویستە بێت و ڕێگاچارەیەک بدۆزێتەوە.

تەلەگرامم بۆ دی فۆکسا نارد: “دیلەکان ناچنە ژێر بار. خۆت وەرە و ڕازییان بکە.”

دی فۆکسا دوای دوو ڕۆژ گەیشت. بای باکوور بە هێزێکی نائاسایییەوە هەڵیکردبوو. دی فۆکسا هەموو گیانی بە بەفر داپۆشرابوو. هەر کە منی بینی قیڕاندی: دیسانەوە؟ بۆچی تەلەگرافت بۆ من کرد؟ پێت وایە هیچ سوودی هەیە؟ ئەم کوڕانە گوێ نادەنە قسەی من. تۆ ئیسپانییەکان ناناسیت. وەک قاتری تۆلیدۆ تووڕ و سەرکێشن.

وتم: بڕۆ قسەیان لەگەڵ بکە. بەشکەم…

_ بەڵێ بەڵێ دەزانم. هەر بۆ ئەوە هاتووم. بەڵام بەڕاستی، مالاپارتێ…

بەرەو لای دیلەکان وەڕێکەوت، منیش لەگەڵیدا چووم. ئەوان لەسەر قسەکەی خۆیان سوور بوون. دی فۆکسا لێیان پاڕایەوە، قسەی خۆشی بۆ کردن، هەڕەشەی لێکردن. هیچ سوودی نەبوو.

وتیان: کەوایە ئێمە تیرباران دەکرێین. ئەی دوای ئەوە چ دەبێ؟ 

دی فۆکسا کە لە تووڕەییاندا هەموو گیانی دەلەرزی، بە چاوی فرمێسکینەوە هاواری کرد: دوای ئەوە من ئێوە وەکوو کاتوولێکێک ئەسپەردە دەکەم.

 ئاگۆستین پیاوێکی باش بوو و ئەم کەللەڕەقییە گەورە و ترسناکە ئازاری دەدا.

دیلەکان وتیان: تۆ ئەوە ناکەیت.
ئەوانیش پەڵمەی گریان گرتبوونی ونەیاندەتوانی پێش بە هەڵوەرینی فرمێسکەکانیان بگرن. دی فۆکسا تووڕە و شڵەژاو خۆی ئامادە کرد بۆ ڕۆیشتن. داوای لە ژەنەڕاڵ ئێدکویست کرد کە تا خۆی نەیوتووە کاری بە سەریانەوە نەبێت. کاتێک خۆی لە نێو کالیسکە خلیسکێنەییەکەی جێکردەوە، ڕووی لە من کرد: دەبینیت مالاپارتێ، خەتای تۆیە کە من لەم ڕەوشەدام. نامەوێت بیر لە چارەنووسی ئەم کوڕە داماوانە بکەمەوە. من سەرسامم پێیان، شانازییان پێوە دەکەم – بەم ئیسپانییە ڕاستینانەیە. بەڵێ ئەوانە ئیسپانیی ڕاستینەن، ئەمەگدار و بەجەرگ.  دەزانیت…؟

فرمێسک لە چاوەکانیدا قەتیسمابوو و دەنگی دەلەرزی. وتی: دەبێت هەموو هەوڵێک بدەین بۆ ڕزگارکردنیان. من دڵم بە تۆ خۆشە.

_ من ئەوەی لە دەستم بێ دەیکەم، بەڵێن دەدەم ناهێڵم بمرن. ئادیوس، ئاگۆستین.

_ ئادیوس، مالاپارتێ.

هەموو ڕۆژێک دەچوومە لای ئەو دیلانە. تەقەلام دەکرد بە هەر لەونێک بووە ڕازییان بکەم، بەڵام هیچ سوودی نەبوو.

وتیان: سپاس. ئێمە کومونیستین و هەرگیز فرانکۆ بە ڕەسمییەت ناناسین.

چەند ڕۆژ دواتر ژەنەڕاڵ ئێدکویست بانگی کردم.

_ بڕۆ بزانە ئەو دیلانە چییان لێقەوماوە؟ خەریکبوو یەکێک لە هەڤاڵەکانیان بکوژن. نازانین بۆ چی ئەو کارەیان کردووە.

*

چووم بۆ بینینی دیلەکان. یەکێکیان بە تەنیا لە گۆشەی ژوورەکەدا دانیشتبوو و هەموو گیانی شەڵاڵی خوێن بوو، سەربازێکی فینلەندیش بە تفەنگێکی سۆنی کێنپیستۆل، هەمان دۆشکا بەناوبانگەکە، ئاگای لێبوو.

_ چیتان بە سەر ئەم پیاوە هێناوە؟

وەڵامیان دایەوە: “ئەو خیانەتکارە. Un traidor..”

بە بریندارەکەم گوت: ڕاست دەکەن؟

_ بەڵێ. من خیانەتکارم. دەمەوێت بگەڕێمەوە بۆ ئیسپانیا. ئیتر لەوە زیاتر تاقەتم نەماوە. من نامەوێت بمرم. دەمەوێت بگەڕێمەوە بۆ ئیسپانیا. من ئیسپانیم. پێمخۆشە بگەڕێمەوە بۆ ئیسپانیا.

هەڤاڵەکانی، هەروا کە بە چاوی پڕ لە ڕق و بێزارییەوە تماشایان دەکرد، وتیان: “ئەو خیانەتکارە! Un traidor!”

خیانەتکارم بە تەنیایی لە سەربازگەیەکی دیکەدا بەجێهێشت و تەلەگرافم کرد بۆ دی فۆکسا: “سەربازێک دەیەوێت بگەڕێتەوە بۆ ئیسپانیا. خێرا وەرە.”

دوای دوو ڕۆژ دی فۆکسا گەیشتە لامان. بەفر کوێری کردبوو و ئەو پارچە سەهۆڵانەی لە جادە بەستووەکە لە ژێر سمی ئەسپەکان هەڵکەنرابوون و فڕەیان بەستبوو، دەموچاویان بریندار کردبوو.

_ خۆیشت دەزانی خەریکی چی دەکەیت؟ دیسان خۆت هەڵقورتاندە نێو کارێکەوە کە هیچ پێوەندییەکی بە تۆوە نییە؟ تۆ کەی واز لە ئازاردانی من بەم گەمژەبازییانەت دێنی؟ ئەو سەربازە لە کوێیە؟

_ لەوێیە، ئاگۆستین.

_ باشە. با بڕۆین بیبینین.

خیانەتکار ‘el traidor’ بە بێدەنگی خێراتنی کردین. کوڕێکی نزیکەی بیست ساڵان بوو، قژکاڵ، بە دوو چاوی شین، ڕەنگ بە ڕوخسارییەوە نەبوو. کاڵییەکەی هەر وەک ئیسپانییەکان بوو، هەر ئەو چاوە شینانەی پێوە بوو کە تایبەت بە ئیسپانییەکانە. دەستی کرد بە گریان. وتی من خیانەتکارم. بەڵام ئیتر تاقەتم نەماوە. نامەوێت بمرم. دەمەوێت بگەڕێمەوە بۆ ئیسپانیا.

دەگریا، چاوەکانی پڕ بوون لە ترس، هیوا و پاڕانەوە. دی فۆکسا خەم دایگرت.

وتی: مەگری، دەتبەینەوە بۆ ئیسپانیا، لەوێ پێشوازیت لێ دەکەن، لێت خۆش دەبن، خەتای تۆ نەبووە ڕووسەکان تۆیان کردووە بە کومونیست، تۆ تەنها کوڕێکی منداڵ و کەمتەمەن بوویت. مەگری.

دیلەکە وتی: من خیانەتکارم.

دی فۆکسا جددی و ئارام وتی: هەموومان خیانەتکارین.

ڕۆژی دواتر دی فۆکسا تەوبەنامە واژۆکراوەکەی بەدەستەوە بوو و ئامادە بوو بڕوات. پێش ئەوەی بڕوات، چووە لای ژەنەڕاڵ ئێدکویست.

وتی: تۆ پیاوێکی بەڕێزیت، بەڵێنم پێ بدە کە یارمەتیی ئەو باقی دیلەکان بدەیت، ئەوانە ئامادەن بمرن، بەڵام حەشا لە بیروباوەڕیان نەکەن.

ژەنەڕاڵ ئێدکویست وتی: بەڵێ، ئەوان کوڕی باشن. من سەربازم، سەرسامم بە وەفاداری و بەجەرگبوون، با دوژمنیشم بێ. بەڵێنتان پێدەدەم. جگە لەوەش من لەگەڵ مارشال مانێرهایمدام: “وەک دیلێکی جەنگی مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت. نیگەران مەبن. من گەرەنتی ژیانیان دەکەم.”

دی فۆکسا بە بێدەنگی تەوقەی کرد لەگەڵ ژەنەڕاڵ ئێدکویست، سۆزێکی داخ گەرووی دەسووتاند و نەیدەهێشت دەنگی لێوە دەربێت. کە دانیشتە ناو کالیسکە خلیسکێنەییەکەی، ئینجا، زەردەخەنەیەکی کرد. وتی: ئاخری خەیاڵی منت ئاسوودە کرد، تەلەگراف بۆ مەدرید دەکەم و هەر کە وەڵامیان دامەوە، ئیتر دەزانین چی بکەین، سپاس بۆ تۆ مالاپارتێ.

_ ئادیۆس، ئاگۆستین.

_ ئادیۆس.

دوای چەند ڕۆژێک وەڵامەکە لە مەدریدەوە هات. دیلەکەیان برد بۆ شاری هێلسنکی، لەوێ ئەفسەرانی ئیسپانی چاوەڕێیان دەکرد. ‘el traidor’ بە فڕۆکە گوێزرایەوە بۆ بەرلین و لەوێشەوە بۆ مەدرید. (دیار بوو کە دەسەڵاتدارانی ئیسپانیا دەیانەوێت ئەو هەلە بە سوودی خۆیان بقۆزنەوە.) دیلەکە بە تەواوی لە ژێر چاودێریدا بوو. ئەو هەموو سەرنجەی پێخۆش بوو و کەیفی دەکرد.

*

 دوو مانگ دواتر من گەڕامەوە بۆ هێلسنکی. دارەکانی سەیرانگای ئێسپلانادا بە چەترێک گەڵای سەوز و تەڕ و تازە داپۆشرابوون و چۆلەکەکان لە سەر لق و پۆیان گۆرانییان دەچڕی. چووم بۆ ئەوەی ژەنەڕاڵ دی فۆکسا لە ڤێلاکەی لە برۆنسپارکێن بهێنم، بە درێژایی ڕێگای ئێسپلانادا بە پێی ڕۆیشتین بەرەوە هۆتێل کێمپ. دەریا ئەوەندە سەوز بوو وەک بڵێی ئەویش خەریک بوو گەڵای دەردەکرد، و دوورگە بچووکەکەش بە باڵی باڵندەی دەریایی تەواو سپیپۆش ببوو.

_ دەنگوباسی دیلە خیانەتکارەکە؟ هیچ هەواڵی تازەت لەبارەیەوە بیستووە؟

دی فۆکسا  قیڕاندی: دیسان؟ تۆ بۆ یەکسەر خۆت لەم بابەتە هەڵدەقورتێنی؟

وتم: ئاخر من تەقەلای زۆرم دا بۆ ڕزگارکردنی ژیانی.

دی فۆکسا پێی وتم: لە مەدرید بە گەرمی پێشوازی لە خیانەتکارەکە کرا. یەکسەر بۆ ئەم لا و و ئەو لایان دەبردو و خەڵک دەیانگوت: ئەم کوڕە قۆزە دەبینیت؟ کۆمونیست بووە، شان بە شانی ڕووسەکان شەڕی کردووە. لە بەرەی ڕووسیادا بە دیل گیرا. بەڵام خۆی ویستویەتی بگەڕێتەوە بۆ وڵاتەکەی، بۆ ئیسپانیا. فرانکۆی بە ڕەسمییەت ناسیوە. کوڕێکی بەجەرگە. ئیسپانییەکی باش. دەیانبردە کافێ، شانۆ، یاریگا، سینەما، تەنانەت بۆ بینینی شەڕەگا.

بەڵام ئەو دەیگوت: ئەمە بەلاتانەوە کافێیە؟ دەبێ کافێکانی مۆسکۆ ببینن.

و پێدەکەنی: ئەمە شانۆیە؟ ئەمە سینەمایە؟ بڕۆن بزانن لە مۆسکۆ چییان هەیە.

و دیسان پێدەکەنی. دەیانبردە یاریگا. هاواری دەکرد:

ئەمە یاریگایە؟ یاریگای کیێڤتان نەبینیوە.

و پێدەکەنی. هەمووان لایان دەکردەوە و سەیریان دەکرد، ئەویش هاواری دەکرد:

ئەمە یاریگایە؟ بە یاریگاکەی کیێڤ دەڵێن یاریگا نە ئەمە.

و پێدەکەنی.

*

دی فۆکسا وتی: ئێستا تێگەیشتی؟ ئاخری تێگەیشتی؟ خەتای تۆیە کە لە وەزارەتخانە لێم توڕە بوون، هەمووی خەتای تۆیە. ئەمە دەبێ ببێتە وانەیەک بۆ تۆ کە خۆت نەدەی لە قەرەی هەر کارێک کە پێوەندیی بە تۆوە نییە.

_ ئەی خیانەتکار؟ چییان لێ کرد؟

دی فۆکسا بە دەنگێکی سەیر و سەمەرە وتی: “پێت وایە چی لێ دەکەن؟ هیچ! هیچیان لێ نەکرد. ئەرێ تۆ بۆ خۆت لە هەموو کارێک هەڵدەقورتێنی؟

پاشان زەردەخەنەی کرد: بەهەر حاڵ وەک کاتوولیکێک ئەسپەردەیان کرد.

————————

فاشیست یان دژە فاشیست؟

چاوخشاندنێک بە سەر ژیان و بەرهەمەکانی کورتزیۆ مالاپارتێ

ڕەنگە “کورت ئێریش سۆکێرت” لە ساڵی ١٩٢٥ ناوی خۆی گۆڕیبێت بۆ “کورتزیۆ مالاپارتێ” و ئەوەندەی لە نووسینەکانی دەردەکەوێ، لە ساڵانی خوێندنیدا خوێندکارێکی سەرکەوتوو بووە. کوڕێکی کونجکۆڵی سەربەخۆ، نەوەستاو و نەگیراو هەروەک باوکی. له تەمەنی سێزده ساڵیدا بوو بە ئەندامی پارتی کۆماریخواز و بەرپرسی لقی تازەلاوان و ڕۆژنامەیەکی تەنز و نوکتەی دانا. لە تەمەنی شانزە ساڵیدا لە ماڵەوە ڕادەکات بۆ ئەوەی بچێتە ناو سوپای گاریباڵدی. لە جەنگی جیهانی یەکەمدا لە بەرەکانی پێشەوە شەڕی کردووە و بەهۆی هەڵمژینی گازی ژەهراوی سییەکانی تووشی کێشە بوون. چەندین جار عاشق بووە و حەڤدە جار دوێلی کردووە. لە ساڵی ١٩٢١ پەیوەندی بە فاشیزمەوە کرد و لەگەڵ دەستە فلۆرانسییەکان لە ڕۆما خۆپیشاندانی کرد. لە ساڵی ١٩٢٤ لەسەر خەرجی حیزبی فاشیست، گۆڤاری هەفتانەی “سەرکەوتنی دەوڵەت”ی دامەزراند و وتاری پڕ سۆز و خرۆشی زۆری تێدا نووسی بۆ بەرگریکردن لە تیۆرییەکەی نیچە سەبارەت بە مرۆڤی باڵا. لەگەڵ کەسایەتییە دیارەکانی ڕژێم بەپێی هەلومەرجەکە دۆست و یان دوژمن بوو. ساڵی ١٩٢٨ بوو بە سەرنووسەری ڕۆژنامەی “ماتینۆ” و پاشان ساڵی دواتر، سەرنووسەری ڕۆژنامەی “ستێمپا”ی گرتە ئەستۆ. کورتزیۆ مالاپارتێ ساڵی ١٩٢١ دەستی بە بڵاوکردنەوەی بەرهەم و نووسینەکانی بە ناوەڕۆکی مێژوویی- سیاسی کرد. “ڕاپەڕینی قدیسە نەفرەتییەکان” لە هەمان ساڵدا بڵاو کرایەوە و دواتر قەدەغە کرا. و پاشان “زەماوەندی نیرەمۆکەکان”، “ئیتالیای کێوی”، “زیرەکیی لێنین”، “بەسەرهاتەکانی کاپتەنی بێبەخت” و چەند بەرهەمێکی دیکەی بڵاو کردەوە.

لە ساڵانی ١٩٢٨ تا ١٩٣٨ لەگەڵ “ئانجۆلێتی” گۆڤاری “فیێرا لیتەراریا”ی بڵاو کردەوە. پاشان بە هۆی پیشەکەیەوە سەردانی ڕووسیا، ئەڵمانیا، سکۆتلەند و ئینگلیزی کرد و پاشان بۆ ماوەیەکیش لە پاریس نیشتەجێ بوو و بە وەرگێڕانی یەکێک لە بەرهەمەکانی بە ناوی “تەکنیکی کودەتا” کە فاشیستەکان بەدڵیان نەبوو، سەرکەوتنێکی بەرچاوی بەدەست هێنا. مالاپارتێ وردە وردە ڕەخنەگرتن لە حیزبی فاشیستی کردە بەرنامەی سەرەکیی خۆی و بازنەی ڕەخنەکانی تا هەجو کردنی مۆسۆلینی بڵاو بوویەوە. ساڵی ١٩٣١ دوای گەڕانەوەی بۆ ئیتالیا لە پارتی فاشیست کشایەوە و هەر لەو ساڵەدا خۆی گەیاندە فەرەنسا. ساڵی ١٩٣٣ دوای گەڕانەوەی بۆ ئیتالیا دەستگیرکرا و لە شاری “لیپاری” سزای ٥ ساڵ دوورخرانەوەی بەسەردا سەپێندرا و تۆمەتەکەیشی بە چالاکیی دژەفاشیستی لە دەرەوەی وڵات ڕاگەیەندرا. بەڵام دوای ساڵێک، لە ڕێگەی نێوەندگیریی هاوڕێ خاوەن دزە و دەسەڵاتەکانییەوە گواسترایەوە بۆ “ئیسکیا” و پاشان بۆ “فۆرتێ دی مێرمی”. ئەمەش دەرفەتی زیاتری بۆ ڕەخساند و ڕێگەی پێدرا جارێکی دیکە پەیوەندی لەگەڵ ڕۆژنامەی “کۆریێرە دێلا سێرا” هەبێت – کە پێشتر کاری لەگەڵدا کردبوو. پاشان کورتزیۆ مالاپارتێ لە ژێر ناوی ساختەی “کاندیدۆ” دەستی بە نووسینی وتار کرد و لە ماوەی ئەم ساڵانەدا سێ کتێبی بڵاو کردەوە. دوای کۆتاییهاتنی ساڵانی دوورخرانەوە گەڕایەوە بۆ ڕۆما و گۆڤاری “پێرسپێکتیڤ”ی دامەزراند کە باشترین بەرهەمەکانی ئیتالیا و ئەوروپای تێدا بڵاو دەکردەوە. لە کۆتاییی ساڵی ١٩٣٨ بە کۆتاییهاتنی جەنگی ئێتیۆپیا، وەک پەیامنێری ڕۆژنامەی “کۆریێرە دێلا سێرا” چووە ئەفریقا.

ساڵی ١٩٤٠ وەک سەرۆکی کۆمەڵێک سەرباز چووە بەرەکانی جەنگەوە. چیرۆکی “خۆر، کوێرە” کە وەک زنجیرەبابەت لە ڕۆژنامەی “تەمپۆ”دا بڵاو کرایەوە، دەرئەنجامی ئەزموونەکانی ئەو چەند مانگەیە لەم بەرەیەی شەڕدا. ساڵی ١٩٤١ چووە بەرەی ڕووسیا. بەڵام بەهۆی ناردنی ڕاپۆرتی دژ بە ئەڵمانیا لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئەڵمانیاوە لەم بەرەیەدا دەرکرا. پاشان چووە فینلاند و بۆ ماوەی دوو ساڵ لەم وڵاتە مایەوە و کتێبێکی دژی توندوتیژیی سوپای ئەڵمانیا نووسی بە ناوی “قوربانی”. (وەرگێڕی بەناوبانگی کورد “محەممەدی قازی” بە وەرگێڕانی ئەم کتێبە بە زمانی فارسی، مالاپارتێی ناساند بە خوێنەری ئێرانی). مالاپارتێ ساڵی ١٩٤٣ گەڕایەوە بۆ ئیتالیا و بۆ ماوەی هەفتەیەک زیندانی دەکرێت. پاشان لە مانگی نۆڤەمبەری هەمان ساڵدا بۆ ماوەیەکی کورت لەلایەن ئەمریکییەکانەوە لە “کاپری” زیندانی دەکرێت، پاشان ئازاد دەکرێت.

لەم ساڵانەدا بوو کە کورتزیۆ مالاپارتێ بە تەواوەتی لە بیروباوەڕی فاشیستی دوور کەوتەوە و بڕیاری دا بەشداری لە فەزای سیاسی- ئەدەبیی ئیتالیادا بکات. ڕەخنەگری ئەدەبی “ڤێلیانی” دەنووسێت: “ئەو لەو سەردەمەدا نائارام بوو، هاوڕێکانی لە ساڵانی دوای جەنگدا ئەویان یەکسەر لە حاڵەتی توڕەیی و دەمارگرژیدا وەبیر دێتەوە. نووسینەکانی مالاپارتێ دوای جەنگ زیاتر لە پاساودان یان بەرگریکردن لە ئەزموونەکانی ڕابردوون یان کاردانەوەیەکن بەرامبەر بە کۆمەڵگای ئیتالیا و ژیانی سیاسیی پڕ بەسەرهاتی خۆی.

مالاپارتێ لە کۆتاییی ساڵی ١٩٤٧ ئیتاڵیای بەجێهێشت و چوو بۆ پاریس. بەڵام لەوێشدا جگە لە ساردی و دوژمنایەتی هیچی تری بە نسیب نەبوو. ئەزموونی شانۆی کرد و چەندین شانۆنامەی ناسەرکەوتووی بردە سەر سەکۆ. شانۆنامە سێ پەردەییەکەی “کاپیتاڵ” کە باس لە دوورخرانەوەی “کارێڵ مارکس” دەکات، هەر لەو ساڵەدا بە زمانی فەرەنسی نومایش کرا. ساڵی ١٩٥١ گەڕایەوە بۆ ئیتالیا و دەستی کرد بە نووسینی سیناریۆ بۆ سینەما، هەروەها فیلمی “مەسیحی قەدەغەکراو”ی بەرهەم هێنا کە لە دەرەوەی ئیتاڵیا پێشوازییەکی زۆری لێکرا. پاشان چووە ئەمریکا و فیلمی “کیژۆڵەی ڕۆژاوا”ی دەرهێنا.

لە کۆتاییی ساڵی ١٩٥٦ لەلایەن یەکێتیی نووسەرانی سۆڤیەتەوە بانگهێشتی ئەم وڵاتە کرا و لەسەر بانگهێشتێکی دیکەیش لەلایەن حکومەتی چینەوە، چوو بۆ ئەم وڵاتەیش. بەڵام بەهۆی گەشەکردنی لوویەک لە مێشکیدا ناچار بوو بگەڕێتەوە بۆ ئیتاڵیا و دوای بەرگەگرتنی ئێش و ئازارێکی تاقەتپڕووکێن لە ساڵی ١٩٥٧دا کۆچی دوایی کرد.

بەرهەمەکانی مالاپارتێ کە کۆمەڵێک نووسینی جیاواز دەگرێتەوە، نوێنەرایەتی نووسەرێکی خاوەن بیروهزرێکی داهێنەرانە دەکەن بە خەون و خەیاڵێکی بێسنوورەوە. هەر لەبەر ئەوەشە کە چ لە گۆڕەپانی پەخشان و چ لە شیعردا، هەندێک جار هەندێک ئاستێکی یەکجار باڵا بەدەست دێنێ.

مالاپارتێ زۆجار بەراورد کراوە بە “دۆنۆنزیۆ” و ئەم بەراوردکردنە دوور نییە لە ڕاستییەوە، چ لە ڕووی ژیانی سەرگەردانی و چ لە ڕووی جۆراوجۆری بەرهەمەکانییەوە.

بەرهەمەکانی کۆرتزیۆ مالاپارتێ:

چیرۆک:

بۆ ڕاوچییەکانی چیای ئاڵپ (١٩١٨)، زەماوەندی نێرەمۆکەکان (١٩٢١)، ڕاپەڕینی قدیسە نەفرەتییەکان (١٩٢١)، ئەوروپای زیندوو (١٩٢٣)، شەڕ، لە نێوان دوو سەرکەوتندا (١٩٢٣)، ئیتاڵیای کێوی (١٩٢٦)، بەسەرهاتەکانی کاپتەنی بێبەخت (١٩٢٧)، دۆن کامیلۆ، یان من مارمێلکەیەکم بەخێو کردووە (١٩٢٨)، ئیتاڵی باڵا (١٩٢٨)، ئیتالیا دژی ئەوروپا (١٩٢٨)، چەتەی ئەدەبی (١٩٢٩)، زیرەکیی لینین (١٩٣٠)، سۆدۆم و گۆمۆرا (١٩٣١)، پاسەوانانی بشێوی (١٩٣١)، تەکنیکی کودەتا (١٩٣١)، شێتیی ئۆرلاندۆ (١٩٣٣)، هەڵهاتن بۆ زیندان (١٩٣٦)، خوێن (١٩٣٧)،  گەشتێک بۆ دۆزەخ (١٩٣٨)، کارەساتێکی ئیتاڵی (١٩٣٩)، ژنێکی وەک من (١٩٤٠)، سوریالیزم و ئیتاڵیا (١٩٤٠)، خواژنە گەمژەکان (١٩٤٠)، گەنجەکان ناتوانن بنووسن (١٩٤٠)، خۆر کوێرە (١٩٤١)، ڤۆڵگا لە ئەوروپاوە سەرچاوەی گرتووە (١٩٤٣)، قوربانی (١٩٤٥)، پێست (١٩٤٩)، چیرۆکی سبەینێ (١٩٤٩)، دوو ساڵ مشتومڕ (١٩٥٥)، تووسکانییە نەفرەتییەکان (١٩٥٦)، چیرۆکە ئیتاڵییەکان (١٩٥٧)، من، لە ڕووسیا و چین (١٩٥٨)، ماما مارچا (١٩٥٩)، ئینگلیزییەک لە بەهەشت (١٩٦٠)، ئیتاڵییە لێبووردەکان (١٩٦١) و تێبینییەکانی نامۆیەک لە پاریس (١٩٦٦).

 شانۆ: کاپیتاڵ (١٩٥١) و تەنانەت ژنانیش شەڕیان دۆڕاند (١٩٥٤).

 شیعر: ئیتاڵییەکی باڵا (١٩٢٨) و مردووەکانی بلیگنی پاسوور دەکەن(١٩٣٩)

The post خیانەتکار appeared first on ژنەفتن.

کەشی زاڵی “ئەفسانەی مانگ” چەشنێ مەودا خستنە لە گێڕانەوەی واقیعە کۆمەڵایەتییەکان بەرەو پیشاندانی تەمسیلی واقیعە مرۆیییەکان، یان بە واتایەکی تر گواستنەوەیە لە “واقیعی خاو” و ساکار بەرەو واقیعە ئاڵۆزەکان؛ یان دیسان بە زمانێکی سادەتر تێپەڕینە لە کۆمەڵناسیی واقیعەکان بەرەو دەروونناسیی ئەوان. لە بنەڕەتەوە وا دەردەکەوێ جیهانی دەروون سەرنجڕاکێشترە تا جیهانی دەرەوە. دیارە مەبەستم لە پشتبەستن بە لایەنی دەروونی واقیع، بەو مانا نییە کە واقیعە زەق و بابەتییەکانی کۆمەڵگە بە شێنەیی لەم چیرۆکانەدا لەبیر دەکرێن یان کاڵ دەبنەوە، بەڵکوو مەبەست ئەوەیە کە نوێنەرایەتی واقیع لەسەر ئەو شتەی کە ڕوویداوە جێگیر نییە و لەسەر ئەوەی شتەی لە دەروونی کارەکتەردا بنەنیشتە بووە، دامەزراوە.

بەرچاوە کە ئەم جۆرە نوێنەرایەتییە پێویستی بە ئامرازێکی جیاواز هەیە کە نووسەر بتوانێ بەوە لە توێکانی ئەم واقیعە بکۆڵێتەوە. بەم پێیە پشتبەستن بە یادەوەری و وەبیرهێنانەوە و تێکدانی زنجیرەی لۆژیکی ڕووداوەکان پڕۆڤەیەکی باون لەم چیرۆکانەدا. بە چەشنێ کە لە جیاتی دووبارە گێڕانەوەی کۆمەڵگا، دەست دەکا بە گەڕان لە دەروونی مرۆڤدا و واقیعەکان نەک وەک ئەوەی دەبینرێ، بەڵکوو وەک ئەوەی ئەزموون دەکرێ، دەگێڕێتەوە. ئەو تایبەتمەندییانەی کە یارمەتی چیرۆک دەدەن بۆ گەییشتن بەم ئامانجە لە خوارەوە بە هەندێ نمونەی دەقەوە دێنە باس کرن؛ 

لیت‌موتیڤ(Leitmotiv)؛

“لیتمۆتیڤ” لە ئەدەبیاتی داستانیدا بە واتای ماکێکی دووپاتەوەبووی مانادارە کە وەک تاڵێکی نادیار بەشە جیاوازەکانی گێڕانەوەیەک بەیەکەوە دەبەستێتەوە. لەم کۆمەڵە چیرۆکەدا، “بۆن” وەکوو لیتمۆتیڤ، هێمای بوونی بەردەوامی جەستە و بیرەوەری و شتە سەرکوتکراوەکانە؛ شتێکە کە زمانی فەرمی، ئەخلاق، یان گێڕانەوەی هێڵی هەوڵ دەدەن نادیدەی بگرن، بەڵام دووبارە دەگەڕێتەوە. لەم چیرۆکانەدا “بۆن” نەک چەمکێکی وەسفی، بەڵکوو یادەوەرییەکی یاخییە کە لە جەستە و شت و فەزادا تێدەپەڕێت و هەرجارە فۆرمێکی نوێی حەقیقەت لەخۆ دەگرێت. لەم کۆمەڵەچیرۆکەدا جیهانی چیرۆک بە هەستی “بۆنکردنەوە”، بیر دەکاتەوە.

لە چیرۆکی (ئەو ژنە کێ بوو سەمای دەکرد؟): “بۆنی تۆزێکی وێڵ و نەنیشتووم لێدەهات، ئەو بۆنی پەنجەرەی لێدەهات..”.  “توند و دڕ بوو… بۆن بوو!”.  “بۆنی ماچی بێ لەزەت دەهات”.  “چاوم سەگە، بۆن دەکات”.  “عەتری بۆن و سیگاری بۆن و ماچی بۆن و عارەقی گەردنی بۆن باغەڵ و وردە چپە و کۆکەی بۆنم دەبیست”.  “بۆن، باڵی بەسەر غەریزەی تالار کێشا بوو”.  “بۆن و دەنگ و تامی دارستان دەهات!”.  “بۆنی کتێبێکی کۆنی دەدا..”.  “نەمدەزانی ئەو بۆنە چۆن سەما دەکات..”.   “بۆنی کتێبێکی دڕ دەهات… بۆنی کتێبی ڕووتم دەبینی..”. ” بۆنی شەشەمین کەس..”.  “بۆنی سووڕەتی بەقەرە..”.  “بۆنێک دەیوت…”.

لە چیرۆکی (چیرۆکی جەمیل!): “بۆنی سێو دێت.”.  “بۆنیی شتێکی پیس دەهات.. وەکوو بڵێی کۆمەڵێک کرم تا سنووری ڕزین داویانەتە شتێک”.

لە چیرۆکی (پێدەچێ “با”ش لە گەڵاڕێزاندا کوژرابێت!): “نە بایەکی نادیار کە هەواڵدەری دەنگ و بۆنێک بێت”.

لە چیرۆکی (ئەفسانەی مانگ): “بۆنێکی توندی دوور لە شێ دەهات!”.

لە چیرۆکی (پەری باڵابەرز!): “هەروەها بۆنی دڵەڕاوکێ و ئیستریس و..”.  “جەستە و گۆنا و ڕەنگ و بۆنی پشیلە بوو..”.  “بۆنی هاڵاوی زەڕاتی میکزیکی ختووکەی دابوو”.  “واتە دوور بێت لە بۆنی هێستر و قاتر و کەمینی پاسدار و بۆنی عارەق و..”.

لە چیرۆکی (“من” ناوی چی بوو؟!):“بۆنێکی نهێنی نازک و ئەفسووناوییان دەگەیاندە لووتم”.  “بۆنێکی تایبەتی تازەی بە لووتمدا دەدا.. لەگەڵ بۆنی توێژاڵی تەنکی عارەقی تاران و هەڵم و دووکەڵ”.

لە چیرۆکی (دێوانە پەپوولە): “شتێک لە مانای ژیان و غوربەتی دەدا بەدەستەوە وەکوو بۆنێک هەڵیمژی هەستت دەکرد”.

زمانی شیعری؛

گێڕانەوە لە زۆر ساتدا، لە زمانی ڕاپۆرتکردن دوور دەکەوێتەوە و بەرەو دەربڕینێکی شیعری دەڕوات؛ زمانی شیعری زمانی سەرەکیی دەقی چیرۆکەکانن و ئەمەش زۆر جار یارمەتی نووسەر دەدا بۆ کەڵک وەرگرتن لە تەکنیکی “شەپۆلی زەین”. “شەپۆلی زەین” شێوازێکی گێڕانەوەیە کە هەوڵ دەدات نوێنەرایەتی جووڵەی بەردەوام و زۆرجار ناڕێکی بیرکردنەوە و هەست و پەیوەندییە دەروونییەکان پێش ئەوەی لە لۆژیکی زمان و گێڕانەوەی هێڵکاریدا ڕێک بخرێن، بکات. لەم شێوازەدا زەینی کارەکتەرەکە ڕیوایەت ناکرێ، بەڵکوو لەگەڵ بازدان و دووبارەبوونەوە و نابەردەوامی و هاوکاتبوون جەرەیان پەیدا دەکات.

لە چیرۆکی (چیرۆکی جەمیل!): “-پیتەکان لە ئاوێنەدا لەوەی کە دەیانبینن نێزیکترن بە ئێوە! لە بەر ئاوێنەکە بە ڕوونی و بە دەنگی بەرز دەیوت: گوڵە هەرمەڵە! هەردوو لامەکەی قەڵەون! وەکوو،، جگەرەی بەرگ! :- دەیکێشا! با نیگارێک بکێشێ…”.  “هەندێک دەڵێن جەمیل خۆکوژی کرد چون بەرگەی چاوی کەژاڵی نەگرت. زەریایەکی شین بوو کە دارستانی کەزیە و زوڵفەکانی دەوریان گرتبوو. هەندێکیش دەڵێن ئەوەندەی خودا تێیدا مابووەوە کە خۆی بکوژێت و تەسلیمی شەیتانی عشقەکانی نەبێت”.

لە چیرۆکی (پێدەچێ “با”ش لە گەڵاڕێزاندا کوژرابێت!): “لە زەمیندا هاتوچۆ قەدەغەیە بەڵام ئاسمان هێشتا بەقەد پەنجەرەیەکی لێڵ لە نهۆمێکی چوارەمەوە شینی و ڕەشییەکەی نەگیراوە!”.  “بایەکی نەفرەتی نییە تۆزێ هەڵبکات و هەواڵێکی خەیاڵاوی پێدا هەڵواسم. یەکێکی بەر بوو لە نهۆمەوە گوتی: گوێدایین مەیلبڕە وەکوو خاک!”. ” “با”ی پاییز هەمیشە چووە بە قژ و سینگی یاردا. هیجریشی بە ڕاشەکاندنی قژی شۆڕەبی لێوار چۆمەکان و دڵتەنگیشی بە ختووکەدانی داربەڕووی سەر تەپۆڵکەکان و ویسالیشی بە جووتکردنی دوو چووزەرەڕێواسی ناو ڕیزی گردۆڵکەکان وەکوو شوێنپێی نادیاری خۆی جێهێشتووە”.

لە چیرۆکی (ئەفسانەی مانگ): “..گوڵێکی زەردی چەند پەل کە لە زەعفەران دەچوو بە سەر ڕووبەرگەکەمەوە بوو! دەتوت بە بەرماڵێک قامەتی بەستووە بۆ شوێنێکی نادیار و لە سەر بەردەنوێژێکی گوێی جۆگەلەیەک..”.

لە چیرۆکی (“من” ناوی چی بوو؟!): “-:لە ژیانی ناو مەرگدا کەس ناتوانێ درۆ بکات یانی درۆ هێشتا نەبووە بە کەلتوور وەکوو ژیان. و مەرگ زۆر ڕاست و سادقە. مەرگ ڕۆحێکی شووشەیی و ڕووتی هەیە. گۆڕستان هەمووی بە مەرگ ڕووتە!”.

دیالۆگ؛

لەبەر ئەوەی زۆربەی چیرۆکەکان بە شێوەی لێشاوی زەینن و هەر وا کە لە پێشەکیدا باسم کرد ئاوڕ لە دەروونی کەسایەتییەکان دراوەتەوە، زیاتری دیالۆگەکان لە نێوان خودی نابەئاگای کاراکتەر و دەنگی خودی نووسەر(وەکوو مێتافیکشێن) دەسووڕێتەوە. بەو پێیە کارکردی دیالۆگەکان جگە لە بەڕێوەبردنی گێڕانەوە، بووەتە گۆڕەپانێک بۆ دەرخستنی کەلێنی پەیوەندییەکان و توێ شاراوەکانی کارەکتەرەکان.

لە چیرۆکی (ئەو ژنە کێ بوو سەمای دەکرد؟): “من دەمزانی ئەگەر وەڵام بدەمەوە دەڵێم: بێ‌ماڵ و حاڵم بۆیە ماڵانگەڕم! دەی جا ئەوە کەی وەڵامە؟!”. “-مێروولە یان مێلوورە؟! ئەرێ!”.  “چاک بوو لە ناو بوتڵ هێنام ئەگینا بمکردایە کوێمەوە؟ یانی عەرەقەکە مەبەستمە!”

لە چیرۆکی (چیرۆکی جەمیل!): “- اللە الجمیل و یحب الجمال! –ئەرێ جەمالی خۆش دەوێ بۆیە جەمیل وای بەسەر هاتووە!”.  “+کوڕی چاک بن و مەبن بە فیلەسووفە کوردەکان لێمان. باسی جەمیل و عەشقە و تەواو!”.

لە چیرۆکی (پێدەچێ “با”ش لە گەڵاڕێزاندا کوژرابێت!): “دەنگەکە وتی: :با قاوەیەکت بۆ بێنم! خۆشم کرگە! :خۆشمت گەرەکە؟ :ئەرێ…خۆشیشم کرگە!”.

لە چیرۆکی (ئەفسانەی مانگ): “:نووری ئەو گڵۆپە دەبێتە پردی پێوەندی نێوان تۆ و شیتان! :من یا تۆ؟!”.

لە چیرۆکی (“من” ناوی چی بوو؟!): “-: ناوی چیم لێ بنایە؟ لە ناوێکدا چڕ دەکرایەوە؟ -تا دەهاتم ناوێکی بۆ بدۆزمەوە دەگۆڕا بۆ جۆرە ڕەنگێکی دیکە کە لە جیوە دەچوو”.  “-:سڵاو، شتێک خشەی دێت!  ئاخر ئەو هەموو منە ڕەنگاڵەیی و لەتلەتە چۆن لێک بدەمەوە؟ ئەو تاپۆیە مەبەستی لە دیمۆکراسی چییە و منیش مەبەستم لە “کەس ناکوژم”؟”.

ناتۆرالیسم؛

بە ئاوڕدانەوە لە پێگەی دیاری جەستە و ئەزموونی “هەست”یی لەم چیرۆکانەدا، یەک لەو پێکهاتانەی کە لە ئاستی زماندا خۆی دەردەخات، لایەنی سروشتی (ناتورالیستی) گێڕانەوەکەیە؛ لایەنێک کە بابەتی مرۆیی، لە ڕەهەندێکی ڕاستەخۆ و ماددی و بایۆلۆژیدا دەخاتە ناو دەقەکە. هەڵبەت ناتۆرالیسمێ نەک لە شێواز یان پێکهاتەی گێڕانەوەدا، بەڵکوو لەسەر ئاستی زمان و وێنەسازی دەقەکەدا جێگیر بووە.

لە چیرۆکی(ئەو ژنە کێ بوو سەمای دەکرد؟): “چارەنووسی منی لە سەرچۆپی و لەرینەوەی هەموو گیانیدا دەبینی”.  “گوێم هیچی نەدەبیست. هەرچی بوو چاوم دەیبیست”. “گرینگ نەبوو بۆم کێیە شەرمین، لەشی چۆنە؟ مەمکی؟ یان بۆنی هەناسەی؟”.  “ژنێکم دیت چوار نینۆکی لاکی شەراوی لێدراوە.. هەستم کرد جێ ماچێکی پێوە دیارە..”.  “هاڵاوی ئاڵۆشی جەستە وەکوو مار قەف‌قەف بەرەو بن میچەکە دەڕۆشت”. “لقی قەدی و میوەی سینەی بانگی پەیکەرەیان دەکرد”.

لە چیرۆکی (چیرۆکی جەمیل!): “قونێکی خڕ و ئاڵۆشاوی هەبوو”.

لە چیرۆکی(ئەفسانەی مانگ): “بە حوزنێکی نەناسراوەوە تێر لە باوەشیدا[دار توو] ڕاکشام! کاتێ بە ئەرخەیانی و هاوکات خەفەت و ماندوویەتی لە سەر موزائیکەکان هەڵاژیام، مانگی چواردەم لە نێوان دوو لقیدا بینی. دوو لقی گەورە و دیار! دوو لقی زۆر ڕێک و خواکردوو! هەر دوو لقەکە پێکەوە حەوتێکیان دەکێشا..”. 

لە چیرۆکی(پەری باڵابەرز!): وەک ئەو حەوتەی کە کردم بە تۆدا! …:دیوونە اون الفە تو داری؟ مال من هشتە.. هفتم نیست!”.

لە چیرۆکی(ماچێ لە تاران یانێ چەن شەممە؟): “دوو لێوی ئاسایی کە بەو هاوینە گەرمە ئەگەر نووسەرێک یان شاعیرێک لە خەیاڵدانی خۆیدا سەرنجی بدایە دەیشوبهاندن بە تووت فەرەنگی، خوازراو و راکێشەر و بێتام!”. “دوو نەفەر بووین بە سات و پێوەری ماچ..من و مەرجان و ماچ و باوەش و سینە و مەمک و دەموچاوی من و هی ئەویش”.

لە چیرۆکی(دێوانە پەپوولە): “ژنانی ئەم شارە پەنجا چارشێویشیان لە خۆیان بدایە هەر کوڵۆک و لاقوونیان زل و زەق بوو”.

گەمەی زمانی؛

هاوکات لەگەڵ زمانی شیعری، میکانیزمی بانگهێشتکردن(تداعی) ڕۆڵێکی گرنگ لە ڕێکخستنی گێڕانەوەکەدا دەگێڕێت؛ بە شێوەیەک کە جووڵەی چیرۆکەکان نەک لەسەر بنەمای لۆژیکی هێڵی کات، بەڵکوو لەسەر بنەمای پەیوەندیی زەینی، بیرەوەری و “هەست”ییەکان بیچم دەگرن. هەروەها گەمەی زمانی وەک یەکێک لە تایبەتمەندییە دیارەکانی ئەم دەقانە، سەقامگیریی واتاکان دەخاتە ژێر پرسیارەوە و زمان لە پێگەی ئامێری دەربڕینەوە بۆ پێگەی واتادانەر بەرز دەکاتەوە. نووسەر بە کەڵک وەرگرتن لە گەمەی زمانی و بانگهێشتن، خوێنەر لەو بازنە دەروونییەی کە بۆی درووست کردووە بە وشیاری دەهێڵێتەوە.

لەچیرۆکی (چیرۆکی جەمیل!): “هەوای هێرۆ بردی بەڵام لە ئانوساتێکدا هەوا پیس گۆڕا! هێرۆش هەروا”. “سەر بخاتە سەر خەزێنەی دڵ و دڵ بخاتە کوێ؟ دڵ.. دڵ… :دڵدڵ ناوی کەری پێغەمبەر بوو؟! -: گوڵگوڵ یان بایەقوشی بۆر؟!”.  “-:ئەی لە پاش فریشتە؟ +:ئیلهامت بۆ دێت؟ ئایا شاعیری؟ دەیوت ئیلهامیشی بۆ بۆنەی باڵایەوە خۆش ویستووە”.

لە چیرۆکی (پێدەچێ “با”ش لە گەڵاڕێزاندا کوژرابێت!): “-: مەسیح؟! ئەرێ. “م” یانی منارە. یانی مزگەوت. مەسیحیش یانی خاچ… لەو گۆڕستانەی پشت منارەوە حوکم خاچە!”.

لە چیرۆکی (پەری باڵابەرز!): “ئەودەم کتێبەکەم بە “ژانی گەڵ” گۆ دەکرد لە باتی “ژانی گەل”…بە کورتییەکەی گەڵ و گەلم جیا نەدەکرەوە لە یەک”.

لە چیرۆکی (ماچێ لە تاران یانێ چەن شەممە؟): “بەیانییەکەی لەگەڵ مەرجان لە شەقامی ویسال قەرارمان دانا. تاران شارێکە کە بەردەوام بێ قەراری تێی “دا”.”.  “ئەو ڕۆژە بوو کە ماچەکەی یەکشەممەی ناو کڵێساکەمان بە پیلان و مۆرکی شەیتان زانی و تەفسیرێکی شەیتانیمان بە”سەر”دا سەپاند… وەک وتم گرینگ ماچە نەک “سەر..” “. “بەڵام لە نێوان “کار” و”بێکاری”دا تەنها “بێ”یەک تۆفێر هەیە، دوا پەیامی ئەو ساتەم بۆ مەرجان تەنها ئەوە بوو: “بێ”. تەنها وشەیەکی کوردی کە مەرجان لەساتی ماچەکەدا فێری ببوو! زۆرینەی کوردەکان بە “بێ” دەڵێن “وەرە” بەڵام ئەم “بێ”یە دە قاتی “وەرە” کاریگەری و عیشوەکاریی زیاترە!”.

لە چیرۆکی (دێوانە پەپوولە)دا کایە کردن بە وشەی “پەپوولە” دەگاتە ئەوپەڕی خۆی. بە چەشنێک کە پەپوولەپاییزە بە پەپوولەی کرمی ئاورێشمین و پەپوولەی ئازادی خالقییەوە گرێ دەدرێتەوە. چاو لەم نموونانەی خوارەوە بکەن:

“کێشەی وەرزی پاییز ئەوەیە پەپوولەی هەیە. کاری پەپوولە پاییزە لە بنەمادا هەواڵبردنە”

“ئەوەی من بەرەو تێڕامان دەبات یەکەمین و دواهەمین بەرگری سەلیم دوای رووداوەکە بوو: بەسەری شێخ پەپوولە بوو!”

“کرمێک لە مێشکماندایە…دایکم دەیگوت: ئیتر ئەم کرمە کرمێکی ئاورێشمینی بەرەو پەپوولەچووگ بوو…”.

“ئەو شەوە ئەوق و مات بوو، زەبتەکەی “پەپوولەی ئازادی” خالیقی دەخوێند”.

“دوای ئەم ڕووداوە… لە دەروازەی شاردا تابلۆیەکی گەورە هەیە.. لە ژێر ڕستەی…”بە شهر شهیدپرور…خوش آمدید” نووسراوە شاری شەهید سەلیمە پەپوولە!”

“سکاڵا و گلەیی بردۆتە سەر شێخەکەی و ئەویش گووتوویە شەیتان لە کڵێشە و قاڵبی ئەو پەپوولەیەدا شەهوەتی سەلیمی جووڵاندووە”

“سەلیم ئێستا لە گۆڕێکی لاتەریکی کێلبچووک لەوپەڕی گۆڕستانی شار کپ کەوتووە و ئەو ڕاوکردنەی پەپوولە بۆ ئەو، دوا ڕاو کردن و دەستسوان لە شتێکی ئاوارەیی ئەفسووناوی بووە. ئێستا بە خەڵووزێکی ڕەش لە سەری بەردەکەی ئەلحەدی نووسراوە: دێوانە پەپوولە! دایەگەورەم دەیوت: دوای سەلیم هەموو کەس دەزانێ کە بە کێ دەڵێن پەپوولە. باوکیشم دەیوت: پەپوولە دەبێ بزانێ لە کوێ دەنیشێتەوە!

ئەنجام؛

لەو وتارەدا هەوڵ درا کە بە پشکنینی پێکهاتەگەلی وەک زمانی شیعری، میکانیزمەکانی بانگهێشتکردن، دەقی ناتورالیستی، دیالۆگ و گەمە زمانییەکان، ئەوە پیشان بدرێت کە ئەم چیرۆکانە بە ئاگاییەوە خۆیان لە گێڕانەوەی ڕاستەوخۆی واقیعە کۆمەڵایەتییەکان دوور دەخەنەوە؛ ئەو واقیعانەی کە نەک لە ئاستی پەیوەندییە دەرەکییەکاندا، بەڵکوو لە توێ دەروونییەکانی ئەزموونی ژیانی مرۆڤدا بیچم دەگرن. بە واتایەکی دیکە، ئەم گێڕانەوانە بەرەو واقیعە ئاڵۆز، چەندتوێ، و زۆرجار ناکۆکەکان هەنگاو دەنێن. لە وەها بەستێنێکدا، ئیتر چیرۆک ئاوێنەی کۆمەڵگا نییە، بەڵکوو گۆڕەپانی گرژیی مرۆڤە لەگەڵ خۆی، لەگەڵ ئەوی دیکە و لەگەڵ شتی نەوتراو و زمان ئیتر تەنها هەڵگری واتاکان نییە، بەڵکو خودی خۆی دەبێتە میکانیزمی شێوەگرتنی ئەزموونەکە. بەم بۆنەوە، خوێنەر نەک لە ڕێگەی ڕوونکردنەوەی ئاشکراوە، بەڵکو لە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕەوتی زمانی گێڕانەوەکە، دەگاتە توێ شاراوەکانی ئەزموونی کەسایەتییەکان.

بەم پێیە، لەم وتارەدا هەوڵدرا کە بە سەرنجدان لەسەر ئەم پێکهاتانە، شێوازەکانی دروستبوونی واتاکان لەم چیرۆکانەدا تاوتوێ بکرێن؛ شێوازگەلێک کە پیشان دەدەن ڕیوایەت، پێش ئەوەی ڕەنگدانەوەی جیهانی دەرەوە بێت، دەرەنجامی ڕووبەڕووبوونەوەی زەینە لەگەڵ جیهان. تاوتوێکردنی ئەم چەمکانە، دەرفەتی تێگەیشتنێکی وردتر لە لۆژیکی دەروونیی دەقەکان و پەیوەندییان لەگەڵ ئەزموونی مرۆڤایەتی دەڕەخسێنێت.

The post رۆحە کوتراوەوکانی خەیاڵ: appeared first on ژنەفتن.

کەش و هەوا بەرەو ساردی نزیک ئەبووەوە.

نەشمیل و بنەماڵەکەی ڕۆیشتبوون بۆ سەیران و گەڕیان؛ لە سەرەتاکانی ڕێگادا بیریان کەوتبۆوە هەندێ کەل و پەلیان جێ هێشتووە.

گەڕانەوە، (جادە چۆڵ و سێبەر بوو). گەیشتەوە ماڵ و ویستیان بچنە ژوورەوە کە کوڕێکی گەنج، بە جلی ئیدارەی پۆستەوە بەرەو ماڵیان نزیک بووەوە و پرسیی: ماڵی ژمارە ٢١، ئەمەیە؟

نەشمیل لای کردەوە و وتی: بەڵێ! فەرموون.

کوڕە وتی: پاکەتێک هاتووە بۆ خاتوو نەشمیل، ئێوەن؟

نەشمیل وەڵامی داوە: بەڵێ بەڵێ، خۆمم.

کوڕە پاکەتەکەی دا بە نەشمیل و ئەویش فۆرمی وەرگرتنەکەی واژۆ کرد.

چووە ماڵەوە. وتی: تا ئێوە کەل و پەلەکە ئەبەن منیش سەیرێکی ئەم پاکەتە ئەکەم بزانم چییە؛ گەر زەحمەت نەبێ!

چووە ئاشپەزخانەکەوە و لەسەر کورسییەک دانیشت و ئانیشکەکانی خستە سەر مێزەکەوە و پاکەتەکەی باز کرد. دوو کاغەزی تێدا بوو، یان باشتر بڵێین، دوو نامە!

نامەی یەکەمی کردەوە و دەستی کرد بە خوێندنەوە:

***

من ئەتوانم چ وشەیەک وەکوو (سڵاو) بە کار ببەم، کە هاوتای ناو و مانای وجوودت بێ، نەشمیل گیان!

هەر (سڵاو) شک ئەبەم و، سڵاو! نازانم ئەمڕۆ چەنەمین ڕۆژ و مانگە کە بۆ پاراستنی تۆ و خاکەکەت، لێت دوور کەوتووم. دڵم وەکوو لوولەی تفەنگەکەم تەنگە بۆت؛ عەینەن وەکوو خۆی ئاگرە بۆت؛ بۆ هەمووت تەنانەت بۆ قەڵس بوونەکانیشت، پێکەنینەکانیشت، بووکڵەکانیشت…

خۆزگە ئەکرا وەڵامی ئەم نامەیە ئازا بهاتایەتەوە بۆم. مەسەلەن کۆترێکمان هەبووایە و ڕۆژانە چەندین جار هاتووچۆی نێوانمانی بکردایە. یان (بادی سەبا)! ئەی بە لەعنەت بێ! هەمووی فشەی شیعرییە، دەردی هیچ ناخوات.

من حاڵم باشە باوانەکەم. لێرە گەر بارودۆخ تایبەت نەبێ، لەسەر کاتی خۆی نان و ئاو و جگەرەمان پێئەدەن. تەنیا دڵم کاتی ئیسراحەت و پشوو و کار و شەڕ و تۆڵە و باشتر بڵێم هەموو کاتێ ئێش ئەکات، لەبەر دووریی تۆ…

با هەواڵێکی خۆشت پێ بدەم، بڕیارە بەم زووانە پشوویەک وەربگرم. هاوڕێیەکم پێی وتم کە هاتیتەوە سەرێکم لێ بدە، هەر لە شار خزمەتێکی ئاسان و پشتی مێزیت بۆ حەول ئەدەم. ئیتر پێویست ناکا بچمەوە سەنگەر نەشمیلم! هەر لە شار ئەمێنمەوە. دەستی ئەڕوات! جێی متمانەیە خەمت نەبێ.

چرکە ئەژمێرم هەرچی زووتر بێمەوە. تا وەکوو ئەوسا بتگرمە کۆڵەوە و لە هەوراز و نشێوەکانی تەپۆڵکە و دەشتەکانی گوند، لای گوڵەگەنمەکان کۆلارە سوورەکەمان بفڕێنین و (با) قژەکانت شانە کا.

وەکوو دواجار نیم ئیتر! ئێرە هیچی نەبووبێ ئەوەی هەبوو کە بەهێزی کردم! چیتر زوو ماندوو نابم، ئیسە ئەتوانم هەر لە سەرەتای دەشت و چۆڵەوانییەکان تا ناوەندی گوند ڕا بکەم و موویەکیش کۆلارەکە نزم نەبێتەوە. ئەسڵەن کێ ئەزانێت، شایەد هێندە خێرا بووین خۆیشمان بە کۆلارەکەوە فڕین!

هەروەها زەماوەنیش ئەکەین و هەزاران ڕووداوی جۆراوجۆر و خۆش…

ئەوە فەرماندەکەمان هات، وتی زووبن کات نییە. بەداخەوە بەس هەندێ کات پیاوێکی پۆست ئەنێرن بۆ ئێرە و دیار نییە چ کاتانێکە بۆیە ناوەڵ ناو نامە ئەنێرم، تەنیا یەک لاپەڕەش ئەدەن و ناشیەڵن لە پشتیەوە بنووسین!

لاپەڕەی خۆشمان وەرناگرن. ئاوا پاداشمان ئەدەنەوە…

بە هەر حاڵ، خۆشم ئەوێی نەشمیل گیان. بەو زووانە ئەگەڕێمەوە. چاوەڕێ بە…

***

چاوەکانی نەشمیل، گۆمی خوێن بوون و دڵی، کەلاو لە مەراق و خولیای با بردوو… ئەو لاپەڕەکەی سەیر کرد:

***

ئەم نامەیە لە شێتخانەی مەرکەزی، بەشی نەخۆشەکانی جەنگ دێت.

ئەگەر ئەتانەوێ وەڵامی ئەم نامەیە بدەنەوە، یان ئەگەر داواتان هەیە چیتر لە نەخۆشەکەتان نامە وەرنەگرن، ئەتوانن کاغەز بنووسن و بینێرن بۆ ئەم ناونیشانە:……..

…………….

***

شووەکەی نەشمیل لە لای ماشینەوەکەوە بانگی کرد و وتی: وەرە کەل و پەلەکەمان هەڵگرت زووبە.

نەشمیل کە خەریکی خوێندنەوە بوو، بە دەنگی شووەکەی ڕاچڵەکی، وتی: باشە ئەوە هاتم. منداڵەکان سوار بوون؟

یەکێ لە منداڵەکانی وەڵامی داوە: ئێمە لێرەین دایە، وەرە دێرە!

نەشمیل لە خوار لاپەڕە دووەمینەکەوە نووسیی: لە بیرم بێت بگریم…

هەردوو کاغەزەکەی وەکوو خۆی دەق داوە و خستیەوە ناو پاکەتەکەوە و هەڵیگرت.

دەست و دەموچاوی شۆرد و چوو.

The post نامەیەک لە سەنگەرەوە appeared first on ژنەفتن.

لێ ئەڤ شەڤە، ل ناڤەراستا وێ پەناگەها وی، لسەر تەختێ وی، نهێنیەک زێرخەزال ناڤەک هەبوو، ئەو ناڤێ کو دناڤ گۆتنێن کەڤن دا وەک کلیلا دیناتیێ دهاتە هژمارتن. دگۆتن “زێرخەزال بچیتە د خەیالا کێ دا، دێ وی ژی کەتە خەیالەک” مینا دێوەکا بەرکەفتی، لێ ب جوانیەکا کو دێو پێ شەرمزار دبوون، ئەو ل وێرێ بوو.

ئاناز، ئەوێ کو دناڤ گەرێن دیناتییا خۆ دا گەهشتیە وی رادەی کو ئێدی ژ دیناتیێ نە ترسیت، بێی کو هەلچوونێن خۆ یێن ژ دەرڤە بینیتە ژۆر، نێزیک بوو. وی ترس، بێزاری و هەمی پیساتییا باژێری، وەک پێلاڤێن خۆ، ل پشت دەرگەهی هێلان.

ئەڤە جارا ئێکێ بوو کو دیوەکا ب ڤی رەنگی نازک و بێ گونەهـ ببینیت. دێو، د هزرا وی یا بەرێ دا، ئەزمان سوورکەک بوو کو شەڤێن وی دکرنە دۆزەخ. لێ ئەڤە، ئەڤا ل بەر چاڤێن وی، ئارامیا بەری دروستبوونا جیهانێ بوو. خەیالا وی، یا کو هەردەم دژمنێ وی ، ئەڤجار ببوو هەڤال، و ئەو ژ کابوسێن وی یێن هەر شەڤ رزگار کربوو. وەکی تەیرەکێ کەلەخا کو پشتی دەهـ سالێن برسێ، لسەر خوارنەکێ ژ لەشێن فریشتان روونیت، ئەو ل هنداڤ زێرخەزالێ راوەستیا. ب گومان و نەباوەرکرنەکا تژی حەز، خۆ چەماند و بێهن کرێ.

ئاخ، چ بێهن بوو! ئەو نە بێهن بوو، بەلکو کومکرنا هەمی بێهنێن خوش یێن جیهانێ بوو د سینگەکێ دا. بێهنا لیمونێن کەسک یێن کو هێشتا شەونم لسەر، بێهنا چایا نەعناعێ یا کو ل ئێڤارەکا بێخەم دهێتە ڤەخوارن، بێهنا سندیێن تێرئاڤ یێن کو تەزیاتییا خۆ د بەخشنە گیانەکێ ب تێهن، بێهنا وان بەلگێن پایزێ یێن کو پشتی ژیانەکا تژی ڕەنگ، ب ئارامی خۆ دسپێرنە ئاخێ. و ل دوماهیێ، ئەو بێهنا کو گیانی دهەژینیت، بێهنا تۆزەکا تەر یا کو بۆ جارا ئێکێ لێڤێن بارانێ تاقی دکەت. “ئاخ… ئەڤە چ بێهنە ژ زێرخەزالێ دهێت؟”

بێی کو بزانیت، دەستێن خو مینا دوو مارێن تێهنی لدور ستویێ وێ ئالاندن. هێشتا دناڤ گومانێن خۆ دا بوو، دترسیا کو ئەڤە ژی خاپاندنەکا دی یا هزرا وی بیت. هاتە هزرا وی کو ئێکەم تشتێ مرۆڤی ژ کەتوارى دویر دکەت و بەرەڤ خەیالێن وی یێن بەردریایی دبەت، نە سەرە، بەلکو پێنە. پێ، ئەو ئەندامێ کو هەردەم دناڤ قەلیشی و تاریا پێلاڤان دا، ئەوێ کو راستەوخۆ بەرکەفتنا وی دگەل ئاخا پیس یا جیهانێ ، ئەگەر جوانی ل وێرێ هەبیت، دڤێت ل هەمی جهان هەبیت.

لەو، چۆک دانان. دەست درێژکرە پێیان و ب هەمی بیرتیژی و هەستیاریا خۆ، ل پێن وێ نێڕی. ل وان تبلێن سپی و نازک، کو مینا کلیلا موزیكەکا بێدەنگ بوون. ل گوزەکا وێ یا کو مینا بەرەکێ پیرۆز هەر تشتێ جوان لدور دزڤریت. دگەل خۆ دگۆت: “ئەڤە چ شعرە خودا ب لەشەکی دنڤیسیت؟ چ دەربرینە سروشت نیشا مە ددەت و پاشی دناڤ پێیەکێ دا د ڤەشێریت؟”

زانی کو بەرسڤا ڤان پرسیارێن فەلسەفی، ب کریارەکا سادەتر نەبیت، یا مەحالە بهێتە دان. بەرسڤ د تامکرنێ دا بوو. لەو، مینا نڤێژکەرەکێ کو لێڤێن خۆ ددانیت سەر تاشە بەرەکێ پیرۆز، لێڤێن خۆ دانان سەر پێن وێ. دگەل مێتنا پێیان، دیمەنەکێ ئیرۆتیکێ بێ دوماهیک د هزرا وی دا دهاتە کێشان. هەست پێ دکر تاما سویراتیا دەریایەکێ یە کو تێکەلی ئاخا بیابانەکا زێر رەنگ دبیت. ئەڤێ تامێ، ئەو برە د کویراتیا هزرێن مرۆڤاهیێ دا. هاتە هزرا وی: “تۆ بێژی ئەڤە بەڵگە بیت کو خودێ ئەم ژ ئاڤ و ئاخێ چێکرینە؟” ئەڤ تامە، تاما دەستپێکا هەبوونێ بوو.

چەند کویر دچوو د تامکرنێ دا، هەروەکی ل باغچێ عەدەنێ بی و تام ل فێقیەکێ بکەی. وی دڤیا تام بکەتە بچووکترین و هەستیارترین تشت. ئێکسەر هاتە بیرێ، “دبیت ئادەمی ژی وەکی من، ل حەقیقەتێ گەڕیابیت، لەو ژی تام کربیتە حەرامترین فێقی.” هزرا وی فرى. “ما کی دبێژیت ئەو سێڤ بوو؟ بەلکی ئەو سێڤە بتنێ سیمبولەکا سادە بیت بۆ تشتەکێ گەلەک مەزنتر.

ماکی دبێژیت ئەو سێڤ نە ئەو بوو یا حەسەنێ جزیری د سترانێن خۆ دا بەحس دکەت؟ یان فلکلۆر، ب وێ راستگۆیا خۆ یا بێ شەرم، هەمی مەمکان ناکەتە هنار؟ ئەرێ ئادەم ل کیژ حەقیقەتێ دگەڕیا؟ ئەرێ ل دیوێ خەیالا خۆ دگەڕیا یان ل راستیا تاما دیوێ؟”

چاڤێن خۆ ژ پێیان بلند کرن، ژ ئاخێ بەرەڤ ئەسمانی، بەرەڤ سینگێ وێ. شەپۆلێن نەرم یێن هەناسە یا وێ ، وەک لڤینا ئارام یا دەریایێ بوون. وی دزانی ل پشت ڤێ ئارامیێ، باهۆزەکا هەلچوونان یا ڤەشارتی یە. وی ددیت کو هێدی هێدی، ئەو سینگێ ئارام، ژ شەپۆلێن نەرم بەرەڤ گرژبوونێن ستاتیکی دچوو، وەک ئاماژەیەک کو باهۆز یا نێزیکە. ددیت و دگەل خۆ دگۆت: “چەند جانە مرۆڤ تام کەتە لیمونەکێ ژ تاما زێڕی و ژ رەنگێ زەڤیەکا گەنمی، و بێهنا خوێ یێ ژێ بهێت.”

هێژ ئاناز یێ دناڤ وان هزران دا، دناڤ وێ دەریایا کو هەمیان هزر دکر خەیالە نوقم بووییە و نەڤێت ژوێ خەیالا خۆ یا بێ سنور و تاما هەر تشتی دەرکەڤیت، لەو ماڵا وی دبێژن دێوێ رویێ خو یێ نیشا دای و یێ دین کری.

دهوک

The post سرودا زێرخەزالێ appeared first on ژنەفتن.

تریفەی لایتی ئۆتۆمبێلێک بەسەر چاوەکانمدا ڕادەبرێت.

شۆفێرەکە جوێنان دەدات، چونکە لەناو ئەو تاریکایییەدا منی نەدیبوو.

گسکدەرانی سەر شەقام خەریکی کارن.

ئەوان گڵۆپەکان گسک دەدەن، گسک لە شەقامەکان دەدەن بۆ دەرەوەی شارۆچکەکە، گسک لە زیندووەکان دەدەن بۆ دەرەوەی خانووەکان، گسک لە بیرکردنەوەکانی ناو سەرم دەدەن، لە لاقێکەوە گسکم لێ دەدەن بۆ ئەو لاقەی تر، هەنگاوەکانم لە ڕێڕۆیشتنم گسک دەدەن.

گسکدەران گسکەکانیان بە شوێن مندا دەنێرن، گسکە هەڵبەزودابەزکەرە وشکەڵەکانیان. بە تەقەتەق، کەوشەکانم لە جەستەم بەر دەبنەوە.

من لە دوای خۆمەوە ڕێ دەکەم، من لە خودی خۆم دەکەومە خوارەوە، دەکەومە سەر لێواری خەیاڵکردنم.

باخە گشتییەکەی تەنیشتم دەوەڕێت. بایەقووشەکان ئەو ماچومووچانە دەخۆن کە لەسەر کورسییەکان جێ ماون. بایەقووشەکان خۆیانم لێ نەبان دەکەن. خەونە ماندوو و شەکەتەکان لەناو دەوەنەکاندا خۆیان مات کردووە.

گسکەکان پشتم پاک دەکەنەوە، چونکە من گەلێک بە قورسییەوە پاڵم بە شەوەوە داوەتەوە.

گسکدەران بە گسکەکانیان ئەستێرەکان کۆما دەکەن، گسکیان دەدەنە سەر خاکەنازەکانیان و لەناو جۆگەلەکەدا بەتاڵیان دەکەنەوە.

گسکدەرێک بە دەنگی بەرز شتێک بە گسکدەرێکی تر دەڵێت و، ئەوی تریش بە یەکی دیکە و، ئەوەی دیکەیش دیسان بە یەکێکی دیکۆکە.

هەنووکە هەموو گسکدەرانی گشت شەقامەکان تێکەڵپێکەڵ قسان دەکەن. من بەناو قیژە و هاواریاندا، بەناو کەفی هەڵچوونەکەیاندا ڕێ دەبڕم، لێک هەڵدەوەشێم، دەکەومە ناو قووڵایییەکانی ماناکانەوە.

بە شەقاوی زل ڕێ دەکەم. بە ڕۆیشتن لاقەکانی خۆم لە بندا دەردێنم.

شەقامەکە بە گسک ڕاماڵراوە و نەماوە.

گسکەکان پەلامارم دەدەن.

هەموو شتێک سەرەوژێر دەبێتەوە.

شارۆچکەکە بەناو کێڵگەکاندا سەرگەردان دەبێت، بەرەو شوێنێک یاخود هەر جێگەیەکی تر مل دەنێت.[1]

[1] سەرنج و شرۆڤەیەکی کورت لەبارەی چیرۆکەکە. (وەرگێڕ)

لەم چیرۆکەدا نووسەر بۆ بەرجەستەکردنی ترس و سڕینەوەی مرۆڤ وێنەی دۆخێکی سورڕیالی و کابووسئاسا دەکێشێت. گوزارشتێکی ترسناکە لە دەسەڵاتی “سڕینەوە” و “ڕاماڵین”. “گسکدەران” لێرەدا کرێکاری پاککردنەوەی شارەوانی نین، بەڵکوو هێمایەکن بۆ دەسەڵاتێکی تۆتالیتار و ستەمکار (وەک پۆلیسی نهێنی یان سیستمی سیاسیی سەرکوتکەر). کارەکەیان پاککردنەوەی خۆڵ و خاشاک نییە، بەڵکوو پاککردنەوەی شارە لە “ژیان”، لە “ڕووناکی” و، لە “بیرکردنەوە”. کاتێک دەڵێت “گڵۆپەکان گسک دەدەن” و “بیرەکان لە سەرمدا گسک دەدەن”، مەبەست لێی سانسۆر و تاریککردنی ژیانە؛ دەسەڵاتێک کە دەیەوێت هیچ ڕووناکییەک (هیوا/ڕاستی) و هیچ بیرکردنەوەیەکی ئازاد لە مێشکی خەڵکدا نەهێڵێت.

دۆخی دەروونیی گێڕەرەوە دۆخی “لێکترازان” و “نامۆبوون”ـێکی قووڵە. کاتێک دەڵێت “من لە دوای خۆمەوە ڕێ دەکەم” و “لە خودی خۆم دەکەومە خوارەوە”، وێنەی کەسێک دەدات کە لەبەر زەبری ترس و گوشاری دەرەکی کەسایەتییەکەی بووە بە دوو کەرتەوە؛ جەستەیەک کە بە زۆر دەڕوات و ڕۆحێک کە لە دەرەوەی جەستەکە تەماشا دەکات. کەوتنی “پێڵاوەکان” لە بەرهەنگاو هێمایە بۆ لەدەستدانی پەیوەندی لەگەڵ واقیع و زەوی؛ مرۆڤێکە کە ئیتر جێپێی جێگیر نییە و لە هەڵوەشانەوەدایە.

کاتێک دەڵێت “باخە گشتییەکە دەوەڕێت”، واتە تەنانەت سروشت و شوێنە گشتییەکانیش دژی منن و هەڕەشەم لێ دەکەن. گێڕەرەوە هێندە نامۆ و تەنیایە، هەست دەکات هەموو چواردەوری بوونەتە دێوەزمە و پەلاماری دەدەن. وێنەی “بایەقووشەکان” و “ماچە جێماوەکان” یەکێکە لە جوانترین و غەمگینترین دیمەنەکانی دەقەکە. “ماچ” هێمای خۆشەویستی و سۆز و تایبەتمەندیی مرۆڤە، بەڵام لەم شارەدا ماچەکان لەسەر کورسییەکان جێ ماون و بوونەتە خۆراک بۆ باڵندەی شووم (بایەقووش). ئەمە واتای ئەوەیە کە لە شارێکی وا سەرکوتکراودا تەنانەت خۆشەویستییش دەمرێت و دەبێتە پاشماوەیەک کە سروشتێکی دڕندە دەیخوات. “خەونە ماندوو و شەکەتەکان” کە لەناو دەوەنەکاندا خۆیان مات کردووە، نیشانەی ئەوەیە کە تەنانەت لە کاتی خەوتنیشدا مرۆڤەکان ترساون و ناتوانن بە ئازادی خەون ببینن؛ خەونەکانیشیان وەک ئاژەڵی ڕاوکراو خۆیان دەشارنەوە.

گسکدەرەکان هێزێکی گەردوونیی وێرانکەریان هەیە؛ ئەوان تەنیا زەوی پاک ناکەنەوە، بەڵکو “ئەستێرەکان”ـیش ڕادەماڵن و دەیانڕێژنە ناو جۆگەلە و زێرابەکانەوە. ئەمە لووتکەی بێهیوایییە. ئەستێرە هێمای ئاسمان، جوانی، ڕێنیشاندەر و هیوایە. کاتێک ئەستێرەکان دەکرێنە ناو جۆگەلەی زێرابەوە، واتە ئیتر هیچ شتێکی پیرۆز و هیچ ئاسۆیەکی ڕووناک لە ئاسماندا نەماوە؛ زەوی و ئاسمان هەردووکیان بوونەتە زبڵدان.

زمان و دەنگەدەنگی گسکدەرەکان شتێکی مرۆڤانە نییە، بەڵکو “کەف” و “هەڵچوون”ـە؛ ژاوەژاوێکە گێڕەرەوەی تێدا نوقم دەبێت. کۆتاییی چیرۆکەکە دۆخێکی تەواو “بێشوێن” و “سەگەردانی” دروست دەکات. کاتێک دەڵێت “شەقامەکە ڕاماڵرا” و “شارەکە بەناو کێڵگەکاندا سەرگەردان دەبێت”، مەبەست ئەوەیە کە ئیتر نە جوگرافیا ماوە، نە مێژوو، نە شوێن. دەسەڵاتی گسکدەرەکان (سەرکوتکردن) گەیشتووەتە ئاستێک کە بناغە و بنچینەی شارستانەت و نیشتەجێبوونی هەڵتەکاندووە و هەموو شتێک، تەنانەت خانووەکان و شارەکەیش، وەک تارمایییەک سەرگەردان بوون و بەرەو چارەنووسێکی نادیار دەڕۆن.

The post گسکدەرانی سەر شەقام appeared first on ژنەفتن.

خۆرەتاوی ڕەشەمێ تین و تاوێکی دیکەی دابووە شاروێن[2]. خەڵکی  لە ژوورە تەنگ و تاریکەکان هاتبوونە دەرەوە و هەر یەکەیان بەگژ کارێکدا چوو بوون، ژنان لە دەشتان و لە ئاقاران، لە دەم کانی و لە ڕووخ ڕووباری داهاتن و دەچوون، پیاوان بە بازووی ڕەپ ڕەپ خەریکی کار بوون. هەر مرۆیە و لە کونجێکەوە[3]ژیانی ئاساییی خۆی تێدەپەڕاند، مینای تەختەی شەترەنج، کەس لە خانەی خۆی نەدەپەڕییە سەر خانەیەکی دیکە.

هەتا بە مەردومان ڕا دەگەیشت، ئاژەڵانیش کەیف خۆش بوون، دەت دیت ئێستر بەناو قەرسیلی[4] دەکات غاری[5]، ماینی چوێتی[6] بە لاقی ڕەشی قەترانی و بەدەنی خۆڵەمێشی، خۆی بۆ ئەسپان دەنوێنێت و دەکات مەکەران، هوردە هوردە بەحێل دەلەنگێت و پەرچەمی بەولاو بەملا دادەدا.

دار گێلاسە سەرتاپا ڕەشەکان، شکۆفەی سپی و خۆڵەمێشیان گرتبوو. جار جار هەوری سپی بەژێر خۆردا بۆر تێ دەپەڕین، بۆ چەند ساتێکی کەم سێبەریان دەکەوتە سەر زەوی. تاوناتاوێک دەبووە گورگەزێ[7].

ڕۆژێکی خۆش بوو، تەواو ڕەش و سپی بەڕوونی دیار بوون و لە یەکتر جیا دەکرانەوە.

ڕەشی کاڵی گژوگیا و ڕەشی تۆخی سێبەرەکەی جوانییەکی دیکەی دابوو بە کەژوکێوان.

لەو حانەی دا (نەودەر[8]) بەگەیش چەرخی ^[9] گالیسکەکەی لە باوەش کرد بوو، هەوڵی دەدا بیبەستێتەوە.

چەرخی خستبووە سەر ڕانانی و بە دەستێکی چەرخەکەی گرت بوو و بێ ئەوەی ئاوڕ بداتەوە دەستی دیکەی بەناو جۆڕکە ^[10]چکۆڵەکدا دەگێڕا، بەڵکی تەڵاشێکی ^[11]بکەوێتە ژێر دەستی و چەرخەی پێ قایم کات.

باب نەودەر هێشتا ئارەقی نێوچاوانی نەسڕی بوو، کە (مەنیژە) هاتوو دێمکەیەکی ^[12] پڕ ئاوی خستبووە سەر شانی، وەکوو ئەوەی بەردەمی خۆی نەدیتبێت یانژی دێمکەکەی لە دەستی خزابێت، دێمکە تەپەی لێ هەستا و کەوتە سەر زەوی، نیوەی ئاوەکەی لێ ڕژا.

باب سەیرێکی کرد و لە چاوانی نواڕی[13]، بێ ئەوەی نووقەی لە دەمی دەربچێت، هەستا و چووە پێشی بە قامکی دۆشاومژەی پێڵووی خوارەوە چاوی مەنیژەی ڕاکێشا.

– دیسان چاوت هەڵئاوساوە؟

مەنیژە سەری شۆڕ کرد و سەیری بەردەمی خۆی کرد، هیچی نەگوت. چاوانی دیسان ئاوسا بوون، کێمێکی ^[14]ماشوبرنجیان دەردا بوو.

هەشت ساڵە بەم دەردەوە دەناڵێنێت، باب نەودەر بردبووییە لای زۆر حەکیمان، لە دەردی وی نەگەیشتبوون. مابوو نەمابوو بڵێن ئەوە پەتایە، لەبەر ئەمەش زۆر دەترسن کە ئەم پەتایەش وێنای پەتای ئەوێ ساڵێ، کە وەکوو دەگێڕنەوە بەری دووسەد ساڵان بە تووشی ئەو عێلە[15]هاتووە.

حیکایەتی شاری مردووان

سەرەتا پەتا لە خۆرهەڵاتی شاروێن بڵاو بوویەوە، دواتر وردە وردە گەیشتە قەڵا و دواتر هەتا ئەو سەری شاروێنی گرتەوە.

پیرەمێرد و پیرەژن دەکەوتنە ئاویلکە[16]، پشتی هەنگێ دەمردن. وەلێ منداڵان بەرگەیان نەدەگرت، بێ یەک و دوو ڕۆحیان دەردەچوو. ئەوەی هەندێک لەگەڵی دەجەنگا و لە ژیاندا دەمایەوە، ئەوانە بوون، کە جەستەیەکی بەهێز و پتەویان هەبوو، جگە لەمەش ئەگەر هیچ دەردێکی دیکەیان نەبوو بێت.

پەتا هێندە ترسناک بوو، ژیانی خەڵکی شاری گۆڕی، شار وەک کوێرە گوندێکی لێ هات. هەندێک لە گۆڕانکارییەکان دوای نەمانی پەتا گەڕانەوە دۆخی پێشوویان، ئەمما هەندێکی دیکە هەتا هەنووکەش وەک خۆی ماون.

خەڵکی شاروێن لە ترسی ئەوەی پەتا لە یەکتر نەگرنەوە، هاتووچۆی یەکتریان تەرک کرد، لە یەکتر نزیک نەدەبوونەوە و هیچ شتێکیان لە یەکتر وەرنەدەگرت.

هامووشۆ[17]نەما و خەڵکی لە هاوسێشیان بێ خەبەر بوون، بابایە خۆی لە ژوورێ حەپس[18] کرد بوو. ئەگەر یەکێکیشیان لێ بمردایە کەس نەی دەزانی، مردووی خۆیان بێ کفن، دف[19]دەکرد. خاوەن مردوو تەواوی بەدەنی خۆی دەپێچایەوە بە شێوەیەک هیچ شوێنێکی لەشی بە دەرەوە نەبێت. بەم شێوەیە لە مردووەکەی نزیک دەبووەوە و لە لایلۆنێکی ڕوونی دەپێچایەوە، ئەم سەر و ئەو سەری گرێ دەدا تا بە هیچ شێوەیەک هەوای بەر نەکەوێت. مردووی بە دوای خۆیدا ڕادەکێشا و دەیبرد تا لە چاڵێک بینێژێت، دەبوو قووڵی چاڵەکە بە بەژنی سێ مرۆیان بێت. دواتر کە دەگەڕایەوە بێ ئەوەی هیچ کەسێکی خێزانەکەی ببینێت، خۆی لە گەرماو دەئاخنی[20]و ماوەیەکی زۆر لەوێ دەمایەوە، تا تەواو دەخووسا خۆی بەداو و دەرمان هەمەچەشن و قوڕە سووری دەشووشت.

شووشتن بووە کاری بەردەوامیان، خۆیان و ماڵیان و منداڵیان و تەواوی کەلوپەلەکانیان دەشووشت. لە ترسی پەتا هەر شتێکیان چەندین جار دەشووشتەوە، بە شێوەیەک کە ترێی ڕەشمیری[21]هێندە شووشتبا سپی دەبووەوە. هێلکە لە قونی مامر بەر بووباوە لە ئاو و کەفیان دەهاویشت، لە ترسی ئەوەی نەکات مریشکەکە دەنکە برنجێکی هەڵگری پەتای خوارد بێ، وای بە حاڵی هێلکەی سەر ڕاوکەش[22] لە کەف و ئاوی قوتاری نەدەبوو.

 هیندەش نا، وای لێهات لە ناوەوەی خێزانەکانیشدا پەیوەندییەکان وردە وردە بەرەو کاڵبوونەوە دەچوون، هەریەکێ لە ترسی ئەوی دیکەیان خۆی لە قوژبنێکی هەمان ژوور دەنا، کەدەدوان نەکا هەناسەیان بەر یەکتری بکەوێت هەر یەکەیان ڕووی لەلایەک دەکرد، بەشێوەیەک کە ئاخێوەر ڕووی لە ڕاست بێت و گوێگر لە چەپ. سا خودا نەکردە یەکییان بپژمیایە، ئیدی وەک ئەوەی بوومەلەرزە ئەو ژوورەی لەزاند بێت، بە پڕتاو هەر یەکەیان بەرەو دەرەوە ڕای دەکرد. لێ ئەگەر ژوورەکەیان باش نەشووشتبا و کەسی پژمیوویان بۆ چەند ڕۆژێک نەخستایەتە ژوورێکی دیکە، ئەوە دوو پێی هیچ کەسێکی ئەم ماڵباتە وە ژورێ نە دەکەوتەوە. تەوقەکردن و دەستلێدان نەما، بۆ سڵاو کردن دوورا و دوور دەستەکان بۆ ئاسمان بەرز دەکرانەوە.

تا دەهات پەتا تەشەنەی دەسەند، سێ یەکی دانیشتووانی شاروێن بوونە قوربانی، لە هەندێک بنەماڵە تەنیا یەک کەس ڕزگاری دەبوو، هەندێک قڕ دەبوون و لە هەندێکیش چەند دانەیەک.

کەسی تووشبوو سەرەتا برژانگەکانی سپی دەبوو، دواتر برۆ و مووی سەر و ڕیشی. لە ڕۆژدا تیشکی خۆر ئازاری چاوی تووشبووی دەدا، ناچاری دەکرد خۆی بخاتە بەر نیسێ[23]. تووشبوو ڕۆژانە دەیان جار دەپژمی، دواتر تووشی هەڵامەت دەبوو، پاشان سینگ ئێشەیەکی توندی دەگرت وەک ئەوەی یەک ڕکێف [24]خۆیان خستبێتە سەر سینگی و پەراسوویان شکاند بێت، ڕەنگی ڕەش هەڵدەگەڕا، چاوەکانی هەڵدەئاوسا و ڕەنگی چاوی دەگۆڕا، دیار نەبوو تووشبوو چەند لە ژیاندا دەمایەوە، مانگێک، ڕۆژێک یانیش سەعاتێک، لە پڕێک دەمرد. دوای مردنیش چاوەکانی دەتەقین و لاشەی سووکەڵە دەبوو. خەڵکی کە پەتای لە یەکتری دەگرتەوە، هەبوو لە بەیانییەکەی وەک گوێزی ساغ بوون، هەر هێندە تووشی پەتا بووایە، تا ئێوارە حەیاتی ڕەشی لێ دەبڕا[25].

ژمارەی تووشبووان لە ڕۆژدا زیاتر بوو، تەنانەت ڕێژەی مردنیش لە شەودا کەمی دەکرد. لە پێناو بەرەنگار بوونەوەی پەتاکە، ئەوە عێلە وای لێ هاتبوو، بە ڕۆژ دەخەوت و بە شەو دەکەوتە کار. ماڵەکانیان تەواو تاریک دەکرد، کون و کەلەبەری خانووەکانیان دادەپۆشی. شەمشەمەکوێرەی شەوکار ^[26]بوون، لە ترسی جڕوجانەوەران ^[27]حەجمانیان لێ بڕا. دەیانزانی ئەوان جڕوجانەوەران مرۆیان توشی پەتای کردووە، هەر ڕۆح لەبەرێکیان بدیبا ولە ئەندازەی بستەکی گچکە تر بووایە دەیانتۆپاند.

خەڵکی شاروێن زۆر شتیان لەبیر چوویەوە، وەک مرۆی سەرتایییان لێهات، جگە لەمەش تەواو لە یەکتر دوور کەوتنەوە، ئەوانەی ڕزگاریان بوو و دوای پەتاکەش نەیان توانی نزیکی یەکتر ببنەوە. تاکە شتێک کە لە یەکتری نزیک دەکردنەوە جووتبوون بوو، تەنیا بەرگەی ئەوەیان نەدەگرت و پیاوان سێ خولەک نزیکی ژنەکانیان دەبوونەوە (هەندێکیان کەمتریش لە سێ خولەک). سێ خولەکی بێ باوەش، بێ ماچ و بی دەستبازی، وەک ئەوەی دوو هاوسێ لە یەکتر زیز بووبن و بەڵام منداڵە بچووکەکانیان هامووشۆی یەکتر بکەن و بەیەکەوە یاری بکەن. دوای دامرکانەوەی هەوەسیان، سەرەتا پیاوەکە بەخێرایی، بێ ئەوەی ئارەقەی پشتی سارد بێتەوە، خۆی لە گەرماو دەنا و دوای نیو کاتژمێر ئەوسا دەهاتە دەرەوە، دواتر ژنەکە دەچوو گەرماوەکەی بە داو و دەرمان دەشووشت و پاشان خۆی جلەکانی پاک دەکردەوە.

بەهۆی ئەم گۆڕانانە، ژنانی شاروێن لە پیاوان ماندووتر دەبوون، نە دەبوو قامکیان بەر یەک خواردنیش بکەوێت، بە سەرپۆشەکەیان دەم و لوتیان توند دەپێچا و لەپەوانیان لە دەستیان هەڵدەکێشا، ئەوسا چێشتیان وەسەر ئاگر دەنا.

هەر مندالێکی دیکە کە لەدایک دەبوو، ئیتر شمەکەکانی بۆ جیا دەکراوە، دەوری[28] و کەوچکی خۆی جوودا دەبوو، نە دەبوو شمەکی هیچکامیان لەگەڵ ئەوی تریان تێکەڵ بێت. ئیدی لەو شارەدا هیچ ساوایەک مەمکی دایکی لە دەوی نەنا، لە ئەول ڕۆژی لەدایکبوونییەوە شۆربایان دەدایە تا ئەو کاتەی کەڵبەی دەهاتن. بە ماوەیەکی زۆر کەم شاروێن دەیان ساڵ گەڕایە دواوە و دوای پەتا وەک گوندێکی گەورەی لێ هات، تەواوی خەڵکی شار تووشی پەتا بوو، ئەوانەی لە ژیاندا مانەوە، ئەوانە بوون، کە بەسەر پەتاکە سەرکەوتن.

ئەم گۆڕانکارییانە دوای پەتاش هەر وەک خۆی مایەوە، بوون بە گەلێک کە شیرازەی تێکچوو بوو، سەدان ساڵ لە ماچ و مووچ بێ بەش بوون.

مەنیژە هەموو بەیانییەک، کە لە خەو هەڵدەستا، دوای بێر[29] کردن، دەچووە گەرماو ئاوێکی بە خۆیدا دەکرد. هەر لە تەمەنی نۆ ساڵییەوە بەم شێوەیە فێر ببوو. هەموو چوونە دەرەوە و هاتنە ژوورەوەیەکی دەبوو گەرماوێک بکات.

ئەو کاتەی تەمەنی نۆ ساڵ بوو، چاوەکانی بۆ یەکەمجار هەڵئاوسان، حەکیمێک بە نەودەر بەگی گوتبوو، کە دەترسێت ئەمە سەرەتای دەرکەوتنی پەتایەکی نوێ بێت و دووبارە کارەساتێکی تر بەسەر ئەم مەملەکەتە دابهێنێت.

لەو کاتەوە خەڵکی شاروێن مەودای نێوان خۆیان و بنەماڵەی نەودەریان کردە دوو هێندە. ئەگەر جاران لە دووری دە پێ سڵاوێکیان لێی بکردایە، ئێستە لە دووری بیست پێ سڵاوی لێ دەکەن. ئەو دەمەی کە ناچارن بۆ گێرەکردن[30]بانگی نەودەر بکەن، ئەوا لە دوورەوە بە دەنگێکی بەرز هاوار دەکەن: نەودەر بەگ.. نەودەر بەگ، قەسەڵم بەسەریەکدا گێڕاوە سبەی وەرە.

بۆ مەنیژە جیاوازترە، هیچ کەس تەنانەت ناوێرێت سەیریشی بکات، نەکات بەهۆی ئەم دیدەنیەوە تووشی پەتا بن.

کەس چاوە ڕەشەکانی، پرچە کاڵەکەی بەژنە باریکەکەی مەنیژەی بە ڕوونی نەبینیوە. هەندێک کەس هەر نەیاندەویست ناویشی بزانن، نەکات ڕۆژێک ناوی مەنیژەی بێتە سەر زاریان و پەتا بە گیانیاندا شۆڕ بێتەوە. دەیانگوت: ئۆی خودا نەکات.. ئەی موو بێت لە زمانمان.

(ئاربەکیش)[31]ناوی نەدەزانی و هەرگیز پێشتر نەی بینیبوو.

ئەو بەیانییەی کە مەنیژە لە بێری گەڕایەوە و نەچووە ماڵەوە، چووە سەر ڕووبارەکە کە بە باشووری شاروێندا تێ دەپەڕی پێنج یاردە لە ماڵیانەوە دوور بوو. حەزی کرد ئەمجارە لە ڕووبار خۆی بشوات.

ئاربەک بێ ئاگا بوو لەوەی کیژێک دێت تا لە ڕووبار خۆی دەشوات، بۆ خۆی لە ناو گژوگیای دەم ڕووبارەکە پاڵکەوتبوو، کە هەستا بگەڕێتەوە ماڵەوە، بینی کیژێک لەو بەڕی ڕووبارە وا خەریکە دەچێتە ناو ڕووبارەکە. هەستایە سەر پێ و خۆی لە پەنا تاشەبەردێک شاردەوە.

مەنیژە دوای ئەوەی چەند جارێک بە جلەکانی بەرییەوە خۆی لەناو ئاو نوقم کرد، دوای کەمێک، لە لێواری ڕووبارەکە نزیک بووە و نیوەی لە ناو ئاودا مابووەوە و نیوەی لە دەرەوە، وەکوو پەریدەریا بێت و کەوتبێتە کەیف و سەفا، لەگەڵ ئاو ببووە هاوڕێ و کەیفی دەکرد، بێ ئەوەی بزانێت کەوتووەتە ژێر سێرەی نێچیرڤانێک.

گەڕایە لێوارەکە و کراسەکەی بەری داکەند فڕیی دایە ڕۆخ ڕووبارەکە، پاشان بە لمە ڕەشەکەی لێواری ڕووبارەکە، بەشی سەرەوەی بەدەنی سواق[32] دا. ئاربەک دەیدیت کەوا چۆن مەنیژە خەریکە مشت مشت لمی ڕووبارەکە هەڵدەگرێت و لە بەندی هەڵدەسوێت، سەرەتا سەر سینگی و دواتر شانو ملی. دەستی درێژ دەکرد تا ئەو شوێنەی کە دەستی دەیگەێشتێ قوڕی تێ هەڵدەسوو.

ئاربەک هۆشی لەسەریدا نەما بوو، بێ ئاگا لەوەی تەواو خۆی ئاشکرا کردووە و لە پشت تاشەبەردەکە هاتووەتە دەرەوە.

کە مەنیژە ئەوی بینی گەلێک ترسا وخۆی هاوێشتەوە ناو ڕووبار، تا ژێر گەردنی نوقمی ژێر ئاوەکە کرد.

«مەترسە مەترسە.. ئازارت نادەم» مەنیژە تەواو پەشۆکا بوو، نەیدەزانی چۆن دەستی بگەیەنێتە کراسەکەی و لەوێ ڕابکات. ئاربەکیش هەوڵی دەدا بە تەنکاییی ڕووبارەکەدا بچێتە لای.

«ئازارت نادەم» ئەمەی چەندین جار دووبارە کردەوە، کراسەکەی مەنیژەی هەڵگرت و بۆ هەڵدا. هەر لە ژێر ئاوەکە کراسەکەی لەبەر کرد و هاتە دەرەوە. بەبێ ئەوەی سەیری ئاربەک بکات هەوڵیدا لەوێ دوور بکەوێتەوە.

«تۆم هەرگیز لێرە نەبینیوە، خەڵکی ئێرەی؟» «تکایە لێم نزیک مەکەوە، ئەمن نەعلەتییمە» ئاربەک کەمێک پێکەنی، یەکەم جار بوو شتێکی وا ببیسێت. «نەعلەت لێکراوی؟ هەوڵ دەدەیت بمترسێنیت دەتەوێت لێت نزیک نەبمەوە؟» کە ئەم قسەی کرد، گەیشتووە نزیک مەنیژە و مەچەکی گرت، مەنیژە بەخێرایی خۆی ڕاپسکاند. نیگای یەکتریان کرد و بۆ چەند چرکەیەک لە یەکتریان ڕوانیی. مەنیژەی تا وەکات بێ هاوڕێ و هاودەم بوو، کە بیری لەوە کردەوە هاودەمێکی دەبێت، هەستێکی خۆش خەریک بوو بە گیانی دا دەهات. بەڵام هێشتا دە ترسا بە هەر شێوەیەک بوو، ئەوی جێی هێشت و هیچ قسەیەکی دیکەی نەکرد.

ئەم عیشقە ڕەنگی ئاڵە

«ئەوەی بینیبووم کەس باوەڕی پێ نەکردم»

مەنیژە لەگەڵ ئاربەک قسەی دەکرد، کە هەردووکیان لە دووری دە گەز[33]لە یەکتر ڕاوەستا بوون.

 ئەگەر لە ڕۆژئاوای شار و لە گۆڕستان نەبان، هەر کەسێک بەلایاندا تێپەڕیبا گوێیی لە تەواوی قسەکانیان دەبوو. چونکە ناچار بوون بە دەنگێکی بەرز قسە لەگەڵ یەکتر بکەن، تا بەباشی گوێیان لە یەکتر بێت. گۆڕستان بە بەردەوامی وا بێدەنگ بوو، کەس نزیکی نەدەبووە، لە دوای پەتاکەوە تەنیا ئەگەر مردوویەکیان هەبووایە ناچار بوون بێن، بەڵام مەنیژە وا نەبوو، لە دوای مردنی دایکی بەبەردەوامی دەهاتە سەر گۆڕی.

»بە ڕاستی نەفرەت لێ کراوی؟» زانی قسەکەی لە دڵان گرانە و هەر زوو ڕاستی کردەوە «مەبەستم ئەوەیە بۆ چی خەڵکی پێی وایە نەفرەتت لێ کراوە»

دوودڵ بوو لەوەی وردودرشتی ئەوەی بینیویەتی بیگێڕێتەوە یاخود نا؟ ئەو کاتەی ئەمە ڕوویدا کەس باوەڕی بە قسەکانی مەنیژە نەکرد، تەنیا باوکی نەبێت. لە باوکیشی دڕدۆنگ بوو، کە ئایا ڕاست باوڕی پێدەکات یان لە خۆشەویستییان ئەو متمانەیەی بۆ دروست بووە.

»خوێنێکی ئاڵم بینی» «چی؟»

»ئەو دەمەی باوکم کۆرپەلە مردووەکەی توند بە سینگی وەنووساند بوو، دایکم لەسەر پشت کەوتبوو خوێن لە داوێنی دەچۆڕا، من خوێنێکی ئاڵم بینی.»

نەی دەزانی چۆن تێ بگەیەنێت خوێنی ئاڵ مەبەستی چییە؟ گوتی: «پێم وابێت ڕەنگ خۆشەویستیم بینی بوو»

ئەوەی کە لە یەکەمجاری ژیاندا ڕوویدا بوو، کە جگە لە ڕەنگی ڕەش و سپی و ئەو ڕەنگانەی لەم دووانە دروست دەبن پێشتر هیچ ڕەنگێکی تری نەبینیبوو. چەند ساڵێک دوای پەتاکە خەڵکی شاروێن تووشی دۆخێک بوون کە تەنیا ئەو دوو ڕەنگە و ئەو ڕەنگانەی لەو دوو ڕەنگە دروست دەبێت دەیانبینی. دوای ماوەیەک هەموو ڕەنگێکیان بیر چوو بووە، تەنانەت ناوی ڕەنگەکانیش. مەنیژە نەیدەزانی چۆن تێ بگەیەنێت کە مەبەستی لە ڕەنگی دیکە چییە؟ خەڵکی شاروێن تەنانەت لە کتێبە کەونارەکانیش کاتێک ناوی ڕەنگێکیان دەخوێندەوە، هیچ بیرۆکەیەکیان نەبوو بۆ ئەو ڕەنگەی کە ناوی هاتووە چۆنە؟

چەند هەنگاوێک لێی نزیک بووە وەلێ دڵنیا نەبوو کە ئایا ئاربەک لە شوێنی خۆی دەمێنێت و یان دەکشێتە دواوە. دڵنیا نەبوو لێی دەترسێت یان متمانەی پێ دەکات. وەلێ ئەو متمانەی پێ کرد بوو، ئەوێ ڕۆژێ کە بۆ یەکەمجار ڕووبەرڕووی یەکتر وەستا بوون، لە چاوانی یەکتریان ڕوانیبوو، ڕەنگی لە بەژن و باڵای ئاربەک بینیبوو.

»دەزانی لەبەر چی متمانەم پێ کردیت؟» ئاربەک هیچی نەگوت تەنیا گوێی گرتبوو، چەشنی کەسێک کە ماوەیەکی زۆر بێت کەس قسەی بۆ نەکرد بێت.

مەنیژە لێی نزیک بووە، تەنیا دوو پەنجەیان نێوان هەبوو. دەستی بەرزکردەوە و پەنجەی بەسەر خاڵی ژێر گەردنی خۆی داهێنا و دواتر هەمان ئەم پەنجانەی بە ڕیشی ئاربەک داهێنا. «سەیرکە،  تۆ خاڵی ژێر گەردنم، ڕیشی ڕەشت و پەنجەی بە خەنەم بە یەک ڕەنگ دەبینی. بەڵام من نا.» ئاربەک هێشتا گوێی گرتبوو، ئەمجارە پەنجەی گەورەی هەڵئاوساوی لە لێوی ئاربەک خشاند، بە پشتی دەستەکەی دیکەی، پرچی کاڵی خۆی هێنایە پێشەوە « لێوی ئاڵت، پرچی کاڵم یەک ڕەنگ نین و تەنانەت ئەو نێرگزانەی لە پرچمم داوە تۆ بە سپی و خۆڵەمێشیی کاڵ و خۆڵەمێشیی تۆخ دەیبینی، لەلای من ڕەنگی تر دەنوێن. سپی وێنای بەفرە و خۆڵەمێشیی کاڵەکەی تیشکی خۆرە و تۆخەکەی لە پشتی کیسەڵ دەچێت. تۆ پێت وایە پەپوولەیەکی سپی لە بەهاردا هەمان ڕەنگی پەپوولەی سپیی پاییزی هەیە؟ پێت وایە مێشەهەنگ و قالۆچە یەک ڕەنگن؟ مشک و سمۆرە لە یەکتر دەچن؟»

ئاربەک سەیری ئەو نێرگزانەی دەکرد کە مەنیژە لە پرچی خۆی دابوو، پێشتر هەرگیز ئەمەی لە هیچ کچیکی دیکە نەبینیبوو. مەنیژە نەک تەنیا تاکە کچی ئەو شارە بەڵکوو تاکە مرۆڤی ئەم شارە بوو کە گوڵەکانی لەلا سەرنجڕاکێش بێت. لەلای ئەو هەموو گولەکان یەک ڕەنگ نەبوو، کاتێک بە خۆشەویستییەوە لێی دەڕوانین هەر گوڵە و ڕەنگێکی دەنواند، دەیویست ئەمەش بە ئاربەک بڵێت.

ئاربەک متمانەی تەواوی بە قسەکانی دەکرد، ئەگەرچی  بە چاوی خۆی هیچ ڕەنگێکی نەبینی بوو، جگە لە ڕەش و سپی، هیچ بیرۆکەیەکیشی نەبوو دەربارەی ڕەنگەکان. «دەزانی خەڵک بۆ وا دەزانن نەفرەت لێ کراوم؟ سەیری چاوەکانم بکە، وەک چاوی هەر کەسێکی دیکەیە، بەڵام ئیستە کە بەڕەنی ئاڵوواڵا تۆ دەبینم، سبەی لە خەو خەبەرم بێتەوە چاوەکانم هەڵدەئاوسێن، کێمێک دەردەدەن کە ئێوە بە ڕەنگی ماشوبرنجی دەیبینن و من بە ڕەنگێکی نامۆی تێکەڵ بە کەمێک ڕەنگی دیکە، کە لە  ڕەنگی خەنەی سەر پەنجەکانم دەچیت، ئەو خەنەیەی جگە لە من هیچ کچێک پەنجەی تێ نانێت، ناتوانن جوانی خەنە ببینن، کە من دەی بینم. خەڵکی خەنە بۆ قەڵشینی دەست و پێیەکانی بەکار دەهێنیت، وەگەر نا بەلایدا ناچن، من لە بسکمی هەڵدەسووم.

ئەوان نازانن بەڵام من دەزانم، ڕەنگی خەنە چەند دڵبەرە، چاوەکانم بەرگەی ئەو ڕەنگانە ناگرن و پیان ڕانەهاتوون، چونکە منیش هەمیشە ناتوانم ڕەنگەکان ببینم. ئێمە تاریکیمان دیووە، لە ڕەش و سپی زیاتر هیچی تر نابینین، لەبەر ئەوەیە کاتێک چاوەکانم ڕەنگێکی دیکە دەبینێت ئازاری دەبێت. ئاربەک! خەڵکی ئێرە لە یەکتر دوورن، مەودای نێوانیان کوێری کردوون. هەموو تەمەنیان لە تەنیایی بەسەر دەبەن، هەرگیز یەکتریان خۆشنەویستووە، من بابەم دیت کە چەند بە خۆشەویستییەوە بێ گوێدان بە پەتا و دەرد وعیلەت، دایکمی لە باوەش گرت و بۆی دەگریا، بینیم چۆن کۆرپەلە مردووەکەی لە باوەش کردبوو لە خۆی جیا نە دەکردەوە. هەموو خۆشەویستی خۆی نیشاندەدا بۆ ئەم دوو مردووە، من بابەم بینی، خۆشەویستیم بینی، ڕەنگم بینی.» هەردووک دەستی ئاربەکی گرت و گوشینی. چاوەکانی داخست بوو و فرمێسکی ڕوون بەسەر ڕوومەتی سپیدا دەهاتنە خوارەوە.

ئاربەک کەمێکی دیکە لێی نزیک بووە و لەشیان بەر یەکتر کەوت، چاوەکانی داخست و بە ئەسپایی ماچێکی لە ڕوومەتی سپیی مەنێژە کرد. مەنێژە یەکەمجار بوو لە ژیانی ماچ بکرێت و ئاربەک یەکەمجاری بوو کەسێک ماچ بکات، دەنگی ماچەکە لە شکانی لقە دارێکی وشک دەچوو.

کاتی ماچەکە هەردووکیان چاویان داخستبوو، لەگەڵ دەنگی ماچەکە چاوەکانیان کردەوە و سەیری یەکتریان کرد، ئاربەک مەنیژەی بینی بۆر هەڵگەراوە، هەستی کرد خۆشی ڕەنگی گۆراوە. دڵی هەردووکیان بەخێرایی لێدەدا، هەستێکی سەیریان هەبوو، چێژێکی سەیریان لێی بینی. هەرگیز بەم شیوەیە نەخرۆشابوون.

ڕۆژی دواتر کاتێک وەستا نەودەر خەریکی بەستنەوەی چەرخی گالیسکەکەی بوو، ئارەقی نێوچاوانی دەسڕی، مەنیژە هاتوو دێمکەیەک ئاوی لەبەردەم دانا و نیوەی ئاوەکەی لێ ڕژا.

باب سەیرێکی کرد و لە چاوانی ڕوانی، بێ ئەوەی نووقەی لە دەمی دەربچێت، چووە پێشی بە قامکی دۆشاومژەی پێڵووی چاوی مەنیژەی ڕاکێشا.

– دیسان چاوت هەڵئاوساوە؟

مەنیژە سەری نەوی کرد و سەیری بەردەمی خۆی کرد، پێکەنینێکی نامۆی ژنەوت، لە حیلە[34] دەچوو. سەری بەرز کردەوە. باب دیتی ئاربەک لە دووری سێ مەتر دوورە لێیان و بە دوو چاوی هەڵئاوساو کە کێمێکی ماشوبرنجیان دەرداوە، سەیری وی و مەنیژە دەکات.

ئاربەک ئاوێکی لێڵ لە لووتی دەهات و بە دەستی زوو زوو لووتی دەخوراند جار جارەش دەپژمی، لە مەنیژە نزیک بوویەوە، دەستی بۆ لای دار گێلاسەکان ڕاکێشا و ڕووی دەمی لە مەنیژە کرد، گوتی: ئەو شکۆفانە ڕەنگینن.

١٧-٢٤/٢/٢٠٢٥

[1]  نیوە دێری شیعرێکی نالییە: شیری ئەبرۆت، تیری غەمزەت وا لە جەرگم کارییە … دێت  لە تۆفانی دوو چاوم لەت لەتی خوێنی جگەر

[2] شاروێن: شاری وێران بوو یان شاری کاولبوو.

[3] کونج: سوچ، قوژبن و پەنا، شتی خاڵدار ( فەرهەنگی هەنبانە بۆرینە، فەرهەنگی خاڵ)

[4] قەرسیل: گەنم و جۆ کاتێک سەوزن و بەژنیان بستێکە یان کەمێک زیاترە.

[5] غار: ڕاکردنی وڵاخەبەرزە وەک ئەسپ و ماین.

[6] ماینی چوێتی یان ئەسپی چوێتی: خۆی ئەم ناوە بەشێوەیەکی تر گۆ دەگرێت کە پیتی یەکەمی من بە چ نووسیومە بەڵام لە کاتی گۆکردن ئەم پیتە لە چ قەڵەوترە و لەسەر زاران قورسترە. ئەم پیتە لەڕەنووسی کوردیدا نییە و لە کاتی ئاخاوتندا ھەیە، لەبەینی پیتی ک و چ دایە، بەڵام لێرە بۆیە نەمنووسیووە کوێتی و نووسیوومە چوێتی چونکە ڕەنگە خوێنەر واتێبگەت مەبەستم ئەسپی عەرەبییە و ئەسپی وڵاتی کوێتە. ئەسپی چوێتی یان ماینی چوێتی بە ھۆی ڕەنگەکەیەوە وای پێ دەگوترێت، ئەم جۆرەیان قاچەکانی ڕەشن و بەدەنی خورماییە. 

[7] گورگەزێ: ئێمە لە خۆشناوەتی دەڵێین گورگ دەزێت. ئەوەش ئەو کاتەیە کە خۆر دیارە و باران دەبارێت. بەزۆری ئەم کەشە لەپایزان و بوارانە.

[8] نەودەر: دەرگە و دەروازەی نوێ.(ناوی پیاون)

[9] چەرخ: لەبری وشەی تایە بە کارم ھێناوە، چەرخ لە کوردیدا مانەی خول دەدات، زۆر مانای دیکەی ھەیە کە گشتیان نزیکن لە خولانەوە و خول خواردن.

[10] جۆرکە: تورەگە

[11] تەڵاش: پارچەدارێکی  بچووک.

[12]  دێمکە: جۆرە جەوەندەیەکە ئاوی تێ دەکرێت(فەرھەنگی خاڵ)

[13] نواڕی: ڕوانی، سەیری کرد.

[14] کێم ، چێم: پیتی یەکەمی ئەم وشەیەش ھەمان دەربڕینی پیتی یەکەمی وشەی (چوێت) ھەیە کە گۆ دەکرێت و نانووسرێت. لەبری ئەوە بە ک یان بە چ دەنووسرێت. 

[15] عێل: چەند هۆزێک کە بچنەوە سەر یەک باب و باپیر(فەرهەنگی خاڵ)

[16] ئاویلکەدا: گیانەڵا سەرە مەرگ (فەرھەنگی ھەنبانە بۆرینە)

[17]  ھامووشۆ/ ھاتووچۆ

[18]  حەپس: زیندانی

[19] دف: شاردنەوە

[20] دەئاخنی: دەپەستا

[21] ڕەشمیری: جۆرەتێکی دەنک گەورەی هێشوو ڕەشە

[22] ڕاوکە: شوێنی هێلکەکردنی مریشک.

[23] نیسێ: سێبەر.

[24] ڕکێف: پارچەیک ئاسنی نیو کەوانەیە، سوار قاچی دەخاتە ناوی وبە هۆی ئەمەوە دەسەڵاتی بەسەر ئاژەلەکەی دەسەپێنی و ئاوزەنگی دەکات.

[25] حەیاتی ڕەشیان لێ دەبڕا: ئیدیۆمێکی کوردییە، واتە ئەو کەسە گیان لەلەشی نامێنێت.

[26]شەوکار/ کاری شەوانە

[27] جڕوجانەوەر: ئاژەڵی ورد و درشت.

[28] دەوری: قاپ.

[29] بێر : مەڕ و بزن دۆشین.

[30] گێرەکردن: کوتانی قەسەڵ و كردنی بە کا، لەکۆندا بە ئاژەڵەکان وەک کەر و گا.

[31] ئاربەک: سەرکردەیەکی میدی بووە.

[32] سواقدان: شاردنەوەی درز و کەلێنی دیوار و سەربانەکان بەقوڕ.

[33] گەز: یەکەیکی پیوانەیە لە مەتر کەمتر، لەسەر شان تا سەری پەنجە گەزێکە و پێی دەوترێت گەز.

[34] حیلە: دەنگی ئەسپ.

The post دێت لە تۆفانی دوو چاوم لەت لەتی خوێنی جگەر appeared first on ژنەفتن.