دڵڕەقی و چاوچنۆکی و کوشتوبڕ و یەکترشکاندن، هەڵپەی ناوبانگ و هێز و دەسەڵات، زادەی بە کۆمەڵایەتیبوونی تاک و دروستبوونی کۆمەڵگاکانن. ئەگەر مرۆڤ بە تەنها ژیابا، هیچێک لەمانە بەو ڕادەیە بوونیان نەدەبوو. سروشتی مرۆیی، خۆی لە خۆیدا دژی ئەو سیفاتانەیە، لێ دواتر ژینگە و دەوروبەر بە مانا بوونخوازییەکەی ڕەگی دزێوی تێدا دەچێنن. کەواتە چارەسەر چییە؟ ئایا هیچ هیوایەک هەیە بۆ بنبڕکردنی خراپەکاری و ڕەگی دزێوی لە مرۆدا؟

″ژان ژاک ڕۆسۆ”¹لە ساڵی ١٧٦٢ بۆ چارەسەرکردنی ئەو خووە دزێوانەی مرۆ و گەڕاندنەوەی بۆ سروشتی بەرایی خۆی، کتێبێکی گەورە دەنووسێت بە ناونیشانی: “دەربارەی پەروەردە: ئێمیل وەک نموونە”.²لەم کتێبەدا ڕۆسۆ زۆر بە ڕاشکاوانە و بێ هیچ سڵەمینەوەیەک ڕێگای پەروەردەیەکی دروست دەخاتە بەردەستی پەروەردەکاران و هانیان دەدا شێوازێکی نوێی پەروەردەیی بۆ منداڵەکانیان تاقی بکەنەوە و دوور بکەونەوە لە شێوازە کۆن و نەریتییە سواوەکان.
شێوازی پێشنیارکراوی ڕۆسۆ، پەروەردەی منداڵ هەر لە کۆرپەلەییەوە هەتا دەگاتە تەمەنی ٢٥ ساڵی دەگرێتەوە . ئەو پێی وایە تازە درەنگە بۆ ئەوەی کۆمەڵگاکان هەڵبوەشێنەوە و تاک بکرێتەوە بە خۆیەکی تەواو دابڕاو لە ژینگە ناڕێک و زیانبەخشەکەی، بەڵام  دەتوانرێت هەوڵ بدرێت لە ڕێی پەروەردەیەکی تایبەتەوە مرۆ لە سروشتی ڕاستەقینەی خۆی نزیک بکرێتەوە و هەوڵ بدرێت سروشتییانە گەورە ببێ و هیچ یاسا و ڕێسایەکی دیاریکراو لە فێربوون و پێگەیاندنیدا، بەسەریا نەسەپێنرێ و خۆویستانە لەو پێکەوەبوونەی لەگەڵ کۆمەڵگادا بەشداربێت.
خاڵی هەرە گرنگی ئەم کتێبەی ڕۆسۆ، جەختکردنەوەیە لەوەی  دەبێ پەروەردە و فێرکردن لە شێوازی (بەخشەر و وەرگر) خۆی دەرباز بکا و لەبری ئەوە فێرکاران هەوڵ بدەن لەگەڵ فێرخوازاندا بیر بکەنەوە و بپرسن و پێکەوە ڕێیەک بۆ فێربوون بدۆزنەوە. بە واتایەکی دیکە لەبری سەپاندنی شێوازێکی دیاریکراوی بیرکردنەوە و پرسیارکردن، دەبێ فێرخواز خودی خۆی فێری پرۆسەی بیرکردنەوە و پرسیارکردن بکرێت. لەبری کەڵەکەکردنی یاسا و ڕێسا و نەریتە باوەکان، هانی منداڵ بدرێ خۆی لایەنە باش و سوودبەخشە سروشتییەکانی خۆی پەرە پێ بدا و هیچ بیرۆکەیەکی زیانبەخش و هیچ نەریتێکی کۆن نەخزێنرێتە هۆشییەوە. فێربوونی ڕاستەقینە ئەو کاتە دەست پێ دەکات کە فێرخواز هەست بکات فێربوونەکەی ئازادانە و سەرپشکانەیە، هەروەک چۆن پەروەردەی ڕاستەقینەش ئەو کاتە دەست پێ دەکا کە ئینسان ئازادانە پەرە بە سروشتی مرۆییانەی خۆی بدا و بە ویستی خۆی بچێتە نێو کۆمەڵەوە و ببێتە بەشێکی گرنگ لێیان.
ئەم بۆچوونانە لە “ئێمیل”دا ئەوەندە بە زەقی و ڕوونی نووسراون، کە هیچ بوارێکی نەهێشتۆتەوە بۆ لێکدانەوەی دی. ئەوە بۆیە سەروەختێک پەرلەمان لە پاریس دوای تەنها بیست ڕۆژ لە بڵاوبوونەوەی کتێبەکە، بڕیاری کۆکردنەوە و سووتاندنی کتێبەکە دەردەکات و داوا دەکات نووسەرەکەیشی بخرێتە زیندانەوە و سزا بدرێت، ڕۆسۆیش بێ هیچ ڕوونکردنەوە و بەرەنگارییەک بەرەو سویسرا هەڵدێت، چونکە هەم پەرلەمان و دادگای ئایینیی ئەو سەردەمە بەڵگەی تەواویان بۆ سزادانی لە بەردەستدا بوو، هەمیش ڕۆسۆ بەوپەڕی ڕاشکاوی و بێ هیچ خاترگیرییەک بۆچوونەکانی خۆی دەربڕیبوو، بە شێوەیەک لە بەرامبەر یاساکانی دەوڵەت و ئاییندا کەس نەیدەتوانی بچووکترین بەرگرییان لێ بکات!
ئەم کتێبەی ڕۆسۆ هەرچەندە وا بۆ سێ سەدە دەچێت بۆتە بنەمایەکی سەرەکیی پەروەردەی نوێ لە خۆراوا و لە سیستەمی پەروەردەدا زۆر بەوردی جێی بۆ کراوەتەوە، بەڵام ئەوەی گرنگە ئێمە بیزانین ئەوەیە کە ئەم کتێبە بەدەر نییە لە هەڵە و کەموکووڕی زۆر و تەنانەت لە چەندین جێدا بۆچوونەکانی بۆ ئەمڕۆی جیهان مەترسیدار و خراپن و قابیلی ڕەخنەی قووڵن. بۆ نموونە لەبارەی خوێندنەوەوە ڕۆسۆ پێی وایە کە منداڵ لە پێنج ساڵییەوە تا دوانزە ساڵی نابێت هیچ زمانێک جگە لە زمانی دایکی فێرببێ و نابێت بە هیچ جۆرێک لەو تەمەنەدا کتێب بخوێنێتەوە، دەبێ بەتەواوی بێئاگا بێت لە بابەتەکانی ئەدەب و مێژوو و جوگرافیا. بە بڕوای ڕۆسۆ منداڵ هەتا تەمەنی دوانزە ساڵی دەبێت تەنها یەک کتێب بخوێنێتەوە ئەویش کتێبی سروشتە و خۆی دادوەری لەنێوان شتەکاندا بکات، چونکە کتێب بۆ ئەو تەمەنە کەمەی منداڵ هیچی پێ نییە جگە لە ئازار و ناڕەحەتی. هەروەها بیروڕاکانی دەربارەی ژنان و قەدەغەکردنی خوێندن لێیان، بەو پێیەی سروشتی ژنانە سروشتێکی دژ و ناکۆکە لەگەڵ خوێندنەوە و تێگەیشتنی قووڵدا.
لەگەڵ ئەوەشدا دەتوانین بڵێین “ئێمیل” کۆنترین مانیفێستی فەلسەفییە کە بەو شێوە تایبەتمەند و عەقڵانی و نوێگەرییە دەربارەی پەروەردە و سروشتی مرۆیی نووسرابێت و تا ڕادەیەکی زۆریش دوورکەوتبێتەوە لە شێوە ڕوانینی ئایینیانەی سەدەکانی ناوەڕاست و سەرەتاکانی ڕێنسانس بۆ پەروەردەکردنی مرۆ لە منداڵییەوە. ئەمە سەرباری ئەو ڕاستییەی کە پەروەردە لەم کتێبەی ڕۆسۆوە، دەچێتە قۆناغێکی بەرزتر و باشتر، کە نەک بۆ ئەو سەردەمە، بەڵکوو تا ئێستاش لە سیستەمی پەروەردە نموونەییەکانی جیهاندا، جێی تایبەتی بۆ کراوەتەوە و بە بەردەوامی ئەزموون دەکرێت.

                      ئێمیل باسی چی دەکا؟
ئەم کتێبە دابەشکراوەتە سەر پێنج بەشی سەرەکی، لە بەشی یەکەمدا باس لە قۆناغی کۆرپەیی منداڵ کراوە و زۆر بەڕوونی ئاماژە بە ڕۆڵی دایەنەکان دەکات لە پەروەردەکردنی منداڵدا و ئاماژە بە گرنگی ئازادبوونی تەواوەتی منداڵ دەکات لە هەمبەر سروشت و داواکارییەکانیدا. ئەمە پاکترین ماوەی تەمەنی مرۆیە، کە تێیدا ژینگە و سەپێنراوە دەرەکییەکان هێشتا زەفەریان پێ نەبردووە و داگیریان نەکردووە. لەم قۆناغەدا منداڵ لە بەخێوکارەوە سیفەت و زمان و بەشێکی نەریت و خەسڵەتە گشتییەکان، بە شێوەیەکی سەرەتایی وەردەگرێت.
بەشی دووهەمی کتێبەکە تایبەتە بە قۆناغی پێنج ساڵی هەتا دوانزە ساڵی، کە نابێت منداڵ تێیدا کتێب بخوێنێتەوە و دەبێت هان بدرێت خۆی ڕاستەوخۆ لە سروشتەوە شتەکان وەربگرێت و لێکیان جیا بکاتەوە و تێیان بگات. خاڵی هەرە گرنگی ئەم بەشە کە تا ئێستایش بۆ پەروەردە بایەخی گەورەی هەیە دانەدانی وانەی ئەخلاقی و نەریتییە بە منداڵ، بەڵکوو لەبری ئەوە تەنها پێویستە لە سەرمان بە کردار لە خراپەکاری دووری بخەینەوە و هانی بدەین بەرەو چاکەکاری و هەڵسوکەوتی مرۆیانە ڕێنوێنی بکەین.
لە بەشی سێیەمدا کە تەمەنی هەرزەکارییە و لە ١٢ ساڵی بۆ ١٥ ساڵی دەگرێتەوە، ئیدی کاتی ئەوەیە منداڵ فێری زانست و زانیاری بکەین و لەمەشدا پێویستە منداڵەکە پشت بە خۆی ببەستێ و ڕاستەوخۆ لە سروشت و ژینگەی دەوروبەرەوە دەست بکات بە گەڕان و زانیاری. بۆ ئەم تەمەنەی منداڵ ڕۆسۆ پێشنیاری تەنها یەک کتێب دەکا، ئەویش (چیرۆکی ڕۆبنسۆن کرۆسۆ)یە کە بە شێوەیەکی سروشتی ژیاوە و لە ڕێی ئەزمونکردنی ژیانەوە فێری ژیانکردن و بەرگەگرتنی ناخۆشی و سەختییەکان بووە و لە کۆکردنەوەی زانیاریدا پشتی بە خۆی بەستووه. هاوکات فێرکردنی پیشەیەکی نوێ و بەسوود و جووڵاندنی جەستە و دەرخستنی وزە و توانا زۆر و زەوەندەکانی منداڵ.
لە بەشی چوارەمدا کە تەمەنی ( ١٥ بۆ ٢٠) ساڵی دەگرێتەوە، ڕۆسۆ داوا دەکات منداڵ فێری خۆشەویستیی ڕاستەقینە بکرێت و وای لێ بکرێت هەموو کەسێکی خۆشبوێ و ڕقی لە هیچ کەس و گروپێکی مرۆیی نەبێتەوە. هاوکات ڕێز لە بۆچوون و بیروڕای جیاواز بگرێت و هەموو کەس و بۆچوونێکی لە لا بەڕێز بێت. هەر لەم تەمەنەدا ئیدی دەبێت فێری خوێندنەوەی کتێب ببێت و زۆرتر بخوێنێتەوە، بەتایبەتی بابەتەکانی ئەدەبیات و مێژوو، ئەمەش لە پێناوی بەهێزکردنی یادەوەری و فراوانکردنی ئاسۆی خەیاڵ و بیرکردنەوە بە واتا فەلسەفییە قووڵەکەی.

بەشی پێنجەم و کۆتاییی کتێبەکە تەرخانکراوە بۆ باسکردن لە شێوازی پەروەردەکردنی کچ و گەورەکردنی، تا لە داهاتوودا ژنێکی سەنگین و ناوداری لێ دەربچێت و بەدەم داخوازی و پێویستییەکانی خێزانەکەیەوە بچێت و گرنگی بە لەشڕێکی و جوانی خۆی بدات و شیاوێتی ئەوەی تێدا بێت ببێتە دایکێکی باش و پەروەرەیەکی گونجاو و پێشکەوتووی منداڵەکانی بکات، چونکە دواجار کۆی ئەم کتێبە و جێبەجێکاری یەکەمیشی خانمانن و ئەوان دەتوانن بە باشترین شێواز پەروەردە ببەنە پێش و ئاڕاستەی بکەن بەرەو شکۆداری.
 بە شێوەیەکی گشتی هێڵی سەرەکی ئیشکردنی ڕۆسۆ لەسەر پەروەردە، پشت بەستنە بە سروشتی مرۆیی. پشت بەستنە بە توانستی فێربوون لە ڕێی هەستەکانەوە نەک عەقڵ و هۆش. وەک چۆن لە لای “هایدیگەر”³مرۆ دەتوانێت بە گەڕانەوە بۆ “بانگی ویژدان” ڕەسەنێتی خۆی لەدەست نەدات، لای ″ڕۆسۆ″یش بە گەڕاندنەوە بۆ “هێزی هەستەکی و بانگی سروشت” مرۆ دەتوانێت چاکەکاری لەدەست نەدات و لە خراپەکاری دووربکەوێتەوە.

      ئایا مرۆڤ دەگەڕێتەوە بۆ سروشتی خۆی؟
بیرکردنەوە و ڕوانینەکانی “ڕۆسۆ” دەربارەی سروشتی مرۆیی، هەمیشە جێی مشتومڕ و گفتوگۆی توند بووە، نەک بە تەنها لە نێوەندە فیکری و فەلسەفییەکاندا، بەڵکوو لە ناوەندە زانستی و پەروەردەیی و ئاینییەکانیشدا، بۆتە مژارێکی سەرەکی. خاڵی هەرە گرنگی نێو ئەو مشتومڕانەش، زۆربەی جار بەرمەبنای بەدحاڵیبوون بووە لە فەلسەفە و فیکری ڕۆسۆ. بەوەی کە زۆرێک لەوانەی لێکۆڵەر و تایبەتمەندی فەلسەفەکەی ڕۆسۆن، ئەویان بە شێوەیەک گرێداوەتە سروشتی مرۆییەوە، نەک هەر خوێنەری ئاسایی بەڵکوو زۆر جار توێژەر و خوێنەرە جدییەکانیشی بە هەڵەدا بردووە و وای تێگەیاندوون کە ڕۆسۆ تەرەفگیری تەواوەتیی دابڕانی تاکە لە ژینگەی کۆمەڵایەتی و لە هەوڵی گەڕانەوەیەتی بۆ سروشتە ڕاستەقینەکەی خۆی و ژیانکردنێتی بە تەنیایی!

بە لای “ڕۆسۆ”وە سروشتی مرۆیی هەڵگری خەسڵەتە نەرم و نیان و باشەکانی مرۆڤە، کە لە ڕێیەوە چاکەکاری و دادپەروەری و بەخشندەیی و لێبوردەیی دێتە دەرێ، لێ ژینگەی کۆمەڵایەتی و دەوروبەر ناهێڵن ئەم خەسڵەتانە تێیدا بە زەقی بمێننەوە و لەبری ئەوەوە تۆوی چاوچنۆکی و ڕکابەری و خۆپەرستی و ستەمکاری تیا دەچێنن

بەڵام ئایا ئەمە بەو شێوەیەیە؟ بێگومان نەخێر، خودی ڕۆسۆ لە چەندین شوێندا و لە بەشێکی زۆری کتێبەکانیشیدا ڕێک پێچەوانەی ئەو تەرزە ڕوانینە ئیشی کردووە. بە لای “ڕۆسۆ”وە سروشتی مرۆیی هەڵگری خەسڵەتە نەرم و نیان و باشەکانی مرۆڤە، کە لە ڕێیەوە چاکەکاری و دادپەروەری و بەخشندەیی و لێبوردەیی دێتە دەرێ، لێ ژینگەی کۆمەڵایەتی و دەوروبەر ناهێڵن ئەم خەسڵەتانە تێیدا بە زەقی بمێننەوە و لەبری ئەوەوە تۆوی چاوچنۆکی و ڕکابەری و خۆپەرستی و ستەمکاری تیا دەچێنن. ڕۆسۆ بۆ ئەوەی مرۆ لە سیفاتە خراپ و شەڕەنگێزییەکان دوور بکەوێتەوە، هانی دەدات بگەڕێتەوە بۆ ئەو زەخیرە چاکەکارییەی کە هەیەتی، هەوڵ دەدات ئەمە بیری مرۆ بخاتەوە تاکوو لە ژینگە کۆمەڵایەتییە خراپەکەدا نقوم نەبێت و هەقیقەتی خۆی لەبیر نەچێتەوە. بە واتایەکی تر ڕۆسۆ هەوڵ دەدات ئێمە لە چاکەکاری و ڕەسەنێتی نزیک بخاتەوە و لە سەپێنراوی دەرەکی و دژە مرۆیانە بمانپارێزێت. ئەو دەزانێت کە ئێمە ناتوانین بگەڕێینەوە بۆ دۆخی سروشتی خۆمان، بەڵام ئەم پێداگری کردنەی لەسەر بە باڵا زانینی ئەو دۆخە، لە پێناوی هێشتنەوەی تۆوی خۆبوونە لەنێو ژینگەیەکدا کە ڕقی لەو تۆوەیە و دەیەوێ بە هەر جۆرێک بووە نەیهێڵێت.

      ڕوونکردنەوەی چەند لێڵی و ناڕوونییەک

کاتێک کۆی نووسینەکانی ڕۆسۆ دەخوێنینەوە، هەر لە نامەکەیەوە دەربارەی زانست و هونەر، تا دەگاتە کتێبە سەرەکی و گرنگەکانی، بە تایبەتی هەردوو کتێبی: (پەیمانی کۆمەڵایەتی)⁴و (ئێمیل)، درک بەوە دەکەین کە لای ڕۆسۆ سروشتی مرۆیی و دۆخە سروشتییەکە کراونەتە سێ بەشی سەرەکییەوە، ئەم سێ بەشەش سێ ڕەهەندی جیاواز و لەگەڵ ئەوەشدا بەیەکەوەبەستراویان هەیە، ئەوانیش:

یەک/ جیهانی دەرەکی (سروشتی دەرە مرۆیی):

هەموو ئەو کارکرد و وێنا دەرە مرۆییانە دەگرێتەوە کە ‌لە گەردووندا هەن، بە ئاسمان و زەوییەوە، بە ژینگە و ئەستێرە و مانگ و خۆر و ئاو و هەواوە، بە شار و دێهات و بیابان و تاڤگە و ڕووبار و…. هتد. ئەوەی کە بە شێوەیەکی بابەتییانە و بە پشت بەستن بە هەستەکانی بیستن و بینین و بەرکەوتنەوە مرۆڤ لێیان تێدەگا و دەکەوێتە ژێر هەژموونیانەوە، دواجاریش ئەم سروشتە گەردوونییە دەرە مرۆییە ڕۆڵی کاریگەر دەبینێت لە دیاریکردنی ڕوانین و ئایدیا و وێناکردنەکانی ئێمەدا بۆ جیهان و دەوروبەرمان.

دوو/ جیهانی ناوەکی (سروشتی ناوەکییانەی مرۆ):

بریتییە لە حەز و ئارەزوو و خولیا ناوەکییەکان و هەموو ئەو تێرمە چاکانەی کە لە ناخی مرۆڤدا هەن، وتمان چاک، ئاخر ڕۆسۆ پێی وایە مرۆڤ بە سروشت چاکەکارە و خواستی شەڕەنگێزی و خراپەکاری تیا نییە، کە ئەمە ڕێک پێچەوانەی ڕوانینەکانی “هۆبز”ە⁵، کە پێی وایە مرۆڤ بە سروشت شەڕەنگێزە و دەبێ لە ڕێی پەروەردە و سیستەمێکی توندەوە، بەرەو چاکەخوازی ئاڕاستە بکرێت. 

ئەم جیهانە ناوەکییەی کە ڕۆسۆ باسی دەکات، بنەمای سەرەکیی پەروەردەیەکی دروست و پێکەوەژیانێکی شایستەی مرۆڤەکانیشە لەگەڵ یەکدی. مکوڕبوونی ڕۆسۆ لەسەر زەرورییەتی پاراستنی ئەم جیهانە ناوەکییەوە و هێشتنەوەی بە باڵادەستی، هۆکاری سەرەکیی زۆرێک لە هەڵەتێگەیشتن و بەدحاڵیبوونەکانە سەبارەت بە فەلسەفە و دونیابینییەکەی.

سێ/ جیهانی کۆمەڵایەتی (سروشتی کۆمەڵایەتییانەی مرۆ):

بۆ شیکردنەوەی ئەم تێرمە ناڕوون و لێڵە، “ڕۆسۆ” پەنا دەباتە بەر مێژوو، مێژووی دێرین و مرۆی چاخە سەرەتاییەکان. لەوێوە نموونە و بەڵگە و پاڵپشتییەکانی دێنێتەوە و ئیشی لەسەر دەکات. ئەو لەو بڕوایەدایە گەلانی دێرین و مرۆی سەرەتایی کاتێک بەرکەوتن و پەیوەندییان لەگەڵ یەکدی زیادی کرد، ناچاربوون لە پێناوی پاراستنی گیانی یەکدیدا و بۆ دەستەبەرکردنی ئەمنییەت و ئارامییەکی جوزئی، دەستبەرداری بەشێک لە تایبەتمەندی و خواستەکانی خۆیان بن و پێکەوە پەیمانێک ببەستن، کە ڕۆسۆ خۆی ناوی لێدەنێت: (پەیمانی کۆمەڵایەتی). بەمەش سروشتی مرۆیی ڕوخسارێکی کۆمەڵایەتییانەی لەخۆگرت. ئەم ڕوخسارە سەرەتاییە ڕوخسارێکی پاک و بێکێشە بوو، چونکە بەرمەبنای خواستێکی ئازاد و پەیمانێکی خۆویستانە بوو، لە پێناو گەشەدان بە ژیاری مرۆییدا، مرۆڤ لەم قۆناغەدا باشترین ساتەکانی ژیانی لە مێژووی خۆیدا ئەزموون دەکرد، تاکەکانی ئەو کۆمەڵگا سەرەتاییانە دووربوون لە چاوچنۆکی و ئیرەیی و ڕق لێبوونەوە، هەموویان دڵسۆزانە بەرگرییان لە یەکدی دەکرد و بەتەنگ غەمی گشتییەوە بوون؛ بەڵام دواتر و لە ڕێی گەشەسەندنی مێژووییەوە، زۆرێک لە خاڵەکان و بنەما سەرەکییەکانی نێو ئەو پەیمانە سروشتییە کۆمەڵایەتییە ژێرپێ خران. ئیدی خاوەندارێتی تایبەت و هێز و سامان بوون بە هەڕەشەیەکی جدی بۆ سەر ئەم پەیمانە و تەنانەت بۆ سەر سروشتە پاکەکەی مرۆڤیش. ڕۆسۆ لە ڕێی گەڕاندنەوەی خوێنەرەوە بۆ سەرەتاکانی ئەم پەیمانە، دەیەوێت ئەوە بسەلمێنێت کە ئەو دژی کۆمەڵایەتیبوون نییە، بەڵکوو لە هەوڵی پاراستنی پەیمانە کۆمەڵایەتییه سەرەتاییەکەدایە. ئاخر بەلای ئەوەوە هۆکاری زۆرێک لە کێشەکانی دونیا، دوورکەوتنەوە و لادانە لە بنەما سەرەکییەکانی ئەو پەیمانە کۆمەڵایەتییە. خاڵی هەرە گرنگی ئەو پەیمانەش (هاوبەشیی و هاوغەمیی)ە کە لێیەوە ئیدی تۆوی خۆپەرستی و تەقەلا بۆ خاوەندارێتی و خواست بۆ بە کۆیلەکردنی ئەوانی دی، لە ناودەبات. ئەم هزری هەرەوەزییە، ئەم هاوبەشی و هاوغەمییە دەبێتە هەوێنی زۆرێک لە فەلسەفە و ڕێبازەکانی دواتر، بەتایبەتی لای بیریار و توێژەر و فەیلەسوفانی ڕەوتی مارکسیزم، تەنانەت خودی مارکس خۆیشی لەمەدا گەڕاوەتەوە سەر ڕۆسۆ.

لەنێوان ئەو سێ بەشەدا کە ئاماژەمان پێکرد، ناکرێت بەشێکیان جیا بکەینەوە و تەعمیمی بکەینە سەر بەشەکانی دی. ئەم سێیە بۆ تەواوکردنی تێگەیشتنمان لە ڕۆسۆ یاریدەمان دەدەن و لە هەڵە خوێندنەوە و هەرزە ڕاڤەیی بە دوورمان دەگرن. چونکە هیچ کام لەم بەشانە بە تەنها زامنی تێگەیاندن ناکەن، بەڵکوو دەبنە زامنی بەدحاڵیبوون.

ئەوەی “ئێمیل” بە ئێمەی بەخشیوە، گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی و بنەڕەتییە لە سیستەمی پەروەردەکردندا، بەوەی کە تاک تێیدا هەم پەیوەست بێت بە بەرپرسیارێتییە کۆمەڵایەتییەکانییەوە و هەمیش پارێزگاری لە مانەوەی جیهانە ناوەکییەکەی خۆی بکات بە پاکێتی. لە یەککاتدا هەم بەخشەر بێت و هەمیش وەرگر

               ئێمیل چی بە ئێمە بەخشی؟

لە کۆتاییدا دەشێت ئەو پرسیارە لە خۆمان بکەین، کە ئاخۆ ئێمیل چی بە ئێمە بەخشی و چی گۆڕانێکی لە بونیادی پەروەردەییی ئێمەدا دروست کرد؟ بۆ وەڵامی ئەمە، دەتوانین بگەڕێینەوە بۆ مێژووی پەروەردە و دۆخی پەروەردە لە پێش “ڕۆسۆ” و بەراوردکردنی بە سەردەمی دوای ئەو. بێگومان ڕۆسۆ لە ڕێی “ئێمیل”ەوە دابڕانێکی ئەپستمۆلۆژی گەورەی دروست کرد لەگەڵ سەردەمە تاریکەکاندا، تانانەت لەگەڵ فەلسەفەی نوێی ئەوروپی و چاخی ڕێنسانیشدا. گرنگترین کارێک کە “ڕۆسۆ” هێنایە نێو پەروەردەوە، کەنارخستنی ئەو تێڕوانینە باوە بوو کە پێی وابوو مرۆڤ بە سروشت شەڕەنگێزە و دەبێت لە ڕێی هێزی پەروەردە و سەپاندنی سزاوە، ملکەچیی یاساکانی دەوڵەت و کۆمەڵگە و ئایین بکرێت و تۆوی چاکەکاری لە ناخیدا بچێنرێت. “ڕۆسۆ” هات و ئەمەی بەتەواوی ڕەتکردەوە، ڕوانینێکی نوێی بەرجەستە کرد و مرۆی کرد بە ناوەندی خێر و چاکە و کۆمەڵگەشی کرد بە هۆکاری دروستبوونی خراپەکاری. سیستەمی پەروەردەی ڕۆسۆ، دژی بەکارهێنانی ئایدۆلۆژیا و بیرۆکە و نەریتە گشتییەکانە لە پرۆگرامی خوێندندا و بەلای ئەوەوە منداڵ دەبێت سەرپشک و ئازاد بکرێت لە هەڵبژاردنی ئەو بیروباوەڕ و ڕێبازانەی کە بەلایەوە پەسەندن، هەروەک چۆن سەرپشکشیش بکرێت لە ڕەتکردنەوە و نەخوێندنەوەیاندا. ئەمە جگە لە قەدەغەکردنی لێدان و سەپاندنی ئەزبەرکردن. لەمەوە تێدەگەین کە ئەوەی “ئێمیل” بە ئێمەی بەخشیوە، گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی و بنەڕەتییە لە سیستەمی پەروەردەکردندا، بەوەی کە تاک تێیدا هەم پەیوەست بێت بە بەرپرسیارێتییە کۆمەڵایەتییەکانییەوە و هەمیش پارێزگاری لە مانەوەی جیهانە ناوەکییەکەی خۆی بکات بە پاکێتی. لە یەککاتدا هەم بەخشەر بێت و هەمیش وەرگر، فێربوون و خوێندنەوە و تێهزرینی ئازدانەتر و کراوەتر بێت بە ڕووی خۆی و بە ڕووی جیهانیشدا. لە ڕێی ئێمیلەوە ئێمە دەتوانین گوێبیستی بانگەوازی ویژدان بین(بە دەربڕینە هایدیگەرییەکەی)، لە ئەمانەش گرنگتر گەیشتنە بە ئازادییەکی بێخەوش و ڕەسەن. ئازادییەک کە تەنها لە ڕێی گەڕانەوە بۆ جیهانی ناوەکیی خۆمان و ڕێکخستنی شێوازی پەیوەندیمان بە جیهانی دەرەکییەوە دێتە دی.

         ترس لە  ئێمیل، ترس لە سروشتی مرۆیی

نەک تەنها لە سەردەمی “ڕۆسۆ”دا ، بەڵکوو لە سەردەمەکانی دواتر و تا دەگاتە ئێستامان؛ بیرۆکەکانی نێو ئێمیل و پەیمانی کۆمەڵایەتی هەمیشە ڕووبەڕووی ڕەخنە و بە نەفرەتکردن بوونەتەوە، بەردەوامییش وەک مەترسییەکی گەورە تەماشای ئەم بیرۆکانە کراوه. بۆچی؟ چونکە مرۆڤ بە گوێگرتن لە ناخی خۆی و گەڕانەوە بۆ جیهانی ناوەکی، بە ناڕاستەوخۆ دەکەوێتە جەنگێکی گەورەوە لەگەڵ دونیای دەرەخۆییدا، لە کاتێکدا ئایین و کولتوور و نەریت و یاسا و دەسەڵات ئەمەیان ناوێ و  دەیانەوێ لەبری ئەوە جێی خۆیان بکەنەوە و ببنە نوێنەری جیهانە ناوەکییەی مرۆڤ. بێگومان دروستبوونی نەوەیەکی وەها، کە دژی سەپێنراوە دەرەکییەکان بێت و هەوڵی بەخۆبوون بدات؛ کە ببێتە خودسەنتەر و ئیعاز لە ویژدان و هزری خۆیەوە وەرگرێت، نەک بە تەنها دەبێتە هەڕەشە بۆ سەر پێگەی ئێستای بتە سیاسی و ئایینی و فەرهەنگییەکان، بەڵکوو دەبێتە هەڕەشەیەکی جدیش بۆ سەر کەلەپوور و میتۆلۆژیا و مێژووی گۆڕدراوی هەزاران ساڵەش! لێرەوەیە کە ترس لە ئێمیل، ترس لە گەڕانەوە بۆ سروشتی مرۆیی دەبێتە ترسێکی دەستەجەمعی و بە کۆدەنگ ڕەت دەکرێتەوە، بەتایبەتی لەو کۆمەڵگایانەی کە هێشتاش لە ناواخنیاندا قۆناغی میتۆلۆژیا و تەوتەمییان تێنەپەڕاندووە و بە تەواوی دژی کرانەوە و بەرەو پێشچوونی کۆمەڵگەن.

پەراوێزەکان

The post ڕۆسۆ لە دەلاقەیەکی ترەوە appeared first on ژنەفتن.

پڕۆفیسۆر هیکس بەوە ناسراوە کە شارەزای سادەکردنەوەی پۆستمۆدێرنیزمە و دەیەوێت لە ڕێگەی زنجیرە وانەکانیەوە باشتر ئایدۆلۆجییەکە بناسێنێت.

شارەزای فەلسەفەی مۆدێرنی ئەوروپییە و لەسەر کانت و نیچە و مارکس بە فراوانی کاری کردووە و نووسینی هەیە. نووسەری پێنج کتێبە، لەنێویاندا (ڕوونکردنەوەی پۆستمۆدێرنیزم: گومانگەرایی و سۆسیالیزم لە ڕۆسۆوە تا فوکو)، (نیچە و نازیزم).

_ لە کتێبەکەتدا (ڕوونکردنەوەی پۆستمۆدێرنیزم: گومانگەرایی و سۆسیالیزم لە ڕۆسۆوە تا فوکۆ) بە شێوەیەک هیگڵت نیشانداوە کە هێزێکی گەورەی نائەقڵانی بووە و، فەلسەفەکەی لەمپەڕ بووە و بەردەوام بەرەو خراپ بوون ڕۆیشتووە لە بری ئەوەی ڕۆڵی هەبێت لە باشترکردنی دۆخی مرۆڤدا.

فەلسەفەی هیگڵ لەم چەند ساڵەی ڕابردوودا لە ئێران برەوی پەیداکردووە. ئایدیای سەرەکی ئەم برەوپێدان و بە گرنگی تەماشاکردنی فەلسەفەکەی ئەوەیە کە تێگەیشتن لە هیگڵ زۆر پێویستە بۆ کۆمەڵگەیەک کە بیەوێت لە کۆمەڵگەیەکی نەریتییەوە بپەڕێتەوە بۆ مۆدێرنیتە.

بۆیە لەم چاوپێکەوتنەدا پێمان خۆشە زیاتر ئاشنای دیدگاکانت بین بۆ هیگڵ.

پ: یەکەم پرسیارمان ئەو پرسیارەیە کە “بێنێدێتۆ کرۆچی” لە یەکێک لە کتێبەکانیدا پرسیبووی: “ئەمڕۆ چی شتێک لە فەلسەفەکەی هیگڵدا زیندووە و چی شتێکی مردووە؟”

ستیڤن هیکس: بەردەوام لەسەر ئاستێکی فراوان خواست و ئارەزوویەک هەیە بۆ سەرلەنوێ زیندووکردنەوەی فەیلەسووفە مەزنەکان. پاڵنەری سەرەکی ئەمەش هەژاری و بەتاڵی فەلسەفەی سەدەی بیستەمە، زۆرێک لە بزوتنەوە و باڵە گرنگە فەلسەفییەکان لەو سەدەیەدا گەیشتنە بنبەستێک و کۆتاییان هات. هەر بۆیە، نەوەی ئێمە بە گەڕانەوە بۆ مەزنەکان بەدوای ئەوەدا گەڕاوە ئیلهامی خۆی نوێ بکاتەوە، کە هیگڵیش یەکێکە لەوانە و بۆی گەڕاونەتەوە.

هیگڵ یەکێکە لەو بیرمەندە دیارانەی کە لەگەڵ سیاسەتی دەسەڵاتخوازیانەی ستەمکارانەدایە

پ: بە بۆچوونی تۆ هۆکاری دووبارە گەڕانەوە بۆ ئایدیاکانی هیگڵ چییە، هەروەها هۆکارچییە کە بەردەوام کۆشش دەکرێت ئایدیاکانی لەگەڵ قوتابخانەکانی ئێستادا بگونجێنرێت، کە خۆشت شوێنکەوتەی یەکێکیت لەو قوتابخانانە؟

ستیڤن هیکس: فەلسەفەی هیگڵ لە خانووێکی نوێکراوە دەچێت، بەشێکی مۆدێرنە و بەشێکی تری پێش مۆدێرنە، هەروەها بیرمەندێکی سیستەماتیکی بووە، ئەو بۆ هەموو پرس و کێشەکان بەڵگە و لێکدانەوەی بەهێزی هەبووە. بۆیە بیرمەندە هاوچەرخەکان بە نزیکەیی دەتوانن ئەو ڕەگەز و پارچانە لە نووسینەکانی هیگڵدا بدۆزنەوە کە بە گشتی یەکدەگرێتەوە لەگەڵ فەلسەفەکەی خۆیاندا و دەتوانن پێکەوەیان بگونجێنن.

دیدگای من لە ڕووی کۆمەڵایەتی، ئابووری و، سیاسییەوە لیبراڵە. بەڵام هیگڵ یەکێکە لەو بیرمەندە دیارانەی کە لەگەڵ سیاسەتی دەسەڵاتخوازیانەی ستەمکارانەدایە. بۆیە بەردەوام خوێندنەوەی نووسینی ئەو کەسانەی کە هەوڵ دەدەن خوێندنەوەیەکی نەرمتر بۆ هیگڵ بکەن، ئازارم دەدات و پێی پەست دەبم. بە گشتی ئەمە کاتێک ڕوودەدات و دەردەکەوێت کە تەفسیری بۆ پرسێکی دیاریکراوی سیاسی دەکرێت کە ئاماژەی پێ کردووە و دواتر تەفسیرکەرەکە ئەم پرسە دەباتە دەرەوەی چوارچێوە گشتییەکەی فەلسەفەی هیگڵ.

بۆ نموونە، ڕەنگە کاتێک هیگڵ دەخوێنیتەوە بەر ئەم دێڕەی بکەویت کە دەربارەی “خۆ-دۆزینەوەیە لە ڕێگەی ئازادییەوە”. سەرەتا کە دەیخوێنیتەوە، بە لاتەوە زۆر مۆدێرنە و هەست دەکەیت لە چوارچێوەیەکی سیاسی لیبراڵەوە قسە دەکات. بەڵام ئەگەر کەسێک لێکدانەوەیەکی قووڵ و ورد بۆ ئەم قسەیەی هیگڵ بکات تێدەگات کە مەبەستی ئەوەیە: تاک بە تەنها هیچ نییە و بەشێکە لە کۆمەڵ (The Collective)، چونکە ئیرادەی ئیلاهی لە ڕێگەی کۆمەڵەوە کار دەکات و خۆی ڕوون دەکاتەوە و، دەوڵەت وێنەیەکی ڕوون و مەنەفێستی ئیلاهییە.

بۆیە لە کۆتاییدا “خۆت بدۆزەرەوە” بە واتای ئەوە دێت “ئەوە بکە کە دەوڵەت پێتی دەڵێت” – کە ئەمەش ئاشکرایە دژە-لیبراڵییە و بەردەوام لە فەلسەفەی سیاسی هیگڵدا دەمێنێتەوە.

پ: ئەوەی دەربارەی هیگڵ جێگەی سەرنجە، ئەوەیە کە لەمڕۆدا شوێنکەوتە و موفەسیرە نوێیەکانی فەلسەفەی هیگڵ وابەستە نین بە لق و قوتابخانەیەکی دیاریکراو و تایبەتی فەلسەفییەوە (وەک ئەڵمانەکان و کیشوەرییەکان)، بەڵکو شوێنکەوتەی لق و قوتابخانە هەمەجۆرەکانن، بۆچوونت دەربارەی ئەم هەمەجۆرییە چییە؟

ستیڤن هیکس: ئەم بابەتە هەمیشە دەربارەی شوێنکەوتەکانی هیگڵ ڕاست و دروستە. لە سەدەی ١٩ زۆرێک لە ڕووسەکان پێیان وابوو لە ڕووی کولتووری ڕۆشنبیرییەوە دواکەوتوون و بەرەو دواوە دەڕۆن، بۆیە خۆیان گەیاندە ڕۆژئاوای مۆدێرن تاوەکوو شتێکی نوێ بۆ گەلەکەی خۆیان بهێننەوە. بۆ ئەوان ئەڵمانیا ڕۆژئاوا بوو.

بۆیە ڕۆیشتنە زانکۆکانی ئەڵمانیا و فەلسەفەی ئەڵمانیان لەگەڵ خۆیان بردەوە ڕووسیا – بە تایبەت فەلسەفەی کانت، فیشتە، هیگڵ و مارکس. هەموومان ئەنجامەکەی دەزانین و ئاگادارین ڕووسیای سەدەی ٢٠ چی ڕووسیایەک بوو.

هەمان شت بۆ ژاپۆنیش ڕاستە، کاتێک لە کۆتایی سەدەی ١٩ و سەرەتای سەدەی ٢٠ بە ڕووی ڕۆژئاوادا کرانەوە و دەیانویست مۆدێرنیزە ببن و نوێ ببنەوە.

زۆرێک لە ڕۆشنبیرەکانیان ڕۆیشتنە ئەڵمانیا و فەلسەفەی هیگڵیان لەگەڵ خۆیان هێنایەوە لە سووپادا پەیڕەویان کرد، ئەنجامەکەیشی ئەو دەسەڵاتخوازییە سته‌مکارییه‌ نەتەوەییە بوو کە لە نیوەی یەکەمی سەدەی بیستەم لە ژاپۆن گەشەی سەندبوو.

بە بۆچوونی من، بیرمەندانی ڕووس و ژاپۆنی لەجیاتی ئەوەی سوود لە فەلسەفەی فەیلەسووفانی ئەڵمانی ببین و لەگەڵ خۆیان بیهێننەوە، دەبوو کەڵک لە فەیلەسووفانی گەلانی تری ڕۆژئاوا ببینن، بە تایبەت فەلسەفەی ئینگلیزی و فەلسەفە ڕۆشنگەریی سکۆتلەندی، هەروەها ئەو بەشەی فەلسەفەی ڕۆشنگەرە فەڕەنسییەکان کە پەیوەندیدارە بە مۆدێرنیزمەوە و فەلسەفەیەکی بە کەڵکە.

هەمان شت جارێکی تر لە سەدەی ٢٠ دووبارە بوویەوە، کاتێک بیرمەندێکی وەک “ڕیچارد ڕۆرتی” لەدەست خاڵە لاواز و چارەسەرنەکراوەکانی فەلسەفەی شیکاری ماندوو دەبێت و بە دوای ئەڵتەرناتیڤ و جێگرەوەیەک دەگەڕێت تا شکستەکانی پێ چارەسەر بکات. بۆیە ڕۆرتی دەگەڕێتەوە بۆ هیگڵ و پۆست هیگڵییەکان. ئەنجامەکەیشی دیارە و بە ڕوونی لە پۆستمۆدێرنیزمی ئەمریکیدا دەردەکەوێت.

پ: زۆرێک لە لایەنگران و شوێنکەوتەکانی هیگڵ ئەو تێگەیشنە ڕەت دەکەنەوە کە پێی وایە هیگڵ ئەقڵگەرایەکی ڕادیکاڵ بووە، ئەمەش بەوە دەسەلمێت کە بگەڕێینەوە بۆ ئایدیا توندە و ڕەقەکانی دژ بە ئەقڵگەرایی. لە ڕاستیدا وا لێکدانەوە بۆ فەلسەفەکەی دەکەن کە دەکرێت وەک ئامڕازێک بۆ لێدان لە ئەقڵگەرایی سوودی لێ وەربگیرێت. تا چەند لەگەڵ ئەم بۆچوونەدایت؟

ستیڤن هیکس: پێویستە هەمیشە بەرامبەر فەیلەسووفە گەورەکان وردبین و بزانین چیان گوتووە، ئەوان کەسانی زرنگ و هۆشیاربوون و زانیویانە چی دەڵێن. هەمیشە کردەیەکی هەڵەیە ئەگەر بتەوێت بە دڵی خۆت لێکدانەوە بۆ نووسراوەکانیان بکەیت و بە خەیاڵی خۆت وا بیربکەیتەوە کە ڕوویان سپی دەکەیتەوە.

ئەمە بە تایبەت بۆ ئەو بیرمەندانە ڕاستە کە پێگە و مەکانێکی گەورە و فەندەمێنتاڵیان لە فەلسەفەدا هەبووە – بە تایبەت کاتێک پێگەکانیان بەردەوام جێگیر و نەگۆڕ بێت و ئایدیاکانیان لە کارەکانی بیرمەندانی دوای خۆیان ڕەنگدانەوەی هەبێت و دووبارە بووبێتەوە.

دەربارەی هیگڵ، شتێکی ئاشکرایە کە هیگڵ بە توندی هێرشی کردووەتە سەر ئەو لۆجیکەی کە لە ئەرستۆوە گەشەی کردووە و تا دەگات بە مۆدێرنیتە.

ئەوەشی بۆیە کردووە، چونکە دەیویست بڕوا بە دەرەسرووشت بهێنێت کە بە جۆرێک پاڵنەر و جوڵێنەرەکەی ڕۆحی بێت و، دیالێکتیانە گەشە بکات و کامڵ ببێت و نەتوانرێت لۆجیکیانە دەرببڕدرێت.

هیگڵ ژەهرە. مرۆڤناسی (ئەنترۆپۆلۆجی)یەکەی زۆر خراپ و شەرمەزارکەرە. بەڵام لە هەمووی ترسناکتر فەلسەفەکەیەتی

پ: لە ئێران شەپۆلێکی نوێی هیگڵی دروست بووە. نووسەران و ڕووناکبیران بە پاشخان و بۆچوونی سیاسی یان ئەکادیمی جیاوازەوە سەرقاڵی نووسین و وەرگێڕانی هەر بابەتێکی نوێن کە دەربارەی هیگڵ بێت. پێیان وایە کە دەتوانن لە ڕێگەی هیگڵەوە بە درووستی لە مۆدێرنیتە تێبگەن یان با بڵێین ڕێگەی هیگڵ ڕێگە درووستەکەیە بۆ تێگەیشتن لە مۆدێرنیتە و، دەکرێت فەلسەفەکەی یارمەتیدەرێکی باشتر بێت بۆ کەڵکوەرگرتن لە مۆدێرنیته. پێت وایە تا چەند ئەم بۆچوونە درووستە، ئایا هیگڵ هیچ شتێکی دەربارەی کولتوور و دەوڵەتە نائەروپییەکان گوتووە؟

ستیڤن هیکس: من دەستخۆشی لەو بیرمەندە ئازا و دلێرانە دەکەم کە تێدەکۆشن و زۆر دوورن دەڕۆن تا دەستیان بگات بە باشترین ئایدیاکان. ئەو ڕۆشنبیر و بیرمەندەی کە کولتووری فەرهەنگی خۆی بخاتە ژێر ڕەخنەوە و تەنها ئەوانە قبووڵ بکات کە خۆی سەربەخۆ بڕیاری لەسەر داوە و پێی ڕاستە، بە ڕاستی ئەمە نیشانەی بوونی ڕۆشنبیر و بیرکەرەوەیەکی ڕاستەقینەیە. هەروەها ئەمە نیشانەیەکی تری بوونی ڕۆشنبیری ڕاستەقینەیە کە هیواخواز بێت و ویستی ئەوەی هەبێت باشترین ئایدیاکانی کولتوورەکانی تر بهێنێت و لەناو کەلتوور و گەلی خۆیدا کەڵکیان لێ وەربگرێت.

بەڵام هیگڵ ژەهرە. مرۆڤناسی (ئەنترۆپۆلۆجی)یەکەی زۆر خراپ و شەرمەزارکەرە. بەڵام لە هەمووی ترسناکتر فەلسەفەکەیەتی. بە تێڕامان لەوەی کە بۆچوون و دیدگاکانی ئەو بەشێکە لە فەلسەفەی ئەڵمانی سەدەی ١٩ کە تێیدا کەسانی وەک کانت، هیگڵ، مارکس و نیچە تێیدا ڕابەر و سەرمەشق بوون. هەموو ئەوانە بەشێکن لە جیهانی مۆدێرن، بەڵام هەموویان پێکەوە دژی ڕۆشنگەریین و زانست و تەکنەلۆژیا دەخەنە ژێر گومانەوە، دژی سەربەخۆیی تاکن (تەنانەت نیچەش دژە)، دژی لیبراڵیەتن.

هەموو ئەمانە پێکەوە لە ئاستی جیادا هۆکارێک بوون بۆ گەشە و سەرپێ خستنی ئەو ڕژێمە دەسەڵاتخواز و ستەمکارانەی کە لە سەدەی ٢٠ سەریان دەرهێنا – بە هەموو فۆڕمە جیاوازییەکانییەوە، دەسەڵاتخوازی نەتەوەیی، سۆسیالیزمی نێونەتەوەیی و نێودەوڵەتی، فاشیزم – ئەم فەلسەفە دژە ڕۆشنگەرییە بەرپرسی یەکەمی مەرگی ملیۆنان مرۆڤ و بە هیلاکەت چوونی ژیانی ملیۆنان مرۆڤی تر بووە.

ئەوەی وای کردووە ئاڕاستەی جیهانی مۆدێرنی بەرەو سەرکەوتن بڕوات پەیوەستە بە دەستگرتن بە زانست، تەکنەلۆژیا، ئەقڵ، ئازادیی تاک، لیبراڵیەتی کۆمەڵایەتی و ئابووری، سیاسەتی دیموکراتی-کۆمارییانەوە. ڕیشەی هەموو ئەمانەش دەگەڕێتەوە بۆ قۆناغی پێش هیگڵ و فەلسەفەی دژە هیگڵی.

ئەو ڕۆشنبیر و بیرمەندانەی کە دەیانەوێت لە مۆدێرنیتە تێبگەن و لەگەڵ کۆنتێکستێکی ئێرانیدا بیگونجێنن: سەرەتا با بگەڕێنەوە بۆ فەیلەسووفە بەڕیتانی و سکۆتلەندییەکانی سەدەی ١٧ و ١٨، هەروەها شوێنکەوتەکانیان و فەیلەسووفانی فەڕەنسیی چەرخی ڕۆشنگەری. هەڵبەت ئایدیاکانیان بێ کەموکوڕی نییە، باشترکردن و پێداچوونەوە بەشێکە لە پڕۆژەی ڕۆشنگەریی-نوێ (Neo-Englightenment) کە نەوەی ئێستا کاری لەسەر دەکەن. سەرەڕای لاوازییەکانیان، بەڵام بوونە هۆکارێک بۆ سەرپێ خستنی جیهانی مۆدێرن و سەرکەوتنی. بۆیە ئەوە شوێنە درووستەکەیە کە دەبێت لێوەی دەست پێ بکەن.

The post لەباری هیگڵ و فەلسەفەکەی appeared first on ژنەفتن.

پرسیار/ ئایا بزووتنەوەی فێمینیستی لە کوردستان هاوتەریب بە سەردەم و کێشەکان چووەتە پێشەوە؟ ئەگەر نا، ئایا گرفتەکە گەورەیی ئاڵنگارییەکانە، یان درێغیی فێمینیستەکان، یان هۆکاری تری تایبەت بە کۆمەڵگای کوردیی؟

سیروان عەبدول/ ئەگەرچی بۆی هەیە من و تۆ تەواو کۆک نەبین لەسەر ئەوەی ئایا پێناسەی دیارییکراو و کۆنکرێتی فێمینیزم چییە و، ئایا چی چالاکییەک فێمینستییە، وە ئایا کێ دەکرێت وەک فێمینیست چاو لێ بکرێت، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا لە هەموو حاڵەتەکاندا ئەوە ڕۆشنە کە پەرچەکرداری فێمینیستیی لەناو کۆمەڵگای کوردییدا بە هیچ جۆرێک هاوکێش نییە لەگەڵ ئەو پلە زۆرە لە نادادپەروەریی و سەرکوتگەرییەی کە لەسەر بنەمای ئینتیمای ڕەگەزیی و جێندەر لەو کۆمەڵگایەدا هەیە.

لە کۆمەڵگای کوردییدا پاتریارکییەت بە شێوەیەکی ستراکتۆریی ئامادەیی هەیە کە بۆتە بەشێک هەم لە کۆمەڵگا و هەم لە دەزگای ئیدارەی سیاسیی. ئەمە بەو مانایەی کە ئیجماعێک یان دیسکۆرسێکی سێکسیستیی وا لەناو ژیانی کۆمەڵایەتیی و سیاسیی کۆمەڵگاکەدا هەیە کە فەزڵدانی ڕەگەزی نێر بەسەر ڕەگەزی مێدا، یان دانی دەرفەتی گەشەکردنی زیاتر بە پیاوان تا ژنان شتێک نییە سەرنج ڕابکێشێت یان پرسیار دروست بکات یان ناڕەزایەتیی بەدوای خۆیدا بهێنێت.

ئەوەی کە خێزانێک لە کوردستان ڕێگە بدات کوڕەکانی خێزان مافیان هەبێت دوای دەوامی قوتابخانە لەگەڵ هاورێکانیاندا ماوەیەک لە دەرەوە بمێننەوە بەڵام کچەکان ئەو مافەیان نەبێت، یان حکومەت سیاسەتی لێکدابڕینی ڕەگەزیی (Sex segregation) مومارەسە بکات و قوتابخانەی کچان و کوڕان لە یەکتر جیا بکاتەوە، یان مەلایەک زیادەڕۆیی شەفاهیی بکاتە سەر ئەو کچانەی جلی مەدەنیی لەبەر دەکەن و هانی هێرشکردنەسەریان بدات، یان تەنانەت کوشتنی ژنێک لەسەر ئەوەی پەیوەندیی ژێربەژێری لەگەڵ پیاوێکدا هەبووە، ئەمانە هیچیان پەرچەکردار و ڕەخنەیەکی وایان لەناو خەڵکەکەدا لێ ناکەوێتەوە و مەقبولییەتێکی گشتیی هەیە بۆیان.

بزووتنەوەی فێمینیستیی لە کوردستاندا بەداخەوە تا ئێستا لە فۆرمی بزووتنەوەیەکی پرۆتێستیی پچڕ پچڕدا هەیە و، قەت نەیتوانیوە وەک بزووتنەوەیەکی سۆشیاڵ ئامادەیی هەبێت.

لە بەرامبەردا، هەر پێداگرییەک لەسەر دادپەروەریی ڕەگەزیی و دەرفەتی یەکسان بۆ مەساری پیشەیی (Career)، یان مومارەسەی هەر ئازادییەک لە لایەن کچانەوە، کۆمەڵگا ئیستیفزاز دەکات و نائارامیی کۆمەڵایەتیی بەدوای خۆیدا دەهێنێت. بۆ نموونە ئەگەر کچ و کوڕێک لەسەر جادەیەک سەمایەک بکەن، سەماکردنی کچەکە کۆمەڵگاکە پڕ دەکات لە تووڕەیی و خەڵکەکەی دەخاتە ئامادەباشییەوە. بۆ ئەوەی لە کچێک قبوڵ بکرێت وەک گۆرانبێژانی میللی پیاو ئەویش ببێتە بەندبێژ، دەبێت باوکێک خۆی بکاتە قەڵغانی هێرش و تەشەرەکان بۆ سەری و، دەبێت حیزبێک بچێتە پشتی و، ئینجاش چەندین جار، یان هەر بۆ یەکجاریی، کۆڵی پێ دەدەن. بیهێنە پێش چاوی خۆت چەند نەشاز و قبوڵنەکراو دەبێت لە گوێی کۆمەڵگای کوردییدا ئەگەر کچێکی گەنج وەک هەر کوڕێکی تری گەنجی ئەو کۆمەڵگایە دانیشێت لەسەر فەیسبوک باسی موغامەراتە غەرامییەکانی خۆی بکات و، بە ئاخ و ئۆف گوزارشت لەوە بکات چەند حەزی لە کوڕە و چەند پێویستی بە نزیکبوونەوەیە لە ڕەگەزی بەرامبەر.

فێمینیزم سەبارەت بە دادپەروەیی، یەکسانیی و ئازادییە. ئەو نموونانەی سەرەوە نموونەی مومارەسەی ڕاستەوخۆی نادادپەروەریی و نایەکسانیی و بەستنەوەی ئازادیین لەسەر بنەمای ئینتیمای ڕەگەزیی.

ئەو زیهنییەتە پاتریارکییە سەرتاپاگیرە بە قیمەتی زۆر گران لەسەر کچان و ژنانی ناو ئەو کۆمەڵگایە کەوتووە. بەبێ ئیستیسنا زەربەتی لە کوالیتیی ژیانی هەموو کچان و ژنانی کۆمەڵگاکە داوە، زۆر جۆری ئازادیی لە هەموویان زەوت کردووە، دەرفەتی گەشەکردن و مونافەسەی یەکسانی لەگەڵ کوڕاندا لە بواری خوێندن و کاردا لێ سەندوونەتەوە، وە ژمارەیەکی زۆریانی موعەڕەز کردووە بۆ مامەڵەی خراپی خێزان و کۆمەڵگا و توندوتیژیی جەستەیی و دەرونیی بەرامبەریان، وە بۆ ژمارەیەکیشیان بە قیمەتی شێوانی جەستەیی و دەرونیی و تێکچوونی پرۆژەی ژیانیان، یان تەنانەت لێسەندنەوەی مافی ژیان تەواو بووە.

بگەڕێمەوە سەر ئەو بەشەی پرسیارەکەت کە ئایا فێمینیزمی کوردیی هاوتەریب لەگەڵ گرفتەکاندا چۆتە پێش. لێرەدا دەبێت دەست بخەمەسەر ڕاستییەکی تاڵ: لە چوارچێوەی ئەو دیسکۆرسە سێکسیستییە سەرتاپاگیر و سەرکوتگەردا کە باسم کرد، بەداخەوە لە سەردەمی نوێی کۆمەڵگای کوردییدا زەمینە بۆ هەڵکەوتنی بزووتنەوەیەکی فێمینیستیی لەناو قوربانییەکاندا نەبووە و، خودی ئەو ناحەقییانە نەبۆتە هۆی ئەوەی بزووتنەوەیەکی فێمینیستیی لەناو خەڵکە عاممەکەدا (A grassroots movement) بکەوێتەوە.

ئەمە ئاکامی درێغیی فێمینیستەکان نییە، بەڵکو ئاکامی ئەوەیە کە پلەی سەرکوتکردنەکە بە ئەندازەیەکە کە وزەی پەرچەکردار و خۆڕێکخستنی بە قوربانییەکان نەهێشتووە.

شتێک کە نەوال سەعداویی و فێمینیستەکانی وڵاتانی خۆمان نایبینن ئەوەیە کە موحەجەبە کردارێکە سەبارەت بە کۆنتڕۆڵی تاک. لە بەرامبەردا ئیمکانی ماکیاجکردن و لەبەرکردنی جلی نیمچەڕووت ڕێک یەعنی دەربازبوون لەو کۆنترۆڵە و بوونی ئەو کچە بە خاوەن ڕوخساری خۆی لە دەرەوەی ماڵ.

بزووتنەوەی فێمینیستی لە کۆمەڵگای کوردییدا لە جێگەیەکی ترەوە سەرپێ کەوتووە.. فێمینیزم لە کۆمەڵگای کوردییدا لە فۆرمە ڕیکخراوەییەکەیدا دوو سەرچاوەی هەیە و لە دوو سەردەمی جیاوازدا سەریان هەڵداوە.

یەکەم: شەپۆلێکی فێمینیزمی سۆشیالیستیی بوو کە دوای جەنگی جیهانیی دووەم و لە سەردەمی جەنگی سارددا لەو ڕێگەیەوە هات کە ئەو ناوچانەی لە کۆڵۆنیالیزم دەرباز ببوون و زۆر بزووتنەوەی ناشیوناڵیستیی تیایاندا سەریان هەڵدابوو کە بۆ سەربەخۆیی نەتەوەیی خۆیان کاریان دەکرد، لەوانە کورد و کوردستان، ئەو ناوچانە شەپۆلێک لە مارکسیزم و چەپگەرییەکی دژە-ڕۆژئاوا و خاوەن ئایدۆلۆجیایەکی عەلمانیی گرتنیەوە. ئەم شەپۆلە دۆزی ڕزگاریی ژن و ڕەخنە لە کۆمەڵگای پاتریارکیی کردە بەشێک لە تەرکیبەی ناوەندە شۆڕشگێڕەکان و حیزبە ”شۆڕشگێڕەکان”، وە بە بەشێک لە ئایدۆلۆجیا و سیاسەتیان.

لە دوای ڕاپەڕینی بەهاری (١٩٩١)-ەوە و دوای دروستبوونی قەوارەی نیمچەسەربەخۆی هەرێمی کوردستان، ئەم ڕەوتە لەسەر دەستی بزووتنەوەیەک لە کۆمۆنیزمی ئیلهام وەگرتوو لە چەپی ئێران بە گوڕێکی زۆر گەورەترەوە ئامادەییەکی زۆر بۆ فێمینیزم لە کۆمەڵگای کوردییدا پەیدا دەکەن.

دووەم: لە درێژەدا و لە سەردەمی نوێدا، بە کارکردی کۆچی خەڵکی کورد بۆ وڵاتانی ڕۆژئاوا و، بە کارکردی گەشەی ئامرازەکانی پەیوەندیی و بەرکەوتن و ئاشنابوون بە کولتووری تر، ڕەوتێکی فێمینیزمی لیبراڵ گوتاری فێمینیستیی ئامادە دەکات لە کۆمەڵگادا و فێمینیستە سۆشیالیستەکانیش دەبنە دەستپێشخەر تیایدا یان بەشێک لێی.

پەیوەنددارە لێرەدا ئاماژە بەوە بکەم کە هەر ئەم ئاشنابوونە بە دونیای دەرەوەی سنوورەکانی کوردستان زەمینەی ڕەخساندووە کچانێک دەست بۆ ئەوە ببەن پشت بکەنە چاوەڕوانییەکانی کۆمەڵگا و، ناسنامەی ئیندیڤیدواڵییانەی خۆیان مومارەسە بکەن و بەوەش، بەبێ ئەوەی مەبەستیان بێت، بە وەسیلەی ئیستیفزاز، تۆڵێڕانسی خەڵکی موحافەزەکار بۆ بوونی کچان بە تاکی سەربەخۆ و، تۆڵێڕانسیان بۆ بەشداریی کچان لە فەزای گشتیی دەرەوەی ماڵدا زیاد بکەن. نموونەی ئەمە دەکرێت کچانی گۆرانییبێژ بە ستایڵی ڕۆژئاوایی و مۆدێلیستەکان بن.

بەڵام هەرچییەک بێت، بە شێوەیەکی گشتیی بزووتنەوەی فێمینیستیی لە کوردستاندا بەداخەوە تا ئێستا لە فۆرمی بزووتنەوەیەکی پرۆتێستیی پچڕ پچڕدا هەیە و، قەت نەیتوانیوە وەک بزووتنەوەیەکی سۆشیاڵ ئامادەیی هەبێت. دیارە ئەمە هیچ درێغییەکی ئەو کەسانەی تیا نییە کە دۆزی سەرکوتکراویی ژنانیان پێ گرنگە و کاری لەسەر دەکەن. ئەمە زیاتر دەرکەوتە و ئاکامی سروشتیی ئەو واقیعەیە کە وتم فێمینیزم لە کوردستان بزووتنەوەیەکی لەناو خەڵکە عاممەکەی قوربانیی دەستی پیاوسالارییدا بەدوای خۆیدا نەهێناوە. بۆیە بە ناچاریی هەر لە فۆرمی ئاکسیۆن و کەمپین و پرۆتێستی نابەردەوامدا ماوەتەوە کە کەسانێکی فێمینیستی جیددی سەر بە چینی ناوەڕاست دەستپێشخەریی بۆ دەکەن.

مەسەلەی ئەوەی کە ژمارەیەک لە چالاکوانان و ئەکادیمیستانی بوارەکە لەناو حیزبی سیاسیی دەسەڵاتداردان و وەک کارێکی حیزبیی لە بوارەکەدا بەشدارییان هەیە، یان وەک بەشێک لە کارمەند یان ڕاوێژکاری دەزگا و ئۆرگانی حکومەتیی بەشدار دەبن، ئەمە قسەی زیاتر هەڵدەگرێت و ئەگەر لە درێژەی قسەکردنەکانماندا پێویستی کرد دەچینەوە سەری.

هەر سەبارەت بە هێرشەکانی پیاوسالاریی بۆ سەر ژنان گرنگە ئەوە ئاماژە بۆ بکرێت کە کۆمەڵگای کوردیی جگە لەو تایبەتمەندییە پیاوسالارییەی کە لە زەمەنێکی کۆنەوە بۆی ماوەتەوە، ئەوا لە دوای دروستبوونی کۆمارێکی ئیسلامییەوە لە ئێراندا و، گەشەی ئیسلامی سیاسیی لە دونیای عەرەبییدا، ڕەوتێکی ئیسلامی سیاسیی بە سروشت کۆنەپارێز و دژە ژن ناوچەکەی گرتۆتەوە، کە لە ئێستادا داهات و ڕزق و مەعاش و خۆژیاندنی سەدان سیاسەتکاری کرێگرتەی وڵاتانی دەوروبەر و، هەزاران پیاوی ئاینیی و مەلا و ئەندامی حیزبە ئیسلامییەکان کەوتۆتە سەر گەشەپێدانی ئەو ڕەوتە کۆنەخوازە.

ڕەوتی ئیسلامییزم، بە ڕای من، لە سی ساڵی ڕابردوودا زەربەتی زۆر گەورەتری لە ژیانی کچان و ژنانی ناوچەکە داوە تا ئەو پیاوسالارییەی چەند سەد ساڵە کولتووری کۆمەڵگای کوردیی بە خۆی ڕەنگرێژ کردووە. ئەم ڕووەی دۆزی ژنانیش ئەگەر ویستت لە درێژەی ئەم گفتۆگۆیەدا دەگەڕێینەوە سەری.

پرسیار/ باسی مۆدێلیستەکانت کرد، بۆیە پێش ئەوەی ئەو باسە تێپەڕێنین دەمەوێت پرسیارێک لەو بارەیەوە بکەم. فێمینیستەکان لە پرسی مۆدێلیستەکاندا ڕای جیاوازیان هەیە. زۆرێکیان وەکوو بەکاڵاکردنی ژنان لێی دەڕوانن. لە بەرامبەردا فێمینیستە لیبراڵەکان وەک فراوانبوونی ئازادی ژنان سەیری دەکەن و بە پۆزەتیڤ هەڵیدەسەنگێنن و بە فۆرمێکی خەباتی فێمینسیتی دەزانن. بەڵام ئایا هەر بە ڕاست ئەم فۆرمە لە مەساری پیشەیی، خەباتێکی فێمینیستییشە؟ تۆ چۆن ئەو دۆزە دەبینیت؟

سیروان عەبدول/پێم خۆشە ئەگەر ڕێگە بدەیت بە درێژیی وەڵامی ئەم پرسیارەت بدەمەوە چونکە ناڕۆشنیی زۆر هەیە لەم دۆزەدا.

یەکەم شت قسەیەک سەبارەت بەوە بکەم کە دەوترێت ئەوەی مۆدیڵیستەکان دەیکەن بەکاڵاکردنی ژنانە یان سێکشواڵیزەی لەشی ژنانە و، هەندێك دەیشوبهێنن بە موحەجەبەکردن و دەڵێن چی ڕووتبوونەوەی لەشی ژن، چی داپۆشینی، هەردووکی یەک کردارە و هیچ جیاوازییەکیان نییە.

هەر تەنها لە پێناو وردەکاریی و لە پێناو ئەوەی بزانین باسی چی ئارگیومێنتێک دەکەین، پێم باشە جیاوازییەک بکەین لەنێوان «بەکاڵاکردنی لەش» و«بەکەرەستەکردنی لەش»-دا. بەکاڵاکردنی لەش دەکرێت ئەوە بێت کە  کە وەک کاڵایەک، قیمەتێک لە بەرامبەر بەکارهێنانیدا وەردەگیردرێت، بۆ نموونە لەشفرۆشیی. بەڵام بە کەرەستەکردنی لەش واتە ئیختیزالکردنی ئینسانی مێ بۆ کەرەستەیەک بۆ سێکس و، نەبینی ئەوەی کە باس لە ئینسانێکی خاوەن هەست و نەستە کە توانایی ئەوەی هەیە ڕای هەبێت لە سێکسواڵیتیی خۆیدا. بۆ من ڕۆشنە کە تۆ ئەمەی دووەمیانت مەبەستە.

ڕەخنەی بەکەرەستەکردنی ژنان و سێکسواڵیزەی لەشی ژنان زۆر لە ئەدەبییاتی فێمینیستیی ڕۆژئاوادا بەرچاو دەکەوێت، بەڵام ئەوەی کە بێیت ئانالۆجیی بکێشیت لەنێوان ماکیاجکردن و ڕووتبوونەوە لەلایەک و، موحەجەبەکردن لەلایەکی تر و، بڵێیت هەردووکیان هەمان کردارن، ئەوە لە ڕۆژهەڵات زیاتر نەوال سەعداویی زۆر دووبارەی دەکردەوە و، لە لایەن ژمارەیەک لە فێمینیستەکان و ڕۆشنبیرانەوە وەک تێزێکی تیژبین و وەک ڕەخنەیەکی گرنگ و ڕادیکاڵ سەیری دەکرێت و دەوترێتەوە.

ڕاستت دەوێت من هەر جارێک ئەو ئارگیومێنتە لەناو ناوەندی ڕۆشنبیریی و ئەدەبییاتی فێمینیستیی وڵاتانی خۆماندا دەبینم بەشێکی چاک خەمبار دەبم. هەم لەبەر ئەوەی ڕەخنەی بە ئۆبجێکتکردنی ژنان و سێکسواڵیزەی لەشی ژنان لە سیاقی وڵاتانی ڕۆژئاوادا ڕەخنەیەکە لەناو دیبەیتێکی جیاتر و لە کۆنتێکستێتی جیاتردا. لە ڕۆژهەڵات دۆزی فێمینیستیی تەحەدییاتی جیاوازتری لەبەردەمدایە و، جلی نیمچە ڕووت و وروژێنەری ژنان کارکردی جیاوازتر لەسەر ئەو دۆزە دادەنێت. هەمیش لەبەر ئەوەی شوبهاندنی ماکیاجکردن بە موحەجەبە و وەسفکردنی هەردوو حاڵەتەکە وەک بەکەرەستەکردنی ژنان، خۆی سەیرکردنی ژنانە وەک کەرەستەی سێکس. لە درێژەدا بۆ سەلماندنی ئەم تێزە قسەیەکی زیاتر دەکەم.

سەمای کچێک لە یانەیەکی شەوانەدا پێداگرییە لەسەر بڕێکی زیاتر لە ماف و ئازادیی ژنان تا بەشداریی کچە ئەکتەرێک لە درامایەکی تەلەڤزیۆنییدا.

سەرەتا با دەست بخەمە سەر جیاوازییەکی جەوهەریی لەنێوان ڕووتکردن و سێکسواڵیزەی لەشی ژنان لەلایەک و، موحەجەبەکردنی لەشی ژنان لەلایەکی تر. شتێک کە نەوال سەعداویی و فێمینیستەکانی وڵاتانی خۆمان لەو بە یەکتر شوبهاندنەدا نایبینن ئەوەیە کە موحەجەبە کردارێکە سەبارەت بە هەوڵی کۆنتڕۆڵی تاک .. سەبارەت بە هەوڵی سنووردارکردنی فرسەتی ئەوەی کە کچێک بتوانێت ژیانێکی ئازاد و سەربەخۆ بژی .. سەبارەت بە کۆنتڕۆڵکردنی «موڵک»ێکی خێزان و ڕێگرتن لەوەی بتوانێت بچێتە دەرەوەی ماڵ و ببێتە تاکێکی خاوەن خۆی و، لە کۆنترۆڵی خێزان دەرچێت. لە ئەدەبییاتی مۆدێرنی فێمینیزمدا ئەم پێشگرتنە لە تاکی مێ و ڕێگەگرتن لەوەی خۆی بڕیارەکانی خۆی بدات، بە کۆنتڕۆڵی کۆمەڵایەتیی نێگەتیڤ (Negative social control) ناو دەبرێت. بەڵام لە بەرامبەردا سەیرکە، ئەوەی کە کچێک لە فۆرمی مۆدێلیستێک یان گۆرانیبیژێک یان تەنانەت سەماکەرێکی خۆجوانکەری کەناڵە تەلەفزیۆنییەکان یان هەر فۆرمێکی تردا بتوانێت لەناو ناوەندێکی پڕ لە پیاوی غەریبە بە خێزاندا بێت و لەوێ لیبراڵییانە ڕەفتار بکات، ئەوە ڕێک یەعنی دەربازبوون لە سۆشیاڵ-کۆنتڕۆڵی نێگەتیڤی خێزان و کۆمەڵگای دەستوپێگری کۆنسەرڤاتیڤ و، بوونی ئەو کچە بە خاوەن ڕوخساری خۆی لە دەرەوەی ماڵ .. ڕێک یەعنی ڕەخسانی فرسەتی گەشەکردن بەرەو شەخسییەتێکی سەربەخۆ و و ڕەها لە کۆتوبەند.

بۆ ئەوەی جیاوازیی جەوهەریی نێوان ڕووتکردن و موحەجەبەکردنی لەشی ژن ڕۆشنتر ببینیت، دەکرێت بەم شێوەیە بیڵێم: ئەگەر ژنێک خۆی، یان خاوەن کۆمپانیایەک لەشی ڕووتی ئەو ژنە لە ڕیکلامێکی بازرگانییدا بە کار دەهێنێت، ئەوا ئەوان ناڕاستەوخۆ دەڵێن لەشی ژن کەرەستەیەکە کە ئاساییە ژنەکە بە ئیرادەی خۆی بە کاری بهێنێت و کۆمەڵگا هیچ دەخالەت لە بەکارهێنانی ئەو کەرەستەیەدا نەکات. بەڵام لەبەرامبەردا، ژنێك کە لەڕووی ئایدۆلۆجییەوە لایەنگری موحەجەبەیە و خۆی موحەجەبە بە کار دەهێنێت یان پیاوێک موحەجەبەی پێ دەکات، ئەوا ئەوان ناڕاستەوخۆ دەڵێن لەشی ژن کەرەستەیەکە کە ئاسایی نییە ژنەکە بە ئیرادەی خۆی بە کاری بهێنێت و، کۆمەڵگا مافی هەیە دەخالەت لە بەکارهێنانی ئەو کەرەستەیەدا بکات. هیوادارم ئێستا جیاوازییەکە ڕۆشن بێت.

مێژووی ئایدیای حیجاب سەبارەت بەو کۆنترۆڵەیە. بۆیە شوبهاندنی خۆڕازاندنەوە و خۆڕووتکردنەوە بە حیجابکردن یان حیجاب پێکردنی ژنان لێکدانەوەیەکی ڕیتۆریکیی بێ پۆینتە، وە لێکدانەوەیەکی بێئاگایە لە مێژوو.

ئەوانەی نیشانەی یەکسان دادەنێن لەنێوان ئەم بەکەرەستەکردنەدا لەگەڵ ئەو ڕوانگە کەرەستەییەی لەناو موحەجەبەکردندا هەیە بۆ لەشی ژن، ئەوەندە ڕووکەشانە ئەو دوو جۆرە لە ڕەخنەی بەکەرەستەکردنە بەرامبەر یەک دەکەنەوە کە نابینن ئەو دوو ڕەخنەیە لە ئەسڵدا دوو خاڵی دەستپێکردنی جیاوازیان هەیە. ئاخر ڕەخنەی فێمینیستیی لە بەکارهێنانی لەشی ژن، بۆ نموونە لە ڕیکلامدا، ئەوەیە کە ئەوە بەکەرەستەکردنێکە کە کارکردی نێگەتیڤی دەبێت لەسەر دەروونی ئەو کچە یان کچانی تر، بەڵام کۆنترۆڵکردنی یان کۆنترۆڵبوونی ئازادییان نییە. لەبەرامبەردا، ڕەخنەی فێمینیستیی لە حیجاب ئەوەیە کە ئەوە بەکەرەستەکردنێکی ژنانە کە ڕاستەوخۆ مومارەسەی کۆنتڕۆڵکردنی ئازادییانە.

شتێک کە شایان بە ئاماژەپێکردنە لێرەدا ئەوەیە کە ئەگەر وردبیتەوە لە هۆکاری ئەوەی بۆچی ئەو دوو جۆرە جیاوازە لە ڕەخنەی ”بەکەرەستەکردن” لە زیهنی نەوال سەعداویی و هاوڕایانییدا تێکەڵ دەبێت و لایان دەبێت بە یەک، دەبینیت کە تەنانەت ئەو کەسە ڕەهایانەش لە نۆرم و بەهاکانی کولتووری عیففەتخوازیی و سێکس-نەفرەتیی، لاشعوریان بێبەریی نییە لە کارکردی ئەو کولتوورە. سەیرکە هیچێک لەو حاڵەتانەی دەشوبهێنرێن بە موحەجەبە و بە داپۆشینی لەشی ژنان، هیچیان سەبارەت بە خاوەندارێتیی کۆمەڵگا بۆ سێکسواڵیتیی ژنان نین. زۆربەی حاڵەتەکان حاڵەتی ئارەوزمەندانەی ڕابواردن و سێکس و پارەپەیداکردن و خۆجوانکردنی کچانن لە پێناو زیادکردنی جازبییەتی سێکسیی خۆیاندا. ئەگەر ڕەخنەی تۆ لەم سیاقەدا ئەوە بێت کە لەو جۆرە ڕابواردنەدا ژنەکان کەرەستەی سێکسیی پیاوەکانن، ئەوا بێئەوەی خۆت بزانیت، کەشفی دەکەیت کە تۆ ڕوانگەیەکی وات بۆ سێکس و تێکەڵبوون هەیە کە چێژبینینی پیاو لە جەستەی ژن وەک کارێکی ناپەسەند سەیر دەکەیت. ئەوە ئارگیومێنتکردنە بە بەهاکانی ئەو دیسکۆرسە سەرتاپاگیر و باوە پاتریارکاڵ و کۆنسەرڤاتیڤە کە کەسەکان تیایدا هەموو کۆکن لەسەر ئەوەیکە حەزکردن لە سێکس و تێکەڵبوونی سێکسیی کچان و کوڕان ڕەفتارێکی قێزەون و نامەرغوبە.

زۆر کەس ئاوا بەم شێوەیە «حەزی سێکسیی» و «بەئۆبجێکتکردنی ژنان»یان لێ تێکەڵ دەبێت و بەناوی بەکەرەستەکردنەوە ڕەخنە ڕووبەڕووی مومارەسەی بێ جڵەوی حەزی سێکسیی دەکەنەوە و، حەزی سێکسیی وەک خویەکی بێزراو مامەڵەی لەگەڵ دەکەن. ئەوە ڕێک بارگاوییبوونە بە کولتووری عیففەت. سەیری، بێهۆکار نییە زۆرجار لایەنگرانی مافەکانی ژنان چەمکی «سێکسیزم» لە نووسین و لێدوانەکانیاندا بە هەڵە بە کار دەبەن. وەک وەسفێکی ڕەخنەگرانە بۆ ئەو حاڵەتە بە کاری دەهێنن کە مەسەلەکە سێکس و چێژبینینی پیاوە لە لەشی ژن، لە کاتێکدا چەمکی «سێکسیزم» چەمکێکە کە وەسفی حاڵەتێکی تەواو جیاواز دەکات کە هیچ پەیوەندیی بە لەشی ژن و سێکشواڵیتییەوە نییە.

ئەوەی کە فۆکەسکردنی کچان و کۆمەڵگا لەسەر جوانیی لەش دەبێتە هۆی ئەوەی زۆرێک لە کچان پەیوەندییەکی سەختیان بۆ دروست بێت لەگەڵ شێوە و لەشی خۆیاندا و دەبێتە هۆی ئایدیاڵیزەکردنی تەنیا جۆرێک لە فۆرمی لەش، ئەوە ئیشکالییەتێک و ڕەخنەیەکی ترە و پەیوەندیی بە «بەکەرەستەکردن»ی لەش لای مۆدێلیستەکان و «وەک کەرەستە سەیرکردنی ژنان» لە لایەن لایەنگرانی موحەجەبەوە نییە.

بەڵێ مۆدێلیستەکانی کوردستان دۆزی ژنان و کۆمەڵگای کوردیی پێش دەخەن

ئەسڵەن ئەوەی کە کەسانێکی فێمینیست و یەکسانییخواز ماکیاجکردن و نەشتەرگەریی جوانیی و هەوڵی کچانێک بۆ زیادکردنی جازبییەتی سێکسیی خۆیان وا سەیر دەکەن کە ئەوە «بەکەرەستەبوون»ە بۆ چێژبینینی پیاوان، ڕوانگەیەکی وا بۆ دۆزەکە ڕێک ئەوە کەشف دەکات کە ئەو کەسانە، بەبێ ئەوەی خۆیان بزانن، ڕوانگەیەکی کەرەستەییان بۆ لەشی ژن هەیە. ئەوەی کە بە کچێک بڵێیت ڕەخنەم لەوە هەیە کە هەوڵ دەدەیت جازبییەتی سێکسیی خۆت زیاد بکەیت، وە من پێموایە هەر زیادکردنێکی جازبییەتی سێکسییت لە قازانجی پیاودایە و دروستە نەیکەیت، هەڵوێستگیرییەکی وا لە زیهنی مندا زوو لینکی بۆ دروست دەبێت لەگەڵ ڕەخنەیەکی تردا کە لە ژن دەکرێت: ڕەخنەی ئەوەی کە نابێت جوانیی ژن دەرکەوێت و پیاوان چێژی لێ ببینن و کاری دروست ئەوەیە ڕێگە لە بەرچاوکەوتنی ئەو جوانییە بگیردرێت، بۆ نموونە لە ڕێگەی داپۆشینیەوە. ئەمە هەمان ئەو بیرکردنەوەیەیە کە لە مێژوودا بیرۆکەی حیجابی بە بیری ئینساندا هێنا و پێی وابوو کە ئەگەر تێکەڵبوون و سێکس ڕوویدا، کەواتە پیاوەکە قازانجی کرد و کەرەستەیەکی دەست کەوت، بۆیە ئینسان چارەسەری بەوە بینی کە پیاوان ئەو ”قازانج”ەیان دەست نەکەوێت لەو ڕێگەیەوە کە کچان مافیان نەبێت کاری ئیغراکەرانە و خۆجوانکەرانە بکەن، بۆ نموونە قژ و ڕوخساریان دەرکەوێت.

بەڵێ، دەمەوێت بڵێم کە ڕەخنەکردنی ڕووتبوونەوەی ژنان و سەیرکردنی وەک کردارێک کە لە پێناو و، لە قازانجی پیاودایە، وە بێزراوکردنی کرداری جەزبکردنی حەزی پیاو، ئەوە بە هەمان شێوەی لایەنگرانی موحەجەبە، سەیرکردنی لەشی ژنە وەک کەرەستە و، هەمانشت کارکردنە بۆ تەداخولکردن و کۆنتڕۆڵکردنی سێکشواڵیتیی ژنان لە ڕێگەی بێزراوکردنی دەرکەوتنی جوانیی جەزبکەرانەی قژ و ڕوخسار و لەشیان.

بەم مانایەیە من پێم وایە ئەوانەی بەناوی ڕەخنەی بەکەرەستەکردنەوە، ڕووتبوونەوە و ماکیاجکردن و عەرزکردنی جوانیی ژن دەشوبهێنن بە کرداری موحەجەبە، بەو ڕەخنەیەیاندا دەردەکەوێت کە ڕوانگەیەکی کەرەستەییان بۆ کائینی ژن هەیە. ئەوانەی خاڵی هاوبەش دەبینن لەنێوان خۆڕووتکردنەوە و موحەجەبەکردنی ژناندا، خاڵی هاوبەش هەیە لەنێوان ڕوانگەی ئەوان و ڕوانگەی پاتریارکییەتی ئاینییدا بۆ سێکشواڵیتیی ژنان.

ئەوان بەبێ ئەوەی خۆیان بزانن، بەو ڕەخنەیەیان دەبنە هاوسەنگەری کۆنسەرڤاتیڤە پاتریارکەکان و کار بۆ ئەوە دەکەن ژنان خاوەنی لەش و سێکشواڵیتیی خۆیان نەبن و کۆمەڵگا قسەی هەبێت تێیدا.

من دەزانم زۆرێک لەو ڕەفتارانەی ژمارەیەک لەو کچە مۆدێلیستانە دەیکەن گەمژانەیە و مەزاجی زۆرێکمان تێک دەدات و ئینتیهازییەتێکە لە پێناو دەستخستنی ناو و داهات و ژیانی ئاساندا، بەڵام بیرمان نەچێت گرفتی گەورەی کۆمەڵگای کوردیی ئەوە نییە ئایا کێ ئینسانێکی جالبە و کێ ئینسانێکی ناخۆش. گرفتی هەرە گەورەی کۆمەڵگای کوردیی هێرشی کوشندە و بەردەوامی کۆنەپەرستییە بۆ سەر مومارەسەکردنی هەر ئازادییەک کە مومارەسەکردنی خودموختاریی تاک بێت. ئەو کچە مۆدێلیستانە پێداگریی لەسەر مومارەسەکردنی هەرە ڕادیکاڵترین خودموختاریی تاک دەکەن کە تا ئێستا کۆمەڵگای ترادیشیوناڵی کوردیی وێرابێت دەستی بۆ ببات. هەر لەبەر ئەوەشە، لەبەردەم هێرشێکی گەورەی کۆنەپەرستییدان.

ئەو ڕەخنەیەی لە وڵاتانی ڕۆژئاوا فێمینیستەکان ڕووبەڕووی بەئایدیاڵکردنی لەشی «ڕێک» و سێکشواڵیزەی لەشی ژنانی دەکەنەوە، بۆ نموونە، کە ڕەخنەی بەکارهێنانی جەستەی ڕووتی ژنان دەکەن لە ڕیکلامی بازرگانییدا، ئەوە ڕەخنەیەکی دروست و گرنگە لە سیاقی کۆمەڵگای ڕۆژئاواییدا. بەڵام لەبەرامبەردا گرنگە ئەوە ببینین کە یەکێک لە پارادۆکسەکانی دۆزی ژنان لە ڕٶژهەڵات ئەوەیە کە ڕێک ئەو سێکشواڵیزەکردنەی لەشی ژنان لە کۆمەڵگاکانی ڕۆژهەڵاتدا دەبێتە هۆی پێشخستنی دۆزی ژنان و پێشخستنی کۆمەڵگاکە بە گشتیی. بە مانایەکی تر، مامەڵەیەک کە لە ڕۆژئاوا خەبات بۆ یەکسانیی دوا دەخات، لە ڕۆژهەڵات پێشی دەخات. ئەمە لەبەر ئەو هۆکارە سادەیەیە کە بە هۆی زاڵیی کولتووری عیففەتخوازییەوە، کچان لە کۆمەڵگاکانی ڕۆژهەڵاتدا هێشتا بەهۆی هێرشەکان بۆ داگیرکردنی ژیانی سێکسواڵیتییان، فرسەتی ئەوەیان لەبەردەستدا نییە ببنە سەرداری سەربەخۆی خۆیان و، خۆیان بڕیار لەسەر مومارەسەی سێکسواڵیتیی خۆیان بدەن.

لە کوردستان و وڵاتانی ڕۆژهەڵاتدا دۆزی ژن سەبارەت بە ڕەهابوونی ژنانە لەو کۆتوبەندانەی کە کۆمەڵگای ترادیشیۆناڵ و موحافەزەکاریی ئاینیی لە پێناو کۆنتڕۆڵکردنی ژیانی سێکسییاندا، بۆ ژیانیانی دروست کردووە. داپۆشینی ژنان بەناوی عیففەتەوە و، هەوڵی کۆنتڕۆڵکردنی ژیانی سێکسییان، دایکی هەموو ئەو چەوساندنەوانەیە کە ژنان لە مێژوودا تا ئێستا موعەڕەز بوون بۆی. عیففەتخوازیی سێکسیی ئەستورترینی ئەو زنجیرانەیە کە هێشتا لە وڵاتانی زۆرینە موسڵمان لە دەستوپێی کچان و ژناندایە. کۆمەڵگاکانی ڕۆژئاوا ماوەیەکی زۆرە قۆناغی پچڕینی ئەو زنجیرەیان تێپەڕاندووە و ئێستا تەنها تەڕەسوباتی پاتریارکییەت ماوە کە ڕێگرە لەبەردەم دادپەروەریی جێندەرییدا. بەڵام لە ڕۆژهەڵات بە پێچەوانەوە، لە زۆر شوێن لەم دوو دەیەیەی دواییدا گوتاری عیففەتخوازیی و بێزراوکردنی سێکس و داواکاریی خۆداپۆشینی ژنان بەرەو توندیی زیاتر چووە.

لە سیاقێکی وادا، هەر دەربازبوونێک لە کۆنتڕۆڵی سێکسواڵیتیی کچان و ژنان لە لایەن خێزان و کۆمەڵگاوە، بە هەر فۆرمێك بێت، هەنگاونانی کچان و ژنانە بە ئاراستەی وەرگرتنەوەی ماف و ئازادییە تاکییەکانی خۆیان و، ڕاکێشانی کۆمەڵگایە بەدوای خۆیاندا بەو ئاراستەیەدا.

لێرەوە بڕۆمە سەر ئەو بەشەی پرسیارەکەت کە ئایا ئەو جۆرە دەرکەوتنەی مۆدێلیستەکان لە کۆمەڵگادا خەباتێکی فێمینیستییە یان نا. من پێم وایە بەو مانایەی سەرەوە، مۆدێلیستەکانی کوردستان دۆزی ژنان و کۆمەڵگای کوردیی پێش دەخەن، بەڵام بۆ وەسفی ”خەباتکاری فێمینیستیی” یان ”چالاکوانی دۆزی ژنان”، من پێم وایە دروستترە ئەو وەسفانە تەنها حەسر بکەین بەوانەی کە خۆیان ئەو تێگەیشتنەیان لە خۆیان هەیە، یان ئەوانەی کە ئەو وەسفانەیان بۆ خۆیان پێ دروست نییە بەڵام پێیان وایە نایەکسانیی جێندەریی هەیە و، بەنییەتی چاککردنی ئەو خوارییە بەشدارییەک دەکەن. بۆیە ئەو مۆدێلیستانە فێمینیست نین، بەڵام کارێك دەکەن کە، بەبێ ئەوەی خۆیان پێ بزانن یان مەبەستیان بێت، بەشدار دەبێت لە ڕاستکردنەوەی خوارییەکدا.

جیاوازییەکی گرنگ هەبێت لەنێوان ئەو کارەی ئەوان و خەباتی سیاسیی فێمینستییدا کە پەیوەنددار بێت لێرەدا باس بکرێت ئەوەیە کە یەکێک لە موفارەقەکانی ئەو میکانیزمی ڕەهابوونەی ژنان کە لەسەرەوە باسم کرد ئەوەیە کە یاخییبوونی ژنان لە کۆمەڵگا لە فۆرمە ئیستیفزازییەکەیدا، زۆر زیاتر لە فۆرمە هێمن و بەباڵانسەکەی کارکرد لەسەر کۆنسەرڤاتیڤییەتی دژەژنی ناو کۆمەڵگا دادەنێت. بە نموونەیەک ڕۆشنتر بیڵێـم: سەمای کچێک بە جلێکی ڕووتەوە لە یانەیەکی شەوانەدا پێداگرییە لەسەر بڕێکی زیاتر لە ماف و ئازادیی ژنان تا بەشداریی کچێکی ئەکتەر لە درامایەکی تەلەفزیۆنییدا. ئاخر بێ هۆکار نییە کە پیاوان و ژنانی موحافەزەکار لە سەردەمێکدا ئیتر دەچنە ژێر باری ئەوەوە کە تۆڵێڕانسیان بۆ ئەوە هەبێت کچان بڕۆن لە زانکۆ بخوێنن و کار بکەن لە دەرەوە، بەڵام هەر ئەو کەسانە لە هەمان کاتدا ناتوانن ئەو ئازادییە قبوڵ بکەن کە کچان لەگەڵ ڕەفیقەکانیاندا لەسەر جادەیەک شەوێک دانس بکەن، یان لە کەناڵێکی تەلەفزیۆنییدا بیکینی لەبەر بکەن و لە پێشبڕکێی شاجوانییدا بەشدار بن.

بەم هۆیەوەیە من پێم وایە لەو لەحزەیەدا کە کۆمەڵگای پیاوسالاریی ڕۆژهەڵاتیی بەو جۆرە لە مومارەسەکردنی ئیستیفزازکەرانەی ماف و ئازادیی لە لایەن کچانی مۆدێلیستەوە ئیستیفزاز دەبێت، لەو لەحزەیەدا وەختی هەرچییەک بێت، وەختی ئەوە نییە بە ئارگیومێنتی «سێکسواڵیزەکردنی لەشی ژن»ەوە بێیتە ناو دیبەیتەکەوە و نووکی ڕەخنەت بکەیتە ئەو کچە مۆدێلیستە ئیستیفزازکەرانەی کە لەژێر هێرشی پەرچەکرداری کۆنەخواز و پیاوسالارەکاندان. بەشدارییەکی وا هیچ نییە بە غەیری هاوسەنگەریی و بەهێزکردنی خەباتی کۆنسەرڤاتیڤەکان دژ بەوەی کە کچان سیادەی سێکسواڵیتیی خۆیان بەدەست بهێننەوە. بە مانایەکی تر، خەباتکردنە دژ بە دەرفەتی بەرفراوانترکردنی پانتایی ئازادییەکانی ژنانی کوردستان و بەرتەسککردنەوەی ئەرزی ژێرپێی کۆنەخوازان.

خۆڕووتکردنەوەی کچان و موحەجەبەکردنی کچان دوو ڕووی یەک دراو نین و دوو شتی تەواو جیاوازن.

بەداخەوە، ساڵانێکی زۆر نەوال سەعداویی و، ئێستاش زۆرێک لە خەباتکارە دڵسۆزەکانی دۆزی ژن دەکەونە ئەم هەڵەیەوە و ئەو ڕاستییە سادەیە نابینن کە هەموو فۆرمێکی مومارەسەی خودموختاریی تاک لە لایەن کچانەوە، تەنانەت چەند ”ئیباحیی”انە و گەندەڵکارانە و ئینتیهازییانەش بێت، گەشەیەکە بەرەو پێشەوە.

خەباتی یەکسانیی ژن و پیاو لە هەموو مێژووی پاشەکشەپێکردنی پاتریارکییەتدا بەم دینامیکییەتە چۆتە پێش. هەمیشە وابووە کە کچان و ژنان لە سەردەمێکی دیارییکراوی گەشەی کۆمەڵگادا ئەو دەرفەتە دەقۆزنەوە کە کۆمەڵگای پیاوسالار ئامادەیە بیانداتێ و بەوە بزووتنەوەکە بەرەو پێشەوە دەجوڵێت .. بۆ نموونە، دەرفەتی ئەوەی کە کۆمەڵگا لێیان قبوڵ دەکات وەک ئۆبجێکتی سێکس بێنە ناو کۆمەڵگا. کاتێک کچان بەو وەسیلەیە و لەو ڕێگەیەوە دێنە ناو کۆمەڵگا، بەوە هەنگاوێکی نەوعیی گەورە دەنێن. لە تاکێکی مەجهولی ناو ناسنامەی کۆلەکتیڤ و ناو خێزانەکانەوە، لە «کچەکەی کاک فڵانەوە»، دەپەڕنەوە و دەبن بە ئیندیڤید، ئیندیڤیدی خاوەن ناوی کۆمەڵایەتیی و ئایدێنتیتی سەربەخۆ و دابڕاو لە ناسنامەی کۆلەکتیڤانەی خێزان.

ئەمە لە ڕۆژئاواش لە مێژوودا هەر بە هەمان ئەم میکانیزمە کاری کرد. پێش ئەوەی ژنان لە جەنگی جیهانیی یەکەم و دووەمدا بەهۆی چوونی پیاوان بۆ بەرەکانی جەنگ و پێویستیی بە یارمەتیی ژنان ڕێگەیان بدرێت وەک کارکەری ئاسایی بێنە دەرەوە بۆ ناو کۆمەڵگا، ژنانی ئەو خێزانانەی لەوانی تر لیبراڵتر و زیهنکراوەتر بوون ڕێگەیان پێ درا وەک ئۆبجێکتی جوان و ئارایشتکراو بێنە دەرەوە. ژنانیش ئەو سازشەیان قبوڵ کرد وەک ئۆبجێکت سەیر بکرێن، بەڵام فرسەتەکەیان قۆستەوە بۆ دروستکردنی ناسنامەی ئیندیڤیدواڵیی خۆیان و مانەوە لە دەرەوە.

ئەم جۆرە لە سازشکردن و ئیستیفادەکردنە لەو دەرفەتانەی کە کۆمەڵگای پاتریارک لە چوارچێوەی بەها کۆنسەرڤاتیڤەکانی خۆیدا ئامادەیە بیدات بە ژنان، توێژەر و فێمینیستی بە ڕەچەڵەک تورک دەنیز کاندیۆتیس (Deniz Kandiyotis) لە زۆر سیاقدا جەختی لێکردۆتەوە. ئەو ئەو میکانیزمی کارکردنەی وەک تیۆرەیەکی فێمینستیی تەرح کردووە و ناوی لێ ناوە ساتوسەودای پاتریارکیی (Pariarcal bargain).

شتێکی پەیوەنددار بەم باسەوە کە دەمەوێت لە کۆتاییدا بیڵێم بەڵام دەرفەتی تەبریرکردنی قوڵتریم نابێت ئەوەیە کە بەداخەوە سێکسواڵیزەکردنی لەشی ژن و، سەیرکردنی جوانیی و خۆجوانکردنی ژن وەک موڵکێکی بە بەهای ژن و وەک سەرچاوەی ستاتۆسی کۆمەڵایەتیی، بەشێکی خاوەن ڕەگی قووڵی ناو کولتووری چەند هەزار ساڵەی ئینسانییە کە بە پرۆسەیەکی ئیڤۆلیوشنییدا چووە و ئاسەواری کۆگنیتیڤیی لەناو زیهن و ناسنامەی تاکەکانی ناو کۆمەڵگای ئینسانییدا جێخستووە و وا ئاسان لەناو ناچێت. من پێموایە هیوای نەهێشتنی سێکسواڵیزەی ژن هەروا زوو و هاوزەمان لەگەڵ نەمانی موحەجەبەدا، لە باشترین حاڵەتەدا بۆ سەدان ساڵی تر هیوایەکی ئایدیاڵیستانەیە و مومکین نییە ڕیالیزە بێت. ئەم دواکەوتنە لەبەر ئەوە نییە کە کۆمەڵگای پیاوسالار نایەوێت دەستبەرداری ڕوانگەی خۆی ببێت بۆ سێکسی کائینی ژن، یان ئەوە بێت کە پیاوان بەو کولتوورە گۆش دەبن و دەستبەرداری نابن، بەڵکو ڕێک لەبەر ئەوەیە کە ژنان خۆیان وا بە ئاسانیی دەستبەرداری نابن. ئەمە چونکە مەسەلەکە هەر تەنها ڕیفۆرمێکی کۆمەڵایەتیی و گۆڕینێکی بابەتیی جۆرێک لە تەعامول نییە، بەڵکو دەستبردنە بۆ تێکدانی سەقامگیریی تەندروستیی دەروونیی کەسەکان. تەبریرکردنی ئەم تێزە با بمێنێت بۆ دەرفەتێکی تر چونکە ڕۆشنکردنەوەی درێژی دەوێت. پۆینتی من ئەوەیە کە وەک-کەرەستە پیشاندانی لەشی ژنان ئیرادەیەکی پیاوانەی پاراو یان کولتووری پیاوسالاریی فەرزی نەکردووە بەسەر ژناندا، بەڵکو ئیرادەی ئیختیاریی ژنان خۆیان بزووێنەری سەرەکیی کارەکەیە.

پرسیار/ لەپەیوەند بەو جیاکارییەوە کە تۆ دەیکەیت لەنێوان ”بەکاڵاکردن” و ”بەکەرەستەکردن”دا، پێویست دەکات بڵێم کە یەکێك لەو ڕەخنانەی ڕووبەڕووی مۆدێلیستەکان دەکرێتەوە تۆمەتی لەشفرۆشییە. ئەوەی ئایا تا چەند ئەو تۆمەتە ڕاستە یان تا چەند تۆمەتێکی بێبنەمایە، ئەوە مەسەلەیەکی ترە. ئەوەی دەمەوێت پرسیاری لەسەر بکەم ڕەوایی ڕەخنەی هەندێک لە فێمینیستەکانە لە دیاردەی لەشفرۆشیی. ئایا لە ڕوانگەیەکی فێمینیستیی و مافی ژنان یان مافی مرۆڤەوە، دروستە چۆن هەڵوێستگیریی لە ئاست لەشفرۆشییدا بکرێت؟

سیروان عەبدول/ پێموایە پێش وەڵامدانەوەی ئەو پرسیارە پێویست بەجیاکارییەکی تر هەیە لەنێوان دوو جۆر لە بەکاڵاکردندا.

با بەم جۆرە جیاوازییەکە گوزارشت لێ بکەم: ئەوەی کە کەسێك لەبەرامبەر خزمەتگوزارییەکی سێکسییدا کە ئارەزومەندانە بە لەشی خۆی پێشکەشی دەکات قیمەتێک وەردەگرێت، ئەوە جۆرێک لە ساتوسەودایە کە جیاوازە لەو جۆرە ساتوسەودایەی کە کەسێک لەبەرامبەر خزمەتگوزاریی بەیەکگەیاندنی کڕیار و فرۆشیاردا قیمەتێک وەردەگرێت. ئەمەی دووهەمیان لەو سۆنگەیەوە جێگەی ڕەخنەیە و دەبێت سزای یاسایی هەبێت کە بازرگانییە بە ئینسانەوە. بەڵام هەرچی حاڵەتی یەکەمیانە، من تێناگەم بۆچی دەبێت جێگەی ڕەخنە بێت، یان بۆچی دەبێت بە یاسا سزادار بکرێت.

جار هەیە بەرچاوم دەکەوێت کە ئاماژە بەوە دەکرێت کە کڕینی سێکس لە زۆرێک لە وڵاتانی ڕۆژئاواش قەدەغە و سزادار کراوە، بۆ نموونە لە سوید، وە وای پیشان دەدەن کە گوایە تەنانەت دونیای مۆدێرنیش، کە ڕێز لە مافە شەخسییەکانی مرۆڤ دەگرێت، فرۆشتنی سێکس یان کڕینی سێکس قەدەغە دەکات، لەبەر ئەوەی گوایە کڕینی سێکس ئیهانەیە بە ئافرەت، یان فرۆشتنی سێکس بە ناچاریی و لەبەر هەژارییە.

چەمکی ”بەڕەڵایی” وەسفی سیفەتێکە کە ئەسڵەن دەبێت جێگەی شانازیی بێت. کارێکی گرنگ کە بکرێت ئەوەیە ئەو وشەیە لەدەست کۆنەخوازە دژە ژن و دژە ئازادییە شەخسییەکان وەرگیردرێتەوە و، کۆنۆتەیشنی پۆزەتیڤی پێ بدرێت.

دیارە ئەوە بەهەڵەتێگەیشتنێکی تەواوە لەو یاسای قەدەغەکردنە کە لە هەندێک لە وڵاتانی ڕۆژئاوادا هەیە. دونیای مۆدێرن بۆ ڕێگەگرتن لە لەشفرۆشیی نییە کە کڕینی سێکس قەدەغە دەکات. ئەوەی ئەو قەدەغەکردنە دەیەوێت ڕێی پێ بگرێت پارەپەیداکردنی نایاساییە (Trafficking) بۆ نموونە لە ڕێگەی لەشفرۆشییکردن بە کەسی ترەوە. واتە ئەو مانا دووەمەی چەمکی ”بەکاڵاکردن” کە ئێستا باسم کرد.

فرۆشتنی سێکس لەلایەن کەسی بالغ خۆیەوە نابێت لە فرۆشتنی هێزی کار یان فرۆشتنی هەر خزمەتگوزارییەکی تری ئاسایی جێگەی ڕەخنەیەکی زیاتر بێت. کە دوو کەسی بالغ خۆیان دەچنە مامەڵەیەکی واوە کە لەبەرامبەر سێکسدا یەکێکیان پارەیەک یان هەر بەهایەکی ماددی تر بداتە ئەوی تر، ئەمە مامەڵەیەکە لە چوارچێوەی کۆنسێپتی «ئازادیی شەخسیی»دا وەک مافێک لە مافەکانی مرۆڤ ڕەسمییەتی پێداوە. بۆیە مامەڵەیەکە کە کۆمەڵگا و دەسەڵاتی سیاسیی هیچ مافێکیان نییە تەداخولی تیا بکەن و لە ئاستیدا سۆشیاڵ-کۆنتڕۆڵ بە کار بهێنرێت.

بەم مانایە، هەر تەداخولێک لەو کارە بە ئامانجی ڕێگریی لێکردنی، هەوڵە بۆ پێشێلکردنی مافی مرۆڤ. تەنانەت بەپێی جاڕنامەی گەردوونی مافەکانی مرۆڤ و پەیماننامەی مافە مەدەنیی و سیاسییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان، کە عێراقیش ئیمزای کردوون و لەڕووی حقوقییەوە پابەستە بەمەی دووهەمیانەوە، ئەگەر کۆمەڵگا رێگریی بکات لە مومارەسەی کەسانێک بۆ ئەو مافەی خۆیان، دەسەڵاتی دەوڵەتیی فەرزە لەسەری ئەو پێشێلکارییە ڕابگرێت.

من ئەوە دەزانم کە زۆرێک لەبەر نەداریی دەست بۆ لەشفرۆشیی دەبەن و، هەست بە ڕووشانی کەرامەتیان دەکەن کاتێک دەیکەن. بەڵام ئەوە ئارگیومێنتێک نییە بۆ قەدەغەکردنی و زەوتکردنی ئەو مافە لەو کەسانە، یان لە کەسانێکی تر کە هەست بەو ڕووشانی کەرامەتە ناکەن لە لەشفرۆشییاندا.

کۆمەڵگا و دەسەڵات بە هۆکاریی هەژاریی و دڵپیاسووتان بە کەسەکانەوە نییە لەشفرۆشیی قەدەغە دەکەن. ڕێگەگرتن لە کاری لەشفرۆشیی هیچ لە هەژاریی کەم ناکاتەوە، بەڵکو ئەسڵەن دەرفەتێکی دەستخستنی دەرامەت لە کەسەکە دەسێنێتەوە. کۆمەڵگا و دەسەڵات لەو سۆنگە کۆنەپەرستانەیەوە قەدەغەی دەکەن و مولاحەقەی لەشفرۆشیی دەکەن کە ناکۆکە بە بەها کۆنسەرڤاتیڤەکانی ناو ئەو کولتووری عیففەت و کولتووری «سێکس-نەفرەتیی»ەی کە پاتریارکییەت و ئاین چەند هەزار ساڵێکە خەریکن ڕەگی پێ دادەکوتن لەناو کۆمەڵگای مرۆڤاتییدا. هەر لەو پێناوەدا باکیان بەوە نییە کە ئەو قەدەغەکردنە پێشێلکردنی مافی مرۆڤە.

بۆیە لەم سیاقەدا، هەر جۆرە ڕەخنەکردنێکی لەشفرۆشیی لە لایەن کەسانی ناو بزووتنەوەی ژنانەوە، هەم بەشدارییە لە زەوتکردنی مافێکدا، وە هەم بەشدارییە لە بەهێزکردنی سێتێک لە بەهای کۆنسەرڤاتیڤانەی دژەژندا کە تەداخولکردن لە ژیانی سێکسیی ژناندا و کۆنتڕۆڵکردنی، وەک پەیامێک و ئەرکێکی ئاسمانیی دەزانێت بۆ ئینسان.

ئەو مۆڕاڵیزمە سێکسییەی پاتریارکییەت و ئاین جێیان خستووە هۆکاری ئەو نەفرەت و تووڕەییە زۆرەیە کە کۆمەڵگا لە ئاست کاری فرۆشتنی خزمەتگوزاریی سێکسییدا پیشانی دەدات. ئەو مۆڕالیزمە لەناو زیهنی سەرجەم تاکەکانی ناو تەنانەت کۆمەڵگای ئەم سەردەمەشدا جێی گرتووە. ئەمە تا ئەو ئاستە چووە کە خەڵکانێک کە بە ئایدۆلۆجیا و بە قەناعەت هیچ پەیوەندییەکیان بە ڕوانگەی کۆنەپارێزانەی ئاینییەوە نییە بۆ سێکس و خۆشەویستیی و تێکەڵبوون، لەپڕ دەبینیت لە سیاقێکدا یان لە ئاست دۆزێکی دیارییکراودا بە هەمان بەهاکانی ئەو ڕوانگە کۆنەپارێزانەیە ئارگیومێنت یان هەڵوێستگیریی دەکات. سەیری، بۆ نموونە، ئێستاش جار هەیە لەناو هەرە زیهنکراوەترین توێژی کۆمەڵگادا وەک جۆرە ئابڕووچوونێک بۆ کەسێک چاو لێدەکرێت ئەگەر پێ بزانرێت کە لە کچێک نزیک بۆتەوە و حەزی ئەوەی پیشان داوە کە بە سێکس پێکەوە بن. نموونەی ئەوە زۆر دەگمەن نییە کە کچێکی زیهنکراوە لەپڕ چاتی کوڕێک بڵاو بکاتەوە و وەک سکانداڵێکی ئەو کوڕە پیشانی بدات و بڵێت خەڵکینە سەیرکەن ئەم کوڕە هەوڵیدا لێم نزیک بێتەوە و وا لێرەدا بەڵگەی ئەو «ناپاکی»یەی بڵاو دەکەمەوە. کوڕەش وەک ئەوەی بەسەر دزییەکەوە گیرابێت، دەبێت تەحەمولی نیگای سەرکۆنەکەرانە و بزەی مەسخەرەکەرانەی خەڵک بکات.

دیارە هەراسانکردن و گوشار بۆهێنان شتێکی ترە، بەڵام ئەوەی کە موبادەرەی سێکس یان تەنانەت خۆشەویستییش وەک کەشفبوونی کارێکی ناپاکانە سەیر دەکرێت، هیچ نییە بەغەیری مانەوەی تەڕەسوباتی کولتووری کۆنەپەرستانەی سێکس-نەفرەتیی لەناو زیهنی تاکە هەرە پێشکەوتووەکانیشدا.

کۆمەڵگای کۆنسەرڤاتیڤ دوای ئەوەی کە بەهاکانی خۆی لەناو زیهنی خەڵکەکەدا ڕەگ پێدادەکوتێت، ئیتر لێدەگەڕێت، تاکەکان خۆیان دەبن بە ڕەقیب بەسەر خۆیانەوە و هەر لادانێکی تاکەکان خۆیان یان کەسانی دەوربەریان لە چاوەڕوانییەکانی کۆمەڵگا بە پێوانەی بەها کۆنسەرڤاتیڤەکان دەپێون. بۆ نموونە، کۆمەڵگا هەر متمانەبەخۆبوونێکی تاک و یاخییبوونی لە کۆمەڵگا ناوی دەنێت «بەرەڵا» یان «بەرەڵایی» و کۆنۆتەیشنێکی نێگەتیڤ لە چەمکەکە بار دەکات و ئیتر کەس نایەوێت وەک بەڕەڵایەک چاوی لێ بکرێت و خۆی دەستی ئازادیی و جورئەتی شەخسیی خۆی دەبەستێتەوە. ئەمە لە کاتێکدا ئەگەر لە پێرسپێکتیڤێکی دەرەوەی ئەو کولتوورەوە سەیری بکەیت، ئەوا سیفەتی «بەرەڵایی» تاکێک ئەسڵەن دەبێت وەک هەر ئازایەتییەک و متمانەبەخۆبوونێکی تر جێگەی شانازیی بێت بۆی. چەمکەکان ئاوا لەدەست کۆمەڵگا دادەماڵرێن و وەک چەک دژ بە خۆیان بە کار دەهێنرێنەوە. بۆیە کارێکی گرنگ کە بکرێت ئەوەیە وشەی لەدەست کۆنەخوازە دژە ژن و دژە ئازادییە شەخسییەکان وەرگیردرێتەوە و، کۆنۆتەیشنی پۆزەتیڤی پێ بدرێت و بکرێتە سیفەتێکی جێگەی شانازیی.

ئەو کولتووری ناشیرینکردنەی کردەی سێکسە هەر لە سەردەمی داڕشتنی چیرۆکی ئەفسانەیی دەرکردنی ئادەم و حەواوە لە «بەهەشت»خەریکی دانانی کارکردی مونحەریفانەیە لە زیهنی خەڵکدا سەبارەت بە سێکس. ئەو کولتوورە بەوێدا هاتووە کە لە چاخەکانی ناوەڕاستدا کڵێسا سێکسکردنی ژن و مێردی لە ڕۆژە پیرۆزەکانی ئایندا قەدەغە کرد. ئەم بێزراوکردنەی حەزی سێکسیی بە فەلسەفەی قەشە ئاوگوستین بۆ مۆڕاڵی سێکسدا تێپەڕی کە دەیووت سێکس دەبێت تەنها بۆ دروستکردنی منداڵ بێت نەک چێژبینین، وە کەنیسە داوای دەکرد سێکس دەبێت تەنها بە «وەزعییەتی موبەشیر»ەوە بکرێت و بۆ چێژبینین نەبێت.

وەنەبێ ئەم شزوزی بێزراوکردنەی سێکس لەسەردەمی مۆدێرندا کەم کۆمیدیتر و کەم دەبەنگانەتر بێت. چەند ساڵێک پێش ئێستا بوو کە یەکێک لە هەرە «عاقڵ»ەکانی ناو موفتییەکانی دەوڵەتی سەعودییە عەقڵی خۆی گووشی و گەیشتە ئەو قەناعەتەی کە هەر کورسییەک کە ئافرەتێک لەسەری دانیشتبێت، دەبێت تا پێنج دەقە دوای ئافرەتەکە پیاو لەسەری دانەنیشێت چونکە ئەگەر کەمتر لە پێنج دەقە بێت، ئەوە وەک ئەوە وایە سێکسیان کردبێت.

فرۆشتنی سێکس لەلایەن کەسی بالغ خۆیەوە نابێت لە فرۆشتنی هێزی کار یان فرۆشتنی هەر خزمەتگوزارییەکی تری ئاسایی جێگەی ڕەخنەیەکی زیاتر بێت.

ئەزانم ئەم نموونەیەی ئەخیر نموونەی ئەوەیە کە ئیتر خووی عیففەتخوازیی و بێزراوکردنی سێکسکردن بەبێ زەواج لە مێشکی ئەو موفتییەی سەلەفییەکاندا سەری لە نەخۆشی دەرونیی و دێوانەبوونەوە دەرهێناوە، بەڵام پۆینتی من لێرەدا ئەوەیەکە فرۆشتنی سێکس ئەگەر کارکردی ئەو میراتە کولتوورییە پڕ لە شزوزە نەبوایە، ئاوا بێزراوتر لە فرۆشتنی خزمەتگوزاریی تر سەیر نەدەکرا.

ڕوویەکی تری ئەم دۆزە کە پەیوەنددارە لێرەدا باس بکرێت ئەوەیە کە هۆکارێکی ڕەخنەی خەڵک و کەسانێکی فێمینیست لەو دیاردەی لەشفرۆشییەی لە کوردستاندا هەیە ئەوەیە کە ئەوە بەشێکە لەو گەندەڵییە بەرفراوان و خراپ بەکارهێنانەی دەسەڵاتدارێتییە کە حیزب و بەرپرسان مومارەسەی دەکەن. من دەزانم هەموو بەرپرسە حیزبییەکانی ناو حیزبەکانی کوردستان، لەپای ئەوەی لەم سێ دەیەیەی دواییدا کردوویانە، هەموو شایان بە ڕق و سزای گەورەن، بەڵام لە هەمان کاتدا من پێموایە ئەو جەوی ڕابواردنەی دەستیان داوەتێ، ئەهوەنترینی ئەو گەندەڵیی و ناپاکییانەیە کە لەم سێ دەیەیەدا بە حوکمی دەسەڵاتدارێتیی دەستیان بۆ بردووە. وە بگرە بەشێکی زۆری ئەو ڕابواردن و ڕەفاهییەتە ئیفڕاتییە ژیانی شەخسیی کەسەکانە و سنووربڕییەکی تیا نییە تا جێگەی ڕەخنە بێت.

ئەگەر ڕەخنەی کۆمەڵگا و فێمینیستەکان لە بەرپرسانی حیزبیی و لە دیاردەی لەشفرۆشیی لە سۆنگەی بەها و پرەنسیپەکانی بزووتنەوەی (#MeToo)وەوە بوایە، پۆینتێکی ڕەوایان دەبوو، چونکە ئەوە ڕۆشنە کە بەهۆی جیاوازیی گەورەی دەسەڵاتدارێتیی لەنێوان بەرپرسان و ئەو کچانەدا، ڕەوایە کەسێک گومانی ئەوە بکات کە بەشێک لەو تێکەڵبوونانە جۆرێکن لە دەستدرێژیی بۆ سەریان. بەڵام خاڵی دەستپێکردنی ڕەخنەی کۆمەڵگا و فێمینیستەکان لەو دیاردەیە ئەو ڕەخنەیە نییە کە بزوتنەوەی«می توو» هێنای. بەداخەوە کەمپین و بزوتنەوەی «می توو» بچوکترین شەپۆلی نەگەیشتە کوردستان، ئەگەرچی دیاردەیەک کە ئەو کەمپینە ڕەخنەی کرد زیاتر لە وڵاتانی ڕۆژهەڵات بەرچاوترە تا وڵاتانی ڕۆژئاوا.

ئینسان بەئاگا نەبێت، لە ڕەخنەکردنی ڕەفاهییەتی گەندەڵانەی نوخبەی سیاسییدا، دەبێتە هاوسەنگەر و بەشێک لە خەباتی ئەو کۆنەخوازانە کە خوازیارانی داخرانی کۆمەڵگای کوردیین.

شتێک کە کەسانی فێمینیست و خەباتکاری مافەکانی ژنان گرنگە لێی بەئاگا بن ئەوەیە کە پاڵنەری سەرەکیی ئەو ڕەخنە و تووڕەییەی کە کۆمەڵگا بەرامبەر ئەو ڕەفاهییەتە ئیفڕاتییەی نوخبە سیاسییە گەندەڵەکەی دەکاتەوە، پێش ئەوەی تووڕەیی بێت لە گەندەڵیی و خراپ بەکارهێنانی دەسەڵات، توڕەییە لە کرانەوەی کۆمەڵگا و تووڕەییە لە خودموختاریی کچی کورد بەسەر ژیانی شەخسیی خۆیدا. کۆمەڵگای ترادیشوناڵی کوردیی زیاتر بەمەی دواییان هەستیارترە و، زیاتر خەبات بۆ بەهای کۆنسەرڤاتیڤانە و دژەژن مۆبیلیزەی دەکات تا خەبات بۆ ڕیفۆرمی سیاسیی و گەشەپێدانی دیموکراتییەت. سەیری ئەو کۆمەڵگایە بە هەموو میدیاکانی و، نزیک بە هەموو توێژەکانیەوە پشت دەکەنە ژنێک کە کچانی بۆ بەرپرسان بردووە و بەناوی پاراستنی ئەخلاقەوە دەکەوێتە زیندان و کەسیش داکۆکییەکی لێ ناکات، بەڵام لەبەرامبەردا کەسانێک، بۆ نموونە، نیقابەی ڕۆژنامەنوسییان داناوە و ڕۆژانە ڕۆژنامەنووس دەبەن بۆ بەرپرسان و مەعاشیان بۆ بەدەست دەهێنێت لەبەرامبەر ئاوەدانکردنەوەی تەلەڤزیۆن و ڕۆژنامەکانی حیزبدا، بەڵام کەس بە بیریشیدا نایەت بڵێت ئەو کارە بنکۆڵکردنی ئەو ڕۆڵەیە کە میدیا دەتوانێت لە گەشەی دیموکراتییدا بیبینێت. کتێبێک بنووسە و بەبەڵگەوە ئەوە کەشف بکە کە بە چی ئەندازەیەکی خەیاڵیی کۆمەڵێک پیاوی ساختەچیی بە سیفەتی وەزیری سامانە سروشتییەکان و سەرۆکوەزیران و سەرۆک حیزبەوە موڵکی گشتییان ئیختیلاس کردووە، زۆر کەس نابن خوڵقی خوێندنەوەی کتێبەکەیان هەبێت. بەڵام لە کتێبێکدا بڵێ خەڵکینە سەیرکەن ئەم بەرپرسانە ئەم سێکسە و ئەم سێکسەیان کرد، هەموو کۆمەڵگاکە دەهەژێت و وەک چارەسەر، داوای قەلاچۆکردنی کرانەوەی کۆمەڵگا و ئازادیی شەخسیی کچان دەکەن.

ئینسان بەئاگا نەبێت، لە ڕەخنەکردنی ڕەفاهییەتی گەندەڵانەی نوخبەی سیاسییدا، دەبێتە هاوسەنگەر و بەشێک لە خەباتی ئەو کۆنەخوازانە کە خوازیارانی داخرانی کۆمەڵگای کوردیین.

من دەزانم ئەو ڕەفاهییەتەی بەرپرسانی گەندەڵ دەستیان داوەتێ ئەو خەتەرەی هەیە بۆ سەر کۆمەڵگای کوردیی کە کۆنەخوازان بکەونە یەک و بێزراویی و گەندەڵیی و سەرکوتگەریی نوخبەی سیاسیی بکەنە کەرەستەی مۆبیلیزەکردنی ئەو خەڵکەی کە لە هەژاریی و بێکاریی و کەمیی دیموکراتییەت و نەبوونی دادپەروەریی کۆمەڵایەتیی بێزارن، وە لە پێناو داخرانی زیاتری کۆمەڵگا و گەڕاندنەوەی ژنان بۆ ناوماڵ، هەموو ئەو ناڕازییانە بکەنە هاوسەنگەری خۆیان. ڕێک ئەمە بوو لە ئێران لە ساڵانی پێش شۆڕشی (١٩٧٩) ڕوویدا و ئیمامە کۆنەپەرستەکان توانییان ڕابواردنی بێ جڵەوی دەسەڵاتی شاهەنشاهیی و کرانەوەی ئیفڕاتیی کۆمەڵگا بکەنە کەرەستەی هەڵخڕانی خەڵک بە دەوری خۆیاندا و، هەر پێش شۆڕش دەسەڵاتدارێتیی و توانای کارکردی سیاسیی لە تەهرانی پایتەختەوە بگوێزنەوە بۆ شاری قوم. ئیخوانییەکانی میسر و داعشەکانی سوریا و هەر بزووتنەوەیەکی ئیسلامیستیی دژەدیموکراتیی تر هەمیشە توڕەیی خەڵک لە گەندەڵیی و سەرکوتگەریی دەسەڵاتداران دەهێننە پشت داخوازییەکانی خۆیان بۆ زیاتر داخراوکردنی کۆمەڵگا و ڕاوەدونانەوەی کچان و ژنان بۆ ماڵەوە.

شتێک کە پەیوەنددارە لەم سیاقەدا ئاماژەی پێ بکرێت ئەوەیە کە بە حوکمی ئەوەی ئەو ڕابوارادن و خۆشگوزەرانییەی نوخبەی دەسەڵات دەستی دەداتێ هەر تەنها بۆ نوخبەکەیە و بۆ هەزاران هەزار گەنج و خەڵکی تر فەراهەم نییە، ئەمە هەستی ئیغتیرابێک لەناو ئەو بێبەشکراوانە لەو کەیف و سەفایە دروست دەکات کە لە درێژەدا دەیانکاتە کەسانێک کە لە داخی دەستڕانەگەیشتنیان بە خۆشییەکانی ئەو کراوەییە، ئاسان دەبن بە داکۆکییکار و جەنگاوەری دڵسۆز لەڕێگای داخستنی کۆمەڵگا و دژایەتیی مەدەنییەتدا. ئەمەیە وا دەکات دژایەتییکەرانی کۆمەڵگای لیبراڵ وا ئاسان پەکیان لەسەر نەبوونی جەنگاوەر نەکەوێت.

پۆینتی من لێرەدا ئەوەیە کە گرنگە فێمینیستەکان و خەڵکانی لایەنگری کرانەوەی کۆمەڵگا، هەم لە دۆزی لەشفرۆشییدا هەم لە دۆزی هاوچەشنی تردا بەئاگا بن لەم هێڵە جیاواز و لێکدرابڕاوانەی کۆنفلیتەکانی ناو کۆمەڵگا، وە لە جیدییەتیاندا لە دژایەتیی گەندەڵیی و سەرکوتگەریی دەسەڵاتداراندا، نەبنە هاوسەنگەری خەباتکارانی کۆنسەرڤاتیڤییەت و ڕێگای داخستنی کۆمەڵگا بەڕووی ژناندا.

پرسیار/ باسی ڕەخنەی فێمینیستەکانت کرد لە دەسەڵات. هەر لەو ڕووەوە پرسیارێک بکەم کە پرسیارێکی هەنووکەییە لە خەباتی فێمینیستییدا لە کوردستان. تێگەیشتنی باو لە فێمینیزم بە گشتیی ئەوەیە کە بزووتنەوەیەکە لە دەرەوەی دەسەڵات، بەڵام لە زۆر لە وڵاتانی تر و لە کوردستانیش، ڕێکخراوی ژنانی سەر بە حیزبی ناو دەسەڵات هەن و، حکومەت بۆردی ژنان و ڕاوێژکاری دۆزی ژنی هەیە. ئایا ئەو ڕێکخراو و دەزگا و شەخسانە وەک بەشێک لە بزووتنەوەی فێمینیستیی هەرژمار دەکرێن؟ وە ئایا مومکینە لە ڕێگەی ئینتیما بە حیزب یان حکومەتەوە خەباتی ژنان بەرەو پێش ببرێت؟

سیروان عەبدول/ یەکەم شت وەڵامێکی کورت بەو بەشەی پرسیارەکەت بدەمەوە کە ئایا ئەو دەزگا و شەخسانە بەشیکن لە بزوتنەوەی فێمینیستیی یان نا.

لە حاڵەتێکدا کە فێمینیزم و خەباتی فێمینیستیی پێناسەیەکی کۆنکرێت و دیارییکراوی نییە و دەکرێت زۆر بەرتەسک یان بەرفراوان پێناسە بکرێت، من پێم وایە وا دروستە هەر ڕێکخراو و چالاکوانێک کە نییەتی ڕاگەیەندراوی ئەوەیە کە شتێک لەگەڵ دۆزی ژێردەستەیی ژناندا بکات و شتێک لەو خوارییە ڕاست بکاتەوە کە بەر مەبنای جیاوازیی جێندەریی لە کۆمەڵگادا هەیە، وەک بەشدارێک لە خەباتی فێمینیستییدا چاو لێ بکرێت.

ئەوەی کە بۆی هەیە جۆری کارکردنی ئەوان ئەسڵەن لە زیانی ئەو بزووتنەوەیە بکەوێتەوە تا لە قازانجی، ئەوە ئیشکالییەتێکی ترە و پەیوەندیی بەو بەشەی دووەمی پرسیارەکەتەوە هەیە کە سەبارەت بەوەیە ئایا کارکردن لە ڕێگەی حیزب یان حکومەتەوە چەند خەباتێکی کاریگەرە.

لە سیاقی کوردستاندا من پێم وایە کردنی خەباتی فێمینیستیی لەناو ماڵی حیزبێکدا یان لە چوارچێوەی ئۆرگانێکی حکومییدا زیاتر ڕێگریی لەبەردەم بزووتنەوەکەدا دروست دەکات تا ئەوەی ئاسانکاریی بۆ چوونەپێشەوەی بکات.

ئێمە دەبێت هۆشیار بین بەو واقیعەی کە هیچ حیزب و بڕیاربەدەستێکی حکومیی نییە دۆزی ژن هۆکاری دەستبردنی بێت بۆ سیاسەتکردن یان لە دۆزە گرنگەکان بێت بۆی. حیزب و حکومەت لەو پێناوەدا ئامادەیی هەمکاریی لەگەڵ بزووتنەوەی فێمینیستیدا پیشان دەدەن تا مەیدانی ئەو خەباتە بۆ هێزی تر بەجێ نەهێڵن و پێش ئەوانی تر، داگیری بکەن. لەم پرۆسەیەدا زۆرجار حکومەت و حیزب کادرانی زۆر باشی ناو ئەو مەیدانەی کۆمەڵگای مەدەنیی لە ڕێگەی ئیغراکردن بە پۆست و مووچەی زامن و شۆرەت پەیداکردن و بەڵێنی نامولزەمکەرانەی ڕیفۆرمەوە، بۆ خۆی دەدزێت و دەیانکاتە کارمەندێکی حکومیی یان حیزبیی. ئەو کەسانە بەو شێوەیە ئیتر دەکەونە ئەو حیرەتەوە کە هەر کاتێک بیر لەوە بکەنەوە ناڕەزایی دەرببڕن لەوەی کە حکومەت بەڵێنەکانی نەبردە سەر یان سیاسەتێکی دژەژنی گردۆتە بەر، دەبێت بیر لەوەش بکەنەوە کە ئەو ئیعتیرازەیان دەبێتە هۆی ئەوەی ئەو هەموو ئیمتیازاتانە لەدەست بدەن کە پێیان دراوە و حکومەت پشتیان تێدەکات. سروشتی ئینسان وایە کە کەم کەس ئەم بەدەیلەی ئەخیر هەڵدەبژێرێت.

ئەوەی کە ڕوودەدات لە درێژەدا ئەوەیە کە ئەو کادیرانە دەبنە ئامرازی پاراستنی حکومەت لە ڕەخنەی ڕەوای بزوتنەوەی فێمینیستیی ناو فەزای گشتیی دابڕاو لە حیزب و حکومەت. حکومەت خۆی بەوە دەڕازێنێتەوە کە بۆردێکی کاروباری ژنانی هەیە. جگە لەوە بە چەندین ساڵ ناچیت بەلای ئەوەدا شتێک لەو دۆزەخە بگۆڕێت کە بۆ کچان و ژنان لەناو چواردیواری ماڵەکاندا ساز دراوە.

پۆینتەکە ئەوەیە کە حکومەت یان حیزب ئەو کادیرانە لە فەزای گشتیی دەدزێت و دەیانکاتە کارمەندی خۆی. ئەو کەسانەش خۆیان ئارەزوومەندانە هەردوو دەستی خۆیان ڕادەگرن تا کەلەپچەیەیان بخرێتە دەست. بەشێکیان ئیتر مەیدانەکە تەواو لە خۆیان بەرتەسک دەکەنەوە و خۆیان ڕووگیری موجامەلە و ڕەفاقەتی سەرۆکوەزیرانێکی بێباک و کەمتەرخەم یان سەرۆکحیزبێکی حەساس بە فێمینیزم دەکەن. وە هەندێکیشیان دەست بۆ ئینتیهازییەتێکی خۆپەرستانەی وا دەبەن کە چاو لە قەبارەی گەورەی ژیانی تراجیدیی کچان و ژنانی کوردستان دەپۆشن و بەو ڕیفۆرمە فۆرماڵیتانەدا هەڵدەدەن کە حکومەت چەند ساڵ جارێک لەسەر کاغەز دەینووسێتەوە و دواتر دەیانسپێرێت بە تۆز و خۆڵی سەر ڕەفەکان.

بە مانایەکی تر، کەسێک دەتوانێت بڵێت ئەو جۆرە هەمکارییە لەنێوان کادیرانی فێمینیستیی و دەسەڵاتدارانی سیاسییدا لە زۆربەی جارەکاندا بەوە تەواو دەبێت کە حکومەت و سیاسەتمەداران و حیزب دەتبەنە پەنادەستی خۆیان و، لەوێ لە جیاتیی ئەوەی کاری خۆتت بۆ بکەن وەک فێمینیستێک کە لە خەمی دۆزی ژناندایت، کاری خۆیانت پێ دەکەن وەک سیاسەتمەدارانێک کە لە خەمی کۆکردنەوەی شەرعییەتدان بۆ خۆیان. تۆش دەکەویتە حاڵەتێکەوە کە ئاسان ناچیت موجامەلەی ڕەفیقانە بشکێنیت و پێداگریی بکەیت و ڕەخنە بکەیت و باکیشت بەوە نەبێت ڕیسکی ئەوە دەکەیت چەندین ئیمتیاز و وەزیفەی باشت لەدەست بچێت.

تۆ سەیری، کاتێک حیزبە نائیسلامییەکان لە کاتی داڕشتنەوەی ڕەشنووسی دەستوردا دەڕۆنە پشت ئەوەی سەوابتەکانی ئاینی ئیسلام، (بۆ نمونە: نیو میرات و نەبوونی مافی تەڵاق)، سەوابتی ئیدارەی سیاسیی هەرێمی کوردستان بێت، هیچ حاڵەتێکی وا ڕوونادات کە فێمینیستەکانی ناو ڕێکخراوە ژنانییەکانی ئەو حیزبانە ئیستیقالە بدەن، یان سەنگەر لە حیزبی خۆیان بگرن. لەبەرامبەردا، سەیری حکومەتی هەرێم کە سی ساڵە زۆر بێ ئابڕووانە دۆزی کارەساتباری ژێردەستەیی کچان و ژنانی کوردستانی پشت گوێ خستووە، لە چەندین بۆنەدا ڕوودەدات، کەسێک کە پۆستێکی بەرزی لەناو بۆردێکی حکومییدا بۆ کاروباری ژنان پێدراوە، دادەنیشێت بە شانوباڵی سەرۆکوەزیرانی ئەو حکومەتەدا هەڵدەدات و ستایشی جیدییەت و دڵسۆزیی و دەستکەوتەکانی مەزنەکانی دەکات بۆ دۆزی ژنان.

من لە پرەنسیپدا و بە شێوەیەکی گشتیی دژ بەوە نیم کەسانی فێمینیست تەنسیقی کار لەگەڵ حیزب و بڕیاربەدەستانی حکومییدا بکەن و دیالۆگیان لەگەڵیاندا هەبێت، بەڵام گرنگە ئەو کەسانەی ئەو کۆنتاکتە دەکەن بڕبڕەپشتێکی تۆکمەیان هەبێت و زوو نەنوشتێنەوە، وە گرنگە خاوەن ئینتیگریتییەکی تۆکمە بن کە ڕووگیری ڕەفاقەت و موجامەلە نەبن و بوێرن ڕەفزی هەر شتێک بکەن کە هەوڵ بێت بۆ بەکارهێنانی ناوی ئەوان بۆ قازانجی سیاسیی سیاسەتمەداران. بێگومان قورس نییە کەسێک ئەوە ببینێت کە لە سیاقی کوردستاندا حیزب و حکومەت و نوخبەی سیاسیی ئامادە نین مامەڵەی ئاوا نزیک لەگەڵ کەسانێکدا بکەن کە پێداگریی لەسەر ئینتیگریتیی خۆیان بکەن و ئامادە نەبن چەند گوشاریان بۆ بهینرێت بنوشتێنەوە.

لێرەوەیە من پێم وایە کاراترین فۆرمی کار ئەوەیە بزووتنەوەیەکی سەربەخۆ هەبێت لە ڕێگەی چالاکیی دروستکردنی لۆبییەوە کارکرد لەسەر سیاسەتی حکومیی دابنێت و لەناو کۆمەلگای مەدەنییدا چالاک بێت. لەم فۆرمەدا هی کێشەیەک نابێت تەنسیقی کار و پرۆژەی هاوبەشت لەگەڵ سیاسەتکاران و دەزگای حکومییدا هەبێت، بەڵام بەو مەرجەی هەمکارییەک بێت لە جۆری ئاد-هۆک (Ad-Hoc)، واتە هەمکاریی بێت بەدەوری ئامانجێکی کۆنکرێتدا کە دوای تەواوبوونی کارەکە، هەرکەس وەک سەربەخۆیەک دەچێتەوە ناو ماڵ و بارەگای خۆی. لە مێژووی فێمینیزم لە ڕۆژئاواشدا خەباتی ژنان ئەم دوو-مەیدانییەی هەر هەبووە. سەیری مێژووی بەدەستهێنانی مافی دەنگدانی ژنان بکە لە هەڵبژاردنەکاندا. لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەهەمدا سەفرەجیستەکان (Suffragists) ماوەیەکی زۆر هەوڵیاندا لە ڕێگەی کەناڵی ڕەسمییەوە و بە هێمنیی دەنگدانی ژنان فەرز بکەن، بەڵام لە کۆتایی سەدەی نۆزدە و سەرەتای سەدەی بیستدا سەفرەگێتتەکان (Suffragettes) سەریان هەڵدا و بزووتنەوەیەکی تووڕەتر و جەنگاوەرانەتریان لەبەرامبەر دەسەڵاتداراندا سەرپێ خست و دۆزەکەیان بە جۆرێک خستنە سەر ئەجێندای ڕۆژ کە سیاسەتمەداران لە درێژەدا بینییان لە قازانجیانە بچنە ژێرباری داواکارییەکەیانەوە.

من پێشتر وتم کە بزووتنەوەی خەبات بۆ دۆزی ژنان لە کوردستاندا نەبۆتە بزووتنەوەیەکی فێمینیستیی لەناو خەڵکە عاممەکەدا (A grassroots movement). دەبێت هیوا بخوازین و کار بەو ئاراستەیەدا بکەین کە قوربانییە هەرە زەربەخواردووەکانی نایەکسانیی، ئەوانەی ڕۆژانە لەناو خێزان و لە دەرەوەی ماڵدا قیمەتی ئینسانییان پشتگوێ دەخرێت و لەژێر ئیهانەدا دەژین، بێن لە بزووتنەوەیەکدا، لەگەڵ هەموو ئەو ژن و پیاوانەدا کە لایەنگری یەکسانیی جێندەریین و ئامادەن کاری بۆ بکەن، دژ بەو ناڕێکییانە خۆیان ڕێک بخەن. لە حاڵەتێکی وادا، هەم لەناو کۆمەڵگادا گوشارێک بۆ سەر بەهای کۆنسەرڤاتیڤانە و دژەژن دروست دەبێت، هەمیش خواستە سیاسییە فێمینیستییەکان بەختێکی زۆرتریان دەبێت بتوانن ڕیفۆرمی سیاسیی لە قازانجی دۆزی ژنان فەرز بکەن.

پرسیار/ پرسیارێک سەبارەت بەشداریی پیاو لە دۆزی ژناندا بکەم. وەک چۆن ئەگەر ئێستا من بڵێم کە هاتم بۆ ئێرە لە ڕێگە شۆفێری لۆرییەکم بینی، تۆ یەکسەر پیاوێکت بە خەیاڵدا دێت، ئاواش ئەگەر بڵێم لە قاوەخانەکە فێمینیستێکم بینی، بێگومان یەکسەر کچێکت بە خەیاڵدا دێت. ئەمە ئاکامی دەگمەنی ئامادەیی پیاوە لە مەیدانی خەباتی ژناندا. هەندێک لە پیاوان خۆیان بە لایەنگری دۆزی ژنان دەزانن بەڵام دەڵێن قسەکردنی ئێمە لەو دۆزەدا وەک ئەوە وایە ئێمەی پیاو لە جیاتی ژنان قسە بکەین و خۆمان بکەینە دەمڕاستیان. دەڵێن ژنان خۆیان دەبێت خۆیان ڕزگار بکەن و ئێمە پاڵپشت دەبین. ئایا تۆ ڕات چییە لەسەر ئەو ڕوانگەیە بۆ دۆزی ژن و بەشداریی پیاو تیایدا؟

سیروان عەبدول./ وایە ئەو ئارگیومێنتە کە گوایە پیاوان دەبێت لێگەڕێن ژنان خۆیان قسە بکەن و نەبنە دەمڕاستیان، ئارگیومینتێکە زۆر دووبارە دەکرێتەوە، بەڵام ڕاستت دەوێت من تا ئێستا تەواو تێنەگەیشتووم ئەو قسەیە مانای چی. ئەگەر کەسێک ڕاستگۆیانە پێیوایە ژێردەستەیی ژنان ناحەقیی و خوارییەکە لە کۆمەڵگادا و دەبێت ڕاست بکرێتەوە، وە لە ڕاستای ڕاستکردنەوەی ئەو خوارییەدا قسەیەکی «خێر»ی پێ دەکرێت، من تێناگەم بۆچی نایکات.

من پێم وایە سەرڕاستانەتر دەبێت ئینسان بڵێت: سەر لە دۆزی ژنان دەرناکەم و بواری پسپۆڕیی من نییە بۆیە ناتوانم قسەی تیا بکەم، یان: کاتی ئەوەم نییە لەو بوارەدا بەشدارییەک بکەم، یان: دۆزی ژنان لە ناوەندی ڕۆشنبیرییدا وەک چالاکوانیی و وەک کاری فیکریی «ڵایت» سەیر دەکرێت نەک وەک فیکریی قورس و جیددی، بۆیە پێم خۆش نییە وا بێمە بەرچاو و لەبەر ئەوە بەشدار نابم، یان تەنانەت: دۆزی ژنان لە ئیحساسم بە هەیبەتی پیاوەتییم دەدات و بەلامەوە دۆزێکە بۆ ژنان بۆیە تیا بەشدار نابم.

سەرڕاستانەتر دەبێت وا بڵێن چونکە من پێم وایە هەر یەکێك لە ئێمەی پیاوان ئەگەر ئیدیعای ئەوە بکەین کە کە دۆزی نایەکسانیی و لێکەوتە نێگەتیڤەکانی بۆ ژیانی کچان و ژنانمان بەلاوە گرنگە و لایەنگری یەکسانیین، ئەوا بەشدارنەبوونمان دەبێت یەکێک لەو چەند هۆکارەی سەرەوەی هەبێت. ئاخر دۆزی ژنان ئەگەر دۆزێکی ڕەوایە، ئەوە لەبەر ئەوە نییە ڕەوایە کە ژنان خۆیان هاتوونەتە مەیدان و دەڵێن دروست نییە ئێمە بچەوسێنرێینەوە. دۆزی ژنان هیچ لە ڕەواییەکەی کەم نابێتەوە تەنانەت ئەگەر هەموو ژنان خۆشیان یەک بگرن و بڵێن نا، ناڕەوا نییە ئێمە بچەوسێینەوە و ئێمە موستەحەقین.

خەباتی فێمینستیی ئەوەندەی ئەرکی پیاوێکە کە سەرڕاستانە باوەڕی بە یەکسانیی جێندەریی هەیە، بە هیچ شێوەیەک ئەرکی ژنێکی سەرکوتکراو و چەوساوە نییە کە پێی وایە سەرکوتکراویی و چەوساوەیی ئەو کارێکی نۆرماڵ یان کارێکی ڕەوایە.

پرسیارێکی ڕێتۆریکیی بۆ ڕۆشکردنەوەی پۆینتەکە ئەوەیە کە ئایا ئەوانەی دەڵێن با ژنان «خۆیان» خەبات بۆ ڕاستکردنەوەی ئەو ناحەقییە بکەن کە لە کۆمەڵگای نایەکساندا دژ بە ژنان هەیە، ئایا چەوسانەوەی ژنان ئیتر بە ناحەقیی نازانن ئەگەر بێتو ژنان خۆیان نەیانەوێت یان نەتوانن خەبات بۆ دەربازبوون لەو چەوساندنەوەیە بکەن؟ ئایا ئەگەر ژنێک لەلایەن پیاوێکی ئیغتیسابکەرەوە ماوەیەک لە ژوورێکدا زیندان بکرێت، وە ژنەکە لەو ماوەیەدا تووشی «سیندرۆمی ستۆکهۆڵم» بێت و خۆشەویستیی بۆ پیاوەکە دروست بێت و نەیەوێت لەو زیندانە دەرچێت، ئایا لەو حاڵەتەدا مادام ژنەکە «خۆی» نایکات و نایەوێت، ئیتر ئێمە لە ڕزگارکردنی ئەو ژنەدا هیچ ئەرکێکمان لەسەر نییە و دۆزەکە ڕەوایی لەدەست دەدات؟

دۆزی ژنان دۆزێکە بۆ هەموو کۆمەڵگا، نەک تەنها بۆ ژن، گرفتێکە بۆ هەموو کەسێک کە یەکسانییخوازە. خەباتی فێمینستیی ئەوەندەی ئەرکی پیاوێکە کە سەرڕاستانە باوەڕی بە یەکسانیی جێندەریی هەیە، بە هیچ شێوەیەک ئەرکی ژنێکی سەرکوتکراو و چەوساوە نییە کە پێی وایە سەرکوتکراویی و چەوساوەیی ئەو کارێکی نۆرماڵ یان کارێکی ڕەوایە.

ئەوانەی دەڵێن دۆزەکە دۆزی ژنان «خۆیان»ە، بەو قسەیە ئاشکرای دەکەن کە هەر بە ڕووکەش ئیدیعاکەری لایەنگریی یەکسانیی جێندەریین، ئەگینا لە ڕاستییدا ئەوەندە نایەکسانیی جێندەریی بەلایانەوە دۆزێکی بێئەهەمییەتە کە ئەو کەمۆکەی لێ تێنەگەیشتوون بتوانن ئەو نەواتە هیومانیستییەی ناوی ببینن و وا نەزانن دۆزەکە تەنها دۆزی قوربانییەکان خۆیانە.

شتێک کە جێگەی سەرنجە ئەوەیە کە ئەو کەسانەی ئەو ڕایەیان هەیە، زۆرجار ئەوان ئەو تۆمەتە دەخەنە پاڵ ئەو پیاوانەی بەشدارن لە خەباتی فێمینستییدا و دەڵێن هەر تەنها بە ئایدۆلۆجیا لایەنگری مافی ژنانن نەک بە باوەڕ و تێگەیشتنی ڕاستەقینەوە. دۆستێکم ماوەیەک بەر لە ئێستا لینکی چاوپێکەوتنێکی تەلەفزیۆنیی ڕۆشنبیرێکی کوردی بۆ ناردم کە هەوڵی خۆپەڕاندنەوە لە پرسیاری «بۆچی قسەت لە دۆزی ژناندا نەکردووە» تا ئەو شوێنە دەبات کە دەڵێت زۆربەی ئەو پیاوانەی بەشداریی لە خەباتی یەکسانیی ژناندا دەکەن، لە پێناو دەسخستنی سێکسدا دەیکەن.

دیارە ئەوەی پێت وابێت پیاوان دەبێت لە دۆزی ژنان گەڕێین بۆ ژنان خۆیان و، هەر پیاوێکیش خۆی تیا هەڵبقورتێنێت ئەوە لە پێناو دەستخستنی سێکسدا دەیکات، ئەوە قسەیەکی تەواو ڤۆڵگارانە و بێشەرمانەیە کە ئینسان چاوەڕوانیی هەیە تەنها لە دەمی ئەو سەلەفیی و بانگخوازە ئیسلامییە کۆنەپەرستانە بیبیستێت کە لە پێناو دژایەتییکردنی هاتنەدەرەوەی ژنان و گەشەی فێمینیزمدا هیچ ویقارێک بە قسەکردنی خۆیان ناهێڵن. دواتر ئەوەی پێتوابێت ئەگەر کوڕێک بە تاکتیکێک دڵی کچێک بباتەوە و با ئارەزووی خۆیان پێکەوە بن، ئەوە کارێکی ناپاکانەی کوڕەکەیە، ڕوانگەیەکی وا ڕێک ئەو بە بێزراوکردنەی حەزی سێکسییە کە لەسەر پایەی ئەو ڕوانگە کۆنەپەرستانەیە بۆ ژن دامەزراوە کە پێی وایە لە پەیوەندیی سێکسییدا ژن کاڵایەکە دەخورێت و هەر کاتێک ڕوویدا پیاوەکە بە تەنیا قازانجەکەرە تیایدا.

لەم نموونانەدایە کە دەبینیت ڕوانگەی کۆنەپەرستانە بۆ ژن و هەوڵی کۆمەڵگا بۆ ڕاگرتنی کۆنتڕۆڵ بەسەر کائینی ژندا چۆن وەک بەها لە لاشعوری پیاوانی ئیدیعاکەری لایەنگریی دۆزی ژنانیش جێی گرتووە. ئەمەیە ڕێگریی لە بەشداریی پیاوان لە خەباتی فێمینیستییدا دەکات.

ساڵانێک پێش ئێستا هەوڵ درا تاوانی گەورەی خەتەنەکردنی کچان ببرێتە پەرلەمانی کوردستان و دەسەڵاتی یاسادان کارێکی لەبەرامبەردا بکات. زۆربەی پەرلەمانتارە پیاوەکان لە خۆیان نەگرت و ئاشکراش بەیانیان کرد کە لە خۆیان ناگرن وەک پیاوێک لە دۆزێکی وادا قسە بکەن. بەڵێ، ئەو هەستی غرورەی بە پیاوەتییەوە لە زیهنی پیاواندا دروست کراوە، دەتوانێت ئەوەندە ڕێگر بێت لەبەردەم بەشداریی پیاوان لە دۆزی ژناندا کە ئەو پیاوانە پێیان ڕەواترە جەستە و دەروونی کچان لە ڕێگەی خەتەنەوە بۆ هەموو ژیانیان بریندار بکرێت، تا ئەوەی غروری پیاوانەی ئەوان بڕووشێت.

The post فێمینیزم و خودموختاریی تاک appeared first on ژنەفتن.

ئازادی لە موزیکی بێتهۆڤندا، لە چەندین شێوەدا دەردەکەوێت: وەک ئازادی قارەمانانە لە ئیرۆیکا (١٨٠٣)، ئازادی لە ستەمی سیاسی لە ئیگمۆنئۆڤەرتۆردا (١٨١٠) و لە سەمفۆنیای نۆیەم (١٨٢٤)یشدا وەکو ئازادی هونەری و ڕۆشنگەری دەبینرێت.

ئەمڕۆ موزیکی بێتهۆڤن بە قووڵی تێکەڵ بە مرۆڤایەتی بووە، کە لە ناخی خۆیدا بنەماکانی ئازادی و سەربەخۆیی خودی هەڵگرتووه .

موزیکی ئەو، لە سه ردەمی ڕۆشنگەری ئەورووپادا گەشەی سەند، سەردەمێک کە عەقڵی مرۆڤ لە چەقی زانیاریدا بوو. ئیمانوێل کانت فەیلەسوفی ئەڵمانی سەردەمی ڕۆشنگەری مانای توانای درکی کەسیی بەبێ وەرگرتنی ڕێنمایی لە کەسانی دیکە دەزانی .

ڕۆشنگەری کاتێک بەدیدێت کە لە ئازادی عەقڵی خۆمان سوود وەربگرین بۆ دیاری کردنی چۆنییەتی شێوازی ژیانمان. ئەم پرۆسەی یاسادانانە دەروونییەش لەسەر بنەمای عه قڵ لە دیدی کانتەوە، هەمان بنەما و ئیرادەی ئازادییە.

گیۆرگ هیگڵ کە لە هەمان سەردەمی کانتدا بوو و فەیلەسوفی ئازادی و سەربەخویی و عه قڵ بوو. هیگڵ بە هەمان شێوەی کانت کەسێکی بە ئازاد دەزانی کە لەسەر بنەمای عەقڵی خۆی شتەکان هەڵبژێرێت. هیگڵ ڕەهەندێکی دیکە بۆ ئازادی کۆمەڵایەتی زیادکرد کە بە بۆچوونی ئەو بەرجەستەبوونی ئازادی ئیرادەیە. ئەو لە کتێبی فینۆمینۆلۆژیای ڕۆح (١٨٠٧)دا ئازادی بە ”باڵاترین ئامانجی ڕۆحی مرۆڤ” پێناسە دەکات.

موزیک وەک ئیرادە

فەلسەفەی سەدەکانی ١٨ و ١٩ی زایینی ئەڵمانیا، زەمینەی خۆش دەکرد بۆ دۆزینەوەی ئازادی ڕۆح و عەقڵ و ئیرادەی مرۆڤ و بتهۆڤنیش لەو بوارەدا و کاری موزیکی دەکرد. بێتهۆڤن ئارەزووی ئەو ڕۆحی ئازادییەیەی هەبوو و لە نامەیەکدا لە ساڵی ١٨١٩ دەنووسێت: ”ئامانجی ڕاستەقینەی ئێمە لە جیهانی هونەر، ئازادی و پێشکەوتنە، بە هەمان شێوەی جیهانی دروستکردن”.

بۆ تێگەیشتن لە شێوازی دروستکردنی پەیوەندی لەنێوان موزیکی بێتهۆڤن لەگەڵ فەلسەفەی ئازادی، دەبێت سەرنجی ئەو هۆکار بدەین کە بووەتە هۆی سەرنج ڕاکێشانی کەسەکان بۆ موزیکی ئەو، سەرنج ڕاکێشانێک کە خۆی ناسێنەری ئیرادەی ئازادی بوو.

بۆ ئارسەر شوپنهاوەر فەیلەسوفی ئەڵمانی، سەمفۆنیاکانی بێتهۆڤن بەیانێکی ڕاستەوخۆ بوو لە ئیرادەی ئازادی: “وێنەیەکی ڕاست و دروست لە سرووشتی جیهان که چەندین شێوازی جیاواز لە خۆی دەگرێت.”

ئەو ئیرادەیەی کە شۆپنهاوەر لە بەرچاوی دەگرت، لەسەر بنەمای درکی ئەرستۆ لە ڕۆح ڕاوەستابوو، کە بە جوڵەی ژیان دەژمێردرا. بە بۆچوونی دانێڵ جوئای موزیکناس، ئەو دیدگا ئەرستۆییە لە بواری توانایی جوڵەی نەفس، خاڵی بنەڕەتی لە ئەندێشەی موزیکی سەدەی نۆزدەیەمە. ئازادی و ئیرادە، بە شێوازێکی جۆری دەبووە جوڵەی درک و موزیکی بێتهۆڤن لە هەر موزیکێکی دیکە زیاتر جوڵەخولقێنەر بوو. بە تایبەت سەمفۆنیاکانی بێتهۆڤن، لەبەر جوڵەی نمایشیی خۆی، بەیانێک بوون لە ئیرادەی خولقێنەری ئازادی و چارەنووس.

نیتچەی فەیلەسوفی ئەڵمانی لە کتێبی لە دایکبوونی تراژیدی(١٨٧٢) موزیکی بێتهۆڤن بە سەرهەڵدان و دەرکەوتنی ئیرادەی مرۆڤ پێناسە دەکات.

ڕیچارد ڤاگنەر، ئاوازدانەری ئەڵمانیش وەکو شۆپنهاوەر موزیکی بێتهۆڤنی وەکو بەیانێک لە ئیرادەی مرۆڤ باس دەکرد. ئەو  بە ئاماژەدان بە یەکێک لە چوارینە بەناوبانگەکانی بێتهۆڤن، ئەو بە ”سەمای تەواوی جیهان” ناو دەبات. نیتچەی فەیلەسوفی ئەڵمانیش لە کتێبی لە دایکبوونی تراژیدی(١٨٧٢) موزیکی بتهۆڤن بە سەرهەڵدان و دەرکەوتنی ئیرادەی مرۆڤ پێناسە دەکات.

بێتهۆڤن دەیتوانی کرۆکی ئازادی مرۆڤ لە چوارچێوەی دەنگدا بەیان بکات و، جێگەی سەرسوڕمان نییە کە خۆیشی وەکو موزیکەکەی وەکو ئەفسانەی ئازادی بەخش بناسرێت. کەسایەتی بێتهۆڤن چ ئەو کاتەی کە لە ژیاندا بوو و چ دوای ئەوەش، هەمیشە وەکو هونەرێکی مەزن لەسەر زارەکان بوو: نوێگەرێکی داهێنەر و سەرکێش کە موزیکی لە چێوەی سوننەتی ئازاد کرد.

بێهتۆڤن پیاوێک کە موزیکی ئازاد کرد

نووسەرانی دیکەش لەو چوارچێوەیەدا شتی جیاوازیان وتووە. بۆ نموونە ڤاگنەر، بێتهۆڤن بە کریستۆف کۆڵۆمبس دەچوێنێت کە دەریای موزیکی لە ڕووناکیدا بینی و دۆزینەوەی نوێی لە سەمفۆنیای نۆیەمدا ئەنجام دا. لە سەدەی بیستەمدا ڕۆبەر شافلەر، میوزیکزان و ژیاننامەنووسی ئەمریکایی لە بابەتێکدا لە ساڵی ١٩٢٩، بێهتۆڤن وەکو ”پیاوێک کە موزیکی ئازاد کرد” ناو دەبات.

چێژی ئازادی

میراتی بێتهۆڤن لە ئازادی هونەر، لە ”سروودی ئازادی” لە سەمفۆنیای نویەمدا زیاتر لە هەموو شوێنێکی دیکە دەردەکەوێت و ماوەتەوە، کە لە ڕاستیدا دەرکەوتنی یەکەمین مۆسیقای کۆراڵ بوو لە سەمفۆنیادا.

هەروەها کۆرسی سەمفۆنیاش ئاهەنگی دیداری خۆی لەگەڵ ئافرێنەرەکەی دەگێڕێت، کە “بە دڵنیاییەوە لەنێوان ئەستێرەکاندایە”. ئەم وێنەیەش زۆرجار پەیوەندی هەیە بە نووسینەکانی بێتهۆڤن لە دەفتەری یاداشتەکانی لە شوباتی ١٨٢٠:

یاسای ئەخلاقی لەناو ئێمەدا و لەسەر ئێمەوه ئاسمانی پڕ له  ئەستێرەیە. کانت!!!

بە مانایەکی دیکە، شێعری شیلەر وێنەی ئیرادەی مرۆڤ و باڵا بۆ بێتهۆڤن پێشنیار دەکات. چێژ لێرەدا تێگەیشتنی ئەخلاقە وەک ئازادی .

موزیکی بێتهۆڤن لە بنەڕەتدا دەنگی ئازادی مرۆڤ بووە. ئازادی عەقل، ڕۆح و دەروونی ئێمە.

بۆ هەندێک، دانانی ئاواز بۆ شیعرەکانی شیلەر(شاعیری ئەڵمانی)، ناسێنەری شادییە لە یەکێتی و برایەتی مرۆڤدا. شیلەر بۆ بێتهۆڤن ئیلهام بەخشی وێنەیەکە لە ئیرادە کە هەم مرۆڤانە و هەمیش ئیرادیەکی باڵایە. لێرەدا شادی واتە چەسپاندنی ڕەوشتەکان لە چوارچێوەی ئازادی مرۆڤ.

لە دوای تێپەڕبوونی ٢٥٠ ساڵ بەسەر لە دایکبوونی بێتهۆڤن، موزیکی ئەو هێشتا لە قووڵایی ناخی بیسەرەکانیدا ئەزموونی ئازادییە. ئازادی ئیرادە بەردەوام لە ناوەندی موزیکی بێتهۆڤندا هەبووە و موزیکی ئەو لە بنەڕەتدا دەنگی ئازادی مرۆڤ بووە. ئازادی عەقل، ڕۆح و دەروونی ئێمە.

سەرچاوە:

The post پاش ٢٥٠ ساڵ: فەلسەفەی ئازادی لە موزیکی بێتهۆڤندا appeared first on ژنەفتن.

    فوکۆ ئه‌م وتاره‌ی له‌ ٢٧ـی مایسی ١٩٧٨دا پێشكه‌ش به‌ ئه‌نجوومه‌نی فه‌ڕه‌نسیی فه‌لسه‌فه‌ كرد. به‌ڕێوه‌بردنی ئه‌م كۆڕه‌ له ‌ئه‌ستۆی هێنری گوهیێ‌بوو، هێنری مێژوونووسی فه‌لسه‌فه‌ و پسپۆڕی فه‌لسه‌فه‌ی مالبرانش و برگسۆنه‌. له‌ كۆتایی كۆڕه‌كه‌دا گفتوگۆیه‌كی كورت ئه‌نجام ده‌درێت به‌ ئاماده‌بوونی بیرمه‌ندگه‌لێكی وه‌ك نوئێل مۆولو (پسپۆڕی زمانناسی)، ژان-لویس بروش (پسپۆڕی فه‌لسه‌فه‌ی كانت)، سیلڤه‌ین زاك(پسپۆڕی فه‌لسفه‌ی سپینۆزا)، هێنری بیرۆ (پسپۆڕی فه‌لسه‌فه‌ی هایدگه‌ر)، و چه‌ند كه‌سێكی تر.

    فوکۆ له‌ كۆتایی ته‌مه‌نیدا، ده‌رباره‌ی نامیلكه‌ی ڕۆشنگه‌ری چییه‌؟ ـی كانت سێ گوتار ده‌نووسێت، كه‌ ئه‌ڵبه‌ته‌ ڕوانگه‌ی پێشووی ئه‌و وه‌ك ڕه‌خنه‌كاری ڕادیكاڵی مۆدێرنێته‌، هاوسه‌نگ ده‌كاته‌وه‌ و ده‌یگه‌یێنێته‌ خاڵی كۆتایی. ئه‌م سێ گوتاره‌، بریتین له‌: ڕه‌خنه‌ چییه‌؟ (١٩٧٨)، كانت، ڕۆشنگه‌ری و شۆڕش (١٩٨٣) و ڕۆشنگه‌ری چییه‌؟ (١٩٨٤). فۆکو له‌ گوتاری ڕه‌خنه‌ چییه‌؟ زیاتر ده‌په‌رژێته‌ سه‌ر هه‌ڵكۆڵینی «ئیتۆسی ڕه‌خنه‌یی» له‌ مێژوودا. فۆکو هه‌وڵ ده‌دات جۆرێك ڕاڤه‌ بۆ مێژووی ئیتۆسی ڕه‌خنه‌یی پێشكه‌ش بكات. ئه‌م ڕاڤه‌یه‌ له‌سه‌ر سێ قۆناغ‌ وه‌ستاوه‌، یا به‌ ده‌ربڕینی فۆکو، سێ له‌نگه‌رگا ده‌پشكنێت بۆ ئه‌وه‌ی ئاخێزگه‌ی ئیتۆسی ڕه‌خنه‌یی تێدا بدۆزێته‌وه‌: ١- شوانكاره‌یی مه‌سیحی كۆمه‌ڵێك چالاكیی هه‌مه‌لایه‌نی ئه‌نجامدا كه‌ ڕوانگه‌ی ڕه‌خنه‌یی كرده‌ ڕوانگه‌یه‌كی زه‌رووری. ئه‌م سیسته‌مه‌ شوانكاره‌ییه‌، خۆی به‌ شوانی خه‌ڵكی داده‌نا و خوازیاری ئه‌وه‌ بوو كه‌ هه‌موو تاكێك بكه‌وێته‌ ژێر هه‌ژموونی چاودێریی و به‌ڕێوه‌به‌رێتیی ئه‌وه‌وه‌. ئه‌م دۆخه‌، هه‌مان «سه‌رده‌می منداڵی و نه‌گه‌یشتن به‌ پێگه‌یشتوویی» كانتییه‌. به‌م پێیه‌، به‌ره‌ به‌ره‌ ئه‌ندێشه‌ی ڕه‌خنه‌یی له‌ زه‌ینی ئه‌و كه‌سانه‌دا گه‌شه‌ی كرد كه‌ نه‌یانده‌ویست بۆ هه‌میشه‌ وه‌ك منداڵ بمێننه‌وه‌. له‌م قۆناغه‌دا، ئیتۆسی ڕه‌خنه‌یی له‌لایه‌نی مێژووییه‌وه‌ له‌ پێوه‌ند به‌ وته‌ی موقه‌ده‌سه‌وه‌ گه‌شه‌ ده‌كات. ٢- له‌نگه‌رگای دووه‌می ئیتۆسی ڕه‌خنه‌یی له‌م وتاره‌دا، «ویستی به‌ڕێوه‌نه‌بردران» و ڕه‌تكردنه‌وه‌ی یاسا گه‌ردوونی و ده‌ره‌كاتییه‌كانه‌؛ به‌ مانایه‌ك، ڕه‌خنه‌ ده‌كه‌وێته‌ به‌رامبه‌ر حكومه‌ت و ئه‌و گوێڕایه‌ڵییه‌ی كه‌ له‌ هاوڵاتییه‌كانی داوای ده‌كات. به‌ گشتی له‌م قۆناغه‌ی ئیتۆسی ڕه‌خنه‌ییدا، گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ مافه‌ سروشتییه‌كان به‌دی ده‌كه‌ین. ٣- له‌ سێیه‌م قۆناغدا، ئیتۆسی ڕه‌خنه‌یی بریتییه‌ له‌ ڕه‌تكردنه‌وه‌ی ئه‌و هه‌قیقه‌ته‌ی كه‌ ده‌سه‌ڵات وه‌ك هه‌قیقه‌تی ڕه‌ها ده‌یسه‌پێنێت، و له‌ به‌رامبه‌ردا، به‌كارهێنانی عه‌قڵی خود بۆ جیاكردنه‌وه‌ی هه‌ق له‌ ناهه‌ق، هه‌قیقه‌ت له‌ هه‌ڵه. له‌م له‌نگه‌رگایه‌دا، ڕه‌خنه‌ ده‌كه‌وێته‌ به‌رامبه‌ر ده‌سه‌ڵات‌. به‌ كورتی فۆکو له‌م گوتاره‌دا، په‌یدابوونی ئیتۆسی ڕه‌خنه‌یی به‌ جۆره‌ وه‌ڵامێك ده‌زانێت بۆ گه‌شه‌ی سیسته‌مێك له‌ ده‌سه‌ڵات كه‌ به «حكومه‌تمه‌ندیی» ناوی ده‌بات.

سەروان ئەحمەد ئەم گوتارەی لە ئینگلیزییەوە وەرگێڕاوە و ژنەفتن وەک کتێبی ئەلیکترۆنی (فایلی pdf)  بڵاوی دەکاتەوە. (دەتوانن لە سەرەوە ئەم کتێبە دابگرن)

The post ڕەخنە چییە؟ appeared first on ژنەفتن.