“باتای” خۆی دوور دەگرت له‌ به‌کارهێنانی زاراوە‌ی فەیلەسوف سەبارەت بە خۆی‌. “باتای” هاوڕێ له‌گه‌ڵ هه‌ندێک له‌ ناسراوترین رۆشنبیرانی فه‌رانسادا له‌وانه‌ (راجر کیووا و پییەرکلۆسۆڤسکی) له‌ سه‌رده‌می نێوان دوو شه‌ڕی جیهانیدا یه‌کێک بوو له‌ بنیاتنه‌رانی کۆلیژی کۆمه‌ڵناسی “فه‌رانسا” هاوکات (میشێل لیریس، ئه‌لکساندر کۆژۆ و ژان واڵیش) و چه‌ند که‌سی تر له‌ بنیاتنه‌رانی کۆلێژی سۆسیۆلۆژی‌ بوون.

ناڕازیی بوون له‌ “سوریالیزم” بوو به‌ هۆی یه‌کگرتنی ئه‌ندامانی کۆلیژ، ئه‌وان پێیان وابوو چڕبوونه‌وه‌ی “سوریالیزم” له‌سه‌ر نه‌ست (ناخودئاگا)ی تاک به‌ سه‌رتر له‌ کۆمه‌ڵگا ده‌زانێ و ڕه‌هه‌ندی کۆمه‌ڵایه‌تیی ژیانی مرۆڤ ده‌گرێته‌ به‌ر. به‌مه‌وه‌ ئه‌ندامانی کۆلیژ بۆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی ئەم پرسە له‌سەر “کۆمه‌ڵناسیی “پیرۆز” کۆبوونه‌وه‌، ئه‌مه‌ش به‌ مانای خوێندنه‌وه‌ی هه‌موو ره‌هه‌ندێکی کۆمه‌ڵایه‌تییه‌، که‌ تێیدا بوونی پیرۆزی ئاشکرایه‌، ئه‌م تاقمه‌ له‌ به‌ستێنی مرۆڤناسیدا له‌و به‌رهه‌مانه‌ که‌ڵکیان وه‌رگرت که‌ سەرقاڵی چالاکی کۆمه‌ڵگا مرۆییەکان بوون یان دەپەرژایە سەر چالاکی دەستەجەمعییەکانیانەوە. کۆلیژی کۆمه‌ڵناسی به‌ جێگای خه‌یاڵ و خه‌ونەکانی ئه‌و تاکگه‌رێتییه‌ی که‌ له‌ “سوریالیزم”دا هه‌یه‌، به‌ که‌ڵک وه‌رگرتن له‌ ئه‌زموونی بێ خه‌وشی گرووپی  پەرژایە سەر‌ گه‌ڕان به‌دوای  جەوهەری مرۆڤایه‌تیدا. 

باتای له‌ بیلۆم (ئوروونی) هاته‌ دنیا‌، سه‌ره‌تا ویستی ببێت به‌ قه‌شه‌ و [بۆ ئەو ‌مه‌به‌سته‌ش] ده‌رۆیشت بۆ قوتابخانه‌یەکی کاسۆلیک، به‌ڵام له‌ ساڵی ١٩٢٢ چاوپۆشی له‌ بیر و باوه‌ڕی خۆی کرد.  له لایه‌ن ‌ “باتای” به‌رده‌وام گوتراوه‌ : که‌ “باتای” سۆزانی‌خانه‌کانی وه‌ک که‌نیسه‌ی واقیعی خۆی له‌ پێش چاو ده‌گرت، هۆگرییه‌ک که‌ ڕه‌نگدانه‌وی مانای به‌رهه‌مه‌کانیه‌تی‌، دواتر به‌ پیشه‌ی کتێبدارییه‌وه‌ سه‌رقاڵی کار و چالاکی بوو، به‌م چه‌شنه‌ ئازادیی رێژه‌یی له‌ پاراستنی ئه‌ندێشه‌کانیدا له‌ چوارچێوه‌ی کاره‌که‌یدا به‌ده‌ست هێنا. 

باتای دوو جار ژیانی هاوبه‌شی پێک هێناوه‌. سه‌ره‌تا له‌گه‌ڵ “سیلڤیا ماکلێ” خانمێکی ئه‌کته‌ر

 که‌ له‌ ساڵی ١٩٣٤دا له‌ یه‌کتر جیابوونه‌وه‌ و دوای باتای، سیلویا له‌ گه‌ڵ ده‌روونشیکارێک به‌ ناو “ژان لاکان” ژیانی هاوبه‌شی پێک هێنایه‌وه‌، هاوکات باتای له‌گه‌ڵ “کویلت پینووت” له‌ پێوه‌ندییدا بوو، که‌ ئه‌ویش له‌ ساڵی  ١٩٣٨دا کۆچی کرد، دواتر باتای له‌ ساڵی 1946دا له‌گه‌ڵ “دیان دوو بۆهارنای” ژیانی هه‌وبه‌شی پێک هێنایه‌وه‌ و  کچێکیان هێنایه‌ دنیاوه‌.

باتای دامه‌زرێنه‌ری چه‌ندین گۆڤار و نووسه‌ری  زۆر به‌رهه‌می هونەریی جیاوازە‌: لێکدانه‌وه‌کان‌، شیعره‌کان و وتاره‌کانی باتای سه‌باره‌ت به‌ بابه‌تگه‌لی بێئەژماری وەک( سه‌باره‌ت به‌ عیرفان، ئابووری، شیعر، فه‌لسه‌فه‌، هونه‌ر، ئیرۆتیک)ـە، باتای هه‌ندێ جار کاره‌کانی به‌ ناوی خوازراوه‌وه‌ بڵاو ده‌کرده‌وه‌ و هه‌ندێک له‌ به‌رهه‌مه‌کانیشی قه‌ده‌غه‌ بوون. ئەو تاکوو له‌ ژیاندا بوو تاڕادەیەک پشتگوێخراو بوو و له‌ لایه‌ن هاوچه‌رخه‌کانیه‌وه‌ وه‌ک “ژان پۆل سارتر” وه‌ک که‌سێکی لایه‌نگری عیرفان بێرێزی پێ ده‌کرا، به‌ڵام دوای مردنی کاریگه‌رییه‌کی ئێجگار زۆری له‌سه‌ر نووسه‌رانێکی وه‌کوو (میشێل فوکۆ، فیلیپ سولرس و ژاک دێریدا ) هه‌بوو، هه‌موو ئه‌م نووسه‌رانه‌ له‌گه‌ڵ “ژورنال تێل کێل”  پێوه‌ندییان هه‌بوو، کاریگه‌ریی باتای له‌سه‌ر کاره‌کانی ” ژان بۆدریار” و هه‌روه‌ها تیۆره‌ ده‌روونشیکارییه‌کانی “ژاک لاکان” به‌دیاره‌.

باتای له‌ سه‌رده‌می گه‌نجێتدا هۆگری سوریالیزم بوو، به‌ڵام پاش ماوه‌یه‌کی کورت له‌گه‌ڵ ” ئاندرێ برێتۆن” ‌ دامه‌زرێنه‌ری سوریالیزم تووشی کێشه‌ بوو، ئه‌گه‌رچی باتای و سوریالییه‌کان پاش شه‌ڕی جیهانیی دووه‌م سه‌رله‌نوێ پێوەندیی خۆیان ده‌ست پێ کرده‌وه‌. باتای له‌ مه‌ودای نێوان دوو شه‌ڕی جیهانیدا ئه‌ندامی کۆلیژی کۆمه‌ڵناسی فه‌رانسا بوو، هاوکات چه‌ند که‌س له‌ سوریالییه‌ هه‌ڵگه‌ڕاوه‌کانی تریش ئه‌ندامی کۆلیژ بوون، باتای به‌تایبه‌ت له‌ ڕێگای لێکدنه‌وه‌ی هیومانیستییانه‌ی کۆچه‌ری رووس “ئه‌لکساندر کۆژۆ “وه‌ به‌ ڕاده‌یه‌کی زۆر که‌وته‌ ژێر کاریگه‌ریی “هیگل” ه‌وه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا به‌رهه‌مه‌کانی (زیگمۆند فرۆید، کارل مارکس، مارسل مووس، مارکی دو ساد و فریدریش نیچه‌) به‌ ڕادیه‌کی ئێجگار زۆر کاریگه‌رییان له‌سه‌ر باتای هه‌بوو، باتای له‌ وتارێکدا له‌ به‌رانبه‌ر نازییه‌کاندا به‌رگریی له‌ نیچه‌ کرد.

 باتای تواناییه‌کی سه‌یری له‌ خوێندنەوە نێوبواری(Interdisciplinarity)یەکاندا هه‌بوو. ئه‌و له‌ که‌سانی جۆراوجۆر کاریگه‌ری وه‌رده‌گرت و به‌ مه‌به‌ستی ئافراندنی به‌رهه‌مه‌کانی خۆی له‌ میتۆدگه‌لی جۆراوجۆری گوتاره‌کان که‌ڵکی وه‌رده‌گرت. بۆ نموونه‌ ڕۆمانه‌که‌ی بەناوی “چیرۆکی چاو” که‌ به‌ ناوی خوازراوی (لورد ئاوه‌چ) بڵاو بووه‌وه‌، سه‌ره‌تا وه‌ک به‌رهه‌مێکی دزێو و شه‌رمهێن وه‌رگیرا، به‌ تێپه‌ڕبوونی کات و به‌ هۆی ڕاڤه‌ و لێکدانه‌وه‌، به‌رە بەرە ناسرا و قووڵاییی فه‌لسه‌فی و سۆزدارانه‌کەی زیاتر به‌دیارکه‌وت، سه‌نعه‌ته‌ ئه‌ده‌بییه‌کانی ئه‌م ڕۆمانه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای خوازه‌ دانراوه‌، که‌ به‌ چه‌شنێک ئاماژه‌یه‌ به‌ هۆکارگه‌لی فه‌لسه‌فی له‌ به‌رهه‌مه‌که‌یدا، وه‌کوو “قاقا، فرمێسک، حاڵه‌تی خه‌و و بێداری، شادی و ئه‌شق”.

ڕاوێژی گێڕه‌وه‌ و هه‌ندێ له‌ ساته‌ فه‌لسه‌فییه‌کانی ئه‌م رۆمانه‌، چییه‌تی “چیرۆکی چاو” ده‌گۆڕن و واقعێکی ناڕوون و لێڵ له‌ حه‌قیقه‌تی مێژووی هاوچه‌رخ باس ده‌کا.

باتای فەیلەسوف بوو، ئه‌گه‌رچی خۆی ئه‌م عینوانه‌ی قه‌بووڵ نه‌بوو، به‌ڵام بۆ زۆر که‌س وه‌کوو ” سارتر”  بانگه‌شه‌ فه‌لسه‌فییه‌کانی “باتای” له‌گه‌ڵ عیرفانی ئاتایستیدا هاوسنوور بوو. به‌ درێژایی  شه‌ڕی جیهانیی دووه‌م” باتای “له‌ژێر کاریگه‌ریی  نیچه‌ و لێکدانه‌وه‌کانی کۆژۆ له‌سەر هێگل پرۆژەی “بەرکۆڵی ئاتێۆلۆژیک”ی نووسی، ( ناوێکی هاوته‌ریب له‌ گه‌ڵ کتێبی “بەرکۆڵی تیۆلۆژیک” له‌ نووسینی  توماس ئەکویناس)‌  که‌ به‌رهه‌مه‌کانی (ئه‌زموونی ناوخۆیی، تاوانبار، و سه‌باره‌ت به‌ نیچه‌)  له‌خۆ ده‌گرێت. باتای پاش شه‌ڕ کتێبی ” به‌شی نفره‌ت لێکراو”ی نووسی و هاوکات رۆژنامه‌ی زۆر کاریگه‌ری “کریتیک”ی دامه‌زراند.

باتای ‌ له‌ کۆتاییه‌کانی ساڵی ١٩٢٠ و سه‌ره‌تاکانی ده‌یه‌ی ١٩٣٠دا “ماتریالیزمی بناغه”‌ی وه‌کوو هه‌وڵێک له‌ هه‌مبه‌ر “ماتریالیزمی سه‌ره‌کی” گه‌شه‌ پێدا. “باتای” به‌ڵگه‌ ده‌هێنێته‌وه‌ به‌وه‌ی که‌ چه‌مکێک وه‌کوو ماده‌یه‌کی ئه‌کتیڤی بنه‌ما بوونی هه‌یه‌ که‌ دژایه‌تی نێوان چینی سه‌روو و خوارووی ئاڵۆز ده‌کا و ته‌واوی بنه‌ماکان ناپایه‌دار ده‌کا، ئه‌م چه‌مکه‌ به‌ شێوازێک له‌ مۆنیزمی نوترال(monism neutral)ی سپینۆزا ده‌چێت، که‌ ماده‌یه‌کی تێدایه‌ ما‌ده‌گه‌لی دووانه‌یی زه‌ین و ماده‌ که‌ “دیکارت ” باسی ده‌کا ده‌گرێته‌وه‌، به‌ڵام به‌مه‌شه‌وه‌ پێناسه‌یه‌کی وردی نییه‌ و به‌ جێی ئاوه‌زمه‌ندێتی له‌ بواری ئه‌زمووندا ده‌مێنێته‌وه‌. ماتریالیزمی بنه‌ما  کاریگه‌رییه‌کی ئێجگار زۆری له‌سه‌ر چه‌مکی پێکهاته‌شکێنی “دێریدا ” هه‌بوو، هه‌م “باتای” و هه‌میش “دێریدا”  به‌ که‌ڵک وه‌رگرتن له‌ “ده‌سته‌واژه‌ی  سێیه‌می ناپایه‌دار” له‌ هه‌وڵی تێکدان و ناپایه‌دارکردنی پارادۆکسه‌ فه‌لسه‌فییه‌کاندا بوون.

تێگه‌یشتنی زۆر تایبه‌تی “باتای” له‌ ده‌سه‌ڵاتدارێتیی ( گه‌رچی له‌ وانه‌یه‌ هه‌ندێک ئه‌مه‌ به‌ دژی ده‌سه‌ڵاتدارێتی بزانن) له‌ لایه‌ن ژاک دێریدا و جۆرجۆ ئاگامبێن، ژان لۆک نانسی و ئه‌وانی تر که‌وته‌ به‌ر باس، تێگه‌یشتنی ده‌سه‌ڵاتدارێتیی باتای له‌ژێر کاریگه‌ریی (کۆژۆ و ژان پۆل سارتر) به‌ ته‌واوه‌تی له‌ “هیچ شتێک”دا ریشه‌ی هه‌یه‌. مرۆڤ بوونه‌وه‌رێکه‌ بێ ئه‌وه‌ی بوونی پایه‌دار بێت، ‌ بۆ سارتر دواهه‌مین کاری هه‌ر که‌سێک کارێکی هیچ بینین به‌ مانای ره‌تکردنه‌وه‌ی بوونه‌، (ده‌سته‌واژه‌یه‌ک که‌ سارتر‌ به‌ مه‌به‌ستی کایه‌کردن به‌ چه‌مکی “هیچ شتێک” که‌ڵکی لێ وه‌رده‌گرێ، ئه‌م ده‌سته‌واژه‌ له‌گه‌ڵ “نهیلیزم”دا زایه‌ڵه‌ی بڕگه‌یی هه‌یه‌.

باتای له‌ چه‌مکی ده‌سه‌ڵاتدارێتی خۆیدا ئه‌م چه‌مکه‌ به‌کار ده‌هێنێ که‌‌ له‌گه‌ڵ نه‌بوونی مانایەکی وەها، له‌ ره‌تکردنه‌وه‌ و نکوڵیکردندا به‌ باشترین شێوه‌ بەیان ده‌کرێ، ده‌سه‌ڵاتدارێتی جۆرێک ئازادیی زێده‌ڕه‌وانه‌یه‌، وه‌کوو خواردنه‌وه‌ی زۆر و کاره‌کانی تر به‌ مه‌به‌ستی گه‌یشتن به‌ ئامانج ئه‌نجامی چالاکییه‌ ئاساییه‌کان تووشی ئاڵۆزی ده‌کات.

ئابووریی گشتی ئه‌و کتێبه‌یه‌ ‌ له‌نێوان ساڵه‌کانی (١٩٤٦ تاکوو ١٩٤٩) له‌لایه‌ن ” باتای ” نووسراوه‌ و له‌ بڵاوگه‌ی “نیوه‌ شه‌و” بڵاو بۆته‌وه‌، ئه‌م کتێبه‌ له‌ ساڵی ١٩٩١داوه‌رگێڕدرایه‌ سه‌ر زمانی ئینگلیزی و له‌ژێر ناوی “به‌شی نەفره‌تلێکراو” بڵاو کرایه‌وه‌. “به‌شی نەفره‌تلێکراو” تیۆرییه‌کی ئابووریی نوێ ده‌خاته‌ ڕوو، که‌ “باتای” وه‌کوو ئابووریی گشتی ناوی لێ ده‌بات، ئه‌م کتێبه‌ له‌گه‌ڵ ‌ روانگه‌ی ئابووریی “سنووردار”دا که‌ له‌ زۆربه‌ی تیۆره‌  ئابوورییه‌کاندا هه‌یه‌، جیاوازه‌.

باتای به‌ شێتییه‌ بێوێنه‌که‌ی خۆی کاریگه‌ریی له‌سه‌ر ده‌رکه‌وتنی ئێگزیستانسیالیزمی مودێڕن دانا

 باتای ئه‌و رووناکبیرێکی مۆدێرنی فەڕانسایی بوو، کە وه‌سف ناکرێت، ناوبراو به‌ شێتییه‌ بێوێنه‌که‌ی خۆی کاریگه‌ریی له‌سه‌ر ده‌رکه‌وتنی ئێگزیستانسیالیزمی مودێڕن دانا و هه‌روه‌ها له‌گه‌ڵ “کۆژۆ، سارتر و موریس بلانشۆ” هه‌وڵیاندا له‌ رێگای بۆچوونه‌کانیانه‌وه‌ ئه‌م ئایدیا ئێگزیستانسیالیسته‌ی که‌ مرۆڤ له‌ جیهاندا گۆشه‌گیر و ته‌نیایه‌ تووشی کێشه‌ بکه‌ن تاکوو له‌ رێگای ئه‌م کێشه‌ سازکردنه‌وه‌ مرۆڤ بتوانێ مانای خۆی دروست بکاته‌وه‌. کاریگه‌ریی ئه‌م کۆمه‌ڵه‌ بیرمه‌نده‌ له‌سه‌ر کولتووری مودێڕن دژواره‌ حاشای لێ بکرێ.

 “باتای” له‌و بیرمه‌ندانه‌ بوو به‌زه‌یی بە هیچ شتێکدا نه‌‌هاته‌وه‌ و هاوکات له‌ بواری هێڵی فیکرییه‌وه‌ (سوریالیزم ، فاشیزم و ستالینیزم)ی  وه‌لا نابوو، بۆ ئه‌وه‌ی بیسه‌لمێنێ به‌رده‌وام سه‌ربه‌خۆیی فکری و به‌ده‌ر له‌ هه‌ر بزووتن و ڕێگا و پرۆگرامێک و وه‌ستاندن له‌سه‌ر هه‌ڵوێسته‌کان و هاوکات هه‌وڵ و ته‌قه‌ڵا له‌ پێناو دروست کردنی ئه‌و شته‌ی له‌سه‌ر بنه‌مای فکری دانراوه‌، ده‌توانێ به‌ هه‌ر شێوه‌یه‌ک (ئه‌گه‌رچی با له‌ درێژخایه‌ندا بێ) ڕه‌وت ساز بکا، ئێستا با ئه‌و بیر و  تێڕوانینه‌ تێکه‌ڵ به‌ شێتی بێ، وه‌کوو “باتای” یان تێکه‌ڵ به‌ سه‌رپێچی و یاخیگه‌ریی له‌ چه‌شنی “مارکی دو ساد” بێت، جیاوازی نییه‌. 

سەرچاوە:

ادبیات و شر؛ ژرژ باتی، مترجم؛ فرزام کریمی، نشر جغد، چاپ اول ١٤٠٠

The post لە دەوروبەری شێتیدا، پیاسە بکە appeared first on ژنەفتن.

بۆ شەوى دواتر بە پێشەنگى هەندێ قوتابى زانكۆ و بە پێشنوێژیى تازەلاوێكى خوێندنى ئیسلامى، كە بە جۆرێكى چارەهەڵنەگر بیمار بووە، نوێژى جەماعەت و تەراویح دەكرێت؛ وەك بڵێى شوێن پێى ئەو كچ و كوڕە پیرۆز دەكەن كە پیرۆزییەكى چەقبەستوویان شكاندووە؛ گەرچى ئەمە تەنیا لە “وەك بڵێیت”ـێك زیاتر نییە و بێگومان هەر لەرزوتایەكى لەم جۆرە ڕەوایەتى بە كوشتن و مومارەسەكردنى ئارەزووى فاشیزمى داعشئاسا دەدات. گەر نوێژى تەراویحەكە قەرەبوویەكى دەروونى پیرۆزكردنى شوێنى سەماكە بێت یاخود ڕێكکەوتێك بێت لە پەڕگیریى ئایینەوە بۆ سڕینەوەى ئەو شوێنە؛ ئەوا بەرجەستەبوونى ئەو پارادۆكسەیە كە لە خودى وشەى پیرۆز “sacer”ـدا هەیە: sacred  بە ماناى پیرۆزكراو دێت، هاوكات بە واتاى قوربانیشە. Sacrifice واتە بابەتى قوربانییەكە یان قوربانیكراوەكە. داگیركردنى شوێنەكە ئاماژەى لەنێوبردنە. ڕوونتر دەریببڕم: هیچ ئیسلامییەكى میانڕەو بوونى نییە؛ گوتارى میانڕەوترینیان لە پێچێكى ترەوە و كەمێك ناڕاستەوخۆ ڕەوایەتى بە كوشتن و تووندڕەویى و پەڕگیرى دەدات. ئەوەى هەیە فشۆڵی ئیمانە كە بۆ سەلماندنى خۆى پەنا بۆ تووندڕەویى دەبات.

فەزاى گشتى لاى ئارێنت فەزایەكى سیاسییە، واتە شوێنى پیادەكردنى ئازادى، بەڵام وەختێك كایەى كۆمەڵایەتى، واتە شتانێكى وەكو خێزان، نەریتى كوردەوارى، ئایین، بنەماڵە و خێڵ داگیرى دەكەن، ئەوا وەك فەزاى سیاسى لەنێو دەچێت و دەبێت بە ڕووبەرى پیادەكردنى ستەمكارى.

• ٢.       ململانێى گوتارەكان ڕەنگە پێش هەموو ململانێكانى تر و پێش ململانێى چینایەتى كەوتبێت. گوتاریش هەموو كات پێویستى بە ئەندامگیرى و حزب نییە بۆ ئەوەى بەهێز بێت. زۆرینەى كۆمەڵگەى كوردى لەسەر هەمان هێڵى بەرژەوەندیى گوتارى ئیخوانیزم و سەلەفیزمن، بەبێ ئەوەى ئەو زۆرینەیە ڕاستەوخۆ ئەندام و لایەنگرى حزب و ڕەوتە ئیسلامییەكان بن و بگرە هەندێكیان هەر هۆشیارییان بەوەیش نییە كە گوتارێكیان هەڵگرتووە. گوتار وەك ئاو دزە دەكاتە نێو بیركردنەوە و دەروونى كەسەكانەوە؛ پرسە دەروونشیكارییەكان تا چ ڕادەیەك زەمینەسازن، ئەوەیش ڕەنگە كاریگەریى هەبێت، بەڵام تەنیا لەدواى ئەوەى گوتار شتەكان دەبزوێنێت. لە ئێستادا گوتارى ئیسلامیزم، بە پاڵپشتى ئادابدۆستانى كوردەوارى، گەمەى سەركەوتووانەى خۆی دەكات. ئەم گوتارە بەرەبەرە فەزاى گشتى و كەلێنە بچووكە داگیرنەكراوەكان لە خەڵك دەسەنێتەوە؛ فەزاى گشتى لاى ئارێنت فەزایەكى سیاسییە، واتە شوێنى پیادەكردنى ئازادى، بەڵام وەختێك كایەى كۆمەڵایەتى، واتە شتانێكى وەكو خێزان، نەریتى كوردەوارى، ئایین، بنەماڵە و خێڵ داگیرى دەكەن، ئەوا وەك فەزاى سیاسى لەنێو دەچێت و دەبێت بە ڕووبەرى پیادەكردنى ستەمكارى. گوتارى ئیخوان-سەلەفى هەتا زیاتر بۆ نێو ئەم فەزایانە بخشێت بەهێزتر و سەركوتكارتر دەبێت. گوتارەكانى دیكەى وەكو ناسیۆنالیزم و ڕیفۆرمیزم بە تووڕەهاتى بەرژەوەندیى خۆیانەوە خەریكن و بگرە لەگەڵ ئەم گوتارە ئیسلامییەدا تەریب دەڕۆن. گوتارى سۆسیالیزمیش كە هەر خەریكى چینى كرێكار و ڕەخنەى ئابووریى سیاسی بوو، بێ ئەوەى بە خۆى بزانێت ژێر پێى چۆڵ و بەتاڵ كرا. كاتێك لە نووسین و وەرگێڕانەكاندا، یان لە گفتوگۆكانمان لەگەڵ هەندێ لەو هاوڕێیانەدا كە نەوەى نوێى سەر بە سۆسیالیزمى ئۆرسۆدۆكس بوون (و ڕەنگە ئێستا خۆیان حاشا لە بۆچوونەكانیان بكەن)، ئەم پرسانەمان بۆ گرنگ بووبێت، بەوە وەڵامیان دەداینەوە گوایە ئەمە ڕەخنەى كولتوورییە و ئەم ڕەخنەیەیش بۆرژوازانەیە؛ هاوڕێیەتى و مۆسیقا و هونەر و سینەما و سەما و هتد سەرقاڵكردنى گەنجانە بەشتى بچووكەوە تاوەكو نەزانن چەندە كرێكارى زەحمەتكێشن و ناعەدالەتیەكە لە كوێدایە. گوایە ڕیشەى ئەم ڕەخنەیە وا لە سەرهەڵدانى “توێژینەوە كولتوورییەكان” و “سیاسەتى ئێستاتیكى”ـدا و پیلانى بۆرژوازییەت و پۆستمۆدێرنیزمە دژ بە ڕەخنەى ئابووریى سیاسى. گوایە ئەمانە خەریكى ڕەخنەى كولتوورى و سیاسەتى ئێستاتیكى بوون، لەبەرئەوە ڕادیكاڵ نین و پێویستە بگەڕێینەوە سەر ڕەخنەى ئابووریى سیاسیى سەلەفى ساڵح. هەندێكیتریشیان كۆمیدیتر دەیانگوت فۆكۆ و دۆلۆز و دێریدا و بارت و بۆدریار (بە پریشكەكانیانەوە لاى ئاگامبێن و لاكلاو و نێگرى و هیتر)، با بڵێین بە گشتى فەلسەفەى فەرەنسى، سەر بە “سى ئاى ئەى” و دژ بە سۆڤییەت و ماركسیزمن. بەهەرحاڵ سۆسیالیزم هەرگیز لە وڵاتى ئێمە نەبوو بە بەشێك لە پیادەكردنى ژیانى ڕۆژانە و نەچووە نێو كۆمەڵگەوە، ئێستایش هیچ پەیوەندیی بە خەڵكى گشتى و بەتایبەت گەنجانەوە نەماوە.

لە ماوەى دە ساڵى ڕابردوودا داواى لێبووردن هۆكارێكى سەرەكیى بەهێزبوونى ئەوان و پاشەكشەى گەنجانێكى بەهرەمەند بووە لە فەزاى گشتى و بەجێهێشتنى نیشتمان.

• ٣. لە ڕووى دەروونشیكارییەوە ئەم كردارانە تا زیاتر بچەپێنرێن بەهێزتر و شێواوتر دەگەڕێنەوە. ئەمە بە شێوەیەكى جوزئى دروستە. بەڵام سەردەمى نوێ خەریكە بەرەبەرە ئەمەیش تێدەپەڕێنێت؛ هیچ حەتمییەتێك وەك سەردەمانى پێشتر گەرەنتى ناكرێت و ڕەنگە تەكنیك و شێوازەكانى كۆنترۆڵكردن هێندە گشتى ببینەوە كە ڕێگرى لەم گەڕانەوانەیش بكرێت یان دەستبەجێ بۆ جێى دیكە ئاراستە بكرێن یان لانیكەم بێكاریگەر بكرێن. ئێستا ئەوەى لە بەرامبەر ئەم شەپۆلى ئیسلامیزمە هەیە هەندێ كردەى ناكاوى لێرە و لەوێیە، هەندێ گەنجى سەركێش و بوێر (تەنانەت ئەگەر بۆ نماییش و خۆدەرخستنیش بێت)، كە وەك بروسكە دەردەكەون و ئارەزوویان بۆ ئەم كردانە چالاك دەبێت. بەشێك لەمانە ناتوانن بەرامبەر چاوسووركردنەوە و فشار و هەڕەشەكان خۆڕاگرى بنوێنن؛ بە داواى لێبوودرنێك لەبەر ئەو كارەى كە كردوویانە پۆزش دێننەوە و سازش بۆ كۆنەپارێزى دەكەن. لەگەڵ ئەوەیشدا بۆ كۆمەڵگەیەكى داخراو و كۆنەپارێزى وەك ئێمە، ئەم كردارانە ئەگەر بكەرەكانیان دواتر حاشاشیان لێ بكەن، هێشتا هەر درزێك دروست دەكەن، شوێنەوارێك لەسەر زەین و ئاكارى شێواوى ئیماندار بەجێ دەهێڵن كە بۆ گەیشتنەوە بە ئیمانێكى سفت و لووسى یەكپارچە، خۆى دەپڕوكێنێت. خۆ ئەگەر ئەمە لە ڕووى دەروونشیكارییشەوە دروست بێت، هەرگیز پۆزەتیڤ نەكەوتۆتەوە. داواى لێبووردن، گەرچى شوێنەوار و درزى كردارەكە ناسرێتەوە، بەڵام هێندەیتر گوتارى كۆنەخوازى و ئیسلامییەكان بەهێز دەكات. لە ماوەى دە ساڵى ڕابردوودا داواى لێبووردن هۆكارێكى سەرەكیى بەهێزبوونى ئەوان و پاشەكشەى گەنجانێكى بەهرەمەند بووە لە فەزاى گشتى و بەجێهێشتنى نیشتمان. ئەم گوتارە ئیسلامییە بە ترس و لەرزى زیاتر و تووندوتیژى زیاتر و ناهاوسەنگى زیاترەوە، بۆ داپۆشینى ئەو شوێنەوار و برینە كە ئەم جۆرە كردە سەرپێى و خۆڕسك و ناكاوانە دروستى دەكەن، دەكەوێتەگەڕ. هەتا كۆمەڵگەیش زیاتر سفتولووسى بخوازێت، ئەوا زیاتر هەستیارتر و بە ئازارتر دەبێت، تەنانەت شوختێكى تەواو كاڵ و بە ئاستەمیش وەك چەقۆى سەر دڵ و دەرزیئاژنكردنى پاژنەى پێ سوێ دەباتە دڵییەوە؛ ڕەهاگەرییەك كە بۆدریار ناوى دەنێت “موتڵەقى فشۆڵ” یان “موتڵەقى ناسك” و ژیژەكیش ناونیشانى كتێبەكەى لێ وەرگرتووە. بەڵام لەم دۆخەدا ئەوەى بەهێزتر دێتەوە گەڕانەوەكان نین، بەڵكو دیسپلینەكان، یاسا و نەریتەكان، كۆنترۆڵەكانن. چیدى حەتمییەتى نێو ماركسیزم و دەروونشیكارى، ڕوانگەى ئارەزوو وەك گەڕانەوەى چەپێنراو، پێناچێت هیچ ئومێدێك بۆ گۆڕانى كۆنكرێتى بدەن بەدەستەوە.

من هیچ دەسەڵاتێكم پێ شك نایەت، هێندەى دەسەڵاتى كوردى جڵەوى بۆ زێدەڕەویى ئیسلامییەكان شل كردبێت و درەفەتى بە داگیركردنى بوارى گشتى دابێت.

• ٤. گەر ئێمە بڵێین بۆچى نوێژ لە شەقامێكى گشتى وەك سالم بكرێت؟ ئیسلامییەكان دەڵێن ئەى بۆچى سەماى لێ بكرێت و نوێژى لێ نەكرێت؟ بۆچى بۆ بەرەڵایى كراوە بێت بەڵام بۆ خواپەرستى نا؟ لە ڕاستیدا سەنگى هەردوو لاى ئەم هاوكێشەیە هەمان بەهایان نییە. لە ڕووى بنەماییەوە، خواپەرستى كات و شوێنى بۆ نییە، هەركەس، لەهەر كوێ، بە هەر جۆرێك، لەهەر كات، بیەوێت دەتوانێت بیكات؛ خواپەرستى، لە ڕووى پرەنسیپەوە، پەیوەندیى بە مرۆڤەكانى ترەوە نییە و كەسییە (ئەگەرچى هیچ باوەڕدارییەك نییە بە بێ ڕیاكارى). بەڵام سەما هونەر و پێڕفۆرمانسە، واتە شتێكى گشتیترە لەنێوان خەڵكیدا. بكەر و بینەر هەیە و چێژیش دوولایەنەیە. بەڵام لەمەیش بگوزەرێین، ئەو كەسانە بێ شەرمانە “درۆ دەكەن” كە دەڵێن گوایە ئاساییش و حكومەت ڕێیان نادات كۆبوونەوەى ئایینى هەبێ. من هیچ دەسەڵاتێكم پێ شك نایەت، هێندەى دەسەڵاتى كوردى جڵەوى بۆ زێدەڕەویى ئیسلامییەكان شل كردبێت و درەفەتى بە داگیركردنى بوارى گشتى دابێت. لە كوردستان هەموو شتێك چۆتە خزمەتى گوتارى ئایینییەوە؛ مەلا ئەبارێت، مزگەوت ئەبارێت، ڕوو لەهەر كوێ بكەیت كۆلكە مەلا و فەقێ، بانگخواز، تەلەبەى سەلەفیى زانكۆ، واعیز، مامۆستاى گەشەپێدانى مرۆیى ئیسلامى، پزیشكى خێرخواز، سەیدەلانى شەرواڵكورت، كە بازێجار نایانەوێت كۆندۆمیش بفرۆشێت، دەبینیت. ئەوان هەموو شوێنێكیان تەنیووە، فەزاى گشتییان بە سیمبول و ڕەمز و خواستى خۆیان گرتووە و تەنانەت شەقامەكانى سەرەڕێیش، هێندەى ڕیكلامە بازرگانییەكان ڕیكلامى بۆ خوا تیایە و بە تابلۆى تەزبیحات و شەهادەت و ناوەكانى خودا پڕكراون. هەر لە پێشى تەكسییەوە تاوەكو مەجلیسى ژنوژنخوازى؛ هەموو سەكۆكانیان خراوەتە بەردەست، لە مینبەرى مزگەوتەوە بۆ كەناڵە دزێو و بێ ئاكارەكەى NRT، بۆ هۆڵەكانى زانكۆ و سۆشیال میدیا و هتد. بەڵام ساڵێك لە شارى ڕۆشنبیریدا بێ و بچۆ كیژ و لاوێك نابینیت سەما بكەن یان تەنانەت ڕیزێك هەڵپەڕكێى ڕەشبەڵەكیش، مەگەر هى بنەماڵەیى، نابینیت. كچ و كوڕانێك كە بیانەوێت سەما بكەن هیچ ڕووبەرێكیان بەدەستەوە نییە و هیچ دەرفەتێكیشیان پێنەدراوە، تەنانەت لە سەنتەر و قوتابخانە و ناوەندە هونەرییەكان و زانكۆیشدا؛ سەدان ڕێگریى خێزانى و كۆمەڵایەتى و یاسایى (بە گوێرەى بۆڵەبۆڵى ئەو پارێزەرانەى دوێنێ) و ئەمنییان لەبەردەم دانراوە؛ بۆ هەر كارێكى لەم جۆرە دەبێت بەنێو ئاو و ئاگردا بڕۆن. ڕەنگە لەبەر ئەمە بێت ئەو دوو گەنجە سەماكەرە، وەك فەقێى تازەلاو وتى “لەخوا بەزیاد بێت خەڵكى سلێمانى نەبوون”. كچان و كوڕانێك هەن بێگومان دەیانەوێت سەما بكەن، بەڵام هیچیان تا ئێستا بوێریى ئەوەیان نەبووە لە شوێنێكى گشتى لەو جۆرەدا دەستپێشخەر بن. گەنجان لەمەودوا یان دەبێت بوێر بن و دەستبەجێ ئەنتى گوتارى ئیسلامیزمى لە كولتووردا گەشە پێ بدەن، یان دەبێت چاوەڕوان بن لە دە ساڵى داهاتوودا زانكۆكایش جودا بكرێنەوە و نەوێرن سڵاو لە ڕەگەزى بەرامبەریان بكەن بە شێوازە سەلەفى و ئیخوانییەكەى نەبێت.

The post شوختێك لەسەر ئیمانى سفت appeared first on ژنەفتن.

هەروەها ئەدۆرنۆ و هۆركهایمەر پێشتر لە كتێبی (دیالێكتیكی ڕۆشنگەریدا) ڕایانگەیاند، كە لەگەڵ پێشكەوتنی عەقڵانیەتدا گەوجیش بە هەمان بڕ و قەبارە گەشەی خۆی دەكات[2]، ئەگەرچی مۆدێرنەدا بۆ ئێمە جگە لە هەندێك شتی ڕواڵەتی وەك تەكنەلۆژی و كاڵای بیانی، كە بە هۆی جیهانگیرییەوە گەیشتە ئێرە هیچی تر نییە، گەرنا هاتنی ڕواڵەتەكانی مۆدێرنە و پۆست مۆدێرنە هاوشانی پێشكەوتنی ژێرخان و سەرخان نەبوو، بگرە لە زۆر دۆخدا هەڤدژی خەلق كردووە، واتە بە مانایەكی تر كۆمەڵگەی ئێمە زۆركەم بەر مۆدێرنە كەوتووە و باش دەست و پەنجەی لەگەڵ نەرم نەكردووە، بەڵكو هێشتا كۆمەڵگەیەكی نەریتی و سوننەتی داخراوە و بەشێكی زۆری ژێرخانمان زیاتر نەریت و كولتوورێكی ئایینیی خێڵەكییە بە تێكەڵی، نەك ئابوورییەكی پوخت و كۆنكرێتی بێت. ئێستاش ئەو گەوجییەی تەكنەلۆژیا هێناویەتی تێكەڵی گەوجییە سوننەتی و نەریتییە كولتوورەكە بووە و كۆكتێلێكی عەجیب و غەریب و شەڕانگێز و داخراوی دروست كردووە.

لێرەوەیە، كە بۆدریار پێیوایە مۆدێرنە كاتێك هەوڵدەدات خۆی گەردوونی و یونیڤێرساڵی بكاتەوە، ئەوا وردوخاش ئەبێت و وەردەگەڕێت بۆ پۆست مۆدێرنە. واتە وەردەگەڕێت بۆ جیهانێك، كە پاشماوەكانی دونیای دێرین و فۆلكلۆر و كولتوور و نەریتی گوندیتێیدا ئامادەیە، ئەمەش مۆدێرنە پارچە پارچە ئەكات. هەروەها بە جۆرێك پۆستمۆدێرنە هەڵوەشان و ترازان دروستدەكات، تەنانەت سوبێكت خۆیشی لە سەنتەر دادەماڵرێت لەنێو ڕەوتە فەلسەفییەكاندا پارچە پارچە دەبێت و لە هەندێك ڕووشەوە دەبێتە بەرهەمی زمان و دەسەڵات[3]. پێموایە ئەمە چەندە سیفەت و ماكی قۆناغ و سەردەمەكەیە وەك دۆخێكی جەبری و زاڵی یونیڤێرساڵی، هێندەش پلانی سیستمەكانیشە بۆ برەودان بە ئامراز و میكانیزمەكانی پۆست مۆدێرنە بۆ زیاتر دیسپلینكردن و هێشتنەوەی دۆخی شل و مەنگ لە شوێنی خۆیدا. هەروەكو چۆن هۆركهایمەر پێیوابوو (عەقڵی ئامرازی) ئامانجەكەی بریتییە لە خزمەتكردن بە هێزە هەژموونگەرا و باڵادەستەكان، نەك ڕزگاریخوازەكان، هەروەك چۆن ماكس ڤێبەریش پێیوابوو عەقڵی ئامرازی (كۆمەڵگەیەكی دیسپلینكراو) خەلق دەكات[4] كە تێیدا ئازادییە گشتییەكان لەژێر ڕەحمەتی تەكنەلۆژیادا لە قاڵب دەدرێت.

ئەمرۆ كەوتوینەتە بەر ئەو فەرمانە گشتییەی كە لە هەموو پنتێكی جیهانی سەرمایەدارییەوە هەڵدەقوڵێت، كە بەردەوام بانگمان ئەكات: هیچ مەكە و تەنها چێژ وەرگرە

كۆتایی حیكایەتە گەورەكان واتە كۆتایی گۆڕانی ڕیشەیی و شۆڕش و ڕادیكالیزمی كولتووری: یەكەم لە ئاستی لیبرالیزمدا، واتای بێ دەروەسی و بێ باكی تاك لە ئاستی قەیرانە سیاسییە جدییەكان، لە هەمان كاتیشدا دەرگیربوون لەگەڵ حیكایەتە بچووكەكانی نێو ژیانی شەخسی خۆت و نغرۆبوون و ڕۆچوون لە ژویسانس و زیادە چێژدا. كە بە زمانی سڵاوڤۆی ژیژەك ئەمرۆ كەوتوینەتە بەر ئەو فەرمانە گشتییەی كە لە هەموو پنتێكی جیهانی سەرمایەدارییەوە هەڵدەقوڵێت، كە بەردەوام بانگمان ئەكات: هیچ مەكە و تەنها چێژ وەرگرە[5]. دووەمیان لە ئاستی ئایینی و خێڵ و كۆمەڵگەی داخراوی وەك ئێمەدا بەرگریكردن لە كولتووری بچووكی خێل و دابونەریت و كۆنەپارێزی باوكسالارانەی كوردی دژ بە ئیستاتیكا و هونەر و جوانی و مۆسیقا و سەماكردن، واتای فەرزكردنی كولتووری خێڵ و نەریتی لۆكاڵە بەسەر گڵۆباڵدا لەنێو فەزای مەجازدا، لەلایەن سۆبێكتی غەمگین و فشۆڵ و مەست و داوەشاوی نێو زەمانی پۆست مۆدێرنەوە.

بۆیە لە كۆمەڵگەی داخراوی وەك كۆمەڵگەی ئێمەدا لەلایەك تەكنەلۆژیا و هەندێك ڕواڵەتی مۆدێرنە و لەلایەكی تر ئایین و نەریتی خێڵ ــ كولتوور، بۆتە هۆی ئەوەی لە سوبێكتدا نەهێلیزمی پاسیڤی خێل ــ كولتوورە كە لەگەڵ نەهێلیزمی تەكنەلۆژی ئاوێتەی یەكتر ببێت، بە زمانی فۆكۆ: ئەوە سیستمە سوبێكتەكان دروست دەكات، ئالتۆسیر گوتی ئایدۆلۆژییەكان لە نائاگاییدا بانگمان ئەكەن. ئەمڕۆ تاكەكان هەر وەك چۆن لەنێو كاڵا و زێدە مەسرەفگەریدا نغرۆ بوون، ئاواش لەنێو میدیا و فەزای مەجازدا كەساس و نغرۆ بوون، بە زمانی مارتن هایدێگەر تەكنەلۆژیا كەمئەندامی كردوون، وەك ئێستا ئاكامەكەی دەبینین عەوامێك لێرە بەر غیابی عەقڵی خۆیان كەوتوون، هەڵبەت بۆدریار پێیوایە لە داهاتوودا تەكنەلۆژیا مرۆڤ معەوق(کەمئەندام) دەكات وایلێدەكات وزە و پۆتێنشیەڵی تێدا ناهێڵێت، بە جۆرێك كە لە داهاتوودا دەیەوێت ئەو ئەندامە لە دەستچووانە بەكار بهێنێتەوە، بەڵام بەر غیابی خۆی دەكەوێت[6]. وەك دەبینین لەم فەزایەدا ئێستا ئەوەی غیابە عەقڵە، بەڵكو زیاتر عاتیفە زاڵە، زمانیش تا ئاستی سوان و هیچ نەگوتن نزم و بازاڕی بۆتەوە بۆ جوێن و لێشاوێك لە نووشتەنووسی فەیسبووكی پەروەردەکراوی میدیا و ژورنالیستەكان بە عەقڵێكی خێڵ ــ فاشیستی و حەماسی كڵۆڵەوارەوە ڕەخنە و هەڵكۆڵین دەربارەی ئەخلاق و سەما و هونەر و مۆسیقا ئەكەن و خەریكی ڕشانەوەی سایكۆلۆجین.

ئەمە لە كاتێكدا كۆمەڵگەمان بە دەست فەسادی سیاسی و نادادی و قەیرانی گەورەی جۆراوجۆرەوە دەناڵێت، كەچی وازیان لە گشت و كولیات هێناوە لەگەڵ جوزئیات و نەریت و ویستی خێڵەكیانەی بچووكی خۆیاندا دەرگیر بوونەتەوە. وەك بیۆنگ چۆل هان دەڵێ: تاكی ئەمڕۆ بەهۆی ئەو هەموو سەعاتانەی ئیشكردن لەبەردەم شاشە و تابلێتەكاندا تووشی جۆرەها نەخۆشی بووە، وەك خەمۆكی و هەرەسی دەروونی و نێرسیتی و ئیگۆ سەنتەری و عەوداڵی گەڕان بەدوای سەركەوتنی مەجازیدا، بە جۆرێك كە ئەو ناوی لێناوە (سوبێكتی عەوداڵی سەركەوتن)[7]

لەبەرئەوە ئەمڕۆ ئەبینین بە زمانی بۆدریار ئەم دۆخە بە هۆی زۆری زڕەوێنە و سیمولەیشنەوە شل بۆتەوە، بە جۆرێك واقیع خۆی لەنێو كۆپی زۆروزەبەندی خۆیدا ون بوو، واتە ئەسڵ و ئۆرجیناڵ لەنێو كۆپی زۆری زڕەوێنەدا ون بووە، كە ئەو لە بری پۆست مۆدێرنە ناوی لێناوە مۆدێرنەی شل، بە شێوەیەك تێیدا هەموو شتێك دەشێت دەستبدات، لە پاڵ هەموو قەیرانەكادا دۆخێكی نادڵنیایی و هەست كردن بە نەزانینی ئەوەی كە ڕوودەدات[8]، لە میدیاش بەرەكەت، كە ئەمڕۆ كێچێك ئەكاتە فیلێك، بۆیە بۆدریار لە شوێنێكدا وتی: تەنها ئەو ڕووداوانە ڕوو دەدەن، كە لە تەلەفزیۆندا ڕوودەدەن!. وەك دەبینین ڕووداوەكان دەكەون بەسەر یەكتردا و هێندە بە خێرایی دێن و دەڕۆن فریا ناكەوین چاو و دەممان بكەینەوە ڕوانگە و سەرنجی جدی لەسەریان بدەین، لێرەوە دەكرێت بپرسین ئایا سەما هێندە پاسیڤ و بەدە وەك خەڵكێكی سوننەتی و نەریتی ئەوە چەندین جارە دژی دەوەستنەوە، هەڵبەت مەبەستمان لە سەمایەكە (بێ نمایش و ژێستی سێكسی) بە داخەوە ئێستا مۆسیقا بە گشتی لە فەزای دیجیتالیدا بۆتە ئەو مۆدە و بازاڕەی، كە هەموو شتێك بە مەدلولی سێكس بار دەكات[9]، هەڵبەتە پێشتر ئاشكرایە خەڵكێكی سوننەتی لەم فەزایەدا بە هەمان شێوە هەر دژی كلێپ و سەماكەی ماریا هەورامی بوون، ئەمە لە كاتێكدا نە ڕەمەزان بوو، نە كلیپەكە ژێستی و نمایشی سێكسی لە خۆیدا هەڵگرتبوو. هەڵبەت بە چاوپۆشین لەوەی كلیپەكەی ماریا هەورامی لە جۆری هونەری نزمی شەعبی بوو، بە پێوەرە ئەفلاتوونییەكە لە ئاستی تموح و زەوق و چاوەڕوانی چێژی ئێمەشدا نەبوو.

سەماكردن دەشێت لەسەر شەقامەكان دژ بە دەسەڵات دژ بە نەریت و كولتووری باوكسالارانە ڕادیكاڵ بكەوێتەوە،

لێرەوە دووبارە پرسە سپینۆزایەكە گرینگە، جەستە دەتوانێت چی بكات؟ بێگومان جەستە دەتوانێت خۆی نیشان بدات (خۆپیشاندان دژ بە سیستم) دەتوانێت شۆڕش بكات و سەماش بكات، واتە سەماكردن دەشێت لەسەر شەقامەكان دژ بە دەسەڵات دژ بە نەریت و كولتووری باوكسالارانە ڕادیكاڵ بكەوێتەوە، وەك بینیمان لە تونس و مسیر (موبارەك و زەینە العابدبن) هەر بە سەما و گۆرانی و چەپڵە لە تەخت و دەسەڵات هێنرانە خوارەوە و دوور خرانەوە، لە مەیدانی تەحریری میسردا لە كاتێكدا گروپێك سەمایان ئەكرد، ئیخوانەكانیش لەو بەرەوە نوێژی جەماعەتیان ئەكرد، كەسیش بە كەسی نەدەگوت بەری چاوت كلی پێوەیە، هەروەها لە مسیر لە نزیكەوە هەندێك لە ژنە ئیخوانی و سەلەفییەكانم بینیوە بە نیقابەوە سەمای شەعبیی و جۆراوجۆریان لە ئاهەنگە گشتییەكان و بۆنەكاندا لەسەر شەقام كردووە، كەچی سەیر ئەوەیە لە كاتێكدا ئیخوان و سەلەفییەكانی ئێمە دژی سەمان، هەڵبەت زۆرجار لە كولتووری ئێمەدا سەمای شەعبی ئەوان، وەك ئەوەی كە لە فیلمەكانیاندا دەبینرێت، بە سەمای سۆزانی و قەحبە ناوزەد كراوە.

لە هەر بزوتنەوەیەكی كۆمەڵایەتیدا بە ناچاری جەستە دەبێت بهێنرێتەوە پێشەوە، بۆ نێو دروشم و كۆڕ و كۆبوونەوەكان.

 ئەگەرچی ئێستا بە داخەوە بە هۆی تاتۆ و ساچم لێدان لە جەستە و لەشجوانی و نەرمە وەرزشی باوی سەردەمی نیۆلیبرالیزمەوە، نەك تەنها لە ڕۆژئاوا لێرەش هێدی هێدی جەستە ئەكتە ڕادیكاڵەكەی خۆی لە دەستداوە. تەنانەت پێشریش لە ڕۆژئاوا ڕاپەڕینی خوێندكارانی 68 لە فەرەنسا ڕووتبوونەوەی ژن دژ بە دەسەڵات و بەكارهێنانی سنگ و جەستەی ڕووتیان بۆ نووسینی دروشم و تابلۆ و قەتعە بەكارهێناوە، كە تاكە ڕووتبوونەوەیەكە لە مێژوودا، كە لە پێناوی نادادی شۆڕشدا ڕادیكاڵ كەوتبێتەوە. هەوروەها پێویستە جەستە ئازاد بێت، گەڕانەوە بۆ جەستە بە مانای ئازادانەی شەهوەتبازی  و چێژ نییە، بەڵكو ئەوەیە جوانییەكەی نەشارێتەوە، هەروەها لە مەلهاكاندا بە هەدەر نەدرێت، بە تلیاك و وێنەی سێكسی و پۆرنۆگرافیا و تاتۆ وێران نەكریت، بەڵێ جەستە دەتوانێت سەما و شۆڕش و داهێنان بكات، لە هەر بزوتنەوەیەكی كۆمەڵایەتیدا بە ناچاری جەستە دەبێت بهێنرێتەوە پێشەوە، بۆ نێو دروشم و كۆڕ و كۆبوونەوەكان. پێویستە بە هونەر و مۆسقا و سەما هەمووان بەرەنگاری ئەو عەقڵە كۆنەپارێزە سەلەفییانە بینەوە، كە دژی سەما دەوەستێتەوە.[10]

ئەوەی ئەمڕۆ هەیە سوبێكتێكی بێ سەنتەر و فشۆڵە، لە خراپترین شێوەی خۆیاندا هیچ نین جگە لە بووكەڵەیەك بەدەست هێزە باڵادەستەكان و ئایدۆلۆژیا زاڵەكانی سیستم و جیهانەوە

وەك ئەبینین لە ئێستاشدا كەمپینی گروپ و هێزە كۆنخوازەكان و سیستم پارێزەران، كە دەستیان بە گوتاری مانەوەی نەریتی خێڵەوە گرتووە، لە بری ئەوەی دژ بە دەسەڵات بوەستنەوە، تا ماف و قوتی خەڵكی بگێڕنەوە، كەچی دێن كەمپین دژ بە سەماكردن دەكەن، لە كاتێكدا ئەكتی ڕادیكاڵ ئەوەیە ڕووبەڕووی مشەخۆران و سیاسییەكان ببنەوە.  بۆیە بە زمانی ژیژەك ئەوەی ئەمڕۆ هەیە سوبێكتێكی بێ سەنتەر و فشۆڵە، لە خراپترین شێوەی خۆیاندا هیچ نین جگە لە بووكەڵەیەك بەدەست هێزە باڵادەستەكان و ئایدۆلۆژیا زاڵەكانی سیستم و جیهانەوە[11] هەڵبەت ئایین و كولتوور هەمیشە لەلایەن دەسەڵاتە نیۆلیبرالیزمەوە كەم تا زۆر موجامەلە كراوە، مەگەر پێشتریش دەسەڵات بۆ ڕازیكردنی عەوام لەلایەك و بەدەستهێنانەوەی متمانەیان و پاراستی ئادابی گشتی بەدناودا لە لایەكی ترەوە هۆمۆسێكشواڵەكان زیندانی نەكرد و پۆلیسی ئەخلاقی بۆ سەماكەرەكە ڕەوانەی سەهۆڵەكە نەكرد، تاوەكو بە حساب ڕووی خۆی سپی بكاتەوە، هەڵبەتە دیارە، كە دەسەڵات بە هۆی زۆری نادی و بوونی یانە شەوانەكان و مەساج و برەودان بە مۆدێلستەكان لە میدیاكانیدا چەندە دەستی ڕەشە.

كوردیش لە مێژوودا وەك ئێستا بە هۆی شەپۆلی سەلەفیزم و ئیخوانیزمەوە هێندە داخراو كۆنەخواز نەبووە و سەما و هەڵپەركێ بەشێك بووە لە نەریت و كولتووری، تەنانەت وەك ڕۆژهەڵاتناسەكان باسی ئەكەن ژن لە لادێكاندا وەك پیاوان كاری هەرەوەزی كردووە و سەربەستییەكی ڕێژەیی هەبووە،

هەڵبەتە گەر كەسێك سەردانی هەندێ لە وڵاتانی ئیسلامی کردبێت، هەندێ جوانی لەو وڵاتانەدا لەوەدایە، كۆمەڵگەكەیان كراوەترە، هەموو كاتێك ڕەمەزان بێت یان نا، هەموو جۆرە گروپێكی سەما و گۆرانی تێدایە، جا نێوخۆیی بێت یان بیانی، لەسەر شەقام و شوێنە گشتییەكان ئەبینرێن، سەما دەكەن و گۆرانی ئەڵێن و مۆسیقا لێدەدەن، مۆڵتی كولتوورێكیان بۆ خۆیان دروستكردووە، بۆیە سەدان هەزار گەشتیار ساڵانە ڕوو لەو وڵاتانە ئەكەن و بۆتە داهاتێكی باش بۆیان. دیارە كوردیش لە مێژوودا وەك ئێستا بە هۆی شەپۆلی سەلەفیزم و ئیخوانیزمەوە هێندە داخراو كۆنەخواز نەبووە و سەما و هەڵپەركێ بەشێك بووە لە نەریت و كولتووری، تەنانەت وەك ڕۆژهەڵاتناسەكان باسی ئەكەن ژن لە لادێكاندا وەك پیاوان كاری هەرەوەزی كردووە و سەربەستییەكی ڕێژەیی هەبووە، بۆ نموونە كاتێك پیاوەكەی لە ماڵ نەبووە لە جیاتی پیاوەكەی پێشوازی لە میوانی پیاو و ژن وەك یەك كردووە. هەروەها لە كاتی جەنگەكاندا بۆ ڕووخانی ورەی دوژمن و داگیركەران سەمایان كردووە، تەنانەت مێژوونووسان ئەگێڕنەوە، ئەو كوردانەی كە لەنێو تیپە سەربازییەكانی قزلباشەكاندا سەرباز بوون لە بەرەی سەفەوییەكان دژ بە دەوڵەتی عوسمانی، بۆ دابەزینی ورەی دوژمن لە شەڕی چاڵدێراندا ساڵی 1514ز. هەڵپەركێیان كردووە[12]، ئێستاش ئەم ژێست و ئەكتە لای پەكەكە كەم تا زۆر وەك بەرخودان بەرەنگاری ئەبینرێتەوە.

ژیژەك لە وتارێكدا باس لەوە دەكات پیاوانی كۆنەپارێز و نەریتپارێزی كۆمەڵگە سوننەتی و داخراوەكان كاتێك دوور لە چاوی خەڵك و كامێران، لە ژیانی نهێنییاندا وەك ئوبێكتێكی سێكسی لە ژن ئەڕوانن، ئیدی ئەوەش لە ڕێگەی تەحەڕووشی سێكسییەوە بێت یان توندوتژی و دەستدرێژی سێكسی جۆراجۆرەوە بێت لە هەمبەر ژندا، بەڵام كاتێك ژنی چەتوون و زیتەڵە لە بەرامبەر ئەم جۆرە پیاوانەدا بە دەستی خۆی، خۆی دەكاتە ئوبێكی سێكسی: بۆ نموونە لە ڤیدیۆیەكی فەزای مەجازدا ژنێكی محاجەبە لە بری فالۆسی پیاو یاری بە مۆزێك دەكات لەنێو دەمیدا، خێرا پیاوەكان توڕە ئەبن وەك ئەوەی قیامەت هەستابێت[13]، كەواتە دەرهاوێشتن و قسەكە لێرەدا ئەوەیە گریمان سەماكە نمایش و ژێستی سێكسی نواندۆتەوە (كە من وای نابینم) بەڵكو وەك نەریت و جۆرە سەمایەكی كولتوورێكی تر، لە جۆری سەمای تانگۆیە، ئەوا كاردانەوەكەشی جۆرێك بوو لە دووڕووی و نیفاق و ڕیاكاری ئەخلاقی، لە كاتێكدا دوور لە چاوی كامێراوە ئەوانەی توڕە بوون و هاتنە دەنگ، تێیاندا نییە بە نهێنی تەماشای سایتە سێكسی و پۆڕنۆگرافیییەكان یان ژن و كچی سفوری خەڵكی تری نەكردبێت.

پاشان توراس و نەریتێك هێندە تاریك بێت، دەیان ساڵە ژنكوشتن و كولتووری ژنكوژی هەستی ناسكیان بریندار ناكات، نادادی دەسەڵات و كۆی غەدری حیزبەكانی ئەم سیستمە هەستیان بریندار ناكات، كە هەموو چوار ساڵ جارێك دەنگییان پێدەدەنەوە، ئەمە لە كاتێكدا ئەم حیزبانە پێكەوە چینایەتیان لەم وڵاتەدا خەلق كردووە، سیستمێكیان خەلق كردووە خەڵكی دووچاری برسیەتی و هەژاری و نەهامەتی كردووە، كە زۆرینە لە سایەیاندا داد و بێدایەتی، بەڵام سەمای دوو گەنج كە جێی داخە خەڵكی ئەم وڵاتەش  نەبوون! هەستی بریندار كردن.

پەراوێزەکان:

[1] ڕامین جەهانبەگلو، مۆدێرنیتە دیموكراسی و ڕۆشنبیران، موكرایانی، چ1، هەولێر، 2002، ل84-85

[2] ئەم پەرەگرافە وەرگیراوە لە : دیالێكتێك، وەلید عومەر، كتێبی دووەمی نێگەتیڤ.

[3]وەرگیراوە لە پێشەكی وەرگیێڕ لە كتێبی: چۆن تا ئێستا هەموو شت ئاوا نەبووە، ژان بودریار: و: وەلید عومەر، چاپخانەی ڕەهەند، سلێمانی، 2019، ل55،12.

[4] ئەنفال و خوێندنەوەی ژانووسیانە بۆ مۆدێرنە، و: نێگەتیڤ، كتێبی چوارەمی چەپ و مۆدێرنە، ناوەندی رەهەند، سلێمانی، 2019،ل249-251.

[5] ئەم پەرەگرافە وەرگیراوە لە وتارێكی: وەلید عومەر، بەداخەوە ناونیشانی گوتارەكەم لە یاد نییە.

[6] ئەم تێڕوانینەی بۆدریار لە سەرنجێكی  پەیجی نێگەتیڤ وەرگیراوە.

[7]فەیلەسوفی فەیسبووك: پێشەكییەك بۆ فەلسەفەی بیۆنگ چۆل هان و دوا سنوورەكانی پەیوەندیگرتنی مۆدێرن، ئادریان نتان وێست، و: وریا ئەحمەد، كتێبی چوارەمی چەپ و مۆدێرنە، ناوەندی ڕەهەند، سلێمانی، 2019، ل282.

[8] دیسانەوە مۆدێرنەی شل، زیگمۆند باومان، و: شاڵاو خالید، كتێبی چوارەمی چەپ و مۆدێرنە، ناوەندی رەهەند، سلێمانی، 2019،ل279.

[9] ئەم دێڕەم لە وتارێكی هاوار محەمەدەوە بە هەندێك دەستكارییەوە وەرگرتووە، بەداخەوە ناونیشانی وتارەكەم لە یاد نییە.

[10]بڕوانە: هاوار محەمەد، وتاری زانكۆ دژ بە مزگەوت لە  بلۆگی نۆماد.

[11] بڕوانە: تۆنی مایەرز، فەلسەفەی سلاوڤۆی ژیژەك، و: وەلید عومەر، چاپ و پەخشی سەردەم، سلێمانی، 2014، ل75.

[12] لە بارەی شەڕی چاڵدێران بڕوانە كتێبەكەی: شەمسی محەمەد ئەسكەندەر، مێژووی كورد لە سەدەی شانزەدا، و: شوكر مستەفا، وەزارەتی رۆشنبیری، هەولێر، 1998.

[13] ئەم پەرەگرافە بە هەندێك دەستكارییەوە وەرگیراوە لە: سڵاوڤۆی ژیژەك، وانە بنەڕەتییەكانی دەروونشیكاری فرۆیدی و ئەودیویشی: سێكسواڵیتە، خەسڵەتپێدان و تراوما، و: ڕوشدی جەعفەر، نێگەتیف.

The post سەما دژ بە سیستم دژ بە خێڵ appeared first on ژنەفتن.