پ: لە دوا کتێبدا، تۆ “ڕیتواڵەکان” وەک نەریتێکی ڕەمزی پێناسە دەکەیت کە بەشداری لە پێکهێنانی گروپێک دەکات بەبێ ئەوەی پێویست بکات پەیوەندی هەبێت لەنێوان ئەندامەکانیدا. لەلایەکی ترەوە دەبینی کە کۆمەڵگا مۆدێرنەکان سەرەڕای پەیوەندیی توند لەنێوان ئەندامەکانیان کۆمەڵگا پێک ناهێنن، چۆن وێنای کۆمەڵگایەکی بێ پەیوەندی دەکەیت؟ ئەو نموونانەی دەیانخەیتە ڕوو، شتێکە لە ڕابردوو یان ئاماژەیان پێدەکەن بۆ گروپە لادێییە بچووکەکان و سوورن لەسەر ئەوەی کە نیۆلیبرالیزم هۆکاری ئەم وێرانکارییەی کۆمەڵی کۆمەڵگاکانە، ئایا ئەمە مانای ئەوە دەگەیەنێت کە لە قۆناغەکانی پێشودا لیبرالیزم کراوەتر بوو بۆ نەریتەکان؟ ئایا ناکۆکی لەنێوان مۆدێرنیتە و کۆمەڵگەدا هەیە، یان هیچ کۆدەنگییەک لەنێوان سەرمایەداری و کۆمەڵگەدا نییە؟

هان: نەمانی نەریت و ڕیتواڵەکان لە ئێستادا نیشانەی نەمانی کۆمەڵگایە، ئەو شۆڕشە پەیوەندییەی کە بە هۆیەوە ئەو تەقینەوە دیجیتاڵییەی ئێستا دروست بووە، لە کاتێکدا زیاتر پەیوەندی بە یەکەوە دەکەین، ئەو پەیوەندییە لە یەکتر نزیکتری نەکردووینەتەوە. تۆڕە کۆمەڵایەتییە مۆدێرنەکان، ڕەهەندی کۆمەڵایەتیی پەیوەندیی نێوان ئەستێرەکانی لا بردووە چونکە ئیگۆی کردووە بە ناوەند و سەنتەری بەرژەوەندییەکانی. سەرەڕای ئەو شۆڕشەی پەیوەندی لە دنیای دیجیتاڵیدا ، هەستکردنمان بە تەنیایی و گۆشەگیری گەشە دەکات ئەمڕۆ هەموو جارێک بانگهێشت دەکرێین بۆ دەربڕینی بۆچوون و پێداویستی و ویست و هەڵبژاردن و تەنانەت باسکردنی ژیانی تاکەکەسیمان، هەریەک لە ئێمە دووبارە ناساندنەوە و نوێنەرایەتی و نمایشی خۆمان دەکەین. ئێمە هەموومان ڕاهێنان بە خۆشەویستی و پەرستن دەکەین. بۆیە لە کتێبەکەمدا وتم ئەگەر نەریتەکان بەشداری لە بەرهەمهێنانی کۆمەڵگایەک بکەن تەنانەت بەبێ پەیوەندیش لەنێوان ئەندامەکانیدا، ئەمڕۆ ئێمە لە کۆمەڵگایەکی پەیوەندیدا دەژین بەبێ ئەوەی ئەندامەکانی پارچەیەکی بەکۆمەڵی تواوە پێک بهێنن. ئەمڕۆ، ئێمە چیتر گرینگییەکی زۆر بە چالاکی و کردارە کۆمەڵەییەکان نادەین. ئێمە کاتە تاکییەکانمان پێ باشترە. ئێمە دەبێت ئازاد بین لەو وەهمەی کە لەلایەن کۆمەڵگای بەکاربەرەوە دەخولێنرێتەوە، کە بانگەشەی ئەوە دەکات کە بەختەوەری لە تەواوبوونی بەردەوامی ئارەزوو و هەوەسە شەخسییەکانمان پێک دێت، کردارە کۆمەڵەییەکان هیچ پەیوەندییەکی بە ئارەزووە تاکییەکانەوە نییە، لە هیچ یارییەکی کۆمەڵییدا خودی بەشداربووەکە سەرنجی بەرژەوەندیی خۆی نادات، بەڵکوو پابەندە بۆ یاساکانی یارییەکە. ئەمە واتای ئەوە نییە کە من داوای گەڕانەوە بۆ ڕابردوو دەکەم، بەڵکوو من داوای دروستکردنی فۆرمی نوێی چالاکی و ڕاهێنان دەکەم کە (ئیگۆ) تێدەپەڕێنێت، بۆ بەدەر لە ئاواتی خواست و بەکارهێنان.. لە کۆتاییدا، کۆمەڵگایەک دروست دەکات. بەم مانایە، کتێبەکەم بەرەو کۆمەڵگەی داهاتوو دەڕوات. ئێمە چاوپۆشیمان لە ڕاستییەکی گرنگ کردووە، ئەویش ئەوەیە کە کۆمەڵگا سەرچاوەی دڵخۆشییە. ئێمە چاومان لەو ڕاستییە گرنگە پۆشیووە کە کۆمەڵگا سەرچاوەی دڵخۆشییە. ئەمڕۆ ئێمە ماناکانی ئازادی لە ڕوانگەی تاکەوە پێناسە دەکەین، ئەمە لە کاتێکدا کە بنچینەی وشە (فرایهیت) لە زمانی ئەڵمانیدا واتە (بۆ ئەوەی لەگەڵ هاوڕێدا بیت)، پەیوەندییەکی ئاماژەیی هەیە لەنێوان ئازادی و هاوڕێیەتیدا لە کۆتاییدا، ئازادی دەرخەری پەیوەندییە یەکخراوەکانی کۆمەڵە ئەمە ئەو شوێنەیە کە دەتوانین ئازادی پێناسە بکەین لە ڕوانگەیەکی کۆمەڵەوە.

پ: شیکارییەکانی تۆ بۆ دنیای ئەمڕۆ زیاتر لە ڕیتواڵەکان دوورکەوتووەتەوە. بەیەکدادان دروست دەکات لەگەڵ ئەو هەڵوێستەی وای دەبینێت سەرمایەداری زیاتر کۆمەڵگا مۆدێرنەکانی دروست کردووە لە بۆنە نەریتیی و ڕیتوالەکان، لەم ڕوانگەیەوە ڕەخنە دەکرێیت، هەڵسوکەوتی بەکاربەر ڕەهەندێکی ڕیتواڵی بەهێز هەڵدەگرێت. لە دواجاردا بازاڕە گەورەکانی بازرگانی و یاریگا وەرزشییە گەورەکان وەک پەرستگان بۆ مرۆڤی ئەمڕۆ. بۆچی ناگونجێت سەرمایەداری وەک شێوەیەک لە شێوەکانی ڕیتوالە پراکتیکییەکان لێک بدرێتەوە؟

هان: من پشتگیریی ئەو تێزە ناکەم کە سەرمایەداری وەک دین یان باوەڕ دەبینێت. دوکانەکانی بازاڕکردن زۆر جیاوازن لە شوێنی پەرستن: لە بازاڕە بازرگانییەکاندا، وەک لە سەرمایەداریدا بەگشتی، جۆرەها ئارەزووی تایبەت زاڵن، سەرجەمیان بە دەوری(Ego)دا دەخولێنەوە، حەز و مەیلە کەسییەکان دەنگی ڕۆحە، وەکوو فەیلەسوفی فەڕەنسی (نیکۆلاس مالبرانش) دەڵێت، لە کاتێکدا لە پەرستگاکاندا ئارەزوویەکی تەواو جیاواز زاڵ دەبێت، بایەخدان بەو شتانەی کە (Ego) درکیان پێ ناکات. ڕیتواڵەکان ئێمە بەدوور دەگرن لە ئیگۆی کەسیمان، لە کاتێکدا بەکاربردن ئارەزووەکانمانی پێ بەهێز دەکەین. ئەمڕۆ، ئێمە بە شێوەیەکی جیاواز مامەڵە لەگەڵ شتەکاندا دەکەین. تا ڕادەی فیتنە و لەناوبردن دەیبەین… ئەمە لە کاتێکدا لە ڕیتواڵ و ڕێوڕەسمە کۆمەڵییەکاندا بە میهرەبانییەکی تەواوەوە بەردەوام دەبین وەک ئەوەیکە ئەو هاوڕێی ئێمە بێت.

خەسڵەتی ڕیتواڵ و ڕێوڕەسمەکان بە شێوەیەکی گشتی دووبارەبوونەوەن، بەڵام دووبارەبوونەوەیەکی بیرۆکراسی و ئۆتۆماتیکی نین بەڵکوو چالاک و زینددوون. ئەمڕۆ ئێمە بەردەوام بەدوای داواکاری و هەست و ئەزموونی نوێدا ڕادەکەین لەگەڵ ئەوەشدا ئێمە بەتەواوی بێئاگاین لە هونەری دووبارەبوونەوەی چێژەکان و لە دەستیان دەدەین. هەموو شتێکی نوێ بە خێرایی دەبێتە دڕندەیەک و دەگۆڕێت بەبێ ئارامی و بێ پشوویی، هەتا زیاتر بیخۆین و بەکاری بهێنین، زیاتر حەزی ئێمە بۆ بەکارهێنانێکی نوێ زیاد دەکات. ئەو ژیانە توندەی کە سیستەمی لیبرالیزم بانگەشەی دەکات هیچی تر نییە جگە لە چڕکردنەوەی بەکارهێنان بێ زیاد و کەم. شێوازی تر هەیە ئەوە دووبارەبوونەوەیە ئەم چڕییە خوازراوە بەدەست دەهێنێت بۆ نموونە، من ‘سێباستیان باخ’م خۆش دەوێت، وە بە هەزاران جار پارچە جوانەکەی ‘گۆڵدبێرگ’م ژەنیوە و هەر جارە خۆشییەکی جیاوازم ئەزموون کردووە کە پێویستم بە هیچ شتێکی نوێ نییە. من دووبارەبوونەوەم خۆش دەوێت، وە لەگەڵ ئەواندا حەزم لە سرووتی تاکڕەوییە.

ڕاستە کە ئێمە هەموومان بە دیجیتاڵی لە پەیوەندیداین، بەڵام ئێمە ئەو پەیوەندییە جەستەییەمان نییە کە بە شێوەیەکی فیزیکی کۆمەڵگە بەرجەستە دەکات

پ: بیرۆکەیەکی سەرنجڕاکێش لە کتێبەکەتدا هەیە، تۆ باسی ئەوە دەکەیت کە ریتواڵەکان بەهای جەستەیی کۆمەڵ دەنوێنن. پێم وایە ئەم بیرۆکەیە نزیکە لەو شتەی پاسکال کاتێک گوتی: (خۆ ئەگەر ئیماندار نەبوویت، بکەوە سەر ئەژنۆ وەک ئەوەی بڵێیت باوەڕت هێناوە و باوەڕ خۆی دێت.) لە لایەکی ترەوە دەبینیت کە ئەمڕۆ ئێمە لەو کۆمەڵگایانەدا دەژین کە ئارەزووەکان بەڕێوەیان دەبەن شوێنکەوتەی مەیلێکی نێرجسییەتی قووڵی تاکگەرایین.

هان: ریتواڵەکان کۆمەڵگا بە توندی لە جەستەیەکدا دەبەستێتەوە و ئێمە نزیکی جەستەیی زۆرمان لەدەست دا. ئەوە ڕاستە کە ئێمە هەموومان بە دیجیتاڵی لە پەیوەندیداین، بەڵام ئێمە ئەو پەیوەندییە جەستەییەمان نییە کە بە شێوەیەکی فیزیکی کۆمەڵگە بەرجەستە دەکات. ئەو تاکە جەستەیەی کە ئێمە ڕاهێنانی پێ دەکەین لە ناو هۆڵەکانی وەرزشدا دابڕاوە. ئەوە ئەم ڕەهەندە کۆککەرەوەی نییە…. بەڵام ڕیتواڵەکان کۆمەڵگا دەگۆڕێت بۆ شانۆ و بۆ نیشاندانی نهێنی و پێشبینی و خەونە بەکۆمەڵەکان. نیۆلیبرالیزم کولتوورێکی پاوانکراوی دروست کردووە کە ئیگۆ دەکاتە ناوەندی هەموو شتێک. ئەم کولتوورە بەشداری کردووە لە لاوازبوونی ڕەوتەکە بەرەو شێوەکانی دیکەی کارلێکە کۆمەڵایەتییەکان و بۆنە ڕیتواڵییەکان.

پ: ئایا وای نابینیت کە بانگەوازەکەت بۆ گەڕانەوەی نەریتەکان بۆ کۆمەڵگا لەگەڵ مەیلەکانی راسترەوە ڕادیکاڵەکان هاوڕاییە؟ چ جیاوازییەک هەیە لەنێوان تێگەیشتنی تۆ لە “کۆمەڵگا” و ئایدیۆلۆجیای ڕاسترەوە ڕادیکاڵەکان؟

هان: گروپێک هەمیشە بە پێوەری ڕەتکردنەوەی ئەوی تر پێناسە ناکرێت، ئەوان دەتوانن کراوەتر و قبووڵکەری ئەوانی تر بن. ئەو گروپانەی کە لەگەڵ ڕاستڕەوەکان لە پەیوەندیدان ناوەڕۆکیان نییە، بۆیە بۆ خۆیان بەدوای مانادا دەگەڕێن، بە دوورخستنەوەی ئەوی تر. ئەمانە ئەو گروپانەن کە ترس تیایاندا نیشتەجێیە و ڕق خۆراکیانە.

پ: لە پێشەکیدا، بەڕاشکاوی ڕایدەگەیەنی کە ئەم کارە کتێبێکی نۆستالژی نییە، بەڵام بە بەردەوامی پەنا دەبەیت بۆ ئەنجامدانی بەراوردێک کە حەزی لە ڕابردووە بەسەر ئێستادا. لەو بەشەی کە تەرخان کراوە بۆ جەنگ، بۆ نموونە، تۆ بەبێ ئومێدی بەرگری لە بەها کۆنەکانی جەنگ دەکەیت لە دژی هاوتاکانیان لە شەڕی میکانیکی هاوچەرخدا. ئایا تۆ بەم شێوەیە بیرۆکەیەکی نموونەیی لە جەنگە کۆنەکاندا پێشکەش ناکەیت؟ بە درێژاییی مێژووی مرۆڤایەتی زنجیرەیەکی درێژ لە قەتڵوعامە ترسناکەکانی مرۆڤ هەیە لە کۆتاییدا، موتڵەقی نەبەستراو و بێپاساو هەموو ئەوانەش کوشتنە بێپێچ و پەنا و بێپاساوەکان داهێنانێکی سەرمایەداری نین؟

هان: لە سەرەتادا پێویستە ئاماژە بۆ ئەوە بکرێت کە کولتوورێک لە ڕێگادایە بۆ هەڵوەشاندنەوەی نەریت و ڕیتواڵە کۆمەڵایەتییەکان. گۆڕانی بەرهەمهێنان و قازانجکردن بۆ بەها ڕەهاکان بەشداری لە لەناوچوونی بەها کۆمەڵییەکان کردووە. بۆ نموونە لە بەها سوارچاکییەکانی ئەوروپادا لە سەدەکانی ناوەڕاستدا ئامانجی سەرەکیی ڕووبەڕووبونەوەی سەربازی، کوشتنی ڕکابەرەکە نەبوو بەڵکوو شتی گرنگتری وەک شەرەف و شکۆ بوو لە کاتێکدا لە شەڕی مۆدێرنی “بێفڕۆکەوان”دا سڕینەوەی ڕکابەر وەک تاوانبار بوو بە ئامانجی یەکەم و کۆتایی. دوای تەواوبوونی سەرکەوتووانەی ئەرکی کوشتنەکە، فرۆکەوانی بێفڕۆکەوان تۆماریان ژمارەی مردنەکانیان پێ پشتڕاست دەکرێتەوە کەواتە تەنانەت لە حاڵەتی کوشتندا، گرنگترین شت بەرهەمەکەیە. بە ڕای من ئەمە پیس و ئابرووبەرانەیە. ئەمە بۆ ئەوە نییە بڵێین شەڕەکانی ڕابردوو لە ئێستا باشتر بوون، دەمەوێت جەخت لەسەر ئەوە بکەمەوە کە ئەمڕۆ هەموو شتێک نەک هەر لە شەڕدا، بەڵکوو لە پراکتیکی ژیاندا بەتەواوی دەکەوێتە بەر پێوەری قازانج و بەرهەمهێنان.

پ: لە کتێبەکەتدا، پەیوەندییەکی نزیک لەنێوان گەشانەوەی(داتا گەورەکان) و، گەشەسەندنی زانین لە تێگەیشتنماندا دادەنێی کە ئێمە ئێستا وا تێدەگەین کە وەک شێوەیەکی میکانیکی ڕوو دەدات، بەو ئەنجامەی کە گۆڕانی ئێستای “داتا” لەگەڵ گۆڕانی “ئەنترۆپۆلۆجی” کە ئەوروپا لە سەردەمی رۆشنگەرییدا ئەزموونی کردووە، دەگونجێت. ئایا ئەمە مانای ئەوەیە کە (داتا) کۆتاییی ڕێگای حەتمییە کە ڕەگەکانی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی مۆدێرنە؟

هان: “داتا” شێوازێکی بەدی زانینە، چونکە بەسادەیی بیرکردنەوە هەڵدەوەشێنێتەوە. هیچ بیرکردنەوەیە پشت بە بنەمای داتا نابەستێت. تەنیا ژماردنەکان و پرۆسە بیرکارییەکان لەسەر بنەمای داتان. مەعریفە سروشتێکی ئیرۆتیکی هەیە، بۆیە فەیلەسوفی ئەڵمانی هایدگەر بە (ئیرۆس)ی خودای چوواندووە کاتێک کە پەلی باڵەکانی پاڵ دەنێت هەر جارێک هەنگاوێکی نوێ دەنێت لە بیرکردنەوەدا و هانی دەدات بۆ ناو جیهانێکی نادیار. هەروەها شەفافیەت بانگەشەیەکی فریودەرانەیە، وەک پیتەر هاندکە لە هەندێک لە نووسراوەکانیدا دەنووسێت: (کێ دەڵێت جیهان ئاشکرا بووە؟) جیهان زۆر نادیارترە لەوەی کە ئێمە وێنای دەکەین.

دوورکەوتنەوەی کۆمەڵایەتی هەموو ئەگەرێکی پەیوەندیی جەستەیی لەناو دەبات، پەتاکە خەڵکەکەی گۆڕیوە بە کۆمەڵگەی دابڕاو و جیاکراوە.

پ: هیچ گومانێک لەوەدانییە کە پەتای (کۆڤید ١٩) کاریگەری و کاردانەوەی نەک تەنها لە بواری تەندروستی و ئابووریدا، بەڵکوو لە بوونی بەکۆمەڵی هاوبەشیشماندا دەبێت. تەنها لە چەند ڕۆژێکدا، چەمکی بایۆپۆلەتیک دەردەکەوێت. پێت وایە ئەم پەیوەندییە ونبووەیە کە لە ڕوانگەی تۆوە کۆمەڵگاکانی ئەمڕۆ جیا دەکاتەوە، ئەمە هەمان تاریکایی سەر ئەو ڕێگایەیە کە ئێمە لەم قەیرانە پەتایەی ئێستا دەژین؟.

هان: قەیرانی کۆرۆنا بەتەواوی ریتوال و نەریتە کۆمەڵییەکانی لا برد. ناتوانین چیتر دەست بۆ تەوقەکردن درێژ بکەین. دوورکەوتنەوەی کۆمەڵایەتی هەموو ئەگەرێکی پەیوەندیی جەستەیی لەناو دەبات، پەتاکە خەڵکەکەی گۆڕیوە بە کۆمەڵگەی دابڕاو و جیاکراوە. ڕاستە پەیوەندیی دیجیتاڵی ئێمە پەیوەندیمان لەگەڵ یەکتردا لە دەست نەداوە، بەڵکوو پەیوەندیەکی دوور لە هەر قووڵییەکی کۆمەڵە کە دڵنیایی و دڵخۆشیمان بێت. ئەو ڤایرۆسە خەڵکی ناچار کردووە گۆشەگیری بکەن و تەنانەت تەنیایی خۆیان دوو هێندە بکەن کە تایبەتمەندیی کۆمەڵگا مۆدێرنەکانن، کۆرۆنا بەشداری کرد لە دیارنەمانی نەریتە کۆمەڵەکان، وە کاتێک پەتاکە کۆتایی هات، من پێشبینی دەکەم کە ئێمە کار بکەین بۆ دووبارە دۆزینەوەیان.

پ: ئایا پێت وایە ئەو پەتایەی ئێستا وەرچەرخانێکی مێژووییە هاوشێوەی قەیرانی ساڵی ٢٠٠٨ و لەبەر ئەوە دەبێتە هۆی گۆڕانکاریی سیاسیی دوور؟ ئەگەر وا بێت، پێت وایە قەیرانی کۆرۆنا دوواتر چ جۆرە گۆڕانێکی کۆمەڵایەتی دروست دەکات؟

هان: قەیرانی کۆرۆنا وامان لێ دەکات کە بەرەو سیستەمی چاودێری بایۆپۆلەتیک بڕۆین. پەتاکە یەکێک لە لاوازییە سەرەکییەکانی سیستەمی سەرمایەداری ئاشکرا کردووە ڕەنگە بوترێت ئەو “بایۆپۆلەتیکە” دیجیتاڵییەی کە گشت تاکەکانی کۆنترۆڵ کردووە، بەسە بۆ ئەوەی سیستەمی سەرمایەداری لە بەرانبەر لێدانی ڤایرۆسەکان لاواز بێت. ڕژێمی کۆنترۆڵکردنی بایۆپۆلەتیک واتە کۆتاییی لیبرالیزم، بەم مانایە لیبرالیزم تەنیا لینکێکی کورت بوو لە زنجیرەیەکی درێژ لە گۆڕاندا. من چاوەرێی چاودێریی بایۆپۆلەتیکی ناکەم بۆ لەناوبردنی ڤایرۆسەکە. پەتاکان بەرهەمی دەستێوەردانی دڕندانەی مرۆڤن لە دژی ئیکۆسیستەمێکی ناسک. ئەنجامەکانی گۆڕانی کەشوهەوا خراپتر دەبێت لە نەخۆشیی پەتاکە، هێرشەکانی مرۆڤ بۆ سەر سروشت، کارەسات و ناخۆشی زۆر خراپتری بۆ دەهێنێت. مرۆڤ لە جاران زیاتر لە مەترسیدایە.

The post “تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و کۆرۆنا” و “کاریگەریی ڕیتواڵە کۆمەڵایەتییەکان” appeared first on ژنەفتن.

ژیژاك كە لەدایكبووی ساڵی (١٩٤٩)یە و لە شاری (لیۆبلیانا) كە پایتەختی وڵاتی سلۆڤینیایە چاوی بە ژیان ھەڵھێناوە.

بە شێوازەكەی خۆی لە نووسیندا كە تێكەڵەیەكە لە بیری ماركسی و دەروونشیكاریی لاكانی و كولتووری میللی و لێكۆڵینەوەی زنجیرە دراماییەكان و فیلمە سینەماییەكان (ژیژاك) بووە بە نێودارترین و میللیترین فەیلەسەوفە ئەوروپییەكان لەم چەند دەیەی دواییدا و شتێكی چاوەڕوانكراویش  بوو كە شتێك لەبارەی پەتای كۆرۆناوە بنووسێت. ئەوەبوو لە ماوەیەكی پێوانەییدا كتێبێكی نووسی بە ناوی “ڤایرۆس” و تیایدا باس لە كاریگەرییەكانی قەیرانی كۆرۆنا دەكات لەسەر ئەقڵی ئێمە و ھەروەھا ئەو كاریگەریانەش كە بەسەر ئەو سیستمە  كۆمەڵایەتی و ئابوورییەی كە چیتر لە ئێستادا چالاك نین دەكات و لە كێێبەكەیدا پێشبینیی  ستەمكارییەكی نوێ دەكات كە لەو فریاگوزارییە خێرایانەوە دروست دەبێت كە بەھۆی پەتاكەوە جێبەجێ دەكرێن و پێی وایە ئەگەرچی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكانیش پتەو بكرێن بەڵام ستەمكارییەكان ھەر ڕوودەدەن.

ژیژەك دەڵێت: “دەربازبوون لەم كارەساتە ناكاتییە دەشێت لەو ڕێگەیەوە بێت كە بە (كۆمۆنیزمی كارەسات) ناوی دەبات كە لەم چەند پەرەگرافەی خوارەوەدا ڕوونی دەكەینەوە كە لە ڕۆژنامەی (لابانغواردیا) ئیسپانیدا بڵاو كراوەنەتەوە.

ئایا شتێك لەم پەتایەوە فێردەبین؟

فەیلەسوفی ئەڵمانی “ھیگڵ” دەڵێت: “تەنھا شتێك كە لە مێژووەوە فێری ببین ئەوەیە كە ھیچی لێوە فێرنابین”.

ھەربۆیە منیش پێم وانییە كە لەم پەتایەوە شتێك فێربین و ژیرتر بین.

تەنھا شتێك كە زۆر ڕوونە ئەوەیە كە ڤایرۆسەكە ھەموو بناغەكانی ژیانمان تێك دەدات، نەك ھەر دەبێتە ئازار و دەردەسەرییەكی گەورە بۆمان بەڵكو دەشبێتە كارەساتێكی ئابووریی وەھا كە لە نشوستە ئابوورییە مەزنەكەی پێشووتر خراپتر بێت.

ئیدی جارێكی تر ناگەڕێینەوە بۆ ژیانە ئاساییەكەی پێشومان و دەبێت ئەم ژیانە نوێیەی كە دەروست دەبێت لەسەر دار و پەردووی ژیانە كۆنەكەمان بونیاد بنێین.

پێویستە لەسەرمان كە فێر ببین چۆن لەناو ژیانێكی ناسكتر و ناجێگیرتردا ھەڵسوكەوت بكەین و لەوەش تێبگەین كە ئێمە تەنھا بوونەوەرێكی زیندووین لەنێو جۆرەھا بوونەوەری زیندووی تردا و لەنێو جۆرەھا شێوە ژیانی تردا”.

واتای پەتاكە

دەبێت ئەو بارودۆخە كۆمەڵایەتییە شیكار بكەین كە وای كرد پەتایەكی ئاوا دروست بێت و بڵاو بێتەوە، گومانكارەكان ئەوانەی كە ھەمیشە لێپرسینەوە لە بەجیھانیبوون و بازاڕی سەرمایەداری دەكەن چوونەتە یەك بەرەوە.

“پێویستە دۆزینەوەی چارەسەرێك بۆ پەتاكە تەفرە و خەنیمان نەكات وەك ئەوەی كە ئەمە گرنگییەكی قوڵتری ھەیە بەوەی كە ئەم پەتایە سزایەكی عادلانەیە بۆ مرۆڤایەتی لە پای ئەو پاوانكردنە وەحشیگەرانەیەی كە ئادەمیزاد لە سروشت و شێوەكانی تری ژیانی كردووە. گەر بێت ئێمە بەم جۆرە بیر بكەینەوە و بەدوای مەسجێكی نادیارەوە بین ئەوا ئێمە وەك ئەوە وایە بە ئەقڵی پێش نوێگەری بیر بكەینەوە، یاخود پێمان وابێت كە گەردوون یان جیھان جۆرێك لە جۆرەكانی پەیوندیی شاراوەی ھەبێت بە ئێمەوە، خۆی شتە سەختەكە ئەوەیە كە پەتاكە تەنھا ئەنجامێكی لە ناكاوە”.

ڕووبەڕووبوونەوەی پۆپۆلیست

ئیدی كاتی ئەوە ھاتووە واز لە دروشمی”ئەمەریكا پێش ھەموو شتێك، دەوڵەت پێش ھەموو شتێك” بھێنین، ھەروەك مارتن لۆسەر كینگ پێش زیاتر لە پەنجا ساڵ  گوتی: “لەوانەیە ھەریەك لە ئێمە بە بەلەمێكی جیاواز ھاتبینە ئەم وڵاتەوە، بەڵام ئێستا ھەموومان لە ھەمان كەشتیداین”.

شێوەیەك لە شێوازەكانی كۆمۆنیزم

ڕێگە چارە بە كەرەنتینەكردن و بونیادنانی دیواری نوێ نابێت، بەڵكو پێویستمان بە ھاوكارییەكی سەرتاسەری و بێ مەرج ھەیە، لەسەر ئاستی جیھانیش دەبێت ئەم ھاوكارییە ڕێكبخرێت، ئەمەش من وەك ئەو شێوە  كۆمۆنیزمییە دەیبینم كە جاران ھەبوو.

ئەگەر بێتوو ھەوڵەكانمان بەم ئاراستەیە یەك نەخەین ئەوا شاری (وھان)ی ئێستا دەبێتە نموونەی شارە ئایندەییەكان، چونكە ئەگەر دەوڵەتەكان خۆیان لە یەكتر داببڕن ئەوا جەنگەكان دەست پێ دەكەن، وەك ڕۆژنامەوانی بەتوانای بریتانی (ویل ھۆتۆن) دەڵێت:” لەم ساتەی ئیستادا قەیرانێك كەوتۆتە نێو بازاڕی ئازاد و بەجیھانیبوونی ناڕێكخراو، ئەمەش وادەكات قەیرانی نوێ و پەتای تری نوێ دروست ببن، بەڵام لەپاڵ ئەمەشدا شێوەیەكی نوێ لە پەیوەندی و كاری بەكۆمەڵ لەسەر ئاستی ئەزموونكردن بەدی دەكرێت”.

ھاوكاری خۆپەرستانە

من داوای ھاوكارییەكی ئایدیال ناكەم، چونكە ئەم قەیرانەی ئێستا ئەوەی دەرخست كە ئەو ھاوكاری و پشتگیریكردنە جیھانییەی كە دروست بووە  ئامانجیان ئەوەیە كە تاك بەتاكی ئێمە ڕزگار بكات لە دەست پەتاكە و، پێم وایە ئەم ھاوكاری و پشتگیری كردنەش لەژێر پاڵنەری ھەم ئەقڵانی و ھەم خۆپەرستییەدا بێت.

وەحشیگەریی سیاسی

ئەوەی كە زۆر لێی دەترسم بەربەریەتێكی پەتی نییە، بەڵكو وەحشیگەرییەكە بەڵام بە ڕوخسارێكی مرۆڤانەوە: مەبەستم لەو ڕێكارە توند و سەختانەیە كە دەكرێن بۆ مانەوە لە ژیاندا.. پەیامی ڕاستەقینەی دەسەڵات ئەوەیە كە پێمان دەڵێت: “پێویستە لەسەرمان لایەنە ئەخلاقییەكانی كۆمەڵایەتیمان كەم بكەینەوە، واتا چاودێری و نوشداری كردنی پیر و پەككەوتەكان كەم بكەینەوە یان پشتگوێیان بخەین.

كۆمۆنیزم بەردەوامە

پەندێك ھەیە كە دەڵێت: “لە قەیراندا ھەموومان سۆشیالیستین”. تەنانەت (ترەمپ)یش بەھۆی ئەم قەیرانی كۆرۆنایەوە بیری لە جۆرێك دەرامەتی بنەڕەتی بۆ جیھان كردەوە، ھاوشێوەی پڵانی ڕزگاركردنی بانكەكان لە قەیرانە ئابوورییەكەی ساڵی (٢٠٠٨)دا!

بەڵام، ئایا ئەم بە زۆر سۆشیالیست بوونە سۆشیالیستبوونی گەمژەكانە؟

ئا لێرەوە بیری من بۆ كۆمۆنیزم دەردەكەوێت، وەك ناونانێك بۆ ئەو دۆخەی كە ئیستا لە ئارادایە، نەك وەك خەونكی نادیار.

سەرفكردنی ملیارەھا دۆلار بۆ یارمەتیدانی كۆمپانیاكان و ھاوكاری كردنی تاكەكانی كۆمەڵگەش بە بیانووی پاراستنی جوڵەی بازرگانی تا ھەژاری بڵاو نەبێتەوە، لە كارێكی سۆشیالیستی دەچوو، بەڵام  ئەوەی كە ڕوودەدات ڕادیكاڵترە، چونكە لەم ڕێكاری یارمەتی و ھاوكارییە ماددیانەدا چیتر پارە بە شێوە سەرمایەدارییە تەقلیدییەكە ئیش ناكات، بەڵكو پارە لەدەرەوەی (یاسای بەھا)وە ئیش دەكات. ئەمە ڕوانینێكی من نییە بۆ ئایندەیەكی گەش، بەڵكو پێم وایە ئەمە كۆمۆنیزمی كارەساتە وەك دژێك بەرامبەر بە سەرمایەیداری كارەسات.

چاخی نوێی و سەرمایەداری و دێوگەرا

چی دەبێت، ئەگەر نوێنەرانی سەرمایەداری جیھانی دركیان بەو ئاماژانە كرد كە ماركسییەكان لەمێژە دەیدەن بەوەی كە: “سیستمی سەرمایە لە قەیرانێكی قوڵدایە” چی دەبێت، ئەگەر ئەم پەتایەیان بە شێوەیەكی دڕندانە لە بەرژەوەندی خۆیان پاوان بكەن بە مەبەستی ھێنانە كایەی شێوازێكی نوێ لە حوكمداری؟ دیارترین ئامانجی چاوەڕوانكراوی ئەم پەتایە ئەوەیە كە سەرمایەدارییەكی دێوگەرا و وەحشیگەرا(ھمجی) جیھان داگیر دەكات، لەبەرئەمەش نابێت لەو ئەندێشەكردنە ڕۆحییەی كە ئەم سەردەمە نوێیە ھێناوێتی كاتی خۆمان بەفیڕۆ بدەین بەوەی كە چۆن: “قەیرانی ئەم ڤایرۆسە ھانمان دەدات بیركۆیی بكەین لەسەر پێداویستییە بنچینەییەكانی ژیانمان”.

The post ڕانانێک لەسەر کتێبی “ڤایرۆس”ی ژیژەک appeared first on ژنەفتن.

هیگڵ: فەلسەفەی حەق

***
“فەیلەسوفەکان بە لێکدانەوەی جیهان دەستبەرداربوون و وازیان هێنا، لەکاتێکدا گرنگ گۆڕینیەتی”
کارل مارکس: تێزەکان دەربارەی فیورباخ

فەلسەفە و کۆرۆنا:
لە ڕابردوودا هیگڵ فەلسەفەی بە باڵندەی کوندەپەپوو “مینێرڤا” وەسفکردووە، کە لە ئێوارە و لە سەروبەندی ئاوابوونی خۆردا، دەردەکەوێت. بەم مانایەش فەلسەفە کەمێک چاوەڕوان دەبێت، تا ئەو کاتەی بیرکردنەوەکان پێدەگەن و وێنە ڕوون دەبێتەوە و ڕوانین مانیفێست دەبێت. ئیدی فەلسەفە دەست بە گوتاری خۆی دەکات، نمایشەکانی فۆرمالیزە دەکات، چەمکەکانی هەڵدەکۆڵێت و پرسیارەکانی قڵپ دەکاتەوە.
بەڵام پەتای کۆرۆنا ناگەهان هەموانی تێوەگلاند، لە ناویاندا خودی فەیلەسوفەکانیش، کە هەوڵیاندەدا هەندێک لە هێڵەکانی ڕووداوەکە/ پەتاکە، بە دەستەوە بگرن، چونکە  سەرەڕای کتوپڕی ئەوەی کە ڕوویدا و ئەوەی کە پێشبینی کراو نەبوو، جارێ کەسیش نازانێ ئایا ئەسڵەن ئێوارە دادێ، مادەم سپێدەی توولانی ئەم پەتایە هێشتا دەرنەکەوتووە؟
بێگومان کۆرۆنا پێوەرەکان و بیرکردنەوەکان و ستراتیژەکان و پلانەکان و هەتا شێوازەکانی ژیان و پەیوەندییەکانیشی گۆڕین، وەکچۆن سیاسەت و ئابووری و فێرکردنیشی گۆڕی. هەروەها چەمکەکانی سەرمایەداری و نیولیبڕالیزم، سیکولاریزم و بازاری ئازاد، ژیانی هاوبەش و ئەویدی گەرایی، خستنە بەردەم ڕەشەبای گۆڕان و ڕەخنە و پرسیارەوە. ئایا جیهان لەدایکبوونی سیستمێکی نوێی جیهانی: “جیهانی پاش کۆرۆنا” بە خۆیەوە دەبینێت؟ یاخود سەرمایەداری وەک مار کاژ فڕێ دەدات و پێستەکەی دەگۆڕێت و لەم قەیرانەش بەهێزتر و توندڕەوتر لە جاران دەژێتەوە؟ ئایا لە ئاست مەترسی ئەوەی کە تێیدا دەژین، لەبەردەم شەپۆلەکانی ڤایرۆسی کۆڤید نۆزدەی داڕزێنەر و لەناوبەردا، فەلسەفە دەیەوێ چی بڵێت؟

لەنێوان ئاگامبێن و ژیژەکدا: ژیانێکی ڕووت و بەربەری، بە ڕوخسارێکی هیومانیستییەوە

فەیلەسوفی ئیتالی جۆرجیۆ ئاگامبێنی خاوەنی کتێبی دۆخی ئاوارتە، بە خوازەیەک ئەو هەلومەرجە دەخاتەڕوو کە ئیتالیای تێدا ژیا و دەژی لەبەردەم هێرشی کۆرۆنادا و بە (ژیانێکی ڕووت) ناوی دەبات. بە جۆرێک کە لە سایەیدا قوربانی بە ژیانی سرووشتی، هاوڕێیەتی، سۆزەکان، کارکردن، پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و هەتا بیروباوەڕە سیاسیی و ئاینییەکانیش دەدرێت، هەروەها ئەو ڕێوشوێنانەی کە دەوڵەت گرتنییە بەر، بوونە هۆی دابڕان و لە یەککردنی خەڵکی و فراوانکردنی بۆشاییەکانی نێوانیان، بە گوزارشتی ئاگامبێن ئەمەش هەموانی دووچاری کوێریی کرد.. کۆمەڵگا لە هەموو بەهایەک داماڵرا، تەنیا هەوڵی پاراستنی مانەوە درا، گەرچی ناکرێ لەوێ بیانوویەک یاخود پاساوێک هەبێت بۆ گرتنەبەری ڕێوشوێنەکانی حاڵەتی کتوپڕی و داخستنی تەواوەتی و کەرەنتینەکردنی خەڵکی، بۆیە مەترسی مانەوەی ئەو ڕێوشوێنانە بۆ کاتی لاوازی  ڤایرۆسەکە و کەمبوونەوەی پەتاکەش لە ئارادایە، بە جۆرێک کە دەوڵەت بیانکاتە ئامرازێک بە دەستی خۆیەوە، لە پێناو فەرمانڕەوایەتی و هەژموونی زۆرتر و زیاتردا. بەبڕوای ئاگامبن، لە ڕابردوودا نەتەوەکان کارەسات و ڤایرۆس و پەتاگەلیی لەناوبەرتر و ترسناکتر لەوەی ئەمڕۆیان دیووە، بەبێ ئەوەی کەس بیر لە ڕاگەیاندنی دۆخی ئاوارتە بکاتەوە و حاڵەتیی کتوپڕی ڕابگەیەنێت، بەو جۆرەی حکومەتەکانی ئەمڕۆ بەپەلە دەستیان بە پڕاکتیک کردنی کرد. بێگومان بەمە ئازادی سنووردار کرا و ژیانی خەڵکی کورت کرایەوە، بۆ ئەرکە بایۆلۆژییەکەی و قوربانی بە ڕەهەندە کۆمەڵایەتی و سیاسی و سۆزدارییەکانی ژیان درا. حاڵەتی ئاوارتە، ناکۆک و دژ بە کۆمەڵگەی ئازادە، لەبەر پاڵنەرگەلی ئەمنیی پەتیی، کە ئازادی سانسۆر دەکەن، مادام ترساندن و نەمانی ئاسایش، پاساوێکی بێگەردە. لەمانەش زیاتر، ڕاگەیاندنی جەنگ لەگەڵ دوژمنێکی نەبینراودا، لە سایەی گرتنەبەری ڕێوشوێنی کتوپڕی و قەدەغەکردنی هاتووچۆدا، بێهوودەترین و پوچترین جەنگە، لەنێو هەموو جەنگەکاندا. لە ڕاستیدا ئەوە جەنگێکی خودیی و نێوخۆییە، لە کاتێکدا گەر بزانین دوژمن لە دەرەوەمان نییە، بەڵکو لەناو خۆماندایە.  لەوانەیە زۆربەی نیگەرانییەکە، پەیوەندی بە ئێستاوە نەبێت، بەڵکو پەیوەست بێت بە ئایندەوە، ئاخر وەکچۆن جەنگەکان زنجیرەیەک تەکنیکی شوومیان لێ بەجێما، دەکرێ بە هەمان شێوە، ئەو ئەزموون و ڕێوشوێنانەی، بەهۆی قەیرانە کتوپڕەکەوە گیراونەتە بەر، بەردەوام بن، وەک: داخستنی زانکۆکان و خوێندنگاکان، ئیکتفاکردن بە فێرکردن لە دوورەوە، یاساغکردنی کۆڕ و کۆبوونەوە و دیالۆگ و دیدارە مشتومڕئامێزە سیاسی و کولتوورییەکان، پاشان ناچارکردنمان بەوەی کە ڕازی بین بە ئاڵوگۆڕی نامە و مەسیجە ئەلیکترۆنییەکان، وەک ئامرازی پەیوەندیکردن و ئەنجامدانی دیداری ئامێریانەی دیجیتاڵی، لە جیاتی یاخود وەک ئەڵتەرناتیڤی هەموو چاوپێکەوتن و دیدارێکی ئاسایی نێوان مرۆڤەکان.

هەروەها لەلای خۆیەوە فەیلەسوفی سلۆڤینی “سلاڤۆی ژیژەک” وتارەکەی بەوە دەستپێکرد، کە خوازیارە دووچاری پەتای کۆرۆنا ببێت، ڕەنگە ئەمە خواست و تەمەننایەکی سەیر و نامۆ بێت، بەڵام لەوانەیە ڕێگایەکیش بێت بۆ ڕزگاربوون لەو حاڵەتی ترس و نیگەرانی و دۆخە گوماناوییە ماندووکەرەی،  کە زادەی بارودۆخێکە فەیلەسوفەکە لە سایەی پەتای کۆرۆنادا تێیدا دەژی. بە بۆچوونی ژیژەک هەندێ گۆڕانکاری ڕیشەیی لە ژیانی ئەمڕۆدا سەریان هەڵداوە، چونکە ناتوانین فەنتازیای ئەو وەرچەرخانە بکەین کە بەسەر ژیانی ڕۆژانەماندا هاتووە. بێگومان جیهان دەستبەرداری سوڕانەوە بووە، ئایندە سەرسامکەر و دژوارترە، ئەمە لە کاتێکدا کە ڕۆشنایی قەیرانێکی مەزن، لە ئاسۆدا دەرکەوتووە. هەموو ئەمەش بەو واتایە دێت، کە پێویستە پەرچەکرداری ئێمە مەحاڵ فەراهەم بکات، لە پێناو کەناگیرکردنی خراپتردا، وادیارە ئەم مەحاڵە لەنێو ڕێوشوێنەکانی سیستمی جیهانی هەنووکەدا شیمانە نییە. ژیژەک بڕوای وایە کە هەڕەشە مەزنەکە کورت نابێتەوە بۆ ” بەربەریزمی ڕاشکاو”، یاخود کورت نابێتەوە بۆ ململانێی دڕندانە لەسەر مانەوە. بەڵکو هەڕەشە گەورەکە لە مەترسیی دەرکەوتنی “بەربەریزمدایە بە ڕوخسارێکی  هیومانیستییەوە”  کە لەناو ڕێوشوێنە توندانەدا بەدی دەکرێت، کە بۆ پاراستنی مانەوە گیراونەتە بەر و هەروەها شەرعییەتی خۆشی لە گوتەی پسپۆڕ و شارەزایانەوە بەرجەستە دەکات. بێگومان وێناکردنەکانمان، لەبارەی کەمکردنەوەی گریمانە بنچینەییەکەی ئەخلاقی کۆمەڵایەتیمان بینی، ئەو کاتەی ئیتالیا ڕایگەیاند لە حاڵەتی خراپتربوونی بارودۆخەکەدا، شیمانەیە بەساڵاچووان و ئەوانەی کە نەخۆشی درێژخایەنیان هەیە، لە چاودێری تەندروستی بێبەش بکرێن. یانی بە ئاسانی  وازیان لێدەهێنرێت بۆ مردن. لەم حاڵەتەشدا دەستدرێژی دەکرێتە سەر لۆژیکی مانەوە بۆ بەهێزەکان، سادەترین پرەنسیپەکانی ئەخلاقی سەربازی، ئەوەیە کە بە دەق باس لە پێداویستی چارەسەرکردنی بریندارەکان دەکات، پاش تەواوبوونی جەنگەکە، هەتا گەر هەلی مان و ڕزگارکردنیشیان زۆر کەمیش بێت. پاشان فەیلەسوفەکە ئەمەش بۆ گوتەکانی زیاد دەکات: من کەسێکی زۆر واقیعیم، چونکە لە جیاتیی فەراهەمکردن و ئابووری، پێویستە ئامانجی یەکەم بریتی بێت لە پێشکەشکردنی یارمەتی بێمەرج بۆ ئەوانەی پێویستیان پێیەتی، بە چاوپۆشین لە تێچوونەکان. هەروەها لە خستنەڕووی ڕەخنەکانیدا لەسەر ئەو بۆچوونەی ئاگامبێن، کە پێیوابوو ئەوەی ئێمە تێیدا دەژین “ژیانێکی ڕووت”ە، کە دەبێتە مایەی جیاکردنەوەی مرۆڤەکان، ژیژەک بۆچوونی وابوو کە هێشتنەوەی مەودا و ئاسایش پارێزی، بە هەمان شێوە جۆرێکە لە ڕێزگرتن لەوانیدی، لە ترسی گواستنەوەی ڤایرۆسەکە لەنێویاندا، لەبەر ئەوە لێرەشدا تەرکیز خراوەتە سەر بەرپرسیارییەتی تاک، لەبەر گرنگییەکەی، کە دەتوانێت مشتومڕە گرنگەکە بەرەو: چۆنییەتی گۆڕینی سیستمە کۆمەڵایەتیی و ئابوورییەکە بەرێت.
جەنگ لەگەڵ کۆرۆنا هیچی تر نییە، جگە لە دەست خستنە نێو دەست دژ بە  “وەهم و خەیاڵپڵاوە ئایدۆلۆژییەکان”، ئەویش بەو پێیەی کە ئەم جەنگە بەشێکی جیانەکراوەیە، لە بەرخۆدانی فراوانی ژینگەپارێزی.
بەپێی هەڵسەنگاندنی ژیژەک قەیرانی کۆرۆنا، ئەم سێ ڕەهەندە بنەڕەتییەی هەیە: ڕەهەندی تەندروستی و پزیشکی (بڵاوبوونەوەی پەتاکە). ڕەهەندی ئابووری (بە چاوپۆشین لە دەرئەنجامەکانی، پەتاکە دەرهاویشتەی ئابووری خۆی هەیە) هەرچی ڕەهەندی سێیەمە، ڕەهەندێکی گرنگە و ناکرێ بێئەرزش و سووک تەماشای بکەین، ئەویش ڕەهەندێکی پەیوەستە بە تەندروستیی هزری و ئەقڵییەوە.
بۆیە ئەوەی ئەمڕۆ تێبینی دەکەین، بریتییە لە هەڵوەشانەوەی ڕێوشوێنە بنەڕەتییەکانی جیهان: “پەیوەندی جەستەیی ڕۆژانەی مرۆڤەکان، گەشتی فڕۆکەوانی، پشووەکان، کڕین و فرۆشتنی پشکەکان قازانج…”،  لەبەر ئەوە تەنیا کەرەنتینەکردنی خەڵک بەس نییە بۆ ڕزگاربوون لە پەتاکە، بەڵکو بۆ ئەوەی هەوڵەکانی کەرەنتینەکردن سەرکەوتووبن، پێویستە هاوکارییە خۆراکی و تەندروستییەکان و خزمەتگوزارییە گشتییەکان بۆ خەڵکی کەرەنتینەکراو فەراهەم بکرێن. ئەمانە کۆمەڵێ وێناکردنی کۆمۆنیستانەی نموونەیی نین، بەڵکو کۆمەڵێ وێناکردنی کۆمۆنیستانەن، کە پێداویستی مانەوەی ڕووت و ئەبستراکت دەیانسەپێنێت، چونکە ” لە قەیرانەکەدا هەموان سۆشیالیستین”.
پاشان ئەم فەیلەسوفە ئەوەش دەخاتە سەر گوتەکانی و دەپرسێت: ئایا ئەوەی هەنووکە لەناویدا دەژین، دابڕانێکی تازەیە، وەک ئەوەی “نائومی کلاین” بە سەرمایەداری کارەساتەکان، ناوی برد؟ یان بەو مانایە دێت کە ئێمە لەبەردەم سیستمێکی نوێی جیهانیداین، کە لەوانەیە سیستمێکی خاکیتر و گەلێ هاوسەنگتریش بێت؟

ئێدگار مۆران و قەیرانی نادڵنیایی

فەیلەسوفی فەرەنسی ئێدگار مۆران، لە دیدارێکدا پێیوایە ڤایرۆسی کۆرۆنا بە شێوەیەکی کتوپڕ و تراژیدی چارەنووسی هاوبەشی مرۆڤایەتی ڕووتکردووەتەوە، چونکە ئەوەی ئەمڕۆ دەیبینین ئەوەیە کە سیکولاریزم لە هەوڵەکانیدا بۆ یەکخستنی بواری تەکنیکی و ئابووری سەر ڕووی زەمین، هانی لێکتێگەیشتنی نێوان گەلانی نەداوە، بۆیە لەبەر ئەم هۆکارە و لەبەردەم نەبوونی هاریکاریی نێودەوڵەتی و پیوار و نائامادەیی ڕێکخراوگەلێکدا، کە بە هاوبەشی ڕێوشوێنگەلێک بگرنە بەر کە لە ئاستی پەتاکەدا بن، بە ئاشکرا داخرانی نەرگسیانەی نەتەوەکان بەسەر خۆیاندا دەرکەوتووە.

زەمەن لەگەڵ کەرەنتینەدا لە ئەژمارکردن، ڕزگار دەبێت، واتە زەمەنێک کە لە بازنەی (میترۆ- کار- نووستن) قوتار بووە. بۆیە دەتوانین خودی خۆمانی تێدا بگێڕینەوە و پێداویستییە ژینالۆژییەکانمان دیاری بکەین: کە مەبەست لە خۆشەویستیی و سۆز و هاوڕێیەتیی و هاریکاریی و بەتەنگەوەچوونی یەکتری و شیعرییەتی ژیانە

لێرەوە بە تێگەیشتنی مۆران، پێویستە بە دوای ڕێڕەوێکی نوێدا بگەڕێین، کە دەستبەرداری ئایدۆلۆژیای نیولیبڕالیزم دەبێت، لە پێناو بونیادنانی سیاسەتێکی کۆمەڵایەتیی و ژینگەییدا دژ بە قەیرانەکە. ئەم ڕێڕەوە تازەیەش کار لەسەر ڕاستکردنەوەی ئەو پاشماوانە دەکات، کە سیکولاریزم کەڵەکەی کردوون، لە ڕێگەی دامەزراندنی هەندێ ناوچەوە، کە ڕزگاریان بووە لە سیکولاریزم، چونکە لەنێو کۆمەڵگای ئەمڕۆدا پایەکانی هاریکاریی سوننەتی بوونیان نەماوە، هاریکاری و بە تەنگەوەچوونی یەکتری، مەسەلەیەکە، کە پێویستیی بە هاندانە لەنێوان هاوڵاتییان و دراوسێکان و کرێکاراندا. بارودۆخەکە ئەوەش دەکاتە پێداویستی کە چاو بە کەڵکەڵەی بەرخۆری یاخود بەرخۆری سڕکراودا بگێڕینەوە، بۆ ئەوەی لە بەرژەوەندی چلۆنایەتیدا، ڕزگارمان ببێت لە چەندایەتی. بە بۆچوونی ئەم بیریارە، بە ڕوونی دەردەکەوێت، کە زەمەن لەگەڵ کەرەنتینەدا لە ئەژمارکردن، ڕزگار دەبێت، واتە زەمەنێک کە لە بازنەی (میترۆ- کار- نووستن) قوتار بووە. بۆیە دەتوانین خودی خۆمانی تێدا بگێڕینەوە و پێداویستییە ژینالۆژییەکانمان دیاری بکەین: کە مەبەست لە خۆشەویستیی و سۆز و هاوڕێیەتیی و هاریکاریی و بەتەنگەوەچوونی یەکتری و شیعرییەتی ژیانە، کە ئەویش جۆرە پاککەرەوەیەکە، کە شێوەی ژیانمان درێژ دەکاتەوە و حاڵیمان دەکات کە ژیانی هاوبەش بە فۆرمێکی باش، بریتییە لە فەراهەمبوونی تواناکانی من لەناو ئێوەی فرەدا، چونکە ترس لەوەی کە ڕوودەدات، خۆراک بە نێرگسییەتی نیشتمانی یاخود ئایینی دەدات، دواتریش هاریکاریی نیشتمانی پێویستە، بەڵام بەبێ فەرامۆشکردنی هوشیاری هاوبەش لەسەر چارەنووسی ئینسان. مرۆڤایەتیی لە قەیراندایە و پەیامی ڤایرۆسەکەش ئاشکرایە و پێویستە گوێبیستی بین، ئەم پەتایە دەمانخاتە بەردەم شێوازە جۆربەجۆرەکانی نادڵنیایی، چونکە ئێمە هیچ لەبارەی سەرچاوەی ڤایرۆسەکە و ئەو گۆڕانکارییانەوە نازانین، کە دەکرێ لە کاتی بڵاوبوونەوەیدا سەرهەڵبدەن. یان هەتا هیچ لەبارەی پاشەکشێکردنی پەتاکەوە نازانین و زانیاریمان لەبارەی پاشماوەکانی کەرەنتینەکردن لەبەردەم جۆرەکانی دابەشکردن نییە و هەروەها زانیاریمان لەسەر دەرهاویشتە سیاسی و ئابووری و نیشتمانیی و جیهانییەکانی پەتاکەش نییە، دواتریش لەبەر ئەوەیە ئێمە لەبەردەم شێوازە جۆربەجۆرەکانی دڵنیا نەبوونداین.  ئەوە مەسەلەیەکی تراژیدییە کە شێوازی بیرکردنەوەی کەرتکەری دابەشکەر ژیانی ئێمەی کۆنترۆڵ کردووە و فەرمانڕەوایەتی بڕیارە سیاسیی و ئابوورییەکان دەکات. بێگومان دەستنیشانکردن بووە مایەی هەڵە لە پێشبینیکردن و وەرگرتنی بڕیارەکاندا، هەروەها مەیلی قازانج و پاڵنەری هەڵپەکار بەرەو قازانج، ئەو ڕەگەزانەن کە بەرپرسیاری سەرهەڵدانی گەلێ کارەسات بوون، لەوانە پەتای کۆرۆنای٢٠١٩. پاشان لە چوارچێوەی تیۆری بیرکردنەوەی پێکهاتەدا کە مۆران بەرگری لێدەکات، ئەمەش دەخاتە سەر گوتەکانی: جیهان لە ئەمڕۆدا کە بە شارەزایی و پسپۆڕی هەمەلایەن و قووڵ هەڕەشە لێکراوە و لەبری دیالۆگ و گفتوگۆ لەسەر دابەشکردن دامەزراوە. بێگومان بینیمان کە توێژەرە یەکگرتووەکان خاوەنی پێشڕەوی بوون، چونکە ئەوان لە ڕێگەی پەیوەندی و دیالۆگەوە توانیان بەگژ پەتاکەدا بچنەوە، دیالۆگێک، کە لەنێوان پزیشکەکانی جیهاندا، بە جیاوازی پسپۆڕییەکانیانەوە، هێشتا ڕوو لە فراوان بوونە. بۆیە زانست بە گفتوگۆ دەژی، بوونی هەر سانسۆر و چاودێرییەکیش لەسەری بێبەشی دەکات لە دەرئەنجامی باشتر.
مۆران بەرەو لای کتێبەکەی “چەمکی قەیران” ئاراستەمان دەکات. چونکە هەموو قەیرانێک لە سایەی پشێوی و نەبوونی دڵنیاییدا دروست دەبێت و لەناو بنەمای کاری سیستمێکی دیاریکراودا دەردەکەوێت. سیستم هەوڵدەدات پارێزگاری لە هاوسەنگی خۆی بکات و هەموو شێوازە لادەرەکانیش یاساغ بکات، شێوازگەلی لادەر، کە ئەگەر بەریان لێنەگیرێت، توانای هەڕەشەکرن و تێکشکاندنی بنەماکانی سیستمیان هەیە. دەکرێ بڵێین، قەیرانەکە بە دوو ئاراستەدا دەڕوات:
یەکەم: خەیاڵ هاندەدات، بە ئاراستەی چارەسەری نوێگەردا بگەڕێت.
دووەم: دەکرێ لە حاڵەتی سەقامگیری پێشوودا، دەستبەردار ببێت، یان دەکرێ چاوەڕوانی ئەوە بکات کە ئاسمان و چاودێری ئیلاهی بۆی دەدۆزێتەوە، بەپێی بۆچوونێک، کە دەڵێ: قەیرانەکە دەرئەنجامی کرداری گوناهبارانە، ئەمەش دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی فەنتازیایەک کە پێیوایە پێویستە کەسی گوناهبار بکرێتە قوربانی. بە بۆچوونی ئێدگار مۆران لە واقیعدا سەرلەنوێ گەلێ بیرۆکەی پەرش و پەراوێزخراو بە یەکەوە گێڕدرانەوە و لە هەموو جێگایەکیش بڵاو کرانەوە، وەک: گەڕانەوە بۆ بیرۆکەی سەروەری، خزمەتگوزارییە گشتییەکان، تایبەتمەندی و پسپۆڕییەکان، گەڕانەوە بۆ کولتوورە لۆکاڵییەکان، ڕووبەڕووبوونەوەی سیکولاریزم و نیولیبڕالیزم، چونکە لە بەگژاچوونەوەی کەمی خزمەتگوزارییە گشتتییەکاندا، بڵاوبوونەوەی پیشەسازی دەمامکی واقیعیمان بینی، بە شێوازگەلی هەرەوەزی لە کارگە تایبەت و ئەهلییەکاندا، کە لەگەڵ دابەشکردنی دەمامکدا بە خۆڕایی، هاریکاریی نێوان دراوسێکان و چاودێریکردنی بەساڵاچووان و منداڵانیشمان بینی، کە هاوسەنگ بوو لەگەڵ نائامادەیی شێوازەکانی هاریکاریی نێوان دەوڵەتاندا. کەرەنتینەی تەندروستی، توانای خەڵکی هاندا، لەسەر ڕێکخستنی ئامێرئاسا و سووککردنی فشارەکان، بە خوێندنەوە و گوێگرتن لە میوزیک و سەیرکردنی فیلم. قەیرانەکە هاندەری تواناکانی داهێنانە لەلای تاکەکان. هەروەها ڕێنماییەکانی پاش هیومانیزم، ئەفسانەی پێداویستی مێژوویی پەرەسەندن و توانای ئینسان لەسەر دەستەبەرکردنی نەمری، تا سەر لوتکە بەرز دەکاتەوە، ئاشکرایە لە چاودێریکردنی هەموو ئەمەشدا، زیرەکی دروستکراو بووەتە ئامرازی. لەبەر ئەوەی ئەم قەیرانە، بەو پێیەی کە قەیرانێکی بایۆ ئیکۆلۆژی- ژینگەیی- هەسارەی زەوییە، بۆیە بە شێوەیەکی ڕوون و ئاشکرا لاوازی ڕەگەزی مرۆڤی لەسەر فەراهەمکردنی هیومانیزمەکەی، ڕووتکردەوە، چونکە لە ڕووی ئابوورییەوە، هەموو ئەو دۆگمانەی لەرزاند کە ئاراستەی ئابوورییەک کران، کە بە دیاردەی فەوزا و کەمایەسی، هەڕەشەی لە ئایندەمان دەکرد. لەسەر ئاستی دەوڵەت نەتەوەش، ئەو کەموکوڕییانەی دۆزییەوە، کە لەنێو سیاسەتدا ئەولەوییەتیان دەدا بە سەرمایەدار لەسەر حیسابی کار. وەک ئەڵتەرناتیڤیش خۆپاراستنی ئاشکراکرد لە پێناو هەرچی زیاتری ڕەتدانەوە و کێبەرکێ کردندا، بەبێ پشتگوێ خستنی لایەنە کۆمەڵایەتییەکەی: کە بێگومان بووە مایەی کەوتن و داڕمانی جیاوازییەکانی نێوان ئەوانەی کە لەنێو ئاسایشێکی بەرتەسکدا دەژین و ئەوانەش کە لەنێو خانەباخە گەورەکانیان و کۆشکە شاهانەکانیاندا دەژین. لەسەر ئاستی شارستانیش: لە نائامادەیی بەتەنگەوەچوون و هاریکاریکردنی یەکتری و ژەهراویبوونی بەرخۆرییەوە دەمانگێڕێتەوە سەر بیرکردنەوە. دواتر بەو پێیەی کە پەتاکە قەیرانێکی فیکرییە: ئەوا لێرەوە لە ڕێگەی پەتاکەوە پەی بە قەوارەی کونە ڕەشەکەی نێو بیرکردنەوەمان دەبەین، ئەو کونە ڕەشەی کە ڕێگەمان پێنادات دژوارییەکانی واقیع ببینین. هەروەها وەک قەیرانێکی ئۆنتۆلۆژی: بە هەمان شێوە پەتاکە پاڵمان پێوە دەنێت بۆ پرسیارکردن لەبارەی پێداویستییە ڕاستەقینەکانمان و دەربارەی بەدواداچوونەکانمان کە نامۆبوونمان لەنێو ژیانی ڕۆژانەدا دەیشارێتەوە. پێویستە جیاوازی بکەین لەنێوان سەرگەرمییەکدا کە حەقیقەتی ئێمە دەشارێتەوە و لەنێوان بەختەوەرییەکیشدا کە لە دیدارماندا لەگەڵ بەرهەمە هونەرییە مەزنەکاندا بە دەستی دەهێنین، بە جۆرێک کە ڕووبەڕوو چاویان بە حەقیقەتیی چارەنووسی مرۆییمان دەکەوێت. لێرەوە بە تێگەیشتنی مۆران دەکرێ بڵێین: گەر لەم قەیرانەدا چارەنووسمان ئەوە بێت، کە لەنێو دووری و داخرانی گشتی جەستەییدا بژین، ئەوا پێویستە لەمەوە خۆراک بە نزیکبوونەوەی هزری نێوان مرۆڤەکان بدرێت.

ئالان بادیۆ: بەرەو قۆناغی سێیەمی کۆمونیزم

وەسفکردنی بیریاری فەڕەنسی “ئالان بادیۆ” بۆ پەتاکە، پشت بە ڕەخنەگرتن و ئاسانکردنەوە دەبەستێت. واتە ئەو بە گشتی ڕەخنە لە کارلێککردن لەگەڵ پەتاکە دەگرێت و ئاسانکردنەوەکەش هەوڵدانە بۆ ئەوەی مەسەلەکە گەورە و ترسناک نەکرێت. مادام ڤایرۆسەکە سەر بە بنەماڵەیەکە کە لە ڕابردوودا و لە ساڵی ٢٠٠٣دا خۆی لێداوین، بەبێ ئەوەی وڵاتان پاڵپشتی جیدی پڕۆژەکانی لێکۆڵینەوەی تەندروستییان دابێت لەم بوارەدا. یەکەمجار “من” وەک بنەمایەکی زێڕینی ئایدۆلۆژیای هاوچەرخ، بێهوودە و بێمانا بووە، ڕێگاکانی ڕزگاربوون دەستەبەر ناکات، بە قەدەر ئەوەی وەک بەشدارێک دەستی هەیە لە درێژکردنەوەی تواناکانی خراپەدا. لەبەر ئەوە لەوانەیە تەحەدای نموونەیی کە پەتای کۆرۆنا دەیکات، بریتی بێت لە “پەرش و بڵاوکردنەوەی چالاکی جەوهەریی ئەقڵ” و ناچارکردنی کەسەکان بە گەڕانەوە بۆ ترادیسیۆن: ( سۆفیگەری، پڕوپووچی ، نوێژ و نزا کردن، پێغەمبەرایەتی، نەفرەت..) ئەم مەسەلەیە سەدەکانی ناوەڕاستمان بیر دەخاتەوە لە کاتی بڵاوبوونەوەی تاعوندا. بە هەمان شێوە ئەم بارودۆخە وامان لێدەکات سەرنج بدەینە یەکتربڕینەکان و پارادۆکس و ناکۆکییە فرە چەشنەکانی پەتاکە: یەکتربڕینی سرووشت و کۆمەڵگا، لە دوو هۆکاری بنچینەییدا: هۆکاری یەکەمیان کۆنە کە خۆی لە دۆخی بێ ئەرزشبوونی بازاردا دەبینێتەوە (وەک بازاری ویلایەتی ووهان) کە ئاژەڵان لە بازارەکەیدا بەپێی ڕێوشوێن و خوونەریتی کۆن دەفرۆشرێن. هۆکاری دووەمیش مۆدێرنە: بریتییە لە بەرپرسیاریەتی سەرچاوەی ڕەسەنی بڵاوبوونەوەی پەتاکە لەسەر هەسارەکە، کە لە ئەستۆی بازاری سەرمایەداری جیهانییدایە، کە پشت بە بزاوتە بەردەوام و خێراکەی دەبەستێت. لێرەوە لە جیهانی هاوچەرخدا، دەست لە پارادۆکس و ناکۆکییەکی گرنگ دەدەین، بە جۆرێک کە ئابووری و پڕۆسە گەورەکانی بەرهەمهێنانی شتومەکی پیشەسازی لەژێر چاودێری بازاری جیهانیدایە و هەر خۆشی بە کارەکانی هەڵدەستێت، بەپێی ڕەهەندێکی پێکهاتەیی هاوبەشی نێوان وڵاتان، بۆ نموونە پێکهاتەی مۆبایلێک هەوڵی حەوت دەوڵەتی جیاوازی بۆ دروستکردنی لە خۆ دەگرێت، کەچی لەگەڵ ئەوەشدا هێشتا هێزە سیاسییەکان لە بنەڕەتدا هێزگەلی نیشتمانین، لەبەردەم هەر ڕێوشوێنێکدا کە بگیرێتە بەر و ببێتە مایەی دەرکەوتنی دەوڵەتێکی سەرمایەداری جیهانی.

لە کاتی جەنگ و پەتاشدا دەوڵەت پەنا دەباتە بەر تێپەڕاندنی ڕێڕەوی سرووشتی چینەکەی، تاکو هەندێ کرداری ستەمکارانە ئەنجام بدات،

هەروەها پەتاکە دروستکەری چرکەساتێکە، کە تیایدا ناکۆکی نێوان سیاسەت و ئابووری دەبێتە ناکۆکییەکی ئاشکرا و زەق، بە جۆرێک کە وڵاتانی ئەوروپا پەنایان نەبردە بەر هەموارکردنەوەی سیاسەتەکانیان بۆ بەگژاچوونەوەی ڤایرۆسەکە،  بۆیە کە وڵاتان کەوتنە ناو ئەم جۆرە ناکۆکیانەوە وایان لێدێت لە بەگژاچوونەوەی پەتاکەدا لایەنی ڕێزگرتن لە میکانیزمە شیمانەکانی سەرمایەدار بگرن. گەرچی سرووشتی پەتاکەش ناچاری بکات کە شێوازی دەسەڵات و چالاکییەکانی هەموار بکاتەوە. ڕەنگە میتافۆرەکەی ماکرۆن، کە دەڵێ: “ئێمە لە دۆخی جەنگ داین”، تا ئەندازەیەکی زۆر ڕاست و  دروست بێت، چونکە لە کاتی جەنگ و پەتاشدا دەوڵەت پەنا دەباتە بەر تێپەڕاندنی ڕێڕەوی سرووشتی چینەکەی، تاکو هەندێ کرداری ستەمکارانە ئەنجام بدات، تاکو بەر بە ڕوودانی کارەساتێکی ستراتیژی بگرێت. لێرەوە گەڕانەوەی دەوڵەتی خۆشگوزەرانی خەرجییەکان کە دەبێتە مایەی یارمەتیدانی خەڵک و ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی، لەو دەربڕینانەیە کە هیچ ئایرۆنی و سەرسامییەک ناوروژێنێت، ئەمەش دەرئەنجامی لۆژیکی بردنەوەی جەنگەکەیە، لەگەڵ پاراستنی سیستمی کۆمەڵایەتی باڵادەستدا. ئەمەش پێداویستییەکی سەپێنراوە، لە ڕێگەی ئەنجامدانێکەوە کە لەگەڵ سرووشت یەکدەبڕێت و (لە ڕووی ڕۆڵی بەرچاو و دیاری زاناکانەوە) لەگەڵ سیستمی کۆمەڵایەتیشدا (لە ڕووی دەستتێوەردانی ستەمکارانەی دەوڵەتەوە) لەبەردەم گەورەیی پەتا پێشبینی نەکراوەکەدا، هیچ ڕێوشوێنێکی دەوڵەتی پێش ماکرۆنی نەگیرانە بەر، ئەمەش داوای لە دەوڵەت دەکرد کە بە شێوەیەکی ئاشکراو هەمەلایەن پێداگری لە بەرژەوەندییەکان بکات، ڕێوشوێنێک کە هەر بە تەنیا بۆ بۆرژواکان سەرەتا گرنگ نەبوو، لەگەڵ جەختکردنەوە لەسەر ئەولەوییەتی پاراستنی بەرژەوەندی ئەو چینە لە ئایندەدا، کە شادەماری دەوڵەتە. بە بۆچوونی بادیۆ وانەیەکی سوودبەخش کە هەڵهێنجانی شیمانە بێت ئەوەیە کە دەرکەوتووە ناکرێ پەتاکە لە فەڕەنسا هیچ دەرهاویشتەیەکی سیاسی شایەنی باسی لێبکەوێتەوە. چونکە لەبەردەم دزێوی و بێئەرزشی دروشمە بۆرژواکاندا بۆ ڕزگاربوون لە ماکرۆن، ئەوا ئەمە لە هەموو حاڵەتێکدا هەرگیز نوێنەرایەتی هیچ گۆڕانێکی شایستە بە سەرنجدان ناکات. سەبارەت بەوانەش کە داوای گۆڕانکاری سیاسی دەکەن، پێویستە کار لەسەر دۆزینەوەی کارئەکتەرە سیاسییە تازەکان و پڕۆژەی پێگە سیاسییە نوێیەکان و پێشکەوتنێک کە سنووری وڵاتان تێدەپەڕێنێ بەرەو قۆناغی سێیەم لە کۆمونیزم، پاش ئەوەی کە هەردوو سەردەمی تیوریزەکردن و ئەزموونە نێودەوڵەتییەکەی بە شکست کوتاییان هات، هەروەها سەبارەت بە کارلێککردن لەگەڵ پەتەکەدا تۆڕەکانی پەیوەندی کۆمەڵایەتی لەگەڵ ئەوەی کە گەرمکەرەوەی گیرفانی دەوڵەمەندەکان بوون ئەوەشیان سەلماندووە کە شوێنی زۆربوونی ئەو پڕوپاگەندانە کە بەڵگەیەک نییە بۆ ڕاستییان، لەگەڵ ئیفلیجی پەتالێدراوان و ئەوانەی کە ڕێوشوێنە کۆن و تاریک و فاشییەکان دەدۆزنەوە.

سەرچاوە: وتاری /  جائخة كورونا: قرات فلسفية….احمد العطار…موقع: الاوان العربي ١٠يونيو ٢٠٢٠.*

The post پەتای کۆرۆنا: خوێندنەوە فەلسەفییەکان appeared first on ژنەفتن.