٣- کۆمەڵگا[1]     

٣/١-٣ سەرەتایەک

تاکەکان هەرچەندە خۆگر و سەربەخۆ بن، هێشتا بوونی مرۆڤ لە دەرەوەی کۆمەڵگا شتێکی ناماقووڵە، مرۆڤەکان (ڕۆبنسوون کرووزۆە)[2] گۆشەگیر و دوورەپەرێز نین، کە توانای ژیانیان لە گۆشەگیرییەکی تەواو و هەمیشەییدا هەبێت. تەنانەت ئەو شتەی کە وای کرد ڕۆبنسوون کرووزۆە لە ژیاندا بمێنێتەوە، ئەو پەروەردە و کارلێکە کۆمەڵایەتییە بوو کە پێش تێکشکانی کەشتییەکە بەدەستی هێنابوو. بەڵام زۆر جار چەمکی کۆمەڵگا کەمێک ڕوونتر و ئاشکراترە لە چەمکی تاک. بە شێوەیەکی گشتی کۆمەڵگا ئاماژەیە بۆ کۆمەڵە خەڵکێک کە لە ناوچەیەیەکی دیاریکراودا بەیەکەوە نیشتەجێن. بەڵام بەو مانایە نییە کە هەموو گرووپێک بتوانن کۆمەڵگا پێک بهێنن، بەڵکوو کۆمەڵگاکان بە کارلێکی کۆمەڵایەتیی ڕێکوپێک تایبەتمەندن، ئەمەش پێشنیاری بوونی جۆرێک لە پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکان دەکات. جگە لەوەش پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان لەسەر بنەمای جۆرێک لە هۆشیاری و کۆمەڵێک پێوەری هەماهەنگی بنیات دەنرێن. بۆ نموونە “هۆزە شەرکەرەکان” کۆمەڵگایەک پێک ناهێنن، گەرچی لەوانەیە لە نزیکەوە لەگەڵ یەکتری بژین و کارلێکی بەردەوام هەبێت لە نێوانیاندا، لە لایەکی دیکەوە بە نێودەوڵەتیکردنی گەشتیاری و ژیانی ئابووری و بڵاوبوونەوەی ئاڵوگۆڕی کولتووری و هزری نێودەوڵەتی، بووە هۆی سەرهەڵدانی (کۆمەڵگای جیهانی). سەرەڕای ئەوەش ئەو کارلێکە هاوبەشەی کە ڕەفتاری کۆمەڵایەتی دیاری دەکات، مەرج نییە بە ناسنامەیەکی هاوبەش یان جۆرێک لە هاوسۆزیی بەهێز بکرێت. ئەمەش ئەوە دەردەخات، کە “کۆمەڵگا- Society” لە چەمکی بەهێزتری “کۆمەڵ- Community” جیا دەکاتەوە، کە لانی کەم پێویستی بە پێوەرێک لە خزمایەتی و هاودەنگی کۆمەڵایەتی هەیە، واتا بوونی ناسنامەیەک لەگەڵ کۆمەڵ. بەڵام کۆمەڵگا لە سیاسەتدا زۆر جار بە واتایەکی تایبەتتر ئاماژەی پێ دەدرێت، وەک ئەوەی پیی دەڵێن (کۆمەڵگەی مەدەنی)، کۆمەڵگەی مەدەنی لە بنەڕەتدا ئاماژەیە بۆ کۆمەڵگایەکی سیاسی کە لە چوارچێوەی یاسادا دەژین و سۆزێکی هاوبەش پیشان دەدەن بۆ دەوڵەتێک. بیرمەندانی سیاسیی سەرەتایی، کۆمەڵگایەکی ڕێکوپێکی لەم شێوەیان بە بنەمای ژیانی شارستانی دەزانی، بەڵام تیۆریستە مۆدێرنەکان زیاتر ویستی ئەوەیان هەبوو جیاوازییەکی ڕوونتر و هێڵێکی جیاکەرەوە لەنێوان کۆمەڵگا و دەوڵەتدا بکێشن. لە نەریتی هیگڵ و مارکسدا کۆمەڵگەی مەدەنی لە دەرەوەی دەوڵەتدا دروست دەبێت و ئاماژەیە بە کایەی گرووپ و کۆمەڵە و ڕێکخراوە خۆسەرەکان کە لەلایەن تاکەکانەوە وەک هاووڵاتی پێک دەهێنرێت. هەرچەندە هیگڵ وەک ئەندامێکی جیابووەوەی خێزان لە کۆمەڵگەی مەدەنی دەڕوانی، بەڵام زۆربەیان چەمکی کۆمەڵگەی مەدەنی لە بەرانبەر دامەزراوە ئابووری و کۆمەڵایەتی و کولتووری و ناوخۆییەکاندا بەکار دەبەن.

بەڵام سروشت و گرنگی ئەم جۆرە دامەزراوانە جێگەی بایەخێکی زۆرە، ئەمەش زۆر جار لە دەوری پەیوەندیی نێوان تاک و بوونە دەستەجەمعییەکاندا دەسووڕێتەوە. بۆ نموونە ئایا دەتوانرێت پەیوەندیی نێوان تاکگەرایی و کۆڵێکتیڤیزم ڕێک بخرێتەوە؟ یان دەبێت تاک و کۆمەڵگا بۆ هەمیشە سەنگەرگیری یەکتر بن؟ جگە لەوەش بە چەندەها ڕێگای دژوار دەتوانین لە کۆمەڵگا تێبگەین، کە هەر یەکێکیان کاریگەریی سیاسیی گرنگی هەیە، بۆ نموونە ئایا کۆمەڵگا دەستکردی مرۆڤە، یان بوونێکی ئۆرگانییە؟ ئایا لەسەر

بنەمای کۆدەنگییە، یان ناکۆکی؟ ئایا کۆمەڵگا یەکسانخوازە، یا لەسەر بنەمای دەستەڵات و پلەبەندییە؟ لە کۆتاییدا، زۆر جار سەرنج دەخرێتە سەر گرنگی دابەشبوونی کۆمەڵایەتی، بەتایبەتی چینی کۆمەڵایەتی، ڕەگەز، نەژاد، ئایین، نەتەوە و زمان. لە هەندێک دۆخدا وا دەبینرێت کە ئەمانە دەروازەی تێگەیشتنن لە سیاسەت، بۆچی دابەشبوونە کۆمەڵایەتییەکان گرنگن و کامیان زۆرترین کاریگەرییان لەسەر سیاسەت هەیە؟

٣/٢-٣ کۆڵێکتیڤیزم –  کۆمەڵگەرایی/کۆمەڵخوازی/جەماوەرگەرایی

کەم زاراوەی سیاسی هەیە هێندەی کۆڵێکتیڤیزم ئاڵۆزی و سەرلێشێواوی دروست کردبێت، یان هێندە واتایەکی فراوانی لەخۆ گرتبێت. بۆ هەندێک کۆڵێکتیڤیزم ئاماژەیە بە کردارەکانی دەوڵەت و بەرزترین فۆڕمی گەشەسندنی خۆشی لە ناوەندی ئابووریی دەوڵەتە کۆمۆنیستە ئۆرتۆدۆکسەکاندا بەخۆوە بینی، کە پیی دەگوترێت “کۆڵێکتیڤیزمی دەوڵەت”. بەڵام هەندێکی دیکە بە کۆمەڵگەرایی بەکاری دەهێنن وەک ئاماژەیەک بۆ کۆمۆنیتاریزم، کە پەسنی کردارێکی کۆمەڵایەتییە نەک خەباتی و هەوڵدانێکی کەسی، بیرۆکەیەکی لەم شێوەیە کاریگەرییەکی ئازادیخوازانە و تەنانەت ئەناکیزمیشی هەبوو، وەک لە “ئەنارکیزمی کۆمەڵگەرایی”ی میخائیل باکونین(١٨١٤-١٨٧٦)دا خرایە ڕوو. لەگەڵ ئەوەشدا زاراوەی کۆمەڵخوازی هەندێ جار وەک هاوواتای سۆسیالیزم بەکار دەهێنرێت، هەرچەندە زیاتر بۆ تێکەڵکردنی بابەتەکەیە، کە لەلایەن ڕەخنەگرانی سۆسیالیزمەوە ئاڕاستە دەکرا، بۆ ئەوەی زیاتر وەک داکۆکیکارێک دەرکەوێت کە دەوڵەت کۆنتڕۆڵی تەواوی بەسەر کاروباری کۆمەڵایەتی و ئابووریدا هەبێت، لە کاتێکدا سۆسیالیستەکان خۆیان ئەو زاراوەیە بۆ پابەندبوون بە بەرژەوەندییە بەکۆمەڵەکانی مرۆڤایەتی بەکار دێنن. لەگەڵ ئەوەشدا دەتوانرێت ئاماژە بە ناوەڕۆکێکی هاوبەشی بیرە کۆمەڵخوازەکان بکرێت و کۆمەڵێک لێکدانەوە و نەریتی ململانێکان دەستنیشان بکرێن.

لە بنەڕەتدا کۆڵێکتیڤیزم/کۆمەڵخوازی، جەخت لەسەر توانای مرۆڤ دەکاتەوە بۆ ئەنجامدانی کردەوەی بەکۆمەڵ، جەخت لەسەر توانستی بەدواداچوونی ئامانجەکانیان دەکاتەوە بۆ کاری پێکەوەیی، نەک هەوڵدان بۆ بەرژەوەندیی کەسی. بۆیە هەموو جۆرەکانی کۆڵێکتیڤیزم پشتگیریی لەو تێڕوانینە دەکەن کە مرۆڤ بوونەوەرێکی کۆمەڵایەتییە و لەگەڵ هاوچەشنەکانی خۆیدا گرێدراوی ناسنامەیەکی بەکۆمەڵن. گرووپی کۆمەڵایەتی هەرچییەک بێت، گرنگە و تەنانەت جەوهەری بوونی مرۆڤە، ئەم فۆڕمە کۆمەڵخوازییە لە مەودایەکی بەرفراوانی ئایدۆلۆژیای سیاسیدا دەبینرێت، کە بنچینەیە بۆ سۆسیالیزم.

جەختکردنەوە لەسەر ناسنامەی کۆمەڵایەتی و گرنگی کردەوەی بەکۆمەڵ، لە بەکارهێنانی زاراوەی “کۆمڕاد/هەڤاڵ” وەک ئاماژەیەک بۆ ناسنامەی هاوبەشی ئەو کەسانەی کار بۆ گۆڕانکاریی کۆمەڵایەتی دەکەن، دەردەکەوێت.

لە بیری “هاودەنگی چینایەتی”یشدا ئاماژە بە بەرژەوەندییە هاوبەشەکانی هەموو چێنی کرێکاران دەکات و بێگومان لە بیرۆکەی “مرۆڤایەتیی هاوبەش”یشدا ڕەنگی داوەتەوە.

هەروەها فێمینیزمەکان پێیان وایە، بیرۆکە کۆمەڵخوازییەکان  گرنگیی جێندەرییان هەیە، جەخت لەسەر بیری خوشکایەتی دەکەنەوە بۆ داننان بە ناسنامەیەکی هاوبەش، کە هەموو ژنان هاوبەشن و توانای خۆیان بۆ ئەنجامدانی کردەوەی سیاسیی بەکۆمەڵ ڕێک بخەن. بە هەمان شێوە بیری ناسیۆنالیستی و ڕەگەزپەرستییانە لە لێکدانەوەی مرۆڤایەتی لە ڕووانگەی “نەتەوەکان” یان ڕەگەزەکانەوە، دیدێکی کۆمەڵخوازانە وەردەگرن. بۆیە هەموو فۆڕمەکانی کۆڵێکتیڤیزم لەگەڵ ئەو شێوە تووندەی تاکگەراییدا ناکۆکن، کە مرۆڤ وەک بوونەوەرێکی سەربەخۆ و خۆخواز وێنا دەکات. بەڵام ئەگەر وای دابنێین مرۆڤەکان بە شێوەیەکی سروشتی کۆمەڵایەتی و هاریکارن، ئەوا ڕەنگە کۆمەڵخوازی سەرچاوەی بەدیهێنانی خواستە کەسییەکان بێت، نەک نکووڵیکردن لە تاکایەتی.

بەڵام پەیوەندیی نێوان کۆمەڵگەرایی و دەوڵەت بە ڕێکەوت نییە، زۆر جار دەوڵەت وەک ناوەندێک سەیر کراوە کە لە ڕێگەیەوە کردەی بەکۆمەڵ ڕێک دەخرێت، لەم دۆخەدا نوێنەرایەتیی بەرژەوەندییە بەکۆمەڵەکانی کۆمەڵگا دەکات، نەک بەرژەوەندییەکانی هەر تاكێک. هەر لەبەر ئەمەشە تیۆریستە ڕاستڕەوە نوێکان بەتایبەتی مەیلیان بەلای دەستێوەردانی دەوڵەتدایە بە شێوە جۆربەجۆرەکان تا وەک بەڵگەیەک لەسەر کۆمەڵگەرایی نیشانی بدەن. بەم پێیە گەشەی خۆشگوزەرانی کۆمەڵگا، پێشکەوتنی بەڕێوەبردنی ئابووری و بەخۆماڵیکردنی، وەک سەرهەڵدانی “کۆمەڵگەرایی/کۆڵێکتیڤیزم” لێک دراوەتەوە. لەم ڕوانگەیەوە ئابووری فەرمانداریی[3] کە لە یەکێتی سۆڤییەت گەشەی کردووە، بەرزترین شێوەی پێکهاتەی کۆمەڵگەرایی دیاری دەکات. کۆڵێکتیڤیزم بەم شێوە ناوەندگەراییە و ستاتیستییە بە زۆری وەک دژە تاکگەرایی خۆی وێنا دەکات، کاتێک دەوڵەت نوێنەرایەتی دەستەڵاتێکی داسەپا و زۆرەملێ دەکات، ئەوا هەمیشە وەک نەیاری ئازادیی تاک سەیر دەکرێت. لەو شوێنەی دەوڵەت بڕیار دەدات، دەستپێشخەری تاکەکەسی و ئازادیی هەڵبژاردن سنووردارە، بەڵام ئەمەش زۆرجار تەنیا سیرکردنی دەوڵەتە وەک زاراوەیەکی نەرێنی. بەڵام لە لایەکی دیکەوە ئەگەر دەوڵەت دۆخی گەشەپێدانی تاک پێش بخات، وەک دەستەبەرکردنی پەروەردە و خۆشگوزەرانیی کۆمەڵایەتی، ئەوا دەتوانرێت بە تەواوی کۆمەڵگەرایی و تاکگەرایی لەگەڵ یەکدیدا بگونجێن و هەڵبکەن.

لەگەڵ ئەوەشدا ناکرێت هەر بیر و ڕێبازێکی کۆمەڵخوازانە بە دەوڵەتەوە ببستینەوە، چونکە تاڕادەیەک سەرلێشێواوی و ناڕوونی دروست دەکات، دەوڵەت لە باشترین شێوەدا دەزگایەک، ناوەندێکە لە ڕێگەیەوە کردەی بەکۆمەڵ ڕێک دەخرێت. مەترسیی سەرەکیی دەوڵەت لەوەدایە کە خۆی بە شوێنگرەوەی “دەستەجەمعی” بزانێت و ئەرک و بەرپرسیارێتی لە هاووڵاتییانی ئاسایی دوور بخاتەوە. بەو مانایەی کۆڵێکتیڤیزم واتای کردەوەی بەکۆمەڵە، کە لە تێگەیشتنێکی هاوبەشی تاکە ئازادەکانەوە سەرچاوە دەگرێت، بەوەی خاوەنی بەرژەوەندیی هاوبەشن یان ناسنامەیەکی بەکۆمەڵن. ئەم فۆڕمە لە کۆڵێکتیڤیزم فراوانترە و زیاتر پەیوەندی بە بیرۆکەی خۆ-بەڕێوەبەرییەوە هەیە، نەک بە کۆنتڕۆڵی دەوڵەتەوە.

کۆڵێکتیڤیزمی خۆ-بەڕێوەبەری مایەی گرنگییەکی زۆر بووە بۆ ئەنارکیستەکان و سۆسیالیستە ئازادیخوازەکان، بۆ نموونە باکونین چاوی لە دروستکردنی کۆمەڵگەیەکی بێ دەوڵەت بوو، کە ئابووری بەپێی بنەماکانی خۆ-بەڕێوەبردنی کرێکاران ڕێک بخرێت و بەڕوونی ئەو تێڕوانینە کۆمەڵخوازییەی جیا کردەوە کە وەک ئاماژەیەکی پاوانخوازی لە سۆسیالیزمی مارکسیدا دەبینرا. هەروەها ئەو فۆڕمە کۆڵێکتیڤیزمەی لە سیستمی “کیبووتز –Kibbutz”[4] لە ئیسرائیلدا دەبینرا. بۆیە پێویست نییە بڵێین ئەم بیرۆکە بەکۆمەڵانە هیچ لێکچوونێکیان لەگەڵ شێوازەکانی تاکگەراییدا نییە، کە جەخت لەسەر پشتبەستوویی کەسی و بەرژەوەندیی تاکەکەسی دەکەنەوە. هەرچۆنێک بێت دڵسۆز بوون بۆ ئایدیاکانی خۆبەڕێوەبردن و کردەوەی خۆبەخشانە، ئەم فۆڕمە کۆمەڵگەرایییە هیچ کاریگەرییەکی دژە-تاکگەرایی نابێت.

٣/٣-٣ تیۆرییەکانی کۆمەڵگا

    گرنگی تیۆریی کۆمەڵگا بۆ شیکاری سیاسی، هیچ لە چەمکی سروشتی مرۆڤ بۆ سیاسەت کەمتر نییە. ژیانی سیاسیی پەیوەندییەکی نزیک و بەهێزی بە ژیانی کۆمەڵایەتییەوە هەیە، ئاخر سیاسەت کەمێک زیاترە لە ڕەنگدانەوەی ئەو گرژی و ململانێیانەی کە کۆمەڵگا دروستی دەکات. بەڵام کارلێکی نێوان سیاسەت و کۆمەڵگا و تاک بابەتی ناکۆکی تووند و مشتومڕی قووڵی ئایدۆلۆژییە. ململانێکانی ناو کۆمەڵگا چین؟ ئەم ململانێیانە لەنێوان کێ دان؟ ئایا دەتوانن بەسەر ئەم ململانێیانەدا زاڵ ببن، یان تایبەتمەندییەکی هەمیشەیی ژیانی سیاسیین؟ مەودای یەکەمی تیۆرییەکان لەسەر بنەمای چەمکی سەربەخۆییی تاک لە کۆمەڵگادا دامەزراوە. ئەم ڕەوتە پێیان وایە، کە کۆمەڵگا شوێنەوارێکی مرۆیییە و لە لایەن تاکەکانەوە بنیات نراوە بە مەبەستی بەدەستهێنانی مەبەست و بەرژەوەندییەکانیان. لە شێوە تووندەکەیدا دەکرێت لە دەربڕینەکەی مارگرێت تاچەردا بەدی بکەین، کە دەڵێت «شتێک نییە بە ناوی کۆمەڵگا»؛ بە واتایەکی دیکە، دەتوانرێت کۆی ڕەفتارە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان لە ڕووی ئەو هەڵبژاردنانە تێبگەین کە تاکە بەرژەوەندیخوازەکان ئەنجامی دەدەن، بەبێ ئاماژەدان بە بوونە بەکۆمەڵەکانی وەک “کۆمەڵگا”. ڕوونترین نموونەی ئەم تیۆرییە لە لیبڕالیزمی کلاسیکیدا دەبینرێت، کە لەسەر بنەمای بەدستهێنانی زۆرترین ئازادی تاک دامەزراوە. هەرچەندە دەوڵەتێک پێویستە بۆ ڕێکخستن و پاراستنی چوارچێوەکانی، بەڵام تاکەکان دەبێت تا ئەو جێگایەیی کە دەتوانن بە شێوازی خۆیان بە دوای ئامانج و بەرژەوەندییەکانیادا بگەڕێن. ئەمەش زۆرجار بە تیۆری ئەتۆمیستیکی[5] کۆمەڵگا وەسفکراوە، بەو پێیەی کە ئەوە دەگەیەنێت، کۆمەڵگا لە کۆمەڵێک یەکە یان ئەتۆمی تاک زیاتر هیچی تر نییە.

بەڵام ئەم بۆچوونە ئەوەش لەیاد ناکات، کە تاکەکان لە ڕێگەی گرووپ و کۆمەڵە، بازرگانی، سەندیکا و یانە و … بەدوای بەرژەوەندییەکانیاندا دەگەڕێن، بەڵام ئەو کۆنکرێتەی ئەم کۆمەڵگایە بە یەکەوە دەبەستێتەوە بنەماکەی بەرژەوەندیی خۆویستییە، داننان بەوەی کە بەرژەوەندییە تایبەتەکان پێکدادەچن، وا دەکات بنیاتنانی گرێبەست، یان ڕێککەوتنی خۆبەخشانە ئەستەم بێت. بە ڕوونی ئەم تێگەیشتنە بۆ کۆمەڵگا لەسەر باوەڕێکی بەهێز بە کۆدەنگی دامەزراوە، ئەو باوەڕەی کە هارمۆنی و هاوسەنگییەکی سروشتی لە نێوان تاک و گرووپە ڕکابەرەکانی کۆمەڵگادا هەیە. ئەمەش لە سەدەی هەژدەهەمدا لە تێڕوانینی ئادەم سمیسدا دەرکەوت کە پیی وابوو”دەستێکی نادیار لە بازاڕدا کار دەکات”، کە لە سەدەی بیست لەلایەن هایکەوە بە “ڕێکخستنی خۆڕسک “Spontaneous order – ی ژیانی ئابووری لێک دارایەوە. هەرچەندە کرێکار و خاوەنکارەکان بە دوای ئامانجی ناکۆکدا دەگەڕێن، بەوەی کڕێکار دەیەوێت کریی زیاتر بێت و خاوەنکار تێچووی کەمتر، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بەیەکەوە بەستراونەتەوە، کرێکار پێویستی بە کارە و خاوەنکاریش بە کارکەر. تێڕوانینێکی لەم جۆرە بۆ کۆمەڵگا کاریگەرییەکی سیاسیی زۆر ڕوونی هەیە، بە تایبەتی ئەگەر کۆمەڵگا بتوانێت دەرفەتێک بۆ تاکەکان بڕەخسێنێت کە بەدوای ویستەکانیاندا بچن بێ ئەوەی ململانێی بنەڕەتی دروست بکەن، بە دڵنیاییەوە درووشمەکەی تۆماس جێفرسۆن کە دەڵێت «ئەو حکوومەتە باشترینە، کە کەمترین حکوومڕانی دەکات» ڕاستە.

تیۆرێکی جیاوازتری بنەڕەتی کۆمەڵگا، لەسەر بنەمای وێکچوونێکی ئۆرگانیک دامەزراوە. لە بری ئەوەی لەلایەن تاکە عەقڵانییەکانەوە بۆ مەبەستی تێرکردنی بەرژەوەندییە کەسییەکان بنیات بنرێت، ڕەنگە کۆمەڵگە وەک کۆیەکی ئۆرگانیک کار بکات، تایبەتمەندییەکان بە شێوەیەکی ئاساییتر پیشان بدات کە پەیوەستن بە زیندەوەرەکانەوە، دەشێت مرۆڤێک یان ڕوەکێک بێت. ئەمەش دەرخستەی ڕێبازێکی گشتگیرترە بۆ کۆمەڵگا، جەخت لەوە دەکاتەوە کە کۆمەڵگاکان تۆڕێکی ئاڵۆزی پەیوەندین، کە لە کۆتاییدا بۆ پاراستنی کۆی گشتی بوونیان هەیە؛ بەو واتایەی کۆ گرنترە لە بەشە تاکە کەسییەکان. وێکچوونی ‘ئۆرگانیک/ئەندامی” بۆ یەکەمجار لەلایەن بیرمەندانی یۆنانی کۆنەوە بەکار هێنرا، کە ئاماژەیان بە “سیاسەتی جەستە” دەکرد. هەندێک لە مرۆڤناس(ئەنسرۆپۆلۆجیست)ەکان و کۆمەڵناسەکان لە پەرەپێدانی دیدگای وابەستەیی کۆمەڵگادا بەژدارییەکی کارایان هەبووە. ئەمەش وا گریمانەی دەکات کە چالاکییە کۆمەڵایەتییەکان بەشێکن لە پاراستنی پێکهاتە بنەڕەتییەکانی کۆمەڵگا، هەر بۆیە دتوانین لە ڕووی کارکردەیی و چالاکییەوە تێی بگەین. ڕوانگەی ئۆرگانیک بۆ کۆمەڵگا لەلایەن بەشێک لە بیرمەندانی سیاسی جێگای بایەخ و قبووڵکردن بووە، بەتایبەت کۆنزێرڤاتیڤە نەریتییەکان و فاشیستەکان، وە بە تایبەتتر ئەوانەی پشتگیرییان لە دامەزراوەیی و کۆمپانیاگەرایی دەکرد. لە ڕاستیدا تێگەیشتنێک هەیە کە ڕووانگەی ئۆرگانیزم کاریگەرییەکی کۆنەپارێزانەی ڕوونی هەیە، بۆ نموونە زیاتر مەیلی ڕەوایەتیدانی بەلای سازاویی کۆمەڵایەتی و ئەخلاقیدایە، بەو مانایەیی کە لەلایەن هێزە سروشتییە پێویستەکانەوە بنیات نراوە. بۆیە دامەزراوەکانی وەک خێزان، کڵێسا و ئەرستۆکراسی، هەروەها بەها و کولتوورە نەریتییەکان، خزمەت بە سەقامگیریی کۆمەڵایەتی دەکەن. جگە لەوەش ئەم بۆچوونە ئەوە دەگەیەنێت کە کۆمەڵگا بە سروشتی پلەبەنییە. توخمە جۆراوجۆرەکانی کۆمەڵگا، وەک چینە کۆمەڵایەتییەکان، ڕەگەزەکان، پێکهاتە ئابوورییەکان، دامەزراوە سیاسییەکان و هاوشێوەکانی، هەر یەکەیان ڕۆڵێکی تابیەتیان هەیە. وێستگەیەکی تایبەتتر ئەو یەکسانییە ناماقووڵەیە کە دڵ و جگەر و گەدە و مێشک و سییەکان، لەناو جەستەدا یەکسانن وەک کۆیەکی ئۆرگانی بۆ کۆمەڵگا، لەوانەیە گرنگیان یەکسان بێت لە جستەدا، لێ بە تەواوی ئەرک و مەبەستی تەواو جیاواز بەدی دێنن.

لە کاتێکدا هەردوو تیۆریی تاکگەرایی و ئۆرگانیکی کۆمەڵگا پێشنیاری کۆدەنگییەکی کۆمەڵایەتیی بنەڕەتی دەکەن، تیۆرییە ڕکابەرەکان تیشک دەخەنە سەر ڕۆڵی ململانێکان. ئەمەش بۆ نموونە لە تیۆریی فرەیی کۆمەڵگادا دەبینرێت، ئەمەیان سەرنج دەخاتە سەر ململانێی نێوان گرووپ و بەرژەوەندییە جیاوەزەکانی کۆمەڵگا. بەڵام فرەییخوازەکان”پلوڕالیستەکان” ئەم جۆرە لە ململانێییە بە بنەڕەتی نازانن، چونکە لە شرۆڤەی کۆتاییدا، پێیان وایە سیستمێکی سیاسیی کراوە و کێبڕکێکار توانای دەستەبەرکردنی هاوسەنگیی کۆمەڵایەتی و ڕێگریکردن لە کەوتنە دۆخی نائارامی و تووندوتیژی هەیە. لە بەرانبەردا تیۆرییە نوخبەیییەکانی کۆمەڵگا، تیشک دەخەنە سەر چڕبوونەوەی دەستەڵات لە دەستی کەمینەیەکی بچووکدا، بەم شێوەیە نەخشی ململانێکان لەنێوان “نوخبە” و “جەماوەر”دا دەکێشن. بۆیە تیۆریستەکانی نوخبە زیاتر ئامادەن بۆ ڕوونکردنەوەی ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی لە ڕووی بەرژەوەندیی ڕێکخراوەیی و دەستکاریکردن و زۆرەملێ، نەک کۆدەنگی. بیرمەندانی فاشیست بەژداری جۆرێک لە نوخبەگەرایی دەکەن کە واتای هاوسەنگیی ئۆرگانیکی دەدات، بەو پێیەی کە جەماوەر بە خواستی خۆیان ملکەچی و ژێردەستی قبووڵ دەکەن. بەڵام کاریگەرترین تیۆری ململانێی کۆمەڵگا مارکسیزم بووە. مارکس پیی وابوو کە ڕەگ و ڕیشەی ململانێی کۆمەڵایەتی وا لە بوونی مووڵکایەتی تایبەتدایە، کە دەبێتە هۆی ململانێی بنەڕەتی و ناتەباییی چینایەتی، زۆر بەسادەیی ئەوانەی لە هەر کۆمەڵگایەکدا سامان بەرهەم دێنن، کرێکارانن، هەر بۆیەش بە شێوەیەکی سیستماتیک لەلایەن خاوەنکارەکانیانەوە بەکاردەهێنرێن و دەچەوسێنرێنەوە. مارکس ئاماژەوەی بەوەدا، کە کرێکاران بە پێی بەژداریکردنیان لە پێواژۆی بەرهەمهێناندا شایستەکانیان پێ نادرێت و بەهای زیادەیان لێ زەوت دەکرێت. لە ڕوانگەی مارکسیستە ئۆرتۆدۆکسەکانەوە، ململانێی چینایەتیی بنەڕەتیی کاریگەری لەسەر هەموو لایەنەکانی بوونی کۆمەڵایەتی هەیە. بۆ نموونە سیاسەت پڕۆسەیەک نییە لە ڕێگەیەوە بەرژەوەندیی ڕکابەرەکان لە بەرانبەر یەکدا هاوسەنگ بکات، هێندەی ئامڕازێکە بۆ برەودان بە چەوساندنەوەی چینایەتی. 

٣/٤-٣ دابەشبوونی کۆمەڵایەتی و شووناس

  جگە لە تاکگەرا پەڕگیرەکان، هەموو بیرمەندانی سیاسی، گرنگیی گرووپە کۆمەڵایەتییەکان، یان بوونە دەستەجەمعییەکان لەبەرچاو دەگرن، ئەوان بە خەمی پێکهاتەکانی کۆمەڵگاوە بوون، بۆ ئەمەش بە دوای ڕوونکردنەوەیەکەوە بوون کە چۆن دابەشبوونە کۆمەڵایەتییەکان یارمەتیدەرن بۆ داڕشتنی ژیانی سیاسی.

“دابەشبوونی کۆمەڵایەتی” لە سادەترین شێوەی خۆیدا، بریتییە لە کەرتبوون و دابەشبوونی کۆمەڵگا، کە ڕەنگدانەوەی جۆراوجۆری پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکانە لەناو کۆمەڵگادا، ئەم جۆرە دابەشبوونانە بەرەنجامی نایەکسانین لە کاریگەریی سیاسی، دەستەڵاتی ئابووری و پێگەی کۆمەڵایەتیدا، لێکدانەوەی سیاسەت لە ڕووی دابەشبوونی کۆمەڵایەتییەوە، بریتییە لە درککردن بە پەیوەندییە کۆمەڵایەتییە تایبەتەکان، جا ئابووری، ڕەگەزی، ئایینی، کولتووری یا سێکسی بن، گرنگن لە ڕووی سیاسییەوە و ئەم کۆمەڵە گرووپانە وەک ئەکتەری سەرەکیی کایەی سیاسەت دەبینرێن. بەڵام ئەم دابەشبوونانە دەتوانرێت بە کۆمەڵێک شێوازی جیاجیا لێک بدرێنەوە. بە لای هەندێکەوە ئەم دابەشبوونانە هەمیشەیی و بنەڕەتین، ڕیشەیان لە کڕۆکی سروشتی مرۆڤدا هەیە یان لە پێکهاتەی ئۆرگانیکی کۆمەڵگادان. لە کاتێکدا بە لای هەندێکی دیکەوە ئەم دابەشبوونانە ڕاگوزەرن و دەتوانرێت تێپەڕێنرێن. بە هەمان شێوە دەکرێت ئەم دژیەکییانە بە شێوەیەکی دروست و خوازراو لێک بدرێنەوە، یان وەک بەڵگەیەک بۆ نادادپەروەری و ستەمکاریی کۆمەڵایەتی لێیان بڕوانرێت.

تیۆریستە سیاسییە مۆدێرنەکان هەندێک جار زمانی ناسنامە و جیاوازییان لا شیاوترە بۆ دابەشبوونی کۆمەڵایەتی، واتا ئەو شتە پیادە دەکەن کە هاتۆتە ناو “سیاسەتی ناسنامە” یان “سیاسەتی جوێییان” لە کاتێکدا دابەشبوون واتای کەرتبوون و بەشبەشبوون دەگرێتەوە، ئەمە هانمان دەدات مامەڵە لەگەڵ گرووپە کۆمەڵایەتی و پێکهاتە دەستەجەمعییەکان وەک قەوارەیەکی سەربەخۆ و خاوەن ماف بکەین، کە ناسنامەی کەسی بەکۆمەڵەوە دەبەستێتەوە، واتا تاک چەسپاوی ناو پێکهاتە جۆراوجۆرەکانی وەک کولتوور و دامەزراوەیی و چوارچێوەی ئایدۆلۆژییە. شووناس ئاماژەیە بۆ هەستکردن بە خۆبوونێکی جوێ و بێوێنە، بەڵام دانیش بەوەدا دەنێت کە مرۆڤەکان هەرچۆنێک خۆیان وێنا بکەن، هێشتا بە تۆڕێکی کۆمەڵایەتی و پەیوەندییەکانی ئەوانی دیکە لە قاڵب دەدرێت کە لە بنەڕەتدا خۆی لەوان بە جوێ دەبینێت. بەم پێیە ناسنامە واتا جیاوازی؛ بۆیە هۆشیاری بەم جیاوازییە هەستی ناسنامەمان لا تۆخ و ڕوونتر دەکاتەوە. بنەمای ئەم بۆچوونەش بووە هۆی سەرهەڵدانی چەمکی “سیاسەتی دانپێدانان” کە جەخت لەوە دەکاتەوە پێویستە هەموو ناسنامە جیاوازەکان بە تەواوەتی دانیان پێدا بنرێت و فرەیی ناسنامەکان ڕێز لێ گیراو بن. هەرچەندە ئەم تێڕوانینە فۆڕمی کۆمەڵایەتی، پۆستمۆدێرن، فێمینیست، ناسیۆنالیست، فرەکولتووری و دیکەشی هەیە، بەڵام نەیاری سەرەکیی سیاسەتی شووناس، یونیڤێرساڵیزمی لیبڕاڵە، ئەو باوەڕەی کە وەک تاک مرۆڤەکان هەمان ناسنامەی ناوەکییان هەیە. لیبڕالیزم بەو واتایەی ڕەچاوکردنی چینی کۆمەڵایەتی، ڕەگەز، کولتوور و نەتەوە، لە داڕشتنی ناسنامەی کەسیدا بە لاوەکی دەبینێت. لە بەرانبەردا لایەنگرانی سیاسەتی ناسنامە لیبڕاڵە گشتگیرەکانیان بەوە تۆمەتبار دەکرد، کە ئەمە درووستکردنی مۆدێلێکی ئەبستراکتە لە سروشتی مرۆڤدا، بە شێوەیەک ئەو تایبەتمەندییە کاریگەرانە ڕەت دەکاتەوە کە لە ڕێگەیەوە مرۆڤەکان کەشفی ئەوە بکەن چین و کێن. سەرەڕای ئەوەش هەر کامێک لە دابەشبوونی کۆمەڵایەتی و سیاسەتی ناسنامە وەربگرین، هێشتا ناکۆکییەکی بەرچاو دەمێنێتەوە لەسەر ئەوەی کام گرووپ یان ڕیزبەندی کۆمەڵایەتی زۆرترین بایەخ و گرنگی سیاسییان هەیە.

بۆیە هیچ گومانێكی تێدا نییە، ئەو دابەشبوونەی بە شێوەیەکی نەریتی زۆرترین پەیوەندی بە سیاسەتەوە هەیە، چینایەتیی کۆمەڵایەتییە. چین ڕەنگدانەوەی دابەشکارییە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکانە، کە لەسەر بنەمای دابەشکردنی نایەکسانیی سامان، یان داهات و پێگەی کۆمەڵایەتی دامەزراوە. بۆیە “چینێکی کۆمەڵایەتی” کۆمەڵە کەسانێکن کە پێگەیەکی ئابووری و کۆمەڵایەتیی هاوشێوەیان هەیە و کە بەهۆی بەرژەوەندییەکی هاوبەشەوە یەک دەگرن. بەڵام تیۆریستە سیاسییەکان لەسەر گرنگی چینی کۆمەڵایەتی، یان لەسەر پێناسەکردنی چین هەمیشە کۆک نەبوون. بۆ نموونە مارکسییەکان “چین”یان بە بناغەی دابەشبوونە کۆمەڵایەتییەکان لە ڕووی سیاسییەوە زانیوە، مارکسییەکان چین لە ڕووی دەسەڵاتی ئابووری و خاوەندارییەتی ئامڕازەکانی بەرهەمهێنانەوە تەماشا دەکەن، بۆرژوازی “چینی سەرمایەداری”یە و خاوەنی سەرمایە یان سامانی بەرهەمدارە، لە کاتێکدا “پڕۆلیتاریا” خاوەنی هیچ سامانێک نییە و ناچارە هێزی کاری خۆی بفرۆشێت بۆ ئەوەی بژیت، بۆیە ئەندامییەتی لە بەرهەمهێناندا تەنیا لە پێگەی کۆیلەی مووچەدا کورت دەکرێتەوە. لە ڕوانگەی مارکسەوە، چینەکان ئەکتەری سیاسیی سەرەکین، خاوەنی توانای گۆڕینی مێژوون. پڕۆلیتاریا قەدەری وایە “گۆڕهەڵکەنی سەرمایەداری” بێت، قەدەرێک کە گەیشت بە هۆشیاریی چینایەتی، بەدی دێت.

بەڵام تیۆرییە چینایەتییە مارکسییەکان، تا ڕادەیەکی زۆر بەهۆی شکستی پێشبینییەکانی مارکس و کەمبوونەوەی هێماکانی خەباتی چینایەتی، لانی کەم لە کۆمەڵگا سەرمایەدارییە پێشکەوتووەکاندا، تووشی جۆرێک لە پاشکەوتن و گومان بوون و ئەو ناوبانگەیان نەما. پۆست-مارکسیستەکانی وەک لاکلا و مۆوف، بڕوایان وابوو کە ئەولەوییەت بە چینی کۆمەڵایەتی دەدرێت و چیتر چینی کرێکار پێگەی ناوەندی لە هێنانەدی گۆڕانکاریدا بەردەوام نابێت. بێگومان دابەشبوونە کۆمەڵایەتییەکان تەنانەت لە دەوڵەمەنترین کۆمەڵگاکانی مۆدێرنیشدا ڕوو دەدەن و بەردەوامن، هەرچەندە زۆر جار وەک “چینی ژێردەست” ئاماژەیان پێ دەکرێت و کۆمەڵێک کەسی بێبەشکراو و زیان لێکەوتوو لە ناوچەیەکی خۆجێیدا دەخرێنە پەراوێزی ئاساییی کۆمەڵگاوە. بەم پێییە کۆمەڵگا هاوچەرخەکانی ڕۆژاوا وەک کۆمەڵگەی یەک لەسەر سێ و دوو لەسەر سێ وێنا کراون.

بە پێچەوانەی چینایەتیی کۆمەڵایەتییەوە، گرنگی دابەشکارییە جێندەرییەکان لە سیاسەتدا هەر لە کۆنەوە پشتگوێ خرابوو، بەڵام لە دوای سەرهەڵدانی شەپۆلی دووەمی فێمینیزم لە ساڵانی شەستەکانەوە، هۆشیارییەکی فراوان لە بارەی گرنگی سیاسەتی جێندەرییەوە سەری هەڵدا. “جێندەر- Gender” ئاماژەیە بۆ جیاوازییە کۆمەڵایەتی و کولتوورییەکانی نێوان نێر و مێ، بە پێچەوانەی “Sex – ڕەگەز” کە تیشک دەخاتە سەر جیاوازییە بایۆلۆژییە هەرمانەکانی نێوان ژن و پیاو. فێمینیستەکان سەرنجیان خستە سەر دابەشکاریی هێزی کاری سێکچواڵی، کە لە ڕێگەیەوە هێزی ژنان لە گۆشەیەکی کاری ماڵداری و بەخیوکردنی منداڵ قەتیس دەکرێن، یان لە پێگەیەکی نزم و شایستەیەکی کەمدا کورت دەکرێتەوە. لە بەرانبەردا پیاوان مەیلی زاڵبوونیان هەبە بەسەر پێگەی دەسەڵات و کاریگەریی کۆمەڵایەتییەوە. فێمینیستە ڕادیکاڵەکانی وەک کەیت میلێت و ماری دالی، دابەشبوونی جێندەری وەک قووڵترین و کاریگەرترین دابەشبوون لەنێو دابەشکارییە کۆمەڵایەتییەکاندا وێنا دەکەن، بۆیە پەنایان بردە بەر پیادەکردنی سیاسەتی سێکچواڵی.

ئەوانەی پێیان دەگوترێت فێمینیستە جوێخوازەکان، پێیان وایە دابەشبوونی جێندەری ڕەگ و ڕیشەی لە جیاوازییە بنەڕەتی و هەرمانەکانی نێوان ژن و پیاودایە، بۆیە ئەو یەکسانییەی ژنانی دیکە هەوڵی بۆ دەدەن لە ڕاستدا لە پیاوچوونە و ئەو یەکسانییە ڕەت دەکەنەوە. لە بەرانبەردا فێمێنیستە لیبڕاڵەکان یان ڕیفۆرمخوازەکان تیشکیان خستووەتە سەر ئەو نایەکسانییەی لە ژیانی گشتیدا دەیبینن، وەک کەمی نوێنەرایەتیی ژنان لە پۆستە سیاسییە باڵاکاندا و بەڕیوبەرایەتی و پیشەیی و دامەزراوەکانی چاودێریی منداڵان و پشتیوانی خۆشگوزەرانی بۆ ژنان، لە ڕاستیدا هەوڵیان دەدا ژنان لە جیاوازیی ڕزگار بکەن. هەروەها دابەشبوونی نەژادی و ئیتنیکی لە سیاسەتدا بە شێوەیەکی بەرچاو بوونی هەیە، نەژاد “Race” ئاماژەیە بۆ جیاوازییە بۆماوەیییەکان لەنێوان مرۆڤایەتیدا، کە مرۆڤەکان لەسەر بنەمای بایۆلۆژی وەک ڕەنگی پێست، قژ و جەستە و ڕواڵەت و … لە یەکتر جیا دەکاتەوە. لە کارەکیدا پۆلە نەژادییەکان تا ڕادەیەکی زۆر لەسەر بنەمای چەشنە کولتوورییەکان دامەزراوە و بنەمایەکی کەم یان هیچیان لە بۆماوەیی و جیناتدا نییە، بۆیە زاراوەی “ئیتنیک/نەتەوە” لەلایەن زۆرێکەوە بە پەسەنتر دەزانرێت، چونکە ئاماژەیە بۆ جیاوازییە کولتووری و زمانی و کۆمەڵایەتییەکان و مەرج نییە رەگ و ڕیشەیان لە بایۆلۆژیدا هەبێت. دابەشبوونی نەژادی و ئیتنیکی بە دوو شێوەی ڕیشەییی جیاواز کاریگەرییان لەسەر بیری سیاسی هەبووە، یەکەم ئەو تیۆرییە سیاسییە نەژادییانەی کە لە سەدەی نۆزدەهەمدا سەریان هەڵدا، لە بەرانبەر پاشخانی ئیمپڕیالیزمی ئەورووپیدا. بەرهەمەکانی هەر یەک لە نووسەرانی وەک ئارسە گۆبینیۆ (١٨١٦-١٨٨٢) لە کتێبی “نایەکسانیی ڕەگەزەکانی مرۆڤ” (١٨٥٥) و چامبەرلین (١٨٥٥-١٩٢٧) لە کتێبی “بنەماکانی سەدەی نۆزدەهەم”(١٨٩٩)دا، پاساوێکی ساختینەی زانستییان بۆ زاڵبوونی ڕەگەزە سپیپێستە ئەورووپییەکان بەسەر گەلانی ڕەش و زەرد و قاوەییی ئەفریقایی و ئاسیاییدا، هێنایە کایەوە. بێگومان نامۆترین دەرکەوتنی ئەم جۆرە ڕەگەزپەرستییە لە سەدەی بیستەمدا، لە تیۆرییە ڕەگەزییەکانی نازیزمدا بوو، کە بووە هۆی سەرهەڵدانی “چارەسەری کۆتایی” و قڕکردنی جوولەکەکانی ئەورووپا. بیر و جووڵانەوە ڕەگەزپەرستییەکان لە دوای کەوتنی یەکێتیی سۆڤییەت لە بەشێک لە ئەورووپادا سەریان هەڵدایەوە، سەرهەڵدانەوەشیان پەیوەست بوو بە ناسەقامگیری و نائارامیی سیاسی دوای کەوتنی سۆڤییەت. بەڵام فۆڕمی زۆر جیاوازی سیاسەتی ڕەگەزی و نەتەوەیی بۆ خەبات دژی کۆڵۆنیالیزم بە تایبەتی و دژی جیاکاریی ڕەگەزی بەگشتی، پەرەی سەندووە. کەمینە نەتەوەیییەکان لە زۆرێک لە کۆمەڵگا ڕۆژاوایییەکاندا لە ئاستی کاریگەریی سیاسیدا بێبەشن و لە هەردوو شوێنی کار و ژیانی گشتیدا بەدەست کێماسییەوە دەناڵێنن، ئەمەش بۆتە هۆی سەرهەڵدانی خەباتی نوێی سیاسی. بۆ نموونە ساڵانی شێستەکان ئاگاداری سەرهەڵدانی بزووتنەوەی مافە مەدەنییەکان بوون بە ڕابەرایەتی مارتن لۆثەر کینگ (١٩٢٩-١٩٦٨) و گەشەکردنی ڕێکخراوە چەکدارییەکانی وەک بزووتنەوەی هێزی ڕەش و موسووڵمانە ڕەشپێستەکان لەژێر ڕابەرایەتیی مالکۆڵم ئێکس(١٩٢٦-١٩٦٥)دا. لە زۆرێک لەم دۆخانەدا دابەشکارییە ڕەگەزییەکان وەک هەرمانی دەبینرێن و ئەرکی وەستانەوە بە ڕووی ڕەگەزپەرستاندا، ئەرکێکی ئەخلاقی و چاکسازییانەیە بۆ بنیاتنانی کۆمەڵگایەکی دادپەروەرتر و لێبووردەتر، بەتایبەت لەو شوێنانەی زۆر بە تۆخی دەبینرێن، بۆ نموونە دۆخی موسڵمانە ڕەشپێستەکان (ناوی گۆڕاوە بە نەتەوەی ئیسلام) کە بۆتە هۆی دروستکردنی بیری جیاکاریی ڕەگەزی.

هەروەها ئایین ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە ژیانی سیاسیدا، سەرباری پێشکەوتنی سیکۆلاریزم لە تەواوی ڕۆژاوادا، ئەمەش بە تایبەت لەو کۆمەڵگایانەی بە درێژاییی هێڵە ئایینییەکان دابەشبوون، وەک ئێرلەندای باکوور، سیلانکا و هیندستان، هەرچەندە بنچینەکانی ململانێی جەماوەری ئاڵۆز و فرەن و فاکتەری مێژوویی و ئابووری و سیاسی لەخۆ دەگرن، بەڵام جیاوازییە ئایینییەکان وەک هێڵێکی جیاکەرەوەی ئاشکرا لەناو ئەم جۆرە کۆمەڵگایانەدا دەمێننەوە، لە ئێرلەندای باکوور، کۆمارییە کاسۆلیکییەکان ڕوو بە ڕووی یەکێتیخوازە پڕۆتستانتەکان بوونەوە، لە سریلانکا، تامیلە مەسیحییەکان شەڕیان لەگەڵ سینهالییەکانی زۆرینە بوودایی دەکرد و لە هیندستانیش موسووڵمانانی کشمیر و سیخییەکانی پەنجاب، هەڵمەتیان بۆ بنیاتنانی نیشتمانێکی جیاواز دەدا، لە ناو وڵاتێکی زۆرینە هیندۆسیدا. لە ڕاستیدا لە کۆتاییی سەدەی بیستەمەوە ئایین ڕۆڵ و گرنگییەکی زیاتری بەخۆیەوە بینیوە، ئەمەش زیاتر وەک کاردانەوەیەک لە دژی ماتریالیزم و بێ مۆڕاڵی کۆمەڵگا سیکۆلارەکان بوو. ئێستا لە بەشێکی زۆری جیهاندا بزووتنەوە بناژۆخۆاز و تووندڕەوەکان سەریان هەڵداوە، کە بە پەرۆشەوە هەوڵی گەڕانەوەی بنەما ئایینییەکان دەدەن بۆ دووبارە داڕشتنەوە و بنیاتنانەوەی کۆمەڵگاکان. گرینگترینیشیان “بناژۆخوازی/فەندەمێنتاڵیزم”ی ئیسلامی بووە، کە سیاسەتی زۆرێک لە ناوجەکانی باکووری ئەفریقیا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئاسیای ناوەڕاستی گۆڕیوە. دیارترین و تووندترین دەرکەوتەشی دوای شۆڕشی ئیسلامی ئێران ساڵی ١٩٧٩ بوو. زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە بناژۆخوازی گرووپە جیهادییەکانی وەک ئەلقاعیدە و هێرشە خۆکووژییەکاندا دەبینرێت، کە لە ڕاستیدا وەک پاکردنەوەی خەباتی سیاسی و کۆمەڵایەتی لێی دەڕوانن.

لە کۆتاییدا، کولتوور بەگشتی و زمان بەتایبەتی سەرچاوەیەکی زۆر بەهێزی ململانێی سیاسی بوون، بە تایبەتیش گرنگیان لە داڕشتنی ناسنامەی نەتەوەییدا. زمان هەڵوێست و بەها و فۆڕمی دەربڕینی جیاواز بەرجەستە دەکات، یارمەتیدەرە لە دروستکردنی هەستی ئاشنابوون و سەربەخۆیی. هەرچەندە ئەو کۆمەڵگایانەی ژمارەیەکی جیاواز زمانیان تێدایە، تا ڕادەیەک سەرکەوتوو و جێگیر بوون، بۆ نموونە سویسرا، کە زمانی ئەڵمانی و فەڕەنسی و ئیتاڵی تێیدا قسەی پێ دەکرێت، بەڵام زۆر جار زاڵبوون بەسەر دابەشبوونە زمانییەکان تا ڕادەیەک ئەستەم بووە، ئاخێوەرە کیووبیکە فەڕەنسی زمانەکان لە کەنەدا نموونەیەکی ئاشکرایە. لە بەلجیکا دابەشبوونە زمانەوانییەکان وڵاتەکەیان کردووە بە فیدراسیۆن و یەکێتییەکی شلوشۆق، هەر جۆرە هەستێکی یەکگرتووی ناسنامەی نەتەوەیی بەتەواوی لاواز کردووە. گەلانی فلامیشی لە باکووری بەلجیکادا بەتەواوی زاڵبوون بەسەر ئابووری و سیاسیی ئەو وڵاتەدا؛ لە کاتێکدا والۆنییە فەڕەنسی زمانییەکانی باشوور هەوڵی بەدەستهێنانی سەربەخۆییی زیاتر دەدەن.

گرنگی سیاسەتی کولتووری بە هاتنی کۆمەڵگا مۆدێرن و فرەکولتوورییەکان، ئاڕاستەیەکی جیاوازی وەرگرت، کولتوور بە مانا فراوانەکەی، شێوازی ژیانی مرۆڤەکانە. کۆمەڵگای فرەکولتووری ئەو کۆمەڵگایەیە کە بە فرەچەشنی کولتووری تایبەتمەندە، زۆر جار بەهۆی کۆچیکردنی دوو گرووپ یان زیاترەوە سەر هەڵدەدات، کە باوەڕ و کارەکانیان هەستێکی جیاوازی ناسنامەی بەکۆمەڵ دروست دەکەن. بەڵام شەبەنگی فرەکولتووری پرسی جیاوازیی سیاسیی تووند بەدوای خۆیدا دێنێت، لایەنگرانی فرەکولتووری تیشک دەخەنە سەر سوودە کەسی و کۆمەڵایەتییەکانی، بەوەی تاچەند مرۆڤ چەسپاوی کولتوورە، لەم ڕوانگەیەوە فرەچەشنی کولتووری پەرە بە چالاکی و هێز و تەندرووستی کۆمەڵگا دەدات، بۆیە هەر کولتوورێک ڕەنگدانەوەی مەودای توانا و تایبەتمەندیی مرۆڤەکانییەتی. لە بەرانبەردا ڕەخنەگرانی فرە– کولتووری پێیان وایە، کۆمەڵگا فرەکولتوورییەکان بە شێوەیەکی سروشتی تێکشکاو و پڕ لە ململانێن، بۆیە دەبێت کۆمەڵگا سەرکەوتووەکان لەسەر بنەمای بەها و کولتوورێکی هاوبەش دابمەزرێن.

      پوختە

١-  سروشتی مرۆڤ ئاماژەیە بۆ سیفەتی جەوهەری و جێگیری هەموو مرۆڤەکان. بەڵام ناکۆکییەکان لەو ڕوانگەیەوەن کە مرۆڤەکان ئاخۆ لە قاڵبدراوی بایۆلۆژین، یان کۆمەڵگان؟ ئایا کریگەریی پاڵنەرە ئەقڵانییەکانیان لەسەرە یان نائەقڵانییەکان؟ ئایا بە شێوەیەکی سروشتی هاریکارن، یان بە سروشتی لە ململانێدان.

٢- تاکگەرایی بریتییە لە سەروەریی تاک، بەسەر هەر گرووپێک یان دەستەجەمعییەکی کۆمەڵایەتیدا. هەندێکجار پەیوەستە بە تێڕوانینێکی خۆخوازی و پشتبەخۆبەستووییی سروشتی مرۆڤ، ئەمەش دەرخەری ئەوەیە کە کۆمەڵگا واتا گەرد و پێکهاتەی سەربەخۆ. بەڵام ئەگەر مرۆڤەکان لە بنەڕەتدا کۆمەڵایەتی بن، ئەوا ویستەکانیان لە ڕێگەی پێواژۆی بەکۆمەڵ بەدەست دەهێنن.

٣- کۆڵێکتیڤیزم و کۆمەڵخوازی، ئاماژەیە بۆ باوەڕێک بەکۆمەڵ، گرووپ و دەستەجەمعییەکان، جەخت لەسەر گرنگی شووناسێکی هاوبەش و کارکردنی بەکۆمەڵ دەکاتەوە. بەگشتی پەیوەستە بە بەکۆمەڵکردنی دەوڵەت و پلانی ناوەندییەوە. بە شێوەیەکی فراوان جەخت لەسەر هاودەنگی کۆمەڵایەتی دەکاتەوە و کەمتر بڕوای بە خۆ-بەڕێوەبەری تاک هەیە.

٤- دابەشبوونی کۆمەڵایەتی، بریتییە لە دابەشبوونی کۆمەڵگایەکی دیاریکراو، کە بوونیاتی بوونە سیاسییەکەی پێک دێنێت. ئەم جۆرەیان گرنگی بە هەردوو جۆری ناسنامەی کەسی و بەکۆمەڵ دەدات، کە لەسەر بنەمای جیاوازی دامەزراوە. گرنگترین دابەشبوونە کۆمەڵایەتییەکان، بریتیین لە چینە کۆمەڵایەتییەکان، ڕەگەز و نەتەوە، جێندەر، ئایین و کولتوور.

سەرچاوە:

ئەمە پاژی سێیەمە لە بەشی یەکەمی کتێبی

Political Theory An introduction, “Andrew Heywood”

 Third Edition

[1] Society

[2] ڕۆبنسوون کرووزۆە، پاڵەوانی سەرەکی ڕۆمانێکی دانیەل دێفۆی بەریتانییە کە ناوی ڕۆمانەکەش هەر ناوی پاڵەوانەکەیە، پاڵەوانەکە ژیانی خوشگوزەرانی خۆی لە بەریتانیا واز لێ دێنێ و لە دەریاکاندا سەفەر دەکات و پاش تێکشکانی کەشتییەک، بە زیندوویی دەکەوێتە دوورگەیەک و ٢٨ ساڵی تەمەنی لەوێ بەسەر دەبات.

[3]مەبەست لێی سیتمێکی ئابوورییە، کە تێیدا چالاکییەکان لەلایەن دەستەڵاتێکی ناوەندییەوە کۆنتڕۆڵ دەکرێن و ئامڕازەکانی بەرهەمهێنان بە شێوەیەکی گشتی خاوەندارێتییان لێ دەکرێ. ئەڵمانیای ڕۆژهەڵات و کۆریای باکوور و کووبا و یەکێتیی سۆڤیەتی پێشوو، هەموویان نموونەی ئابووریی فەرماندارین. (وەرگێڕ)

[4] کیبووتز کۆمەڵگەیەکی گوندنشینییە، تایبەتمەندە بە هاریکاریی یەکتر و دادپەروەریی کۆمەڵایەتی. سیستمێکی ئابووریی کۆمەڵایەتی هەیە، کە لەسەر بنەمای خاوەنداریەتیی هاوبەشی مووڵک و ماڵی یەکسان و هاوکاریی بەرهەمهێنان ساڵی ١٩٠٩ دامەزراوە. بنەمایەکی ناوەکی مارکسییانەی هەیە، ئەویش “هەر کەسە و بەپێی توانای خۆی، هەر کەسە و بەپێی پێویستییەکانی خۆی”، کە تا ئەمرۆ زیاتر لە ١٥٠٠٠٠ کەس لە زیاتر لە ٢٧٠ کیبۆتیزمدا دەژین، کیبۆتیزم لە سەدا ٤٠ داهاتی کشتووکالی ئیسرائیل پێکدێنێت. کاتێک لە کۆتایی سییەکانیس سەدەی ڕابردوودا، بڕیار درا فەلەستین لەنێوان عەرەب و جوولەکەدا دابەش بکرێت، کیبووتیزم لە ناوچە دوورەکان دامەزران بۆ ئەوەی دڵنیابن کە خاکەکە دەخرێتە پاڵ دەوڵەتی جووەکان. (وەرگێڕ)

[5]ئاتۆمیزم، ئاماژەیە بۆ ئەو باوەڕەی کە پێکهاتەی سەرەکیی کۆمەڵگا تاکە.(و)

The post سروشتی مرۆڤ، تاک و کۆمەڵگا appeared first on ژنەفتن.

٢-  تاک[1

٢/١-٢ سەرەتایەک

زاراوەی “تاک” لە زمانی ڕۆژانەدا هێندە بە شێوەیەکی بەرفراوان بەکار دەهێنرێت، زۆر جار کاریگەری و دەرکەوتە سیاسییەکەی پشتگوێ دەخرێت. لە ڕوونترین مانادا، تاک بریتییە لە “تاقە مرۆڤێک” سەرەڕای ئەوەش هێشتا چەمکەکە دیوی زیاتر لەخۆ دەگرێت. یەکەم: ئەوە دەگەیەنێت کە تاک بوونێکی سەربەخۆ و مانادارە، هەڵگری جۆرێک لە ناسنامەیە لە خودی خۆیدا، بە واتایەکی دیکە، ڕوانین لە مرۆڤەکان وەک تاک، ئەوە دەردەخات بوونەوەریلێکی سەربەخۆ و ئۆتۆنۆمن. واتا بەپێی خواستی کەسی مامەڵە دەکەن، نەک وەک ئەندامی گرووپێکی کۆمەڵایەتی یان جەستەیەکی هەمەکی. دووهەم: تاکەکان هەر سەربەخۆ نین، بەڵکوو جیاواز و دانسقەشن. ئەمەش بۆ نموونە زاراوەی “تاکێتی – Individuality” ئاماژەی پێ دەکات، کە هەر مرۆڤێک دۆخێکی تایبەت و دانسقەی هەیە. بۆیە وێناکردنی کۆمەڵگە وەک کۆمەڵێک تاک، تێگەیشتنە لە مرۆڤەکان بە زاراوەی کەسی و حوکمدانیانە بەپێی سیفەتە تایبەتەکانیان، وەک کارەکتەر و کەسییەتی و بەهرە و توانستیان… بۆیە هەر تاکێک شووناسێکی تایبەتی هەیە.

سێهەم: تێگەیشتن لە مرۆڤ وەک تاک، بریتییە لە باوەڕبوون بە گشتگیرێتی، باوەڕکردن بەوەی مرۆڤەکان لە هەر کوێیەک بن، هەندێک تایبەتمەندیی بتەڕەتی و هاوبەش بە یەکیانەوە دەبەستێتەوە، لەم ڕوانگەوە تاکەکان بە پاشخانی کۆمەڵایەتی و رەگەز و ئایین، یا “قەدەری لەدایکبوون–Accident of birth” پێناسە ناکرێن، بەڵکوو بەو تەیبەتمەندییانەی لەگەڵ ئەوانی دیکەدا هاوبەشی پێدەکەن وەک: بەهای ئەخلاقی و شووناسی کەسی و دانسقەیییان پێناسە دەکرێن.

چەمکی تاک یەکێکە لە بەردی بناغەکانی کولتووریی سیاسیی خۆراوا، هەرچەندە خودی زاراوەکە لە سەدەی حەڤدەوە بەکارهاتووە، بەڵام ئەوەندە ئاشنا بووە کە بێ گۆڕانکاری جێکەوت بووە، سەرباری ئەوەی چەمکەکە بووەتە جێی مشتومڕی فەلسەفی و دابەشبوونی ئایدۆلۆژی قووڵی لێ کەوتۆتەوە. بۆ نموونە باوەڕبوون بە تاک و پابەندبوون بە تاکگەرایییەوە واتای چییە؟ ئایا تاکگەرایی شێوازێکی ڕوون و جیاوازیی بیری سیاسییە، یان دەتوانرێت بۆ پشتگیریکردن لە کۆمەڵێک هەڵوێست و سیاسەتی بەرفراوان بەکار بهێنرێت؟ جگە لەوەش هیچ بیرمەندێکی سیاسی وەها تاک نابینێت کە بوونەوەرێکی تەریک و پشتبەخۆبەستوو بێت، هەموویان کۆکن کە تا ڕادەیەک هۆکارە کۆمەڵایەتییەکان کاریگەرییان لەسەر تاک هەیە، بەڵام هاوسەنگیی نێوان تاک و کۆمەڵگا لە کوێدایە و پێویستە لە کوێدا بێت؟ لە کۆتاییدا تاکەکان لە ژیانی سیاسیدا تا چەند گرنگن؟ ئایا سیاسەت لە کەتوارەکیدا بە بڕیار و کردەوەی تاکە جیاوازەکان لە قاڵب دەدرێت، یان تەنیا گرووپ و ڕێکخرا و دامەزراوە کۆمەڵایەتییەکان گرنگن؟ بە کورتی ئایا تاک دەتوانێت جیاوازی دروست بکات؟

٢/١-٢ تاکگەرایی[2]

 تاکگەرایی هەر تەنیا واتای باوەڕبوون بە بوونی تاکەکان نییە، بەڵکوو ئاماژەیە بۆ بیرێک وەک سەروەریی تاک بەسەر هەر گرووپێکی کۆمەڵایەتی یان دەستەجەمعیدا، ئەمەش دەرخەری ئەوەیە کە تاک ناوەندی هەر تیۆرێکی سیاسی یان لێکدانەوەیەکی کۆمەڵایەتییە. بەڵام تاکگەرایی سیمایەکی سیاسیی ڕوونی نییە، هەرچەندە زۆر جار بەستراوەتەوە بە نەریتی لیبڕاڵی کلاسیکی و بیرۆکەکانی وەک حکوومەتی سنووردار و بازاری ئازاد. بەڵام بۆ پاساوی دەستیوەردانی دەوڵەتیش بەکارهاتووە و لە هەمان کاتدا مایەی ڕەزامەندی سۆسیالیستەکانیش بووە. بۆ نموونە هەندێک لە بیرمەندان تاکگەرایی و کۆڵێکتیڤیزم وەک دژە جەمسەری دەبینن، کە نوێنەرایەتی هێڵە شەڕە تەقلیدییەکانی نێوان سەرمایەداری و سۆسیالیزم دەکەن، بەڵام هەندێکی دیکە پێیان وایە ئەم دووانە تەواوکەری یەکن و تەنانەت لەیەکتر جیا ناکرێنەوە، ئامانجە تاکە کەسییەکان تەنیا لە ڕێگەی کردەوەی بەکۆمەڵەوە دەتوانرێت بەدی بهێنرێن. کێشەکە ئەوەیە، کە هیچ هاوئاهەنگییەک و ڕێککەوتنێک لەسەر سروشتی تاک نییە، هەموو رێبازە تاکگەرایییەکان کار لەسەر بەهای ناوەکی تاک دەکەن، جەخت لەسەر شکۆ و بەهای کەسی و تەنانەت پیرۆزی هەر تاکێک/مرۆڤێک دەکەنەوە، لێ ئەوەی لەسەری ناکۆکن ئەوەیە کە چۆن دەتوانرێت ئەم سیفەتانە بە باشترین شێوە درک بکرێت.

لیبڕاڵە سەرەتایییەکان تاکگەراییی خۆیان لە شێوەی باوەڕی مافە سروشتییەکاندا دەردەبڕی، کە پێیان وابوو مەبەست لە ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی پاراستنی مافە بێبەشکراوەکانی تاکە، بۆ نموونە دەتوانرێت تیۆریی گرێبەستی کۆمەڵایەتی وەک جۆرێک لە تاکگەراییی سیاسی وێنا بکرێت. حکوومەت لە ڕەزامەندیی تاکەکەسیی هاووڵاتییانەوە سەر هەڵدەدات و ڕۆڵی حکوومەتیش سنووردارە بە پاراستنی مافەکانیان. بەڵام ئەگەر ئەم فۆڕمەی تاکگەرایی لەوپەڕی لۆجیکییەوە سەیر بکەین، دەتوانێت کاریگەریی ئازادیخوازانە و تەنانەت ئەنارکیستیشی هەبێت، بۆ نموونە تاکگەراکانی سەدەی نۆزدەهەمی ئەمریکی وەک هێنری دەیڤد تۆرۆ (١٨١٧-١٨٦٢) و بنیامین تاکەر ( ١٨٥٤-١٩٣٩) پێان وابوو کە نابێت هیچ تاکێک ویژدانی خۆی بکاتە قوربانیی حوکمی سیاسەتمەداران. چونکە هەڵبژێردراوان نکووڵی لەوە دەکەن دەستەڵاتی درووست و شایستە بەسەر تاکدا بەکار بێنن.

هەروەها ئەم نەریتە تاکگەرایییە دژە ستاتیزمە پەیوەندییەکی نزیکی بە بەرگریکردن لە سەرمایەداریی بازاڕەوە هەبووە، ئەم جۆرە لە تاکگەرایییە بەگشتی لەسەر ئەو گریمانەیە دامەزراوە کە تاکەکانی مرۆڤ پشتبەخۆبەستوو و بەرژەوەندیخوازن. سی.بی.ماکفێرسۆن (١٩٧٣) ئەمەی بە “تاکگەراییی خاوەندارییەتی” ناوزەد کردووە، وای پێناسەی چەمکی تاک کردووە، کە لە بەڕەتدا خاوەنی سەربەخۆییی توانست و خودی خۆیەتی، بۆیە هیچ شتێک قەرزداری کۆمەڵگاکەی نییە. ئەگەر تاکەکان لە بنەڕەتدا خودخواز بن و بەرژەوەندیی خۆیان بخەنە پێش ئەوانی دیکە و کۆمەڵگا، ئەوا تاکگەراییی ئابووری بەڕوونی بەستراوەتەوە بە مافی خاوەندارییەتیی تایبەت، ئازادیی بەدەستهێنان و مافی موڵکاییەتی و ئەوەی تاک هەڵیبژێرێت. بۆیە تاکگەرایییەکی لەم شێوەیە بە تایبەت لە ئەمریکا و بەریتانیا بوو بە ئامڕازێکی گرنگ بۆ ئەو کەسانەی بڕوایان بە (Laissez-faire Capitalism)[3] سەرمایەداریی ئابووریی ئازاد هەبوو.

ئەو یاسایانەی کە ژیانی ئابووری و کۆمەڵایەتی ڕێک دەخەن، بە دیاریکردنی ئاستی مووچە، کاتژمێرەکانی کارکردن، دەستێوەردان لە بارودۆخی کارکردن یان پێشکەشکردنی یارمەتییەکان و خانەنشینی، لەم ڕوانگەیەوە مەترسین بۆ سەر تاکگەرایی. ئەگەرچی زۆر جار لە باوەڕی تاکگەراییدا کاریگەریی زۆر جیاواز وەرگیراوە، بۆ نموونە لیبڕاڵە مۆدێرنەکانی وەک تۆماس هیڵ گرین (١٨٣٩-١٨٨٢) و لیۆناردۆ هۆبهاوس (١٨٦٤-١٩٢٩) تاکگەراییان وەک بنیاتنانی ئارگیۆمێنتێک بەکار هێنا بۆ خۆشگوزەرانیی کۆمەڵایەتی و دەستێوەردانی دەوڵەت. ئەوان بڕوایان بە بیری تەسکی بەرژەوەندیخوازی تاک نەبوو، بەڵکوو وەک بەرپرسیارێتیی کۆمەڵایەتی و خەمێکی هاوبەش و خۆنەویستی بۆ هاوچەشنەکانی خۆیان دەبینی. ئامانجی سەرەکیی ئەوان ئەوە بوو کە جۆن ستیوارت میل ناوی نابوو (تاکایەتی –Individuality) توانستی هەر تاکێک بۆ بەدەسهێنان و جێبەجێکردنی هەر لێهاتوویەکی بیەوێت، بۆیە تاکگەرایی لە ڕێبازی ویستی تاکەوە گۆڕا بۆ فەلسەفەی گەشەپێدانی تاک، تاکگەراییی خودخوازی شوێنی خۆی بۆ تاکگەراییی گەشەسەندوو چۆڵ کرد. لە ئەنجامدا لیبڕاڵە مۆدێرنەکان جۆرێک لە ئامادەگییان پیشاندا بۆ پشتگیریکردنی کردەوەکانی حکوومەت بە مەرجی پێشخستنی یەکسانی دەرفەتەکان و پاراستنی تاک لە خراپەکارییە کۆمەڵایەتییەکان کە دەبنە هۆی شێواندنی ژیانیان، وەک بێکاری و هەژاری و نەخوێندەواری، هەمان ئامانجیش لای سۆسیالیستەکان مەرجی قبووڵکردنی چەمکی تاکگەرایی بوو. ئەگەر مرۆڤەکان وەک سۆسیالیستەکان دەڵێن، بە شێوەیەکی سروشتی کۆمەڵایەتی و کۆمەڵخواز بن، ئەوا تاکگەرایی نوێنەرایەتی تاکی خودخواز و بەرژەوەندیخواز ناکات، بەڵکوو ئامانجی هاریکاری و برایەتی و ژیانی کۆمەڵایەتییە. هەر لەبەر ئەمەشە سۆسیالیستی فەڕەنسی ژان ژارێ (١٨٥٩-١٩١٤) دەڵێت [سۆسیالیزم تەواکەری لۆژیکی تاکگەرایییە]. بیرمەندانی ڕێگەی سێیەمی مۆدێرنی وەک ئەنتۆنی گیدنز (١٩٩٤) هەوڵی نێوەندگیرییەکی هاوەشێوەیان دا لە خواستنی بیرۆکەی تاکگەراییی “نوێ”دا، کە جەخت لەوە دەکاتەوە تاکە سەربەخۆکان لە چێوارچێوە و وابەستەگییەکی هاوبەشدا کار دەکەن، بەڵام تاکگەرایی تەنیا وەک بنەمایەکی پێوانەییی گرنگ نییە، بەڵکوو بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک بگەڕێکی میتۆدۆلۆژی بەکار هاتووە. بە واتایەکی تر تیۆرییە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان لەسەر بنەمای مۆدێلێکی پێشوەختەی جێگیرکراوی تاک بنایت نراون، بە لەبەرچاوگرتنی هەر پێداویستییەک، پاڵنەرێک، خولیا و ئارەزوویەک کە تاک خاوەنی بێت. ئەم جۆرە “تاکگەراییە میتۆدۆلۆژییە” لە سەدەی حەڤدەهەمدا بۆ بنیاتنانی تیۆریی گرێبەستی کۆمەڵایەتی بەکار هێنرا و لە سەدەی بیستەمدا بوو بە بنەمایەک بۆ مۆدێلی هەڵبژاردنی عەقڵانییەتی زانستی سیاسی. میتۆدی تاکگەرایی بنەمای تیۆرییە ئابوورییە کلاسیک و نیو-کلاسیکییەکلان بووە، لە سەردەمی مۆدێرندا لەلایەن نووسەرانی وەک (هایک)ەوە پاڵپشتی کراوە. بۆیە دەرەنجامی گریمانەکان پەیوەست بە سروشتی مرۆڤی جێگیر و نەگۆڕ وەرگیراون، بەزۆری توانای ڕەفتاری عەقڵانی و خودخوازی مرۆڤ دەخاتە ڕوو. بەڵام کەموکوڕیی تاکگەراییی میتۆدۆلۆژی ئەوەیە، کە هەم ناکۆمەڵایەتییە و هەمیش نامێژوویییە، تاکگەراکان تیۆرییە سیاسییەکانیان لەسەر بنەمای مۆدێلێکی پێشوەختە لە سروشتی مرۆڤ دامەزراندووە، بۆیە ئەو ڕاستییە

پشتگوێ دەخەن کە ڕەفتاری مرۆڤ لە کۆمەڵگایەکەوە بۆ کۆمەڵگایەکی دیکەوە و لە قۆناغێکی مێژوویییەوە بۆ قۆناغێکی دیکە دەگۆڕێت. ئەگەر هۆکارە مێژووی و کۆمەڵایەتییەکان ناوەڕۆکی سروشتی مرۆڤ لە قاڵب بدەن، وەک لایەنگرانی تیۆرییەکانی “پەروەردە” پێشنیاری دەکەن، ئەوا دەبێت تاک وەک بەرهەمی کۆمەڵگا سەیر بکرێت نەک بە پێچەوانەوە.

لیبڕالیزم[4]           

بیرۆکە لیبڕاڵییەکان لە ئەنجامی داڕمانی فیوداڵیزم لە ئەورووپادا سەریان هەڵدا، لە شوێنی ئەودا کۆمەڵگەیەکی سەرمایەداری بازاڕ هاتە ئاراوە. لیبڕالیزم لە سەرەتاییترین فۆڕمی خۆیدا ڕێبازێکی سیاسی بوو دژ بە ڕەهاگەرایی و شانازیی دەرەبەگایەتی، لە بری ئەوە بانگەشەی بۆ حکوومەتێکی دەستووری و نوێنەرایەتی دەکرد. تا سەدەی نۆزدەهەم بیری سیاسیی لیبڕاڵ جیاواز پەرەی سەندبوو، کە لایەنگری فەزیلەتی سەرمایەداریی “لایسێز-فەیر”ی دەکرد و هەموو جۆرە دەستێوەردانێکی ئابووری و کۆمەڵایەتی لەلایەن حکوومەتەوە شەرمەزار دەکرد. ئەمەش بوو بە ناوەندی لیبڕالیزمی کلاسیکی، یان سەدەی نۆزدەهەم. بەڵام لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەهەمەوە فۆڕمێک لە لیبڕالیزمی کۆمەڵایەتی سەری هەڵدا، کە بە شیوەیەکی لەبارتر تەماشای چاکسازی خۆشگوزەرانی و بەڕێوەبردنی ئابووری دەکرد. ئەمەش بوو بە تەوەری تایبەتمەندیی مۆدێرن، یان لیبڕالیزمی سەدەی بیستەم.

بیری لیبڕاڵ تایبەتمەندە بە پابەندبوون بە تاکگەرایییەوە، بیروباوەڕێک کە ئاماژەیە بۆ پشتگیرییەکی بەهێزی ئازادیی تاک. لە ڕوانگەی لیبڕاڵەوە تاکەکان بوونەوەری عەقڵانین و شیاوی زۆرترین و گەرەترین ئازادین، ئازادییەکی چوونیەک بۆ هەموو هاووڵاتییان. لیبڕاڵیزمی  کلاسیک بەوە جیا دەکرێتەوە کە کەمترین متمانەی بە “دەوڵەت” هەیە، کە ئەرکەکەی سنووردارە بە نەزمی نێوخۆیی و ئاسایشی کەسی. لیبڕاڵە کلاسیکییەکان جەخت لەوە دەکەنەوە کە مرۆڤ لە بنەڕەتدا خودخواز و خۆبەڕێوەبەرن، بە ڕادەیەک دەتوانن بەرپرسیار بن لە ژیان و بارودۆخی خۆیان. لە ئەنجامدا لیبڕاڵەکان چاویان لە دروستکردنی کۆمەڵگەیەکی مێریتۆکراتی(شیاومەزنی-Meritocracy) بوو کە تێیدا پاداشتەکان لەسەر بنەمای بەهرەی تاک و ماندووبوون دابەش بکرێن. وەک ڕێبازێکی ئابووری، لیبڕاڵیزمی کلاسیکی پەسەندی بازاڕێکی خۆ-بەڕێوەبەری دەکات، کە دەستێوەردانی حکوومەت هەم ناپێویستە و هەم زیانبەخشە. بیرۆکەی لیبڕاڵە کلاسیکییەکان بە ڕوونی لە هەندێک تیۆری مافی سروشتی و سوودگەراییدا دەربڕدراون و بەردی بناغەی نەریتی سیاسیی ئازادیخوازانەن.

بەڵام لیبڕاڵیزمی مۆدێرن هەڵوێستێکی هاوسۆزانەتری بەرانبەر بە دەوڵەت هەیە، ئەم گۆڕانکارییانە لە کاتێکدا لەدایک بوون، کە سەرمایەداریی پیشەسازی تەنیا فۆڕمێکی نوێی نادادپەروەری هێناوەتە کایەوە و بەشێکی زۆری خەلکی خستۆتە ژێر کاریگەریی چەواشەکارییەکانی بازاڕەوە، ئەمەش بووە هۆی پەیدابوونی لیبڕالیزمی کۆمەڵایەتی یان خۆشگوزەرانی، کە تایبەتمەندە بەوەی دەستێوەردانی دەوڵەت دەتوانێت ئازادی بەرفراوان بکات و تاکەکان لە خراپە کۆمەڵایەتییەکان بپارێزێت کە بوونیان دەخاتە ژێر مەترسییەوە.

بنەمای تیۆری گواستنەوە لە لیبڕالیزمی کلاسیکەوە بۆ لیبڕالیزمی مۆدێرن، پەرەپێدانی دیدێکی نوێ و ئەرێنی بۆ ئازادی تاک، لە کاتێکدا کلاسیکەکان ئازادی بە زاراوەیەکی نەرێنی تێگەیشتبوون، وەک نەبوونی سنووردارکردنی دەرەکی لەسەر تاک، لیبڕالە مۆدێرنەکان ئازادیان بە گەشەسەندنی کەسی و خود-ناسییەوە بەستەوە. ئەمەش تەوکارییەکی ڕوونی لە ێوان لیبڕالیزمی مۆدێرن و سۆشیاڵ-دیمۆکراسیدا دروست کرد. بێگومان لیىڕالیزم گرنگترین توخم بووە لە نەریتی سیاسیی خۆرئاوادا.

لە ڕاستیدا هەندێک کەس لیبڕالیزم بە گرنگترین تووخمی شارستانییەتی خۆرئاوا لە قەڵام دەدەن، یەکێک لە واتاکانی ئەوەیە کە لیبڕالیزم هەوڵدەدات هیچ چەمکێکی تایبەت بۆ ژیانی باش دیاری نەکات، بەڵکوو هەلومەرجێک بڕەخسێنێت کە تاک و گرووپەکان بتوانن خۆیان کەشفی ژیانی باش بکەن، وەک ئەوەی هەر یەکەیان پێناسەیەکی بۆ دەکەن. فەزڵی گەورەی لیبڕالیزم پابەندبوون و هەوڵی بێوچانییەتی بە ئازادیی تاک و هەڵکردوویی و تۆلێرانسەوە. سەرەڕای ئەوەش ڕەخنەکان لە لیبڕالیزم لە ئاڕاستەی جۆراوجۆرەوەن، مارکسیستەکان ڕەخنەیان لە پابەندبوونی لیبڕاڵ بە مافی مەدەنی و یەکسانی سیاسییەوە گرتووە، چونکە کەتواری دەستەڵاتی نایەکسانیی چینایەتی پشتگوێ دەخات. فێمینیستەکانیش دەڵێن، تاکگەرایی بێگۆڕان لەسەر بنەمای نۆرم و پێوەرەکانی پیاو لێک دەدرێتەوە، کە ڕەوا بە نایەکسانیی جێندەری دەدات. هەروەها کۆمۆنیتارییەکان(کۆمۆنیتاریزمی) لیبڕالیزم بەوە ئیدانە دەکەن کە وێنەیەکی ناکۆمەڵایەتی و ناکولتووری بۆ “خود” دەکێشن و نەیتوانیوە بنەمایەکی ئەخلاقتی بۆ پابەندی کۆمەڵایەتی و هەوڵی بەکۆمەڵ، دابین بکات.

بیرمەندە سەرەکییەکان: پەیوەست بە لیبڕالیزمەوە

*جۆن لۆک (١٦٣٢-١٧٠٤) لۆک بە بەردی بناغەی بیری لیبڕاڵی دادەنرێت، پشتگیریی لەوە دەکرد کە حکوومەت لە ڕێککەوتن و ڕەزامەندیی فەرمانڕەواکانەوە سەر هەڵدەدات، کە لە تیۆریی “گرێبەستی کۆمەڵایەتی”دا هێڵکاری کراوە. لەم بۆچوونەدا مەبەست لە حکوومەت پاراستنی مافە سروشتییەکانە، بۆ لۆک مافە سروشتییەکان بریتیبوون لە “مافی ژیان، ئازادی و مافی ماڵ و مووڵکداری” بەڵام کاتێک حکوومەت مەرجەکانی گرێبەستەکەی دەشکێنێت، ڕەوایەتی دەبێتە هەڵم و خەڵک مافی یاخیبوونی هەیە. لیبڕالیزمی لۆکی بنەمای سنووردارکردنی حکوومەت و نوێنەرایەتی و دەستوورخوازی دانا، کە کاریگەرییەکی زۆری لەسەر شۆڕشی ئەمریکا هەبوو.

*جۆن ستیوارت میل (١٨٠٦-١٨٧٣) گرنگیی میل بۆ لیبڕالیزم تا ڕادەیەکی زۆر لەسەر بنەمای بنیاتنانی تیۆرێکی لیبڕاڵە، کە بە شێوەیەکی یەکسان لەسەر لەسەر بنەمای فەزیلەتەکانی ئازادی دامەزراوە. پێچەوانەی بیرۆکەکانی پێشتری وەک مافە سروشتییەکان و سوودگەرایی، چەمکە سەرەکییەکەی میل بۆ [مرۆڤ وەک بوونەوەرێکی پێشکەتووخواز] وای لێ کرد لە لە دەستێوەردانخوازی پاشەکشە بکات، بەڵام جۆرێک لە هاندان بوو بۆ پەرەپێدانی چەمکی “تاکایەتی” کە پێداگرە لەسەر ئاسۆی گەشەسەندنی مرۆیی و بناغەیەکی گرنگ بۆ بیری لیبڕاڵی مۆدێرن دابین دەکات.

* تۆماس هیڵ گرین (١٨٣٦-١٨٨٢) فەیلەسووف و تیۆریستێکی کۆمەڵایەتی بەریتانی بوو، گرین تیشکی خستەسەر سنوورەکانی بیری لیبڕاڵە سەرەتایییەکان و بە تایبەتیش لایسفێر بە سوودوەرگرتن لە (کانت و هیگڵ). جەختی خستە سەر سنوورەکانی ڕێبازی ئازادیی (نەرێنی) و پەرەپێدان و بەرگریکردن لە ئازادیی (ئەرێنی)، کە یارمەتیی لیبڕالیزمی دا بۆ گەیشتن بە جۆرێک لە جێگیربوون پەیوەست بە خۆشگوزەرانی و دادپەروەریی کۆمەڵایەتی. گرین کاریگەرییەکی گرنگی هەبوو لەسەر گەشەسەندنی لیبڕالیزمی نوێ لە بەریتانیا. بەرهەمە سەرەکییەکانی بریتین لە (وتارەکان لەسەر بنەمای پابەندبوونی سیاسی و پڕۆلێگۆمینا بۆ ئەخلاق).

* ئیشایا بەرلین (١٩٠٩-١٩٩٧) بەرلین پەرەی بە فۆڕمێکی لیبڕالیزمی فرەیی(پلووڕالیستی) دا، کە لەسەر بنەمای ئەو باوەڕە دژە-کامڵیەتە دامەزراوە کە ململانیی بەهاکان توخمێکی ناوەکی و لانەبراون لە ژیانی مرۆڤدا. بۆیە پێویستە ڕێکخستنە سیاسییەکان هەوڵی دەستەبەرکردنی زۆرترین بوار بدەن، بۆ ئەوەی خەڵک بتوانن بە دوای ئامانجە جیاوازەکانیاندا بگەڕێن. بەرلین پشتگیری لە ئازادیی نەرێنی دەکرد، وەک لە ئازادیی ئەرێنی، بەو پاساوەی کە ئەوەی دووهەمیان کاریگەریی یەکگەرایی و تاکڕەوانەی هەیە.

* جۆن ڕاوڵز (١٩٢١-٢٠٠٢) ڕاوڵز گرنگترین فەیلەسووفی لیبڕالی نیوەی دووهەمی سەدەی بیستەم بوو، تیۆرییەکەی بریتی بوو لە (دادپەروەری وەک ڕەوایەتی- Justice as Fairness) نەک هەر هەڵاواردنی ڕەگەزی و سێکسی و ئایینی سەرکۆنە دەکات، بەڵکوو زۆر جۆری نایەکسانی و کۆمەڵایەتی ڕەت دەکاتەوە. فۆڕمی یەکسانیخوازانەی لیبڕالیزمی ڕاوڵز کاریگەرییەکی قووڵی بەگشتی لەسەر فەلسەفەی سیاسی هەبووە و بەژدارییەکی بەرچاوی لە هەردوو لیبڕالیزمی مۆدێرن و کۆمەڵایەتیدا هەبووە (نەریتە سیاسییە دیمۆکراتییەکان).

٢/٣-٢ تاک و کۆمەڵ

پشتگیرییەکان بۆ تاکگەرایی هێندەش گشتگیر و بەربڵاو نەبوون، هزری سیاسی لەبارەی پەیوەندیی نێوان تاک و کۆمەڵگاوە، دابەشکارییەکی قووڵی پێوە دیار بوو؛ بە تایبەت ئایا دەبێت تاک هان بدرێت بۆ سەربەخۆیی و پشتبەخۆبەستن، یان ئەمە هاودەنگی کۆمەڵایەتیی نەشیاو دەکات و تاکەکان گۆشەگیر و دابڕاو دەهێڵێتەوە؟

لایەنگرانی هەڵوێستی پێشوو بە شێوەیەکی گشتی بەشدارییان لە نەریتی تاکگەراییی (ئینگلیز-ئەمریکی) کردووە، کە لەلایەن سەرۆکی ئەمریکا “هێربێرت هووڤەر”ەوە بە (تاکگەراییی سەخت/تووند) وەسف کراوە. دەکرێت ئەم ئەم نەریتەوە وەک فۆڕمێکی تووندڕەویی تاکگەرایی بیری لێ بکرێتەوە، کە ڕەگ و ڕیشەکەی لە لیبڕالیزمی کلاسیکیدا دەبینرێت. تاک بە نزیکەیی وەک پێکهاتەیەکی تەواو جیاواز لە کۆمەڵگا دەبینێت و بەم پێیەش بەهای کۆمەڵگا کەم دەکاتەوە. لەسەر جۆرێک باوەڕ دامەزراوە کە تاکەکان نەک هەر خاوەنی توانای هەوڵی بێوچان و پشتبەخۆبەستوویین، بەڵکوو تاک سەرچاوەی گەشەسەندنی ئەخلاقی و کەسییە. ئینجیلی ئەم نەریتە تاکگەراییە بریتییە لە (خوود-یارمەتی) ساموێل سمایڵز(١٨٥٦)، کە دەریخستووە [ڕۆحی خۆبەخشی، ڕەگی هەموو گەشەیەکی ڕاستەقینەیە لە تاکدا]. سمایڵز (١٨١٢-١٩٠٤) ستایشی فەزیلەتەکانی سەردەمی ڤیکتۆریا دەکات لە دامەزراوەیی و جێبەجێکردن و خۆڕاگری، کە بنەمای باوەڕێک بوو دەیگوت: “وزە زیاتر لە بلیمەتی بەدەست دەهێنرێت، لە کاتێکدا هاریکاریی یەکتر پەرە بە گەشەی دەروونی و ئەخلاقی تاک دەدات و لە ڕێگای بەرەوپێشبردنی ڕۆحی کارگێڕییەوە، سوود بە هەموو نەتەوە دەگەیەنێت”. یارمەتیی “دەرەکی/ دستەڵات و حکوومەت” کە سمایڵز مەبەست لێی خۆشگوزەرانیی کۆمەڵایەتی بوو، تاک لاواز دەکات و هیچ جۆرە هاندانێک بوونی نامێنێت و تەنانەت  بیر لە کارکردنیش ناکاتەوە. ئەم جۆرە دەربڕینانە بەرزترین ئاستی خۆیان لە داروینیزمی کۆمەڵایەتیی هێربێرت سپێنسەر و لایەنگرانیدا دۆزییەوە، بۆ ئەوان تاکگەرایی شێوەیەکی بایۆلۆژییانەی خەبات بوو بۆ مانەوە و لەنێوان هەموو تاکەکاندا هەبوو، ئەوانەی بە سروشت گونجاون بۆ مانەوە، سەرکەوتوو دەبن و لاواز و تەمبەڵەکانیش شکست دێنن. ئەم جۆرە ئایدیایانە کاریگەرییەکی بەرچاویان لەسەر بیری ڕاستڕەوی-نوێ هەبووە، بەتایبەتی هەڵوێست بەرانبەر بە دەوڵەتی خۆشگوزەرانی. ڕاستڕەوی نوێ لە ساڵانی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا لە ڕێگەی (ڕێگانیزم/ ڕێبازی ئابووریی ڕۆناڵد ڕێگان) لە ئەمریکا و (تاچەریزم/ مارگرێت تاچەری سەرۆک وەزیرانی ئەوکاتی بەریتانیا) لە بەریتانیا پێشکەوتنێکی بەرچاوی بەخۆوە بینی، بەتایبەت ڕاستڕەوە نوێکان هێرشیان دەکردە سەر ئەو کولتوورە پاشکۆیاتییەی کە گوایە دەوڵەتی خۆشگوزەران دروستی کردبوو.

بۆیە هەژار و لاواز و بێکارەکان، کرابوونە قوربانیی خۆشگوزەرانی، ئارەزووی کارکردنیان لێ زەوتکرابوو و نکووڵی شكۆ و ڕیزیان دەکردن. لەم ڕوانگەیەوە چارەسەری پێویست ئەوەیە گۆڕانکاری لە بەرپرسیاریەتیی کۆمەڵایەتییەوە بۆ بەرپرسیاریەتیی تاکەکەسی بکرێت، هانی خەڵک بدرێت لەسەر پێی خۆیان بووەستن. ئەمە لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا لە داڕشتنەوەی سیستمی یارمەتییەکانی ئەمریکا و بەریتانیادا ڕەنگدانەوەی زۆری هەبووە، بۆ نموونە کەمکردنەوەی ئاستی یارمەتییەکان، جەختکردنەوەیەکی زیاتر لەسەر تاقیکردنەوەی ئامڕازەکان و هەوڵدان بۆ ئەوەی وەرگرتنی یارمەتییەکان بە مەرج بێت لەسەر بنەمای ڕاهێنان یان ئەنجامدانی کار. بەڵام ڕەخنەگرانی ئەم جۆرە سیاسەتە ئاماژە بەوە دەکەن تا ئەوکاتەی نایەکسانیی کۆمەڵایەتی و بێبەشکردن بەردەوام بێت، ئەستەمە بە تەواوەتی بزانین چۆن دەتوانرێت تاکەکان بەرپرسیار بن لە بارودۆخ و ژیانی خۆیان، بۆیە ئەم هێڵە لە ئارگومێنتسازییە سەرنج لە تاک دوور دەخاتەوە و بەرەو کۆمەڵگا ئاڕاستەی دەکات. کۆمەڵێکی بەرفراوان لە بیرمەندانی سیاسیی وەک سۆسیالیست، کۆنزەرڤاتیڤ و ناسیۆنالیستەکان و لە هەمووی گرنگتر فاشیستەکان لە بارودۆخی جیاوازدا خۆیان وەک دژە-تاکگەرایی وێنا کردووە، لە زۆربەی دۆخەکاندا دژەتاکگەرایی لەسەر بنەمای پابەندبوون بە گرنگی کۆمەڵگە و ئەو باوەڕە دامەزراوە کە پشتبەخۆبەستن و بەرپرسیاریەتیی تاک هەڕەشەن بۆ سەر هاودەنگی کۆمەڵایەتی. ڕەنگە بە شێوەیەکی گشتی “کۆمەڵگە” ئاماژە بێت بۆ کۆمەڵێک کەس لە شوێنێکی دیاریکراودا، یا دانیشتووانی شارۆچکەیەک یا شارێک و نەتەوەیەکی دیاریکراو وەک کۆمەڵگەیەک وەسف بکرێن. بەڵام لە بیری کۆمەڵایەتی و سیاسیدا بەگشتی ئەم زاراوەیە کاریگەرییەکی قووڵتری هەیە، ئاماژەیە بۆ گرووپێکی کۆمەڵایەتی، گەڕەکێک، شارۆچکەیەک، ناوچەیەک، کۆمەڵێک کرێکار یا هەر شتێکی دیکە دەکات، کە پەیوەندییەکی بەهێز و ناسنامەیەکی بەکۆمەڵ بە یەکیانەوە دەبەستێتەوە. بۆیە کۆمەڵگایەکی ڕاستەقینە بە پەیوەندیی هاوڕێیەتی و دڵسۆزی و ئەرک جیا دەکرێتەوە. بەو مانایە کۆمەڵگە ئاماژەیە بۆ ڕەگ و ڕیشە کۆمەڵایەتییەکانی شووناسی تاک.

لەنێو ڕەخنەگرانی هاوچەرخی تاکگەراییی لیبڕاڵدا، تیۆریستە کۆمەڵایەتییەکان هەبوون، کە جەخت لەسەر گرنگی بەرژەوەندییە هاوبەشەکان یان بەکۆمەڵەکان دەکەنەوە، بەوەی شتێک نییە بە ناوی (تاکی بێ ئەرک) بۆیە هەمیشە تاک بەرهەمی کۆمەڵگایە. جێگای ڕامان نییە کە سۆسیالیستەکانیش گرنگییان بە کەیسی کۆمەڵگا داوە و وەک ئامڕازێک بۆ بەهێزکردنی بەرپرسیاریەتیی کۆمەڵایەتی و بەکارهێنانی وزە بەکۆمەڵەکان تەماشای دەکەن. هەر لەبەر ئەمەشە کە سۆسیالیستەکان زۆرجار تاکگەرایی ڕەت دەکەنەوە، بەتایبەت کاتێک بە شیوەیەکی بەرتەسک بەستراوەتەوە بە سوودخوازی و پشتبەخۆبەستوویی. هەرچەندە سۆسیال دیموکراتە مۆدێرنەکان دان بە گرنگی کاری تاکەکەسی و کێبڕکێی بازاڕدا دەنێن، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بەدوای هاوسەنگییەکدا دەگەڕێن لە بەرانبەر هەستی هاریکاری و مرۆدۆستی تاک، کە تەنیا کۆمەڵگە داتوانێت بەرهەمی بهێنێت و ڕێکی بخات. هەروەها تەکگەرایی لەلایەن زۆرێک لە تیۆریستە کۆنزێرڤاتیڤەکانەوە بە گومانەوە سەیر کراوە، لە ڕوانگەی ئەوانەوە تاکگەراییی ڕەها، وێرانکردنی ژێرخانی کۆمەڵایەتییە. تاکەکان بوونەوەرێکی ترسنۆک و نائارامن و بەدوای جۆرێک لە سەقامگیریدا دەگەڕێن، کە تەنیا ناسنامەیەکی کۆمەڵایەتیی هاوبەش دەتوانێت دابینی بکات. ئەگەر تاکگەرایی بریتی بێت لە فەلسەفەی (هەر کەسە و بۆ خۆی) ئەوا زۆر بەسادەیی دەبێتە هۆی پەرتبوون و کۆمەڵگایەکی لاواز و تاکی گۆشەگیر. بۆ نموونە ئەمە هانی نیو-کۆنزێرڤاتیڤەکانی وەک، ئێرڤینگ کریستۆڵ لە ئەمریکا و ڕۆجەر سکروتۆن لە بەریتانیا داوە، کە خۆیان لە حەماسەتی بازاڕی ئازادیی ڕاستڕەوی نوێی لیبڕاڵ دوور بخەنەوە.

چەمکە سۆسیالیستی و کۆنزێرڤاتیڤەکانی کۆمەڵگە، لەژێر کاریگەریی کۆمەڵناسیی ئەکادیمیدا بوون، کۆمەڵناسان جیاوازییان لەنێوان ئەو فۆڕمانەی ژیانی کۆمەڵایەتیدا کردووە کە لەناو کۆمەڵگا نەریتی یان گوندنشینییەکاندا گەشە دەکەن و ئەو فۆڕمانەشی لە کۆمەڵگا شارنشینە مۆدێرنەکاندا دەبینرێن. کاریگەرترین تیۆرییش لەلایەن کۆمەڵناسی ئەڵمانی فێردیناند توونیز (١٨٥٥-١٩٣٩) پەرەی پێدرا، جیاوازی کرد لەنێوان ئەوەی ناوی نابوو (کۆمەڵگا) و (پێکەوەیی/یەکیەتی). توونیز ئاماژەوەی بەوە کرد کە پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان بە شیوەیەکی گشتی لە کۆمەڵگا گوندنشینییەکاندا دەبینرین، لەسەر بنەمای پەیوەندییەکی بەهێز و خۆشەویستی و ڕێزگرتنی یەکترە، بەڵام ئەم هەستە نەریتییە بەهۆی بڵاوبوونەوەی پیشەسازی و شارنشینییەوە کەوتە مەترسییەوە، کە هەردووکیان بنەمای گەشەی ململانێ و خودخوازی بوون. بەڵام ئەو پەیوەندییە یەکیەتییەی لە کۆمەڵگا شارنشینەکاندا گەشە دەکەن، بە پێچەوانەوە دەستکرد و گرێبەستین؛ ڕەنگدانەوەی خواستی قازانجویستی کەسییە، نەک دڵسۆزییەکی کۆمەڵایەتیی ماندار. کۆمەڵناسی فەڕەنسی ئیمێل دۆرکهایم (١٨٥٨-١٩١٧) بەژدارییەکی کارای هەبوو بۆ تێگەیشتن لە کۆمەڵگا ئەویش بە پەرەپێدانی چەمکی (Anomie- بەڕەڵاییی کۆمەڵایەتی) کە ئاماژەدانە بە بارودۆخێک، چوارچێوەی کۆد و نۆرمە کۆمەڵایەتییەکان بەتەواوی تێک دەشکێن. دۆرکهایم لە کتێبی (خۆکوژی- Suicide[1897] دا، ئاماژەی بەوە کردووە کە بەو پێیەی ئارەزووەکانی مرۆڤ بێسنوورن، تێکچوونی کۆمەڵگا، لاوازیی نۆرمەکانی کۆمەڵایەتی و ئەخلاقی، سەبارەت بەوەی کامە شێوەی ڕەفتار قبووڵکراوە و کامەشیان قبووڵکراو نییە، ئەگەری زۆرە ببێتە هۆی نائارامیی زیاتر و لە کۆتاییشدا خۆکووشتنی زیاتر. جارێکی دیکە کۆمەڵگا، نەک تاکگەرایی وەک بنەمایەک بۆ سەقامگیریی کۆمەڵایەتی و بەختەوەریی تاک دەبینرا. لە لایەکی دیکەوە ڕەنگە فشار لەسەر کۆمەڵگە نەک تاک، مەترسیی زیاتر بەدوای خۆیدا بهێنێت، بەتایبەتی دەکرێت ببێتە هۆی پێشێلکردنی ماف و ئازادییەکانی تاک بە ناوی کۆمەڵگا یان ئۆرگانی دەستەجەمعییەوە. ئەمەش بە شیوەیەکی هێڵکاری لە ڕێگەی ئەزموونی دەستەڵاتی فاشیزمەوە دەرکەوت، لە زۆر ڕووەوە فاشیزم دژە-تێزی تاکگەرایییە؛ لە فۆڕمە ئەڵمانییەکەدا گرنگی باڵای (کۆمەڵگەی نەتەوەیی) دەردەخست، ئامانجی سەرەکیی هەڵوەشاندنەوەی چەمکی تاکایەتی و بوونی کەسی بوو لەناو تەواوی کۆمەڵگادا. ئامانجێک کە جیاوازە لە فاشیزم، لە درووشمی نازییەکاندا (هێز لە یەکیەتیدا بوو)، ئەم شێوازەی کە لە ئەڵمانیای نازیدا و لە ئیتاڵیای فاشیستیدا بەکار دەهات، بریتی بوو لە کوشت و بڕێکی تۆتالیتارییانە. دەوڵەتێکی پۆلیسی کە سەرکوتکردن و چەوساندنەوە و دڕندەییەکی بەربڵاوی بەکار دەهێنا، بەڵام تاکگەرا تووندڕەوەکان هەندێکجار هۆشدارییان دەدا، کە هەر فشارێک لەسەر جەماوەر کاریگەریی ستەمکارانەی دەبێت لەسەر کەمکردنەوەی بەها و گرنگیی تاک.

کۆمۆنیتاریزم[5]     

نەریتی کۆمۆنیتاری لە بیرمەندانی یۆتۆپی سۆسیالیستی وەک (ڕۆبەرت ئۆین و پیتەر کڕۆپۆتکین)ەوە سەرچاوەی گرتووە، لە راستیدا دەتوانرێت خەمی کۆمەڵگا وەک یەکێک لە تەوەرە بەردەوامەکانی ناو بیری سیاسیی مۆدێرن سەیر بکرێت، کە بە شیوەیەکی جۆراوجۆر لە جەختکردنەوەی سۆسیالیستەکان لەسەر برایەتی و هەماهەنگی پێک هاتووە. باوەڕی مارکسیست بە کۆمەڵگایەکی کۆمۆنیستی بێ جیاوازیی چینایەتی، تێڕوانینێکی کۆنزەرڤی بۆ کۆمەڵگا وەک کۆیەکی ئۆرگانیک و ڕێکخراو، کە بەستراوەتەوە بە پابەندبوونی یەکترەوە و تەنانەت لە فاشیسترین پابەندبوونی خۆیدا، پەیوەستە بە کۆمەڵگەیەکی نەتەوەییی ناپەرتەوازە. بەڵام کۆمۆنیتاریزم وەک ڕێبازێکی  بیرکردنەوە کە فەلسەفەیەکی سیاسیی تایبەت دەخاتە ڕوو، لە ساڵانی هەشتاکان و نەوەدەکاندا سەری هەڵدا، بەتایبەتی وەک ڕەخنەیەک لە لیبڕالیزم پەرەی سەند. تیشکی دەخستە سەر ئەو زیانانەی کە بەر ماف و ئازادییەکانی تاک کەوتوون، بەرمەبنای زیادبوونی پێداویستییەکانی کۆمەڵگا. ئەمەش بووە هۆی پەیدابوونی ئەوەی پێی دەگوترێت “مشتومڕی لیبڕاڵ-کۆمۆنیتاری”. زۆر جار ئاماژە بە  فۆڕمی (بەرز و نزم)ی کۆمۆنیتاریزم دەکرێت، کە یەکەمیان خەریکی مشتومڕی فەلسەفییە و دووهەمیان کە ناسراوترین کاسایەتیی ئەمیتای ئیتزیۆ نییە، زیاتر خەمی پرسەکانی سیاسەتی گشتییە.

لە ڕوانگەی کۆمۆنیتارییەوە، کێماسیی سەرەکیی لیبڕالیزم، تێڕوانینە لە تاک، وەک یەکەیەکی ناکۆمەڵایەتی و سەربەخۆ، لە گریمانە سوودگەرایییەکەدا دەردەکەوێت کە مرۆڤەکان بە شێوەیەکی عەقڵانی خۆپەرستن، لە کاتێکدا کۆمۆنیتارییەکان بە پێچەوانەوە جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە کە خود لە کۆمەڵگادا چەسپاوە، بەو مانایەی هەر تاکێک جۆرێکە لە بەرجەستەکردنی بەها و ئارەزووەکانی کۆمەڵگا و مەبەستەکانیشی لە چوارچێوەیەکی کۆمەڵایەتیی تایبەتدا لە قاڵب دراون. ئەمەش سەرنجمان بۆ ئەوە ڕادەکێشێت کە نەک هەر پڕۆسەی کۆمەڵایەتیکردن، بەڵکوو ئەستەمبوونی چەمکی جیاکردنەوەی ئەزموون و بیروباوەڕی تاک، لەو چوارچێوە کۆمەڵایەتییەی کە مانایان پێدەبەخشێت. هەڵوێستی کۆمۆنیتارییەکان کاریگەریی تایبەتی لەسەر تێگەیشتمان لە مەڕ دادپەروەری هەیە، تیۆرییە لیبڕاڵییەکانی دادپەروەریی زیاتر مەیلیان بەلای گریمانەکانی پەیوەست بە هەڵبژاردنی کەسی و ڕەفتاری تاکەکەسیدایە، لە کاتێکدا بۆ کۆمۆنیتارییەکان-کۆمەڵخوازەکان، هیچ مانایەکیان نییە، چونکە ورووژاندنی بابەتێکی بێگیانە. بۆیە دەبێت تیۆرییە گشتگیرەکانی دادپەروەری جێگەی خۆیان بەو تیۆرییانە پڕ بکەنەوە کە بە تەواوی ناوخۆیی و تایبەتن، هاوشێوەی پێگەی ئەو هەڵوێستەی کە پۆستمۆدێرنەکان پێشی دەخەن.

کۆمۆنیتارییەکان دەڵێن ئامانجیان ڕاستکردنەوەی ئەو ناهاوسەنگییە لە کۆمەڵگەی مۆدێرن و بیری سیاسیدا، کە تاکەکان ناخودویستانە بە ئەرکی کۆمەڵایەتی و بەرپرسیاریەتی ئەخلاقییەوە، هان دەدرێن تەنیا ڕەچاوی بەرژەوەندیی خۆیان و مافەکانی خۆیان بکەن. لەم بۆشایییە ئەخلاقییەدا، کۆمەڵگا بە مانای وشە لێک هەڵدەوەشێت. بۆیە پڕۆژەی کۆمۆنیتاریزم، هەوڵ دەدات بەهای ئەخلاقی بۆ کۆمەڵگا بگەڕێنێتەوە و لە شێوەی نەریتێکدا، کە سەرچاوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ئەرستۆ و (سیاسەتی چاکەی هاوبەش) بنیات دەنێت. بەڵام ڕەخنەگرانی کۆمۆنیتاریزم بانگەشەی ئەوە دەکەن، کە ئەم هەوڵە هەم کاریگەری کۆنەپەرستانە و هەمیش کاریگەری پاوانخوازانەی هەیە، کە کۆمۆنیتاریزنم زیاتر مەیلی کۆنەپەرستانەی هەیە، وەک لەوەی بەرگریکردن لە پێکهاتە کۆمەڵایەتی و کۆدە ئەخلاقییەکانی ئێستا بێت. بۆ نموونە فێمینیستەکان ڕەخنەی ئەوەیان لەم ڕەوتە هەیە، کە هانی بەهیزکردنی ڕۆڵی سێکسییەتی نەریتی دەدات لەژێر پەردەی بەرگریکردن لە خێزان.

تایبەتمەندییە پاوانخوازەکانی کۆمۆنیتاریزم، جەخت لەسەر ئەرک و بەرپرسیاریەتیی تاک بەسەر ماف و شایستەکانیدا دەکاتەوە. 

بیرمەندە سەرەکییەکان:

ئالاسدەیر ماکینتایەر (١٩٢٩-): فەیلەسووفێکی سکۆتلەندی فەلسەفەی ئەخلاق و ئاکارە، ماکینتایەر پەرەپێدەری فەلسەفەی نیو-کلاسیکی و دژە لیبڕاڵیی کۆمۆنیتارییە. لە ڕوانگەی ئەوەوە لیبڕالیزم بانگەشەی ڕێژەییی ئەخلاقی دەکات و بەم پێیەش ناتوانێت بنەمایەکی ئەخلاقی بۆ ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی دابنێت. ئەو پێی وایە کە چەمکەکانی “دادپەروەری و فەزیلەت” پەیوەستن بە نەریتە فکرییە تایبەتەکان، بۆیە پەرەی بە مۆدێلێک دا، ئەوەی پێی دەگوترێت “ژیانی چاک” کە ڕەگ و ڕیشەکەی لە (ئەرستۆ و نەریتی مەسیحی ئۆگستین و سانت تۆماس ئەکویناس)دایە. بەرهەمە سەرەکییەکانی ماکینتایەر بریتین لە ( دوای چاکە/فەزیلەت – ١٩٨١) و (دادپەروەری بۆ کێ و کامە عەقڵانییەت- ١٩٨٨) و (سێ بڵاوکراوەی شیکاری ئەخلاقی- ١٩٩٠).

مایکڵ واڵزەر (١٩٣٥-): تیۆریستێکی سیاسیی ئەمریکییە، واڵزەر پەرەی بە جۆرێک لە لیبڕالیزمی کۆمۆنیستی و فرەیی داوە. ئەو گەڕان بەدوای تیۆرییەکی گشتگیر لە دادپەروەریدا وەک بێهوودەیی دەبینێت و ڕەتی دەکاتەوە، لە بری ئەوە بانگەشە بۆ بنەمای (یەکسانیی ئاوێتە) دەکات، بەپێی ئەو بنەمایە دەبێت یاسای جیاواز بۆ دابەشکردنی کاڵا کۆمەڵایەتییە جیاوازەکان بەکار بهێنرێت، بەمەش کایەی جیاجیای دادپەروەری دێتە کایەوە. سەرەڕای ئەوە تا ڕادەیەک هاوسۆزیشە لەگەڵ سۆسیالیزمی دیمۆکراسیدا. گرنگترین بەرهەمکانی واڵز ئەمانەن: (کایەکانی دادپەروەری – ١٩٨٣) و (لێکدانەوە و ڕەخنەی کۆمەڵایەتی – ١٩٨٧).

مایکڵ ساندێل (١٩٥٣-): تیۆریستێکی سیاسیی ئەمریکییە، ساندێل بە تووندی ڕەخنەی لە تاکگەرایی گرتووە، بەتایبەت چەمکی “تاکی بێ ئەرک و بارگران”، ساندێل بانگەشە بۆ چەمکەکانی ژیانی ئەخلاقی و کۆمەڵایەتی دەکات، کە بە تووندی لە کۆمەڵگاکاندا چەسپاون و جێکەوتوون، وە جەخت لەوە دەکاتەوە کە هەڵبژاردن و ناسنامەی تاکەکەسی لەلایەن “پەیوەندییە ئەخلاقییەکانی”کۆمەڵگاوە پێکهاتە کراوە. هەروەها ساندێل هۆشداریی ئەوەی داوە کە نەبوونی ئەو پێکهاتە و چەسپاوە کۆمەڵایەتییانە بەو مانایەییە، کە دەشێت دیموکراسی بۆ ماوەیەکی زۆر بەرگە نەگرێت، بۆ ئەمەش پشتگیری لە (کۆماریخوازی مەدەنی) دەکات کە بە نەریتی سیاسیی ئەمریکای دەبەستێتەوە. گرنگترین بەرهەمەکانی ساندێل بریتیین لە (لیبڕالیزم و سنوورەکانی دادپەروەری-١٩٨٢) و (نیگەرانییەکانی دیمووکراسی- ١٩٩٦).

٢/٤-٢ تاک لە سیاسەتدا

پرسیارەکان دەربارەی ڕۆڵی تاک لە مێژوودا، بەردەوام مایەیی سەرقاڵی بیرمەندان و فەیلەسووفان بووە، بەڕوونی ئەم جۆرە پرسانە گرنگییەکی زۆریان لە لێکۆڵینەوەی سیاسیدا هەیە. ئایا دەبێ شیکاری سیاسی سەرنج بخاتە سەر خواست و کردەوەی تاکەکان، یان باشترە بەدوای ئەو هێزە ناوەکییانەدا بگەڕێت کە ڕەفتاری تاکەکان پێک دەهێنن؟ بۆ ئەم مەبەستە لە سەرەتادا دەکرێت دوو ڕێبازی دژیەکی بنەڕەتی ئاماژە پێ بکەین.

یەکەمیان، سیاسەت بە تەواوی لە ڕووی کەسییەوە دەبینێت و پیی وایە، کە مێژوو لەلایەن تاکەکانەوە دروست دەکرێت، کە لە ڕاستیدا ویستی خۆیان لەسەر پڕۆسەی سیاسیی دەچەسپێنن. ڕێبازێکی لەم چەشنە جەختکردنەوەی لەسەر (پیاوە مەزنەکان) و کردەوەکانیان بە ڕوونی دیارە، لەم ڕوانگەوە سیاسەتی ئەمەریکا کورت دەکاتەوە لە خودی سەرۆکەکانی وەک (ڕۆزڤێڵت و کێنەدی، ڕێگان و بۆش)، لە کاتێکدا سیاسەتی بەریتانیاش لە ڕێگەی کەسایەتیی سەرۆکوەزیرەکانی وەک ( چەرچڵ، وێڵسن، تاچەر و بلێر…) دەبینێت. ئەم ڕێبازە لە توندترین فۆڕمی خۆیدا بۆ سیاسەت بووە هۆی بنەمای دروستبوونی سەرکردە فاشیستەکان، لەژێر کاریگەریی بیرۆکەی فرێدریش نیچە بۆ “سووپەرمان”، سەرکردەکانی وەک هیتلەر و مۆسۆلۆنییان بە کەسێکی بەهرەمەندی باڵا، هێزی تەواو، هەمووشتزان، نیشان دەدا. بەڵام تێڕوانینی سیاسەت تەنیا لە ڕووی کەسایەتی و سەرکردایەتییەوە و وێڵکردنی فاکتەرە کولتووری و ئابووری و کۆمەڵایەتی و مێژوویییەکان، کە بێگومان کاریگەرییان هەیە لەسەر داڕشتنی پێشهاتە سیاسییەکان. جگە لەوەش وای دەردەخات کە تاک بە ئامادەگییەوە دێتە جیهان و هیچ شتێک قەرزداری کۆمەڵگا نییە، بەهۆی ئەو خاسییەت و بەهرە و لێهاتوویەی هەیەتی.

ڕێبازی دووهەمیان بە تەواوەتی تاک دادەبڕێت و پێی وایە مێژوو لەلایەن فاکتەری کۆمەڵایەتی و ئابووری و … لە قاڵب دەدرێت، واتا تاک وەک ئەکتەرێک هیچ پێگە و بایەخێکیان نییە و تەنیا وەک بووکەڵەیەک مامەڵە دەکەن، نموونەی ئەم ڕێبازە لە تیۆرییە خام و میکانیکییەکانی مارکسیزمدا دەرکەوت، کە لە یەکێتیی سۆڤییەت و دەوڵەتە کۆمۆنیستەکانی تردا پەرەیان سەندبوو. ئەمەش بنەمای باوەڕێک بوو بە دیتێرمینیزمی ئابووری ناسێنرا؛ بەو واتایەی ژیانی سیاسی، یاسایی، هزری و کولتووری، وا دادەنرا کە بە “شێوازی ئابووریی بەرهەمهێنان” دیاری دەکرێت. بۆیە کۆی مێژوو و هەموو لایەنەکانی ڕەفتاری تاک لە ڕوانگەی گەشەی خەباتی چینایەتییەوە دەبینرا. بەڵام ئەم جۆرە تیۆرییانە لەسەر ڕووانگەیەکی یەکاڵایی تا ڕادەیەک “پاڤلۆڤی” بۆ سروشتی مرۆڤ دامەزرابوو، کە ڕێگە بە بوونی ناسنامەیەکی کەسی، یان هیچ جۆرە ویستێکی ئازاد نادات. سەرەڕای ئەوەش دەرخەری باوەڕە بە حەتمییەتی مێژوویی کە تەنانەت هەر جۆرە مەعریفەیەکی ڕاگوزەر لە سیاسەتدا دەیخاتە ژێر گومانەوە. بەڵام ئەمە بە کوێمان دەگەیەنێت؟ ئەگەر تاکەکەن نە سەروەری مێژوو بن و نە بووكەڵەی کۆنترۆڵی ئەو مێژووە، چ مەودایەک بۆ کرداری تاک دەمێنێتەوە؟ لە هەموو بارودۆخێکدا دەبێت هاوسەنگییەک لەنێوان فاکتەری کەسی و ناکەسیدا هەبێت.

یەکەم، ئەگەر تاکەکان بەشداری کایەی سیاسەت بکەن، ئەوا لەژێر هەندێک بارودۆخی زۆر تایبەتی هزری، دامەزراوەیی، کۆمەڵایەتی و مێژووییی ئەو کارە دەکەن، لە پلەی یەکەمدا پەیوەندیی نێوان تاکەکان و میراتی کولتوورییان هەیە. سەرکردە سیاسییەکان بە دەگمەن بیرمەندی ڕەسەن و مەزنن، بۆ نموونە لینین وەک نموونەیەکی جیاواز. بۆیە سیاسەتمەدارانی پڕاکتیکی لە ڕەفتار و بڕیاردانیاندا زۆر جار بەبێ ئەوەی بزانن، ڕێنمایی دەکرێن، بەو شتەی کە ئابووریناس کینز بە “زانستی خوازراو” ناوی دەبات، واتا مەرگرێت تاچەر، تاچەریزمی دانەهێناوە، هەروەک چۆن ڕۆناڵد ڕیگانیش، ڕیگانیزمی دانەهێناوە و لە هەردوو باردا، بیرۆکەکانیان پشتیان بە ئابووریی کلاسیکی ئادەم سمیس و دەیڤد ڕیکاردۆ (١٧٧٢-١٨٢٣) بەستبوو، وە لەلایەن ئابووریناسانی سەدەی بیستەمی وەک هایک و فرێدمانەوە، نوێ کرابووەوە. بیر و فەلسەفە و ئایدۆلۆژیاکان، ڕوونە لە ژیانی سیاسیدا گرنگییان لە دەستەڵات و سەرکردایەتی و کەسایەتی، کەمتر نییە. بەڵام ئەمە ئەوە ناگەیەنێت کە سیاسەت تەنیا لەلایەن ئەو تاکانەی لە بنەڕەتدا خاوەنداریەتیی بیرەکان دەکەن لە قاڵب دەدرێت و شێوە وەردەگرێت، بێگومان بیری بیرمەندانی وەک ڕۆسۆ و مارکس و کینز و هایک، مێژوویان گۆڕیوە، هەم وەک ئیلهامبەخش و هەمیش بە ڕێنمایی کردەی سیاسی. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەم تاک بیرمەندانە خۆیان لەژێر کاریگەریی نەریتە فکرییەکانی سەردەمەکەیاندا بوون، هەروەها لەژێر کاریگەریی بارودۆخی مێژوویی و کۆمەڵایەتی فەرمانڕەواکاندا بوون. بۆ نموونە میراتی هزری سیاسیی کارڵ مارکس بەسەر بەشێکی زۆری سیاسەتی سەدەی بیستەمدا زاڵ بووە، تیۆرییەکانی لەسەر بنەمای بیرۆکە هەبووەکانی ئەوکاتە بنیات دەنێت، بەتایبەتی فەلسەفەی هیگڵ و ئابووریی سیاسیی سمیس و ڕیکاردۆ و بیرۆکەی سۆسیالیستە سەرەتایییەکانی فەڕەنسی وەک (سانت سیمۆن و فۆریە).

دووهەم، جۆرێک لە پەیوەندی لەنێوان تاک و دامەزراوەکاندا هەیە، زۆر جار جیاوازیکردن لەنێوان کاریگەرییە کەسییەکانی سەرکردەیەکی سیاسی و ئەو دەستەڵاتە یان کاریگەییەی لە ئۆفیسەکەیەوە وەریدەگرێت، ئەستەمە. بۆ نموونە دەستەڵاتی سەرۆکەکانی ئەمریکا و سەرۆکوەزیرەکانی بەریتانیا لە بنەڕەتدا لە ئۆفیسەکەیانەوە وەرگیراوە، نەک لە کەسایەتییانەوە. بە هەمان شێوە ڕەنگە کەسایەتیی سەرکردەکانی سۆڤییەت گرنگییەکی کەمتری هەبووبێت لەسەر سیاسەتی سۆڤییەت، وەک لە مۆنۆپۆڵی دەستەڵاتی حیزبی شیوعی، ئاخر حیزب سەرچاوەی دەستەڵاتی بەرفراوانی سەرکردە بوو. ئەمە بوو مەبەستی کۆمەڵناسی ئەڵمانی ماکس ڤیبەر (١٨٦٤-١٩٢٠) کاتێک ئەوەی خستە ڕوو، لە کۆمەڵگا پیشەسازییە مۆدێرنەکاندا دەستەڵاتی یاسایی-عەقڵانی تا ڕادەیەکی زۆر فۆڕمەکانی دەستەڵاتی کاریزماتیک و نەریتی پەراوێز خستووە. بەرمەبنای ئەمە ڕەنگە تاک سەرکردە سیاسییەکان، گرنگییەکی کەمتریان هەبێت لەچاو ئەو پارتانەی سەرکردایەتی دەکەن و ئەو دامەزراوە حکوومییانەی کۆنتڕۆڵیان دەکەن و ئەو دەستوورەی بەکاری دێنن. لەگەڵ ئەوەشدا تاک سەرکردەکان دەتوانن جیاوازی دروست بکەن. بۆ نموونە گومانی تێدا نییە کە دەستەڵاتە دامەزراوەییەکان تا ڕادەیەک لاستیکین و سەرکردەیەک کە خاوەنی پاڵنەر و وزە و بیرێکی تەیبەتە، دەتوانێت مەوداکەی فراوان بکات و کەمێک لە لاستیکەکە بکشێنێت. ئەمە بوو مەبەستی ئێچ.ئێچ ئاسکوێس (١٨٥٢-١٨٢٨) ئاشکرای کرد، کە ئۆفیسی سەرۆکوەزیرانی بەریتانیا، ئەوەیە کە خاوەنەکەی هەڵیدەبژێرێت و دروستی دەکات. بێگومان سەرۆکوەزیرانی کاریزما و بەئیرادە دەتوانن دەستەڵاتی نووسینگەکەیان تا ئاستێک درێژ بکەنەوە، وەک تاچەر لەنێوان ساڵەکانی ١٩٧٩ بۆ ١٩٩٠. وە سەرۆکەکانی ئەمریکا، وەک ڕۆزڤێڵت و لیندۆن جۆنسن، توانیان بە بەکارهێنانی لێهاتوویی و سیفەتی کەسی دەستەڵاتی ئۆفیسەکەیان درێژ بکەنەوە. بێگومان لە بارودۆخی دیکەدا سەرکردەکان یارمەتیدەر بوون لە دامەزراندن و داڕشتنەوەی ئەو دامەزراوانەی سەرکردایەتی دەکەن، بۆ نموونە لینین لە ساڵانی ١٩٠٣ حیزبی بەلشەفی دامەزراند و لەنێوان شۆڕشی ١٩١٧ و مردنی لە ساڵی ١٩٢٤دا، بەرپرسیار بوو لە دروستکردنی دامەزراوەکانی حکوومەتی سۆڤییەت و لە قاڵبدانی پێکهاتە دەستوورییەکەی. لە دۆخی دیکتاتۆریدا سەرکردەکانی وەک هیتلەر لە ئەڵمانیا و پێرۆن لە ئەرجەنتین و سەدام حوسێن لە عێراقدا، هەوڵیان داوە دەستەڵاتی ڕەها بەکار بهێنن بە ڕزگارکردنی خۆیان لە هەر چوارچێوەیەک کە دەستوور ڕێگەی پێداون و بۆی دیاری کردوون، واتا هەوڵیان داوە تەنیا لەسەر بنەمای دەستەڵاتی کاریزماتیک حوکم بکەن.

سێهەم، جۆرێک لە پەیوەندی لەنێوان تاک و کۆمەڵگادا هەیە، بۆچوونێک هەیە دەڵێت، ناتوانین لە هیچ تاکێک تێبگەین ئەگەر دایببڕین لە ژینگە کۆمەڵایەتییەکەی. هیىچ مرۆڤێک بە فۆڕمێکی ئامادەگیی پێشوەختەوە نایەتە بوون، وەک بەشێک لە سۆسیالیستەکان جەخت لەسەر گرنگیی “جەوهەری کۆمەڵایەتی” دەکەنەوە، بەتایبەتی بە لای ئەوەدان کە ڕەفتاری تاک وەک نوێنەری هێزە کۆمەڵایەتییەکان یان بەرژەوەندییەکان دەبینێت. وەک پێشتر ئاماژەمان پێدا لە تووندترین شێوەی خۆیدا، ڕووانگەیەکی لەم شێوەیە تاک تەنیا وەک بووکەڵەیەکی دەستی هێزە کۆمەڵایەتی و مێژوویییەکان دەبینێت و هیچی دیکە نا. هەرچەندە مارکس خۆی بەژداری لە هیچ دیتێرمینیزمێکی تەسک(چوارچێوەیەکی کۆمەڵایەتی دیاریکراو)دا نەدەکرد، بەڵام بە دڵنیایییەوە پێی وابوو مەودای کارکردنی تاک سنووردارە و هۆشداری دا لەوەی کە «نەریتی هەموو مردووە پێشینەکان، وەک کابووسێک قوورسایی لەسەر مێشکی زیندووەکان هەیە». بەڵام سیاسەت توانایەکی ناکۆتای هەیە بۆ سەرسامکردن و تێکەڵکردنی هەموو پێشبینییەکان، ڕێک لەبەرئەوەی چالاکییەکی کەسییە. لە کۆتاییدا سیاسەت لەلایەن تاکەکانەوە دروست دەکرێت، تاکەکان بە ڕوونی بەشێکن لە پڕۆسەی مێژوویی، بەڵام سەرەڕای ئەوەش خاوەنی جۆڕێک لە توانان بۆ داڕشتنی ڕووداوەکان بەپێی خەون و ئایدیای خۆیان. بۆ نموونە ئەستەمە باوەڕمان بەوە هەبێت کە ڕەوتی مێژووی ڕووسیا کاریگەری لەسەر نەدەبوو ئەگەر بێت و لینین هەرگیز لەدایک نەبووبا، بە هەمان شێوە ئەگەر ڕۆزڤێڵت لە ساڵی ١٩٢٠ بە نەخۆشی ئیفلیجی منداڵان کۆچی دوایی کردبا، ئایا هەرگیز ئەمریکا ئەو کاردانەوانەی دەبوو، بەهۆی ئەو نەهامەتییانەی لە جەنگی جیهانیی دووەمدا بەسەری هات؟ ئایا سیاسەتی هەشتاکانی سەدەی ڕابردووی بەریتانیا بە هەمان شێوە دەبوو، ئەگەر مارگرێت تاچەر بڕیاری بدایە لە بەری ئەوەی بچێتە ناو سیاسەت، ببێتە پارێزە؟ ئایا ئەگەر جۆن سمیس لە ساڵی ١٩٩٤ نەمردبایە و تونی بڵێر شوێنی نەگرتبایەوە، نوێخوازی “پارتی کرێکاران” هەروا بەردەوام دەبوو؟

سەرچاوە: ئەمە پاژی دووەمە لە بەشی یەکەمی کتێبی

Political Theory An introduction, “Andrew Heywood”

 Third Edition

[1] The Individual  

[2] Individualism

[3]تیۆری لایسێز، فەلسەفەیەکی ئابووریی سەرمایەداریی بازاڕی ئازادە، دژی دەستێوەردانی حکوومەتە لە کاروباری بازاڕدا، ئەم تیۆرییە لەلایەن فیزۆکڕاتەکانی فەڕەنساوە لە ماوەی سەدەی هەژدەدا پەرەی پێدرا، لایسێز بانگەشەی ئەوە دەکات کە سەرکەوتنی ئابووری کاتێک دەگاتە بنبەست کە حکوومەتەکان بەژدار دەبن لە بازرگانی و بازاڕەکاندا. (وەرگێڕ)

[4] Liberalism

[5] Communitarianism

The post سروشتی مرۆڤ، تاک و کۆمەڵگا appeared first on ژنەفتن.

به‌ڵام ئه‌خلاق هه‌تا وه‌ك “زانستی دابونه‌ریت”یش، ناتوانێت له‌ فه‌لسه‌فه‌ی دایك جودا ببێته‌وه‌، و ناشتوانێت دابڕێت له‌و بنچینه‌ فه‌لسه‌فییانه‌ی هه‌موو ئه‌و بابه‌تانه‌ی ئه‌خلاق مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ ده‌كات وه‌ك پرسه‌كانی “چاكه‌ و خراپه‌” و “گه‌شبینی و ڕه‌شبینی” و “ویژدان و ئه‌ركی ئه‌خلاقی”، هه‌موو ئه‌و پرسانه‌ كاتێك به‌ دابڕاو له‌ گه‌لان و نه‌ریته‌ به‌شه‌كییه‌كانیان لێكۆڵینه‌وه‌یان له‌باره‌وه‌ ده‌كه‌ین، ده‌بنه‌ پرسگه‌لێكی فه‌لسه‌فی به‌ پله‌ی یه‌كه‌م.

بێگومان دژیه‌كییه‌كی دیار له‌ وته‌ی كۆمه‌ڵناساكاندا هه‌یه‌ كه‌ ده‌ڵێن دیارده‌ی ئه‌خلاق ڕاستییه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌، به‌و پێیه‌ی‌ “دیارده‌” یان “ڕاستی” به‌ ته‌واوه‌تی داماڵڕاوه‌ له‌ هه‌موو تایبه‌تمه‌ندییه‌كی ئه‌خلاقی، چونكه بابه‌تی‌ “واقیع” جێی بابه‌تی “ئه‌رك” ناگرێته‌وه‌. ناكرێت ده‌ست له‌ “ئه‌رك” هه‌ڵبگرین له‌پێناوی “واقیع”دا، بەو پێیەی لێکۆڵینەوە لە واقیعی کۆمەڵایەتی بە هیچ شێوەیەک بەس نییە بۆ چارەسەرکردنی ئەو کێشانەی كه‌ دێنه‌ ڕێگەی “بکەری ئەخلاقی”، بۆیه‌‌ ئه‌وه‌ی لێكۆڵینه‌وه‌ لێ ده‌كرێت و “ئه‌وه‌ی چێ ده‌كرێت”، پاساو به‌ بابه‌تی “ده‌بێت چی‌ ببێت” نادات[1].

دۆركایم وه‌ك فه‌یله‌سووفێكی ئه‌خلاقی:

ئاشكرایه‌ كه‌ دۆركایم و شوێنكه‌وتووانی له‌ ڕوانگه‌یه‌كی ڕێژه‌یییه‌وه‌ له‌ جیهانی ئه‌خلاقییان ده‌ڕوانی، واقیعی كۆمه‌ڵایه‌تیشیان وه‌ك پرۆسه‌یه‌كی به‌رده‌وام ده‌بینی له‌ناو كات و شوێندا، به‌ڵام ئه‌م ته‌ماشاكردنه‌ ڕێژه‌گه‌رییەتییه‌‌،‌ ڕه‌گه‌زه‌كانی خۆ وێرانكردنی له‌ناو خۆیدا هه‌ڵگرتووه‌، به‌و پێیه‌ی ناتوانین ڕێساگه‌لێك بۆ جیهانێكی گۆڕاو دابڕێژین و تێیدا بیچه‌سپێنین، ‌چونكه‌ دابونه‌ریتگه‌لێك له‌ناو ده‌چن و نامێنن، دابونه‌ریتی دیكه‌ له‌دایك ده‌بن و جێگه‌یان ده‌گرنه‌وه‌، ئه‌م زۆربوونه‌ش له‌ دۆخی كۆمه‌ڵایه‌تی گۆڕاودا له‌ باریدایه‌ ته‌نگوچه‌ڵه‌مه‌ بخاته‌ به‌رده‌م ئاواكردنی “زانستی دابونه‌ریته‌ ئه‌خلاقییه‌كان”، به‌ جۆرێك نه‌‌توانێت یاسایه‌كی ئه‌خلاقی جێگیر دابڕێژێت، لێره‌وه‌ ئه‌و بناغه‌یه‌ی كه‌ زانستی ئه‌خلاقی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌سه‌ر ئاوا ده‌كرێت تووشی له‌رزین ده‌بێت، ئه‌وه‌ی كه‌ كۆمه‌ڵناسه‌كان ویستیان ڕێگای بۆ خۆش بكه‌ن تا ببێته‌ جێگره‌وه‌ی “ئه‌خلاقی فه‌لسه‌فی”[2].

دۆركایم هه‌ر له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ ئه‌وه‌ی‌ دووپات كردووەته‌وه‌ كه‌، ئه‌خلاق دروستكراوی تاكه‌كان نییه‌، به‌ڵكوو دروستكراوی كۆمه‌ڵگه‌یه‌، به‌ڵام له‌باره‌ی بیرۆكه‌ی سه‌ربه‌خۆییی ویستی ئه‌خلاقییه‌وه‌، سه‌ربه‌خۆیییەكی خودیانه‌‌، گرنگی و پێویستییه‌كه‌ی نیشان ده‌دات، ڕایده‌گه‌یه‌نێت كه‌ سه‌ربه‌خۆییی ویستی خود، وا ده‌كات تاك بتوانێت سیسته‌می كۆمه‌ڵگه‌ له‌ خودی خۆیدا بدۆزێته‌وه‌، له‌ ڕێگه‌ی په‌روه‌ده‌شه‌وه‌ ده‌ستڕاگه‌شتنی به‌م سیسته‌مه‌ ئه‌خلاقییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ فه‌راهه‌م ده‌بێت، ئه‌و له‌ په‌ڕه‌گرافێكی گرنگی كتێبی “په‌روه‌رده‌ی ئه‌خلاقی”دا ده‌ڵێت:

“ئێمه‌ له‌ سه‌ره‌تادا به ‌شێوه‌یه‌كی پاسیڤانه‌ ملكه‌چی ڕێسا ئه‌خلاقییه‌كان ده‌بین، كه‌ منداڵ له‌ ده‌ره‌وه‌ی خۆیه‌وه‌، له‌ ڕێگه‌ی په‌روه‌ده‌وه‌ وه‌ری ده‌گرێت و ده‌سه‌ڵاتی به‌سه‌ردا ده‌سه‌پێنێت، به‌ڵام ده‌توانین لێكۆڵینه‌وه‌ له‌باره‌ی سروشتی ئه‌خلاق و بارودۆخه‌ دوور و نزیكه‌كانی و هۆكاره‌كانی هه‌بوونی بكه‌ین، به‌ كورتی ده‌توانین بیكه‌ین به‌ بابه‌تی زانست. ئه‌گه‌ر گریمانه‌ی ئه‌وه‌مان كرد كه‌ ئه‌م زانسته‌ به‌ كۆتا گه‌شتووه‌ و ته‌واو بووه‌، ئه‌و ده‌بینه‌ گه‌وره‌ و خاوه‌نی جیهانی ئه‌خلاقی، ده‌بینین كه‌ چیتر ئه‌خلاق شتێك نییه‌ ده‌رەكی بێت بۆمان، بەڵکوو سیسته‌مێك له‌ بیرۆکەی ڕوون و جیاوازمان بۆ دەخاتە ڕوو و،‌ په‌ی به‌ هەموو پەیوەندییەکانیان بە یەکترییه‌وه ده‌به‌ین‌[3].

له‌و په‌ڕه‌گرافه‌ گرنگه‌ی دۆركایمدا ده‌بینین كه‌ له‌ مه‌به‌ستێكی مێتافیزیكی شاراوە هاتووه‌‌، كه‌ دۆركایم خۆی نایه‌وێت ددانی پێدا بنێت، ئه‌و له‌ وته‌ی “ئه‌گه‌ر گریمانه‌ی ئه‌وه‌مان كرد كه‌ ئه‌م زانسته‌ به‌ كۆتا گه‌شتووه‌ و ته‌واو بووه‌…”، دۆركایم وه‌ك فه‌یله‌سووفێكی گه‌شبین ده‌بینرێت، كاتێك پێشبینیی دروستبوونی كۆمه‌ڵناسیی ئه‌خلاق ده‌كات، ئه‌و به‌م وته‌‌ فه‌لسه‌فییه‌ی پرنسیپێكی مێژوویی له‌ پرنسیپه‌كانی فه‌لسه‌فه‌ی مێژوو هه‌ڵده‌گرێته‌وه‌، كاتێك به‌ڵێنیك ده‌دات، به‌ڵێنێكی پۆزه‌تیڤیستی، كه‌ ناوه‌ڕۆكه‌كه‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ مرۆڤ ناتوانێت بگات به‌ “سه‌ربه‌خۆییی ویستی خودی”، تا ئه‌وكاته‌ی كه‌ زانستی ئه‌خلاقی كۆمه‌ڵایه‌تی به‌ كۆتا نه‌گات، پێویستیشه‌ له‌سه‌رمان كه‌ چاوه‌ڕێ بكه‌ین هه‌تا ئه‌وكاته‌ی ئه‌م پێشبینییه‌ی دۆركایم دێته‌ دی و ئه‌م زانسته‌ بڵند‌ و ناوازه‌‌ داده‌مه‌زرێت.

گومانی تێدا نییه‌ كه‌ ئه‌م پێشبینییه‌ی دۆركایم، نامۆیه‌ به‌ گیانی هزری پۆزه‌تیڤیستی، چونكه‌ هیچ زانستێك له‌ زانسته‌كان ناكرێت به‌ كۆتا بگات، یانژی ته‌واو بێت، به ‌تایبه‌تیش كۆمه‌ڵناسیی ئه‌خلاق، كه‌ زانستێكی تا ئاستێك نوێیه‌ و ته‌واو دووره‌ له‌ گه‌شتن به‌ پێگه‌ی كۆتایی و به‌ كامڵ بوون، كۆمه‌ڵناسیش له ‌خۆیدا، زانستێكه‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌باره‌ی بارودۆخی كۆمه‌ڵگه‌كانه‌وه ده‌كات‌، زانستێكه‌ له‌ناو‌ كات و مێژوودا، هه‌ر بۆیه‌ ناگات به‌ كۆتایی پێش كۆتاییهاتنی كات و مێژوو، ناگات به‌ كامڵبوونیش پێش ئه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگه‌كان كۆتایی نه‌یه‌ن. ئیتر چۆن دۆركایم گریمانه‌ی ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ پرسی ئه‌خلاق ده‌بێته‌ پرسێكی چاره‌كراو؟ و به‌ڵێنی به‌كۆتاگه‌شتنی زانستی ئه‌خلاقی كۆمه‌ڵایه‌تی و كامڵبوونیمان پێ ده‌دات!!

چۆنیش دۆركایم ده‌ستبه‌رداری هزری مێتافیزیكی ئه‌خلاقی ده‌بێت، بۆ‌ وێنایه‌ك له‌ ویژدانی به‌كۆمه‌ڵی بوونه‌وه‌رێكی غه‌یبی كه‌ بوونه‌وه‌ری هه‌ره‌مه‌زنی كۆمه‌ڵایه‌تی‌؟! و ڕووپۆشێكی خوایانه‌ی پیرۆزیشی به‌سه‌ردا ده‌هێنێت؟! گومانی تێدا نییه‌ دۆركایم له‌ چوارچێوه‌ی فه‌یله‌سووف نه‌چووەته‌ ده‌ره‌وه‌، هه‌ر بۆیه‌ گۆرڤیچ ڕێبازه‌كه‌ی دۆركایمی له‌ناو ڕێبازه‌ فه‌لسه‌فییه‌كاندا داناوه‌، ئه‌و ڕێبازانه‌ی كه‌ لیڤی برێل په‌لاماری دان و به‌ ڕێبازه‌كانی “پاش ئه‌خلاقی ته‌قلیدی” ناوی هێناون، گۆرڤیچیش هیچ دوودڵ نه‌بووه‌ له‌وه‌ی كه‌ ڕێبازه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كه‌ی دۆركایم به ‌ڕێبازێكی ئه‌خلاقیی تیۆری ناودێر بكات، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ناوه‌ندگیره‌ له‌نێوان ڕێبازی كۆمه‌ڵایه‌تی و ڕێبازی مێتافیزیكیدا.

چونكه‌ دۆركایم به‌ ڕای گۆرڤیچ گریمانه‌ی ویژدانێكی وه‌همی به‌كۆمه‌ڵی كردووه‌ و تایبه‌تمه‌ندییه‌كی خوایانه‌ و پیرۆزی به‌سه‌ر جڤاكدا داوه[4]‌.

له‌نێوان دۆركایم و “كانت”دا:

دۆركایم زۆر جیاواز نه‌بووه‌ له‌ “كانت”ی فه‌یله‌سووفی ئه‌ڵمانی، به‌تایبه‌ت له‌ بیرۆكه‌كه‌یدا له‌باره‌ی ئه‌ركی ئه‌خلاقییه‌وه‌، كانت گریمانه‌ی سه‌رچاوه‌یه‌كی خوایانه‌ی كردووه‌ بۆ “ئه‌رك”ی ئه‌خلاقی، به‌و پێیه‌ی كه‌ ئایین تاكه‌ پاڵنه‌رێكه‌‌ بۆ بیركردنه‌وه‌كه‌ی له‌باره‌ی ئه‌خلاق و ئه‌ركه‌وه‌، دۆركایم هه‌ر كانته‌ و عه‌بای زانایه‌كی كۆمه‌ڵناسی له‌به‌ر كردووه‌.

به‌و پێیه‌ی دۆركایم له‌باره‌ی بیرۆكه‌ی ئه‌ركه‌وه‌، ڕه‌فتارێكی ڕه‌وشتی چێ كردووه‌ به‌ پشتبه‌ستن به‌ نموونه‌یه‌كی باڵا كه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌وه‌ هه‌ڵده‌قوڵێت، هه‌روه‌ك دۆركایم بۆ ئه‌ركی ئه‌خلاقی، سه‌رچاوه‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی مه‌زه‌نده‌ كردووه‌.

به‌و پێیه‌ی كه‌ “كۆمه‌ڵگه”‌‌ ده‌سه‌ڵاتداری ڕه‌های ڕه‌وشته‌، ئامانجێكی دووری هه‌ر ڕه‌فتارێكی ئايینييه‌‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ سه‌رچاوه‌ی ڕۆحی ئایینییه‌، كۆمه‌ڵگه‌ “خودی خوایه”‌ كاتێك ته‌جه‌لا ده‌كات یاخود له‌ناو كۆمه‌ڵدا به‌دی دێت.

بەم شێوەیە دۆرکایم درێژە بەو شتانە دەدات کە کانت سەبارەت بە ئەرک و بەها ئەخلاقییەکان په‌یڕه‌وی لێ كردووه‌، تەنیا ئەوە نەبێت کە کانت، لە بواری فەلسەفەدا، ڕووبەڕووی ئەو سەختییانە نەبووەتەوە کە دۆركایم لە بواری کۆمەڵناسیدا ڕووبەڕووی بووەتەوە.

“ئۆكتاف هامڵان” ئاماژه‌ی بۆ هه‌ڵه‌ی تێگه‌یشتنی سۆسیۆلۆجی بۆ ئه‌خلاق كردووه‌، كاتێك ڕووبه‌ڕووی پرسی “پابه‌ندبوونی ئه‌خلاقی” بووه‌وه‌، ئه‌خلاقی دۆركایمی وا له‌ پابه‌ندبوون ده‌ڕوانێت وه‌ك ئه‌وه‌ی به‌رئه‌نجامی فشاری كۆمه‌ڵایه‌تی یاخود ناچاركه‌رێكی ده‌ره‌كی بێت، به‌و پێیه‌ی كه ئه‌و‌ وا ده‌یبینێت كه‌ هه‌رشتێك “پابه‌ندكه‌ر” بێت، ئه‌وه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی مرۆڤه‌وه‌ دێت[5].

به‌ڵام هامڵان ڕای وابوو كه‌ زۆره‌ملێی كۆمه‌ڵایه‌تی خۆی له ‌خۆیدا پابه‌ندكه‌ر نییه‌، ئه‌و ڕێسایه‌ی كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ ده‌یسه‌پێنێت، ده‌شێت پووچ و ناپه‌سه‌ند بێت، یاخود تا ڕاده‌یه‌كی زۆر “ناماقوڵ” بێت و پاشانیش مرۆڤ ناكرێت پێیه‌وه‌ پابه‌ند بێت[6].

ئه‌گه‌ر دیارده‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌ جڤاكه‌وه‌ ده‌ربچێت و پشتی به‌ مه‌رجه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان به‌ستبێت، به‌ڵام كۆتوبه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی la contrainte sociale پابه‌ندكه‌رێكی ڕه‌وشتی نییه‌، به‌ڵكوو زۆره‌ملێیه‌ك یان ناچاركه‌رێكی ناڕه‌وای بێ پاساوه. به‌ پشتبه‌ستن به‌و ناڕه‌زایه‌تییه‌‌، هامڵان لاوازی و بێتواناییی ئەخلاقیی کۆمەڵایەتی پشتڕاست دەکاتەوە و ئاماژە بە ناتەواوی و كه‌موكورتی هه‌ڵوێستی کۆمەڵناسی لەباره‌ی شیكردنه‌وه‌ی “پابه‌ندبوونی ئەخلاقی” دەکات[7].

هێرشی فه‌یله‌سووفان بۆ سه‌ر بیرۆكه‌ی پابه‌ندبوونی كۆمه‌ڵایه‌تی:

لالاند ناڕه‌زایه‌تی ده‌ربڕی به‌رانبه‌ر به‌ بیرۆكه‌ی پابه‌ندبوونی كۆمه‌ڵایه‌تی و گوتی: “شتێكی بێمانایه‌، ئه‌و پابه‌ندبوونه‌ی كه‌ توانایه‌كی وای هه‌یه‌، وا له‌ مرۆڤ بكات سه‌ره‌ڕای ویستی خۆی شتێكی بوێت”[8].

“پارۆدی” فه‌یله‌سووفی ئه‌خلاقیش كه‌ سه‌ر به‌ ڕه‌وتی عەقڵانییەتی فۆڕمالیستییه‌،‌ ئه‌و ڕه‌وته‌ی كه‌ سه‌ر به‌ ئاراسته‌ی كانته‌ له‌ ئه‌خلاقدا[9]، له‌ كتێبه‌كه‌یدا به‌ ناوی “كێشه‌ی ئه‌خلاق و هزری هاوچه‌رخ” گوتی، كۆمه‌ڵناسی هه‌وڵی دا كه‌ ئه‌خلاق له‌خۆ بگرێت و بیكات به‌ زانستێكی مێژووییی پۆزه‌تیڤیستی بۆ دابونه‌ریته‌ ڕه‌وشتییه‌كان، به‌ڵام مێژوو به‌ته‌نیا ناتوانێت ڕاستیی ئه‌خلاق دابمه‌زرێنێت[10]. هه‌ر بۆیه‌ ئه‌خلاقی كۆمه‌ڵایه‌تی لای پارۆدی ئه‌خلاقێكی بێ”ئه‌رك” و بێ”پابه‌ندبوون”ه‌.

به‌و پێیه‌ی كه‌ ئه‌ركی ڕاسته‌قینه‌ به ‌ڕای ئه‌و، “ئه‌ركێكی خودی”ی بێگه‌رده‌، كه‌ خۆی هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ به‌سه‌ر مرۆڤی كارڕاست و ڕاستگۆدا ده‌سه‌پێنێت، ئه‌و مرۆڤه‌ی كه‌ هه‌موو مه‌رجه‌كانی ڕه‌وشت به‌دی ده‌هێنێت. هه‌ر بۆیه‌ “ئه‌ركی ڕه‌ها” ویستێكی خودییانه‌ی مرۆڤه‌ بۆ جێبه‌جێكردنی ئه‌ركه‌كه‌ی، پاشان ئه‌خلاق لای پارۆدی “زانست” نییه‌ به‌ڵكوو “میتۆد”ه[11]‌.

“هێنری بێرگسۆن”یش هێرشێكی توندی كرده‌ سه‌ر ئه‌خلاقی كۆمه‌ڵایه‌تی، به‌تایبه‌ت له‌ كتێبه‌كه‌یدا به‌ ناوی “هه‌ردوو سه‌رچاوه‌ی ئه‌خلاق و ئایین”، وای دانا كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی دۆركایمی كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی ئۆتۆماتیكی چه‌قبه‌ستووه‌ له‌ چه‌شنی كۆمه‌ڵگه‌ی هه‌نگه‌كان.

هه‌روه‌ك بێرگسۆن بڕوای وابوو كه‌ ئه‌خلاقی كۆمه‌ڵایه‌تی هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ سیسته‌مێك له‌ دابونه‌ریتی ڕه‌وشتی، كه‌ ڕۆڵه‌كه‌ی كورت بووەته‌وه‌ ته‌نیا له‌ پاراستنی كیانی كۆمه‌ڵگه‌دا. به‌ڵام ئه‌گه‌ر گۆشه‌نیگای كۆمه‌ڵایه‌تیمان بۆ ئه‌خلاق په‌سه‌ند كرد، چۆن ده‌توانین سه‌رهه‌ڵدان و ده‌ركه‌وتنی “پێغه‌مبه‌ر” و “قه‌دیس” و “پاڵه‌وان” شرۆڤه‌ بكه‌ین؟! له‌سه‌ر چ بنه‌مایه‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی “دانا” و “سه‌ركرده‌” و “فه‌یله‌سووف” په‌یدا ده‌بێت؟؟![12]

لێره‌وه‌یه‌ بێرگسۆن وا وه‌سفی ئه‌خلاق لای دۆركایم ده‌كات وه‌ك ئه‌وه‌ی ئه‌خلاقێكی ستاتیك(Static)ی داخراو بێت و جیاكارییه‌كی ته‌واوه‌تی ده‌كات له‌نێوان ئه‌وه‌ی “ستاتیكی”یه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی “دینامیكییه”‌ له‌ كایه‌ی ئه‌خلاقدا، وه‌ك چۆن له‌باره‌ی پابه‌ندبوونه‌وه‌ جیاكاری ده‌كات له‌نێوانی “به‌ناچاری-زه‌رووره‌ت” و “ئه‌رك”دا. هه‌روه‌ها وای بۆچوو كه‌ جه‌بریه‌تی ئه‌خلاقیی دۆركایم زۆر نزیكه‌ له‌ واتای به‌ناچاری-زه‌رووره‌ت به‌ مانا بایه‌لۆجییه‌كه‌ی له‌به‌ر ئه‌وه‌ی تا ئاستێكی زۆر نزیكه‌ له‌ بیرۆكه‌ی “پابه‌ندبوونی ئۆتۆماتیكی”یه‌وه‌ كه‌ به ‌شێوه‌یه‌كی جێگیری ڕێكخراو خۆی ده‌سه‌پێنێت، هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ی به‌ ته‌واوه‌تی له‌ پابه‌ندبوونی غه‌ریزه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تیدا هه‌یه‌، ئه‌و غه‌ریزه‌ی كه‌ هه‌نگ ناچار ده‌كات كاره‌كانی “له‌پێناوی شانه‌كه‌ی”دا بكات.

به‌ڵام ئه‌خلاقی ئه‌رك لای بێرگسۆن به‌ ته‌واوه‌تی دووره‌ له‌و تێگه‌یشتنه‌وه‌ بۆ “زه‌رووره‌تی ستاتیكی”، چونكه‌ ئه‌ركی بێرگسۆنی بابه‌تێكی مرۆییی په‌تییه‌، به‌ستراوه‌ به‌ بیرۆكه‌ی “ئازادی”یه‌وه‌، مرۆڤ هه‌ست به‌ ئه‌رك ناكات ئه‌گه‌ر ئازاد نه‌بێت.

“ئه‌خلاقی دینامیكی”ی كراوه‌ ئه‌و ئه‌خلاقی ئه‌ركه‌یه‌ كه‌ وه‌ڵامده‌ره‌وه‌ی خوده‌ به‌بێ زۆره‌ملێ یان ناچاری، چونكه‌ “مه‌یلێكی ئازاده‌” نه‌ك ملكه‌چی بۆ پێویستی ئه‌خلاقێكی داخراو، ئه‌ركی ئه‌خلاقی له‌ خۆیدا هه‌ڵگری بیرۆكه‌ی ئازادییه‌ و پێویستی به‌ فشاری كۆمه‌ڵ یاخود ناچاركردن و زۆره‌ملێ نییه[13]‌.

ئه‌خلاقی فشار و ئه‌خلاقی چاولێبڕین

هه‌ر بۆیه‌ بێرگسۆن ڕووبه‌ڕووی دۆركایم بوویه‌وه‌، چونكه‌ وا شیكردنه‌وه‌ی بۆ پابه‌ندبوون ده‌كرد وه‌ك ئه‌وه‌ی فشاری كۆمه‌ڵگه‌ بێت له‌سه‌ر تاك، لێره‌وه‌ ئه‌خلاق لای دۆركایم به‌پێی وته‌ی بێرگسۆن ئه‌خلاقی فشاره‌ به‌مه‌ش جیا ده‌بێته‌وه‌‌ له‌ ئه‌خلاقی به‌كێشكردن و چاولێبڕین[14].

ئەخلاقی فشار پێویستییەکە پەیوەندی بە دابونه‌ریتی ستاتیکی میکانیکییەوە هەیە، بەڵام ئەخلاقی چاولێبڕین تا زیاتر ئیلهام لە ئەخلاقی ڕۆحێکی کراوە وەربگرێت، باڵاده‌ستتر ده‌بێت[15]، ئه‌وه‌ی له‌ ئه‌خلاقی قه‌دیسدا به‌دی دێت و له‌ ئه‌خلاقی دانا و پاڵه‌وانه‌كاندا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت و له‌ لای پێغه‌مبه‌ره‌كان و سوفییه‌ گه‌وره‌كانیش ده‌گاته‌ لوتكه‌.

ئه‌خلاقی چاولێبڕین، ئه‌خلاقی ده‌روونی كراوه‌یه‌، كه‌ بانگه‌وازه‌[16]، بانگه‌وازی پاڵه‌وان و وه‌ڵامدانه‌وه‌ی تاكه‌ بۆ بانگه‌وازی مرۆڤایه‌تی، كه‌ نموونه‌ی باڵاییه‌ له‌ خۆشه‌ویستی و كه‌ماڵی ئه‌خلاقیدا. هه‌ر بۆیه‌ ئه‌خلاقی دینامیكی جووڵاو له‌سه‌ر شانی پیاوانی پاڵه‌وان و پێغه‌مبه‌ره‌كان چێ بووه‌. ئه‌وه‌ی كه‌ به‌ ته‌واوه‌تی جیاوازه‌ له‌ ئه‌خلاقی ستاتیكی داخراو، ئه‌خلاقی فشار و ناچاری، كه‌ له‌سه‌ر بنچینه‌ی له‌پشته‌وه‌ پاڵپێوه‌نان ده‌سه‌پێنێرێت.

له‌ كاتێكدا ئه‌خلاقی چاولێبڕین ده‌رچوونێكی ئازادانه‌یه‌ به‌ پاڵنه‌ری چاولێبڕین و به‌كێشكردن له‌ پێشه‌وه‌، بزووتنه‌وه‌یه‌كی پێشڤه‌چوونانه‌یه‌‌ كه‌ به‌ری لێ ناگیرێت و هه‌ڵگری هه‌ستكردنه‌ به شادی و جۆشوخرۆش، وه‌ك چۆن شادیی چاولێبڕینی بێرگسۆنی تەنیا لەو ڕۆحە کراوەوە دێت، کە بە جۆش و خرۆشەوە بەرەو “ئەوی تردۆستی” و “بێسنوور” دەڕژێت.

جیاوازیی بنچینه‌یی له‌نێوان ئه‌خلاقی فشاری كۆمه‌ڵایه‌تی و ئه‌خلاقی چاولێبڕینی مرۆیی، ئه‌و جیاوازییه‌یه‌ له‌نێوان دیاریكراو و دیارینه‌كراودا “سنووردار و بێسنوور”، هه‌روه‌ها له‌نێوان “جێگیر و بزواو” و له‌نێوان “به‌رژه‌وه‌ندخوازی و ئه‌وی ترپه‌روه‌ری”دا، هه‌روه‌ك جیاوازییه‌ له‌نێوان ده‌روونی داخراو و ده‌روونی كراوه‌دا، كه‌ جیاوازییه‌كه‌ له‌ڕووی جۆر و سروشته‌وه‌، نه‌ك ته‌نیا جیاوازی بێت له‌ ڕووی ئاست و نمره‌وه[17]‌‌.

به‌م شێوه‌یه‌ ئه‌خلاقی پابه‌ندبوونی دینامیكی كراوه،‌ سه‌ركه‌وت به‌سه‌ر ئه‌خلاقی پابه‌ندبوونی ستاتیكی داخراودا، پابه‌ندبوونی كراوه‌ به‌ كرداری چاولێبڕین و به‌كێشكردن و خۆشه‌ویستی هه‌ڵده‌ستێت و ئه‌خلاقی داخراویش پشت ده‌به‌ستێت به‌ فشار و زۆره‌ملێ و ناچاركردن، له‌ په‌ڕه‌گرافێكی گرنگدا بێرگسۆن ده‌ڵێت:

ده‌بینین كه‌ ستاتیكی په‌تی له‌ ئه‌خلاقدا  شتێكی “خوار عه‌قڵییه‌”، به‌ڵام دینامیكی په‌تی شتێكی سه‌رووی عه‌قڵییه‌، یه‌كێكیان له‌ ویستی سروشته‌وه‌ ده‌رده‌چێت و ئه‌وی تریشیان په‌یوه‌سته‌ به‌ بلیمه‌تیی مرۆڤه‌وه‌”[18].

لەو بڕگەیەوە جیاوازیی چه‌سپاوی ئەخلاقی کۆمەڵگا ڕوون دەبێتەوە، کە به‌رگێكی دەرەکییە، کە توێکڵی ڕووپۆشی کۆمەڵگه‌ پێک دەهێنێت، کە توێکڵی دابونه‌ریت و خووه‌كانه‌، هەر بۆیە بێرگسۆن بە ئەخلاقێکی ستاتیکی و ڕەق و پەیوەندیداری دەزانێت بەوەی كە خوار عه‌قڵییه‌.

به‌ڵام ئەخلاقی مرۆیی، بە توێکڵی دابونەریتەوە نەبەستراوەتەوە، بەڵکوو له‌وه‌وه‌ سەرچاوە دەگرێت كه‌ سەرووی عەقڵیيه‌ و لە بلیمه‌تیی مرۆیییه‌وه‌ ده‌رده‌چێت، به‌و پێیه‌ی بوونەوەرێک هەیە لە قووڵاییی ڕۆحی کراوەدا خەوتووە، کە لێیەوە ڕاستی ئەخلاقی سەر هەڵدەدات و لە هەریەکەماندا لایەنێکی عیرفانی گه‌شاوه‌ هەیە کە چاوەڕێی ئەوە دەکات یه‌كێك لەو خه‌و و بێئاگایه‌ی بەئاگای بێنێته‌وه‌[19].

لێره‌دا‌ بێرگسۆن ده‌پرسێت: “كێ ده‌یه‌وێت سوكرات له‌ناو ئه‌وانه‌دا هه‌ژمار بكات كه‌ ده‌روون داخراون؟[20]هه‌ر سوكرات بوو كه‌ عه‌قڵی یۆنانی به‌ئاگا هێنایه‌وه‌ و كاریگه‌ریی مه‌زنیشی هه‌بوو له‌ ئاینده‌ی هزری ئه‌خلاقیدا.

سوكرات ئه‌و ده‌روونه‌ كراوه‌یه‌ بوو، كه‌ ئه‌خلاقی ده‌روونه‌ داخراوه‌كان له‌ناویان برد، هه‌ر بۆیه‌ ده‌سه‌ڵاتی ئه‌خلاقی به‌كۆمه‌ڵ ده‌سه‌ڵاتێكی توندوتیژانه‌یه‌ و به‌رپرسێكی ڕاسته‌وخۆیه‌ له‌ له‌سێداره‌دانی سوكراتدا.

ئه‌خلاقی به‌كۆمه‌ڵ به‌ پابه‌ندبوونه‌كه‌ی ده‌یه‌وێت یه‌كانگیری و ستاندارده‌كانی بپارێزێت، ئه‌گه‌ر نه‌خۆش و نادروست و به‌سه‌رچووش بێت. به‌دوای ڕاستیدا ده‌گه‌ڕێت وه‌كچۆن له‌ بڕیاری به‌كۆمه‌ڵ و ڕای گشتیدا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت‌، هه‌ر بۆیه‌ ئازادیی تاك و ویسته‌كه‌ی ڕه‌ت ده‌كاته‌وه‌، چونكه‌ به‌ كۆیله‌یه‌كی ملكه‌چی پابه‌ندكه‌ره‌كانی كۆمه‌ڵی داده‌نێت.

لێره‌وه‌یه‌ فه‌لسه‌فه‌ بوونگه‌رایییه‌كان سه‌ریان هه‌ڵدا وه‌ك ته‌حه‌دایه‌كی بیرۆكه‌ی پابه‌ندبوونی به‌كۆمه‌ڵ، هه‌روه‌ها‌ بۆ ئه‌وه‌ی تاكایه‌تی خود و ئازادییه‌كه‌ی دووپات بكاته‌وه‌‌‌. بۆیه‌ ڕووبه‌ڕووی نه‌زعه‌ی ده‌سته‌جه‌معی وه‌ستایه‌وه‌ و پابه‌ندبوون و حه‌تمیبوونه‌كه‌یان‌ ڕه‌ت كرده‌وه‌. و یاخی بوو له‌ به‌های كۆمه‌ڵ و جه‌نگی دژ به‌ توێكڵی دابونه‌ریته‌كان ڕاگه‌یاند، بۆ ئه‌وه‌ی مرۆڤ بكارێت چاره‌نووسی خۆی به ‌شێوه‌یه‌كی باشتر له‌وه‌ی بڕیاری له‌سه‌ر دراوه‌ دیاری بكات، هه‌ر بۆیه‌ فه‌لسه‌فه‌ی بوونگه‌رایی ناڕه‌زایه‌تییه‌كی به‌رده‌وامی عه‌قڵ و خودی تاكانه‌ی مرۆیییه‌، دژ به‌ نغرۆبوون له‌ نه‌ریته‌ چه‌قبه‌ستووه‌كاندا.

پابه‌ندبوونی بوونگه‌رایی:

پابه‌ندبوونی ڕه‌وشتی له‌ لای فه‌یله‌سووفێكی وه‌ك “سۆرێن كیركیگارد” ئه‌ركێك نییه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی مرۆڤه‌وه بسه‌پێنرێت[21]‌، به‌ڵكوو ویستێكی به‌هێزه‌ له‌ناو خۆیه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی‌ گرتووه‌. هه‌ر بۆیه‌ ئه‌خلاقی بوونگه‌رایی گریمانه‌ی بیرۆكه‌ی ئازادی كرد، به‌و پێیه‌ی كه‌ ئازادی تاقه‌ گه‌واهیده‌ری به‌های مرۆڤ و بوونێتی.

پاشان لای كیركیگارد مرۆڤ له‌ بواره‌ ئه‌خلاقییه‌كه‌یدا ملكه‌چی “ده‌سه‌ڵاتێكی ده‌ركی” نابێت، ئه‌گه‌رنا ده‌بوو به‌ ئامرازێك به‌ده‌ستی ئه‌وانی تره‌وه‌، یاخود ده‌بوو به‌ بووكه‌شووشه‌یه‌ك كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ به‌ ئاره‌زووی خۆی هه‌ڵیده‌سووڕاند، هه‌ر بۆیه‌ مرۆڤی به‌ڕاستی ئه‌خلاقی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ خۆی به‌هاكان و ئازادییه‌كه‌ی هه‌ڵده‌بژێرێت.

ئه‌گه‌ر ئازادی بریتی بێت له‌ سه‌ربه‌خۆییی خود له‌هه‌ر ده‌سه‌ڵاتێكی ده‌ره‌كی، ئه‌وكاته‌ پێوسته‌ كه‌ خود نه‌ك كۆمه‌ڵگه‌، ببێت به‌ تاكه‌ سه‌رچاوه‌ی هه‌موو ده‌سه‌ڵاتێكی ئه‌خلاقی. بۆیه‌ كیركیگارد له‌ ده‌سته‌واژه‌یه‌كی‌ به‌ناڤوده‌نگدا ده‌ڵێت: “خۆت خودی خۆت هه‌ڵبژێره‌ پێش ئه‌وه‌ی ئه‌وانی تر بۆت هه‌ڵبژێرن”[22].

مرۆڤ له‌ كیانیدا ئازادییه‌، له‌ خودیشیدا هه‌ڵبژاردنێكی ئازاده‌، هه‌ر بۆیه‌ ئازادی گه‌وهه‌ری مرۆڤ و ئامانجه‌كه‌یه‌تی، مرۆڤ ئازادیی خۆی هه‌ڵنابژێرێت، به‌ڵكوو ئازادی به‌سه‌ریدا سه‌پاوه‌، به‌و واتایه‌ی كه‌ ئازادی شتێكی حه‌تمی سه‌پێنراوه‌ به‌سه‌ر مرۆڤدا، ئه‌و به‌ناچاری “ئازاد” و “هه‌ڵبژێردراوه‌”.

لێره‌وه‌یه‌ كه‌ ئازادی لای ژان پۆڵ سارته‌ر بنه‌مای تاقانه‌ی هه‌موو به‌هاكانه[23]‌.

به‌ پشتبه‌ستن به‌و تێگه‌یشتنه‌، به‌های ئه‌خلاقی، پێچه‌وانه‌ی ئه‌وه‌ی دۆركایم ده‌یخواست شتێك نییه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ و له‌ جیهانی كۆمه‌ڵگه‌وه‌ به‌سه‌رماندا دابه‌زێت، به‌ڵكوو به‌ها ئه‌خلاقییه‌كان په‌یوه‌ندیدارن به‌ بوونه‌ تاكانه‌ په‌تییه‌كه‌مانه‌وه‌، كه‌وایه‌ “به‌ها” ئه‌وه‌یه‌ كه‌ خواستراو و ویستراوه‌، به‌ ددانپێدانانی عه‌قڵ و پشتگیرییه‌كه‌ی، به‌و پێیه‌ی كه‌ به‌ها خودییه‌ نه‌ك ده‌ره‌كی، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی دنه‌ده‌ری كار و پاڵنه‌ری ڕه‌فتاره‌.

دۆركایم به ‌هه‌ڵەدا چوو له‌وه‌دا كه‌ پێی وابوو به‌ها له‌ خۆیدا بوونێكی به‌دیهاتووه‌، به‌ڵام به‌ها له‌ خۆیدا بوون نییه‌، به‌ڵكوو “مه‌رجه‌ بۆ بوون”‌، بوونی خود یاخود “من” سه‌رچاوه‌ی به‌هایه‌. له‌ ڕاستیدا دۆركایم له‌ده‌ره‌وه‌ به‌دوای به‌ها ڕه‌وشتییه‌كاندا گه‌ڕاوه‌، له‌ شوێنێكدا كه‌ بوونی نییه‌، چونكه به‌ها‌ له‌ناو خودی مرۆڤدا په‌نهانه‌.

هه‌ر بۆیه‌ ڕینییه‌ لوسن كه‌ له‌ ڕووی ئه‌خلاقییه‌وه‌ هه‌ڵگری هه‌ڵوێستێكی “بوونگه‌راییی ڕۆحی” بوو[24]، بڕوای وابوو كه‌ گۆشه‌نیگای كۆمه‌ڵایه‌تی بۆ ئه‌خلاق به‌ هه‌ڵه‌دا چووه‌ له‌وه‌دا كه‌ پێی وایه‌ كۆمه‌ڵگه‌ “به‌شێكه‌ له‌ سروشت”[25] و دیارده‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانیش وه‌ك دیارده‌ی سروشتی وان‌‌‌، ئه‌م “به‌ڵگه‌نه‌ویسته”‌ گه‌لێك گرفت ده‌ورووژێنێت، لوسن ده‌ڵێت گه‌ڕاندنه‌وه‌ی ئه‌خلاق بۆ مێتافیزیك زۆر چاره‌سه‌ریمان پێشكه‌ش ده‌كات، كه‌ په‌یوه‌ندیدارن به‌‌ پرسگه‌لی له‌ چه‌شنی پابه‌ندبوون و ئه‌رك و ویژدان، كه‌ هه‌موویان پرسگه‌لێكن كۆمه‌ڵناسی تێیدا تووشی گرفت  و ته‌نگوچه‌ڵه‌مه‌ ده‌بێت. هه‌روه‌ك مێتافیزیك له‌باره‌ی ئه‌خلاقه‌وه‌ ئازادیی ویست دووپات ده‌كاته‌وه‌، به‌بێ ئازادی، ئه‌خلاق به‌هاكه‌ی له‌ده‌ست ده‌دات، به‌بێ به‌هاش ئه‌خلاق ئه‌خلاقیبوونی له‌ده‌ست ده‌دات[26]. به‌های ڕه‌وشتی له‌ لای “لوسن” به‌های خوده‌ كاتێك ئه‌م خوده‌ ئازاده‌ و به‌ هه‌ڵبژاردنی ئازادانه‌ هه‌ڵده‌ستێت[27].

هه‌روه‌ك به‌ها له‌ هزر و ڕۆحه‌وه‌ نه‌بێت ده‌رناچێت، وه‌ك چۆن تیشك له‌و‌ سه‌رچاوه‌ و ناوه‌نده‌وه‌ دێت كه‌ ڕووناكی چێ ده‌كات. به‌و شێوه‌یه‌ “ڕینییه‌ لوسن”[28] ده‌بێته‌ هه‌ڵگری فه‌لسه‌فه‌یه‌كی ڕۆحی له‌ “فه‌لسه‌فه‌كانی به‌ها” و بڕوا به‌وه‌ ده‌هێنێت كه‌ ئه‌خلاق هه‌ر ده‌بێت له‌ “من” یاخود له‌ خوده‌وه‌ ده‌ربچێت، كه‌ به‌ دوای ڕوخساری ڕه‌هاوه‌‌یه‌ و ئاراسته‌ی خوایه‌، به‌ پێیه‌ی كه‌ خوای مه‌زن، به‌های ڕه‌هایه‌.

ئه‌گه‌ر “ڕینییه‌ لوسن” ئه‌خلاق و به‌ها ئه‌خلاقییه‌كانی گه‌ڕاندبێته‌وه‌ بۆ ڕیشه‌ فه‌لسه‌فییه‌كانیان، و بڕوای به‌ پێویستی پرسه‌ ئه‌خلاقییه‌كان به‌ مێتافیزیك هێنا بێت، ئه‌وا له‌نێوان زانایانی كۆمه‌ڵناسیشدا خه‌ڵكانێك هه‌ن ئه‌و پێویستییه‌ دووپات ده‌كه‌نه‌وه‌. هه‌روه‌ك “مۆریس گنزبرگ” ڕۆڵی ڕه‌خنه‌ییی فه‌لسه‌فه‌ی ئه‌خلاقی دووپات كرده‌وه[29]‌.

“گۆرڤێچ” ئاماژەی بە پێویستی قایلبوون به‌ ڕەوتەکانی ئەخلاقی تیۆری دەکرد بەبێ ئەوەی پێویست بە ڕەخنە و ناڕەزایەتیی بەرانبەریان بکات، وەک ئه‌وه‌ی لیڤی برێل کردی. ئه‌مه‌ش به‌ له‌به‌رچاوگرتنی فه‌لسه‌فه‌ی ئه‌خلاق و كاریگه‌رییه‌ دوولایه‌نییه‌كه‌ی له‌ناو زانستی دابونه‌ریته‌ ئه‌خلاقییه‌كاندا.

به‌و پێیه‌ی كه‌ ئێمه‌ ناتوانین له‌ مێژووی ئه‌خلاقدا لایه‌نگه‌لێكی گرنگ و گه‌ش كه‌ له‌ چوارچێوه‌ی میژووی ئه‌خلاقدا زاڵبوون بسڕینه‌وه‌، ئه‌و لایه‌نانه‌ی كه‌ له‌گه‌ڵ تیۆره‌كانی حه‌دسی ئيراده‌ییL’intuition volitive  و هه‌ستی، و حه‌دسی عیرفانی و عه‌قڵی سه‌ریان هه‌ڵدا، هه‌موو ئه‌وانه‌ش له‌گه‌ڵ فه‌لسه‌فه‌كانی دیكارت[30] و كانت و فیخته‌دا بڵاو بوونه‌وه‌.

هه‌روه‌ك چۆن ناتوانین فه‌لسه‌فه‌ی ئه‌خلاقی “پاسكاڵ” ڕه‌ت بكه‌ینه‌وه‌، ئه‌و فه‌لسه‌فه‌ گه‌شاوه‌ی كه‌ جیاكاری كرد له‌نێوان حه‌دسی عیرفانی و حه‌دسی عه‌قڵیدا و پێگه‌ی ئه‌خلاقیشی بڵند كرده‌وه‌ بۆ به‌رزترین پێگه‌، بۆ ئه‌وه‌ی پێمان بڵێت: “ئه‌خلاقی ڕاسته‌قینه‌ گاڵته‌ی به‌ ئه‌خلاق دێت”[31].

پاسکال پێی وابوو کە پێدراوه‌ ئەخلاقییەکان لە عەقڵەوە نایەن، بەڵکوو هەموویان لە حه‌دسی ئایینی دڵەوە دێن، کە سەرچاوەی هەموو حه‌دسه‌ ئەخلاقییه‌كانه‌. به‌م شێوه‌یه‌ پاسكاڵ جیاكاری ده‌كات له‌نێوان حه‌دسی عه‌قڵی و حه‌دسی دڵ و له‌ ده‌سته‌واژه‌یه‌كی به‌ناوبانگدا ده‌ڵێت: “دڵ هۆكارگه‌لێكی خۆی هه‌یه‌ كه‌ عه‌قڵ ناتوانێت په‌ی پێ ببات”[32].

له‌باره‌ی چێكردنی زانستی دابونه‌ریته ‌ڕه‌وشتییه‌كانه‌وه‌‌، گۆرڤێچ ناڕه‌زایه‌تیی به‌رانبه‌ر لیڤی برێل ده‌ربڕی و پێی وابوو ئه‌و هاوته‌ریبییه‌ی كه‌ ئه‌و له‌نێوان ڕاستییه‌ ئه‌خلاقییه‌كان و ڕاستییه‌ فیزیكییه‌كاندا دایناوه‌ وه‌ك مه‌رجێكی پێویست بۆ سه‌رهه‌ڵدانی زانستی دابونه‌ریته‌ ڕه‌وشتییه‌كان‌، به‌م واتایه‌ بووه‌ به‌ شتێكی په‌سه‌ندنه‌كراو[33].

لەسەر ئەم بنەمایە “دڵنیاییی زانستی” کە پەیوەندیداره‌ بە سروشتی دیاردە ئەخلاقییەکانەوە لە ڕوانگەی میتۆدۆلۆژییەوە بووه‌ته‌ شتێكی گومان لێكراو، بەو پێیەی تەواو جیاوازە لەو دڵنیایییەی بینه‌ر کە لە زانستە سروشتی و کیمیایییەکاندا ده‌بینرێت‌.

پێویسته‌ ئه‌وه‌ش له‌یاد نه‌كه‌ین كه‌ ئه‌و ئه‌خلاقه‌ زانستییه‌ی كه‌ “لیڤی برێل” و “ئه‌لبێر باییه‌” ده‌یانه‌وێت، مرۆڤ داده‌به‌زێنێته‌ پێگه‌ و ئاستی “شت”ه‌وه‌، به ‌ته‌واوه‌تی لایه‌نه‌ مرۆیییه‌كه‌ی له‌ناو ده‌بات. ئه‌و “بابه‌تیبوونه‌ په‌تییه‌”ش كه‌ ئه‌لبێر باییه‌ ده‌یویست دۆخێكی مه‌حاڵه‌ كه‌ ناتوانرێت پێی بگه‌ین، ڕاستی ته‌نیا له‌ناو بابه‌تدا نییه‌ و هه‌روه‌ك چۆن له‌ كاتی لێكۆڵینه‌وه‌دا له‌ پرسه‌ سه‌خته‌كان ناتوانین “خود” بسڕینه‌وه‌ یاخود واز له‌ فاكته‌ری ده‌روونی بێنین، له‌كاتی لێكۆڵنه‌وه‌ماندا له‌باره‌ی پرسه‌ سه‌خت و گرانه‌كاندا، به‌تایبه‌ت ئه‌وانه‌ی په‌یوه‌ندیدارن به‌ ئه‌خلاقه‌وه‌.. له‌ژێر ڕۆشناییی ئه‌و ناڕه‌زایه‌تییانه‌دا ڕوانگه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی بۆ ئه‌خلاقی پۆزه‌تیڤیزم له‌ناوده‌چێت و پوچه‌ڵ ده‌بێته‌وە[34]‌.

٭٭

ئه‌گه‌ر بچین به‌ڕه‌و گفتوگۆكردن و هه‌ڵسه‌نگاندنی ڕوانگه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌باره‌ی “ئایین”ه‌وه‌، ده‌بینین كۆمه‌ڵناسیی دۆركایمی له‌ شیكردنه‌وه‌یدا بۆ بیرۆكه‌ی خوایه‌تی تووشی كۆسپ و ته‌نگوچه‌ڵه‌مه‌ ده‌بێت، له‌ تیگه‌شتنیدا له‌باره‌ی سروشتی ئایین و بیركردنه‌وه‌ی ئایینییه‌كانه‌وه‌ تووشی سه‌رلێشێوان و شپرزه‌یی ده‌بێت. ئایین دیارده‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی نییه‌ كه‌ له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی كۆمه‌ڵ و ڕێوڕه‌سمه‌ ئایینییه‌كانه‌وه‌ بتوانین ده‌ريبێنین، به‌ڵكوو ئایین په‌یوه‌ندی هه‌یه‌ به‌ سه‌رچاوه‌كانییه‌وه‌ له‌ “دڵ” و “ویژدان”دا، كه‌ له‌‌ ئاماده‌بوون و حزوور له‌گه‌ڵ خوادا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت، له‌ ڕێگه‌ی “ڕاستگۆییی نیه‌ت” له‌ ئاراسته‌دا، به‌ په‌رستن و “كه‌بار-مناجات”، به‌دوور له‌ هه‌موو سروت یان ڕێوڕه‌سمه‌كان.

نوێژ كۆی كرداره‌كانی ئه‌ندامه‌كانی جه‌سته‌ نییه‌، كه‌ له‌ بزاوت و وه‌ستانه ‌ڕواڵه‌تییه‌كاندا ده‌یبینین، به‌ڵكوو “هه‌ڵوێست”ه‌ له‌نێوان به‌نده‌ و خواكه‌یدا، هه‌ڵوێستێكه‌ كه‌ تژییه‌ له‌ هه‌ستی ئایینی قوڵپه‌كردوو، ئه‌وه‌ش هه‌ڵوێستێكی عیرفانییانه‌ی په‌تییه‌، كه‌ سه‌رڕێژه‌ له‌ شكۆمه‌ندی و خۆشه‌ویستی و نغرۆبوونه‌ له‌ ترس و سامدا، ئه‌وانه‌ هه‌مووشی هه‌ستگه‌لێكن كه‌ له‌ قوڵاییی خوده‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرن.

به‌ ده‌ربڕینی ڕینییه‌ لوسن، هه‌ستی ئایینی ئه‌و هێزه‌ ڕۆحییه‌ ناوه‌كییه‌یه‌ كه‌ مرۆڤ بڵند ده‌كاته‌وه و‌ له‌ جیهانی ماددییه‌وه‌ به‌رزی ده‌كاته‌وه‌ به‌ره‌و جیهانی ڕۆح[35]، به‌ ئامانجی په‌تیبوونه‌وه‌ی ته‌واوه‌تی و خۆشه‌ویستیی گشتگیر.

هه‌ر له‌و كاته‌دا “شكۆمه‌ند” بۆ دڵی مرۆڤ خۆی ئاشكرا ده‌كات و له‌ ئه‌زموونێكی ڕۆحی په‌تیدا خوویا ده‌بێت، لێره‌وه‌ خوایه‌تی ده‌بێته‌ بیرۆكه‌یه‌كی خودییانه‌ی په‌تی، به‌ ته‌ماشاكردنی خوا وه‌ك بابه‌تی په‌رستن و خۆشه‌ویستی، به‌بێ فه‌رامۆشی یاخود په‌رده‌، لێ ده‌پاڕێینه‌وه‌، له‌و نزیك ده‌بینه‌وه ‌و به‌ره‌و ئه‌و ده‌چێن و هه‌ر پشت به‌و ده‌به‌ستین.

له‌ ڕاستیدا ئايين دیارده‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی نییه‌، به‌ڵكوو هه‌ڵوێستێكی عیرفانی په‌تییه‌ لەنێو‌ ده‌سته‌كانی خوادا، به‌بێ سڵكردنه‌وه‌ له‌ ڕێوڕه‌سمه‌كانی كۆمه‌ڵ یاخود سروته‌ باوه‌كان. ئایین سەرچاوەی هه‌سته‌كانه‌ كه‌ لە ویژداندا گرد ده‌بێته‌وه‌‌ و تێكه‌ڵه‌یه‌كه‌ له‌ ماناكان، ده‌كه‌وێته‌ دڵه‌وه‌، ئه‌ویش ئه‌زموونێكی سۆفییانه‌یه‌ كاتێك ده‌كه‌وێته‌ حاڵه‌وه‌، “حاڵ”یش به‌ زمانی  “ئه‌لقوشه‌یری” ئه‌وه‌یه‌ كه‌ دڵ داده‌گرێت، به‌بێ مه‌به‌ست و به‌بێ هاوردن و به‌ده‌ستهێنان[36]، واته‌ ئێمه‌‌ له‌ كه‌سانی تره‌وه‌ وه‌ری ناگرین.

چونكه‌ هه‌ستی ئایینی هه‌ستێكی خودییانه‌ی په‌تییه‌، واقیعی كۆمه‌ڵایه‌تی تێده‌په‌ڕێنێت بۆ ئه‌وه‌ی ئاماده‌ییی خوایی‌ به‌ده‌ست بهێنێت. خوا به‌ مرۆڤی تاكه‌وه‌ نه‌بێت په‌یوه‌ست نابێت، ئاشكرا نابێت مه‌گه‌ر له‌ “گۆشه‌گیرییه‌كی مێتافیزیكی” یانژی له‌ “خه‌ڵوه‌تێكی ڕۆحی” دوور له‌ كۆمه‌ڵگه‌ نه‌بێت، له‌وێدا كه‌ مرۆڤی تاك هه‌ست به‌ ئاماده‌بوونی خوایی ده‌كات.

هه‌ست و بڕوای ئایینی:

كه‌واته‌ هه‌ستی ئایینی پێویستی به‌ هه‌سته‌كانی كۆمه‌ڵ نییه‌ و پشتیشی پێ نه‌به‌ستووه،‌ وه‌ك دۆركایم به‌ هه‌ڵه‌ پێی وابوو. ئایین بڕوایه‌كی تاكه‌كه‌سییانه‌ی په‌تییه‌ به‌ ئاماده‌ییی خوا و په‌یوه‌ندییەكه‌ی و هه‌میشه‌یبوونه‌كه‌ی، مرۆڤ به‌ زمانێك دوواندن و ئاخاوتنی له‌ ته‌كدا ده‌كات كه‌ كۆمه‌ڵ ڕه‌نگه‌ لێی تێ نه‌گات، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی زمانی ئاماژه‌ و هێمایه‌‌، كه‌ ئه‌ویش زمانی هه‌سته‌كانه‌، كه‌ پێویستی به‌ “بێده‌نگییه‌كی پاراو” هه‌یه‌، كه‌ له‌ ڕه‌وانبێژیی زمان بڵندتره‌ كه‌ “زمانی كۆمه‌ڵگه‌”یه‌.

كیركیگارد ده‌ڵێت: “خه‌ڵكی قسه‌مان فێر ده‌كه‌ن، به‌ڵام خوا بێده‌نگی”

له‌ ده‌سته‌واژه‌یه‌كی به‌ناوبانگدا كیركیگارد ده‌ڵێت: خه‌ڵكی قسه‌مان فێر ده‌كه‌ن، به‌ڵام خوا بێده‌نگی”[37]. هه‌ستی ئایینیش هه‌ستێكی زگماكییه‌‌، كۆنه‌ به‌ بارته‌قای كۆنی مرۆڤ، ڕاستییه‌كه‌ كه‌ مرۆڤی سه‌ره‌تایی و شارستانیش په‌ی پێ ده‌به‌ن، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئایین گه‌وهه‌رێكی خودیی په‌نهانه‌ له‌ناو‌ پرۆتۆپلازمای مرۆڤدا، ئيدی ئاستی سه‌ره‌تاییبوونه‌كه‌ی یاخود شارستانیبوونه‌كه‌ی هه‌رچه‌ندێك بێت. ئێمه‌ كۆمه‌ڵگه‌گه‌لێك ده‌بینین كه‌ بێبه‌شن له‌ زانست یان هونه‌ر یان فه‌لسه‌فه‌، به‌ڵام هه‌رگیز كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك ناناسین به‌بێ ئایین.

به‌ڵام “ئافات”ی دۆركایم ئه‌وه‌ بوو كه‌ جیاوازی نه‌كرد له‌نێوان ئه‌وه‌ی ئایینییه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌، هێڵێكی جیاكه‌ره‌وه‌شی دانه‌نا له‌نێوان ڕه‌گه‌زی تاكی و ڕه‌گه‌زی كۆمه‌ڵی له‌ ئاییندا، ئێمه‌ ده‌بینین كه‌ هه‌ستی ئایینی به‌ ناچاری هه‌ستێكی خودیی جه‌وهه‌رییه‌ـ پێش ئه‌وه‌ی هه‌ستێكی به‌كۆمه‌ڵ بێت.[38]

زۆر به‌داخه‌وه‌ وه‌ك ڕۆجییه‌ باستید ده‌ڵێت دۆركایم و لایه‌نگرانی له‌ زانایانی بڵاوكراوه‌ی ساڵانه‌ی كۆمه‌ڵناسی، ئه‌و لایه‌نه‌ خودیيه‌ ناوازانه‌ی ئایینیان فه‌رامۆش كردبوو، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هه‌ر له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ ده‌یانویست دیارده‌ی تاكێتی (تاكه‌كه‌سی) ڕه‌ت بكه‌نه‌وه‌.

ئه‌گه‌ر ئایین لای دۆركایم به‌هۆی جه‌برییەت و گشتگیریبوونه‌كه‌ی دیارده‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی بێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ش كه‌ به‌مانای وشه‌ ئایینێك نییه‌ داهێنراوی تاكانه‌ بێت‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ باستیددا ئه‌وه‌ دووپات ده‌كه‌ینه‌وه‌ كه‌‌ دۆركایم به ‌ته‌واوه‌تی ئه‌وه‌ی ئایینییه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ تێكه‌ڵی كردووه[39]‌.

ڕه‌گه‌زی ئایینی له ‌سه‌ره‌تادا به ‌ته‌واوه‌تی بێگه‌رد بووه‌، هه‌روه‌ك “ئه‌ندرۆ لانگ” ده‌یڵێت، پاشان ڕه‌گه‌زی كۆمه‌ڵایه‌تیی ئه‌فسانه‌یی هات، بۆ ئه‌وه‌ی سروت و ڕێوڕه‌سمه‌كان له‌ ڕووكاری ده‌ره‌وه‌یه‌وه‌ بیپێچێت، ڕووپۆشه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كه‌ی زاڵ بوو به‌سه‌ر لایه‌نه‌ بێگه‌رده‌كه‌یدا، توێكڵه‌ ده‌ره‌كییه‌كه‌ی ئایین، توێكڵی سروت و ڕێوڕه‌سمه‌كان، زاڵ بوو به‌سه‌ر ئه‌و سۆزه‌ ئایینییه‌ یه‌كه‌مینه‌دا[40].

هه‌ر بۆیه‌ “مارتن لۆسه‌ر” شۆڕشی كرد به‌سه‌ر ئه‌و توێكڵه‌ی كه‌ بێگه‌ردییه‌كه‌ی ئایینی شاردبووه‌وه‌ و به‌ره‌نگاری سروت و ڕێوڕه‌سمه‌ كاسۆلیكییه‌كان بوویه‌وه[41]‌، مه‌زهه‌بی پرۆتستانتی دامه‌زراند كه‌ زۆر له‌ به‌ها و نرخی سروته‌كانی كه‌م ده‌كرده‌وه‌ و زاڵێتی و ده‌سه‌ڵاتی ڕووكاره‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كه‌ی ئایینی كاڵ كرده‌وه‌.

به‌و پێیه‌ی كه‌ ئه‌و ڕووكاره‌ ده‌ره‌كییه‌ی ڕووپۆشی ده‌ره‌وه‌ی ئایینی كردووه‌، ئایین دیاری ده‌كات و ده‌یشارێته‌وه‌، هه‌ربۆیه‌‌ ئایین وه‌ك سروت و ڕێوڕه‌سمه‌كان، هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ “ئایینێكی ستاتیكی” به‌پێی ده‌ربڕینی “بێرگسۆن”، ئه‌وه‌ش “ئایینێكی بازنه‌ییی داخراوه‌”، چونكه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ لایه‌نه‌ شكڵییه‌كانی و به‌ ڕووكاره‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ دووباره‌بووه‌وه‌كانییه‌وه‌‌.

به‌ پێچه‌وانه‌ی دۆخی ئایینی دینامیكی كراوه‌وه‌، كه‌ له‌و لایه‌نه‌ گه‌وهه‌رییه‌ ڕه‌سه‌نه‌ی مرۆڤه‌وه‌ ده‌رده‌چێت، مرۆڤ هه‌ر به‌ زگماكی بڕواداره‌‌، له‌ هه‌ریه‌كه‌ماندا “كه‌سایه‌تییه‌كی عیرفانییانه‌ی خه‌وتوو” هه‌یه[42]‌.

به‌و پێیه‌ی ئایین په‌یوه‌سته‌ به‌ سه‌رچاوه‌كانییه‌وه‌ له‌ دڵدا، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی مه‌یلێكی زگماكی په‌تییه‌، به‌ ئازارچه‌شتنی خۆگۆشه‌گیركردن به‌رده‌وامی ده‌بێت و ده‌شێت به‌ تێكۆشانی خه‌ڵوه‌تیی ڕۆحی‌ به‌رهه‌مدار بێت، “دیسۆ-Dussaud” جه‌ختی له‌سه‌ر به‌های ڕامان “تأمل”ی ئایینی وبه‌ده‌ستهێنانی كرده‌وه‌ له‌ گۆشه‌گیریدا، كاتێك مرۆڤ ده‌گاته‌ حاڵی به‌كێشكردن و جه‌زب “الانجذاب-L’Extase”[43]، خواش خۆی بۆ تاک دەردەخات نەک بۆ کۆمەڵگا.

ئایینی ته‌وته‌می له‌ ته‌رازووی ڕه‌خنه‌دا:

ئێمه‌ش به‌ نۆره‌ی خۆمان له‌ دۆركایم ده‌پرسین بۆچی ددان نانێت به‌وه‌دا كه‌ سۆزی ئایینی به‌ ته‌واوه‌تی تاكانه‌یه‌، له‌ كاتێكدا به‌ركه‌وته‌یه‌كی هاوبه‌شه‌ له‌نێوان هه‌موو مرۆڤه‌كاندا.

دۆركایم باسی له‌ -وێنه‌ به‌رایییه‌كانی شێوه‌ی ئایینی- كردووه‌، كه‌ ئه‌ویش ئایینی ته‌وته‌مییه‌، له ‌كاتێكدا ده‌بینین كه‌ “شمێت-Schmidt“ له‌ كتێبه‌ به‌ناڤوده‌نگه‌كه‌یدا به‌ ناوی “ڕیشه‌ی ئایین و سه‌رهه‌ڵدانه‌كه‌ی” به‌شێكی ته‌واوی له‌باره‌ی ته‌وته‌میزمه‌وه‌‌ نووسیووه.‌ شمێت پێی وابوو كه‌ ته‌وته‌میزم دیارده‌یه‌كی ئاڵۆزه‌، ئه‌گه‌ر وه‌ك دیارده‌یه‌كی ئایینی لێی بڕوانین. بۆ یه‌كه‌مجار “J.F. M’Lennan” كه زاراوه‌ی “exogamy”‌  داهێنا، له‌ وتاره‌ به‌ناوبانگه‌كه‌یدا به ‌ناوی “له‌باره‌ی په‌رستنی ئاژه‌ڵ و ڕووه‌ك”ه‌وه‌ باسی له‌ ته‌وته‌میزم كرد وه‌ك بڕوایه‌كی ئایینی و په‌یوه‌ستی كرد به بیرۆكه‌ی‌ ئایینه‌وه[44]‌.

پاشان وشه‌ی ته‌وته‌میزم له‌ لێكۆڵینه‌وه‌كانی هه‌ریه‌ك له‌ “Lubbock“، “تایلۆر “Tylor” و سپێنسه‌ردا بڵاو بوویه‌وه‌، به‌ڵام هه‌موو ئه‌وانه –به ‌ڕای شمێت-‌ نه‌یانتوانی بگه‌ن به‌ تێگه‌یشتنێكی ورد له‌باره‌ی دیارده‌ی‌ ئاڵۆزه‌ی ته‌وته‌مییه‌ته‌وه‌. ئه‌و دیارده‌یه‌ی كه‌ تا ئه‌مڕۆ گیرۆده‌ین به‌ده‌ست تێگه‌یشتنی ڕوون له‌باره‌یه‌وه‌ و ناتوانین قوڵایییه‌كانی ئاشكرا بكه‌ین، به‌تایبه‌ت له‌ پرسی په‌یوه‌ندیی نێوان ته‌وته‌میزم به‌ ئایینه‌وه‌.

فره‌یزه‌ر له‌ ساڵی ١٨٨٧دا كتێبێكی بچووكی له‌باری “ته‌وته‌میزم”ه‌وه‌‌ نووسی، پاشان كتێبێكی تری له‌باره‌ی بنه‌چه‌ی ته‌وته‌میزمه‌وه‌‌ نووسی، له‌و كتێبانه‌دا فره‌یزه‌ر قه‌باره‌یه‌كی بێشووماری له‌ زانیاری و ورده‌كاریی به‌شه‌كی له‌باره‌ی ئه‌م دیارده‌یه‌وه‌ كۆ كرده‌وه‌، ئه‌و به‌و هه‌موو زانیارییانه‌وه‌ ویستی بگات به‌ ده‌رئه‌نجامێك له‌ باره‌یه‌وه‌، تا ده‌ستی ڕابگات به‌ مه‌عریفه‌یه‌ك له‌باره‌ی “ڕیشه‌ی ته‌وته‌میزم”ه‌وه‌.

فره‌یزه‌ر بۆ شیكردنه‌وه‌ی سه‌رچاوه‌ی دیارده‌ی ته‌وته‌میزم سێ گریمانه‌ی دانا، فره‌یزه‌ر به‌ درێژاییی ئه‌و ژیانه‌ زانستییه‌ی كه‌ پێیدا تێپه‌ڕیوه‌ وشه‌گه‌لێكی گریمانه‌ كردووه‌ كه‌ زیاده‌یه‌كی باشی خستۆته‌ سه‌ر بابه‌تی ته‌وته‌میزم، به‌ ئامانجی شیكردنه‌وه‌ و ئاشكراكردنی په‌یوه‌ندیی نێوان ئایین و ته‌وته‌میزم.

فره‌یزه‌ر له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ سه‌ره‌تایییه‌كانیدا دووپاتی ئه‌وه‌ی كرده‌وه‌ كه‌ دیارده‌ی ته‌وته‌میزم دیارده‌یه‌یه‌كی “نیوه‌ ئایینییه‌” هه‌روه‌ك چۆن دیارده‌یه‌كی “نیوه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌”، بۆیه‌ ده‌ستی كرد به‌ شیكردنه‌وه‌ی شێوه‌ ئایینی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی. به‌ڵام دووباره‌ گه‌ڕایه‌وه‌ و باسی له‌ په‌یوه‌ندیی نێوان ته‌وته‌میزم و ڕیشه‌ جادوودگه‌رییه‌كانی كرده‌وه‌، له ‌كۆتاییی ژیانی زانستیشیدا، جادووگه‌ری وه‌ك “قۆناغێكی به‌رایی” دانا كه‌ پێش ئایین كه‌وتووه‌[45].

شمێت بڕوای وابوو كه‌ فره‌یزه‌ر خۆی وه‌ك لایه‌نگری تیۆری جادووگه‌ری داناوه‌، كاتێك ئه‌وه‌ی دووپات كردووەته‌وه‌ كه‌ ته‌وته‌میزمی په‌تی هیچ شتێك نایبه‌ستێت به‌ ئایینه‌وه‌، ته‌وته‌م بابه‌تی په‌رستن یان نوێژ نه‌بووه[46]‌، لێره‌دایه‌ كه‌ شمێت له‌گه‌ڵ فره‌یزه‌ردا هاوڕایه‌ له‌وه‌دا كه‌ ته‌وته‌میزم دیارده‌یه‌كی نائایینییه‌، به‌ڵام له‌ پرسی به‌راییبوونی جادووگه‌ری له‌ ئایین، ڕایه‌كی جیاوازتری هه‌یه‌[47]‌.

له‌م خاڵه‌دا باستید هاوڕایه‌ له‌گه‌ڵ شمێت و ڕه‌خنه‌ی دۆركایم ده‌كات، له‌وه‌دا كه‌ ته‌وته‌می وه‌ك خوا ده‌بینی، ته‌وته‌میزمیشی وه‌ك ئایینێك ده‌بینی كه‌ كۆمه‌ڵگه ده‌كات به‌ خوا.

به‌ڵام ته‌وته‌م هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ی باستید ده‌یڵێت، هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ بابه‌تێكی ڕێزگرتنی خێزانی له‌ شێوه‌ی ڕێزگرتنی كوڕ له‌ باوكی[48]، بۆیه‌‌‌‌ پایه‌ی ئایینیی ته‌وته‌میزم ده‌ڕووخێت، و دیارده‌ی ته‌وته‌میزم ئه‌وه‌نده‌ی په‌یوه‌ندی به‌ سیسته‌می خێزانی یان خێڵه‌كییه‌وه هه‌یه‌، ئه‌وه‌نده‌ی  په‌یوه‌ندی به‌ سیسته‌می ئایینییه‌وه‌‌‌ نییه‌.

ته‌وته‌میزم په‌یوه‌ندییه‌كی به‌هێزی هه‌بووه‌ به‌ سیسته‌می خێڵ و یه‌كێتی و هۆزه‌وه‌‌، كه‌ ئه‌وانه‌ش سیسته‌مگه‌لێكی كۆمه‌ڵایه‌تیی په‌تیین هیچ په‌یوه‌ندییه‌كیان به‌ ئایینه‌وه‌ نییه‌، به‌م شێوه‌یه‌ ده‌توانین ڕه‌گه‌زی ئایینی له‌ ته‌وته‌میزمدا بسڕینه‌وه‌، چونكه‌ به‌ڵگه‌كان ده‌یسه‌ڵمێنن كه‌ ته‌وته‌میزم “نائایینییه‌” و هیچ په‌یوه‌ندییه‌ك له ‌نێوانیاندا نییه‌، به‌و پێیه‌ی كه‌ ته‌وته‌میزم په‌یوه‌ندیداره‌ به‌ بونیادی خێزانی و سیسته‌می هۆزایه‌تییه‌وه‌‌، به‌بێ ئه‌وه‌ی هیچ په‌یوه‌ستییه‌كی دڵنیا هه‌بێت له‌نێوان ئه‌و و سیسته‌می ئایینیدا[49].

له‌سه‌ر ئه‌م بناغه‌یه‌ شمێت گومانه‌كانی له‌باره‌ی ڕیشه‌ی ئایینی دیارده‌ی ته‌وته‌میزمه‌وه‌ ورووژاند و به‌ره‌نگاریی دۆركایم بووه‌وه‌ له‌وه‌دا كه‌ له‌ لێكۆڵینه‌وه‌كه‌یدا له‌باره‌ی ته‌وته‌میزم‌ ته‌نیا یه‌ك شێوازی ته‌وته‌می وه‌رگرتووه‌، هه‌روه‌ها لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی به‌راوردكاری گشتگیری له‌باره‌ی هه‌موو شێوازه‌‌كانی ته‌وته‌میزم له‌ جیهانی كۆمه‌ڵایه‌تیدا پێشكه‌ش نه‌كردووه‌، ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی كه‌ “میتۆدی به‌راوردكاری” به‌ردی بناغه‌ی زانستی كۆمه‌ڵناسی و ئه‌نسرۆپۆلۆجیای كۆمه‌ڵایه‌تییه‌، ئه‌ی بۆچی دۆركایم ته‌نیا لێكۆڵینه‌وه‌ی له‌باره‌ی ته‌وته‌میزمی ئوسترالیایی كردووه؟؟!

ئه‌گه‌ر دۆركایم وای داناوه‌ كه‌ هۆز ئوسترالیایییه‌كانی ناوه‌ڕاست دێرینترین ڕه‌گه‌زه‌ مرۆیییه‌كانن، به‌ڵام مێژووی ڕه‌گه‌زه‌كان ئه‌وه‌ی سه‌لماندووه‌ كه‌ شێوه‌ی تری ڕه‌گه‌زی مرۆیی هه‌ن كه‌ هی پێش هۆزه‌ ئوسترالیایییه‌كانی ناوه‌ڕاست و به‌تایبه‌ت “ئه‌رۆ‌نتا”ن[50]، ئه‌وه‌ی دۆركایم لێكۆڵینه‌وه‌ چڕوپڕه‌كه‌ی له‌باره‌وه‌ كردوون كۆنترین كۆمه‌ڵه‌ی مرۆیی نین، به‌ڵكوو به‌رجه‌سته‌ی قۆناغی شه‌شه‌می هزری ئوسترالیایی ده‌كه‌ن، به‌و پێیه‌ی كه‌ هۆزه‌ ئوسترالیایییه‌كانی باشووری ڕۆژهه‌ڵات، له‌ كۆنترین هۆزه‌كانی ئوسترالیان، به‌ڵام هۆزه‌كانی ناوه‌ڕاست و به‌تایبه‌ت ئه‌رۆ‌نتا، تازه‌ترین و پێشكه‌وتووترینیانن.

ته‌وته‌میزمیش به‌ هیچ جۆرێك له‌ لای هۆزه‌كانی باشووری ڕۆژهه‌ڵاتی ئوسترالیادا ده‌رناكه‌وێت، ئه‌نسرۆپۆلۆجیاش سه‌لماندوویه‌تی كه‌ ئه‌وه‌ له‌ سه‌رده‌مانی دواتردا به‌ده‌ست هاتووه‌. شێوازی باوه‌ڕ لای ئه‌و هۆزه‌‌ یه‌كه‌مینانه‌ له‌ شێوه‌ی بوونه‌وه‌رێك یانژی خوایه‌كی باڵادا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت[51]، له‌ لای ئه‌وان وێنه‌ و شێوه‌یه‌كی ڕوونی دیاریكراو و ته‌واو سه‌ربه‌خۆی هه‌یه‌ له‌وه‌ی له‌ ته‌وته‌میزمدا هه‌یه‌، لێره‌شه‌وه‌ گۆشه‌نیگای دۆركایمی له‌باره‌ی “شێوه‌ به‌رایییه‌كانی ژیانی ئایینی” هه‌ره‌س ده‌هێنێت.

*ئەمە بەشی چوارەمی کتێبی  “ئه‌خلاق و ئایین له‌نێوان كۆمه‌ڵناسی و فه‌لسه‌فه‌دا”

[1]  پرسی “وه‌ك ئه‌وه‌ی هه‌یه‌” یان “ئه‌وه‌ی ئێسته‌ له‌ ئارادایه–is”‌،  له‌گه‌ڵ دژه‌كه‌یدا “ئه‌وه‌ی پێویسته‌ ببێت-ought-” كورته‌ی تێڕوانینی زانستی پۆزه‌تیڤیستییه‌ له‌ به‌رانبه‌ر تێڕوانینی فه‌لسه‌فیدا، به ‌ڕای پۆزه‌تیڤیسته‌كان ده‌بێت زانست ته‌نیا سه‌رنج بخاته‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی هه‌یه‌، ئه‌وه‌ی واقیعییه‌ و ده‌توانین له‌ ڕێگه‌ی میتۆدی زانستییه‌وه‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی له‌باره‌وه‌ بكه‌ین، ده‌بێت به‌هیچ جۆرێك زانا و لێكۆڵه‌ر سه‌رقاڵ نه‌بن به‌ پرسی ئه‌وه‌ی “پێویسته‌ چی ببێت” و چی بهێنرێته‌ بوونه‌ و چی دروست بكرێت و ڕێگا و بنه‌ما دابڕێژرێت بۆیان، واته‌ به‌ هیچ جۆرێك نابێت كاری زانست و زانایان داڕشتنی بنه‌مای ڕه‌فتار بن بۆ كردن و هێنانه‌ بوونی واقیعی دیكه، به‌ڵام ئه‌م بڕوا و پرنسیپه‌ پۆزه‌تیڤیستییه‌ ڕووبه‌ڕووی ڕه‌خنه‌ی زۆر بوویه‌وه له‌ گه‌ڵێك لایه‌نه‌وه‌‌، به‌تایبه‌ت له‌ لای بیرمه‌ندانی قوتابخانه‌ی ڕه‌خنه‌ییی فرانكفۆرت، به‌تایبه‌ت له‌و ڕووه‌وه‌ كه‌ ناكرێت جیهانی كۆمه‌ڵایه‌تی هاوتا بكرێت به‌ جیهانی سروشتی و ئه‌و تێڕوانینه‌ پۆزه‌تیڤیستییه‌ بۆ جیهانی سروشتی و بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ی زانسته‌ سروشتییه‌كان ده‌ست ده‌دات، به‌ڵام بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان ناگونجێت و زانا و لێكۆڵه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تی خۆی به‌شێكه‌ له‌ ژینگه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی و ناكرێت لێی دابڕێت، هه‌روه‌ها بوونی وه‌ك بكه‌رێكی چالاك و كارا له‌ناو ژینگه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كه‌یدا خۆیدا، نه‌ك “ته‌نیا لێكۆڵه‌ر” ، ناچاری ده‌كات هه‌ڵوێستی هه‌بێت له‌ به‌رانبه‌ر “ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌یه‌”‌ یان “ئه‌وه‌ی له ‌ئارادایه‌”،-وەرگێڕ-.

[2]عادل العوا، القيمة الأخلاقية، مطبعة جامعة دمشق، 1960، ص 24.

[3]Durkheim, Emile., l’Education Morale, Paris, 1925. p.133.

[4]Gurvitch, Georges., La Vocation Actuelle de la Sociologie, Press. Univers. Paris 1950. p. 527.

[5]Hamelin, O., Essai sur les Eléments Principaux de la Représentation, Press. Univers. Paris 1952. p. 336.

[6]Ibid. p. 338.

[7]Ibid: p. 337.

[8]بارودي، المشكلة الأخلاقية والفكر المعاصر، ت: محمد غلاب، الطبعة الثانية، القاهرة، 1958، ص 77.

[9]Gurvitch. Georges Morale Théorique et Sciences des Meurs. Press. Univers. Paris 1948. p. 20.

[10]بارودي المشكلة الأخلاقية والفكر المعاصر، ترجمة محمد غلاب، القاهرة، 1958، ص 69.

[11]المرجع السابق، ص 78.

[12]  له‌ ڕاستیدا دۆركایم له‌ زیاد له‌ شوێنێكدا وه‌ڵامی ئه‌م پرسه‌ یان ڕه‌خنه‌یه‌ی داوه‌ته‌وه‌، ئه‌و پێی وایه‌ كۆمه‌ڵگه‌ سه‌رچاوه‌ی ئه‌خلاقه‌ و تاك به‌ په‌سه‌ندكردن و وه‌رگرتنی به‌ها ئه‌خلاقییه‌كان له‌ كۆمه‌ڵگه كه‌ ده‌وڵه‌مه‌ندتر و مه‌زنتره‌ له‌ ئه‌و، ده‌چێته‌ پێگه‌یه‌كی به‌رزتره‌وه‌ و ده‌بێته‌ خاوه‌نی به‌شێك له‌و ده‌وڵه‌مه‌ندی و مه‌زنی و باڵایه‌ی كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ له‌خۆی گرتووه‌، كۆمه‌ڵگه‌ پێش تاك هه‌بووه‌ و دوایی تاك ده‌مێنێته‌وه‌ و نه‌مره‌، كۆمه‌ڵگه‌ ئه‌فرێنه‌ری هه‌موو ئه‌و شتانه‌یه‌ كه‌ تاك پێویستی پێیه‌تی، به‌ڵام له‌ هه‌مان كاتدا بڕوای وایه‌ له‌ ساته‌ یه‌كلاكه‌ره‌وه‌كانی مێژوودا ئه‌وكاتانه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ به ‌دۆخی ڕاگوزه‌ردا ده‌ڕوات و به‌شێك له‌ به‌ها ئه‌خلاقییه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی دیاریكراو تووشی له‌رزین و له‌بیركردن و فه‌رامۆشی ده‌بن، یان به‌سه‌ر ده‌چن و چیتر به‌كه‌ڵك نامێنن، كۆمه‌ڵگه‌ بانگی كه‌سه‌ مه‌زن و ناوازه‌كانی ده‌كات كه‌ به‌ ئه‌ركی گۆڕینی به‌ها به‌سه‌رچووه‌كان و جێگرتنه‌وه‌یان به‌ به‌های تازه‌تر هه‌ستن، ئه‌و پێی وایه‌ مه‌سیح و سوكرات له‌ نموونه‌ی ئه‌و پیاوه‌ ناوازانه‌ن كه‌ پێش خه‌ڵكی سه‌رده‌می خۆیان به‌ پێویستی ئه‌و كارانه‌یان زانیوه‌ و به‌ته‌نگ بانگه‌وازی كۆمه‌ڵگه‌وه‌ چوون بۆ گۆڕانكاری. هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م چاره‌سه‌رییه‌ی دۆركایم بۆ پرسی تاكه‌ گۆڕانكار و ناوازه‌كانی مێژوو دۆزیویه‌تییه‌وه‌ ئه‌گه‌ر تا ئاستێك وه‌ڵام بێت به‌و ڕه‌خنانه‌ی كه‌ پێی وایه‌ دۆركایم به‌ ته‌واوه‌تی ڕۆڵی تاكی له‌ تیۆره‌كه‌یدا نادیده‌ گرتووه‌ و ئه‌خلاقی ته‌نیا كردووه‌ به‌ داهێنراوێكی كۆمه‌ڵگه‌یی، ئه‌م وه‌ڵامدانه‌وه‌ی دۆركایم ده‌كرێت وه‌ك وه‌ڵامی ئه‌و ڕه‌خنانه‌ ته‌ماشا بكرێت، به‌ڵام به ‌سه‌رنجدان له‌ ته‌واوی پرسه‌كه‌ پێمان وایه‌ دۆركایم هێشتاكه‌ وه‌ك پێویست و بنه‌بڕ چاره‌سه‌ری ئه‌و پرسه‌ی نه‌كردووه‌.‌ -وەرگێڕ-.

[13]Bergson, Henri., Les deux Sources la Morale et de la Religion, Soixante- Seizième Edition, Press Univers. Paris 1955. p. 24.

[14]Ibid: p. 49.

[15]Ibid: p. 34.

[16]Ibid: p. 30.

[17]Ibid: p. 27.

[18]Ibid: p. 62-63.

[19]Ibid: p. 102.

[20]Ibid: p. 61.

[21]الدكتورة فوزية ميخائيل، سورين كيركجورد أبو الوجودية، القاهرة، 1962، ص 92.

[22]المرجع السابق، ص 97.

[23]Wahl, Jean., Les Philosophies de l’Existence. Collec, A. Colin. Paris 1954. p. 89.

[24]عادل العوا، القيمة الأخلاقية، مطبعة جامعة دمشق، 1960، ص 240.

[25]Le Senne, René., Traité de Morale Générale. Press Univers. Paris 1949. p. 512.

[26]Ibid: p. 687.

[27]Ibid: p. 700.

[28]عادل العوا، القيمة الأخلاقية، مطبعة جامعة دمشق، 1960، ص 252.

[29]Ginsberg, Morris., Sociology, Oxford Universe. London 1949.p.33.

[30]Gurvitch, Georges., Morale Théorique et Science des Maurs, Press. Univers. Paris 1948 p. 54.

[31]Ibid: p. 44.

[32]Ibid: p. 45.

[33]Ibid; p. 29.

[34]  گه‌رچی به‌شێك له‌و ڕه‌خنانه‌ی كه‌ ڕووبه‌ڕووی كۆمه‌ڵناسیی پۆزه‌تیڤیزم و بیروباوه‌ڕی زانایانی بوویه‌وه‌ په‌سه‌ندكراو بن، به‌تایبه‌ت له‌ ڕووی میتۆدۆلۆژی و پاشانیش ئایدۆلۆژییه‌وه‌، به‌ڵام ناتوانین به ‌هیچ جۆرێك ته‌واوی بۆچوونه‌ زانستییه‌كانیان و میتۆده‌ به‌ركاره‌كانیان ڕه‌ت بكه‌ینه‌وه‌، ئه‌م هه‌ڵسه‌نگاندن و دادوه‌رییه‌ی كه‌ “قه‌باری”ی نووسه‌ر لێره‌دا ده‌یكات بڕیارێكی گشتگیره‌ و به ‌هیچ جۆرێك ناتوانرێت په‌سه‌ند بكرێت، زانایانی قوتابخانه‌ی كۆمه‌ڵناسیی فه‌ڕه‌نسی له‌ وێنه‌ی دۆركایم و لیڤی برێل و ئه‌لبێر باییه، له‌ زیاد له‌ بوارێكدا كاریان كردووه‌ و هه‌وڵیان داوه‌ میتۆدێكی دڵنیا و تاقیكراوه‌ و چه‌سپاو به‌كار بهێنن تا هه‌مان ئه‌و پێشكه‌وتنانه‌ی زانسته‌ سروشتییه‌كان له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی دیارده‌ سروشتییه‌كاندا به‌ده‌ستیان هێناوه‌، كۆمه‌ڵناسیش بتوانێت پێی بگات، هه‌روه‌ها له‌ زیاد له‌ بوارێكدا له‌ بواره‌كانی كۆمه‌ڵناسی و كۆمه‌ڵناسیی ئه‌خلاق و ئایین و ئه‌نسرۆپۆلۆجیادا كاریان كردووه‌ و له‌مڕووه‌وه‌ به‌شدارییه‌كی گه‌وره‌ و سوودێكی مه‌زنیان به‌و بوارانه‌ گه‌یاندووه‌، به‌تایبه‌ت هه‌وڵه‌ دیاره‌كانی دۆركایم، بۆیه‌ ئه‌و بڕیار و هه‌ڵسه‌نگاندنه‌ی نووسه‌ر بڕیارێكی دروست نییه‌، هه‌روه‌ك له‌ په‌ڕه‌كانی دواتردا هه‌ندێك بۆچوونی نووسه‌رمان چاو پێ ده‌كه‌وێت له‌باره‌ی گۆشه‌نیگای كۆمه‌ڵناسیی پۆزه‌تیڤیزم له‌باره‌ی ئایینه‌وه‌، كه‌ پێمان وایه‌ له‌ هه‌ست و باوه‌ڕی ئایینی نووسه‌ره‌كه‌ خۆیه‌وه‌ هاتووه‌ نه‌ك ڕای زانستی بێت، چونكه‌ ئه‌وه‌ی نووسه‌ر دووباره‌ وه‌ك به‌ڵگه‌ بۆ پووچه‌ڵكردنه‌وه‌ی بۆچوونه‌ زانستییه‌كانی دۆركایم ده‌یهێنێته‌وه‌، هه‌ر هه‌مان ئه‌و شتانه‌ن دۆركایم ڕه‌خنه‌ی كردوون. -وەرگێڕ-.‌

[35]Le Senne René, Traité de Morale Générale, Press. Universitaires de France de France, Paris 1949. p. 312.

[36]الرسالة القشيرية، لأبي القاسم القشيري، القاهرة، 1948، ص 32.

[37]الدكتورة فوزية ميخائيل، سورين كيركجورد أبو الوجودية، القاهرة، 1962، ص 118.

[38] وه‌ك له‌م ڕه‌خنه‌ و هه‌ڵسه‌نگاندنانه‌ی قه‌باریدا ده‌یبین، (قه‌باری)ی خۆشی كه‌وتووەته‌ هه‌ڵه‌وه‌ له‌وه‌دا كه‌ جیاوازی نه‌كردووه‌ له‌نێوان شێوه‌ جیاوازه‌كانی ئایین، ئه‌وه‌ی ئه‌و وه‌ك شێوه‌ی ڕاسته‌قینه‌ی ئایین ده‌یناسێنێت و ده‌یكاته‌ به‌ڵگه‌ بۆ پووچه‌ڵكردنه‌وه‌ی ڕا زانستییه‌كانی دۆركایم له‌باره‌ی ئایینه‌وه‌ ته‌نیا یه‌ك شێوه‌ی ئایینه‌ ئه‌ویش ڕه‌وتی عیرفانییه‌، ڕه‌وتی عیرفانی به‌گشتی نا، به‌ڵكوو ته‌نیا له‌شێوه‌ و دۆخه‌ زۆر تایبه‌ته‌كانیدا كه‌ ته‌نیا له‌ لای فه‌یله‌سووفانی عیرفان و گه‌وره‌ عیرفانییه‌ ده‌گمه‌نه‌كان هاتووه‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌نده‌ نزیكه‌ له‌ فه‌لسه‌فه‌وه‌ ئه‌وه‌نده‌ له‌ ئایینه‌وه‌ نزیك نییه‌ له‌ شێوه‌ زۆر بڵاو و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانیدا، كه‌ هه‌رهه‌مووی ڕێوڕه‌سم و سروش و نوێژ و یاسا و ڕێسا و دامه‌زراوه‌ی جیاجیان كه‌ ته‌نیا ده‌كرێت وه‌ك دیارده‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ بكرێت، -و-.

[39]Bastide, Roger., Eléments de Sociologie Religieuse, Collect A. Colin. Paris 1947. p. 5.

[40]Ibid. p. 170.

[41]Durkheim, Emile., L’Education Morale Paris 1925. p. 8.

[42]Bergson, Henri., Les Deux Sources de la Morale et de le Religion, Press. Univers. 1955 p. 10.

[43]Bastide, Roger., Eléments de Sociologie Religieuse, Collect. A. Colin. Paris 1949. p. 169.

[44]Schmidt W., The Origin and Growth of Religion., Facts and Theories, Trans. By H. J. Rose, London 1931. p. 103.

[45]Ibid: p. 104.

[46]Ibid: p. 105

[47]Ibid. p. 117.

[48]Bastide, Roger., Eléments de Sociologie Religieuse, Collect. A. Colin, Paris 1949. P 186.

[49]Schmidt, W, The Origin and Growth of Religion, Facts and Theories, Trans. By H. J. Rose. London 1931. p. 115.

[50]Ibid: p. 116.

[51]Ibid: p. 117.

The post گفتوگۆكردن و هه‌ڵسه‌نگاندنی ئه‌نجامه‌كانی كۆمه‌ڵناسیی ئه‌خلاق و ئایین appeared first on ژنەفتن.

بەڵام ئەوەى سەبارەت بەم کتێبەیە ئەوەیە بە هیچ جۆرێک هاوشان بە وەڵامدانەوەى ئەم پرسیارانە نەڕۆشتووە و ڕەوتێکى دیکەى خۆى وەرگرتووە، ڕاستە بابەتەکانى ناو کتێبەکە بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ پەیوەستن بە بابەتى پێشنیازکراو بۆ توێژینەوەکە، بەو پێیەى تایبەتن بە سیستەمى خێڵەکى کوردى و ژیانى خێڵەکى، ئەدەب، حەیران، جاف، خۆشناو، میراوەدەلى، هەورامى، مەولانا خالدى نەقشبەندى، بەڵام ڕاستەوخۆ وەڵام نین بۆ پرسیارەکانى توێژینەوەکەش، ئەمە سەربارى ئەوەى کەوا بە هیچ شێوەیەک ئێمە ناتوانین دەستمان ڕابگات بە وەڵامەکانی ئەو سێ پرسیارە، هەر بۆیە دەتوانین بڵێین پێ دەچێت دواى نووسینى کتێبەکە پلان و پرسیارەکانى توێژینەوەکە داڕێژرابێت، بوونى ئەو پرسیارانە بە زیان دەکەونەوە بۆ کتێبەکە، بۆ وەڵامدانەوەى پرسیارەکان دەبێت توێژینەوەیەکى تر بنووسرێت و زیاتر پەیوەست بێت بە پرسى خێڵ دواى ١٩٥٨ نەک سەدەى ١٨و ١٩کە کۆى بابەتە کۆمەڵناسییەکانى کتێبەکەى لەخۆ گرتووە، دەبێت توێژینەوەیەک بێت وەڵامى ڕاستەخۆ بێت بۆ ئەو پرسیارانە، هەرچەندە بابەتەکانى کتێبەکە هەوڵێکى ناڕاستەوخۆن بۆ وەڵامدانەوەى ئەو پرسیارانە، وەک ئەوەى دەیەوێت بڵێت مانەوەى پابەندبوونى مرۆڤى کورد بە خێڵەوە سەڕەرای لە بەریەکترازانى ژێرخانى ئابووریى خێل دواى بڕیارى ئیسلاحى زەراعى ١٩٥٨ و چۆڵپێکرانى گوندەکان و گەورەبوون و دروستبوونى شارەکان دەگەڕێتەوە بۆ ئەو پێشیینە کولتوورییەى ئەم مرۆڤە کوردە دەبەستێتەوە بە خێڵەوە لە چەندەها سەدەى ڕابردووەوە، بەڵام لە ڕاستیدا وەڵامى پرسیارەکانى توێژینەوە دەبێت ڕاستەوخۆ بن، هەروەها کۆتاییی توێژینەوەکە هیچ دەرئەنجامێکى تیا نییە کە بڵێت ئەمە کورتەى دەرئەنجامەکانى کۆى “بابەتە کۆمەڵناسی”یەکەیە، ئێمە دەڵێین و پێمان وایە بابەتەکانى توێژینەوەکە بە فەرامۆشکردنى ئەو پرسیارانە لێکۆڵینەوەیەکى کۆمەڵایەتى و مێژووییی قووڵن، و پڕن لە سەرنجى شێکەرەوانەى مێژوویى و کۆمەڵناسى، هەروەها هەوڵێکە بۆ هێنانى مێژوو بۆ ناو کۆمەڵناسى، هەروەک چۆن هەوڵێکیشە بە پشتبەستن بە ئەدەب و هونەر بۆ خوێندنەوەى کۆمەڵگا لەگەڵ بوونى هەندێک سەرنجدا کە لە خوارەوە ئاماژەیان پێ دەدەین.

کۆمەڵناسى و، ئەدەب و هونەر:

یەکێک لە لقە نوێیەکانى کۆمەڵناسى، کۆمەڵناسیى ئەدەبە، کۆمەڵناسیى ئەدەب لەو سۆنگەیەوە پەیدابووە کە ئەدەبیش دیاردەیەکى ترى گرنگى کۆمەڵگایە، کۆمەڵناسى ناتوانێت بیرکردنەوە و زەوق و خەیاڵى ئەدەبى تاک نادیدە بگرێت وەک سەرچاوەیەک لە سەرچاوەکانى مەعریفە، چ جاى ئەگەر ئەو ئەدەبە ئەدەبێکى دەستەجەمعى بێت وەک فۆلکلور، بۆ ئێمەى کورد کە دەمانەوێت خوێندنەوەى کۆمەڵناسى بکەین بۆ چەند سەدەى پێشوومان بێگومان لەبەر کەمى دەقى ئەدەبى ناچارین بەتەواوەتى پشت بە فۆلکلۆر ببەستین کە بەشێکى زۆرى ئەوەى کۆ کراوەتەوە ڕوژهەڵاتناسەکان کۆیان کردووەتەوە، کۆمەڵناسیی ئەدەب ئامانجى ئەوەیە بگات بە جیهانبینیی هۆنەر و نووسەر و ئەدیب و حەیرانبێژەکان دەربارەى کۆمەڵگا، ئەمەش لەپێناو دەستخستنى زانیارى دەربارەى بونیادى کۆمەڵگا بەتایبەت لەو ساتە مێژوویییانەدا کە بەڵگە و تۆمارى پێویستمان لە بەردەستدا نییە لە بارەیانەوە¹، یەکێک لە بابەتەکانى کتێبەکە هەوڵدانە بۆ ئەنجامگیرى چەند پرسێکى کۆمەڵایەتى لە ڕێگەى حەیرانەوە، توێژەر گەشتووە بەوەى حەیران دەرخەرى بوونى پەیوەندیى سۆزدارانەیە لەنێوان ڕەگەزەکاندا، لەنێوان ژن و پیاوى کورددا، بە تایبەت ئەو پەیوەندییانەى لە دەرەوەى چوارچێوەکانى خێزانن، هەروەها بابەتەکانى ڕەدووکەوتن و هەڵگرتن و سەندنى یار بە زۆر، حەیران وەزیفەى دەرخستنى جۆرێک لە تابۆ و نەریت شکاندنى تێدا بووە بێ ئەوەى لە زۆرینەى حاڵەتەکاندا بەر بە دەزگا خێڵەکى و ئایینى و بەهایەکانیان بکەوێت، بەڵکوو ئەو دەزگایانە قبوڵیان کردووە و لە بەرانبەریدا لێبوردەیییان نواندووە، وەک لە کتێبەکەدا ئاماژەى پێ دراوە، حەیران دەرخەرى بوونى خەیاڵێکى میللی، تاکى کوردە بۆ شکاندنى ئەو چوارچێوە ڕێکخراوەی بەهایى و ڕەوشتیانەى خێزان و خێڵى کوردى لەسەر دامەزراوە، واتە ئەم هونەرە دەرخەرى بوونى خەیاڵێکە بۆ بەزاندن و تێکشکاندنى هەندێک لە نەریتە خێزانییەکان، پرسیار ئەوەیە چەند ئەم بابەتە دەچێتە خانەى بوونى ئایدیایەکى لادەرانەى میللییەوە؟ یان بە پێچەوانەوە دەربڕى ئایدیایەکى میللیی بێزار لەو قەیدوبەندانەى خێزانى خێڵەکى کوردی بەسەر تاکەکانیدا سەپاندویەتى؟ یاخود ئەمە بە تایبەت “ڕەدووکەوتن” هەر دەربڕى بوونى دیاردەیەکى کۆمەڵایەتى سازاوە لەگەڵ کۆى هزرە کوردییە خێڵکییەکەدا، ئەمەیە کە ئێمە دەمانەوێت بیڵێین، بەو پێیەى ئەم دیاردەیە ڕێگایەکى تر بووە لە ڕێگا ئاسایییەکانى خێزان دروست کردن لە ڕێگەى سەندن و سەپاندنەوە لە سەردەمێکدا کە لۆژیکى باوى ئەو هزرە خێڵەکییە کوردییە هەر سەندن و سەپاندن بووە، ئەمەش پێویستى بە لێکۆڵینەوەى سەربەخۆیى جودا هەیە کە بیسەلمێنێت ئایا ئەم دیاردەیە “ڕەدووکەوتن” لە کوێى ئەم هزرە گشتییە خێڵەکییە کوردییەدایە کە هێز و باڵادەستى و سەپاندن و سەندن پێوەرەکانییەتى، بە هەر حاڵ ئەم بەشە هەوڵێکى بوێرە بۆ دامەزراندنى کۆمەڵناسییەکى کوردى کە ئەدەب و هونەر بە یەکێک لە سەرچاوەکانى مەعریفە بزانێت.

مێژوو و کۆمەڵناسى:

فەزاى سەرەکیى ئەم کتێبە و بابەتەکانى مێژووە، هەر لە ڕێگەى تۆمارى مێژوویەکى دیاریکراوەوە کتێبەکە هەوڵی داوە لێکۆڵینەوە لەبارەى دیاردەیەکى گرنگى کۆمەڵگاى کوردى بەڵکوو سیستەمى کۆمەڵگاى کوردى بکات کە خێڵە، بەتایبەت لە سەدەکانى دەسەڵاتدارێتیى عوسمانى و قاجاریدا، بۆ هەر نووسەرێک بەتایبەت بۆ مێژوونووس، گەر بیەوێت پشکنینى کۆمەڵناسییانە لەناو مێژوویەکى دووردا بکات پێش هەموو شتێک دەبێت ئاگادارى سنوورەکانى نێوان ئەم دوو زانستە بێت، دەبێت میتۆدەکانیان، چەمکەکانیان بە باشى لێک جودا بکاتەوە و شارەزا بێت دەربارەیان، هەر مێژوونووسێک یان لێکۆڵەرێک بیەوێت لێکۆڵینەوەیەکى کۆمەڵناسییانە لەناو مێژوودا ئەنجام بدات دەبێت چەمکە پێویستەکانى ئەو زانستە شارەزا بێت کە هاوکار دەبن لە گەشتن بە ڕاستییەکان، لەوانە چەمکى “وەزیفە” و “بونیاد” و “ڕۆڵ” و…هتد، چەمکى وەزیفە واتە وەزیفەى هەر بەشێک لە کۆمەڵگا ئەوەیە گشت بپارێزێت، پاراستن واتە هاوسەنگى ڕاگرێت، بێگومان بێ ڕەتکردنەوەى بوونى ڕەگەزى دینامیکیەت و گۆڕان لە هەموو پنتێکدا بەڵام لە سیاقى گشتیدا بێ تێکدانى هاوسەنگى، وەک چۆن چەمکى بونیاد “البنیە” واتە تەماشاکردنى کۆمەڵگا وەک یەک یەکەى یەکگرتوو کە هەر گۆڕانێک لە یەکەیەک یان بەشێکدا ڕوو بدات کاریگەرى لە بەشەکانى تردا دروست دەکات². هەروەها چەمکى “ڕوڵ” کە لە زیاد لە شوێنێکى ئەم کتێبەدا گرنگییەکى تایبەتى هەبووە، ڕۆڵى کۆمەڵایەتى بەو شێوە ڕەفتارە دیاری دەکرێت کە لە یەکێک چاوەڕوان دەکرێت بە حوکمى پێگە و شوناسەکەى لەناو کۆى بونیادە کۆمەڵایەتییەکەدا³، بۆ نموونە ڕۆڵى “مەولانا خالد” لەناو سیستەمى ئایینى کۆمەڵگاى بابان و لەناو دەسەڵاتدارێتیى باباندا، نموونەیەکى تر گفتوگۆى نێوان “مستەر ڕیچ” و “عوسمان بەگ” دەربارەى ڕۆڵى لاوازى پیاوانى ئایینى لە سیستەمى سیاسیى بەریتانیادا و نیشاندانى بێزارى لە بوونى ڕۆڵیان لە سیستەمى فەرمانڕەوای باباندا لەلایەن ئەمە دووەمیانەوە⁴، کە ئەم خاڵەش کەرەستەى لێکدانەوەیەکى چاکە بۆ هەر لێکۆڵینەوەیەکى ئایندەیى لەسەر پێگەى ئایین لە سیستەمى خێڵەکى کوردیدا.
نووسەرى ئەم کتێبە پاشخانێکى گەورەى هەیە وەک توێژەرێکى بوارى مێژوو، بەڵام ئەم کتێبەى یەکەم هەوڵیەتى لە بوارى کۆمەڵناسیدا، من وەک خوێنەرێک بە درێژایی کاتى خوێندنەوەى کتێبەکە لە هەوڵى ئەوەدا بووم بزانم من کتێبێکى مێژووى دەخوێنمەوە یان کۆمەڵناسى، لە هەندێک جێگەدا دڵنیا دەبووم لەوەى کتێبێکى مێژوویى دەخوێنمەوە بەڵام خێرا لە پەڕەیەکى تردا ڕام دەگۆڕى بەوەى من مامەڵە لەگەڵ کتێبێکى کۆمەڵناسیى کوردى دەکەم، سەرئەنجام دواى تەواوکردنى کتێبەکە هەر لەنێوان ئەو دوو ڕایەدا مامەوە. بەڵام ئەم کتێبە وەک هەوڵێک دەمێنێتەوە بۆ دروستکردنى کۆمەڵناسییەکى کوردى کە دەستى بردووە بۆ مێژوویەک کە پێشتر تەنها کارى مێژوونوسە کورد و بێگانە و ڕۆژهەڵاتناسەکان بووە، ئەم کتێبە وەک کتێبێک لەنێوان مێژوو و تێڕوانینى کۆمەڵناسییانە بۆ چەردەیەک بابەت لە مێژووى کورددا دەڕواتە کتێبخانەى کوردییەوە، پێدەچێت لە داهاتوودا وەک هەوڵە بەرایییەکانى مێژووى کۆمەڵایەتیى کوردى زیاتر بناسرێت.
مێژوو کاتێک لە هەر کتێبێکى کۆمەڵناسیدا بەکار دەهێنرێت مەبەست لێى تۆمارکردنى ڕووداوەکان نییە ئەوەندەى مەبەست لێى بەکارهێنانیەتى وەک ڕێگایەک، میتۆدێک بۆ زانینى ڕەگ و ڕیشەکانى دیاردەیەکى کۆمەڵایەتى، بۆیە لەناو هەر توێژینەوەیەکى کۆمەڵناسیدا مێژوو خۆى لە هەموو ئەو وردەکارییە بچووکانە بەدوور دەگرێت کە وەزیفەیەکى گرنگییان لە توێژینەوەکەدا نییە، بۆ نموونە خۆى لە هەموو ئەو شیعرانەى مەولانا خالد لا دەدات کە بریتین لە مەدح و سەناى ئایینى.
بەڵام لە ڕوویەکى ترەوە دەکرێت ئەم کتێبە وەک هەوڵێک بناسرێت بۆ هێنانى مێژوو بۆ ناو لێکۆڵینەوە کۆمەڵناسییەکان، لە کاتێکدا کۆمەڵناسیى ئەکادیمیى کوردى -کە تاڕادەییەک کاریگەرى لە دەرەوەى بەشەکانى کۆمەڵناسیى ناو زانکۆکاندا لە ئاستى نەبووندایە-، یەک میتۆد پەسەند دەکات ئەویش میتۆدى ئیمبریکى و ئامرازى ئامارە، لە کاتێکدا ئەم میتۆدە سەرەڕاى باشییەکانى بەڵام کێشەى گەورەشى هەیە، دیارە لە ڕێگەى بەکارهێنانی ئامار وەک ئامرازێکی توێژینەوەى زانستی دەکرێت ئەنجامى دەقیق و ورد و جێ متمانە بەدەست بهێنین لە دیاردەیەکی کۆمەڵایەتیی دیاریکراودا یان ڕوویەکی دیارىکراوى دیاردەیەک یان بەشێک لە بەشەکانى کۆمەڵگادا، بەڵام ئەم میتۆدە کەمتوانایە لە پێدانى مەعریفە و ڕووئیایەکى هەمەکى و گشتگیر دەربارەى کۆمەڵگا، پشت بەستن بە مێژوو و بە بوونى جیهانبینییەکى مێژوویى وەبەکارهێنانى وەک میتۆد لە توانایدایە ئەم کەموکورتییە پڕ بکاتەوە کە مێتۆدى ئیمبریکی ناتوانێت ئەنجامى بدات، پشت بەستنى کۆمەڵناسى بە مێژوو شارەزاییەکى هەمەکیمان پێ دەبەخشێت دەربارەى ڕەگوڕیشەکانى بونیادى کۆمەڵایەتى، لە کاتێکدا ئێمە زۆر پێویستمان بە دروستکردن و دامەزراندنى ڕوئیایەکى گشتگیر هەیە دەربارەى کۆمەڵگاى کوردى کە لەم بوارەدا زۆر دواکەوتووین، ئەمەش هۆکارەکەى بە پلەى یەکەم دەگەڕێتەوە بۆ تازەیی و کەمتواناییی کۆمەڵناسیى ئەکادیمى کوردی، یەکێکیش لە کێشە بنەڕەتییەکانی ئەو کۆمەڵناسییەى لەناو بەشەکانى کۆمەڵناسیدا هەیە و نەیتوانیوە بێتە دەرەوە بۆ ناو کۆمەڵگا و بۆ ناو جەدەلە ڕۆشنبیرییەکەى ڕۆشنبیریى کوردى نەبوونى دیدێکى ڕوونە بۆ میتۆد، هەروەها بۆ کارپێکردنى زیاد لە میتۆدێک لە مەیدانى توێژینەوەدا، هەر بۆیە کۆمەڵناسیى کوردى دانەمەزراوە کە تیۆرى جیاواز جیاوازمان لەسەر کۆمەڵگاى کوردى پێ بدات، بێگومان ئەم کارە تەنها بە مێتۆدى ئیمبریکی و بەکارهێنانی ئامار ناکرێت، لەگەڵ ئەوەى ئەم میتۆدە لە نرخى کەم ناکرێتەوە و هەر وەک یەکێک لە میتۆدە گرنگەکان دەمێنێتەوە کە تواناى هەیە مەعریفەى باوەڕپێکراومان دەربارەى بەش پێ بڵێت، بەڵام دەکرێت هاوشان بەوە میتۆدی مێژوو، وە میتۆدى بەراوردکارى کارى پێ بکرێت، کاتێک مێژوو و کۆمەڵناسى هاوکارى یەک دەبن لە توێژینەوەیەکدا دەکرێت ئەم میتۆدە بەکار بهێنرێت کە “ئیمیل دۆرکایم” لە گرنگیدا وتویەتى “وەک ئەزموونێکى ناڕاستەوخۆ وایە”⁵، هەروەک دەکرێت هاوشان بە مێژوو، ئاماریش وەک ئامرازێک بۆ دەستخستنی زانیارى و هەروەها وەک هاوکارێک لە هەمان توێژینەوەدا بەکار بهێنرێت.
مێژوو لە لێکۆڵینەوەیەکى کۆمەڵناسیدا وەک چەردەیەک بەڵگەنامە و تۆمار مامەڵەى لە گەڵدا دەکرێت بۆ لێکدانەوەى دیاردەکان و ڕەگوڕیشەکانیان و ڕەوتیان لەناو مێژوودا. یەکەم کار کە لێکۆڵینەوەى کۆمەڵناسى لەگەڵ ئەم تۆمارانەدا دەیکات ئەوەیە ڕووداوە شاز و بچووک بێ کاریگەرەکان دەخاتە لاوە، هەروەها مێژووى کەسى فەرمانڕەوا و کەسایەتییە کاریگەرەکان ئەگەر بێسوود بن فەرامۆش دەکرێن، ئەوەى دەمێنێتەوە دیاردەکان و ڕەوتیانە لەناو مێژوودا، کتێبەکە لە هەندێک جێگادا ئەمەى ڕەچاو نەکردووە بەتایبەت لە باسى “مەولانا خالید“دا، بۆ هەر توێژینەوەیەکى کۆمەڵناسى ئەوەى گرنگ بێت لە باسى مەولانادا دیاردەى مەولانایە نەک کەسى مەولانا خالد، هەموو ژیانى مەولانا بۆ لێکۆڵینەوەیەکى کۆمەڵناسى گرنگ نییە، ئەوەى تێیدا گرنگە مەولانایە کە دەبێتە ڕەوت، هەروەها ڕۆڵى ئەوە لەناو سیستەمى فەرمانڕەواى باباندا، هەروەها تێکەڵبوونى ئەم تەریقەتە سۆفیگەرییە بە دەزگاى دەرەبەگى، بەشى هەرە زۆرى شعرەکانى مەولانا بۆ کتێبێکى ئەدەبى دەست دەدەن و وەزیفەیەکیان لەناو ئەم کتێبە کۆمەڵناسییەدا نییە، ئەوەى گرنگە لە شیعرەکانیدا مەدحەکانى نین بەڵکوو شیعرەکانیەتى بۆ میر و فەرمانڕەواکانى بابان، هەروەها نامەکانى، بەتایبەت ئەوانەى باس لە چۆنیەتیی دابەشکردن و ئیدارەکردنى سامانى خانەقاکەى دەکات، کە نووسەر ئاماژەى بە ئاماژەکانى پشت ئەو نامانە کردووە کە بەڵگەن بۆ تێکەڵبوونى خانەقا بە سیستەمى باجگیرى دەرەبەگى.
ئەوەى دەمێنێتەوە لە بابەتى مێژوودا بێڵین ئەوەیە کە کاتى ئەوەیە مێژوونووسەکانى کورد دەست ببەن بۆ توێژینەوە دەربارەى دیاردەى دیاریکراوى کۆمەڵایەتى بەڵام دواى ئەوەى ئامراز و چەمکە پێویستییەکانى ئەم بوارە لە زانستەکانى تر وەردەگرن و بەکاری دەهێنن، هەروەها کاتى ئەوەشە کە کۆمەڵناسى کورد و ڕوشنبیر و توێژەرە کۆمەڵایەتییەکان لە سایەى دوو دەستەوەستانى ڕەها و دژ بە یەک خۆیان ڕزگار بکەن کە یەکەمیان میتۆدى ئەمبریکىیە کە دەبێت خۆیان شارەزا بکەن بەرامبەر توناکانى ئەم میتۆدە و سنوورەکانى، بەبێ ئەوەى ڕەتى بکەنەوە، دووەمیان دەبێت دیدێکى ڕوون بەرانبەر فەلسەفە و میراتە میتافیزیکییەکەى بەرهەم بهێنن، شارەزایى بەرانبەر سنوورەکانى توانای فەلسەفە و میراتەکەى بۆ خوێندنەوەى کۆمەڵگا بەدەست بهێنن بێ ئەوەى ئەم شارەزایییە بیانگەیەنێتە ئەوەى فەلسەفە ڕەت بکەنەوە، ئەم دوو هەوڵە پێکەوە دەبێتە هۆى لەدایکبوونى کۆمەڵناسیى کوردى خۆى.

بەڵام سەبارەت بە باسى ئایین لەناو خێڵە کوردییەکاندا کە هیچ بەشێکى سەربەخۆى لە کتێبەکەدا وەرنەگرتووە، چەند ئاماژەیەکى خێرایى تێدایە دەربارەى ئایین و ڕۆڵى پیاوانى ئایینى، لە وێنەى بوونى مزگەوت لە لاى گوندە جێگیرەکان و نەبوونى لە لاى کۆچەرەکان و وەزیفەکانى مەلا لەو سیستەمەدا، هەروەها بەریەکنەکەوتنى بڕوا ئایینەکان بە دیاردەى دزى “بەڵکوو بەهاى دزى” لەناو خێڵە کۆچەرەکاندا، کە جێگاى لێکۆڵینەوەیەکى قووڵە.

بیروباوەڕى خورافى و ناڕاست شتێک نییە داهێنراوى کۆلکەمەلا یان مەلاکان بێت، بەڵکوو ئەوە دەربڕى قۆناغێکە لە قۆناغەکانى عەقڵی مرۆیی، قۆناغێکە لە قۆناغەکانى بیرکردنەوەى پێش زانست

دوا سەرنج دەمەوێت ئاماژەى پێ بدەم بابەتى ڕۆڵى مەلا و کۆلکەمەلایە لە سیستەمى خێڵەکیى کوردى و هزرى خێڵەکىی کوردى کە نووسەر ئاماژەى خێراى پێ داوە، بەڵام کۆلکەمەلا (واتە ئەوەى بەتەواوەتى نەبووە بە مەلا و وەزیفەى ئەو دەبینێت)، نووسەر بەرپرسى کردووە لە بڵاوکردنەوەى خورافیات و بیروباوەڕى ناڕاستدا، لە ڕاستیدا بیروباوەڕى خورافى و ناڕاست شتێک نییە داهێنراوى کۆلکەمەلا یان مەلاکان بێت، بەڵکوو ئەوە دەربڕى قۆناغێکە لە قۆناغەکانى عەقڵی مرۆیی، قۆناغێکە لە قۆناغەکانى بیرکردنەوەى پێش زانست، مەلا یان کۆلکەمەلا بەرپرس نییە لەو عەقڵە بەڵکوو ئەو ڕۆڵ دەبینێت لە ناو کۆدا وەک هەر کەس و توێژێکى تر، وەزیفەى ئەو گەیاندنى پەیامەکانى ئایین و هەروەها وەزیفەى واقیعی و گرنگى ئەو توێژە بۆ ئەو سەردەمە پاراستنى ئەو بیروباوەڕانەیە کە لە سەردەمەدا باو بووە، لە ناویاندا وەزیفەى بەخشینى چارەسەرى نازانستییە بە نەخۆشەکان لە کاتێکدا پزیشک و زانست لە ئارادا نییە، لە عەقڵیەتێکدا نەخۆشى لە ئەنجامى سزایەکى خوداییەوە یان لە ئەنجامى سزا و دەستوەشاندنى بوونەوەرە غەیبیەکانەوە دروست بووبێت ئەوا دەبێت پیاوانى ئایینى ڕۆڵ بگێڕن، واتە ئەو هزرە خورافییە هەیە و کۆلکەمەلا و مەلاکان ڕۆڵ دەگێڕن تێیدا باشترین بەلگەش هەر لە کتێبەکەدایە، ئەویش بەڵێنى چارەسەرکردنى کوڕە نەخۆشەکەى مەحموودپاشا لەلایەن زاناى گەورە “مەولانا خالد”ەوە، بەڵام دواتر مردنى نەخۆشەکە و هەڵاتنى مەولاناى لێ دەکەوێتەوە، مەلاکان دروستکەرى ئەو عەقڵیەتە نین، بەڵکوو هەڵگرى عەقڵیەتەکەن وەک کۆى کۆمەڵگا، عەقڵیەتەکە بارودۆخێکى گەورەى مێژوویی دروستى کردووە کە زیاد لە هۆکارێک لە پشتیەوە وەستاوە، لەوانە ژێرخانى ئابووریى خێڵەکى، نەبوونى شار، نەبوونى دەزگاى فەلسەفى و زانستى لەناو ئەو سیستەمە خێڵەکییەدا، هەروەها ئەو قۆناغە قۆناغێکى سروشتىیە لە قۆناغەکانى بیرکردنەوەى مرۆڤ، بەڵام کورد و خێڵە کوردییەکان دواى سەدەها ساڵ تا ڕادەیەک لێ دەرباز بوون، بۆیە عەقڵیەتى خورافیى کوردى پێش زانست شتێکى لەوە گەورەترە داهێنراوى توێژێکى وەک کۆلکەمەلا یان مەلا، تەنانەت ئایین خۆشى بێت، بەڵکوو ئایین خۆشى لەناو چوارچێوەى ئەو هزرەدایە و بنەما و بونیادەکانى ئەو کۆمەڵگایانە هەم دەستیان هەبووە لە دروستبوونى ئایینەکان و هەم دەستیان هەیە لە جۆرى تەفسیرەکانیان بۆى، کە کۆى ئەمەى پەیوەندى بە کوردەوە هەیە پێویستى بە لێکۆڵینەوەى تایبەت هەیە لەژێر ناوى “هزرى کوردى پێش زانست”دا.
بەڵام ئەوەى دەمێنێتەوە بیڵیین ئەوەیە کە خوێندنەوەى ڕاستەقینەى کۆمەڵگاى کوردى شتێک نییە بە تەنها لە ئەستۆى کۆمەڵناسى کوردى بێت، بەڵکوو دەبێت دەرگا بکرێتەوە لە بەردەم خوێندنەوەى مێژووییی کۆمەڵایەتى، هەروەها خوێندنەوەى دەروونیى کۆمەڵایەتى، و جوگرافیى کۆمەڵایەتى و دەیەها لقە زانستى مرۆیی تر، بەم شێوەیە کۆى زانستەکان هاوکارى یەک دەبن لەم کارەدا، بە یەک زانست و بە تەنها بە یەک میتۆد ئەم کارە ناکرێت، واتە ناکرێت دیدێکى گشتگیر دەربارەى کۆمەلگاى کوردى بەرهەم بێت لە ڕێگاى یەک زانستەوە بە فەرامۆشکردنى زانستە مرۆییەکانى تر، بەڵام هەر هەوڵێک بۆ خوێندنەوەى کۆمەڵگاى کوردى لە ڕێگاى زیاد لە زانستێکەوە هەوڵێکى بەرهەمدار و بە ئەنجام دەبێت.

پەراوێزەکان

The post کتێبى (بەدەم ڕێگاوە گوڵچنین؛ “چەند بابەتێکى کۆمەڵناسى”) appeared first on ژنەفتن.

ژیان لەنێو ژینگەی پاک و خاوێن، سەرەتاییترین مافی هەر تاکێکە، کە دێتە سەر دنیا و هاوکات پاراستن و پارێزگاریش لەو ژینگەیە ئەرکی سەرشانی هەمان تاکە، کە لەسەر گۆی زەوی دەژی. لێرەوە بەرپرسیاریەتیی تاک سەبارەت بە ژینگەی سروشتی و کۆمەڵایەتی دێتە ئاراوە. پاراستنی ژینگەش تەنیا لە بەرژەوەندیی مرۆڤدا نییە و سەرجەم زیندەوەرەکانی دیکەش دەبێت لە چوارچێوەی پاراستنەدا جێگەیان ببێتەوە، کە لە پێکهاتەی سیستەمی ژینگەییدا بوونیان هەیە، بە (بە زیندوو نازیندووەکانیشیەوە).

هەر لە سەرەتای ژیانەوە، تاکوو ئێستا مرۆڤ بە شێوەگەلی جۆراوجۆر سەروکاری لەگەڵ ژینگەدا بووە، لەم ژینگەیەدا ژیاوە و کاریگەریی لەسەر ژینگە هەبووە و ژینگەش کاریگەریی لەسەر مرۆڤەکان داناوە. (معمر، ٢٠١٤، ٢٤).

لە دنیای مۆدێرندا، یەکێک لە پێوەرەکان بۆ حوکمڕانی و کۆمەڵگەی هۆشیار و کەسێتیی باش بەوە دەناسرێتەوە، کە چەندە حوکمڕانی و کۆمەڵگە و مرۆڤگەلێکی ژینگەپارێز و ژینگەدۆستن. پاک ڕاگرتن و  بەرپرسیاربوون لە پاکی ژینگە لە ئێستادا وەک بەشێک لە ڕۆشنبیری تەماشا دەکرێت. ڕەنگدانەوەی ئەم ژینگەپارێزییە لە کولتووری کۆمەڵایەتی کۆمەڵگا و دەقە دەستوورییەکانی حکوومەتەکان و هەڵسوکەوتی ڕۆژانەی تاک، بەرپرسیاریەتیی مرۆی و ئاستی بەرزی هۆشیاری نیشان دەدات.

لەگەڵ پەرەسەندنی هزری مرۆڤ ژینگە تەنیا بە ژینگەی مرۆیی کورت ناکرێتەوە و پێکهێنەرەکانی تەواوی ژینگە پێویستە لە هاوسەنگی ژینگەییدا پارێزراو بن و بە توخمە نازیندووەکان (ئاو، هەوا و خاک….هتد) و زیندووەکانیشەوە (مرۆڤ، ئاژەڵەکان و باڵندە و …هتد). واتە دەربازبوون لە مرۆڤ-سەنتەری لە فەلسەفەی ژینگەپارێزیدا بۆ ژینگە-سەنتەری. ئەخلاقی ژینگەپارێزی فەراهەم نابێت، تاوەکوو بەهای سروشت و بوونەوەرەکان و پێکهاتەکانی ژینگە بە هەمان بەهای مرۆبوونی خۆی ڕێزلێگیراو نەبن.

چەمکەکان:

١. ژینگە:

لەسەر بنەمای پێناسە، ژینگە چەمکێکی ئاڵۆز و لێکدراوە، بۆ گشت دۆخە فیزیکی، بایۆلۆژی، کۆمەڵایەتی، ئابووری، کولتووری و جوانیناسی لەخۆ دەگریت. بەو مانایەی کە ژینگە سەرجەم ئەو بوونەوەر و پێکهاتانە دەگرێتەوە، کە بە شێوەیەکی سروشتی لەسەر گۆی زەوی بوونیان هەیە بە خودی بەرگە هەوای ڕووپۆشی سەر زەوی. گرنگی ژینگە بۆ بەردەوامی ژیان و مانەوەی زەوی بەندە بە پاراستنی ژینگە سروشتی و ژینگە  ناسروشتییەکەیەوە. ((www.shareyhx.com/))

پێناسەی ژینگە بەپێی زانستەکان و بۆچوونی زاناکان و پسپۆڕانی بایەلۆجی و فیزیا و کیمیا دەگۆڕێت، لەسەر بنەمای پێداویستیی ژیانی مرۆڤ و لەڕووی کۆمەڵایەتی و ئابووری و تەندروستییەوە، بەڵام هەمووان لەسەر ئەوە کۆکن کە ژینگە شوێنی حەوانەوە و کارکردن و گەشتوگوزار و پشوودانە. هەر لەبەر ئەوەیە ژینگە ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە ژیانی تاکەکانەوە هەیە. (عزیز، ٢٠١٧، ١)

ژینگە زۆر جار بە کورتی پێناسە کراوە کە “بریتییە لە بارودۆخی دەورووبەر”، یان دەگوترێت “ژینگە  بریتییە لەو شوێنەی کە بوونەوەرێک بوونی هەیە یان لێی دەژی”. (حەمەئەمین، ٢٠١٧، ١٠)

کەچی ئەنسکلۆپیدیای جوگرافی بەم شێوەیە پێناسی ژینگە دەکات، “ژینگە ئەو ناوەندەیە، کە تەنی زیندوو و نازیندووی لێیە و ئادەمیزاد تێیدا دەژی، پرۆسەی بەرهەمهێنان ئەنجام دەدات و هۆکارە کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکان کۆنترۆڵ دەکات. (العاقل ، ١٩٩٠، ١٠).

ژینگە بەو کۆمەڵە هۆکارە بایەلۆجی و کیمیایی و سروشتی و جوگرافی و کەش و هەوایەی کە دەوری مرۆڤیان داوە و کاریگەرییان لەسەر ڕەفتار و ژیانی هەیە دەگوترێت. (داود، ٢٠١٢، ١٦)

٢. ژینگەی سروشتی:

ژینگەی سروشتی بریتییە لە کۆمەڵێک تێگەیشتنی کەڵەکە بوو دەوروبەر پێکهاتەی سیستەمی زیندوو و نازیندوو (فیزیکی، کیمیایی)، کە کار لەسەر ژیانی مرۆڤ یان هەر بوونەوەرێکی تر دەکەن. لەم سەردەمەدا ئەم پێناسەیە زیاتر بۆ کار و چالاکییەکانی مرۆڤ بەکار دەهێنرێت. هاوکات دەتوانین ژینگەی سروشتی بە کۆمەڵە هۆکارگەلێکی  نازیندووی وەک (ئاو، هەوا، خاک و بەرگە هەوا و …) کە دەوری مرۆڤیان داوە ناو بهێنین. جیاوازیی سروست و ژینگەی سروشتی لەوەدایە، کە سروشت کۆمەڵە هۆکارگەلێکی سروشتین بە زیندوو و نازیندووەکانییەوە، کە تایبەتن و دیاری کراون، بەڵام ژینگە بەو گشت هۆکار و پێکهاتە و بارودۆخانە دەگوترێت، کە پەیوەستن بە ژیانی مرۆڤەوە بە خودی مرۆڤەکەشەوە.

رێکخراوی یونسکۆی سەر بە نەتەوە یەکگرتووەکان لە ساڵی (١٩٦٧) پێناسەی زانای نەورویجی (س ،ویک) پەسەند کرد، کە دەڵێت “ژینگەی ژیان بریتییە لەو بەشەی جیهان کە مرۆڤ کاریگەریی لەسەری هەیە و دەکەوێتە ژێر کاریگەرییەوە،  کەواتە ئەو بەشەی کە بەکاری دێنێت و چالاکی تێدا ئەنجام دەدات و کاریگەریی لەسەری هەیە و خۆی لەگەڵ دەگونجێنیت” (هولی،١٩٧٩، ١٠)

٣.  ژینگەی ناسروشتی:

ژینگە لایەنگەلی زۆر لەخۆی دەگرێت، لەوانەش: ژینگە لە ڕوانگەی کۆمەڵایەتی و یاسای و ئابووری و سیاسی… هتد. (خالص، ٤٩).

ژینگەی ناسروشتی، بەو ژینگەیە دەگوترێت، کە مرۆڤ ڕۆڵی خۆی تێدا دەبینێت و بۆ زیاترکردنی هەموو گۆڕینی سەرچاوەکانی وزە و دەستێوەردان لە ژینگەدا (عزیز، ٢٠١٧، ٢٠)

ژینگە بە مانایەک لە ماناکان ناتوانین بە سروشت پێناسەی بکەین، چونکە سروشت دوورە لە دەستکردنی مرۆڤ و خواکردە، بەڵام ژینگە لە چەندین توخمی دیکە پێک هاتووە، کە سەرچاوەکانیان ژیار و کۆمەڵگا و ئابووری  و مالییە (المنیاوی، ٢٠٠٨، ١٤).

٤. ئەخلاق:

کاتێک باسی هەڵسوکەوتەکانی خەڵک و دەرئەنجامەکانی کردارەکانیان دەکەین و خەسڵەتێکیان دەخەینە پاڵ زۆرجار پشت بە هەڵسەنگاندنی ئاکاری دەبەستین و دەڵێن کردارەکە نائەخلاقی بوو، هەڵسوکەوتەکە دوور بوو لە ڕەوشت یاخود ئەم ئیش و کارانە لە چوارچێوەی بنەما ئاکارییەکان جێیان نابێتەوە. هەر ئەمەش هانمان دەدات، کە بە دوای وەڵامی “ئاکار چییە؟”دا بگەڕێن و لە تایبەتمەندییە بنچینەییەکانی بکۆڵینەوە.

ئەخلاق، بریتییە لە بیروباوەڕی تایبەتیی تاکێک، سەبارەت بە هەڵسوکەوتێک یاخود بڕیارێک کە ڕاست و ڕەوایە یان خود نییە.

ئەخلاق، بریتییە لە زانستی تایبەت بە یاسا و ئەرکەکانی خەڵک، ڕێسا و پەیڕەوی قانوونی کە لەلایەن خەڵک بەکار دێت لە کاتی بڕیارداندا، بریتییە لە جەوهەری چۆنیەتیی هەڵسوکەوتکردنی دوو لایەنە.

بە گشتی ئاکار بریتییە لە:

• زانستێک کە باسی ژیانێکی بەختەوەر واتە هێدونیزم دەکات.
• زانستێک کە باسی کار و چالاکیی پراکتیکی و کردەیی دەکات.
• زانستێک کە دەستنیشانی ئەرکناسی دەکات. (خۆشەوڤی، ٢٠١٦، ٥٣)

لە کۆی ئەم پێناسانەدا دەگەینە ئەو دەرئەنجامەی کە ئەخلاق بریتییە لە بیروباوەڕی تاک لە ساتی هەڵسوکەوتەکانی و پابەندبوون بە ڕێسا و یاساکان و لەبەرچاوگرتنی مافی ئەوانی دیکە لەبەر ڕۆشنای بەهاکاندا.

٥. بەرپرسیاری مەدەنی:

بەرپرسیاریەتی مەدەنی لە مانا گشتییەکەیدا بەو بەڵێنانە دەگوترێت، کە بەپێی یاسا دەکەوێتە ئەستۆی کەسێک، تاوەکوو قەرەبووی زیانی ئەو کەسانە بکاتەوە کە بە هۆی هەر کارێک یان نەکردنی کارێک بەوان کەوتووە. (خدادادپور، ٢٠٠٩، ل ٤٨).

ناچارکردنی کەسێک بە قەرەبووکردنەوەی ئەو کەس و لایەنانەی کە زیانیان بەرکەوتووە، بە هۆی هەر کەمتەرخەمییەک و پشتگوێخستنێک یان زیادە بەکارهێنانێک، ئەم بەرپرسیاریەتییەش دوو جۆرە، نووسراوی ڕێکەوتن یان نەنووسراوی زارەکی. زیاتر مانای بەرپرسیاریەتیی مەدەنی لە جۆری دووەمدایە، واتە بەڵێندان و پابەندبوونی نەنووسراو. (هەمان، ل ٤٩).

توخم و پێکهاتە سەرەکییەکانی ژینگە

دەکرێت پێکهاتەکانی ژینگە بەم شێوەیە باس بکەین، توخمە زیندووەکانی وەک (توخمە بەرهەمهێنەرەکان و بەکارهێنراوەکان و شیکەرەوەکان). هەروەها توخمە نازیندووەکان (ئاو، هەوا، خاک و ڕۆژ). (بیلوش، ١٩٧٩، ٥١).

جۆر و توخمەکانی ژینگە ئەوەی لە بارەی ژینگەوە خراوەتە ڕوو هێندەی زۆری پێناسەکان و زیاتر لە ژمارەی پیتەکان دەتوانین بێکۆتا جۆری ژینگە بەپێی ژمارەی بوونەوەرەکان بژمێرین، وەک ژینگە ئاوی، ژینگەی وشکانی و ژینگەی قەوزەکان و ژینگە میکرۆبی و ژینگەی شیکەرەوەکان و ژینگە خشۆک و … هتد. تەنانەت هێندە لە بوونەوەرەکان و ئاژەڵ و باڵندە و ڕووەکەکانیش بەپێی ژینگەکەیان گۆڕانکاریی بەسەر پێکهاتە و شێوازی ژیانیاندا دێت، یان بەپێچەوانەوە بە هۆی دیاردە سروشتییەکان و هەندێ ئاژەڵ و لەوەڕاندنەوە، گۆڕان لە جۆری ژینگەکان دێتە ئاراوە، وەک زیادەڕۆیی لە لەوەڕاندن دیاردەی بە بیابانبوونی لە لەوەڕگاکاندا ڕوو دەدات.

ژینگە بریتییە لە کۆمەڵە هۆکاری فیزیکی دەرەکی و بوونەوەری زیندوو، کە گشتیان پێکەوە لە پەیوەندیدان کار لە یەکدی دەکەن، پێکڕا لە گەشە و پەرەسەندندان، بەم پێیە ژینگە بارودۆخێکی باڵاترە و ژینگەی سروشتی و بە هەردوو ژینگەی زیندەوران و  نازیندەکان و پەیوەندییان بە مرۆڤەوە. (شجاعی، ٢٠١٥)

خەسارەت ناسی ژینگە

خەسارەت ناسی (خەسارناسی) یان بە مانایەکی تر دەستنیشان کردنی ئەو زەرەر و زیانانەی کە بەر ژینگە بەگشتی دەکەون، لە ئێستادا باتێکی هەنووکەیی جیهانییە و بە گرنگییەوە تەماشا دەکرێت. ئەنجامدانی کارێک یان نەکردنی، سەرئەنجام دەبێتە هۆکارێک بۆ سەرهەڵدانی ڕووداوێکی سروشتی و زیانگەیاندن بە تاک یان ژینگە. لەم ڕوانگەیەشەوە زیانەکان نادیدەگرتنی مافەکانی گشتی لێ دەکەوێتەوە هەر بۆیە بەرپرسیاریەتی لە ئەستۆی تەواوی وڵاتان و کەسەکاندایە و ئەو بەرپرسیاریەتییەش بە بەرپرسیاریەتیی نێودەوڵی دێتە هەژمار.(ساعد،٢٠٠٩، ١٥٩). هەر بەپێی یاسا نێودەوڵەتییەکان بۆ پارێزگاری لە ژینگە، هەر پشتگوێخستنێک و جێبەجێنەکردنی ڕێنماییەکان خۆی لە خۆیدا بە یاساشکێنی ناودێر دەکرێت. (هەمان، ٨٠). زیانگەیاندن بە ژینگە و کەسەکان و شمەکەکانی نێو ژینگە بە هۆی جووڵەی مرۆڤەوە، وەک خەسارەت و زیان دەناسرێت، نەوەکوو قوربانی و پیسبوون. (حبیبی، ٢٠٠٩، ١٠٩).

ئەم خەسارەت و زیانگەیاندنە بە ژینگە لەنێو دەستوور و یاسای وڵاتاندا گرنگی تایبەتی پێ دراوە و بە دەق ڕوون کراوەتەوە. بۆ نوونە لە دەستووری فەرەنسادا هاتووە کە “هەر بەشێک لە تێکدانی ڕاستەوخۆ یان ناراستەوخۆ شایەنی خەمڵاندنە لەسەر ژینگە”، هاوکات لە دەستووری ئەڵمانیاشدا ئەوە باس کراوە، کە “هەر جۆرە گۆڕانکارییەکی نایاسای و خەمڵاندنی سروشتی بۆ دەکرێت، کە لەسەر ڕووەک و ژینگەی سروشتی و ئاو و خاک، یاخود هەر کێشەنانەوەیەک لە سیستەمی ژینگەیی، ڕاستەوخۆ یان ناراستەوخۆ، کارەسات دروست دەکات”. لەم بارەیەشەوە پەرلەمانی ئەوروپا لە ساڵی ٢٠٠٤ چەندین ڕێنمای بۆ پابەندبوونی بەرپرسیارییەتی لەمەڕ پاراستنی ژینگە بۆ وڵاتانی ئەندام دەرکرد، بەتایبەتی لە پارێزگاری ژینگەیی و قەرەبووکردنەوەیان. (عبدالهی،٢٠٠٩، ١٠٨).

لێژنەی تایبەت لە ئەوروپا کە بەرپرسی نووسینەوەی ڕەشنووسی یاسای بەرپرسیاریەتی و قەرەبووکردنەوەی زیانەکانی مرۆڤ بە ژینگە بوو، لە ساڵی ١٩٩٣دا بڵاوی کردووە، کە پێویستە ژینگە پیسکار قەرەبووی ئەو زیانانە بکاتەوە، کە بەر ژینگە کەوتوون. (کاتونیا، ٢٠٠٨، ٢٨٧)

پیسبوونی ژینگە

لە ئەنجامی زیاد بەکارهێنان و زیادەڕۆیی لە دەسەڵاتەکانی مرۆڤ و بەردەوامی کارەساتە سروشتیەکان و کەمتەرخەمی مرۆڤ، ژینگەی سروشتی و ناسروشتی سەر هەسارەی زەوی تا دێت زیاتر دەکەوێتە بەر مەترسییەوە.

چالاکییە جۆر بە جۆرەکانی مرۆڤ بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ و ناراستەوخۆ کار دەکاتە سەر ژینگە،  ئامێری بەرد وردکردن (Stone crusher) بڕێکی زۆر لە تەنۆلکە هەڵواسراوەکان و ژاوەژاو دەخاتە نێو هەواوە، ئۆتۆمبێل گازەکانی وەک ئۆکسیدەکانی ناترۆجین و دووەم ئۆکسیدی گۆگرد و دووەم ئۆکسیدی کاربۆن و یەکەم ئۆکسیدی کاربۆن، هەروەها تێکەڵەیەک لە هایدرۆکاربۆنی نەسووتاو دەخاتە نێو هەواوە. ( عمر، ٢٠١٥، ٨) هەروەها ئاوەڕۆ و ئاوەسەری کشتوکاڵی و تێکەڵبوونی بە پەیینی کیمیایی و قڕکەرەکان، دەبێتە هۆی پیسکردنی تەنە ئاوییەکان. ( عمر، ٢٠١٥، ٩). جگە لەڕووی زەوی بەرگە هەواش کەمتر دووچاری ئەم مەترسییە نەبووەتەوە وەک بەرگەهەوا (ئەتمۆسفێر).

وەک ئاماژەیەکی خێرا بۆ جۆرەکانی پیسبوونی ژینگە ، دەتوانین ئاماژە بە چەند ڕەگەزێکی گرنگی ناو ژینگە بکەین و پیسبوونیان و کاریگەرییە ڕاستەوخۆکانی لەسەر ژیانی مرۆڤ و باقی پێکهاتەکانی ناو ژینگە.

١- پیسبوونی زەوی

لە یاسا نێودەوڵەتییەکاندا زیانگەیاندن بە خاک، بەم شێوەیە پێناسە کراوە، کە هەر جۆرە زیانگەیاندنێک بە خاک و زەوی، ڕاستەوخۆ یان ناراستەوخۆ، پێکهاتەکانی، ئۆرگانیزم، میکرۆ ئۆرگانیزم و یان ڕووی زەوی، کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر سەلامەتی مرۆڤ دەبێت. دەستکاری زەوی تەنیا لە کاتێکدا ڕێگە پێ دراوە، کە سەلامەتی مرۆڤ نەخاتە مەترسییەوە. (ساعد، ٢٠٠٩، ٨٧)

٢- زیانگەیاند بە ئاو

لەمەڕ زیانگەیاندن بە ئاو، چ ئاوی سەر زەوی بێت، وەک ڕووبار و دەریا و دەریاچە و کانیاوەکان…هتد، یاخود ئاوی ژێر زەوی، بە شێوەیەک، کە کار لەسەر ئیکۆلۆژی، کیمیایی و یان چۆنایەتی و گۆڕینی ڕێڕەی ئاو و بە فیڕۆدانی …هتد بکات، وەک زیانگەیاندن ناوزەد دەکرێت. (حمیدزادە، ١٩٩٨، ١١٦)

پیسبوونی ئاوەکان، ئاوی سەر زەوی و ئاوی ژێر زەوی یەکێکی تر لە دیاردەکانی پیسبوونی ژینگەیە. سووڕی هایدرۆلۆجیی ئاو لەسەر زەوی، کە بریتییە لە زانستی جووڵە و دابەشبوونی تایبەتمەندی ئاو لەسەر زەویدا (عمر ٢٠١٥، ١٠٦). بە هۆی دەستێوەردان و گۆڕینی ڕێڕەوەکان و دروستکردنی بەنداوەکانەوە دووچاری گۆڕانکاری هاتووە.

٣. پیسبوونی هەوا

هەوا وەک توخمێکی سەرەکی و گرنگی ناو ژینگە دێتە هەژمار، چونکە هیچ بوونەوەرێکی زیندوو شک نابەین، کە بەبێ هەوا بتوانێت زیندوو بمێنێتەوە، بە نهێنی ژیانی سەر زەویش ناوزەد کراوە، بوونی بەرگە هەواش ئەو بەرگە هەوایەی کە زەوی پێ پارێزراوە. (سامی، ٢٠١١، ل ٣٠).

بەرپرسیاریەتی مرۆڤ جۆرەکانی

مرۆڤ بەو پێیەی کە بە ئاوەز و هاوکات سەرداری سەر زەوییە و تواناکانی لە جووڵە و کاریگەری لە هەمووان زیاترە بەسەر زەویدا، ئەوەڵین بەرپرسیاریەتی لەسەر شانە و ئەو بەشە خەسارەتەی کە بەر زەویش دەکەوێت، لە ئەنجامی کارەساتە سروشتییەکانەوە (زریان، بورکان و لافاو…هتد) گەرچی مرۆڤ بەرپرس نییە، وەلی دەشێت بە دیوەکەی تریدا وەک بەرپرسیاریەتیی ئەخلاقی و ئەو ئاگایی و ژیریەی کە هەیەتی هەوڵ بۆ دۆزینەوەی ڕێگاگەلی پێشگیری لەو کارەساتانە یان کەمکردنەوەیان بدات. لەم سۆنگەیەوە دەتوانین بەرپرسیاریەتییەکان بۆ چەند دەستەیەک ڕیزبەند بکەین لەوانەش:

١- بەرپرسیاریەتیی یاسای، هەر بەرپرسیاریەتییەک کە لە یاسادا ئاماژەی پێ کرابێت و تاک ناچار بکات بە پابەندبوونی پێوەی، بە بەرپرسیاریەتیی یاسای ناو دەبرێت و تاک بەرپرسە لە ئەنجامدانی. (لنگرودي، ٢٠٠٨، ٦٤٤).

٢-  بەرپرسیاریەتیی بەڵێنامەی، بەو پەرپرسیاریەتییە دەگوترێ، کە لە ئەنجامی ڕازی بوون و واژووکردن لەسەر بەڵێننامەیەک کە پێشوەختە لەسەری ڕێک کەوتوون. (هەمان).

٣- بەرپرسیاریەتیی دەرەوەی بەڵیننامەیی، هەر جۆرە بەرپرسیاریەتییەکی مەدەنی، سەرچاوەگرتوو لە شکاندنی بەڵێنی بەڵێندەر، کە لە دەرەوەی بەڵیننامەکان بێت، بەرپرسیاریەتیی دەرەوەی بەڵیننامەیی هەژمار دەکرێت. (هەمان٦٤٣).

٤- بەرپرسیاریەتیی کەمتەرخەمی، یەکێکە لە بەرپرسیاریەتیی مرۆڤ لە کاتی ئەنجامدانی تاوانیک یان هەڵەیەک بە شێوەیکی ئەنقەست نەبێت و لەڕووی نائاگایی یان هەڵە یان ڕێکەوتەوە بووبێت. (هەمان، ٦٤٢).

٥- بەرپرسیاریەتیی نیمچە ئەنقەست، کاتێکی کردەیەک نەچێتە چوارچێوەی بەرپرسیاریەتیی بەڵێننامەیی و هاوکات لەڕووی کەمتەرخەمیشەوە نەبێت، ئەوە دەچێتە بازنەی بەرپرسیاریەتیی نیمچە ئەنقەستەوە. (هەمان).

٦- بەرپرسیاریەتیی ئەخلاقی، بەرپرسیاریەتیی ئەخلاقی پەیوەستە بە لایەنی دەروونی تاک و ئەو بەڵێن و پابەندبوونەیە بەرانبەر بە سلوک و ڕەفتارەکانی، لە کاتێکدا مرۆڤێکی کامڵ و نییەت پاک بێت، لە کاتی ئەنجامدانی هەر سەرپێچیەک تاک سەرزەنشت دەکرێت، بە مانایەکی تر هەر کردەیەک لە یاسا و ڕێکەوتنەکان و ڕێنمایەکاندا نەهاتبێت، دەچێتە چوارچێوەی بەرپرسیاریەتیی ئەخلاقییەوە. (هەمان).

٧- بەرپرسیاریەتیی ماف، بەو بەرسیاریەتییانە دەڵێن، کە تاک لە لایەنی یاساییەوە لێپێچینەوەی لەگەڵ دەکرێت، لە کاتی ئەنجامدان یان ئەنجامنەدانی کردەیەک کە یاسا بۆی دیاری کردووە، (یزدانیان، ٢٠٠٠ ، ٣١)

٨- بەرپرسیاریەتیی سزایی، بەرپرسیاریەتییەکە، کە بە تاوانێک لە تاوانەکان تاوانبار کرابێت، کە لە یاسادا ئاماژەی بەو تاوانە کراوە، تاک لە وەها حاڵەتێکدا بەپێی بەندی دیاریکراوی یاسا سزا دەدرێت. (لنگرودي،٢٠٠٨، ٦٤٤)

٩- بەرپرسیاریەتیی مەدەنی، ئەم بەشە لە بەرپرسیاریەتی دوو لایەنە واتە ڕوویەکی یاسایی و سزایی هەیە و ڕوویەکی تریش بەرپرسیاریەتیی خودە، لە هەمبەر هەر تاوانێک، کە ئەنجام درابێت گەرچی ناراستەوخۆش بێت، وەک بەرپرسیاریەتیی باوک لەمەڕ کردارێکی منداڵەکەی. (هەمان، ٦٤٥)

مرۆڤ مافی سوودوەرگرتنی لە بەروبووم و سەرچاوەکانی ناو سروشت و ژینگە هەیە و بەو پێیەی تاقانە بوونەوەری هۆشیارە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بەرپرسیاری یەکەم لە پاراستنی و ژینگە و هەر زیانێک لە ئەنجامی کەڵک وەرگرتنەکانی ئەودا بێتە ئاراوە بەرپرسە و پێویستە قەرەبووی بکاتەوە.

لە زۆربەی وڵاتان یاسا و ڕێسای تایبەت، هەندێ جاریش لە دەستووردا بە مادە و بەندی تایبەت ئاماژە بە بەرپرسیاریەتیی تاک کراوە لە هەمبەر پاراستنی ژینگە. لە دەستووری عێراقی و لە مادەی ٣٣، برگەی یەکەمدا ئاماژە بەوە کراوە، کە (هەموو تاکێک مافی ژیانی هەیە لەناو دۆخ و  ژینگەیەکی تەندروستدا).

لە ئەوروپا و بەپێی یاسای کۆمسیۆنی ئەوروپای ساڵی ١٩٩٣ بەرپرسیاریەتیی مەدەنی کرابوویە بنەمایەک بۆ پارێزگاری لە ژینگە، وەلێ پاشتر ئەم ڕویکردە گۆڕانی بە سەردا هاتوو لە ساڵی ٢٠٠٠ یاساکانی حقوقی و ئیداریش خرانە کار بۆ بەرگریکردن لە پیسبوونی ژینگە و بەرپرسیارکردنی ئەنجامدەرانی. (کاتونیا، ٢٠٠٨، ٢٩٢)

مرۆڤ و ژینگە

ئەوەی کە مرۆڤ لە باقی بوونەوەر و پێکهاتەکانی تری ناو ژینگە جیا دەکاتەوە ئەو خەسڵەتە تایبەتییانەیەتی کە دەکرێت، لە سێ خاڵی جەوهەریدا دیارییان بکەین، ئەوانیش بریتین لە:

یەکەم: لەڕووی کاتەوە، مرۆڤ تاقانە بوونەوەرێکە دەتوانێت، کە بە پرۆسەی پەرەسەندندا بڕوات و بۆ ژیان لەڕووی کات و زەمەنی ڕابردوو و ئێستا و داهاتوو، هاوکات زەمەن کار لەسەر مرۆڤبوونی ناکات.

دووەم: لەڕووی شوێنەوە، هەر وەک خاڵی یەکەم مرۆڤ تەنیا بوونەوەری سەرزەوییە، کە لە هەموو ژینگەکان بوونی هەیە و لە هەر پێنج کیشوەرەکە بە هەمان خەسڵەتی مرۆیی خۆیەوە بەردەوامی بە ژیان دەدات.

سێیەم: لەڕووی نەوەوە، مرۆڤ یەکێکە لەو زیندەوەرانەی، کە دەتوانێت هاوکات لەگەڵ سێ لە نەوەی جیاوازیی زەمەنی و لە شوێنی جیاوازدا بژی، وەک نەوەی ڕابردوو، نەوەی ئێستا و نەوەی داهاتووی. (خالص،٢٠١٧، ٢٦).

لە لایەکی تریشەوە ئەوەمان بیر نەچێت، کە ژینگە تەنیا بریتی نییە لە پێکهاتە سروشتی و ناسروشتییەکانی، بەڵکوو لەگەڵ ئەوەشدا پێکهاتووە لە پەیوەندیی مرۆڤ و مرۆڤ و تەواوی ئۆرگانەکان و بونیادەکانی ناو کۆمەڵگا و دامەزراوە و عادات و تەقالید  و ئەخلاق و بەهاکان و ئایینەکان. (جابر، ٢٠١١، ١٩).

ژینگە و کۆمەڵناسی

هاوکات بوونی دەرکەوتنی کۆمەڵناسی و سەرهەڵدانی شۆڕشی پیشەسازی لە ئەوروپادا، گۆڕانێکی جەوهەری بە شۆن خۆیدا هێنا و کۆمەڵگای لە قۆناغی کۆمەڵگای نەریتی و کشتووکاڵییەوە بەرەو کۆمەڵگا پیشەسازییەکان گۆڕی و ئەم گۆڕانکارییەش کاری کردە سەر ئاڵۆزی پەیوەندییەکانی ئەندامانی کۆمەڵگا و ڕۆڵی تاکی زیاتر بەرجەستە کرد، هەم لەڕووی دابەشبوونی کارەوە، هەر وەک چۆن ئەمیل دۆرکایم دابەشبوونی کاری بە هۆکاری یەکپارچەیی و وابەستەبوونی تاکەکانی بە یەکدیەوە باس کردووە. بە دەرکەوتی ئەم دۆخە زانایانی کۆمەڵناسی و لقە زانستییەکانی تری کۆمەڵناسی ڕۆڵی ژینگەیان لەسەر ڕێکخستنە کۆمەڵایەتییەکان بە گرنگ وەسف کردووە. (ابو قاسم، ٢٠١٧، ١٤٥).

کۆمەڵناسیی نموونەی ژینگە (socilegycal paradigm) پێداگری لەسەر پەیوەندیی گشتی لەنێوان ژینگە و دیاردە کۆمەڵایەتییەکان دەکردەوە، بەتایبەتی پاش بە دەرکەوتنی ژیاری مرۆڤایەتی و دنیای گڵۆباڵ، ئەمەش لە ئەنجامی شۆڕشی پیشەسازی و دەستکراوەی زیاتری مرۆڤ بۆ دەستێوەردانی ناو ژینگە، کە دواجارسەرمایەداری سەری هەڵدا و زیاتر ڕووەکانی کاریگەریی مرۆڤ و ژینگە لەسەر یەک بە دەرکەوت (هەمان، ٢٠١٧، ١٤٦).

لە کێشە سروشتییەکانەوە بۆ ئاریشە کۆمەڵایەتییەکان

کۆمەڵناسی وەکوو زۆرێک لە کۆمەڵناسان جەختی لەسەر دەکەنەوە، پێکهاتووە لە توێژینەوەی ڕەگەزە سەرەکییەکانی بونیادی کۆمەڵایەتی و هەروەها زانینی پەیوەندیی نێوان ئەو ڕەگەزانەی بونیاد، لەگەڵ ئەوەشدا ئەوش بە گرنگ دەبینێت گۆڕان لە هەر پێکهاتەیەکدا کاریگەریی ڕاستەوخۆ یان ناراستەوخۆی بۆ سەر پێکهاتە و ڕەگەزەکانی دیکەش دەبێت.

وەک پێشتر ئاماژەمان پێ کرد، شۆڕشی پیشەسازی و سەرهەڵدانی زانستی کۆمەڵناسی لەسەر دەستی زانایانی وەک ئۆگست کۆنت و ئەمیل دۆرکایم و هربرت سپێنسەر و ….هتد و هەر زوو درک بە گرنگی ژینگە لەسەر مرۆڤ و کۆمەڵگا کرا و ڕێگە بۆ توێژینەوەکان خۆش بوو. بۆ نموونە زیاد داواکاری لەسەر کەرەستەی خاوی سۆسیل (sossil) بۆ پێداویستیی پیشەسازی (لایەنی کۆمەڵایەتی)، بە هۆی زیاد بەکارهێنانی بەرزبوونەوەی پلەکانی گەرما (لایەنی ژینگەیی) سەر هەڵدەدات و ئەمەش کار لە گۆڕانی ئاو و هەوا دەکات (لایەنی ژینگەیی)، دواجار کار لەسەر هاوسەنگی گروپە کۆمەڵایەتییەکان و بەکارهێنانیان دەکات، هەستکردن بە مەترسییەکانی و هەوڵی چارەسەرەکانی (لایەنی کۆمەڵایەتی). (ابو قاسم، ٢٠١٧، ١٤٨). وەک لەم نموونەیەدا بۆمان ڕوون بوویەوە، کە جۆرێک لە پەیوەندیی بەردەوام لە نێوانی کێشە ژینگەییەکان و ئاریشە کۆمەڵایەتییەکان بوونیان هەیە و ئەم پەیوەندییەش بێکۆتا و بەردەوام دەبێت تاوەکوو ژیان لەسەر ئەم هەسارەیە بەردەوام بێت.

١. زانایان و گۆڕانی ژینگە

زانایانی ئەمریکی لە بواری کۆمەڵناسیی ژینگەییەوە، گەیشتوونەتە ئەو باوەڕەی بە هۆی دەستێوەردان و ئاستی هۆشیاری و پێشکەوتنی شارستانیەت و پیشەسازی، مرۆڤ زیاتر دەست کراوە بووە لە دەستێوەردانی ژینگە. لەو زانایانەش دەتوانین ئاماژە بە هەریەک لە (ریلی دۆنلان-Riley Dunlap، ویلیام کاتون- William Catton)، بکەین کە چوار خاڵی سەرەکییان وەک ڕەخنە لە کۆمەڵناسیی نموونەی ژینگەیی گرتووە ئەوانیش بریتین لە:

1. ڕەهەندی ڕۆشنبیری، چونکە مرۆڤ تاکە بوونەوەرە ئەم خەسڵەتەی هەیە.
2. ڕۆشنیری هەمیشە لە گۆڕاندایە، گۆڕانەکەش خێراترە لە گۆڕانە بایەلۆجییەکان.
3. کێشەکانی نێوان ئەندامانی کۆمەڵگا زیاتر لە کێشەکانی ناو سروشتە.
4. کەڵەکە بوونی ڕۆشنبیری لە لای مرۆڤ، هاوکارێکی باش دەبێت بۆ مرۆڤ لە چارەسەرکردنی کێشە کۆمەڵایەتییەکان. (Rile and Willim. (1978), pp. 42-43. ).

بە سەرنجدان بە دۆخی کۆمەڵناسیی ژینگەیی ناکرێت تەنیا لە ڕوانگەی ژینگەپارێزی و زانستی ژینگەییەوە کێشەکان چارەسەر بکرێن، بەڵکوو لەسەر بنەمای شیکردنەوەی کۆمەڵناسییانە بۆ دیاردە سروشتییەکان بەرەو ژینگەپارێزی نموونەی نوێ (Now Ecological Paradigm) دەرۆین، کە ئەویش لەم بابەتانەی خوارەوەدا کورت دەکرێنەوە.

ا- مرۆڤ بە خەسڵەتە تایبەتییەکانی وەک (رۆشنبیری و گەشەسەندن و هۆشیاری و…هتد) لە باقی بوونەوەرەکانی تر جیا دەکرێتەوە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بەشدارە لە ژیانی ناو ژینگە و لە پەیوەندیدایە لەگەڵیان.

ب- دیاردە مرۆییەکان تەنیا بەرئەنجامی هۆکارە کۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیری نین، بەڵکوو لە ئەنجامی کۆمەڵێک پەیوەندیی ئاڵۆز و کار و کاردانەوەی ناو سروشتە، بەو مانایەی کە ڕەفتاری مرۆڤ لە ئەنجامی کۆمەڵێک هۆکاری چاوەڕوان نەکراودایە.

ج- مرۆڤ لەناو ژینگەیەکی فیزیولۆژی ژیان دەگوزەرێنێت، کە هۆکارە فیزیکی و بایەلۆژییەکان کاریگەریی گەورەیان لەسەری هەیە.

د- وێڕای بەهێزی مرۆڤ لە ژیری و داهێنانەکانی، بەڵام جۆرێک لە سنووربەندیەک بوونی هەیە و ناتوانێت سنوورەکانی سازگاری لەگەڵ ژینگە (Eco-friendly) تێپەڕ بکات. (Rile and Willim١ (1978), p. 34. ).

٢. زۆر بارکردنی زەوی

لە میانەی سەدەی بیستدا شێوەیەکی نوێی فەرماندانی ڕەهای ئیمپەراتیڤی هاتووەتە ئاراوە، کە بریتییە لە فەرمانی: (تۆ دەبێت ژیانت بگۆڕیت). ئەم ڕستەیە هەر لەو کاتەوە بە دەسەڵاتێکی خۆسەپێنەرەوە مەبەستگەراییی ئاکارییانەی زۆر لە هاوچەرخەکانی خستۆتە ڕوو. ئەم ڕستە ئیمپەراتیڤە هۆشیاریمان بە داخوازییەک ئاوس دەکات، کە هەر دەبێت بیهینینەوە دنیاوە، ئەویش داهێنانی شێوازێکی نوێی ژیانە، کە بە تێگەیشتنی سیاسەتی گەردوونیانە و ژینگەناسانەی کولتوورەکەمان گونجاو بێت. ئەم ڕستەیە لە پلەیەکی بەڵگەنەویستانەی ئەوتۆدایە، کە هاوتایە بە هێزی هەموو ئەو حوکمانەی لە سەردەمەکانی زوودا هەر لای فوودیەکان و فەلسەفەی خۆئارامگرتن (Stoizismys) و مەسیحی و ئیسلامی و ئیتیکی هیومانیستی بەسەر تاکی کۆمەڵگاکاندا سەپێنرابوو، تاکوو ئێستاش هەر دەسەپێنرێت. (دایک، ٢٠١٥، ٢٤-٢٥).

ئەگەریش ئەم چاکسازییە بانگەشە بۆ کراوە و ببێتە مایەی سوسیالیزمێکی کەشناسی، ئەوا زەمین لە داهاتوویەکی نزیکدا لە دیوی دەرەوەیدا وەک ئەستێرەیەکی سادە دەردەکەوێت، کە: هەر تاکێک دەتوانێت لەسەری بڕێکی باشەی بۆ چوونە دەرەوە پێ هەڵبسوڕێت، بەمەش مرۆڤ وەکوو  بەشدار و هاوبەشێکی ئەتمۆسفێرەکان و توخمەکانی ترش دەناسرێت، بەوەشدا نیچە لە هەمان کاتدا شارەزایەکی لیهاتووی پرسی شەڕی خوداکان و زەبەلاحەکانیش بوو، ئەوا دەیزانی لە کیشمەکێشی ڕێکخستنەوەی ئەم زەبەلاحانە شتێک نییە ناوی بێلایەنی بێت: “ئای، ئەو جادووی شەڕەکە، ئەوەی تەماشاشی بکات، دەبێت بەشداری شەڕەکە بکات”. (هەمان ٢٣).

لێرەدا ئەو سەلمێنەیە (Axiom) دەکەوێتە بەر مەترسییەوە، کە دەست لە هەموو سنوورەکانی بیانووی گەشەسەندن دەدات. ئەویش ئەوەیە: زەوی تەنیا یەک دانەیە و بەس، کەچی نەتەوە دەوڵەمەند و داراکانی ئەمڕۆ وەها دەژین، وەک ئەوەی بۆیان هەبێت پەل بۆ دەرەوەی زەویش بهاوێژن. ئەگەریش شێوەی ژیانی (Lebensstil) ئەوان بەسەر هەموو دانیشتووانی تری ئەم سەرزەمینەدا بڵاو بکرێتەوە ئەوا مرۆڤایەتی نابێت بە لایەنی کەمەوە لە چوار زەوی کەمتری هەبێت. بەڵام بەوەدا کە زەوی یەکێکی تاقانەیە و نابێیتە مۆنادێک و (گەردێک / یەکەیەک)، کە شیانی فرە بارکردنی هەبێت، (MultiplizierbareMonade)، ئەوا ئێمە دەبێت ڕێزی پێشینەی سنوور ڕاگرتن بدەین بەسەر پێشینەیی هاندەری سنوربەزاندا. (هەمان ٢٨).

بە گوتەیەکی زانای ناودار نۆڤالیس کۆتایی بەم کەرتە دەهێنین: “ئێمە ئەرکێکمان لەسەرە: بانگکراوین بۆ گەشەپێدانی زەوی”. (هەمان، ١٥).

ئاکاری ژینگەپارێزی

لە ڕۆژگاری ئەمڕۆماندا چۆنیەتیی بەرەنگاربوونەوە لەگەڵ کێشەکانی ژینگەدا، خستنەڕووی ڕێگاچارەکان بووەتە خەمی زۆربەی بیرمەندانی جیهان، باوەڕێک بەشێک لەم زانایانە ئەوە کە تەواوی هەوڵەکان لە خزمەتی خودی مرۆڤ مانەوەیدا بێت، بەڵام کەم نین ئەوانەشی کە خەمخۆری تەواوی بوونەوەرەکان و ڕووەک و پێکهاتە زیندوو و نازیندووەکانی سەر گۆی زەوین.

ئاکاری ژینگەپارێزی بە یەکێک لە کۆنترین و بەربڵاوترین بابەتەکانی ئەخلاقی کارکردی ناو دەبرێت، لەگەڵ پەرەسەندنی بابەتی ژینگەیی ئەم تێگەیشتنەش فراوانتر بووە، ئەم لقە لە لەقە فەلسەفییەکانی ئەخلاق زیاتر پەیوەندی بە تاکی زیندوو لەگەڵ ژینگەدایە، لە پلان و بەرنامەکانی بۆ هەر ئەگەرێک بەشدار بێت، هاوکات پەرۆشی جیدی نیشان بدات.

فەلەسەفەی ئاکاری ژینگەپارێزی هەرچەندە وەک هزر مێژوویەکی کۆنی هەیە، بەڵام تەنیا لە نیوەی دووەمی سەدەی بیستەم و ساڵی هەفتایەکان، وەک ڕەوتێکی فەلسەفی سەربەخۆ دەرکەوت. ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەو قەیرانە گەورەیەی جیهان بە هۆی پیسبوونی ژینگەوە. (سیوەیلی، ٢٠٢٠م ل ٢٥). هەر بۆیە دوو ڕوانگەی جیا لەمەڕ ئاکاری فەلەسەفەی ژینگەپارێزی سەریان هەڵدا لەوانەش بایۆ سەنتەریزم (زیندەوەرناسی) و ئیکۆسەنتەریزم.

دەستەی یەکەم، واتە بایۆ سەنتەریزم پێیان وایە، کە سەنتەری ژیان زیندەوەرەکانن. زاراوەی بایۆ سەنتەریزم وشەیەکی لێکدراوە لە سەرێکەوە پەیوەندی بە وشەی بایەلۆژییەوە هەیە و لە سەرێکی تریشەوە پەیوەندی بە ئاستێکی بەرزی تێگەیشتنی ئاکارییانەی مرۆڤەوە هەیە بۆ زیندەوەر. کاتێک هەردوو وشەکە لێک دەدەین مەبەست لە بەچەق و خولگەکردنی ژیانی زیندەوەرە، لە ڕەوتێکی هزرین و توێژینەوەی ئاکاریدا. (هەمان ٢٩).

هەرچی لە بارەی دەستەی دووەمیشەوەیە، ئەو جیاکارییەی کە لە ڕەوتی ئاکارناسی بایۆسەنتەریدا لەنێوان تاکە زیندەوەر و گیاندارەکاندا دەکرا، لە ئیکۆسەنتەریزمدا جێی نابێتەوە. ئیکۆ سەنتەریستەکان لەو بڕوایەدان هەموو شتێک لە سروشتدا هەمان بەهای خۆی هەیە. چ ڕەگەزێک بێت، یان توخمێک یان سیستەمێکی  ژینگەیی، یان زەوی بە گشتی. (هەمان ٣٥).

وشەی ئیکۆس (Oikos)لە گریکی کۆندا بە مانای ماڵداری و خێزان هاتووە.

١. ئەخلاق وەک کایەکی مەعریفی

ئەخلاق لەو لقە مەعریفییانەیە کە بایەخ بە خێر و چاکەی گشتی دەدات و هەوڵی دانان و بڵاوکردنەوەی ڕێساگەلێک بۆ ڕەفتاری مرۆڤ لە کۆمەڵگادا دەدات. دەشێت ئەخلاق بە بەشێک لە فەلسەفە لە قەڵەم بدرێت، کە ئامانجەکانی زیاتر کردەیین. کاتێک مرۆڤ بۆ نموونە بیر لە ژیانی خۆی دەکاتەوە، ڕەخنە لە ڕەفتاری خۆی دەگرێت. چەند نموونەیەک دەکاتە سەرمەشق بۆ خۆی و هەوڵ دەدات ڕەفتاری خۆی سەبارەت بە کۆمەڵگا بە شێوەیەک لە شێوەکان ڕێک بخات یان بگۆڕێت، ئەوا لەژێر کاریگەریی ئەخلاقدایە.

نموونە ئەخلاقییەکان ڕەنگدانەوەی هەلومەرجی کۆمەڵایەتین، جیاوازی زۆری ئەم نموونانە لە ئاستی ناوچە جیاجیاکاندا گوزارش لە پابەندی بنەما ئەخلاقییەکان بە پێوەرە کۆمەڵایەتییەکانەوە دەکات. هەندێ کەس، بەتایبەت فەیلەسووفان هەوڵیان داوە ئەخلاق بە زانست لە قەڵەم بدەن. ئەمڕۆ ئەخلاق زیاتر وەک تیۆری پەیوەست بە پەیوەندیی تاکەکەس بە ئەوانی ترەوە حسێبی بۆ دەکرێت و لە چەند بوارێکی وەک ئەخلاقی سیاسی، ئەخلاقی مەدەنی، ئەخلاقی ئایینی و ئەخلاقی زانستیدا بەکار دەهێنرێت. (موحسینی، ٢٠٠٥، ٧١).

٢. بنەما ئەخلاقییەکان

بنەما ئەخلاقییەکان بەو بەشانە دەگوترێت، کە مەرجی تەواو وابەستەبوونیان پێوەیە و بە مانایەکی تر ئاکاری بوونی کردە مرۆییەکان بەو شێوەیەی دەبیت، کە مرۆ لە ڕەفتارە ئیختیارییەکانی خۆی پابەندی ئەم کردارانە بێت و لەم ڕوانگەیەشەوە لە بارەی ژینگەپارێزییەوە دەکرێت باشترین سوودیان لێوە وەربگیرێت. لە پابەندبوونە ئاکارییەکانیش دەتوانین ئاماژە بەو چەندانەیە بکەین لەوانە:

1. پابەندبوون بە پاراستنی ژیانی بوونەوەرەکان.
2. پابەندبوون بە هاوسەنگی ژینگەی.
3. پابەندبوون بە کەڵک وەرگرتن تەنیا بەپێی پێویست.
4. دانانی سنوورێک بۆ دەستبەسەرداگرتنی مرۆڤ لەسەر سروشت. (قوام ٢٠٠٩ ، ٧٣ – ٧٥).

لە ڕوانگەیەکی دیکەوە دەگەینە ئەو ئەنجامەی چین ئەو خاڵە هەنوکەیانەی کە لە خزمەت پاراستنی ژینگەدان، ئەوانیش بە کورتی بریتین لە (رێزگرتن لە ژینگە، پابەندبوون و پاک و خاوێنی، چاکسازی و هۆشیاری لە بەکارهینانی سەرچاوەکانی ناو سروشت). (هەمان ٧٦ ).

دیدگای ڕۆژئاواییەکان لەبارەی ژینگەوە

دیدگای ڕۆژئاواییەکان لە بارەی ژینگەوە، ئاوێتەیەکە لە دیدگای ئایینی یەهودی و کتێبی پیرۆز و فەلسەفەی یۆنانی کۆن بەتایبەتی بیروباوڕەکانی ئەرستۆ. هاوکات ئەم باوەڕانە بە باوەری هیندییە کۆنەکایشەوە بگرە مرۆڤیان بە سەنتەری ئاکاری ژینگە زانیووە و هەموو شتێکیان لە خزمەت ئەو بوونەوەرەدا بینیوەتەوە. لە چیرۆکی خلقەتی مرۆڤ لە تەوراتدا وەها باس کراوە، کە خودا مرۆڤی لە شێوەی خۆی دروست کرد تاوەکوو هێزی بەسەر هەموو شتێکدا بشکێتەوە. (سینگر، ٢٠٠٧، ١٤٢). هەرچەندە ئەم جۆرە تێڕوانینانە زۆر زاڵمانە و مەترسیدارن لەسەر ژیانی باقی بوونەوەرە و پێکهاتەکانی دیکەی ناو سروشت، بەڵام هەنگاوێکی باشی سەرەتای بووە بۆ هاتنە پێشەوەی نەوەیەکی نوێ لە بیروباوەڕی ژینگەپارێزی.

رێز لە ژیان بگرە

دیدگای ئاکاری لەم ڕوانگەیەوە، پێداگرییە لەسەر پاراستنی بوونەوەرە هۆشمەندەکان و دەرککارەکان، ئایا لەناوچوونی دارستانە  بە تەمەنەکان و غەرقبوونی جۆرەکانی قەوزە و لەناوچوونیان دەچێتە خانەی کامە ئاکاری ژینگەپارێزییەوە. پابەندبوون بە ئاکاری ژینگەپارێزی لەپێناو پاراستنی تەواوی پێکهاتەکانی نێو سیستەمی ژینگەی کاریکی ئاسان و سانا نییە. تاوەکوو زیاتر ئەم بابەتە باس بکرێت بەرگریکردن لە بوونەوەرە زیندوو و نازیندووەکان دژوارتر دەبێت، بۆ نموونە بڕینەوەی دارێکی بە تەمەن لەگەڵ لەناوبردن و قڕکردنی  بوونەورێکی میکرۆبی و قەوزەی، چەندە کار لەسەر ڕەوڕەوەی ژیان دەکات. ناکرێ لەم بوارەدا زانای ڕۆژئاوای ئالبرێت شوایتزر (١٨٧٥ –١٩٦٥) لەبیر بکرێت، کە بە بەکارهێنانی چەمکی ڕێز لە ژیان بگرن بابەتەکانی خۆی دەخستە ڕوو(سینگر، ٢٠٠٧، ١٤٤).

ئاکاری مەدەنی پاراستنی ژینگە

وەک پێشتر باسی لێوە کرا وەک مێژووی مرۆڤ لەڕووی هزرییەوە دەمێکە درکی بە گرنگی پاراستنی ژینگە کردووە و هەوڵیشی بۆ داوە. یاساگەلی و ڕێنمای تایبەت بە خۆی هەبووە و لە خێڵە نەریتییەکانەوە بگرە تا سەردەمی ئایینەکان و پاشانیش نووسینەوەی یاساکانی سەرزەوی، مرۆڤ لە مشووری خۆی و ژینگەکەیدا بووە و بەپێی ئاستی تێگەشتنی قوناغەکان لێکدانەوەی بۆیان کردووە.

مەترسییەکانی سەر ژینگە و گرینگیدان بە ژینگە لەلایەنی زانستی و نێودەوڵەتییەوە، جۆرێک لە درەنگکەوتنی پێوە دیارە تا ناوەڕاستی سەدەی بیستەم، پاش هەستکردن بە مەترسییەکانی، وڵاتان وەخۆکەوتن، کە هاوکاری یەکدی بکەن لە بەرانبەر مەترسییەکان. (الحدیثی، ١٩٩٧، ٤١).

لە مێژووی نزیکدا هەست بە گرنگی تاک و هۆشیارییەکەی کراوە لە هەمبەر پاراستنی ژینگە و چەندین ڕێکخراوی مەدەنی بۆ ئەم مەبەستە لە ئەمریکا لەلایەن لیبراڵە نوێخوازەکانەوە دروست کراون، بۆ بەرزکردنەوەی ئاستی هۆشیاریی تاک لە هەمبەر پاراستنی ژینگە، کە بە ڕۆشنبیرە داهێنەرەکان ناسراون. (محیو، ٢٠٢٠، ٢١٢).

دەستووری عێراقی بە یەکێک لە هەژارترین دەستوورەکان دەژمێردرێت لەڕووی باسی کردن لە ژینگەوە، تەنیا باس لە مافی ژیان لە ژینگەی تەندروست بۆ تاک دەکات لە بەندی (٣٣)دا. لەگەڵ ئەوەشدا عێراق بۆ ڕاستکردنەوەی ئەم دۆخە دەستوورییە، لە ڕێگەی پەرلەمانەوە بەپێی مادەی (٦١) بەندی (ئەلف) و بە پشتبەستن بە یاسای ژمارە پێنج لە مادەی (١٣٨) دەستووری عێراقی، پەرلەمان بڕیاری داوە بە گرێدانی دانیشتن لە ڕێکەوتی (١٣/١٢/٢٠٠٩) و بە دەرچوواندنی یاسای (پاراستن و باشترکردنی ژینگە)، یاساکە ژمارە (٢٧) پێ بەخشراوە. ئەم یاسایە لە کۆی (٣٩) مادەدا دامەزراوەی ژینگەیی و لە سەرووی هەموویانەوە وەزارەت و وەزیری تایبەت و دەستە و ڕێکخراوەکان بگرە تا یاسا و ڕێنمایی و پێناسەکانی لەبارەی ژینگەوە خستووەتە ڕوو. (ماڵپەری فەرمی وەزارەتی ژینگەی عێراقی. (http://moen.gov.iq)

لە هەرێمی کوردستانیش بەپێی دەرچوواندنی یاسایەک لەژێر ناونیشانی (یاسای پاراستن و باشترکردنی ژینگە لە کوردستان) لە ساڵی (٢٠٠٨) لە ڕۆژنامەی (وقائع کردستان) بە ژمارەی یاسای (٨) لە بەرواری (٢٤/٧/٢٠٠٨) دەرچووێنراوە و لە ژمارەی (٩٠) ی (٨/١١/٢٠٠٨) هەمان ڕۆژنامەدا بڵاو کراوەتەوە. (وقائع كردستان ٢٠٠٨، ٤١)، ئەم یاسایە کە لە (٤٨) مادە پێک هاتووە، بەوردی پێناسەی ژینگە و پێکهێنەرەکانی و هۆکارەکانی پیسبوون و شێوازی پاراستن و سزادانی سەرپێچیکارانیشی دیاری کردووە.

هاوکات لە دەستووری فەڕەنسیدا شتێکی ئەوتۆ باس نەکراوە لە مەڕ سزا و حوکم جگە لە تەنیا دوو مادە نەبێت، ئەوانیش مادەی (١٣،٨٢) کە دەبێژێت “هەرکەسێک تاوانێک ئەنجام بدات و بە هۆی کردەیەکی مرۆیی، زیان لێ کەوتوو دەتوانێت داوای قەرەبوو بکات”. مادەی (١٣٨٣) هاتووە، کە هەرکەس نەک تەنیا بەرپرسە لەو زیانەی لە ئەنجامی کردەوەیەکی ئەوەدا ڕووی داوە، بەڵکوو بەرپرسیشە لەو زیانەی کە بە هۆی کەمتەرخەمی یان بێئاگاییەوە لە کەسانی تری کەوتووە. (شهیدی ٢٠٠٨، ٣٤- ٣٥ ).

لەسەر ئاستی جیهانیش چەند ڕێکخراوی نێودەوڵەتی لە سەرووی هەموویانەوە، خودی نەتەوە یەکگرتووەکان، گرنگی و بایەخێکی زۆر بە ژینگە و پاراستنی دەدەن. هاوکات لە وڵاتانیش چەندین ڕێکخراو بوونیان هەیە تا ئاستی دامەزراندنی پارت و بزووتنەوەی سیاسی لەژێر ناونیشانی پارتی سەوز و ژینگە و پارێزەرانی.

سەرچاوەکان

سەرچاوە کوردییەکان:

1. خۆشەوڤی، حکیم،(چ٢، ٢٠١٦)،ئەخلاق لە بەڕێوەبردندا، هەولێر، چاپخانەی زانکۆی سەلاح الدین.
2. موحسینی، مەنوچەهر،(٢٠٠٥)، کۆمەڵناسی گشتی، وەرگێڕانی موسڵح نێروانی، هەولێر،دەزگای چاب و بڵاوکردنەوەی موکریانی.
3. عزیز، فرهاد حسن ،(٢٠١٧)،  ژینگە و پیسبوونی ژینگە،هەولێر، چاپخانەی زانکۆ سەلاح الدین.
4. نەقشبەندی، ئازاد محەمەد ئەمین،(٢٠١٧)، جوگرافیای ژینگە، هەولێر، چاپخانەی زانکۆی سەلاحەدین.
5. سوێلی ،رێبوار (٢٠٢٠)، فەلسەفەی ئاکاری ژینگەپارێزی، هەولێر، بەرهەمی هاوبەشی ڕێکخراوی زەریاب و ئاژانسی پایا.
6. دایک، سلۆتەر،( ٢٠١٥)سلۆتەردایک لە نزیکەوە، کتێبی دووەم، وەرگێڕانی بەکر علی، چاپخانەی سەردەم- سلێمانی.
7. عمر، خالید محمد، (٢٠١٥)، سەرەتایەک بۆ کیمیای ژینگەی، سلێمانی، چاپخانەی زانکۆی سلێمانی.

سەرچاوە عەرەبیەکان:

•  عبدالحافظ،،معمر ڕتیب محمد (چ٣،٢٠١٤)، القانون الدولی للبیئە و ظاهرە التلوث،مصر / قاهرە، دار الکتب القانونیە.
• 9-  (محمد، سەنگەر داود،(چ٣،٢٠١٢)، التنظیم القانونی الدولی لحمایە البیئە من التلوث، مصر/ قاهرە، دار الکتب القانونیە.
• العاقل،الصدیق محمد و مقیلی،احمدغیاذ و  علی، عبدالکریم،(١٩٩٨) تلوث البیئە الطبیعیە، طرابلس.منشورات الجامعة
• م،هولی، ج ڕجیها و ج، سلادک، (١٩٧٩) الانسان و البیئە، ترجمە: عصام عبداللطیف ،  بغداد.
• خالص،عبدالرحیم (٢٠١٧) الانسان و البیئە- مقاربات فکریە و اجتماعیە و اقتصادیە- (بیروت)مرکز دراسات الوحد العربیە.
• بیلوش، الانسان و البیئە،(١٩٧٩) ترجمە عصام عبدالطیف، بغداد،منشورات وزارە الثقافە الاعلام.
• المنیاوی، یاسرمحمد فاروق ، (٢٠١٤)، المسولیە المدنیە عن تلوث البیئە، الاسکندریە، دار الجامعە الجدید.
• ابو قاسم،زیانی (٢٠١٧) الانسان و البیئە- مقاربات فکریە و اجتماعیە و اقتصادیە، (بیروت) مرکز دراسات الوحد العربیە.
• وقائعكردستان، (٢٠٠٨)، ڕقمالعدد٩ عددالصفحات٨، اربیل.
• الحدیثی، صلاح عبدالرحمان،(١٩٩٧)، النظام القانون الدولی لحمایە البیئە، اطروحە الکتورا من جامعە بغداد.
• محیو، سعد،(چ٢،٢٠٢٠)،الخروج من الجهنم، بیروت/ لبنان،مرکز دراسات الوحد العربیە،
• جابر، حسام محمد سامی،(٢٠١١)، الجریمە البیئە، قاهرە/ مصر،دار الکتب القانونیە.

سەرچاوە فارسییەکان:

• شجاعی، محمدصادق(٢٠١٥)، محیط زیست،مجلە ایران در آینە آمار،  شمارە ٣٤، تهران.
• ساعد،نادر (٢٠٠٩)، درآمدی بر حقوق محیط زیست تطبتقی،  تهران، سازمان حفاظت محیط زیست.
• خدادادپور، منیرە، (چ٥، ٢٠٠٩)، زناشوی، کتابخانە مجلس شورای اسلامی، تهران، ناشر مرکز امور زنان و خانوادە.
• حسن،حبیبی و ساعد،نادر، (٢٠٠٩) جایگاه حق بر محیط زیست سالم در حقوق بین المللی. مجلە دانشگدە حقوق و علوم سیاسی، شمارە ،١٣٨.
• محسن،عبدالهی، (چ١،٢٠٠٩) حقوق کیفری محیط زیست،تهران،انتشارات، ڕوزنامەی ڕسمی.
• کاتونیا،ناصر، (٢٠٠٨)، مسولیت ناشی از خسارتهای زیست محیطی، فصلنامە حقوق، مجلە دانشگدەحقوق و علوم سیاسی، دورە 3٨، شمارە٢،تهران.
• حمیدزادە، ڕضا، (١٩٩٨)،مسولیت بین الملل دولتها ناشی از اعمال فراتر از اختیارات، ارگانهای آنها، تهران، نشر شراقیە
• لنگرودي،جعفري ، محمدجعفر، (چ٢٠، ٢٠٠٨)ترمینولوژي حقوق، تهران، انتشارات گنج دانش.
• قوام، میر عظیم (٢٠٠٩)، مسؤولیت ناشی از خسارتهاي زیستمحیطی، فصلنامه پژوهشي ـ علمي كوثر معارف، سال پنجم، شماره (١٢).
• سینگر،پیتر،(٢٠٠٧)،  ترجمە علیرضا ال بویە، فلسفه و کلام، نقد و نظر،  شماره ٤٥ و ٤٦).
• شهیدی،مهدی (٢٠٠٨) تجاوز از حق، مجلە تحقیقاتی حقیقی، دانشگدە حقوقی شهید بهشتی، شمارە 33 – 3٤)

١-­Ferment h (١٩٩٥) mental health and the environment. www.shareyhx.com/ web/bdavey / mentalheth. Htm

٢-Dunlap Rile and Catton Willim. Environmental sociology : A new paradigm, the American sociologist , vol, ١3, no. ١ (١٩٧٨), pp. ٤٢-٤3. .

3- http://denstoredanske.dk/hestia

 ٤- http://moen.gov.iq

The post ئاكاری ژینگەپارێزی appeared first on ژنەفتن.

ئەرکگەرایی بەراییترین پارادایم و ڕوانگەی تیۆرییە لە کۆمەڵناسیدا. هەر لە سەدەی نۆزدەمەوە ڕەگی لە پێشکەوتنە زانستییەکانی زانستە فیزیاییەکان داکوتاوە. ڕیشەی ئەرکگەرایی لە گریمانەیەکی زۆر گشتیدا کە لەگەڵ زۆرێک لە تیۆرییەکانی زانستە کۆمەڵایەتییەکاندا باوە، دەدۆزرێتەوە (Adam 1947: 1).

هێربێرت سپنسەر (١٨٢٠-١٩٠٣)، سەرەکیترین و کاریگەرترین کەسایەتییە لە سەرهەڵدانی ئەرکگەراییدا. ئەو لە ڕوانگەی لێکۆڵینەوە لە بونیادە کۆمەڵایەتییەکان ڕێگەی وێکچوونی ئۆرگانی (organic analogy) بە کار هێنا، کە جەختی لەسەر یاساکانی پەرەسەندن دەکردەوە. لە کاتێکدا ئۆگەست کۆنت هیچ کات وشەی ئەرکگەرا/کارکرد-ی بە کار نەبرد و زۆریش دوور بوو، دواتر لێکۆڵەران بیرۆکەکانی بۆ شێوەیەکی ئاشکرای کۆمەڵناسی کارکرد/ئەرکگەرایی وەک یەکەم ڕوانگەی تیۆریی دەگۆڕن (Turner, 1988: 111).

سپنسەر وەک لەش/جەستەیەک سەیری کۆمەڵگەی کرد. لە سادەترین شێوەدا، هەروەک چۆن هەموو ئەندامەکانی لەش بۆ ڕێکخستن و پاراستنی گشت سیستەمەکە کار دەکەن، بەشە جیاجیاکانی کۆمەڵگە (ئابووری، سیاسی، تەندروستی، پەروەردە و هتد.) پێکەوە کار بۆ ڕێکخستن و پاراستنی کۆمەڵگە دەکەن. لەو چوارچێوەیەدا، سپنسەر چەمکی پێداویستییەکان یان پێداویستییە ئەرکگەراکانی خستە ڕوو، کە ئەرکگەرایی دروست دەکات و ئەوەش خۆی لە سێ پێداویستی بنەڕەتی دەبینێتەوە؛ ١. پێداویستی ئاسایش و دابەشکردنی سەرچاوەکان. ٢. پێداویستی بەرهەمهێنانی ئەو کاڵانەی توانای بەکارهێنانیان هەیە. ٣. پێداویستی ڕێکخستن و کۆنترۆڵکردن و بەڕێوەبردنی چالاکییەکانی سیستەمەکە (Thompson, 2003: 43).

بەڵام بە پێچەوانەی سپنسەر، ئیمیل دۆرکهایم تاکە پێداویستییەکی ئەرکگەرا/کارکرد-ی ڕاگەیاند، ئەویش؛ پێداویستی ئاوێتەبوون/یەکانگیری کۆمەڵایەتی. بۆ دۆرکهایم، شیکردنەوەی کۆمەڵناسی لە هەڵسەنگاندن بۆ هۆکاری ئەو دیاردە و دەرئەنجام و کارکردەکانیان لە دابینکردنی پێویستییەکانی یەکانگیریی و ئاوێتەکردنی پێکهاتە/بونیادە کۆمەڵایەتییەکان پێکدێت (hill, 2017: 146).

سپنسەر کاریگەریی لەسەر ئیمیل دۆرکهایم کۆمەڵناسی فەرەنسی (١٨٥٨-١٩١٧) دروست کرد. دۆرکهایم ئەو جەستە ئۆرگانییەی وەرگرت و پوختی کردەوە بۆ ڕوانگەیەک کە دەبێتە ئەرکگەرایی پێکهاتەیی(structural functionalism). ئەو پارادایم یان ڕوانگەیە، کۆمەڵگە وەک سیستەمێکی ئاڵۆزی بەشە بەیەکەوەبەستراوەکان دەبینێت کە پێکەوە کار بۆ پاراستنی سەقامگیری دەکەن. بەگوێرەی ئەو ڕوانگەیە؛ ١. بەشەکانی سیستەمی کۆمەڵایەتی بەیەکەوەبەستراون. ٢. سیستەمەکە هاوشێوەی تەندروستی جەستە، باری “ئاسایی”ی هاوسەنگی تەندروستی هەیە. ٣. کاتێک تێکچوونێک ڕوودەدات، بەشەکانی سیستەم دەست بە ڕێکخستنەوە و گەڕانەوەی سیستەمەکە بۆ دۆخی هاوسەنگی دەکەن (Stolley, 2005: 23).

ڕادکلیف براون (A.R. Radcliffe Brown) نەریتی دۆرکهایمی پاراست، جەختی لەسەر گرنگی پێداویستییەکان لە ئاوێتەکردن و یەکانگیرییدا کردەوە، بە شیکردنەوەی چۆنیەتی بونیادەکان، بە تایبەتی سیستەمەکانی خزمایەتی، کە وەک پێداویستییەکی ئاوێتەبوون و یەکانگیریی کاردەکات. بە کورتی، پێکهاتەی ئەرکگەرایی رادکلیف براون لە لێکۆڵینەوەکانی دۆرکهایم لەمەڕ ئایین و خزمایەتی سەرچاوە دەگرێت (Taner, 2014: 630).

بە پێچەوانەوە، مالینۆسکی (Bronislaw Malinowski) شیکردنەوەی ئەرکگەرایی بە ئاراستەیەکی سپسنەرییدا فراوان کرد. ئەو، چوار پێداویستی لە ئاستی سیستەمی کۆمەڵایەتیدا ڕاگەیاند؛ ١. بەرهەمهێنان و دابەشکردن. ٢. کۆنترۆڵی کۆمەڵایەتی و ڕێکخستن. ٣. پەروەردە و کۆمەڵایەتییبوون. ٤. ڕێکخراوەییبوون و ئاوێتەبوون. هەروەک جەختی لەسەر ئاستی جیاوازی سیستەم (بایۆلۆژی، کۆمەڵایەتی و کولتووری) کردەوە، کە هەریەکێکیان پێداویستی جیاوازی خۆی هەیە (Boon, 1983: 135).

چەمکی پێویستییە ئەرکگەراکان، بەو مانایەی کە کۆمەڵگاکان چەند پێداویستییەکی بنەڕەتییان هەیە و دەبێت دابین بکرێن، لە سەرەتاوە لە ناواخنی شیکاریی ئەرکگەرایی لە کۆمەڵناسی و ئەنترۆپۆلۆجیادا دەرکەوتووە. پارسۆنز بە قووڵی کاریگەر بوو بە چەمکی پێداویستییە کۆمەڵایەتییەکان، هەر چوار پێداویستییە کۆمەڵایەتییەکەی، لە شێوەیەکی تەواو گۆڕاودا هێشتەوە و لە سیستەمی (AGIL)دا بەرجەستەی کردنەوە. مۆدێلی بەناوبانگی ئایجڵ، بەردی بناغەی هەموو سیستەمە تیۆرییەکانی پارسۆنز پێکدێنێت (Treviño, 2008: 322)، ئەوەش چوار پێداویستی ئەرکگەرایی/کارکرد ڕوون دەکاتەوە؛

 ١. خۆگونجاندن(adaptation)؛ هەر کۆمەڵگەیەک دەبێت پێداویستییە مادییەکانی ئەندامانی مسۆگەر بکات، کە خۆی لە بەرهەمهێنان و دابەشکردنی سەرچاوەکانی بژێوی دەبینێتەوە و لە لایەن سیستەمی ئابوورییەوە جێبەجێ دەکرێت.

 ٢. گەیشتن بە ئامانج(goal-attainment)؛ هەموو کۆمەڵگەیەک چەندین ئامانجی هەیە، بەپێی ئەو ئامانج یان ئامانجانە، دامەزراوەکانی پێکدێنێت و هەوڵی بەدیهێنانیان دەدات. ئەوە بە کارکرد یان ئەرکی سیستەمی سیاسی و دەوڵەت دادەنرێت.

 ٣. ئاوێتەبوون(integration)؛ هەر کۆمەڵگەیەک پێویستی بە جێگیرکردنی کۆمەڵێک بنچینە و ڕێسا هەیە، لە پێناو بنیاتنانی هەستی هاوبەش و پێوەستی نێوان ئەندامەکانی، بە پێچەوانەوە، ئەگەر کۆمەڵگەیەک نەتوانێت ئەو سەقامگیرییە بنیات بنێت، هەڵدەوەشێتەوە. بەو شێوەیە، سیستەمی کۆمەڵایەتی ئەرکی ئاوێتەبوون لە ئەستۆ دەگرێت.

 ٤. پاراستنی نۆرمە کولتوورییەکان (Latency)؛ هەر کۆمەڵگەیەک بۆ ئەوەی درێژە بە مانەوەی خۆی بدات، یان پارێزگاری لە بوون و بەردەوامی خۆی بکات، پێویستی بە گواستنەوەی دابونەریت و ڕێسا و کولتوورەکەیەتی لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی دیکە. ئەو ئەرکەش لە لایەن دامەزراوە کۆمەڵایەتییەکانی وەک قوتابخانە، میدیا، یاسا و دامەزراوە هاوشێوەکانەوە پێکدێت (Dillon, 2014: 159).

پارسۆنز بنەڕەتی ئەرکگەرایی لە شیکردنەوەی بەش/گشت جێگیر کرد. گشت (سیستەمی کۆمەڵایەتی)، پێویستی دیاریکراو، مەرج و پێویستییەکانی مانەوە، پێویستی هاوسەنگی، یان پێویستی دیکە کە لەڕووی سیستەمەوە (وەک دۆخی هاوسەنگی یان ئاوێتەبوون)ی سیستەمەکە وەک گشتێک دەردەبڕن. گشت لە سیستەمە لاوەکییە پەیوەستەکانی ناوخۆ پێکدێت، ئەو بەشانە(سیستەمە لاوەکییەکان) هەندێک کردەی مانەوە بۆ گشت(سیستەمی کۆمەڵایەتی یان کۆمەڵگە) جێبەجێ دەکەن. ئەو بەشانە (وەک سیستەمی پەروەردە) ئەگەر بە تەواوی ئەرکەکەی جێبەجێ نەکرد، لەوانەیە کۆی سیستەمەکە لە کەمترین ئاستدا تووشی لەرزین ببێتەوە، لە خراپترین حاڵەتیشدا کۆتایی بە مانەوەی دێت. بەو شێوەیە ڕوانگەی کۆدەنگی بۆ ئەرکگەرایی، کردەی پێکهاتەکانی ناوەوە بۆ پاراستنی هاوسەنگی کۆمەڵایەتییە و بەو شێوەیەش مانەوەی کۆمەڵگە مسۆگەر دەبێت (Amoah, 2018: 109).

هەوڵەکانی پارسۆنز بۆ تێکهەڵکێشکردنی ئەو تیۆرانەی لەسەر بنەمای کردە و ئەو تیۆرانەیش لەسەر بنەمای پێکهاتەکان دامەزراون، بۆ زۆرێک لە ڕەخنەگران باوەڕپێکەر نەبوو. لەو ڕوانگەیەوە، سەرەڕای ئەوەی لە ماوەی نێوان ساڵانی ١٩٣٠-١٩٦٠، ڕوانگەی ئەرکگەرایی لە ئەمریکا و بەشەکانی دیکەی جیهان زاڵ بوو، بەڵام بوژانەوەی ڕوانگەی مارکسییەکان لە کۆمەڵناسیدا و دەرکەوتنی سەرکەوتووانەی تیۆری ململانێ، گورزێکی گەورەی لە تیۆری ئەرکگەرایی دا. چەندین ڕوانگە و تیۆریی، هەوڵیان دەدا ئەو بۆشاییانەی ئەرکگەرایی بەجێی هێشت بوون، پڕ بکەنەوە. تا دەهات، ڕەخنەکانی تیۆریی ئەرکگەرایی زیاتر دەبوون. بۆ زۆرێک لە ڕەخنەگران ڕوون و ئاشکرا بوو کۆمەڵناسی بەرەو قۆناغی پۆست ئەرکگەرایی یان پۆست پارسۆنزیی گەشەی کردووە. لێرەوە، ئەرکگەرایی نوێ لەسەر بناغە هزرییەکانی ئەرکگەرایی دەردەکەوێت، بەڵام ئەرکگەرا نوێیەکان ڕوانگەکە فراوان دەکەن بەو جۆرەی کە هەندێک لە بیرۆکەی تیۆریستەکانی ململانێ و هەروەک پەسندکردنی ڕوانگەی مایکرۆ(micro) لە خۆ بگرێت، لە کاتێکدا تیۆریی ئەرکگەرایی ڕووبەڕووی ڕەخنە دەکرێتەوە بەوەی مامەڵە لە ئاستی ماکرۆدا دەکات Eisenstadt,1985: 9))، ئەوان لەو باوەڕەدا بوون، بەو شێوەیە دەتوانرێت بەسەر بەشێکی زۆر لەو ڕەخنانە زاڵ بن کە ڕووبەڕووی ئەرکگەرایی دەکرێتەوە (Stolley, 2005: 25).

دەرکەوتنی ئەرکگەرایی نوێ

لەماوەی ساڵانی ١٩٨٠دا، وردە وردە، بایەخ بە بوژاندنەوەی کارەکانی پارسۆنز دەدرا، کە هەندێک بە قۆناغی “دۆزینەوەی پارسۆنز” ناوی دەبەن (Varul, 2010: 79). بەدواداچوون و بوژاندنەوەی ئەرکگەرایی پارسۆنز سەرەتا لە ئەڵمانیا و پاشان لە ئەمریکا دەرکەوت. لە ساڵی ١٩٨٥دا، جێفری ئەلیکساندەر چەمکی “ئەرکگەرایی نوێ”ی بە ئامانجی پێداچوونەوە بە تیۆرییەکەی پارسۆنز، ناساند. ئەرکگەرایی نوێ ڕەخنەی لە پێشنیازە بنەڕەتییەکانی تیۆری بنەڕەتی ئەرکگەرایی گرت. لە چەند تیۆرییەکی دیکەدا تاقیکردەوە، کە هەندێکیان ناکۆکییان لەگەڵ ئەرکگەراییدا هەبوو، بە نموونە مارکسیزم، ئەوەش لە پێناو ئەوەی لەگەڵ ئەرکگەرایی نوێدا ئاوێتەیان بکات. لەبەرئەوە، ئەرکگەرایی نوێ، لە یەک تیۆرییدا بەرجەستە نابێتەوە، بەڵکو چەندین تیۆری جیاواز، پێکەوە لەژێر هەمان ناونیشاندا کۆدەکاتەوە. لە بەرانبەر ئەو پاشخانەدا، ئەلیکساندەر لە ساڵی ١٩٨٥دا، دووپاتی لەوە کردەوە کە پێویستە ئەرکگەرایی نوێ کەمتر وەک تیۆرییەک و زیاتر وەک مەیلێکی هزری یان بزاڤێکی فراوان بناسرێت (Šubrt, 2019: 610).

سەرەتای دەرکەوتنی ئەرکگەرایی نوێ بۆ هەموو ئەو ڕەخنە جدییانە دەگەڕێتەوە کە لە چەندین ڕوانگەوە ڕووبەڕووی تیۆریی ئەرکگەرایی کرایەوە. لەڕووی میتۆدییەوە ڕەخنە لە تیۆری ئەرکگەرایی دەگیرا بەوەی هەرچەند ئەرکگەرایی میتۆدێکی لێکۆڵینەوەیە، بەڵام میتۆدێکی ڕاڤەکارانە نییە، چونکە شکستی هێناوە لە جێبەجێکردنی پێویستی تیۆرییەکی زانستی بە بەرهەم نەهێنانی سیستەمێکی پێشنیازکەرانە کە بتوانێت ئەوە ڕوون بکاتەوە ئەگەر گۆڕانکاری لە تایبەتمەندی دیاردەیەکدا هەبێت، چ گۆڕانکارییەک لە تایبەتمەندییەکانی دیکەی دیاردەکەدا ڕوودەدات (Archibong, 2014: 354).

لە هەمان کاتدا ئەرکگەرایی ناتوانێت وەک پێویست مامەڵە لەگەڵ گۆڕانی کۆمەڵایەتیدا بکات، چونکە ئەو تیۆرییە هەموو توخمەکانی کۆمەڵگە وەک تەواوکەری یەکتر دەبینێت، بەوەش شکست دەهێنێت لەوەی چۆن ئەو توخمانە دەتوانن بەشداریی لە گۆڕانکارییدا بکەن. لەبەرئەوە زۆرجار دەگوترێت ئەرکگەراکان وەک “ڕووبارێکی بەستوو” وێنای کۆمەڵگە دەکەن کە هیچ لەبارەی جوڵە و ڕەوتەکەی نازانرێت. ئەرکگەرایی بە شێوەیەکی کاریگەرانە مامەڵە لەگەڵ پرۆسە هاوچەرخەکانی گۆڕانی کۆمەڵایەتیدا ناکات. کەواتە لە جەوهەردا، لەبەرئەوەی نەتوانای خوێندنەوەی ڕابردووی کۆمەڵگەکانی هەیە و نە پرۆسەی گۆڕانی سەردەم، زیاتر وێنای کۆمەڵگەیەک دەکات وەک ئەوەی جێگر و سەقامگیر بێت، کە لە واقیعشدا، ڕەنگە هەر بوونی نەبێت (Archibong, 2014: 354).

ئەرکگەرایی بەهۆی وێکچوونی ئۆرگانی لە چەمکسازیی سیستەمە کۆمەڵایەتییەکاندا و جەختکردنەوە لەسەر هاوسەنگیی پێکهاتەیی و شیکردنەوەی ئەرکگەراییانەی نەزمی کۆمەڵایەتی، ڕەچاوی گۆڕانی کۆمەڵایەتی ناکات. بە هەمان هۆکار، ئەرکگەرایی بە ڕوانگەیەکی کۆنزەرڤاتیڤ تۆمەتبار دەکرێت، بەهۆی جەختکردنەوە لە ئاوێتەبوونی سیستەم، جێگیریی و کۆدەنگی کۆمەڵایەتی کە وا دەکات دژیەکییە ناوخۆییەکانی سیستەمە کۆمەڵایەتییەکان ڕەچاو نەکات. زیاتر لەوەش دەبێت هەموو شیکردنەوەکانی ئەرکگەرایی تیتۆلۆژی بێت(بوونی کارکرد وەک وەڵامێک بۆ پێویستییە پێکهاتەیی/بونیادییەکان شی دەکاتەوە، لە کاتێکدا پاراستنی پێکهاتەکە وەک ئەنجامی کردارەکان شی دەکاتەوە)، یان تیلۆلۆژی (دەرکەوتنی پێکهاتەکان وەک وەڵامدانەوەی مەبەست و پێویستییەکانی سیستەمێکی دیاریکراو، شی دەکاتەوە). دەتوانین ئەو خاڵە، بە نموونەیەک ڕوون بکەینەوە؛ ئەگەر ئایین بوونی هەبێت، دەبێت ئەرک یان کارکردی هەبێت، ئەگەرنا، بوونی نامێنێت، دەبێت ئەرکەکەی بەشداریکردن بێت لە هاوبەندی کۆمەڵایەتی، چونکە بەبێ ئەوە، کۆمەڵگە ڕووبەڕووی کێشە دەبێتەوە (Castro, 2009: 281). ئەو ڕوانگەیە، ڕەخنەی زۆری بەدوای خۆیدا هێناوە، زۆر لە ڕەخنەگران ئاماژەیان بەوە کردووە، ئەرکگەرایی بە دەست لۆژیکی بازنەیی(circular reasoning) گیری خواردووە؛ بە نموونە، کۆمەڵگە وەک “فاکتیکی کۆمەڵایەتی” دابەشبوونی کار شی دەکاتەوە و بە پێچەوانەوە، دابەشکردنی کار بەشداری لە پاراستنی هاوبەندی لە کۆمەڵگەدا دەکات. ئەوەی لێرەدا ڕوودەدات ئەوەیە کە گشت لە ڕووی بەشەکانییەوە پێناسە دەکرێت و دواتر لەڕووی گشتەوە بەشەکان پێناسە دەکرێت. چونکە یەکێکیان لە ڕووی ئەوی دیکەوە پێناسە دەکرێت، لە ڕاستیدا هیچ کام لەوان – نە گشت و نە بەشەکانی – پێناسە ناکرێن (Turner, 1988: 116).

ڕەخنەیەکی دیکە لە تیۆری ئەرکگەرایی ئەوەیە کە ناتوانێت بە شێوەیەکی کاریگەر مامەڵە لەگەڵ ململانێدا بکات. ئەرکگەراکان زۆر جەختیان لە پەیوەندییە هاوئاهەنگەکان کردووەتەوە. ئەوان بە زیادەڕۆییکردن لە کۆدەنگی، سەقامگیریی، هاوسەنگی و ئاوێتەبوون، لە بەهای هێزەکانی ململانێ، ناکۆکی و گۆڕان کەم دەکەنەوە. ململانێ و گرژی بە تێکدەرانە و لە دەرەوەی چوارچێوەی کۆمەڵگە دەبینن. ئەوە وایکردووە، تیۆری ئەرکگەرایی سروشتێکی کۆنەپارێزانە وەربگرێت کە سەرنج لەسەر دۆخی زاڵ چڕ دەکاتەوە، هەروەها تیۆرەکە ئەو جۆرە شێوازە کۆمەڵایەتییانەی وەک جیاکاری، چەوسانەوە، زاڵبوونی سیاسی لەلایەن چینی هەڵبژێردراو یان حوکمڕان، کە بەرژەوەندییان لە مانەوەی دۆخی زاڵ و دەسەڵات و هەژموونیان هەیە، پشتگوێ بخات (Giulianotti, 2015: 27).

جگە لەوانە هەندێک ڕەخنەی میتۆدی و لۆژیکی گرنگ ڕووبەڕووی ئەرکگەرایی کرایەوە. بەباوەڕی ئەرکگەرایی “تاکە تیۆریی single theory” هەیە کە دەتوانرێت لە هەموو بارودۆخێکدا بە کار بهێنرێت، ئەوەش وەهمێک بوو. زۆرێک لە لێکۆڵەران بۆیان دەرکەوت کە جێبەجێکردنی ئەرکگەرایی بەسەر کۆمەڵگە ئاڵۆزەکاندا کارێکی زەحمەتە، کە گۆڕان نەک هەر بە خێرایی تیایاندا ڕوودەدات، بەڵکو تووشی ململانێیش بوون. بیرۆکە ڕێژەییەکان کە واتای ئەوەیە شتەکان لە چوارچێوە کولتوورییە پەیوەستەکانی خۆیان مانایان هەیە و ئەرکگەراکان پاڵپشتییان دەکرد، شیکردنەوەی بەراوردکارییان قورس دەکرد. ئەگەر “شتەکان” تەنیا لە چوارچێوەی ئەو سیستەمە کۆمەڵایەتییەی کە بەشێکن تێیدا، توانای لێتێگەیشتنیان هەبێت، ئیتر چۆن دەتوانین بەراوردی بکەین لەگەڵ شتی “هاوشێوە” لە سیستەمەکانی دیکەدا؟ بە نموونە ئەگەر “فرەژنی” تەنیا لەچوارچێوەی کۆمەڵگەی کوردیدا مانادارە، چۆن دەتوانین بەراوردی بکەین بە “فرەژنی” لە کۆمەڵگەی عەرەبیدا؟ ئەو بابەتە، وایکردووە هەندێک لە لێکۆڵەران بانگەشەی نەبوونی بەراوردکاری لە ئەرکگەراییدا بکەن. واڵتەر گۆڵدشمیت لە کتێبەکەیدا؛ “ئەرکگەرایی بەراوردکاریی-گوتەیەک لە تیۆری ئەنترۆپۆلۆژیادا” لە ساڵی ١٩٦٦دا، ڕوانگەیەکی بە ناوی “ئەرکگەرایی بەراوردکاریی” خستە ڕوو؛ بەگوێرەی ئەو ڕوانگەیە، کارکردەکان یەکبوونێکی جیهانییان هەیە، هەموو کولتوورەکان پێویستیان بە هەمان کردارە، بەڵام هەر چۆنێک بێت، ئەو دامەزراوانەی ئەو ئەرک و کارکردانە جێبەجێ دەکەن، لە کۆمەڵگەیەکەوە بۆ کۆمەڵگەیەکی دیکە جیاوازن (Lewis, 2012: 177).

جێفری ئەلێکساندەر و ئەرکگەرایی نوێ

لە دەیەکانی ڕابردوو، هەوڵی نوێ درا بۆ نوێکردنەوەی ئەرکگەرایی لە لایەن شەپۆڵێکی نوێ لە تیۆرڤانە ئەرکگەرا نوێیەکانەوە. وەکوو جێفری ئەلێکساندەر، نیکلاس لۆمان، یۆرگن هابرماس و کەسانی دی. جورعەیەکی بەهێز لە تیۆری ململانێ و تیۆری سیستەمیان لە جەستەی مردووی تیۆری ئەرکگەرایی کردووە و جەختیان لەسەر ڕۆڵی پەرەسەندن لە گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکان کردووەتەوە، هەروەها جەختکردنەوەیەکی زیاتر لەسەر هێزی سیاسی لەناو کۆمەڵگەدا. لەو چوارچێوەیەدا ئەلێکساندەر، لەگەڵ تیۆرە نوێیە ئەرکگەراییەکەی مایەوە بۆ بونیادنانی تیۆرێکی فرەڕەهەندی کۆمەڵایەتی کە توانای ئەوەی هەبێت بۆشاییەک بۆ ململانێ و کۆدەنگی (consensus) بدۆزێتەوە، هەروەها هێشتنەوەی کاری تیۆرە ئەرکگەراییە کۆنەکە لەسەر کردە مێژووییە سەرەکییەکان وەک جیاکردنەوەی کۆمەڵایەتی (social differentiation). لە کاتێکدا لۆمان بەردەوام هەوڵی بەستنەوەی ئەرکگەرایی لەگەڵ تیۆری سیستەمەکان و ڕوانگەکانی پەرەسەندن دەدا، پێداگیریی لەسەر ڕۆڵی هێز و لە هەمان کاتیشدا متمانە لەناو کۆمەڵگەدا دەکردەوە (hill, 2017: 151).

لە ساڵی ١٩٨٥دا، جێفری ئەلێکساندەر لەپاڵ پۆل کۆلۆمی (Paul Colomy) کە بە گوتیارانی سەرەکی ئەرکگەرایی نوێ لە ئەمریکا دادەنرێن، لە یەکێک لە بڵاوکراوە هاوبەشەکانیان، پێناسەی ئەرکگەرایی دەکەن بە ڕشتەیەکی خۆ-ڕەخنەگر لە تیۆری ئەرکگەرایی کە بەدوای فراوانکردنی مەودای هزری ئەرکگەراییدایە، لە کاتێکدا کە کرۆکە تیۆرییەکەی دەپارێزێت. ئەوان لەژێر ناوی ئەرکگەرایی نوێدا، هەوڵیاندا بەسەر کێشەکانی ئەرکگەرایی پێکهاتەییدا زاڵ بن. بە دەربڕینی ئەو دووانە؛ ئەرکگەرایی پێکهاتەیی وێناکردنی تاکە، هەموو نەخشە و پلانێکی چەمکسازیی لە خۆ دەگرێت کە وا بڕیارە لە هەموو کاتێک و لە هەموو کۆمەڵگەیەکدا جێبەجێ بکرێت. بەراورد بەوە، ئەرکگەرایی نوێ، نەرمە پاکێجێکی زیندووە، کە لە دەوری لۆژیکێکی گشتیدا بنیات نراوە. خاوەنی ژمارەیەکی سەربەخۆیە لە فرەییبوون و جیاوازییەکان؛ کە لە ئاستی جیاواز و لە چوارچێوەی ئەزموونکاری جیاوازدا کار دەکەن. ئامانجی ئەرکگەرایی نوێ، بنیاتنانی تیۆرییەکی زیاتر سێنتاتیکە (synthetictheory). گومانی تێدا نییە پارسۆنزییەکان لە تیۆریی گەورە و ئەرکگەرایی پێکهاتەییدا کۆکەرەوەیەکی پتەوی سێنتاتیکیان هەیە (turner, 1996: 118).

لە شێوە ئەرکگەرایی پێکهاتەییەکەیدا، پارسۆنز هەوڵیدا بۆ ئاوێتەکردنی مەودایەکی فراوان لە تێکردنی تیۆریی (theoretical inputs) بەدەستەوە بدات. هەروەک ویستی لەسەر کێشانی پەیوەندی نێوان سیستەمە جیاوازەکان بوو کە جیهانی کۆمەڵایەتی پێکدەهێنن، وەک؛ سیستەمی کولتووری، کۆمەڵایەتی و کەسایەتی. ئەلێکساندەر و کۆلۆمی دەڵێن؛ ئەرکگەرایی پێکهاتەیی لە دەستپێکدا زۆر بەڵێنی هەڵگرت بوو، بەڵام وردە وردە، ڕوانگەی پارسۆنز، زۆر بەرتەسک و سنووردار بووەوە. ئەو دەستی کرد بە تەماشاکردنی سیستەمی کولتووری وەک دیاریکەریی سیستەمەکانی دیکە. هەروەها خۆخەریککردنی زۆر لەگەڵ کێشەی نەزم (order) وایکرد سەرنج و بایەخی تەواو لەسەر ململانێ و تەنگژە نەبێت. ئەلێکساندەر و کۆلۆمی لەو باوەڕەدا بوون کە کەموکوڕییەکانی ئەرکگەرایی پێکهاتەیی ئەوەندە کۆنەپارێزانە نین، دەشێت ئاراستە ڕاستەکەی بەدەست بهێنرێتەوە. دەکرێت چەمکەکانی ململانێ و مانا بابەتییەکان بناسرێن. دەتوانرێت ئاوێتەبوونی سیستەم و دەستێوەردانی سیستەمە لاوەکییە جۆراوجۆرەکانی وەک مەیل (tendency) لێکۆڵینەوەی لەسەر بکرێت نەک وەک پێدراو(given) یان گریمانەی واقیعی (Alexander, 1985: 12-14).

ئەلێکساندەر لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا بە کەمکردنەوەی چەمکی داخوازییە ئەرکگەراکان لە ئەرکگەرایی نوێدا، مامەڵەی لەگەڵ ڕەخنەکانی تاتۆلۆژی (tautology) و تیلیۆلۆژی (teleology) دەکرد. لە بری ئەوە ئەرکگەراییەکەی سەرنجی لەسەر بابەتی دیکە چڕ دەکردەوە، کە کەمتر جێی مشتومڕی وەک جیاکاری کۆمەڵایەتی و گۆڕانی کۆمەڵایەتی بوون. ئەوەش بەو مانایە نییە کە بڵێین، بیرۆکەی گشتی لە داخوازییە ئەرکگەراکان بە تەواوەتی لە لایەن کەسانی ئەرکگەرا یان تیۆریستەکانەوە جێهێشتراوە. بێگومان بە هەمان شێوەی شیکردنەوەی ئەرکگەراکانی پێشوو، بەڵام دوورکەوتنەوە لە ڕەچاوکردنی پێکهاتەیی ماکرۆ و بەرەو تاقیکردنەوەی ئەو پرۆسە مایکرۆیانە کە دەبێتە هاندەری کارلێکی کۆمەڵایەتی، وەک ئەوەی جۆناتان ئێچ تێرنەر (Jonathan H. Turner) لە (٢٠٠٢)دا پێداویستی مامەڵەکردن (transactional needs)ی ڕەچاو کردووە. بەم شێوەیە کێشەی داخوازییە ئەرکگەراکان (functional requisites) هێشتا زۆر زیندووە لەمڕۆدا و تاڕادەیەک لە تیۆری سۆسیۆلۆژیدا وەک کێشەیەکی کراوە دەمێنێتەوە (Treviño, 2005: 321).

تێرنەر بە دڵنیاییەوە پێداگیریی لەسەر پارێزراویی ئەرکگەرایی دەکاتەوە، بەپاساوی ئەوەی “چونکە ڕێکارە کردارییەکانی سپنسەر و دۆرکهایم ڕوونکردنەوە سەرەکییەکانی تیۆرییەکانی پرۆسە کۆمەڵایەتییەکانیان دابین کردووە. کەواتە ڕێگای ڕزگاری تەواوەتی ئەرکگەرایی، ئەوەیە کە ئەو شێوازە دەربڕینانەی کە کۆنت و سپنسەر و دۆرکهایم پێشنیاریان کردووە، لەبەربگرن، لە کاتێکدا ڕزگاربوون لە بیرۆکەی پێداویستی و پێویستییە ئەرکگەراکان، لانیکەم لەو فۆرمەدا کە لە زۆربەی تیۆرییە ئەرکگەراکان جەختی لەسەر کراوەتەوە” (Turner, 2014: 27).

دەتوانرێت ئاراستە سەرەکییەکانی ئەرکگەرایی نوێ دەستنیشان بکرێت؛ ئەرکگەرایی نوێ کار بە مۆدێلێکی وەسفی لە کۆمەڵگەدا دەکات. بۆ ئەوەش کۆمەڵگە ئەو توخمانە پێکدەهێنێت کە بەردەوام لە کارلێکدان لەگەڵ توخمەکانی دیکە و پێکەوە قالبێک pattern پێکدەهێنن. بەهۆی ئەو قالب/شێوازەوە کۆمەڵگە لە ژینگەکەی جیا دەبێتەوە، کە بەبێ وەستان کارلێکی لەگەڵ دەکات. بەشەکانی سیستەم بە شێوەیەکی خۆبەخۆیی symbioticallyی گرێدراون-هەر یەکێک کۆمەک بە ئەویتر دەکات. لەگەڵ ئەوەشدا، هیچ هێزێکی زاڵ کارلێکی ئەوان دیاری ناکات. ئەرکگەرایی نوێ سنوورە دیاریکراوەکان تێپەڕ دەکات؛ کراوە و فرەییە. هەروەک لە مانفێستێکی کورتدا ئەلێکساندەر بۆ ئەرکگەرایی نوێ، دان بەوەدا دەنێت؛ “هەرچەندە مۆدێلێک بە مانایەکی روون دابین ناکات، بەڵام ئەرکگەرایی وێنەیەک لە پەیوەندی بەشە کۆمەڵایەتیەکان دەستەبەر دەکات”. پاشان دەچێتە سەر لیستی تایبەتمەندییە گشتییەکانی دیکەی ئەرکگەرایی نوێ وەک نیگەرانییەک لە کردە و بونیاد/پێکهاتە؛ داننان بە دیالیکتیکی نێوان کۆنترۆڵ، هاوبەندی و لادان؛ دووبارە داڕشتنەوەی هاوسەنگی لە فشارەکانی سیستەمدا؛ پاراستنی جیاکارییەکانی نێوان؛ کەسایەتی، کولتوور و بونیادی کۆمەڵایەتی، هەروەها جەختکردنەوە لەسەر جیاوازی وەک مۆدی سەرەکی گۆڕانکاری (Turner, 1988: 118).

ئەرکگەرایی نوێ، بایەخێکی یەکسان بۆ کردە و نەزم دادەنێت. بەبڕوای ئەلێکساندەر ئەو چەمکە “پێشمەرجی گفتوگۆی ڕاستەقینەی کۆمەڵناسی” دروست دەکات. ئەرکگەرایی پێکهاتەیی، مەیلی ئەوەی هەیە کە بە شێوەیەکی تایبەت تیشک بخاتە سەر سەرچاوەکانی ئاستی ماکرۆ لە نەزمی سیستەمە کۆمەڵایەتییەکان و کولتووردا. کەمێک سەرنج لە کردەکانی ئاستی میکرۆ دەدات-ئەو کردانەی کە لە ئاستی ناوخۆدا ئەنجام دەدرێن. لە شیکردنەوەی خۆیدا، ئەرکگەرایی نوێ، عەقڵانیەت و هەروەها کردە دەربڕاوەکان لە خۆ دەگرێت. دوور لەو ڕوانگەیەی کە کردارەکانی مرۆڤ تەنیا عەقڵانیەت، فرەسوود و قازانجگەرا و زانستیین. یەکێک لە کارکردە سەرەکییەکانی کولتوور ئەوەیە دەرفەت بە خەڵک دەدات گوزارشت لە خۆیان بکەن، هەندێک کات لەڕووی ئیستاتیکییەوە. بۆ ئەلێکساندەر، گۆڕانکاری لە هێڵی جیاوازدا ڕوودەدات؛ درێژەپێدان (elaboration)، فرەبوون (proliferation )، پێداچوونەوە (revision)، بنیاتنانەوە (reconstruction )، نەریتسازی (tradition-creation) و لەکارخستنی نەریت (traditiondeconstruction)ە. هەرچەند نەریتخوازیی مانای هەڵسوکەوتی خووگرانەی هەیە، بەڵام ئەوە مانای نەبوونی گۆڕان نادات. ئەو دان بەوەدا نانێت کە ئەو هێڵانە باس لە پێشڕەوتی واقیعی ناکات. گواستنەوەکان (تەحاولات-shifts) بە پێشکەوتنی کۆمەڵایەتی و جیهانی گرنگ ڕوودەدات. کێبڕکێش ڕۆڵی خۆی دەبینێت لە گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکاندا (ÇAM, 2014: 630).

ئەرکگەرایی نوێ، ئەوە دەخاتە ڕوو کە بۆ دەوڵەمەندکردنی تێگەیشتنمان لە پرۆسەکانی نەزم و کردە لە کۆمەڵگەدا، دەبێت بیر لە وەرگرتن لە تیۆریی و ڕوانگەکانی دیکە لە کۆمەڵناسی و زانستە کۆمەڵایەتییەکانی دیکە بکەینەوە. وەک ئەوەی ئەلێکساندەر و کۆلۆمی هەوڵیاندا ئەرکگەرایی پێکهاتەیی لەگەڵ نەریتە تیۆرییەکانی دیکەدا بەیەکەوە گرێ بدەن. بۆ زاڵبوون بەسەر لایەنگیریی ئایدیالیستی لە ئەرکگەرایی پێکهاتەییدا، ئەرکگەرایی نوێ تەشویقی ڕوانگەی ماتریالیستی دەکات. بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەرکگەرایی پێکهاتەیی، لە جەختکردنەوە لەسەر نەزم، وای لە ئەرکگەرایی نوێ کردووە هەوڵی کەشفکردنی تیۆرییەکانی کولتوور بدات، کە ئەلێکساندەر لە ڕوانگەی ڕێژەیی کولتوورییەوە سەیری کۆمەڵگەکان دەکات، لەسەر ئەو بنەمایە کۆمەڵگە هاوچەرخەکان ئۆتۆنۆمین و خاوەنی مۆدێلی نەریتی تایبەت بەخۆیانن (CôtéI, 2019: 63).

تێگەیشتن لە ڕوانگەکانی وەک تیۆری ئاڵوگۆڕ، کارلێکی هێمایی، پراگماتیزم و دیاردەناسی، بۆ قەرەبووکردنەوەی لایەنگیرییەکانی ئاستی ماکرۆ لە ڕوانگەی ئەرکگەرایی نەریتیدا داڕێژراوە. داهاتووی ئەرکگەرایی نوێ لە گوماندا هێشتراوەتەوە، بەو ڕاستییەی ئەلێکساندەر دووپاتی لەسەر کردووەتەوە کە ئەو زیاتر گەشەی بە ئاراستەکردنێکی پیشەییانە لە ئەرکگەرایی نوێ داوە و یەکێک لە ئامانجە سەرەکییەکانی ئەوە بووە کە گرنگی تیۆری پارسۆنز دەربکەوێت، لە کاتێکدا بە دەربڕینی خودی ئەلێکساندەر؛ “داکۆکیکارانی هاوسۆزی پارسۆنز؛ ڕاستکردنەوەیەکی بێبەهایان بۆ ئەو جۆرە هەڵە ڕەخنەییانە دەستەبەر کردووە… وەک لە لێکدانەوەکانی مارکس و دۆرکهایم و ڤێبەردا، کێشە و سەرلێشێواوییەکانی لێکدانەوەی پارسۆنزییەکان، دواجار تەنیا لە هەڵە خوێندنەوە و هەڵەی جەمسەریی لە لۆژیکی تیۆریدا دەرناکەوێت. بەڵکو ڕیشەی کێشەکان لە خودی تیۆرەکەدایە”(Alexander,1983: 308).

ئەلێکساندەر پێشنیاز دەکات کۆمەڵناسی دەبێت لەسەر بنەمای تێگەیشتنێکی پۆست پۆزەتیڤیستی بێت لە زانستدا، واتە دەتوانین لە جیهانی دەوروبەرمان تێبگەین بەهۆی ڕوونکردنەوە تیۆرییەکان وەک لەڕێگەی لێکۆڵینەوەی ئەزموونکارانەوە. ئەم ڕوانگەیە دژایەتی پۆزەتیڤیزم دەکات، چونکە تیۆری بۆ داتای ئەزموونکراو کورت دەکاتەوە؛ بە گوتەیەکی دیکە، ناتوانرێت تیۆرییەک لە ڕاستییە ئەزموونکراوەکان جیا بکرێتەوە. پۆزەتیڤیزم جیاکارییەکی تەواو لەنێوان تێبینییە ئەزموونگەرییەکان و پێشنیازە نائەزموونگەرەکان دەکات. ئەوەی دواترینیان بواری فەلسەفە و میتافیزیکا دروست دەکات، کەواتە هیچ شوێنێک لە زانستی ئەزموونگەرییدا ناگرن. پۆست پۆزەتیڤیزم ئەوە پێشکەش دەکات کە دەکرێت تیۆرییەک باس بکرێت، تاقی بکرێتەوە، ساخ بکرێتەوە و درێژەی پێبدرێت بە ئاماژەدان بە تیۆرییەکانی دیکە نەک توێژینەوەی ئەزموونگەری. ئاماژەکردنی تیۆرییەک، ڕەنگە تیۆرییەکی دیکە بێت، نەک کۆمەڵێک فاکت. تیۆرییەکان وەک ئەوەی نوێنەرایەتی “تێبینییە ئەزموونکراوەکان” بکەن، نیشان دراون. ئەلێکساندەر ڕەخنە لە بنەمای ئەزموونگەریی لە زانستە کۆمەڵایەتییەکاندا دەگرێت، لەسەر ئەو بنەمایەی تیۆری کۆمەڵناسی، دەکرێت زانستییانە و بە بایەخ بێت، بەبێ ڕەچاوکردنی توانای ڕوونکردنەوەی تێبینییە ئەزموونییەکان. لەدواتردا، ئەلێکساندەر پێی وایە، تیۆری گەورە دەبێت لەسەر بنەمای پۆست پۆزەتیڤیزم بونیاد بنرێت. کەواتە تەواو بە پێچەوانەی مێرتۆن بۆ داکۆکیکردن لە تیۆرەکانی مەودا-ناوەند (middle-range)، سەرنجی لەسەر ئاستێکی زیاتر ئەبستراکت چڕ کردەوە. لە ڕوانگەی ئەودا، زۆرێک لە ململانێکانی نێوان تیۆرییە جیاوازەکان لە ناتەبایی و دژیەکی لە گریمانە سەرەکی و بنچینەییەکاندا دروست دەبێت، کە ڕەنگە بە ڕاشکاوی دانی پێدا نەنرابێت. ئەو بێبایەخکردنەی گریمانە تیۆرییەکانی کە ڕاستەوخۆ تاقی ناکرێنەوە، پەیوەندی بە سەرنجدانە ورد و بەهێزەکانی کۆمەڵناسی ئەمریکییەوە هەیە. لەگەڵ ئەوەشدا، سەرنج نەدان لەسەر ئەم گریمانە بنچینەییانە وا نیشان دەدات تیۆریستەکان لە ئاستەکانی شیکاریی جیاوازدا یان جۆرە جیاوازەکانی پرۆسە کۆمەڵایەتییەکاندا کار دەکەن و لە بنەڕەتەوە وێنە یان تێڕوانینی جیاوازیان لەسەر سروشتی جیهانی کۆمەڵایەتی هەیە. بەو شێوەیە ئەلێکساندەر گفتوگۆی لۆژیکی تیۆریی “پۆست پۆزەتیڤیزم” دەکات کە زیاتر سەرنج دەخاتە سەر پێش گریمانە بنچینەییەکان کە زۆر گشتگیرتر و ئەبستراکترن بە بەراورد بەوانەی کە لە ڕوانگە تیۆرییەکانی دیکەدا هەیە (Johnson, 2008: 351).

بە دەربڕینی ئەلێکساندەر، بەهێزبوونی بەشداریی پارسۆنز بۆ ئەوەی مشتومڕی ئەوە بکات کە گریمانەکانی سەلمێنەری ڕەوابوونی تێڕوانینێکی فیکری میانڕەوی دژە ڕادیکاڵە و تیۆرییە گشتییەکەی گوزارشت لە ڕەنگدانەوەی بابەتییانەی دنیای ئەزموونگەری دەکات، لە مشتومڕێکی وادا دادێکی دیاریکراو بە بانگەشەی ڕەخنە فیکری و پۆزەتییڤەکان دەدات، وەک ئەوەی ئەلێکساندەر باسی دەکات: “ئەگەر پارسۆنز خۆی پێشبینییەکانی بە ئایدیۆلۆژیاوە یەکسان بکات، ئەی بۆ بە تەنیا بەپێی ئایدیۆلۆژیا حوکمیان پێ نادات؟! وەک ڤێبەر، کاری پارسۆنز لە ناوخۆیدا ناکۆکە و بە شێوەیەکی هاوشێوەش پاڵپشتی بۆ چەند لێکچوونێکی بەشەکی، زۆرجار لێکدانەوەی دوولایەنەی دژبەیەک دەستەبەر دەکات. تاکە ڕێگە بۆ زاڵبوون بەسەر ئەم کێشەیەدا، هەنگاو هەڵگرتنە لە دەرەوەی کێشەی هەردوو پارسۆنز و وەرگرەکانی؛ بە پەرەپێدانی ستانداردێک کە ئەوەندە فراوان بێت کە خەمی ڕەخنەگران و بەرگریکاران وەک یەک لە خۆ بگرێت، دەتوانرێت جۆرێکی دیاریکراوی پۆست پۆزەتیڤیزم بەدەست بهێنرێت، فرە ڕەهەندی ستانداردێکی دروستکراوی لەو شێوەیەیە” (Alexander,1983: 309).

کەواتە ئەو تیۆرییە، فرەڕەهەند دەبێت، لەگەڵ ڕەچاوکردنی جەمسەرە جیاوازەکان لە کۆمەڵناسی کلاسیکدا، وەک ماکرۆ و میکرۆ، نەزم و ململانێ، بەڵام تەنانەت دوای دووڕەگکردن (hybridization)، ئیعتماد لەسەر ڕوانگەی تیۆریی جودا، ئەرکگەریی نوێ نابێت بە پارادایمێکی جیاواز، زۆر کەمتر تیۆریی گەورە. بە دەربڕینێکی دیکە؛ گومانەکان بە سەر داهاتووی ئەرکگەرایی نوێدا زاڵ دەبن. لێرەوە دەتوانرێت بگوترێت ئەرکگەرایی نوێ، لە جیاتی ئەوەی تیۆرییەکی یەکگرتوو بێت، مەیلییە. بەو پێشنیازانەی خوارەوە کارا کراوە؛

١-وەسفێکی کراوە و فرەییانەی کۆمەڵگە وەک هەموو/گشت.

٢- بەکارهێنانی کردە لە بەرانبەر بونیاد یان کردە بەرانبەر نەزم.

٣- ئاوێتەبوون وەک ئەگەرێک سەیر دەکرێت، بەڵام لادان و کۆنترۆڵی کۆمەڵایەتی بە واقیعیەت دادەنرێن.

٤- جیاکردنەوە لەنێوان کەسایەتی، کولتوور و کۆمەڵگە.

٥-جیاوازیکردن (Differentiation)؛ وەک هێزی بزوێنەری ناوەندی بەرهەمهێنانی گۆڕانی کۆمەڵایەتی سەیر دەکرێت.

٦- گەشەکردنی تیۆری و چەمکەکان بەسەربەخۆ دادەنرێن لە هەموو ئاستەکانی شیکردنەوەی کۆمەڵناسیدا.

لێرەدا ئارگومێنتی بنەڕەتی ئەلێکساندەر لە چوارچێوەی تیۆریی فرەڕەهەند ئەوەیە کە شیکردنەوەی کردەی کۆمەڵایەتی، دەبێت ڕەنگدانەوەی نیازە بابەتییەکان و هەروەها مەرجە بابەتییەکان بێت، لەوانەش هەم ماتریالی و هەم ژینگەی کۆمەڵایەتی. دامەزراندن و پاراستنی نەزمی کۆمەڵایەتی بریتییە لە سیستەمی سزا ئەرێنی و نەرێنییەکان کە شێوەی کردەکانی تاک بۆ جێبەجێکردنی پابەندییە کۆمەڵایەتییەکان کە بەردەوامی بە نەزمی کۆمەڵایەتی دەدەن (بۆ دوورکەوتنەوە لە هەڵسوکەوتی تێکدەرانە یان لادان). واتە، کردەی تاکەکان ڕەنگدانەوەی خۆگونجاندنیانە لەگەڵ ئەم سزا دەرەکییانە نەک بژاردەی خۆویستانەی خۆیان. لە بەرانبەردا ئەوانەی جەخت لە پابەندبوونی نۆرماتیڤی خۆکردانە بۆ ڕوونکردنەوەی نەزمی کۆمەڵایەتی دەکەنەوە، پێداگیریی لە بژاردەی تاک لە کردەی کۆمەڵایەتیدا دەکەن، بەڵام جەختکردنەوە لەسەر ویستی خۆکردانە، زیادەڕۆیی لە مەودای ویستی ئازادانەی تاک دەکات (Johnson, 2008: 353).

چەند جیاوازییەک لە وەڵامی هەوڵەکانی پارسۆنز و ئەوانی دیکە لە زیندووکردنەوەی ئەرکگەراییدا دیاری کراوە. هەندێکیان بەشداریی ئەلێکساندەر لە نەریتی ئەرکگەرایی بە زۆر لێڵ و ناڕۆشن دەبینن. هەروەها پرسیار لە بەردەوامیی سوودوەرگرتن لەنێوان ئەرکگەرایی و ئەرکگەرایی نوێ دەکرێت، چونکە وا دەردەکەوێت کە ئەرکگەرایی نوێ، هەموو شتێکی ئەرکگەرایی لە خۆ دەگرێت، ئەوەش وەک کەموکوڕی ڕەخنەی لێگیراوە. سنوورێک هەیە بۆ درێژبوونەوەی هەر ڕوانگەیەکی تیۆریی، دەتوانێت بەرەو هاوتاکردنی بیرۆکە نەگونجاوەکان بچێت، بەڵام هێشتا پارێزگاریی لە ناو و بنەچەکەی دەکات. بۆ هەندێک لە ڕەخنەگران ئەو گۆڕانکارییانەی لە ئەرکگەرایی پێکهاتەییدا خراونەتە ڕوو، زیاتر جوانکاریین تا بە واقیعی. ئەرکگەرایی نوێ هێشتا سەرڕێژە لەگەڵ ئەو تایبەتمەندییانەی ئەرکگەرایی دەستنیشان دەکەن. بۆ نموونە ئەو ڕوانگەیەی کە کۆمەڵگاکان دەکرێت بە شێوەیەکی بابەتییانە بخوێندرێتەوە بەردەوام لە زاڵبووندایە. تاکەکان هێشتا بە “کارتێکراوی سیستەم” دادەنرێن، نەک “کارتێکەرێکی دینامیکی”. ئەرکگەرایی نوێ ململانێی ناساندووە، بەڵام لە شوێنێکی لاوەکی تیۆرەکە ماوەتەوە؛ بێگومان، ڕەچاوی شۆڕش ناکرێت، کەواتە ئایا ئەرکگەرایی نوێ، شەرابی کۆن نییە لە بوتڵی نوێ دا؟! (Morrow, 1995: 89).

جێفری ئەلێکساندەر: بواری مەدەنی

بەشوێنهەڵگرتنی نەریتی دۆرکهایم و پارسۆنز، ئەلێکساندەر بە گرنگییەوە پرسیار لە ئاوێتەبوونی کۆمەڵ دەکات، بەڵام بەپێچەوانەی ئەوەوە، وای دانانێت کە ئەو بوار و دامەزراوە جیاوازانە پێکەوە بوونیان هەیە و کار دەکەن لە ئاڵوگۆڕی هاوئاهەنگدا. ئەو لە جیاتی ئەوە، لەوە دەکۆڵێتەوە کە چۆن کۆمەڵگەی کۆمەڵایەتی هاوبەندی و بە دامەزراوەیی کراوە، بە نموونە (بازاڕە ئابوورییەکان و دەسەڵاتی سیاسی) و هێزە کولتوورییەکان(کردەی کۆدە هێماییەکان کە هەندێک گرووپ بە کەم دادەنێن، وەک “ئەوانی تر پیسن”)، کە دەتوانن لە هەر کۆنتێکستێکی کۆمەڵایەتی-مێژوویی زیندوودا هەڕەشەی لێ بکەن. ئەلێکساندەر جیاوازی دەکات لەنێوان ئەو شتانەی بە نامەدەنی ناویان دەبات. بواری مەدەنی جیهانێکە لە بەها و دامەزراوەکان کە لە هەمان کاتدا توانا و دەرفەت بۆ ڕەخنەی کۆمەڵایەتی و ئاوێتەبوونی دیموکراسی دروست دەکات. بوارێکی ئاوا پشت بە هاوبەندی دەبەستێت (Dillon, 2014: 180).

ئەلێکساندەر هەوڵدەدات یارمەتیی مۆدەیەکی نوێ لە تیۆری کۆمەڵایەتی ڕەخنەیی بدات، کە دەتوانێت کۆمەک بە “ڕەنگدانەوەی تیۆری نوێ و لێکدانەوەی ململانێی کۆمەڵایەتی و کاری سیاسی” بکات. کە ئەو جۆرە تیۆرانەی پۆست مارکسیستی وەک کۆهین (Cohen) و سێلا بنحەبیب (SeylaBenhabib) دوو دەیە لەمەوبەر بانگەشەیان دەکرد، بەڵام وەک ئەلێکساندەر ئاماژەی بۆ دەکات؛ “ئەوە کەمتر دڵنیایی پێوە دیاربوو. لە دەرەوەی ڕوانگەیەکی سۆسیۆلۆژی بۆ ئەوەی کە من پێی دەڵێم “بواری مەدەنی”ی کۆمەڵگا، من ئەوەم پێناسە کردووە کە پێم باشە بیر لەوە بکەینەوە کە بوارێک بۆ بابەتی نوێی کۆمەڵناسی، یەک سەنتەرکردن لەسەر فراوانبوون و گرێدانەوەی هاوبەندییەکی دیموکراتی، لە ڕێگەی زنجیرەیەک لە درێژەپێدانی چەمک و لێکۆڵینەوەی ئەزموونکارییەوە، من دەستم کردووە بە نەخشەکێشانی پێکهاتەکانی لەم “بوارە مەدەنییە”. ئەم گرێدانە کولتووری و دامەزراوەییانە لە بنەڕەتەوە ناڕوونن و پەیوەندی دژ بەیەک لەگەڵ ئەو بوارە “نامەدەنییانە” دروست دەکەن کە دەوری بواری مەدەنییان پێ دەدات (Alexander, 2001: 371).

یەکێک لە کاریگەرییە بەرچاوەکانی ئەلێکساندەر لە کۆمەڵناسی کولتووریدا، خۆی لە پابەندبوونێکی دۆرکهایمیدا بۆ گرنگی هاوبەندی کۆمەڵایەتی دەبینێتەوە. بۆ ئەلێکساندەر، تیۆر بەرهەمی تەنیا داهێنەرێک و تاکە بلیمەتێک نییە، پڕۆژەیەکی هاوبەشە. لە بازنەی ئەلێکساندەردا هاوبەندی کار دەکات بە دروستکردنی ناسنامەیەکی هاوبەش و پڕۆژەیەکی هاوبەش و کۆمەڵێک گێڕانەوە کە ڕۆحی هاوبەندی بەهێز دەکات. وەک دۆرکهایم، ئەلێکساندەر هەموو کات زانیویەتی کە سیستەمێکی هێمایی هاوبەش ئاسانتر دەتوانێت هاوبەندی کۆمەڵایەتی پتەو بکات.

هەندێک کارەکانی ئەلێکساندەر بەسەر دوو بواری تیۆری گشتی دابەش دەکەن؛ ١. تیۆرییەکانی کولتوور و مانا. ٢. تیۆریی کۆمەڵگەی مەدەنی و ژیانی گشتی. ئەوەی پەیوەندی بە تیۆرەکانی کولتوور و ماناوە هەبێت، لە ڕوانگەی ئەلێکساندەر پەیوەست بە کولتوور و مانا لە ژیانی کۆمەڵایەتیدا، هەموو شتێک لەو پێداگرییەوە دەست پێدەکات کە ناتوانین پێشوەخت بڕیار بدەین کام تایبەتمەندی ژیانی کۆمەڵایەتی بۆ تاک و گرووپ مانادار دەبێت. بۆ دڵنیابوون لە بابەتە گرنگەکانی شیکردنەوەی کۆمەڵناسی؛ ڕەگەز، چین، نەژاد، نەتەوە، ئەتنیک، ئایین – گرنگ و مانادارن، بەڵام ئێمە ناتوانین پێشوەخت بڕیار بدەین کە چۆن مانادار دەبن، یان چۆن لەگەڵ هاوپۆلەکانی دیکەی مانادا ئاوێتە دەبن. بۆیە ئەلێکساندەر سوورە لەسەر وەسفێکی پتەو، هەوڵدان بۆ دابینکردنی باشترین نەخشەی کولتووری گونجاوی جیهانی مانادار کە ئەکتەرەکان پشتیان پێ دەبەستن بۆ ڕێکردن بەناو جیهاندا. تیۆری (کۆد و گێڕانەوە)ەکانی ئەو، جەخت لەسەر بونیادە مانا قووڵەکان دەکاتەوە، کە دەرک و هەڵسەنگاندنەکانی بۆ تاک و گرووپ لە ئاستێکی کۆمەڵایەتیدا بونیاد دەنێت. ئەم جۆرە مانا بونیادییانە بە درێژایی کات خۆڕاگر و بەردەوامن و بوونیان ڕێگە بە تاکەکان دەدات بە شێوەیەکی ستراتیژی و داهێنەرانە بجوڵێنەوە. تیۆرییەکەی ئەو بۆ تراوما کولتوورییەکان جەخت لەسەر وەڵامە کۆمەڵایەتییەکان بۆ قەیران و نادادپەروەری دەکاتەوە. لەسەر کاری پێشتری کۆد و گێڕانەوە بنیات دەنرێت، بەڵام لێرەدا جەختکردنەوەی سەرەکی ئەوەیە کە چۆن گرووپەکان کۆد و گێڕانەوەکان دەربارەی چاک و خراپ بە کار دەهێنن بۆ ئەوەی داخوازیی بۆ چارەسەریی مەدەنیەت و گۆڕانی کۆمەڵایەتی دروست بکەن. بە سوودبوونی سەرەکی تیۆری تراوما کولتوورییەکە، لانیکەم، ئەوەیە کە پەیڕەوێکی سۆسیۆلۆژیی کولتووریی زۆر سەرنجڕاکێش بۆ دیراسەی بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکان و کاری دەستەجەمعی دەستەبەر دەکات (Jacobs, 2019: 262).

بوارە مەدەنییەکەش چەندین لە گوتارە گشتییەکانی ناو کۆمەڵگا دەگرێتەوە (بۆ نمونە ڕای گشتی، یاسا، ئەخلاق و پرەنسیپە مەدەنییەکان، ناوەڕۆکی کولتووری جەماوەری، ناڕەزایەتی و داکۆکیکردن) و دەزگا جۆراوجۆرەکان کە ئاسانکاری و هاندانی ئەو جۆرە پەیوەندییانە دەکەن (بۆ نموونە، ڕاگەیاندنی هەواڵ، فیلم، بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکان، کۆمەڵە مەدەنییەکان – بۆ نموونە دایکانی دژی شۆفێری سەرخۆش). بواری مەدەنی کە لە لایەنی نامەدەنییەوە سنووری بۆ دەکێشرێت؛ “بەو جۆرە جیهانانە وەک دامەزراوە، ئابووری، ئایین، خێزان و کۆمەڵگە”. ئەلێکساندەر جەخت لەوە دەکاتەوە کە وەک بوارەکانی مەدەنی، بواری نامەدەنییش لەناوەڕۆکدا بۆ چۆنایەتی ژیان و فرەیین لە کۆمەڵگەدا. سەرەڕای ئەوەش، مەدەنی و نامەدەنیی بەیەکەوە بەستراون، هەرچەندە ئامانج و بەرژەوەندی و شێوەکانی ڕێکخستنی نامەدەنییەکان زۆرجار لەگەڵ دەستپێکردنی هاوبەندییەکی گشتگیر یان جیاجیان کە ئامانجی دادپەروەرییە بۆ هەموو ئەندامانی کۆمەڵگە. ئەلێکساندەر خۆی دەڵێ:

“من پێم وایە هەموومان ئەو بیرۆکەیەمان هەیە، هەموومان لە هەموو کۆمەڵگەکان، جا چین بێت یان سوید بێت یان هیندستان یان کۆڵۆمبیا، ئاسۆیەکە بۆ هاوبەندی لەگەڵ هەموو کەسێک کە لەو شتەی کە گێرێتس ناوی لێ نابوو “کۆمەڵگەی تێرمیناڵ terminal community “. ئێمە ئەو هەستەمان هەیە کە هەموو کەسێک هەمان جۆری مرۆڤە، یان هیچ نەبێت توانای ئەوەی هەیە بە تەواوی مرۆڤ بێت. ئەوە هەستێکە کە دەزانین ئەو کەسانەی لە کۆمەڵگەی ئێمەدا هەن، وەک چ جۆرە کەسێک یان تاکەکەسێک کە لە ڕاستیدا دەتوانین بیناسیین و لێی تێبگەین. ویستم ڕێگایەک بۆ بە چەمککردنی ئەو هەستە بدۆزمەوە. ئەوەی کە لە کۆتاییدا بۆم دەرکەوت ئەوەیە کە ئەم هەستانە لە ڕاستیدا جیهانێکی کۆمەڵایەتی ڕێکخراو پێک دێنن، کە لە ڕاستیدا ئەم بوارەیە. تەنیا ئابووری و کەنیسە و خێزان و نەزمی یاسایی و دەوڵەت و بازاڕێک نییە. هەروەها شتی تریش هەیە، ئێمەش پێی دەڵێین “بواری مەدەنی” (Lund, 2020: 193).

ئەلیکساندەر واقعیی دەربارەی ئاستەنگەکانی بەردەم هاوبەندییە؛ ئەو بە تەواوەتی ئیدراکییە، بە نموونە؛ نایەکسانییەکان(وەک نایەکسانی لە بازاڕی ئابووری و جۆری کۆمەڵایەتی و نەژاد و بەو شێوەیە)، هەروەک کۆدە هێماییەکان (بە نموونە تایپە جەماوەرییەکان) و بەرژەوەندییەکان و بەها پارتیزانییەکان کە لەگەڵ هاوبەندی کۆمەڵگەی جیهانیدا ناکۆکن، بەڵام ئەو لە هەمان کاتدا گەشبینە بە بەدیهاتنی. ئەو باس لەوە دەکات کە زۆرجار لەسەر مەدەنی پێویستە کە نامەدەنی (داگیر) بکات بۆ ئەوەی چاکسازییەک مسۆگەر بکات کە دیموکراسی بپارێزێت و دادپەروەری بەدی بهێنێت. ئەو بە لێکۆڵینەوە لە کەیسە فراوانەکان دەیەوێت نیشانی بدات چۆن کۆمەڵگەی ئەمریکایی لە چەندین قۆناغی جیاواز لە مێژووی خۆیدا، نەک هەر توانیویەتی دابەشبوونی ئابووری و سیاسی و کولتووری تێپەڕ بکات، بەڵکو چاکسازیی مەدەنی بەدی بهێنێت. بەم شێوەیە بۆ ئەلێکساندەر لە کۆتاییدا “کۆمەڵگای مەدەنی پڕۆژەیە”، پڕۆژەیەکی بەردەوام بەرەو هاوبەندییەکی یەکسان و گشتگیر کە بە تەواوی بەدەست نایەت، بەڵام ئەو پڕۆژەیەش هەرگیز بە تەواوی سەرکوت ناکرێت (Dillon, 2014: 181).

نیکلاس لۆمان و ئەرکگەرایی نوێ

بوژاندنەوەی ئەرکگەرایی لە ئەڵمانیا، ڕاستەوخۆ پەیوەستە بە هەریەک لە نیکلاس لۆمان و یۆرگن هابرماسەوە. ئەو دووانە، لە سەرەتادا هاوڕا و هاوکاربوون لە سەر تیۆرییەکی ئەندازیاری کۆمەڵایەتی لە کۆمەڵگەدا، بەڵام دواتر بە جیا درێژەیان بە کارەکانی خۆیان دا (Sharrock, 2003: 56).

لۆمان بە دڵنیاییەوە یەکێک لە گەورەترین و ڕەسەنترین ڕێبەرانی هزری کۆمەڵناسی ئەڵمانییە لە کۆتاییەکانی سەدەی بیستەمدا(١٩٢٧-١٩٩٨). ئەو، بە تێکەڵکردنی چەند لایەنێک لە ئەرکگەرایی پێکهاتەیی پارسۆنز و تیۆریی سیستەمە گشتییەکان، گەشەی بە ڕوانگەی کۆمەڵناسی دا. هەروەها چەمکەکانی مەعریفەی بایۆلۆژی و سایبرنێتیک (cognitive biology and cybernetics)ی ناساند. لەگەڵ ئەوەشدا هاوڕای پارسۆنز نەبوو سەبارەت بەو بژاردانەی بۆ تاکەکان بەردەستن. پارسۆنز پێداگیری لەسەر کۆدەنگیی بەهاکان دەکردەوە، پێی وا بوو کە سیستەمی کۆمەڵایەتی هەژموون بەسەر سیستەمی کەسێتیدا دەکات، بژاردەی سنووردار بۆ پەیوەندی کۆمەڵایەتی و هەڵسوکەوتیی تاک هەیە، بەڵام لۆمان ئەوە بە ڕاست نازانێت. ئەو تاک لە سیستەمی کۆمەڵایەتییەوە بۆ کۆمەڵگە دەگوازێتەوە، ئەوەی کە دەتوانرێت بە ژینگەی کۆمەڵگە (societal environment) دابنرێت (Turner, 1996: 119).

لۆمان بە تەواوەتی لەژێر کاریگەریی دوو تیۆرڤان بوو؛ ئیدمۆند هوسێرل(Edmund Husserl) و تالکۆت پارسۆنز(Talcott Parsons). لە هوسێرلەوە، جیاکردنەوەی توندی سیستەمە دەروونییەکانی (ئاگایی) و لە سیستەمە کۆمەڵایەتییەکان (پەیوەندی)ی وەرگرت، کە بە شێوەیەک ڕادیکاڵی کرد پێشتر کەس نەیکردبوو. بە گونجاندنەوەی ئەو میکانیزمە ناوەکییەی لەنێوان هەردوو لایەنی سیستەمی دەروونی و کۆمەڵایەتی بە کار هاتووە؛ مانا وەک مۆدی دەستنیشانکردن/هەڵبژاردن. وەها سیستەمێک کە لەسەر بنەمای مانا بنیات نراوە، هەروەک ڕێگای مامەڵەکردنی لەگەڵ هەڵبژاردنەکان بە بەردەوامی لەنێوان ئاماژەکان بەرەو دامەزراوەکانی خۆی و ئاماژەکانی شتە دەرەکییەکان، جیاکارییەک کە لە چەمکی هوسێرل هەیە؛ لەلایەک جیاکارییەکی ڕادیکاڵانەی دەروونی/ کۆمەڵایەتی، لە لایەکەی دیکەوە، وەک مانا لە سیستەمە کۆمەڵایەتییەکاندا بە کار هاتووە، هەروەها – وشەگەلی فەلسەفیی “ئاگایی” ئەورووپی دەبێتە ڕێنمایی بۆ تێگەیشتنی میکانیزم و بونیادەکانی سیستەمە کۆمەڵایەتییەکان. لە تالکۆت پارسۆنزیشەوە چەمکی سیستەمی کۆمەڵایەتی وەرگرتووە، ئەو پرۆسەیەی وەرگرتنی پشکی پارسۆنز و ئاوێتەکردنەوەی پێکهاتەی چەمکی لە تیۆری سیستەمەکاندا دووبارە بە تەواوەتی داڕێژراوەتەوە. لۆژیکی مامەڵەکردنی لۆمان لەگەڵ پارسۆنز، بریتییە لە بەکارهێنانی نزیکەی هەموو ئەوەی لە لایەن پارسۆنزەوە داهێنراوە، بە دووبارە دەقکردن و داڕشتنەوەی هەر چەمکێک (Stichweh, 2015: 383).

نیکڵاس لۆمان و تیۆری سیستەمەکان

ڕوانگەی تیۆریی سیستەمەکانی لۆمان، جیاوازییەکی تەواو بەرانبەر بە تێگەیشتنی پارسۆنز بۆ کۆمەڵگە وەک سیستەمێکی کۆمەڵایەتی، پێشکەش دەکات. هەرچەند لۆمان لە سەرەتای کاری زانستیدا، لەژێر کاریگەریی پارسۆنز بوو، بەڵام هەرزوو ئەو کاریگەرییەی تێپەڕ کرد. ئیلهامی لە دیسپلینەکانی وەک تێرمۆداینامیک(thermodynamics)، سایبرنێتیک (cybernetics)، تیۆری زانیاریی، بایۆلۆجی و زانستی دەمارناسی وەرگرت. لە کاتێکدا فیزیا و ئەسترۆفیزیک (astrophysics) سەرەکیترین دیسپلین نەبوون بۆ ئەو، بەڵکو بۆماوەیی و بایۆلۆجی مەعریفی(cognitive biology). ئەو کاریگەر بوو بە لۆژیکی کارپێکەرانەی جۆرج سپنسەر براون (George Spencer-Brown) و تیۆری بایۆلۆجی لە مەعریفەی زانستی دەماریی هۆمبێرتۆ ماتوورانا. لەگەڵ ئەوەشدا، تیۆرییەکەی لەسەر بنەمای پارادایمی سیستەمە خۆسازەکان داڕشت بوو-بەگوێرەی دامەزرێنەرەکەی- توانای ئەوەی هەبوو کە لەڕووی تیۆرییەوە باس لە لینک و کردەی زۆر بونیادیی، بوارە سەربەخۆ و جیاکراوەکان لە ژیانی کۆمەڵایەتیدا بکات (Šubrt, 2019: 609).

لەلای لۆمان، سیستەمی کۆمەڵگە پێویستە وەک ئەبستراکتێکی تەواو (کامڵ: هەموو پێداویستییەکانی لە خۆیدا هەیە)، خۆگۆڕ(self-regulating) واتە (دەستکاریکردنی خۆ لە ناوەوە و بەبێ بوونی کاریگەریی دەرەکی)، و خۆپێوەست (self referential) واتە (توانای ئەوەی هەبێت ڕاستیی دەرەکی لە خۆیدا ببینێتەوە و جەختی پێ لە خۆی بکاتەوە) شی بکرێتەوە. ڕوانگەی سیستەمەکانی لۆمان، زۆر تەکنیکی و دوورکەوتنەوەیەکی ڕادیکاڵانەیە لە ڕێوشوێنە جیاجیاکانی بیرکردنەوەی کۆمەڵناسان لە کۆمەڵگە و کردەی کۆمەڵایەتی(بە نموونە؛ دیاریکردنی ڕۆڵی گرنگی کولتوور، ئاراستەی نۆرماتیڤ، ئاوێتەبوونی کۆمەڵگە و …هتد). بە پێچەوانەی ڤێبەر و پارسۆنز، لۆمان مەیلی لەسەر هاندەرەکان (motivates) و بونیادی کردەی کۆمەڵایەتی نەبوو؛ ئەو لە جیاتییان، مشتومڕی ئەوەی کرد کە کۆمەڵگەی مۆدێرن زۆر جیاواز و ئاڵۆزە کە پێویستە بە شێوەیەکی گونجاو پشت بە تایبەتمەندیی سیستەمی خۆسەریی (autonomous) و پرۆسەکانی خۆگۆڕیی سیستەم (system self-regulation) و بەرهەمهێنانەوە ببەستێت-هاوشێوەی پرۆسەی خۆسازیی لە بایۆلۆجیدا کە بە هەمان شێوە سیستەمەکانی ژیان خۆیان ڕێک دەخەن (Dillon, 2014: 179).

ئامانجی لۆمان لە دامەزراندنی تیۆری سیستەمەکاندا، پێشکەشکردنی زانستێکی جیهانی بوو بۆ کۆمەڵگە و دەربازکردنی کۆمەڵناسی لە قەیرانی تیۆریی، لە کاتێکدا ئەو پێی وا بوو، کۆمەڵناسی هاوچەرخ خۆی لە قەیرانی تیۆرییدا دەبینێتەوە. لەلای لۆمان ئەرکگەرایی نوێ مانایەکی تری هەیە، لۆمان لە هەوڵدایە بۆ پێچەوانەکردنەوەی ڕوانگە پێکهاتەیییە-ئەرکگەراکەی پارسۆنز بە گۆڕینی پرسیارە بنەڕەتییەکە لە جۆرێتیی ئەو کارانەی پێویستە بکرێن لە لایەن سیستەمەکەوە بۆ کاردانەوەی ئەو کارانە چۆن دەبێت بۆ پێویستییەکانی کۆمەڵگە. بەم شێوەیە لە سیستەمێکدا پێویستییەکان بەهۆی کەموکوڕییە سروشتییەکانەوە پەیدا دەبن و سیستەمەکەش کار بۆ پڕکردنەوەی ئەو پێویستییانە دەکات، سەرەنجام، سیستەمێکی خۆکرد دروست دەبێت کە توانای دروستکردنی بنەمای خۆیی و دۆزینەوە و چارەسەرکردنی کەموکوڕییەکانی هەیە (Crubellate, 2007: 67).

لەو ڕوانگەیەوە، تیۆریی سیستەمەکانی لۆمان جەخت لەسەر سێ بابەت دەکاتەوە، کە لە تەواوی کارەکانیدا پێکەوە گرێدراون؛

١. تیۆری سیستەمەکان وەک تیۆریی کۆمەڵگە (Systems theory as societal theory)

٢. تیۆریی پەیوەندیکردن (Communication theory)

٣. تیۆریی پەرەسەندن (Evolution theory)

لەو چوارچێوەیەدا، توخمی سەرەکی تیۆری لۆمان لە دەوری ئەگەرەکانی “مانا”دا دەخولێتەوە و بەو هۆیە دەبێت بە تیۆری پەیوەندیکردن. سیستەمە کۆمەڵایەتییەکان سیستەمی پەیوەندیین، کۆمەڵگەش زۆرترین سیستەمی کۆمەڵایەتی لەخۆدەگرێت. دەبێت بەو سیستەمە کۆمەڵایەتییەی کە لە تەنیا پەیوەندییەکان پێکدێت (Maurer, 2010: 3).

لە ڕوانگەی لۆمان، سیستەمەکان خۆسازن(autopoiesis)، واتە توانای خۆبەرهەمهێنانەوەیان هەیە و بەو هۆیەشەوە پارێزگاریی لە مانەوەی خۆی دەکات بە دروستکردنی بەشەکانی خۆی و دواجار پێکهاتەی دیکە. هەرچەند لۆمان چەمکی خۆسازیی (autopoiesis)ی لە هەمبێرتۆ ماتورانا (Humberto Maturana) و فرانسیسکۆ ڤارێلا (Francisco Varela) وەرگرتووە، بەڵام ئەو چەمکە لە بنەڕەتدا لە (auto-poy-E-sis)ی یۆنانی وەرگیراوە و بە مانای “خۆئافراندن” یان  “خۆساز یان خۆکرد” دێت (Mattheis, 2012: 629). هەردوو نووسەر لە کتێبەکەیاندا ساڵی ١٩٧٢ ئەو چەمکەیان لە چوارچێوەی بایۆلۆجیدا بە کار هێناوە، ڕوونتر بۆ گوزارشتکردن لە توانای خۆبەرهەمهێنانەوەی خانە زیندووەکان و مانەوەیان. بە دەربڕینی هەردوو نووسەرەکە؛ سیستەمی خۆساز(ئۆتۆپۆتیکی) بەو شێوەیە پێکهاتەکانی خۆی بەرهەم دەهێنێت و بەردەوام دەبێت بۆ بەرهەمهێنانی پێکهاتەی زیاتر بە شێوەیەکی بازنەیی، نموونەی خانەیەکی بایۆلۆجی کە سیستەمێکی خۆسازە، تۆڕێکی کاردانەوەی کیمیاییە کە لە گەردیلە پێکدێت، لە ڕێگەی کارلێکەکانەوە دروست دەبن و بەشداری دەکەن بە دووبارەبوونەوە لە هەمان تۆڕی کاردانەوە کە بەرهەمیان دەهێنێت. (Maturana& Varela, 1980: 188). کەواتە بۆ ئەوەی سیستەمێکی خۆساز هەبێت، دەبێت بتوانێت توخمەکانی خۆی، لە ڕێگەی کارلێککردنی خودی ئەو توخمانەوە بەرهەم بهێنێتەوە، بەو شێوەیە “خۆسازیی” لە تیۆری لۆماندا، وەک “سوڕی خۆبەرهەمهێنانەوە” لە بایۆلۆجیدا بە کار هاتووە.

ماتورانا و ڤارێلا بۆ نموونە ئەو بیرۆکەیە ڕەت دەکەنەوە کە سیستەمە کۆمەڵایەتییەکان سیستەمی خۆسازن، چونکە سیستەمە کۆمەڵایەتییەکان لە کارلێککردنی تاکەکان پێک دێت، کە دیارە لە لایەن سیستەمە کۆمەڵایەتییەکانەوە و لە ناو خودی خۆیاندا بەرهەم ناهێنرێن، بەڵکو بە پرۆسەی فیزیکی و بایۆلۆجیی دووبارە بەرهەمهێنانەوەی سێکسی دێنە بەرهەم. لە کاتێکدا لۆمان ئەوە پەسند دەکات کە مرۆڤ بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی دووبارە بەرهەم نایەتەوە، بەڵام ئەو، مشتومڕی ئەوە دەکات کە لە ڕاستیدا کۆمەڵگا لە مرۆڤ پێک نایەت، بەڵکو سیستەمە کۆمەڵایەتییەکان و بەشداریکردن لە دووبارە بەرهەمهێنانەوە، کە لە ڕوانگەی لۆمان، سیستەمە کۆمەڵایەتییەکان بە “تۆڕەکانی پەیوەندییەکان پێناسە دەکرێت کە دووبارە لەلایەن پەیوەندییەکانی دیکەوە بەرهەم دەهێنرێتەوە”. بە پێداگیریی لەسەر ئەوەی کە سیستەمە کۆمەڵایەتییەکان لە پەیوەندییەکان پێکهاتووە، لۆمان ڕوانگەی خۆی لە دوو جێگرەوەی سەرەکی جیاکردەوە: یەکەم؛ ئەو ڕوانگەیەی کە کۆمەڵگاکان لە تاکەکان دروست بوون. دووەم؛ ئەو ڕوانگەیەی کە کۆمەڵگاکان لە کردەکان دروست بوون (Taylor, 2020: 144).

بە دڵنیاییەوە پەیوەندی (Communication) یەکێک لە توخمە بنچینەییەکانی تیۆری لۆمانە، بەو ڕادەیەی کە لە تێگەیشتنی ئەودا، کۆمەڵگا تەنیا لەو شوێنەدا توانای بوونی دەبێت، کە دەرفەتی بوونی پەیوەندیکردن هەیە. لۆمان دەڵێت کە پەیوەندیکردن کۆمەڵگەیە و کۆمەڵگە پەیوەندییە. پەیوەندیکردن پرۆسەیەکی بەردەوامە، بەبێ ئەوەی وەستان لەو پرۆسە بەردەوامە ڕووبدات، کە خۆی بەرهەم دێنێتەوە. لە ڕێگەی سوڕی بەردەوامی کردەوەگەلی پەیوەندیکردن (پەیوەندی بۆ پەیوەندی) دواجار سیستەمە کۆمەڵایەتییەکان پەرەدەستێنن (Mattheis, 2012: 628).

لۆمان بەردەوام بوو لە پێشخستنی تیۆرییەک کە کۆمەڵگە لە خۆ بگرت، ئەو تیۆرییەش لە پەیوەندی پێکدێت. لەو کارەدا ئەو بیرۆکەیەی وەلانا کە کۆمەڵگا لە مرۆڤ پێکهاتووە، هەرچەندە ئەمە لەوانەیە جێی مشتومڕ بێت، گرنگە بۆ ئێمە تێبگەین کە بۆ ئەو دەستبەرداری مرۆڤ لە کۆمەڵگەدا بووە، هەرچەندە بەبێ مرۆڤ هیچ پەیوەندییەک دروست نابێت، بەڵام لۆمان باسی ئەوە دەکات کە مرۆڤ تەنیا ناوەندی داینامیکی سەرەکی کۆمەڵگە نییە، بێگومان ئەمە وای لێدەکات کە دژە مرۆڤایەتییەکی ڕادیکاڵ بێت. بۆ لۆمان کۆمەڵناسی ئەگەر بۆ گەیشتن بە تەماحی خۆی وەک زانستی کۆمەڵگە بێت، دەبێت بتوانێت بە شێوەیەکی پێویست باسی کۆمەڵگە بکات، لەوانەش داینەمۆی سەرەکی. بۆ لۆمان ئەم داینامیکانە لە سیستەمە کۆمەڵایەتییەکاندا دەدۆزرێنەوە. بەو شێوەیە پێداگیریی لەسەر ئەوەی کۆمەڵگە لە پەیوەندییەکان پێکدێت، ”میتۆدۆلۆژی دژە مرۆیی” بۆ لۆمان دروست دەکات، ئەوەش بەرئەنجامی کۆمەڵناسییە گشتیگرەکەی ئەوە، هاوشێوەی کۆمەڵناسییەکەی دۆرکهایم، کە وەک زانستی فاکتە کۆمەڵایەتییەکانی کارەکتەری سەرووتاک (supraindividual) لە کۆمەڵناسی دەڕوانێت. بەوەش چەمکسازی دۆرکهایم لەگەڵ میتۆدۆلۆژیای دژەمرۆیی لۆمان دەگونجێنێت، کە سیستەمەکان لە پەیوەندیکردن پێکدێن و تاکەکان تەنیا بەشێکی دەوروبەر/ژینگەن (Šubrt, 2019: 611).

جیاکاریی ئەرکگەرایی (Functional Differentiation)

ئەگەر بەرهەمی لۆمان لە ڕووی قوتابخانە یان ڕوانگەکانی هزری کۆمەڵایەتییەوە پۆلێن بکرێت، ئەوا سێ مەرجی پێویستە: تیۆری سیستەم، ئەرکگەرایی نوێ و ئەرکگەرایی ڕادیکاڵی. تیۆری سیستەم، کۆمەڵناسی لەگەڵ بەهایەکی تایبەتی پیشەییانە و هاوکات فرەدیسپلین(بەستنەوەی کۆمەڵناسی بە زانستەکانی دیکەوە) دەستەبەر دەکات. لۆمان وەک تیۆرستێکی سیستەمە کۆمەڵایەتییەکان وەک “ڕیالیست” دەردەکەوێت، ئەو بانگەشە نموونەییەکەی دەکات، کە سیستەمی هەیە، گوزارشت لە بیرۆکەی خۆی دەکات کە سیستەمەکان تەنیا بونیادی هزریی یان مۆدیلی زانستی نین، بەڵکو شتی ڕاستەقینەن. لە دەیەی ١٩٦٠دا لۆمان لەژێر کاریگەریی هەوڵەکانی پارسۆنز بوو بۆ دامەزراندنی تیۆرییەکی کۆمەڵناسی جیهانی (تیۆرییەک بۆ هەموو دۆخەکان) لەسەر بنەمای سیستەمی نوێ. بەڵام دواتر بۆچوونی خۆی گۆڕی، لەکاتێکدا لە تیۆری پارسۆنزدا، پرسیاری بنەڕەتی پاراستنی بونیادەکان و ئاوێتەبوونی (integration) سیستەمەکە بوو، بۆ لۆمان خاڵی سەرەکی جیاکاری ئەرکگەرایی (functional differentiation) بوو. جیاکاری ئەرکگەرایی لۆمان بە ڤێرژنێکی تاکخوازیی ناوزەد کراوە، کە سەرنجی لەسەر پێکهاتنی سیستەمێکە کە لەسەر بنەمای سیستەمی نوێ/جیاکاری ژینگەیی لەمێژووی سیستەمە کۆمەڵایەتییەکاندا سەرچاوە دەگرێت (Albert, 2013: 56).

لە کاتێکدا پارسۆنزییەکان باسی ئەوە دەکەن کە هەموو جۆرەکانی سیستەمی کردە، بە سیستەمە کۆمەڵایەتییەکانەوە، چینێکی لاوەکیی کۆمەڵێک سیستەمی فراوانترن، کە بە “سیستەمی زیندوو” ناسێنراوە. چۆنیەتی پێناسەکردنی ئەم سیستەمانە ئەوەیە کە چالاکانە جیاوازی خۆیان بەرانبەر بە ژینگەی دەوروبەر دەپارێزن. لە تێگەیشتنی پارسۆنزدا هەموو سیستەمە زیندووەکان بە سیستەمە کۆمەڵایەتییەکانەوە، بەدوای پاراستنی هاوسەنگیدان، یان پاراستنی قاڵبە پێکهاتەییە دیاریکراوەکانیان لە بەرانبەر فشارەکانی گۆڕینیان. لە هەردوو تێگەیشتندا سیستەمەکان کار بۆ پاراستنی ڕێکخراوی ناوخۆیی خۆیان دەکەن و بەم شێوەیە وەک شتێکی جیا لە ژینگەی دەوروبەر بەردەوام دەبن. بەڵام جیاوازییەک لەگەڵ لۆمان هەیە؛ بۆ پارسۆنز سیستەمەکان ئەبستراکتی شیکردنەوەیین، کە بۆ مەبەستی تیۆری دروست دەکرێن، بۆ لۆمان سیستەمەکان وەک قەوارەی بەرجەستە و ئەزموونیی دەبینرێن (Taylor, 2020: 140).

جیاکاریی ئەرکگەرایی، بۆ لۆمان، شێوەی جیاوازی کۆمەڵگای جیهانی هاوچەرخە، کە لە سیستەمەکانی ماکرۆ بۆ پەیوەندی ئابووری، سیاسەت، یاسا، ئایین، زانست و چەندین چوارچێوەی دیکەی ئەرکگەرایی پێک دێت. هەموو ئەمانە سیستەمی ماکرۆی جیهانیین لە درێژەدانی پەیوەندی لە ئاستی جیهانیدا. لەنێوان یەکتردا بە جیاوازی کۆمەڵایەتی و کولتووریی توند جیا دەکرێنەوە، کە هەر ئەگەرێکی ڕێکخستن پلەیەک لە نێوانیاندا دوور دەخاتەوە، شتێک کە ئەوانە لە بونیادی بەشەکی جیا دەکاتەوە، ئەوەیە کە هەموو ئەو سیستە ئەرگکگەرایانە، زۆر پێویستن. لۆمان بە نەزمی جێگرەوە ناوزەدی کرد، لە کاتێکدا هەر سەرچاوەیەکی ئەرکگەرا(وەک پارە، هێز)، ناتوانرێت بە سەرچاوەیەکی دیکە لە سیستەمێکی ئەرکگەرادا جێگەی بگیرێتەوە یان سەرچاوەیەکی دیکەی جێگرەوەی نییە. وەک گریمانەی “جیاکاری ئەرکگەرایی کۆمەڵگەی جیهانی” گریمانەی ناوەندی ئەزموونی لە تیۆری کۆمەڵگەی لۆمان پێکدێنێت (Stichweh, 2015: 388).

لە کۆمەڵگە هاوچەرخەکاندا، سیستەمە هەمەجۆرەکان بە شێوەیەکی خۆسەر کار دەکەن و دەست دەکەن بە تایبەتمەندکردن یان بە دەربڕینی لۆمان: بە شێوەیەکی کارکردی جیادەبنەوە. لە ڕێگەی جیاکاریی ئەرکگەراییەوە، تایبەتمەندیی سیستەمە جیاجیاکان دەردەکەوێت، کەواتە بۆ نموونە سیستەمی سیاسی تەنیا لە ڕووی لێکەوتەکانی سیاسییەوە توانای دۆزینەوەی کێشەیەکی تایبەتی هەیە، بەڵام ئەمە بە تەواوی و لە شێوەی ئاڵۆزیەکی باڵادا بەدەست دێت. لۆمان پەیوەندی یان چالاکییەک بە ئەرکگەرا یان کارکرد دادەنێت، ئەگەر خزمەت بە بەردەوامی یەکگرتنی پێکهاتە ئاڵۆزەکانی سیستەمێک بکات. هیچ کام لەم سیستەمانە ناتوانن کردارەکان یان خزمەتگوزارییەکانی سیستەمەکانی دیکە لە ئەستۆ بگرن. بۆیە پەیوەندییەکانی نێوان سیستەمە ئەرکگەرا یان کارکردەکان گرنگی تایبەتی هەیە (Mattheis, 2012: 630).

بەگوێرەی تیۆری سیستەمەکان، لە سیستەمدا پێویستە جیاکارییەکی ڕوون هەبێت لەنێوان کراوەیی (گەیشتن بە ناوەوەی سیستەمەکە) و داخراویی (سیستەمێکی جیاکراوە و دوورەدەست)، کە هۆکارەکانیان بگەڕێتەوە بۆ هۆکارە ژینگەیییەکان، بەڵام لەلای لۆمان سروشتە خۆکردەییەکەی سیستەم داوا دەکات لە سیستەم بڕوانرێت وەک ئەوەی لە هەمان کاتدا سیستەمێکی کراوە و داخراو بێت. لۆمان پێی وایە دوو بنەمای کارلێککردوون و لە کاتی خۆدروستکردن و گەشەکردنی سیستەمەکە وا دەکەن سیستەمێک دروست بێت کە خۆی لەگەڵیان گونجاندبێت بەگوێرەی هۆکارە ژینگەیییەکان. بەگوێرەی ئەم پێناسەیەی سیستەمەکان پێناسەی خۆکردەییش ڕوون دەبێتەوە، کردەیەکە کە تێیدا سیستەمەکان لە بازنەیەکی داخراودا خۆیان دروست دەکەن. لۆمان ئەو پێناسەیە جێبەجێ دەکات بۆ سیستەمە کۆمەڵایەتییەکان، وەک، ئابووری، سیاسی، ئاین، هونەر، پەروەردە… هتد لەلای ئەو سیستەمێکی کۆمەڵایەتی دروست دەبێت کاتێک جۆرێک لە گۆکردنی نوێ و خۆکردانە دروست دەبێت و خۆی جیا دەکاتەوە لەو گۆکردنە گونجاوانەی پێشتر هەبوون. بۆیە خاڵێکی بنەڕەتی سیستەمی کۆمەڵایەتی توانایەتی بۆ تێگەیشتن لە جۆرێک لە مانا و گفتوگۆ کە بەهۆیەوە سەرەنجام گەشە دەکات. سیستەمە کۆمەڵایەتییەکان سیستەمانێکی خۆکردەن، بە مانایەکی تر، داخراون. سەرەڕای ئەوەی ناتوانرێت ژینگەی دەوریان ڕاستەوخۆ کاریان تێ بکات، بەڵکو پێویستە کاریگەرییەکانی ژینگەی دەوروبەر بە سنوورەکانیان تێپەڕببێت لە ڕێگەی ئەو جۆرە کارکردنەی کە تایبەتە بە سیستەمەکە و لە ناوەوەی سیستەمەکەدا هەیە. ئەو جۆرە کارکردنەش پێوەستە بە بنەمای مانا. بۆیە، سیستەمە کۆمەڵایەتییەکان لەڕووی پێکهاتەیییەوە خۆگونجێن و کراوەن، چونکە لە هەمان کاتدا لەڕووی کارکردنەوە بە شێوەیەکی ڕێکخراوەیی داخراون. لەگەڵ ژینگەی دەرەوەیان مامەڵە دەکەن تەنیا لە ڕێگەی دروستکردنی مانایەکی ناوەکی بۆ ئەو ماددە دەرەکییانەی کە بڕیارە کاردانەوەیان بۆیان هەبێت (Crubellate, 2007: 71).

بەو شێوەیە تیۆرییەکەی لۆمان، ئاڵۆزیی لە جیاکاریی سیستەمێک و ژینگەکەیدا دەردەخات، لە کاتێکدا زۆر تیۆریست سیستەم پشتگوێ دەخەن. ئاڵۆزی خودی سیستەمەکە هەمیشە لە ژینگەکەی کەمتر بووە. هاوکات ئەو ئاڵۆزییە دەناسێنێت و هەروەک چۆن دەتوانێت کاریگەریی لەسەر کردەوەکانی و مانەوەی خۆی وەک سیستەمێک بکات. لە کاتێکدا سیستەمەکان هەرگیز ناتوانن وەک ژینگەکەیان ئاڵۆزبن، بەڵام سیستەمی لاوەکی گەشە پێدەدەن و پەیوەندی جیاجیا لەنێوان سیستەمە لاوەکییەکان دروست دەکەن بۆ ئەوەی بەشێوەیەکی کاریگەر مامەڵە لەگەڵ ژینگەکەیاندا بکەن. ئەگەر وا نەبێت بە ئاڵۆزی ژینگە دادەپۆشرێن. لە پێگەی تیۆرییەوە تایبەتمەندی سەرەکی کۆمەڵگەی مۆدێرن، زیادبوونی پرۆسەی جیاکاری سیستەمە وەک ڕێگەیەک بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ ئاڵۆزیی ژینگەکەی. هەر سیستەمێک وەک لە سەرەتاوە دەبینرێت دەبێت سنووری خۆی لە پەیوەندی بە ژینگەوە بپارێزێت. ئەگینا بە جیاوازی ژینگەکەی خۆی دەپوکێتەوە و لە ناو دەچێت و بوونی نامێنێت. لەبەرئەوە سیستەمە گەورەکان بە هێواشی ڕێکدەکەون لە ڕێگەی جیاوازی کردن لەگەڵ ئەو گۆڕانکارییانەی لە ژینگەکەیاندا هەیە بۆ ئەوەی ڕزگاریان ببێت و بمێننەوە (Sharrock, 2003: 60). دەشێت ئەم گۆڕانکارییە ژینگەییانە گۆڕانکاریی سیاسی، چوارچێوەی یاسایی و زۆر گۆڕانکاری دیکە لەخۆبگرێت. لە ئەنجامدا پرۆسەی جیاکاری دەبێتە وەسیلەی زیاتر ئاڵۆزبوونی سیستەمەکە، چونکە هەر سیستەمێکی لاوەکی لەم نێوەدا دەتوانێت پەیوەندی جیاواز لەگەڵ سیستەمە لاوەکییەکانی دیکەدا ببەستێت. ئەوەش ڕێگە دەدات بە گۆڕانی زیاتر لەناو خودی سیستەمەکەدا بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی کاریگەر وەڵامی جیاوازییەکانی ژینگە بداتەوە. جیاکاری ئەرکگەرایی ئاڵۆزترین و زاڵترین جیاکارییە لە کۆمەڵگەی مۆدێرندا، هەموو یەکەیەکی سیستەم بە ئەرکێکی تایبەت دەبەستێتەوە. لێرەدا ئەوەی گرنگە ئەوەیە، ئەگەر یەک سیستەمی لاوەکی لە بەجێهێنانی ئەرکەکەیدا شکستی هێنا، تەواوی سیستەمەکە تووشی گرفتی گەورەی ڕزگاربوون یان مانەوە دەبێت. بەڵام سەرنجڕاکێشە، تا هەر کام لە سیستەمە لاوەکییەکان، کار و ئەرکی خۆی باشتر جێبەجێ بکات، سیستەمە لاوەکییە جیاوازەکان دەتوانن بە پلەی بەرزتر سەربەخۆ بن. سیستەمە جیاکراوە ئەرکگەراکانی لۆمان تێکەڵەیەکی ئاڵۆزە لە پشتبەیەکبەستن و سەربەخۆیی (Amoah, 2018: 110).

بۆ لۆمان، ئاڵۆزی سیستەمەکانی کۆمەڵگەی مۆدێرن، لەتاک و کۆ و کارلێک تێپەڕ دەکات؛ ئەوە بەدەر لە لۆجیکی سۆسیۆلۆژییە. بەڵکو لە تیۆری سیستەمەکانی لۆماندا، ئەوەی لەمەڕ کۆمەڵگەوە گرنگە، تیۆریزەکردنیەتی وەک سیستەمێک لەناو خۆیدا، کە خۆی لە ئەنجامی هەندێک لۆژیکی سیستەمدا درێژە پێدەدات، نەک وەک سیستەمێکی کۆمەڵایەتی کە بە شێوەیەکی گەورە لە ئەنجامی پرۆسە دامەزراوەییەکان و ئاژانسی مرۆیی-کۆمەڵایەتی دروست دەبێت. ئەوەی گرنگە، سیستەمی پەیوەندییە نەک کردە. وەک ئەوەی لۆمان خۆی دەڵێت؛ کۆمەڵگە سیستەمێکی سەربەخۆ و لەڕووی کارەوە داخراوی پەیوەندیکردن و بەیەکگەیشتنە. سەرەنجام، تێبینی یان وەسفی هەر شتێک بکات (هەر شتێک کە باسی لێوە بکرێت)، ئەوا ئەو شتە خۆیییانە تێبینی یان وەسف کراوە. ئەمە بۆ وەسفی سیستەمی کۆمەڵگەیی خۆشی دەبێت، هەروەها بۆ وەسفی ژینگەی سیستەمە کۆمەڵایەتییەکەش دەگونجێت. وەک جیاوازی نێوان نەخشە و ناوچەی دەسەڵات بەسەر وایە -ئەو ناوچەیەی کە نەخشەکەی لێوە دروست دەکرێت- کە ناوچەکە خۆی پێویستە لەسەر نەخشەکە بنەخشێنرێت (Dillon, 2014: 179).

تێڕوانینی ئەرکگەرایی نیکلاس لۆمان

ڕەوتی کارکردنی لۆمان بۆ کۆمەڵناسی و ئەرکگەرایی، گشتی یان هەمووەکی نییە. ئەو بە تایبەتی بە خستنەڕووی کۆمەڵگە بە سیستەمێکی خۆسەریی یان خۆساز بەناوبانگە. هەرچەند مشتومڕێکی زۆر هەیە کە ئایا کۆمەڵگەکان خۆسازن، بەڵام لۆمان بە تەواوەتی باوەڕی وایە کە بەو شێوەیەیە. لۆمان دەڵێت یەکەی گونجاو یان پێکهاتەی سیستەمی کۆمەڵایەتی؛ تاک، کردە و ڕۆڵی کۆمەڵایەتی نییە، بەڵکو لە جیاتی پەیوەندی (وتە  utterance)یە. ئەو جۆرە پەیوەندییانە لە شێوەی وتەیەک، چەقی بوونی کۆمەڵگە و بنچینە پێکدەهێنن. بەڵام ئەو وتەیە هەمیشەیی نییە، کەواتە کۆمەڵگە لە دەوری ئەو جۆرە وتە کاتییانە بنیات دەنرێت، کە بە نزیکەیی یەکسەر ون دەبن، ئەوە مانای وایە کە کۆمەڵگە خۆساز یان خۆدروستکەرە و دەبێت بەردەوام خۆی بەرهەم بهێنێتەوە، بە بەرهەمهێنانەوەی پێکهاتەکانی وتە یان شکستپێهێنان و فەرامۆشکردنیان. لێرەدایە کە ڕۆڵێکی بەهێزی (زمان) لە تیۆری لۆماندا دەردەکەوێت و ئەویش بە “ئاگایی”ییەوە گرێدراوە (Maurer, 2010: 4).

چەمکی خۆسازیی سوودی زۆری هەیە بۆ لۆمان و ئەوانەی پەیڕەوی دەکەن. ئەوە شیکردنەوەیەکی ڕوون بۆ دووبارە بەرهەمهێنانی کۆمەڵایەتی دەکات، هەروەها ئاسانکاری بۆ شیکردنەوەیەکی بەهێزی پەیوەندی کۆمەڵایەتی دەکات. هێشتا زیاتر بە وێناکردنی سیستەمی کۆمەڵایەتی هەم کراوە و هەم داخراو، لە شیکردنەوەی سیستەمە تەقلیدییە کراوە یان داخراوەکان تێدەپەڕێت. واتە لۆمان نوێنەرایەتی سیستەمێکی خۆساز دەکات کە بە شێوەیەکی ڕێکخراو داخراوە. پرۆسەکانی ڕێکخراوەیی خۆسازی ناوەکی کە سیستەمەکە لەوە دڵنیا دەکاتەوە لە بەرهەمهێنانەوەکەی داخراوە بە ژینگەی دەرەکی و بە سیستەمە کۆمەڵایەتییەکانی دیکە. کەچی هێشتا سنووری سیستەمەکە بە کراوەیی دەمێنێتەوە بۆ ئاڵوگۆڕەکانی وزە و زانیاریی لەگەڵ ژینگە دەرەکییەکەی (Dillon, 2014: 180).

مۆدێلی خۆساز ڕێگە بە لۆمان دەدات بۆ شیکردنەوەی بەش-گشتە کۆنەکەی ئەرکگەرایی، بە جەختکردنەوە لەسەر سیستەمی ناوەکی. سیستەمەکانی لۆمان لێرەدا جیاوازی تیۆریی تایبەت وەردەگرێت. لە کاتێکدا کە پێگەی تیۆری سیستەمە کۆمەڵایەتییەکانی پارسۆنز و تیۆری سیستەمە جیهانییەکانی سەرمایەداریی شرۆڤەیەکی بنەڕەتی بە شیکردنەوەی گشتی سیستەمەکان دەبەخشێت، بەڵام بۆ باشترین ڕوونکردنەوە لە پەیوەندی ئاڵۆزی نێوان بەشەکانی سیستەمەکاندا کورت دەبێتەوە. بە بۆچوونی لۆمان هەموو کۆمەڵگەیەک دابەش دەبێت بەسەر سیستەمە خۆسازە جیاجیاکان و سیستەمە لاوەکییەکان وەک سیستەمی یاسایی، سیستەمی سیاسیی، سیستەمی زانستی، سیستەمی پەروەردەیی یان ئابووریی کە لە ژینگەیەکی زۆر ئاڵۆزدا چالاکن، چوارچێوەیەکی کەمتر ئاڵۆز، ناجیاوازیی مانادار و بەو شێوەیە توانای ئاراستەکردنی کردارەکانی هەیە (Treviño,2015: 338).

جێی تێبینییە، لە کاتێکدا لە ئەڵمانیای زێدی لۆمان، کە لە چەند دەیەی ڕابردوو کارەکانی پشتگوێ خرابوون، لە هەمان کاتدا مەیلێکی زۆریان بۆ کارەکانی پیەر بۆردیۆ، ڕێبەرێکی کۆمەڵناسی فەرەنسی هەبوو کە هیچ کات ئەوەندەی ئێستا، کاریگەریی لەسەر کۆمەڵناسی ئەڵمانی بەهێز نەبووە. بە لایەنی کەمەوە دوو هۆکار بۆ ئەوە هەیە؛ تێڕوانینی بۆردیۆ زۆر لە ئەزموونی ڕۆژانە نزیکترە، لە مۆدیلی ڕاڤەکارانەی ئەبستراکتی لۆمان؛ دووەم؛ ڕوون نییە چۆن چەمکەکانی لۆمان لە توێژینەوەی ئەزموونگەرییدا بە کار دەهێنرێت. بە پێچەوانەوە چەمکەکانی بۆردیۆ بە شێوەیەکی ئاشکرا بە توێژینەوەی ئەزموونگەرییەوە بەستراون(بۆردیۆ تەنانەت بانگەشەی ئەوە دەکات کە لەسەر بنەمای شیکردنەوەی ئەزموونگەرانە پەرەی پێداون). هەرچەند لۆمان وەک گەورەترین زانا ئەڵمانییەکان ناوبانگی دەرکرد، بەڵام ئەمڕۆ زۆر کەس کە پێشتر پەرەیان بە ناوبانگەکەی دەدا، زۆر کەمتر باسی دەکەن. لەگەڵ ئەوەشدا ژمارەیەکی بەرچاو لە توێژەران کارەکانیان بۆ ڕوونکردنەوە و پەرەپێدانی بیرۆکەکانی لۆمان تەرخان کرد، بەڵام ئەگەر لەماوەی ژیانی لۆماندا پێشوازییەکەیان زیاتر پشتڕاستکردنەوە و سەرسامبوون بێت، ئەمڕۆ ڕەخنەیەکی گەورەتر ڕووبەڕووی دەکرێتەوە (Šubrt, 2019: 610).

سەرچاوەکان؛

1. Alexander, Jeffrey C. (1983) Theoretical Logic in Sociology, Volume Four, THE MODERN RECONSTRUCTION OF CLASSICAL THOUGHT: TALCOTT PARSONS, University of California Press, USA.
2. Alexander, Jeffrey C.  and Paul Colomy (1985), Toward Neo-Functionalism,  American Sociological Association, Vol. 3, No. 2, pp. 11-23.
3. Alexander, Jeffrey C. (2001) The Long and Winding Road: Civil Repair of Intimate Injustice, Sociological Theory, Vol.19, NO. 3, PP. 371-400.
4. Adam, Leonhard (1946) Functionalism and Neo-Functionalism, Oceania, Vol. XVII. No. 1, pp. 1-25.
5. Archibong, Esther P. & Anita, Christiana I. (2014) Structural– Functionalism: Its Relevance to Medical Profession, International Journal of Education and Research Vol. 2 No. 5. pp. 349-356.
6. Amoah, Solomon Kofi &Ayim, Anthony(2018), The Theoretical Approaches of Durkheim, Parsons and Luhmann: Intra-traditional Differences, Interdependencies and Contradictions, Journal of Advocacy, Research and Education, Vol. 5, No. 3, pp. 107-114.
7. Albert, Mathias, Barry Buzan and Michael Zürn(2013), Bringing Sociology to International Relations(world Politics as Differentiation Theory), CAMBRIDGE UNIVERSITY PRESS, United Kingdom.
8. Boon, James A. (1983), Functionalists Write, Too: Frazer/Malinowski and the Semiotics of the Monograph, Semiotica, vol. 46, No. 2/4, pp. 131–149.
9. Castro, Jose Esteban. (2009) Functionalism (Including Structural Functionalism). International Encyclopedia of Human Geography, Vol. 4, pp. 277–282.
10. ÇAM, Taner& Mustafa KAYAOLU (2014) SOCIAL CHANGE FROM THE PERSPECTIVE OF SOME PROMINENT CONTEMPORARY SOCIOLOGISTS, The Journal of International Social Research, Volume: 7 Issue: 34. pp. 628-635.
11. CôtéI, Jean-François (2019) Jeffrey C. Alexander on the theatricality of social life: Deepening the hermeneutics of cultural sociology, Sociologia&Antropologia, ​VO. 9. NO. 1, PP. 55–84.
12. Crubellate, João Marcelo(2007) Three Neofunctionalist Conceptual Contributions to the Institutional Theory in Organizations, BAR, vol. 4, no. 1, art. 5, pp. 66-81.
13. Dillon, Michele (2014) Introduction to Sociological Theory (Theorists, Concepts, and Their Applicability to the Twenty First Century), John Wiley & Sons, Ltd, UK.
14. Giulianotti, Richard (2015) Routledge Handbook of the Sociology of Sport, (The Functionalist Perspective on Sport), Routledge, USA.
15. hill, Joshua Mebard(2017), Functionalism and Neo-Functionalism: The genesis of Europe or the Trojan horse in the integration process, Journal of European Integration History, Vol. 1, No.2, pp. 145-153.
16. Jacobs, Ronald N. (2019) JEFFREY ALEXANDER AND THE DEVELOPMENT OF CULTURAL SOCIOLOGY, Sociologia&Antropologia, ​VO. 9. NO. 1, PP. 259–265.
17. Lewis, Herbert s. & Thornton, Thomas F. &Weisner, Thomas (2012), Walter Rochs Goldschmidt (1913–2010), American Anthropologist, Vol. 114, No. 1, pp. 173–180.
18. Lund, Anna & Andrea Voyer (2020) Hope and a horizon of solidarity – An interview with Jeffrey C. Alexander, SverigesSociologförbund, Vol. 57, NO. 2, pP. 189-205.
19. Maturana, Humberto R. & Varela, Francisco J. (1980) Autopoiesis and cognition: the realization of the living, by; Stafford Beer, D. Reidel Publishing company, USA.
20. Mattheis, Clemens (2012), the system theory of NiklasLuhman and the Constitutionalization of the world society, Goettingen journal of international law, Vol. 4. No. 2, pp. 625-647.
21. Maurer, Kathrin (2010) Communication and Language in NiklasLuhmann’s Systems-Theory, Pandaemonimgermanicum; www.fflch.usp.br/dlm/alemao/pandaemoniumgermanicum, 25/4/2021.
22. Morrow, Raymond Allan & Torres, Carlos Alberto (1995), Social Theory and Education: A Critique of Theories of Social and Cultural Reproduction, New York Press. USA.
23. Stichweh, Rudolf (2015) Luhmann, Niklas(1927-98), International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences, 2nd edition, Vol. 14.
24. Stolley, Kathy S. (2005), The Basics of Sociology, Greenwood Publishing Group, Inc. USA.
25. Sharrock, Wes W. John A. Hughes, and Peter J. Martin(2003) Understanding Modern Sociology, SAGE Publications Ltd, UK.
26. Šubrt, J.  (2019), NiklasLuhmann’s system theory: A critical analysis, RUDN Journal of Sociology, Vol. 19, No. 4, PP. 607—616.
27. Stichweh, Rudolf (2015), Luhmann, Niklas (1927–98), International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences, 2nd edition, Vol. 14, pp. 382-389.
28. Treviño, A. Javier (2005) Parsons’s Action-System Requisite Model and Weber’s Elective Affinity: A Convergence of Convenience, Journal of Classical Sociology, Vol. 5. No. 319, pp. 319-348.
29. Turner, Jonathan H. (2014) Theoretical Sociology-A Concise Introduction to Twelve Sociological Theories, SAGE Publications, Inc. USA.
30. Turner, Jonathan H. & Alexandra R. Maryanski (1988) “Is ‘Neofunctionalism’ Really Functional?”, Sociological Theory, Vol. 6, No. 1. pp. 110-121.
31. Thompson, Ken(2003), Emile Durkheim, Taylor & Francis e-Library, New York, USA.
32. Turner, Bryan S.(1996) The New Blackwell Companion to Social Theory, Wiley, UK.
33. Taylor, Mitchell James(2020) The Concept of Functional Differentiation and the Logic of Comparative Functionalism, in fulfilment of the requirements for the degree of Doctor of Philosophy, Graduate School of Humanities and Social Sciences The University of Melbourne.

Varul, Matthias Zick (2010) Talcott Parsons, the Sick Role and Chronic Illness, Body & Society

The post ئەرکگەرایی نوێ و شیکردنەوەی بونیادی کۆمەڵایەتی appeared first on ژنەفتن.

بەرایی

کورتکردنەوە و ڕانانی سەرجەم ھێڵە گشتییەکانی تێزەکانی ئەنترۆپۆلۆژی فەرەنسی «پییەر کلاستر» لە چەند دێڕێکدا دەشێت کارێکی ئێجگار سەخت و دژوار بێت، چونکە ھەڵگری بڕێکی زۆر ئایدیای بەھێز و شیکاری بوێرانەن لە کایەی ئەنترۆپۆلۆژیای سیاسیدا: کارەکانی ئەم بیریارە فرەڕەھەند و ھەمەلایەنن، دوورن لە ئایدیالیزمەوە (ئایدیالیزم بە مانای بیرکردنەوە لەوەی کە بۆ نموونە دەبێت سروشتی پەیمانی کۆمەڵایەتی چۆن بێت)، وەکچۆن دووریشن لە یۆتۆپیاوە (یۆتۆپیا بە مانای فەنتازیکردنی ئەوەی کە پێویستە کۆمەڵگە چۆن بێت). تێزەکانی کلاستر بە کۆمەڵێک وردەکاریی ئەوتۆ دەوڵەمەندن کە تێپەڕین بەسەریاندا کارێکی ھەروا ئاسان نییە، چونکە زادەی گوزەراندن و ژیاندنێکی ڕۆژانەی خێڵە سەرەتاییەکانی (گایاکی)ین لە دارستانەکانی ئەمازۆن، خێڵگەلێک کە بە شێوەیەکی گشتی لە توێژینەوە ئەنترۆپۆلۆژییەکاندا لەژێر دەستەواژە و ناوی «بەربەری» یاخود «سەرەتایی»دا پۆلێن و ڕیزبەند دەکرێن. کلاستر خۆی بەشدارییەکی ئەوتۆی لە ناساندنی ئەو خێڵانە و کولتوور و ئایین و نەریتەکانیاندا کردووە، ئەوەش بە مەبەستی دیاریکردنی ئەو دیدە کەمتەرخەمەی وایان لێ دەکات لەدەرەوەی مێژوو بن و پاساو بە ژیاریکردنیان بدات (دیارە بێگومان بە بەکارھێنانی ئامرازی کۆلۆنیالانە!). 

بە ڕای ئێمە کلاستر لەم دیالۆگەیدا کە ساڵی ١٩٧٥ لەگەڵیدا سازکراوە (واتە ٢ ساڵ بەر لە مردنی) تیشک دەخاتە سەر تەواوی تێزەکانی، وەرگێڕانیشی ھەر بە مەبەستی تیشکخستنە سەر بیر و ئایدیاکانی ئەو ئەنترۆپۆلۆژە دەوڵەمەندەیە کە توانی ئەو دیدە ترادسیۆنالییە تیکبشکێنێت کە تاوەکو حەفتاکانی سەدەی ڕابردوو باو بوو، دیدێک دەربارەی مناڵیی ئەو کۆمەڵگایانەی خاوەن دەزگای دەوڵەت نین، نووسین نازانن و دواجاریش لە لایەن بیریارانی بیری مێژووگەراییەوە کە بۆ خۆی زادەی سەنتەریزمی ئەوروپییە، بە سەرەتایی ناو دەبرێن و پۆلێن دەکرێن. کلاستەر بەم کارەی توانی دەرگا لەسەر ئاڕاستەیەکی دیکە بکاتەوە کە پاشتر لە بواری ئەنترۆپۆلۆژیای سیاسیدا بە بزاوتی کۆمەڵگەی دژەدەوڵەت ناو دەبرێت، بزاوتێک کە پشت بە ئایدیایەکی سەرەکی دەبەستێت بۆ بەرەنگاربوونەوەی سەنتەریزمی ئەوروپی لەھەر دوو بوارەکانی ئەنترۆپۆلۆژیا و مێژوودا کە بریتییە لەوەی کۆمەڵگە سەرەتاییەکان لەبەر ئەوە کۆمەڵگەی بێدەوڵەت نین چونکە کەموکورتییەکی ھەیکەلییان تێدایە بۆ بەرجەستەکردنی دەوڵەت، بەڵکو لەبەر ئەوەی لە جەوھەریاندا کۆمەڵگەی دژەدەوڵەتن، واتە پێواری دەوڵەت لەناویاندا پەیوەندی بە پەککەوتەیی یاخود دواکەوتنێکی مێژووییەوە نییە، بەڵکو دەرەنجامی بڕیارێکی ھۆشیارانەیە کە کۆمەڵگە داویەتی بۆ ئەوەی ڕێگیری لە سەرھەڵدانی دەوڵەت بکات. دەقی دیالۆگەکە بەزمانی فەرەنسی لە ژمارە (٩) ی ساڵی ١٩٧٥ی گۆڤاری دژەئەفسانە «L’ANTI-MYTHES»دا بڵاو کراوەتەوە.

ئەنترۆپۆلۆژیای سیاسی

پ: ئایا ئەنترۆپۆلۆژیای سیاسی بۆ تۆ چی دەگەیەنێت؟ ئەی لەم قۆناغە ئەنترۆپۆلۆژییەی ئێستادا (دیارە وەکو بونیادگەریی) خۆت لە چ پلەوپایەیەکدا دەبینیتەوە، واتە خۆت لە کوێی ئەو ھاوکێشەیەدا پۆلێن دەکەیت؟   

کلاستر: سەرەتا باسی مەسەلەی بونیادگەریی دەکەم. من بونیادگەر نیم: ئەمەش ناگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە ڕەخنە و تێبینیم لەسەر بونیادگەریی ھەیە، بەڵکو لەبەر ئەوەی وەک ئەنترۆپۆلۆژێک بایەخ بە کۆمەڵێک کایە و کێڵگەی کولتووریی دەدەم کە بە ڕای خۆم زۆر بەرفراوانترە لە بواری شیکاری بونیادگەریی. بونیادگەری زیاتر لای ئەو کەسانە کاری پێ دەکرێت کە کار لەسەر مەسەلەکانی وەک پەیوەندیی خزمایەتی و ئەفسانە دەکەن، کارێک کە لێڤی شتراوس لە شیکارییەکەیدا بۆ ھەریەکە لە بونیادە سەرەکییەکانیی خزمایەتی و ئەفسانەش ڕوونی کردۆتەوە و کاری پێ کردووە. بەڵام من خۆم بایەخ بە ئەنترۆپۆلۆژیای سیاسی دەدەم، واتە بە مەسەلەکانی دەسەڵات و ڕێبەرایەتی و کاریزمایەتی. لەم ڕوانگەیەشەوە پێم وایە کە بونیادگەری کەمتەرخەم بووە و بواری کارەکەی من شێوەیەکی جیاوازتر لە شیکردنەوە لەخۆ دەگرێت. 

پاش ئەم ڕوونکردنەوەیە دەمەوێت بڵێم ئەگەر مەبەستم بێت لە بابەتێکی ئەفسانەیی بکۆڵمەوە، ئەوا زۆر شیاوە و دەشێت لەو کاتەدا ببمە بونیادگەر، چونکە پێموایە ناکرێت لەدەرەوەی بونیادگەریی بتوانین بابەتێکی ئەفسانەیی شیکار بکەین، تەنھا ئەو کاتە نەبێت کە لە جیاتی بونیادگەریی پەنا ببەینە بەر ھەندێک لە دەبەنگییەکانی دەروونشیکاریی بۆ ئەفسانە، وە یاخود بە مارکسیکردنی ئەفسانە و پێناسەکردنی وەک ئەفیونی مرۆڤی سەرەتایی و کێوییەکان، کە وادیارە ھەموو ئەم جۆرە گریمانە و بۆچوونانەش شتی کەم نرخ و بێسوود بن. 

وەک ئەنترۆپۆلۆژێک بایەخ بە کۆمەڵێک کایە و کێڵگەی کولتووریی دەدەم کە بە ڕای خۆم زۆر بەرفراوانترە لە بواری شیکاری بونیادگەریی

پ: بەڵام تۆ بە تەنھا کار لەسەر کۆمەڵگەی سەرەتایی ناکەیت، بەڵکو پرسیارکردنت دەربارەی دەسەڵات، خۆی لەخۆیدا پرسیارە لە کۆمەڵگە خۆرئاواییەکەمان. داخۆ مەبەست و خواستی تۆ لەمە چیە؟ ئەی پاساوت چییە بۆ ئەو بازدان و گواستنەوەیە لە تۆێژینەوەی کۆمەڵگە سەرەتاییەکانەوە بۆ قسەکردن لەسەر کۆمەڵگەکانی ئێستامان؟

کلاستر: دیارە گرنگیی و پێویستیی بابەتەکە خۆی وا دەخوازێت. من ئەنترۆپۆلۆژم، واتە بایەخ بە کۆمەڵگە سەرەتاییەکان دەدەم، بە تایبەتی لە ئەمریکای باشوور کە ھەر لەوێش ھەموو کارە مەیدانییەکانی خۆمم ئەنجامداوە. ئا لێرەوەیە کە خاڵی سەرەکی کارکردنی من بریتییە لە پرۆسەیەکی جیاکاریکردن کە زادە و ھەڵقوڵاوی ھەردوو کایەکانی خەڵکناسی و ئەنترۆپۆلۆژیایە. پرسیارەکە لای من ئەوەیە: کۆمەڵگە سەرەتاییەکان چیین؟ دیارە ئەو کۆمەڵگایانەن کە دەوڵەتیان نییە، کە ئەمەش ڕاستەوخۆ دەمانبات بەرەو قسەکردن لەسەر کۆمەڵگەکانی دی، واتە ئەو کۆمەڵگانەی کە دەوڵەتیان ھەیە (خاوەنی دەوڵەتن). ئەی کەواتە کێشەکە لە کوێدایە؟ ئایا من لە چ ڕوانگەیەکەوە گرنگی پێ دەدەم؟ ئەی بۆ ھەوڵدەدەم بیری لێ بکەمەوە؟ پوختەی پرسیارەکەم بریتییە لە گەڕان بەدوای ئەو وەڵامەی کە داخۆ ئەو کۆمەڵگایانەش کە دەوڵەتیان نییە، ھەر وان؟ دیارە من لێرەدا وا تێبینیم کردووە کە بەڵێ وایە کۆمەڵگە بێدەوڵەتەکان وان، چونکە دەوڵەت ڕەت دەکەنەوە، واتە کۆمەڵگگەلێکن دژ بە دەوڵەت: چونکە پێوار و نائامادەیی دەوڵەت لە کۆمەڵگە سەرەتاییەکاندا ناگەڕێتەوە بۆ بوونی کەموکوڕیی لەو کۆمەڵگایانەدا، یاخود لەبەر ئەوەی ئەو کۆمەڵگایانە نمایشی دۆخی مناڵییانەی مرۆڤایەتی دەکەن، یان بەھۆی ناتەواویی و ناکامڵییان، ھەروەھا لەبەر ئەوەی گوایە کۆمەڵگەی قەوارە بچکۆلە و پێنەگەیشتوون، بەڵکو بەدیاریکراوی لەبەر ئەوەیە کە دەوڵەت لە چەمکە بەرفراوانەکەیدا ڕەت دەکەنەوە، واتە دەوڵەت لە بچوکترین وێنەی پێناسەکراوییدا وەک پەیوەندیی دەسەڵات. ئا لێرەوە قسەکردن لەسەر کۆمەڵگە بێدەوڵەتەکان (یاخود دژە دەوڵەتەکان) ڕاستەوخۆ بریتییە لە قسەکردن لەسەر ئەو کۆمەڵگایانەی دەوڵەتدارن، واتە خاوەن دەوڵەتن، گواستنەوەش لە یەکەمیانەوە بۆ دووەمیان یان شتێکە کە پێشوەخت نابێت و ناشێت و، یان شتێکە کە پێشوەخت شیاوە و دەشێت بکرێت. ئەو پرسیارەشی کە لەو گواستنەوەیە دەکەوێتەوە بریتییە لەوەی کە: ئایا دەوڵەت لە کوێوە لەدایک دەبێت و بنچینەکەی چییە؟ بەڵام لە ڕاستیدا ئێمە لەم حاڵەتەدا لەبەردەم دوو پرسیاری جیاوازداین: ئایا کۆمەڵگە سەرەتاییەکان چی دەکەن بۆ ئەوەی دەوڵەتیان نەبێت؟ ئەی دەوڵەت لە کوێوە سەر ھەڵدەدات و لەدایک دەبێت؟ 

کەواتە ئەنترۆپۆلۆژیای سیاسی چییە؟ دەکرێت بڵێین ئەنترۆپۆلۆژیای سیاسی بریتییە لە کۆی ھەموو ئەو شتانەی کە بەھۆیانەوە شیکارکردنی مەسەلەی دەسەڵات لە کۆمەڵگە سەرەتاییە بێدەوڵەتەکاندا دەبێتە بیرکردنەوەیەکی سیاسیی دەربارەی کۆمەڵگەکانمان. ئەمە شتێکە کە ئێمە لێی دڵنیاین، بەڵام گرنگ نییە. ئەڵبەتە دەتوانم لەسەر ھەندێک پرسیار بوەستم کە ئەگەر ئەکادیمییش نەبن ئەوا لانیکەم ھەر لەناو کایەی ئەنترۆپۆلۆژیای کۆمەڵایەتیدان، پرسیارگەلی وەک: ئایا کۆمەڵگەی سەرەتایی چۆن کار دەکات بۆ بەرگرتن لە سەرھەڵدان و ھەڵتۆقینی دەوڵەت؟ ئەی دەوڵەت لە کوێوە لەدایک دەبێت و سەر دەردەھێنێت؟ دەشێت ئەوەندەم بەس بێت و لە ھەمان کاتدا ئەنترۆپۆلۆژیش بم، بەوپەڕی دڵنیاییشەوە من ھەر ئەمە دەکەم. بەڵام گومانی تێدا نییە کە دوای ھەر بیرکردنەوە و توێژینەوەیەک دەربارەی بنچینەی دابەشبوونی کۆمەڵگە یان بنچینەی نایەکسانی، بەو مانایەی کە کۆمەڵگە سەرەتاییەکان بریتین لەو کۆمەڵگایانەی ڕێگە لە جیاوازی دەگرن، دەشێت بیرکردنەوەیەک دەربارەی ئەو شتانە بەرھەم بھێنین کە لە کۆمەڵگەکانماندا ڕوو دەدەن. ئالێرەدا مەسەلەی مارکسیزم دێتەوە بەردەممان. 

پ: دەتوانیت کەمێک وردتر باسی بکەیت، پەیوەندیت بە ئەنترۆپۆلۆژە مارکسییەکانەوە چییە؟

کلاستر: پەیوەندی من بەو ھاوڕێیانەمەوە کە مارکسین دەگەڕێتەوە بۆ جیاوازییمان لەوەدا کە دەیکەین و دەینووسین. بەڵام ئەوە جیاوازییەک نییە لەسەر ئاستی تاکەکەسیمان. زۆربەی مارکسییەکان ئەرتدۆکسیین، دەڵێم زۆربەیان، چونکە خۆشبەختانە کەسی واشیان تێدایە کە وا نییە. ئەرتدۆکسییەکان ئەوانەن کە ئەوەندەی پابەندی تێکستن، ھێندە پابەندی ئەقڵ نین. ئەی تۆ بڵێی بەپێی ئەم ئاڕاستەیە تیۆرەی دەوڵەت چی بێت؟ ئەمانە وێنایەکی ئامرازگەرییانەیان بۆ دەوڵەت ھەیە و پێیان وایە دەوڵەت بە تەنھا ئامرازێکە بە دەست چینێکی کۆمەڵایەتییەوە بۆ ھەژمون و باڵادەستی بەسەر چینێکی دیکەدا. لای ئەوانە دەوڵەت وەک لایەنە لۆجیکی و زەمەنییەکەی شتێکی پەراوێزییە و دواتر دێینە سەری، واتە دەوڵەت دوای ئەوە دروست دەبێت کە پێشوەخت دەوڵەت دابەش بووە بۆ چیینەکان، ھەندێک بوونەتە دەوڵەمەند و ھەندێکیش ھەژار، چەوسێنەرەوە و چەوساوە. دەوڵەت ئامرازی باڵای دەوڵەمەندەکانە بۆ چەوساندنەوە و خەڵەتاندنی ھەژاران. 

زۆربەی مارکسییەکان ئەرتدۆکسیین، ئەرتدۆکسییەکان ئەوانەن کە ئەوەندەی پابەندی تێکستن، ھێندە پابەندی ئەقڵ نین

بەڵام بەلای منەوە و بەپێی ئەو توێژینەوانەی پەیوەندییان بە کۆمەڵگەی بێدەوڵەتی سەرەتایی و ھەموو ئەو بیرکردنەوانەی دیکەوە ھەیە لەم مەسەلەیە، کارەکە تەواو پێچەوانەیە. من پێموایە دابەشبوون بۆ گروپی کۆمەڵایەتی دژ بەیەک یان بۆ دەوڵەمەند و ھەژار، چەوسێنەر و چەوساوە دابەشبوونی یەکەم نەبووە، بەڵکو یەکەمین دابەشبوون کە دواجار بۆتە دامەزرێنەری ھەموو دابەشبوونەکانی دیکە بریتییە لە دابەشبوون لەنێوان فەرمانڕەوا و ملکەچدا، واتە لە بنەڕەتدا دەوڵەت، دابەشبوون لەنێوان ئەوەی دەسەڵاتدارە و ئەوەی کە ملکەچی دەسەڵاتە. گەر ئەمە روویدا و پەیوەندییەک لەنێوان فەرمانڕەوا و ملکەچەکانیدا دروست بوو، واتە لەنێوان کەسێک یان کەسانێک کە فەرمان بەسەر ئەوانی دیکەدا دەدەن و ئەوانیش ملکەچیان دەبن، ئەوا ئەوکاتە ھەموو شتێک شیاوە، چونکە فەرمانڕەوا دەبێتە خاوەنی دەسەڵات و توانای ئەوەی دەبێت وا لەوانی دی بکات فەرمانەکانی جێبەجێ بکەن. وە لەبەر ئەوەشی کە ئەو خۆی بۆتە دەسەڵات، ئەوا دەتوانێت بەوانی دی بڵێت: بۆ من ئیش بکەن، ئیدی ئەو کاتەش زۆر بە ئاسانی دەکرێت ببێتە چەوسێنەرەوەیان. بەڵام ئەو پرسیارەی کە لێرەدا دێتە ئاراوە ئەوەیە کە کاتێک ئێمە بە وردی و بە ڕاستی بیر لە شێوە و رێچکەی کارکردنی ئەو ئامرازە کۆمەڵایەتییانە دەکەینەوە، دیارە مەبەستم لە کۆمەڵگە سەرەتاییەکانە نابینین کە چۆن بۆیان دەلوێت دابەش بن، واتە چۆن دەتوانن دابەش بن بۆ دەوڵەمەند و ھەژار، ئێمە ناتوانین لەمە تێبگەین، چونکە ھەمو شتێک تیایدا بە تایبەتی کار بۆ ڕێگرتن لە دروستبوونی ئەو دابەشبوونە دەکات. لەبەرامبەریشدا بە ڕای من ئەو کاتە دیدمان ڕۆشنتر و تێگەیشتنمان دیارتر دەبێت کە ھەر لە سەرەتاوە مەسەلەی پێشوەختیی پەیوەندی دەسەڵات بەھەند وەربگرین. ھەر بۆیە من پێم وایە کە دەبێت سەرلەبەری تیۆرەی مارکسیزم بۆ بنچینەی دەوڵەت تێک بدەینەوە تا ئەم مەسەلانەمان بۆ ڕوون بێتەوە، ئەمەش کارێکی مەترسیدار و پێویستیشە لە ھەمان کاتدا. واتە دەوڵەت لە جیاتی ئەوەی ئامرازێکی ھەژموون و باڵادەستیی چینێک بێت بەسەر چینێکدا کە ئەمەیان بۆ خۆی دەرەنجامی دابەشبوونێکی پێشوەختە لە کۆمەڵگەدا، بە پێچەوانەوە من پێم وایە ئەوە دەوڵەتە کە چینەکان دروست دەکات، دەشێت باشترین بەڵگەش بۆ ئەمە ئەو نموونانە بێت کە زۆر کۆمەڵگەی ناخۆرئاوایی خاوەن دەوڵەت نمایشی دەکەن، بە تایبەتی من بیر لە دەوڵەتی ئینکا لە ناوچەی ئالاند دەکەمەوە. بەڵام دەتوانین نموونەی دیکە لە ناوجەرگەی خۆرئاوا و تەنانەت نموونەی زۆر ھاوچەرخی وەک یەکێتیی سۆڤێت بھێنینەوە. دیارە مەبەستی من لێرەدا بە تەنھا سادەکردنەوەی بابەتەکەیە، ئەگەرنا من پسپۆڕی بواری کاروباری سۆڤێتیی یان کرملین نیم. بەڵام ئەگەر سەرنجێک لە شۆڕشی ١٧ ی ئۆکتۆبەر بدەین و لە دوورییەکی تاڕادەیەک ماقوڵەوە سەیری بکەین دەپرسین: داخۆ ئەو شۆڕشە چی کرد؟ زۆر بە ئاسانی ھەمو پەیوەندییە چینایەتییەکانی ڕەتکردەوە، ئەویش لە ڕێگەی ڕەتکردنەوەی یەک چینەوە: چەوسێنەرەکان، بۆرژواکان، گەورە موڵکدارەکان، ئەرستۆکراتیزم و دەزگای دەوڵەت کە بۆ خۆی تەبا و ھاوڕەنگ بوو لەگەڵ ھەموو ئەو شتانەی نمایشی خاوەندارێتییان دەکرد؛ دەرەنجامیش ئەوەی کە مایەوە تەنھا کۆمەڵگەیەک بوو کە دەشێت بڵێین ئیدی لەسەر بنەمای ڕەتکردنەوەی یەکێک لە لایەنەکان دابەش نەکرابوو، واتە بووە کۆمەڵگەیەکی دابەشنەبوو، بەڵام لە ھامان کاتدا دەزگایەکی دەوڵەتی (بە یارمەتی پارتی کۆمۆنیست) بەسەر سەرییەوە دروست بوو کە دەسەڵاتی گرت بەسەر ھەموو ئەو شتانەی بۆ میللەتە کرێکارکە باشە، واتە لە بەرژەوەندی ئیشکەران و جوتیاران. باشە، ئەی یەکێتیی سۆڤێتی ئێستا چییە؟ ئەگەر لە ڕیزەکانی پارتی کۆمۆنیستدا خەباتگێڕ بین ئەوا یەکێتیی سۆڤێت بریتییە لە سۆسیالیزم و دەوڵەتی کرێکاری و… ھتد، بەڵام گەر لە لاھوت و دۆگم دوورکەوتینەوە و کەمێک وردبینەوە دەبینین یەکێتیی سۆڤێت کۆمەڵگەیەکی چینایەتییە، دیارە ھیچ شتێکیش دوودڵم ناکات لەوەی ئەم دەستەواژەیە بە کار بھێنم، چونکە بە ڕاستی کۆمەڵگەی چینەکانە، بەڵکو کۆمەڵگەیەکی چینایەتییە کە سەرتاپای لە ھەناوی دەزگای دەوڵەتەوە ھاتۆتە دەرێ. وابزانم لێرەدا زۆر بە ڕوونی بنچینەی دروستبوونی چینەکان دەبینین، واتە بنچینەی دابەشبوون لەنێوان دەوڵەمەند و ھەژاران، چەوسێنەر و چەوساوە، بنچینەی دابەشبوونی ئابوورییانەی کۆمەڵگە لەسەر بنەمای بوونی دەزگای دەوڵەت. دەوڵەتی سۆڤێتی کە لە پارتی کۆمۆنیزمدا خۆی بەرجەستە دەکات، کۆمەڵگەیەکی چینایەتی دروست کردوە، ھەروەھا بۆرژوازیەتێکی نوێی ڕووسی دروست کردوە کە گومانمان نییە لەوەی وەکوو مەترسی و زیانەکانی ھیچی لە بۆرژوازیەتە دێرینە ئەوروپیەکانی سەدەی نۆزدەیەم کەمتر نییە. من لەمە دڵنیام، کاتێکیش ئەم قسەیە دەکەم کە وا دیارە قسەیەکی سوریالی بێت، واتە کاتێک دەڵێم ئەوە دەوڵەتە، چینەکان دروست دەکات، دەمەوێت ئەمە لە ڕێگەی چەند نموونەیەکەوە ئاشکرا بکەم کە سەر بە جیھانگەلێکن تەواو جیاواز لەو جیھانەی ئێمەی تێداین، واتە جیھانی ئینکا و جیھانی یەکێتیی سۆڤێت. ئەگەر پسپۆڕانی ژیاری دێرینی میسرییش بۆ نموونە یان پسپۆڕانی ناوچە و کولتوورەکانی دیکە کە مارکس بە دیسپۆتێزمی ئاسیایی ناویان دەبات، وە یان شارەزایانی ژیارە ئاوییەکان ھەمان ڕێچکەی من بگرنە بەر، پێم وایە زۆر بە ئاسانی دەیسەلمێنن کە چۆن سەرھەڵدانی دابەشبوونی ئابووریی لە ھەناوی دابەشبوونی سیاسییەوە ھاتۆتە دەرێ، واتە ئەوەی کە چۆن ئەو کەسەی کە لە چرکەساتی ملکەچییەوە دەبێتە خودێکی ھەژار و چەوساوە، فەرمانڕەوایش دەبێتە دەوڵەمەندێکی چەوسێنەر. دیارە ئەمەش بۆ خۆی شتێکی ئاساییە، چونکە مەبەست لە دەسەڵات گرتنە دەست، پیادەکردنیەتی، ھیچ دەسەڵاتێکیش بەبێ ناچارکردنی ئەوانی دی لەسەر ئەوەی کە لە بەرژەوەندی تۆ کار بکەن، بوونی نییە. من پێموایە ئەوەی کە دەوڵەت دروست دەکات کاری نامۆکار (العمل المغترب) نییە، بەڵکو بە پێچەوانەوە پێم وایە کاری نامۆکار زادەی دەسەڵات و پرۆسەی پراکتیزەکردنیەتی. ئەی داخۆ کاری نامۆکار چییە؟ بریتییە لەوەی “لە جیاتی خۆم، کار لە بەرژەوەندی ئەوانی دی بکەم”، ڕاستتر “کەمتر کار بۆ خۆم و زیاتر بۆ ئەوانی دی بکەم”، ئەمە بنچینەی کاری نامۆکارە. دیارە یەکەمین شێوەی کاری نامۆکار کە گەردوونیترین شێوەیەتی ئەرکی دانی سەرانە بووە. چونکە کە تۆ وتت: “من خاوەن دەسەڵاتم، دەبێت ئێوەش ملکەچم بن” ئیدی من بۆ سەلماندنی خواستەکەم کە سەردەستەیی منە بەسەر تۆدا، ناچارت دەکەم سەرانە بدەیت، بە واتای بردنی بەشێک لە چالاکی تۆ بۆ بەرژەوەندی تایبەتیی خۆم. لێرەشەوە ئیدی من بە تەنھا خاوەن دەسەڵات نیم، بەڵکو چەوسێنەری ئەوانی دیکەشم، ھیچ دەزگایەکی دەوڵەتیش بەبێ بوونی ئەم دەزگای سەرانەدانە بوونی نییە. یەکەم شت کە پیاوی دەسەڵات دەیکات سەپاندنی سەرانەیە، واتە ئەوانەی دەسەڵاتیان بەسەردا پراکتیزە دەکرێت، سەرانە بدەن. رەنگە پێم بڵێیت: “جا بۆ ملکەچ دەکەن؟ بۆ سەرانە دەدەن؟”. ئالێرەدا مەسەلەی بنچینەی دەوڵەت دێتە ئاراوە. لە ڕاستیدا منیش بە تەواوەتی دەرک بەم مەسەلەیە ناکەم، بەڵام لە پەیوەندی دەسەڵاتدا شتێک ھەیە مەسەلەی توندوتیژیی تێدەپەڕێنێت. دیارە ئەم قسەیە زۆر ئاسانە، چونکە دەستبەجێ کێشەکە چارەسەر دەکات! بۆچی دەوڵەت ھەیە؟ چونکە لە چرکەساتێکی دیاریکراودا، لە شوێنێکدا کەسێک یان کۆمەڵە کەسێک وتوویانە: «ئێمە خاوەنی دەسەڵاتین و ئێوەش ملکەچمان دەبن». بەڵام لەم حاڵەتەدا دوو شت ڕوودەدات، یان ئەوەتا بیستەرانی قسەکان دەڵێن: «بەڵێ، ئەوە ڕاستە، ئێوە خاوەن دەسەڵاتن و ئێمەش ملکەچتان دەبین» یا «نا ئێوە خاوەن دەسەڵات نین، بەڵگەش بۆ ئەوە ئەوەیە کە ئێمە ملکەچتان نابین» ئیدی لێیان ھار دەبن یان دەیانکوژن. کەواتە مەسەلەکە لەنێوان ملکەچی و یاخیبووندایە، دەبێت و پێویستیشە ئەم جۆرە دانپیانانە بە دەسەڵاتدا ھەبێت، چونکە دەوڵەت لە زۆر شوێن و کۆمەڵگەی جیاواز جیاوازدا سەری ھەڵداوە. لە ڕاستیشدا پرسیار دەربارەی بنچینەی پەیوەندی دەسەڵات بە بنچینەی دەوڵەتەوە، بەلای منەوە دوو دیوی ھەیە: لە یەککاتدا ھەم پرسیارێکی سەرخانییە و ھەم ژێرخانییش. پرسیارە سەرخانییەکە ئەوەیە: چ شتێک وا دەکات کە لە کات و شوێنێکدا کەسێک بڵێت: «من سەرۆکتانم و دەبێت ملکەچم بن»؟ ئەوە پرسیاری لوتکەی سێگۆشەکەیە.

پرسیارە ژێرخانییەکەش کە پرسیاری بنچینەی سێگۆشەکەیە بریتییە لە: بۆ چی خەڵک قبوڵیانە ببنە گوێڕایەڵی کەسێک یان کۆمەڵێک کەس، خۆ فەرمانڕەوا ئەو دەسەڵات و ھێزە زۆرەی بەسەر توندوتیژییدا نییە بۆ ملکەچکردنی ھەمووان؟ کەواتە شتێکی دیکە ھەیە جگە لە ھێزی ڕووت، ئەم گوێڕایەڵێتی قبوڵکردنەش دەمانباتەوە بۆ شتێکی دی کە بە تەواوەتی نازانم ماھیەتی چییە، من بە تەنھا توێژەرێکم و بەس… واتە رۆڵی من توێژینەوەیە. بەڵام ئەوەی کە لە ئێستادا دەکرێت بوترێت ئەوەیە کە ئەگەر ئەو پرسیارە ماقوڵ بێت ئەوا وەڵامدانەوەی ئاسان و بەڵگەنەویستانە نییە، وەکچۆن ناشتوانین چاو لە شیکردنەوەی ئەو پرسیارە ژێرخانییە بپۆشین، واتە «بۆچی خەڵکی ملکەچی قبوڵ دەکەن» ئەمە ئەگەر ھاتوو ویستمان قوڵ و جیدی بیر لە مەسەلەی بنچینەی پەیوەندی دەسەڵات و بنچینەی دەوڵەت بکەینەوە. 

ھیچ دەسەڵاتێک بەبێ ناچارکردنی ئەوانی دی لەسەر ئەوەی کە لە بەرژەوەندی تۆ کار بکەن، بوونی نییە.

پ: ھەست ناکەیت ئەمە ھەمان ئەو دوو پرسیارەیە کە ڕۆسۆ لە سەرەتای کتێبی پەیمانی کۆمەڵایەتیدا کردوویەتی، کاتێک دەڵێت: «ھیچ مرۆڤێک ناتوانێت ھێزی ئەوەی ھەبێت کە بۆ ھەمیشە بەھێزترین بێت»، کەچی لەگەڵ ئەوەشدا دەوڵەت ھەر ھەیە! ئەی کەواتە دەسەڵاتی سیاسی لەسەر چ بنەمایەک دادەمەزرێت؟ من کە کتێبی «کۆمەڵگەی دژە دەوڵەت»م خوێندەوە ھەستم کرد تێزەکەی تۆش لە خاڵێکی جێگیر و نەگۆڕی زۆر ئاشکرادا زۆر لە تێزەکەی ڕۆسۆ دەچێت: کاتێک کە دەگەڕێتەوە بۆ کۆمەڵگە بچکۆلەکان (لێرەدا بیر لە نووسینەکانی ڕۆسۆ دەربارەی ژنێڤ و کۆرسیکا و دۆڵە بچکۆلەکانی سویسرا دەکەمەوە)، کە ئەمەش بۆ خۆی توێژینەوەیەکە بەرەو مەسەلەی بنچینەی دەسەڵاتی سیاسی ڕاماندەکێشێت.     

کلاستر: توێژینەوە نییە، بەڵکو ئەمە ئەو شتەیە کە کۆمەڵگە سەرەتاییەکان پێمانیدەڵێت… ڕەنگە کەمێک لە بابەتەکەمان دوور بکەوینەوە، بەڵام لە ڕاستیدا ھێشتا ھەر لەناو ھەمان کایەداین: ئایا ئەو مەرجە پێویستانە چین بۆ ھەر کۆمەڵگەیەک بۆ ئەوەی بێدەوڵەت بێت؟ بە ڕای من یەکێک لە مەرجەکان ئەوەیە کە ئەو کۆمەڵگەیە وەکو قەبارە بچکۆلە بێت، لەمەشیاندا بە تایبەتی تەواو ھاوڕام لەگەڵ رۆسۆدا، چونکە بە ڕاستی خاڵی ھاوبەشی نێوان کۆمەڵگە سەرەتاییەکان ئەوەیە کە کۆمەڵگەی بچکۆلەن، مەبەستم لە ڕووە ھەرێمی و دیمۆگرافییەکەیە، کە ئەمەش بۆ خۆی مەرجێکی سەرەکییە بۆ ئەوەی دەسەڵاتێکی جیاکەرەوە لەناویدا سەر ھەڵنەدات. لەم ڕوانگەیەوە دەشێت بەراوردێک لەنێوان کۆمەڵگە سەرەتاییە بێدەوڵەتەکان و کۆمەڵگە دەوڵەتدارەکاندا بکەین: کۆمەڵگە سەرەتاییەکان لەلایەکەوە بریتین لەو کۆمەڵگایانەی کە بچکۆلە و دیاریکراو و پوختکراوەن، کۆمەڵگەی دابەشبوونی بەردەوامن، کۆمەڵگەگەلێکن زیاتر دەکەونە بەرەی ھەمەلایەنییەوە؛ لە کاتێکدا کۆمەڵگە دەوڵەتدارەکان تەواو بە پێچەوانەوە لە بەرەیەکی دیکەدان، بەرەی گەشە و تێکەڵاوبوون، بەرەی یەکبوون و تاکلایەنی. ئەگەر کۆمەڵگە سەرەتاییەکان لە بەرە و لایەنی ھەمەلایەنییدا بن و کۆمەڵگە ناسەرەتاییە دەوڵەتدارەکانیش کۆمەڵگەی تاکلایەنی بن، ئەوا دەوڵەت بریتییە لە سەرکەوتنی ئەو تاکلایەنییە.

تۆ باسی “ڕۆسۆ”ت کرد، بەڵام دەتوانین قسەکانی کەسێکی دیکە بە نموونە بھێنینەوە کە بەر لە ڕۆسۆ ھەمان ئەو پرسیارە ژێرخانییەی کردوە کە کەمێک پێس ئێستا من کردم: بۆچی خەڵکی گوێڕایەڵ و ملکەچ دەبن، لە کاتێکدا بە ژمارە زۆرترن لەو کەسەی کە فەرمان دەدات و ھێزیشیان زیاترە؟ ئەمە پرسیارێکی ئاڵۆز و تەلیسماوییە، بەڵام پرسیارێکی زۆر شیاویشە و سەردەمانێکی زۆر زووتر بەر لە ئێستا لابویسیێ لە کتێبەکەیدا «وتارێک دەربارەی کۆیلەێتی بە ویست» زۆر بە ڕوونی وروژاندویەتی. کەواتە ئەوە پرسیارێکی دێرینە، بەڵام مانای ئەوە نییە کە وەڵام دراوەتەوە و تێپەڕێندراوە. من پێم وایە ئەو پرسیارە ھەر وەڵام نەدراوەتەوە و بە پێچەوانەوە ئێستا کاتێکی گونجاوە بۆ دووبارە وروژاندنەوەی تاوەکو لانیکەم لەو زەلکاوە مارکسییە دەرمانبھێنێت کە تەواوی بوون و ھەبوونی کۆمەڵگە – لێرەدا بە گشتی قسە دەکەم – لە ئابووریدا کورت دەکاتەوە، لە کاتێکدا لە تەواوی ئەو شتانەدایە کە سیاسین. 

پ: تۆ وتت کە بە شێوەیەکی زۆر ئاسایی دووچاری مەسەلەی مارکسییزم بوویتەتەوە، ئەی ھیچ مامەڵەیەکت لەگەڵ تۆڕی خوێندنەوەی دەروونشیکاریدا نەکردووە، ئەی بۆ ئاماژەی پێ نادەیت؟

کلاستر: ئەوەیان شتێکی دیکەیە. سەرەتا دەبێت دان بەوەدا بنێم کە زۆر ئاگاداری ئەدەبیاتی دەروونشیکاری نیم، واتە ئاماژە نەدانم پێی پەیوەندی بە نەبوونی زانیاری خۆمەوە ھەیە لەو بوارەدا، پاشان من لە توێژینەوەکانمدا ھیچ پێویستییەکن بە خوێندنەوە یان دەروونشیکاری نییە، ئەوەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە وا ھەست دەکەم تێڕوانینم سنووربەند دەکات و جۆرێکە لە کات بەسەربردن، بە ھەرحاڵ تاوەکو ئێستا ھەستم نەکردوە پێویستمە. وەکچۆن دەبێت ئەوەش بڵێم کە خوێندنەوەیەکی خێرام بۆ ھەندێک تێکست دەربارەی ئەنتۆلۆژیا و دەروونشیکاری وایان لێ نەکردم کە ئەو ئاڕاستەیە بگرمە بەر. من تەواو دڵنیام کاتێک دەمەوێت لە مەسەلەی دەسەڵات بکۆڵمەوە، مەبەستم ئارەزووی دەسەڵات گرتنەدەستە، یان ئارەزووی ملکەچی و گوێڕایەڵی لە لایەنەکەی دیکەی ھاوکێشەکەوە، واتە ئەوەی لە ژێرەوەیە و ژێردەستە، دەشزانم کە زاراوەی «ئارەزوو» یەکێکە لە کاتیگۆریاکانی فەرھەنگی دەروونشیکاری، کەچی دواجار ئەو زاراوەیە لە ھیگل یان مارکسەوە وەردەگرم، بە ڕاستیش بیڵێم سەرچاوەکانی من زیاتر لەو لایەنەوەن. زۆر بە سادەیی بڵێم، زانیاریم لەو بوارەدا زۆر کەمە، بەڵکو دەشێت بڵێم ھیچ لەبارەی دەروونشیکارییەوە نازانم، ئەمە سەرباری ئەوەی کە پێویستم پێی نییە. دیارە ئەمە مانای ئەوە ناگەیەنێت گەر بزانم گەیشتومەتە ڕێگەیەکی داخراو و ئەوە دەروونشیکارییە کە دەتوانێت یارمەتیم بدات، ھەوڵی بۆ نەدەم… بەڵام تا ئێستا ھەست ناکەم پێویستم بە ئامرازەکانی دەروونشیکارییە، بەڵکو بە پێچەوانەوە ھەست دەکەم ئایدیاکانم تێکدەدات، ئەگەر ئایدیاگەلێکیش بەکەڵک نەیەن و کەمبایەخ بن، ئەوا وەرگرتنیان و کارکردن پێیان واقیع دەشێوێنن. 

دەسەڵات لە کۆمەڵگەی بەربەرییدا

پ: تۆ پێتوایە بنچینەی جیاوازی نێوان کۆمەڵگەیەکی سەرەتایی و کۆمەڵگەیەکی ناسەرەتایی لەوەدایە کە لە یەکەمیاندا دابەشبوون ھەیە و لە دووەمیشیاندا دابەشنەبوون، بەڵام بەلای منەوە پێواری دابەشبوونی نێوان دەوڵەمەند و ھەژار، چەوسێنەر و چەوساوە لای گایاکییەکان مانای ئەوە ناگەیەنێت کە دابەشبوونێکی دیکە ھەیە لەنێوان ژن و پیاو، ھەروەھا لەنێوان کەسە ئاسایی و کەسە شازەکاندا. بۆ نموونە لە کتێبەکەتدا «کرۆنیکای ھیندییەکانی گایاکی» باسی دوو حاڵەتی دوو پیاوی ھۆمۆسێکسوال دەکەیت کە یەکێکیان تەبا و ئەوی دیکەیان ناتەبا بووە لەگەڵ پێودانگەکاندا. داخۆ چەشنی ئەو دەسەڵاتە چی بووە کە بەسەر ئەوی دووەمیاندا پراکتیزەکراوە تا ھەست بکات دۆخێکی شاز و ئاوارتەی ھەیە؟

کلاستر: ئێمە لێرەدا لە دەسەڵاتی سیاسی دوور دەکەوینەوە. ئایا چەشنی ئەو دەسەڵاتە چییە کە لێرەدا پراکتیزەکراوە؟ نازانم، بڵێم تێڕوانینی گروپ؟ تێڕوانینی خێڵ؟ مۆراڵی کۆمەڵگە؟ ئێمە لێرەدا لەبەردەم حاڵەتێکی زۆر وردداین، چونکە گایاکی بریتین، بەڵکو بریتی بوون – دەبێت لێرەدا بە فەرمانی ڕابردوو قسەیان لەسەر بکەین –  لە کۆمەڵگەی ڕاوچییەکان، واتە گەر پیاوێک ڕاوکەر نەبووبێت وەک ئەوە وایە ھیچ نەبووبێت. ئەو کەسەیشی کە لێرەدا قسەی لەسەر دەکەین {ھۆمۆسێکسواڵ کە لە ڕوی سێکسییەوە تەواو ناتەبایە لەگەڵ پێودانگەکاندا}  بوارێکی گەورەی نەبووە بۆ ھەڵبژاردن. ئەو کە ڕاوکەر نەبووبێت بە شێوەیەکی کردەگیانە مانای وابووە کە پیاو نییە، ئەو ماوەیەشی کە دەبێت بەرەو لاکەی تر بیبڕێت، بەرەو لای توێژەکەی دیکەی کۆمەڵگە کە جیھانی ئافرەت بووە، زۆر دوور نەبووە. بەڵام نازانم کە ئایا شیاوە لەم حاڵەتەدا زاراوەی دەسەڵات بە کار بھێنێت. بە ھەر حاڵ، مەسەلەکە پەیوەندەی بە دەسەڵاتەوە نییە بەو مانایەی کە تا ئێستا باسمان کردوە، واتە دەسەڵاتێک کە سروشتێکی سیاسییانەی ھەیە. 

پ: کەواتە دەسەڵاتێکی زۆرەملێیانە نییە؟ ئایا کەشف نەکردنی دەسەڵاتێک کە لە کەسێکدا بەرجەستە بووە لەپشت ئەوەوە نییە کە بڵێین ئێمە ھەموومان لەبەردەم کۆمەڵگەیەکداین بەبێ دەسەڵات؟ دابەشبوونەکان ھەن، جۆرێک لە پرۆسەی دزێوکردنی کۆمەڵایەتی ھەیە کە وادەکات تاکەکان ئازادانە رەفتار نەکەن. لەو لایەنەشەوە کە تایبەتە بە پەیوەندییەکانی ھاوسەرگیری، دەبێت ئەو پیاوی کە رەتی دەکاتەوە ھاوسەرەکەی مێردێکی دیکەی ھەبێت، پاش ماوەیەک رازیبوونی خۆی بەرامبەر بەو ڕاستییە نیشان بدات کە بۆتە واقیع (کرۆنیکای ھیندییەکانی گایاکی). کەواتە دەسەڵات ھەیە، مادامەکی پێودانگ بۆ ڕەفتار ھەیە؟                                 

کلاستر: ئەوانە پێودانگەلێکن کە لە لایەن تەواوی کۆمەڵگەوە سەپێنراون، نەوەک لە لایەن توێژێکی دیاریکراوەوە. ئەوانە پێودانگەکانی کۆمەڵگە خۆیین، واتە ئەو پێودانگانەی کە بەھۆیانەوە و لە ڕێیانەوە کۆمەڵگە خۆی یەکدەخات و یەکانگیر دەکات، واتە پێودانگەلێکن کە ھەمووان ڕێزی دەگرن بەبێ ئەوەی لە لایەن ھیچ کەسێکەوە سەپێنرابن. پێودانگەکان لە کۆمەڵگە سەرەتایی و تابووییەکاندا و… تادوایی، وەک ئەو یاسایانە وان کە لە کۆمەڵگەکانی ئێمەدا ھەن، واتە دەشێت بە ئەندازەیەکی کەم ببەزێنرێن. لێرەدا مەسەلەکە پەیوەندی بە سەپاندنی پێودانگەکانی توێژێکی کۆمەڵایەتییەوە نییە بەسەر تەواوی کۆمەڵگەدا، بەڵکو پێودانگەکانی کۆمەڵگە خۆیەتی و پەیوەندی بە دەسەڵاتەوە نییە. پاشان با بپرسین دەسەڵاتی کێ و بەسەر کێدا؟ ئەوە دەسەڵاتی کۆمەڵگەیە لە کۆی خۆیدا، چونکە دابەش نەکراوە، دەسەڵاتی کۆمەڵگەیە وەک گشتێک بەسەر ئەو تاکانەدا کە پێکی دەھێنن. پاشان ئایا تاکەکان چۆن فێری ئەو پێودانگانە دەبن، وەریدەگرن و دەیبەنەوە ناوەوە؟ بە گوزەراندن و مناڵ گەورەکردن.. تادوایی. لێرەدا ئێمە دوورین لە کایەی دەسەڵاتەوە، بەم مانایەش خۆی، دەسەڵاتی «باوکێک» بەسەر کوڕەکانیدا لە کۆمەڵگە سەرەتاییەکاندا، یاخود دەسەڵاتی پیاوێک بەسەر ھاوسەرەکەی یان ھاوسەرەکانیدا ھیچ پەیوەندی بە دەسەڵاتی سەرکردەیەکەوە نییە بەسەر ئەو خەڵکەدا کە ملکەچین و دەیپەرستن، پێویستە کایەکان تێکەڵ نەکەین.

پ: دابەشکردنێک ھەیە بۆ کایە لەنێوان شار و لادێدا، کە بە ڕای “ھێنری لوفابێر” دابەشکردنێکی حەتمییە. تۆش لە کتێبی «کرۆنیکای ھیندییەکانی گایاکیدا» و بە تایبەتی لە بەشێکی کتێبی «کۆمەڵگە دژی دەوڵەت»دا بە ناوونیشانی «کەوان و سەبەتە» زۆر تیشک دەخەیتە سەر بەرجەستەکردنی دابەشکردنێکی دیکە لەنێوان کایەی نێرینە و کایەی ئافرەتیانە. ئایا ئەو دابەشکردنە بۆ چییە؟ 

کلاستر: ئاساییە کە لەو حاڵەتەدا دابەشکردنێکی لەو جۆرە ھەبێت. با ئەوەمان لە یاد نەچێت کە مەسەلەکە پەیوەندی بە ڕاوکەرە کۆچەرییەکانەوە ھەیە. دیارە ئاساییە کە دوو بواری تەواو لێک جیاوازمان ھەبێت، مادامەکی ڕاو کاری پیاوە، پرۆسەیەکە کە لە دارستاندا ڕوودەدات و دەکرێت، واتە لە بواری دارستاندا. ئەگەر ھەمووانیش لە دارستاندا دەژین، ئەوا جیاوازییەک ھەیە لەنێوان دارستان وەک ئاوایی، لە کوێدا نیشتەجێ دەبین و دەنوین و دەخۆین … تادوایی، واتە ئەو بوارەی کە بۆ ھەمووان ڕەخساوە (پیاوان، ئافرەتان، مناڵان و بەتەمەنەکان..) و نێوانی دارستان وەک بواری ئەو چالاکییانەی کە پیاو وەک ڕاوکەر زۆربەی زۆری کاتەکانی خۆی تێدا دەباتە سەر. سەرباری ئەوەش دەبینین کە بەپێی پێکھاتەی دیموگرافییانەی گایاکی (چونکی ژمارەی ژنان لە پیاوان زیاترە)، ھەر بۆیە ئاوایی زیاتر مۆرکێکی ئافرەتییانەی ھەیە تا پیاوانە، چونکە پیاوان ھەموویان دەچن بۆ ڕاو لەبەرامبەر مانەوەی ئافرەتاندا لە ئاواییەکەدا. ئالێرەوەیە کە دەتوانین بەبێ ئەوەی زیادەڕەوی لە قووڵبوونەوەی ئەو ناکۆکییەدا بکەین، دوو بوار لەیەک جیابکەینەوە: دارستان کە بواری ڕاو و نێچیرە، واتە بواری پیاوانە وەک ڕاوکەر، ھەروەھا ئاواییش کە بوارێکی ئافرەتانەیە لەگەڵ مناڵان و چێشتخانە و ژیانی خێزانی و … تادوایی. ئەمەش ناکاتە ئەوەی کە بڵێین ھەندێک دەسەڵاتیان بەسەر ھەندێکی دیکەدا ھەیە. 

شارەکان تەمەنیان ھێندەی تەمەنی دەوڵەتەکانە، لە کوێشدا شارێک و پراکتیزەکردنی پەیوەندییەکانی دەسەڵات ھەبوو، ئیدی جیاکاری لەنێوان شار و گونددا سەر ھەڵدەدات

پ: لە ڕاستیدا بواری دابەشکراوی نێوان لادێ و شار، بوارێکی ھیرارکییانەی دەسەڵاتئامێزە. ئایا لەو حاڵەتەی کە ئێمە باسی دەکەین پەیوەندییەکی ھیرارکییانەی ھاوشێوە نییە لەنێوان ھەردوو بواری نێرینە و ئافرەتییانەدا؟

کلاستر: نا، بە ھیچ شێوەیەک، تەنانەت ئەگەر حاڵەتی دیکەشمان وەرگرت. ئێمە لێرەدا لەبەردەم حاڵەتێکی تایبەتداین، ئەوان راوکەری کۆچەریین، بوونی کۆمەڵگەی ڕاوکەرە کۆچەرییەکانیش شتێکی دانسقەیە (ڕاستتر بڵێم جاران زۆر دانسقە و کەموێنە بووە)، تەنانەت گەر بەربڵاوترین حاڵەتمان لە بەرچاو گرت کە بریتییە لە حاڵەتی کۆمەڵگە سەرەتاییەکانی چێنەرە دامەزراو و جێگیرەکان (کە ئەوەیان حاڵەتی زۆرینەی ھەرە زۆری ھیندییەکانی ئەمریکای باشوورە، دیارە من لێرەدا باس لە دانیشتوانی «ئالاند» ناکەم بەڵکو مەبەستم لە ھیندییەکانی دارستانەکانە، ئەو بەربەرییە ڕووتوقووتانەی لە دارستان و جەنگەڵەکانی ئەمازۆندا بە پەڕ خۆیان پۆشیوە.. ئەوان تاڕادەیەک ھەموویان چێنەری جێگیر و دامەزراون، تەنانەت لەو کاتانەشدا کە ھەندێک چالاکی ڕاویان لە وشکانی یان ڕووبارەکاندا ھەبێت، وە یا چالاکی کۆکردنەوەی ڕوەک، ھەر چێنەری جێگیر و دامەزراون)، ئەوا ھیچ جیاوازییەک نییە لەنێوان لادێ وەک وێنەیەکی سەرەتایی بۆ شار و نێوانی گوند. دیارە ئەمەیان پەیوەندی بە بابەتەکەمانەوە نییە. جیاکاری نێوان گوند و شار تەنھا لە حاڵەتی بوونی شارێکدا بەرجەستە دەبێت کە خەڵکی غەیرە گوندنشینی تێدا بژی، چونکە لادێیی خۆی دەکاتە ھاوشێوەی لادێ، لە کاتێکدا دانیشتوانی شار بۆرژوان، واتە ئەوانەن کە لە بورجەکاندا دەژین و سەرکردەکان کۆنترۆڵیان کردوون، وەکچۆن سەرەتا سەرکردەکان لە شاردا دەژین. جیاکاری نێوان شار و گوند تەنھا لەگەڵ دەرکەوتن و سەرھەڵدانی دەوڵەتدا دەردەکەوێت، چونکە دەوڵەت، یان وێنەی دیسپۆتیست ئەو کاتە دەردەکەوێت کە سەنتەرێک ھەبێت خاوەن قەڵا و پەرستگا و عەمارگەی تایبەت بە خۆی بێت.. ئالێرەشدا زۆر بە زەقی جیاوازی نێوان سەنتەر و تەواوی بوارەکەی دی دەردەکەوێت، ئیدی شار دەبێتە سەنتەر، ھەمو ئەوەی دیش کە دەمێنێتەوە دەبێتە گوند. دیارە ئەم جیاوازییە لە کۆمەڵگەی سەرەتاییدا بوونی نییە، تەنانەت لەگەڵ بوونی گروپی سەرەتایی قەبارە گەورەشدا، چونکە قەبارە ھیچ شتێک لە مەسەلەکە ناگۆڕێت، گەر مەبەست لە باندێک ڕاوکەری گایاکی بێت کە لە ٣٠ کەس پێکھاتووە یان گوندێکی گارانی کە ١٥٠٠ کەس نیشتەجێیەتی. کەواتە بەبێ بوونی دەوڵەت بە ھیچ شێوەیەک جیاکاری لەنێوان شار و گونددا نییە، واتە لە حاڵەتی بوونی سەرکردەیەکدا کە شوێنی نیشتەجێبوون و پایتەخت و عەمارگە و پەرستگا و… تادوایی، ھەبێت. کەواتە ئەوە دەوڵەتەکانن کە شارەکان دەخوڵقێنن، شارەکان تەمەنیان ھێندەی تەمەنی دەوڵەتەکانە، لە کوێشدا شارێک و پراکتیزەکردنی پەیوەندییەکانی دەسەڵات ھەبوو، ئیدی جیاکاری لەنێوان شار و گونددا سەر ھەڵدەدات. ئەمەش بە پلەی یەکەم دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە شارنشینان، ئەوانەی کە لە دەوری فەرمانڕەوان، دەبێت بخۆن و بژین، کە ئەمەش وا دەکات ئەوانەی لەدەرەوی شار دەژین، واتە گوندنشینەکان کار بۆ سوود و قازانجی ئەوان بکەن. ئا لێرەوەیە کە دەکرێت بڵێین وێنەی گوندنشین لەناو دەزگای دەوڵەتیدا نەبێت دەرناکەوێت. گوندنشین ئەو کەسەیە کە لەگوند دەژی و بە شێوەیەکی ڕێژەیی کار لە قازانجی ئەو فەرمانڕەوایانە دەکات کە لە شار دەژین، واتە سەرانە دەدات لە فۆرمی خزمەتی تایبەتی وەک سوخرەکێشی یان پێشکەشکردن و دانی بەروبومی کێڵگەکانی… بەڵام ئایا سەرانە کەڵکی چییە؟ کەڵکی سەرانەدان بە پلەی یەکەم بۆ دەرخستن و بەرجەستەکردنی دەسەڵاتە، ئاماژەی دەسەڵاتە! جگە لە سەرانەدانیش، ھیچ ئامرازێکی دیکە نییە بۆ دەرخستنی واقیعی دەسەڵات. داخۆ ئەو کەسەی کە دەڵێت من سەرۆکم و دەسەڵاتدارم، چۆن دەسەڵاتدارێتییەکەی دەسەلمێنێت؟ تەنھا بەوە دەبێت کە داوای شتێک بکات، ئەو شتەش پێی دەوترێت سەرانە (دیارە دەکرێت بە مانای خەراج و باج و بەرتیلیش بێت – و.ک-). کەواتە سەرانەدان سیمبولی دەسەڵاتە، لە ھەمان کاتیشدا ئامرازی درێژەپێدانیەتی، تاقە ڕێگەی گەرەنتییە بۆ بەردەوامی بازنەی دەسەڵات و ھەموو ئەوانەی لە چواردەوری سەرۆکن، واتە بۆ بەردەوامبوونی بیرۆکراتی. چونکە بیرۆکراتی تەنھا ئەو کاتە لەدایک دەبێت کە سەرۆکێک ھەیە، ئەو سەرۆکە یاخود دیسپۆتە ھەر زو ئەو پاسەوان و جەنگاوەرانە لە چواردەوری خۆی خڕ و کۆدەکاتەوە کە گەرەنتین بۆ دەسەڵاتەکەی… ئەوانەش دەتوانن زۆر بە زوویی بگۆڕێن و ببنە فەرمانبەری پسپۆڕ لە کۆکردنەوەی سەرانە و باج و خەراج و حیسابکردنیدا، ئەوانە دەبنە ژمێریار، کاھین.. تادوایی. بە مانایەکی دی، دەمودەست و شانبەشانی ھەڵتۆقین و دروستبوونی سەرۆک، دەستەدەستە سەرباز و فەرمانبەر و نووسەر و کاھین دەردەکەون. تەنھا ئەوەندەش بەسە کە بواری پیادەکردنی دەسەڵات کەمێک بەرفراوان بێت تا ھەموو ئەوانەی لەدەوروبەری سەرۆکن، ھەر لە کاھین و سەرباز، نووسەر و فەرمانبەر و چاودێر و… تادواییەوە بیگرە، ژینێکی ئەریستۆکراتی و شاھانە بژین. بێگومان ھیچ کام لەوانە کار ناکەن، چونکە ئەوان سەرقاڵی شتێکی دیکەن، نە بە ئەنگێزەی تەمەڵیی یان ئارەزوو وەک لای «مامۆستا»کەی ھیگڵ ھەیە، بەڵکو بەھۆی سەرقاڵبوونیان بە کارەکانیانەوە وەک کاھین و ژەنراڵ و فەرمانبەران و .. تادوایی،. ئەوان ناتوانن خزمەتی خاک بکەن و مەڕوماڵات بەخێوبکەن،  ھەر بۆیە دەبێت ئەوانی دی لە پێناوی ئەماندا کار بکەن.  

پ: لەکۆمەڵگەی سەرەتاییدا ئەفسونگەران «شامانەکان» ھەن، دەکرێت چۆن باس لە پلەوپایەیان بکەین؟

کلاستر: لێرەدا کەمێک دەگەرێینەوە بۆ ئەوەی کە پێشتر باسمان لێوەکرد، واتە ئەو تەلیسمە ئاڵۆزەی کە گەمارۆی زاراوەی دەسەڵاتی داوە. 

پ: بەڵێ، پێم وایە مەبەست لە ھەندێک پرسیارمان ناسینی ئەو چەشنە ئاڵۆزییەیە کە تایبەتە بەوانەی کە ناچاریی و زۆرەملێیی گەمارۆیداون، ئەوانەی لەلایەکەوە پرۆسەی یەکخستنی کۆمەڵایەتی دەستەبەر دەکەن، لەلایەکی دیکەشەوە گەرەنتین بۆ بوونی دەسەڵاتی سیاسی. وابزانم تۆ زۆر بە ڕوونی ئەم دوو شتەت لە یەک جیاکردەوە، بەڵام ئەو خاڵەی یەکەمیان زۆر ڕوون نەبوو، ئەم خاڵەش لە ھەموو ئەو پرسیارانەی دی زیاتر شۆکی کردین کە ئاڕاستەمان کردیت. 

کلاستر: جارێ تۆ باسی ناچاریی دەکەیت، لەکۆمەڵگە سەرەتاییەکاندا شتێک نیە بە ناوی ناچارییەوە. 

پ: نموونەمان بۆ ئەو ناچارییە پێویستی بەخشینە، واتە پێویستی ئەوەی کە بدەیت و وەربگریت.

کلاستر: مەبەستت ئاڵوگۆڕ و ئاڵوگۆڕکارییە! بێگومان ناکرێت نکوڵی لە پێویستیبوونی ئاڵوگۆڕ، ئاڵوگۆڕی خێر و خزمەتگوزارییەکان بکەیت، بۆ نموونە ئاڵوگۆڕی ئافرەت لە پێناو ڕێزگرتنی بنەماکانی ھاوسەرگیری، بەر لەویش  تابووکردنی سێکس لەگەڵ مەحرەمەکان بەڵام ئاڵوگۆڕیی ئەو خێرانەی کە دیارن و ڕۆژانە دەکرێن لە بنەڕەتدا پەیوەندی بە خۆراکەوە ھەیە و جگە لە خواردن و خۆراک شتێکی دیکە نابینین بۆ ئاڵوگۆڕی پێ کردن بشێت. بەڵام ئایا ئەو ئاڵوگۆڕە لەنێوان کێ و کێدا دەکرێت؟  کێن ئەوانەی ئەو تۆڕی گوێزانەوەی خێرە دەیانگرێتەوە؟ لە بنەڕەتدا ئەوانە خزمەکانن، واتە خزمایەتییە، ئەڵبەتە بە تەنھا خزمایەتی لەسەر بنەمای خوێن ناگرێتەوە، بەڵکو زاواکان و ھاوپەیمانەکانیش. ئەوە ئەرکێکە، بەڵام ئەرکێکە ھاوشێوەی ئەوەی کە ئێمە بە ئەرکی دەزانین دیارییەک ببەخشینە برازایەکمان، یاخود چەپکێ گوڵ ببەخشینە نەنکمان. سەرباری ئەوەش،  ئەوە ئەو تۆڕەیە دەستنیشانی ئەو شتانە دەکات کە ئێمە بە گەرەنتیی کۆمەڵایەتی ناوی دەبەین، داخۆ لەکۆمەڵگەی سەرەتاییدا تاکەکەس بە پلەی یەکەم پشت بەکێ ببەستێت؟ بێگومان بە خزمەکانن. لە خواردن پێدانیش زیاتر، ھیچ ئامرازێکی دیکە نییە وامان لێ بکات پێشبینییەکانی یارمەتیمان بۆ خزم و ھاوپەیمانەکانمان لە کاتی پێویستدا نیشان بدەین. کەواتە ئەوە سووڕێکی بەردەوامی بەخشینی دیاری خنجیلانەیە و کارێکی زێدە ئاڵۆز نییە. کاتێک مرۆڤ خواردن ئامادە دەکات، جا گۆشت بێت یان ھەر شتێکی دی، ئەوا خێرا بە یەکێک لە کوڕەکانی دەڵێت کە بەشێکی زۆر کەمی خواردنەکە، بەشێکی رەمزی کە ھێندەی ژەمێک نابێت،  ببات بۆ فڵانە کەس یان یەکێک لە خزم و ھاوپەیمانەکانی. تۆ بڵێی بۆ  وابکەین؟ چونکە دەزانین ئەوانیش ھەمان شت دەکەن، ھەروەھا دەکرێت لە کاتی دەرد و موسیبەتی کوشندەدا پشتیان پێ ببەستین. ئەوە جۆرێکە لە گەرەنتی، گەرەنتیی کۆمەڵایەتی. پەیوەندی بە گەرەنتییەکی کۆمەڵایەتییەوە ھەیە کە بە ھیچ شێوەیەک پەیوەندی بە دەوڵەتەوە نییە، بەڵکو بۆ خزمایەتییە. کەسی بەربەری (وەحشی) ھەرگیز شتێک نادات و نابەخشێتە کەسێک کە لەبەرامبەردا چاوەڕوانی شتێکی لێ نەکات، شتی وا لە خەیاڵی ئەودا نییە! ھەر بۆیە دەبینین کە کایەی ئاڵوگۆڕەکان – لە بنەڕەتدا نەک بە تەواوەتی – بەسەر تۆڕەکانی ھاوپەیمانێتی و خزمایەتیدا داخراون. دیارە بێگومان دەشێت چەشنی دیکە لە ئاڵوگۆڕ ھەبێت کە فەرمانی جیاوازتریان ھەبێت و سرووتئامێزتر بن، وەک ئەوەی کە بۆ نموونە تایبەتە بە پەیوەندییەکانی نێوان خێڵێک و خێڵێکی دیکە، ئالێرەشدا بە مانایەک لە ماناکان دەکەوینە ناو سیستمی «پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانەوە»، ئەگەرچی ئاڵوگۆڕەکان لەنێوان خزمەکان و ھاوپەیمانەکانی ناو ھەمان خێڵدا دەبێت. کەمێک پێس ئێستا باسی جادووگەرت کرد. بێگومان دەشێت جادووگەر لە ھەموو کەس زیاتر دەسەڵات بەدەست بھێنێت. بەڵام داخۆ دەسەڵاتەکەی چی بێت؟ دیارە دەسەڵاتەکەی سروشتێکی سیاسی نییە، مەبەستم لەوەیە کە پلەوپایەی جادووگەر لە کۆمەڵگەدا وای لێ ناکات بڵێت: «من سەرۆکم و دەبێت ئێوەش ملکەچ و گوێرایەڵم بن»، ئەمە مەحاڵە. دەشێت جادووگەرگەلێک ھەبن بەناوبانگ کە بەپێی گروپەکان و توانا جادووگەرییەکانیان بەھێز یان لاواز بن، تەنانەت جادووگەری زۆر بەناوبانگ ھەن کە ناو و ناوبانگیان بۆ ڕووبەر و مەودای زۆر دوور بڵاوبۆتەوە، بە شێوەیەک کە گەیشتۆتە گروپگەلێک کە لە بنەڕەتدا ھەر نایناسن. جادووگەر وەک پزیشکێک، واتە وەک سەروەری نەخۆشییەکان، ھەم سەروەری ژیانە و ھەم مەرگیش. کاتێک جادووگەر نەخۆشێکی چارەسەر کردووە، ئەوا نەخۆشییەکەی لێ دەرھێناوە، واتە نەخۆشییەکەی لە لەشی نەخۆشەکە ھێناوەتە دەرێ، ھەر بۆیە وەک  چاککەرەوەیەک بە سەروەری نەخۆشییەکان زانراوە. بەڵام لە ھەمان کاتدا بە سەروەری مەرگیشیان زانیوە، واتە ئەو کەسەی کە دەستکاری نەخۆشییەکان دەکات. مادامەکی جادووگەر دەتوانێت نەخۆشی لاببات، واتە نەخۆشێک لە دەردی نەخۆشی ڕزگار بکات، ئەڵبەتە دەتوانێت ئەو نەخۆشییە بخاتە لەشی کەسێکی دیکەوە. ئەمەش ئەو شتەیە کە وادەکات پیشەی جادووگەری ھیچ ئارامیی و پشوویەکی تێدا نەبێت، چونکە ئەگەر ھاتوو شتێکی نائاسایی لە کۆمەڵگەدا ڕوویدا (ئەگەر جادووگەر بە بەردەوامی لە چارەسەرەکانی یان ھەر کارێکی دیکەیدا نووشوستی ھێنا)، ئەوا دەبێتە قۆچی قوربانی و ھەمو ئەو شتە نائاساییانەی دەخرێتە ئەستۆ کە لە کۆمەڵگەدا ڕوودەدەن، ئەو دەبێت بەرپرسیارێتی ھەموو ئەو شتانە بگرێتە ئەستۆ کە خەڵکی دەترسێنن و تووشی دڵەڕاوکێیان دەکەن، ھەروەھا بەرپرسیاریشە لەبەر ئەوەی سەروەری ژیانە، ھەروەھا سەروەری مەرگیشە. ھەر بۆیە تۆمەتگەلێکی زۆری دەخرێتە پاڵ و بە ھۆکاری نەفرەتەکان و تووشبوونی مناڵان بە نەخۆشی و پەتاکان و… تادوایی، دادەنرێت. ئەی لە دۆخێکی وادا چی دەکەین؟ لە زۆربەی حاڵەتەکاندا جادووگەرەکە دەکوژرێت! بەڵێ دەکوژرێت. ھەر بۆیە پێشتر وتم کە پیشەی جادووگەری پیشەیەکی خۆش نییە. بەڵام لە ھەموو حاڵەتەکاندا، ھەموو ئەو شکۆ و ڕێزەی کە جادووگەرێک لەناو خێڵدا ھەیەتی ھیچ شانس و ھەلێکی بۆ ناڕەخسێنێت  -جا ئەو شانسە چەندە کەمیش بێت – دەوڵەت دابمەزرێنێت و بڵێت: «من فەرمانڕەوام»، ئەو تەنانەت ھەر بیریشی لێناکاتەوە. 

پ: ئایا شکۆی جادووگەر جێی گومان نییە؟ چونکە ئەو  کەسێکی پیرۆز و موقەدەس نییە، وەک لەو دوو حیکایەتەشدا کە لەبارەی جادووگەرانەوە باست کردن، بینیمان کە چۆن دەبنە گاڵتەجاڕ. 

کلاستر: جادووگەران ھەرگیز لە بواری موقەدەسدا نەبوون. دیدی جادووگەر بۆ ھیندییەکان تەواو جیاوازە لە دیدی پاپای کەنیسە بۆ ھیندییەکانی ئالاند یاخود ھیندییەکانی ئینکا یان بۆ مەسیحییەک لای ئێمە. دەکرێت بە کورتی بڵێین دەشێت ئەو کاتەی کە نەخۆش دەکەوین پشت بە جادووگەر ببەستین، بەڵام ئەوەش بزانین کە دەبێت کەمێک بسڵەمینەوە چونکە ئەو چەندەھا دەسەڵاتی ھەیە. ناڵێم دەسەڵاتی ھەیە، بەڵکو چەندەھا دەسەڵاتی ھەیە و ئەمەش تەواو جیاوازە، چونکە ئەو کۆمەک لە ڕۆحەکان وەردەگرێت (چۆن و بۆچی ڕۆحەکان یارمەتی دەدەن؟ چونکە ئەو فێری ئەوە بووە، مرۆڤیش بۆ ئەوەی ببێتە جادووگەر، ڕێگەیەکی دورودرێژی لە بەردەمدایە. جادووگەری ساڵانێک کاری دەوێت کە دەشێت پێی بڵێین کاری توێژینەوە)، ئەو چەندەھا دەسەڵاتی ھەیە، بەڵام ھەرگیز ئەوە دەسەڵاتی پێنابەخشێت، ئەو خۆی دەسەڵاتی ناوێت! چیش لە دەسەڵات بکات؟ پاشان خەڵکی گاڵتەی پێدەکەن! بە رای من نابێت لە شکۆ و ھەیبەتی جادوگەردا بەدوای دەسەڵاتدا بگەڕێین، چونکە دەسەڵات لەو لایەنەوە نییە.

پ: جادووگەر سرووشبەخشە، ئایا ھیچ پەیوەندییەک لەنێوان جادووگەر و پێغەمبەردا ھەیە؟ 

کلاستەر: ھەرگیز، مەسەلەکە تەواو جیاوازە. جادووگەرەکان بە دیاریکراوی بریتین لەو پزیشکانەی کە تیمار و چارەسەری خەڵک دەکەن و لە ھەمان کاتیشدا دوژمنان دەکوژن. جادووگەر ئەگەر داوای لێ بکرێت، ئەوا ڕۆڵەکانی ھۆزەکەی و ھۆزە ھاوپەیمانەکانی چاک دەکاتەوە و دوژمنەکانیش دەکوژێت، بەم مانایەش جادووگەر ئامرازێکە بە دەست ھۆزەوە. ئەی چۆن دەیانکوژێت؟ ئەو وەک جادووگەرێک دەیانکوژێت: ھەموو سوپاکەی کە لە ڕۆحی خراپ و شەڕانگێز پێکھاتوون، بانگیان دەکات و بۆ کوشتنی دوژمنەکانی کۆیان دەکاتەوە. بۆ نموونە گەر کوڕێک یان کەسێکی بەتەمەن لە ھۆزێکدا نەخۆش کەوت و جادووگەر نەیتوانی چاکی بکاتەوە، ئەوا کوڕانی ئەو ھۆزە دەڵێن: «جادووگەری فڵانە ھۆز کوشتی»، گرنگی و پێویستی تۆڵە و پەلاماری ھۆزی بکوژییش ھەر لێرەوە دێت. ئەوە سروشتی جادووگەرە، وەک پزیشکێک لە قازانجی ھۆزەکەی و ئامێرێکی جەنگیش لە دژی دوژمنەکانی کار دەکات. بەڵام پێغەمبەر ھەرگیز نابێتە پزیشک، ھەرگیز تیماری کەس ناکات. بۆ ڕوونکردنەوەی ئەمەش نموونەیەک لە ئەمریکای باشوورەوە دەھێنینەوە. خێڵەکانی توپی-گوارانی پێغەمبەریان ھەبووە، بەڵام ھەموو ھەواڵدەرەکان زۆر بە ئاشکرا جیاکاری دەکەن لەنێوان جادووگەران وەک فاڵچی و وەک پزیشک لەلایەک، ھەروەھا نێوانی پێغەمبەران لەلایەکی دیکەوە. پێغەمبەران قسەیان کردووە و لە گەشتی نێوان ھۆز و گوندەکاندا وتاریانداوە وەکچۆن ناوی تایبەت بە خۆشیان ھەبووە و پێیان وتراوە «کارای»، لە کاتێکدا جادووگەران بە «پاژی» بانگکراون. جیاوازییەکەش لێرەدا زۆر ئاشکرایە، تەنانەت دەتوانم لەوە زیاتر بڕۆم و بڵێم ھیچ پێغەمبەرێک نەبووە کە پێشتر جادووگەر بووبێت، لە ڕاستیشدا وێنەی پێغەمبەر تەواو جیاوازە لە وێنەی جادووگەر. 

پ: لە پەراوێزی یەکێک لە وتارەکانتدا بە ناونیشانی «یاداشتەکانی گێرینیمۆ»، وەک جادووگەری جەنگ وەسفی گێرینیمۆت کردووە. مەبەستت چی بووە لەوە؟ 

کلاستر: ئەڵبەتە نازانم. ئەوە ھیچ بایەخێکی ئەوتۆی نییە، چونکە گێرینیمۆ سەرکردەیەکی جەنگی بووە. دەشێت ھەندێک توانای جادووگەرییانە و ھەندێک زانیاری دەربارەی سروودە تایبەتییەکان ھەبووبێت، بەڵام لە بنەڕەتدا سەرکردەیەکی جەنگی بووە.

کۆمەڵگەی سەرەتایی ناتوانێت بەبێ بوونی جەنگێکی بەردەوام ئیش بکات. مەبەستم لەوەیە کە ھەمیشە ھۆز لە ئاسۆکانیدا دوژمنێکی ھەیە

پ: با بێینەوە سەر مەسەلەی جەنگ: ئایا شوێنگەی جەنگ لە کۆمەڵگە سەرەتاییەکاندا چییە؟ کە ئەمەش بۆ خۆی دەمانباتەوە سەر مەسەلەی ئەوەی کە ئایا پێویستە قسە لەسەر کۆمەڵگەی گۆشەگیر یاخود کۆمەڵێک کۆمەڵگە و پەیوەندییەکانی نێوانیان بکەین. ئایا جەنگ دیاردەیەکی ئاوارتەیە یان بەشێکە لە ژیانی ڕۆژانەی ھۆز؟ ئەگەر باسیشمان لە ڕۆڵی سەرکردە لە سەردەمی جەنگدا کرد، ئایا چ مانایەکی دەبێت؟ ئایا مەسەلەکە پەیوەندی بە دیاردەیەکی ئاوارتەوە ھەیە یان ئەوە شتێکە کە ڕەوتی ژیانی کۆمەڵایەتی دەیخوازێت؟

کلاستر: بە دڵنیاییەوە کە جەنگ لە خودی ھەبوونی کۆمەڵگە سەرەتاییەکاندا ھەیە، چونکە کۆمەڵگەی سەرەتایی ناتوانێت بەبێ بوونی جەنگێکی بەردەوام ئیش بکات. دیارە ئەمە بە مانای ئەوە نایەت کە بەربەرییەکان شەو و ڕۆژ و ھەموو کات و ساتێک خەریکی شەڕوشۆڕن. کاتێک دەڵێم جەنگ بەردەوامە، مەبەستم لەوەیە کە ھەمیشە ھۆز لە ئاسۆکانیدا دوژمنێکی ھەیە، واتە شیمانەی ئەوەی کە دووچاری ھێرش بین شتێکە بە بەردەوامی ئەگەرێکە و لەگۆڕێیە. ئەگەرچی دەستدرێژییەکان زۆر بەکەمی نەبێت ڕوونادەن، بەڵام دوژمنایەتی نێوان ھۆزەکان بەردەوامە، جەنگ بەردەوامە بەو مانایەی کە دۆخی جەنگ بەردەوامە. بۆچی؟ دیسان لێردا دەگەڕێینەوە سەر ئەو خاڵەی پێشتر سەبارەت بە قەبارەی کۆمەڵگەکان باسمان کرد. ئەو مەرجانە چیین کە بە خاڵی ناسەرەوەی سەرەتاییبوونی کۆمەڵگەیەک دادەنرێن؟ یەکێک لەو مەرجە جەوھەریانە بریتییە لە بچوکی قەبارەی کۆمەڵگە یان ھۆز، چونکە – لانیکەم تا ئەوەندەی من بزانم – ناکرێت کۆمەڵگەیەک ھەبێت قەبارە گەورە بێت و لە ھەمان کاتیشدا سەرەتایی بێت. بۆ ئەوەی کۆمەڵگەیەک سەرەتایی بێت، دەبێت بچوک بێت و نەیەوێت گەورە بێت. بۆئەوەی ئەم خواستەشی بەدی بێت، پەنا دەباتە بەر تەکنیکێکی گەردوونیانە کە زۆربەی کۆمەڵگە سەرەتاییەکان پەنای بۆ دەبەن، ئەویش تەکنیکی پارچەپارچەبوون و دابەشبوونە و لە کۆمەڵگە ھیندی و ئەمریکییەکاندا دەیبینین. دیارە جەنگیش لە گرنگی ئەمە کەم ناکاتەوە، بەڵام گۆڕان لە دۆخی بەردەوامیی جەنگەوە لە کۆمەڵگە سەرەتاییەکاندا بۆ جەنگی ڕاستەقینە لەسەر زەمینەی واقیع لە کاتی جیاجیادا، ئەوەیان کارێکە بەپێی ڕادەی توندیی جەنگەکە دەکرێت. ئەگەر کۆمەڵگە سەرەتاییەکان ھەموویان جەنگاوەر بوبن یان کەمتازۆر وا بووبن، ئەمە مانای ئەوە ناگەیەنەێت کە ھەموویان خاوەنی ھەمان توندیی بوون. چونکە کۆمەڵگە ھەبووە زۆر جەنگاوەر بووە و ھەشبووە کەمتر دلێر و توند، بەڵام دواجار بەلای ھەمووانەوە و لە ھەموو حاڵەتەکاندا جەنگ بەشێک بووە لە ڕەوتی ژیانیان. داخۆ جەنگ چی بەرھەم دێنێت؟ جەنگ بەرھەمھێنەری پاراستنێکی بەردەوامی جیاوازیی نێوان ھۆزەکانە. چونکە لە سایەی بوونی دوژمنەکاندا بێگومان پەیوەندییەکانمان بەرامبەریان دوژمنکارانە دەبێت، واتە پەیوەندی لەسەر بنەمای جودایی و جیاوازیی. ئەم پەیوەندی جیابوونەوانەش شانبەشانی دوژمنایەتی کە لە جەنگی کردەگیانەدا دەگاتە لوتکە و ترۆپکی خۆی، لەگەڵ ئەنجامەکانی جەنگدا ڕۆڵی پاراستنی جیاکاریی و جیاوازیی نێوان ھۆزەکان دەبینێت، واتە ڕۆڵی دابەشبوون. بەڵام ئەنجامی گەورەی جەنگ لە خوڵقاندنی بەردەوامی فرەیی دایە، کە بەوەش ناھێڵێت ئەگەری ھیچ حاڵەتێکی پێچەوانە بێتە ئاراوە. مادامەکی ھۆزەکان ناتوانن بەھۆی جەنگەوە نەبێت لە دۆخی جیابوونەوەدا بن، واتە دۆخی ساردیی یان دوژمنایەتییەکی ئاڵوگۆڕکارانە، مادامەکی ھەمو ھۆزێکیش دەیەوێت بەوە پشتبەستنی خۆی بە توانای خۆی بپارێزێت، ئەوا دەوڵەتیش لەدایک نابێت. کەواتە جەنگ لە کۆمەڵگە سەرەتاییەکاندا بە پلەی یەکەم ڕێگیریکردنە لە تاقە ھێزێک کە بێتەدی و لەدایک بێت، ئەو تاقە ھێزەش تەنھا با مانای یەکگرتن واتە دەوڵەت دێت.

تێبینی: لەبنەڕەتدا ئەم دیالۆگە – دیارە لەبەر درێژییەکەی – بە سێ بەش لەماڵپەڕی «الاوان» بڵاوکراوەتەوە، بەڵام من بڕیارمدا بیکەم بە ٢ بەش، بەو ھیوایەی کە دوا بەشی لەئایندەیەکی نزیکدا بڵاوببێتەوە. 

The post کۆمەڵگەی بێ دەوڵەت؛ کۆمەڵگەی دژە دەوڵەت appeared first on ژنەفتن.

“تۆرشتەین ڤێبلن” ئابووریناس و کۆمەڵناسێکی کێشە لەسەر (زیاتر گەورە ڕەخنەگرێکی کۆمەڵایەتی)، بەردەوام سەرنجی لە لای پێوەندی نێوان ئابووری، کۆمەڵگە و کولتوور بوو، ئەوەش هۆکار بوو بۆ ئەوەی بەردەوام هەوڵی وابەستەکردنی تیۆرییەکانی ئابووری بە ڕەفتار و نەریتەکانی کۆمەڵەوە بدات. ئەو بە توندی دژی تیۆرییە کلاسیکییەکانی ئابووری وەستایەوە و تیۆرییە ئابوورییە تازە پەیدابووەکانی ئەو سەردەمەشی، وەک تیۆری ئابووریی کلاسیکیی نوێی (Neoclassical Economics) ڕەتکردەوە. لە هەمان کاتدا بە ڕەخنەگرێکی توندی دژە-سەرمایەداری ناسراوە، بەهۆی ئەم تێڕوانینە و لەژێر کاریگەری قوتابخانەی مێژوویی ئەڵمانی، دژی تیۆری لێسێ فێی ئابووری (Laissez-faire Economics) وەستایەوە، کە بنەمای سەرەکی ئەم تیۆرییە دوورکەوتنەوەی حکوومەتە لە کاروباری ئابووری و جێهێشتنییەتی بۆ بازرگانان، بە بیروڕای ئەو، خاوەندارێتی دەوڵەت (State Ownership) پێویستییێکی بنەڕەتی بوو و. پێی وایە دەبێت کەسانی وەک ئەندازیاران ڕابەرایەتی بازرگانی بکەن، چونکە ئەوان لە چۆنییەتی کارکردنی سیستەمی پیشەسازی دەگەن و باشترکردنی بارودۆخی کۆمەڵگەش لەبەرچاو دەگرن.

ئەو بابەتەی بە بەردەوامی هزری ڤێبلنی بە خۆیەوە سەرقاڵ کردووە؛ ئەو جیاوازییەی نێوان بازرگانی (Business) و پیشەسازی (Industry)یە. ئەو وا پێناسەی بۆ بازرگانان کردووە کە کەسانێکن هەمیشە لە هەوڵی ئەوەدان داهاتی کۆمپانیاکانیان بەرزتر بکەنەوە و بۆ گەیشتن بەوەش، پەنا دەبەنە بەر کەمکردنەوەی بڕی بەرهەمەکانیان. ئەوەش کاریگەرییەکی نەرێنی لەسەر کۆمەڵگە دروست دەکات لە چەندین ڕووەوە؛ وەک کەمکردنەوەی هەلی کار و بەرزکردنەوەی بەرچاو و نادادوەرانەی نرخی بەرهەمە سنووردارکراوەکان، سەرەنجام سەرهەڵدانی دیاردەی خەرجیی سەرنجڕاکێش (Conspicuous Consumption)، ئەو چەمکەی ناوبانگی ڤێبلنی پێوە وابەستەیە، بەڵکو ئەوەندە بە ناخی کۆمەڵگەدا ڕۆچووە، “ئەوانەش کە هەرگیز ناوی ڤێبلنیان نەبیستووە، پێی ئاشنان”(Reinert & Viano 2012: 297). خەرجی سەرنجڕاکێش بە واتای خەرجکردنی بڕە پارەیەکی زۆر بۆ کڕینی بەرهەمێک کە شایستەی ئەو بڕە پارەیە نییە، دێت، لە پێناو پیشاندانی دەوڵەمەندی لە لایەن چینی خۆشگوزەران، و دروستکردنی ئەندێشەی هێز و دەسەڵات لە چاوی چینی کرێکاران یان چینەکانی خوارەوە.

ڤێبلن کەسێکی پڕاگماتیک بوو. لە سەردەمێک کە بڕوابوون بە ڕاستی ڕەها و چارەنووسی خواکرد دیاردەیەکی باو بوو، ئەو بڕوای بە ئازادی خود بوو و لەسەر ئەم بنەمایەش بیردۆزەکانی جێگیر کرد. ئەو لە هەمان کاتدا کەسێکی شۆڕشگێڕ و خاوەن دیدگەیەکی تایبەت بوو سەبارەت بە تیۆرییە ئابوورییەکان. لە کاتێکدا ئابووریزانانی ئەو سەردەمە لایان وا بوو کە ئابووری شتێکی وەستاو، جێگیر و سەربەخۆیە، ئەو پێچەوانەی ئەوان وەک بوارێکی پێوەست بە کات و کۆمەڵگە سەیری دەکات و بە بوارێکی بەردەوام گۆڕاو لە قەڵەمی دەدات. بە ڕەتکردنەوەی جێگیری و نەگۆڕی ئابووری، ڕاستەوخۆ بۆچوونەکانی بەلای ئابووریی تەکامولی (Evolutionary Economics)دا کێش بووە، بەوەش کەوتووەتە ژێر کاریگەری مارکس و داروینەوە، لەو ڕوانگەیەوە کە ڕەفتار و سروشتی مرۆڤ شتانێکی گۆڕاون و کاریگەرییان بەسەر سیستەمی ئابووری و کۆمەڵایەتی کۆمەڵگەوە هەیە، سەرەنجام لە ئەگەری گۆڕانیان، گۆڕانکاری بەسەر سیستەمی ئابووریشدا دێت.

دووکەرتبوونی ڤێبلن

بۆ تێگەیشتن لە ڕۆڵی گۆڕانی ئابووری و کاریگەری کولتوور و کۆمەڵ بەسەرییەوە، ڤێبلن لە گۆشەیەکی دیکەوە سەیری ئەو گۆڕانانەی کردووە و، بەو تێڕوانینەش دەگوترێ ئابووریی دامەزراوەیی (Institutional Economics).

ئابووریی دامەزراوەیی سەرنج دەخاتە سەر ڕۆڵ و پێوەندی گشت پێکهێنەرە ئابوورییەکان، وەک: دامودەزگاکان، ڕێکخراوەکان، کەسەکان و نەریتە ئابوورییەکان، لە دروستکردنی شێوەڕەفتارە ئابوورییەکانی کۆمەڵدا. ئەو تێڕوانینەی وای کردووە چەمکی دووکەرتکردنەکەی ڤێبلن (Veblenian Dichotomy) بێتە کایەوە. دووکەرتبوونەکەی ڤێبلن، یەکێک لە چەمکە دیار و ناسراوەکانی چوارچێوەی زاستی ئابووریی و تیۆرییەکانی ئابووری کۆمەڵایەتییە؛ گەڕان بەدوای ڕۆڵی دامەزراوە کۆمەڵایەتیی و کولتوورییەکان لە دیاریکردنی پێکهاتە و ئەدای ئابوورییدا، زیاتر لەوە، وابەستەیی تێڕوانین و بیرکردنەوەی مرۆڤ، بە شوێنگەی ئەو لە پانتایی ئابوورییدا(Harvey, 1994: 69 ). لێرەوە نەریت و ڕێوڕەسم و بیرکردنەوەی تاکەکەسان، لە چوارچێوەیەکی دامەزراوەییدا جێگیر دەبێت، کە کۆمەڵگەکە پەسەندی کردووە، واتە کۆدەنگی لەسەر هەیە.

بە کورتی ڤێبلن هەستاوە بە دابەشکردنی تەکنەلۆجیا لە ڕووی کارکردنییەوە بۆ دوو بەش؛ یەکەمیان، کە بە ئامرازەکی (Instrumental) ناوی بردووە، ئەو کاتەیە کە تەکنەلۆجیا بە کاریگەرترین شێوە و بێ زیادەڕۆیی و بەفیڕۆدان بە کار دەبردرێ و گشت کەموکوڕییەکانی پێکهێنەرەکان دیاری دەکرێن؛ دووەمیان، بەکارهێنانی نەریتییانەی تەکنەلۆجیا (Ceremonial)، کە تێیدا پشت بە ئەزموون و نەریتە کۆنەکان دەبەسترێت لە بەکارهێنانی و هەندێک کردەی ناپێویستی تێدایە، کە وا دەکەن پڕۆسەکە بە چوستترین شێوە بەڕێوە نەچێت (Veblen, 1904:340)،

زەقکردنەوەی دووکەرتبوونی ڤێبلن، بۆ “کلارێنس ئەیرێس” دەگەڕێتەوە، ئەو بانگەشەی ئەوەی دەست پێ کرد، کە ڤێبلن دووکەرتبوونی تەکنەلۆجیا و نەریتخوازی وەک پرەنسپی سەرەکی خۆی، وەرگرتووە. زیاتر لەوەش پێداگیریی کرد بەوەی ئەو جیاکارییەی نێوان تەکنەلۆجیا و دامەزراوەکان یان ڕوونتر ئامرازگەرایی (instrumentalism) و نەریتگەرایی (Ceremonialism) خاڵی دەستپێکە لە هەموو شیکردنەوەیەکی ئابوورییانەدا(Mayhew, 2010: 215). بەڵام، “جێفری هادسۆن” یەکێک لە پێشەنگانی “ئابووری دامەزراوەیی”ی مۆدێرن، هەر کەرتبوونێکی گشتی لە لای ڤێبلن بەتوندی ڕەت دەکاتەوە و بانگەشەی ئەوە دەکات کە لە نووسینەکانی ڤێبلندا کەرتبوونێکی گشتی لەنێوان دامەزراوەکان و تەکنەلۆجیا نادۆزرێتەوە، بەڵکوو دووبەرەکی نێوان جۆرە دامەزراوەیەکی دیاریکراو و چەند جۆرێک لە پێکهاتەی پێشکەوتووخوازە، بە نموونە بازرگانی و پیشەسازیی لە تیۆری کۆمپانیاکانی بازرگانییدا. هەروەک پێداگیری لەسەر ئەوە دەکات کە بە پێچەوانەوە هیچ بەڵگەیەک نییە ڤێبلن جیاکاری نێوان تەکنەلۆجیا و نەریتەکانی وەک “خاڵی شیکردنەوە” بە کارهێنابێت؛ بەڵکوو ڤێبلن توخمە دامەزراوەییە بەهێزەکانی لەناو خودی تەکنەلۆجیادا بینیوە(Knoedler& Prasch, 2007: 127).

ئەوە هەر تەنیا مشتومڕی دوو لە بەشدارە سەرەکییەکانی “ئابووری دامەزراوەیی” وەک “ئەیرێس و هادسۆن” نییە، بەڵکوو بۆ زۆرێک لەوان، ڤێبلن لە زۆر ڕووەوە کێشەلەسەر و مشتومڕهەڵگرە. بەڵام ڕوانگەی نوێی “ستپان مێسترۆڤیچ” کۆمەڵناسی ئەمریکایی، لەبەرانبەر دووکەرتبوونەکەی ڤێبلن، بە تەواوەتی سەرنجڕاکێشە. ئەو لە ڕوانگەیەکی دیکەوە “کەرتبوون” لە کارەکانی “ڤێبلن”دا، شیدەکاتەوە و ئەو کەرتبوونەش لە پێشکەشکردنەوە و ناساندنی ڤێبلن وەک “کۆمەڵناسێکی کولتووری” بە کار دەهێنێت. لەبەر ئەوە ڤێبلن پێشبینی هاتنی کولتوورێکی نوێ و نامۆی “نارسیزم”ی دەکرد، کولتوورێک تیایدا هەست لە هۆش دادەبڕێت، خەڵک و شتەکان نموونەیین و لە هەمان کاتدا کەم نرخن، بەربەریزم هاوکاتە لەگەڵ ئەوەی ڤێبلن خاسیەتی کولتووری ئاشتیخوازانەی پێ دەڵێت؛ نارسیزم کەرتبوونێکە لەباری دەروونی و کۆمەڵایەتیدا و ئەوەش بەو میکانیزمە دەروونییە دەستنیشان دەکرێت، کە دەروونناسان “کەرتبوون”ی پێ دەڵێن(Mestrovic,2003: 3).

چینە خۆشگوزەرانەکەی ڤێبلن

ناسراوترین کاری ڤێبلن، لانیکەم چەند ئاراستەیەکی بنچینەیی لە بیرکردنەوەی ئەو ڕوون دەکاتەوە؛ ڕادیکاڵیزمی ڤێبلن کە خۆی لە دژایەتی توندی دامەزراوەکانی خاوەندارێتی تایبەت و سیستەمی چینایەتی دەبینێتەوە. فێمینیزم وەک پاڵپشتیکردنی لە ڕزگاریی ژنان و ئایکۆنۆکلاسم کە خۆی لە بەرەنگاربوونەوەی تیۆرییە ئابوورییە زاڵەکاندا دەبینێتەوە، لەپاڵ ئەوانەشدا یۆتۆپیایی ڤێبلن، پێوەست بە غەریزەی کار، سروشتی دەستەجەمعی مەعریفە، بەرهەمهێنان و بەکارهێنانی کاڵا(Edgell, 2015: 118).

لێرەوە ئەوەی پەیوەندی بە خودی چینی خۆشگوزەرانەوە هەبێت، تێڕوانین و چەمکە زێڕینییەکانی ڤێبلن، لە خاڵێکەوە سەرچاوە دەگرن کە ڤێبلن تێیدا چینەکانی کۆمەڵ بەسەر دوو چینی دیاریکراو دابەش دەکات، ئەوانیش چینی خۆشگوزەران و چینی کرێکارانن.

بە تێڕوانینی ڤێبلن، کۆمەڵگەی مرۆیی لە قۆناغە سەرەتاییەکانی خۆیدا، جیاوازییەکی ئەوتۆی لەڕووی پلەوپایەوە تێدا نەبووە، بەڵام لەگەڵ هەڵکشانی کارامەیی لەنێوان کرێکاردا، دابەشبوونێکی سەرەتایی لە کاردا دەردەکەوێت کە بۆ کاریگەریی گەشەکردن لە بەکارهێنانی ئامێرەکان دەگەڕێتەوە، لەو قۆناغە سەرەتاییەی پێشکەوتنی کولتووردا، کاتێک بەکارهێنانی ئامرازەکان و فەرمانی تەکنیکی هێزە مادییەکان بە پلەیەکی دیاریکراو لە کاریگەریی دەگەن، دوو گرووپی جیاوازی دامەزراندن لە کۆمەڵگە سەرەتاییەکاندا دەردەکەوێت، کە دامەزراوە شەرافەتمەندەکان و دامەزراوە ڕیسواکانن و بەدڵنیاییەوە چینە خۆشگوزەرانەکە لەوەی یەکەمیاندا جێگیر دەبێت(Camic & Hodgson, 2011: 2014).

چینە خۆشگوزەرانەکەی ڤێبلن، چینێکی بێبەرهەمن و ئەو کارانەی دەیانکەن سوود بە کۆمەڵگە ناگەیەنن، پەنا دەبەنە بەر بەهەدەردانی پارە و کات بۆ دروستکردنی پێگەیەکی کۆمەڵایەتی،

چینە خۆشگوزەرانەکەی ڤێبلن، چینێکی بێبەرهەمن و ئەو کارانەی دەیانکەن سوود بە کۆمەڵگە ناگەیەنن، پەنا دەبەنە بەر بەهەدەردانی پارە و کات بۆ دروستکردنی پێگەیەکی کۆمەڵایەتی، لە کاتێکدا، چینی کرێکاران، چینێکی بەرهەمدارن و کار دەکەن بۆ ئەوەی پێگەی کۆمەڵایەتی لە ڕێگەی کاری بەرهەمدارەوە بۆ خۆیان دەستەبەر بکەن. ڤێبلن چینی خۆشگوزەرانی پێناسە کردووە وەک چینێک کە خاوەنی دوو تایبەتمەندیی بنەڕەتیین، ئەوانیش:

١. ئەندامەکانی چینی خۆشگوزەران دوورن لە کارە پیشەسازییەکان. ئەوان چەند هەلێکی سنوورداری دامەزرانیان هەیە و لە مەودایەکی کورت و دیاریکراو کار دەکەن. کارەکانیان لەوانەن کە لەناو کۆمەڵەکەیان بە کاری شەرەفمەندانە ناو دەبردرێت، لەوانەیش: پۆستە حکوومییەکان، جەنگییەکان و ئایینییەکان، لەپاڵ ئەوانیشەوە وەرزش.

٢. دیاردەی کات بەفیڕۆدانی سەرنجڕاکێش (Conspicuous Leisure) تێدا بەدیار دەکەوێت. ئەوەش جۆرێکە لە پیشاندانی دەوڵەمەندی و پێگەی کۆمەڵایەتی، بەمەبەستی نیشاندانی پلەیەکی سەرتر لەوانی دیکە.

مەبەستەکە ئەوەیە کە ئەندامانی چینی خۆشگوزەران پارە و سامانەکەیان لە کڕینی کاڵای گرانبەها خەرج دەکەن کە بەشێوەیەکی ئاسایی لە ژیانی ڕۆژانەیاندا بە کاری ناهێنن، چونکە مەبەستی سەرەکی لە کڕینی ئەو کاڵایانە ئەوەیە کە یارمەتیان بدات بۆ دەرکەوتنیان بە شێوەیەک کە هێما بێت بۆ پێگەی چینایەتییان و لە باقی کۆمەڵگە جیایان بکاتەوە، بە نیشاندانی شانازی بە کاڵای بەنرخ کە پلەوپایە بۆ کەسەکە دیاری دەکات(کشک، ٢٠١٩: ٨٨).

ڤێبلن، لە نووسینەکانیدا ئەو کەلتوورەی بۆ یەکەم جار چینی خۆشگوزەران لێوەی سەریهەڵداوە، بە کەلتوورێکی بەربەری ناوزەد دەکات. جێگەی سەرنجە، ئەو دروستبوونی چینی خۆشگوزەران دەگەڕێنێتەوە بۆ ئەو کاتەی کە کار دابەشکراوە و خاوەندارێتی تاک پەیدا بووە. ئەمەش واتا تەنانەت مرۆڤە سەرەتایییەکانیش چینێکی خۆشگوزەرانیان هەبووە، ئەگەرچی لەڕووی شێوە و کارکردنەوە جیاوازییەکی ئێجگار زۆریان هەبووە لەگەڵ چینی خۆشگوزەرانی مۆدێرن. لە قۆناغە بنەڕەتیییەکانی کولتووری بەربەری، سنووری نێوان چینی کرێکار و چینی خۆشگوزەران هێندەی قۆناغە نوێیەکان ئاشکرا نەبووە. ئەو کاتە، جیاوازی ئەو دوو چینە دەگەڕایەوە بۆ ڕۆڵی ژنان و پیاوان لە کارکردن، ئەگەرچی ئەو کارانەی پیاوان دەیانکرد لەڕووی ماندووبوونەوە هیچی کەمتر نەبوو لە هی ژنان، بەڵام بە تێڕوانینی ئەو کاتەی ئەوان، کاریان نەدەکرد کاتێک دەچوون بۆ ڕاو، هەروەها ئەو کارانەی دەیانکرد جۆرێک لە کارامەیی و لێهاتوویی تێدابوو کە بە هیچ شێوەیەک بەراورد نەدەکران لەگەڵ کارە ڕۆتینی و بێزارکەرەکانی ژنان .(Veblen, 1899: 12)

بە کورتی لە قۆناغە سەرەتاییەکەدا، شێوەیەک لە ئابووری “بژێوی” زاڵە، کە بە کەمترین دابەشکردنی کار و خاوەندارێتی هاوبەش دەناسرێتەوە، لە ئابووری بژێوییدا، بە پێچەوانەی ئابووریی سەرمایەدارییەوە کە پاڵپشت بە لۆژیکی قازانج، لە پێناو کەڵەکەکردنی کاڵا و سامان مل دەنێت، ئەوە لە “ئابووری بژێوی”دا، بەدەستهێنانی کاڵا، وەک دابینکردنی لانیکەمی پێویستییە بنەڕەتییەکانی ژیان لێکدەدرێتەوە. ئەو بارودۆخە لەگەڵ دەرکەوتن و پێشکەوتنی تەکنەلۆجیادا دەگۆڕێت، تەکنەلۆجیا دەبێتە هۆی “بەرهەمهێنانی زیاد لە پێویست”، بەوەش هاتنەئارای هەلومەرجێکی نوێکە تیایدا ناکۆکی، کێبڕکێ و خۆزاڵکردن دەبێتە تایبەتمەندی زاڵی ژیان و جیاکارییەک لەنێوان چالاکییەکانی پیشەسازی و ناپیشەسازیی سەرهەڵدەدات، وەک چۆن ئەو جیاکارییە لە سەرەتادا لەسەر بنەمای جۆری کۆمەڵایەتی/جێندەر (زاڵبوونی پیاوان بەسەر ژناندا) و دواتر لەسەر بنەمای چینایەتی، ئەندامانی چینی خۆشگوزەران خەریکی ئەو چالاکییانە دەبن کە تایبەتمەندییەکی “شەرافەتمەندانە”یان وەرگرتووە، وەکوو؛ “سیاسەت، شەڕ، ئایین و وەرزش” و بەوەش لە پیشە بە سوودەکان وەکوو “بەرهەمهێنانی خۆراک” دوور دەکەونەوە، لێرەوە چالاکییە بەرهەمهێنەرەکان کە بە “ناشایستە” دادەنرێن، لە لایەن ژنان و پیاوانی چینەکانی خوارەوە ئەنجام دەدرێن(Edgell, 2015: 119).

ئەو بیرکردنەوەیەی ڤێبلن، بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش لەلای زۆرینەی فێمینیستەکانی دژە-سەرمایەداریی وەک “ماریا میس، کلاودیا ورلهەف و ڤیرۆنیکا تۆمسن” دەردەکەوێتەوە، بەتایبەت لە خاوەندارێتی ئەوان لە ڕوانگەی بژێوی (Subsistence Perspective) و پێشکەشکردنەوەی وەک جێگرەوەی سیستەمی پیاوسالاریی-سەرمایەداریی. لەو خاڵەوە کە ڕوانگەی بژێوی دژی بەرهەمهێنانی کاڵایە، لە کاتێکدا بەرهەمهێنانی کاڵا ئامانجی سەرمایەداریی و کەڵەکەکردنی سەرمایەیە؛ “ئێمە باس لە بەرهەمهێنانی ژیان دەکەین، نەک بەرهەمهێنانی کاڵا”(Mies, 2005: 1). وەک چۆن هەمان ئەو تێگەیشتنەی ڤێبلن کە پێداگیریی لەسەر پێشکەوتنی تەکنەلۆجیا و بەدوایدا هەڵکشانی بەرهەمهێنانی کاڵای زیاد لە پێویستی ژیان دەکات (بە ئامانجی کەڵەکەکردنی سەرمایە)، جارێکی دیکە لە لای “ورلهەف”دا دەردەکەوێتەوە؛ ئابووری بژێوی تەنیا ڕێگە بە تەکنەلۆجیایەک دەدات، خزمەت بە ژیان بکات، بەرهەمهێنانی بژێوی لە “کێبڕکێ” و “پێشبڕکێ” دوور دەکەوێتەوە و لە جیاتی ئەوە “هاریکاریی”، ژیانێکی شایستە بۆ هەمووان مسۆگەر دەکات(Werlhof, 2007: 20).

کات بەفیڕۆدانی سەرنجڕاکێش (Conspicuous Leisure)

سەرەڕای ئەوەی لە بەهادارترین چالاکییە ئابوورییەکان کارکردن و بازرگانی و وەبەرهێنانن، بەڵام لە چاوی ڤێبلن، کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی هەمیشە ڕێزی لەو چالاکییانە گرتووە کە بە تەواوی پێچەوانەیانن، وەک، جەنگ و داگیرکاری و بەفیڕۆدانی کات. ئەو مرۆڤانەی دەبێ زۆرترین ڕێزیان لێ بگیرێ، ئەوانەن کە لە هەمووان سەختتر کار دەکەن و بەرهەمدارترن بۆ کۆمەڵگە، کەچی ئەوانەی ڕێزی بێ پایانی کۆمەڵیان وەرگرتووە، ئەوانەن کە زۆرترین کاتی خۆیان بە چالاکی بێ بەرهەمەوە بەفیڕۆ دەدەن.

ڤێبلن باوەڕی وا بوو کە خۆپەسندێتی و بەراوردکاری لە سروشتی خەڵکن و هەمیشە مرۆڤەکان بەدوای ئەوەن لە چینێکی سەرووتر بن، مەبەستەکە ئەوەیە مرۆڤ لە پێناو خۆپەسەندێتییدا، خۆی بەوانی دیکە بەروارد دەکات و دەیەوێت لەوانی دیکە سەرووتر بێت یان وا دەربکەوێت لەوانی دیکە باڵاترە. لە هەموو ئەو چالاکییانەشدا کە خەرجی لە پێناو “کات بەفیڕۆدانی سەرنجڕاکێش”دا دروستیان دەکات، تایبەتمەندییەکی ئاشکرا هەیە، چونکە بابەتەکە بۆ سوودوەرگرتن نییە، لەبەر ئەوە ئەو چالاکییە، هیچ بەرهەمێکی مادی لەدوای خۆی جێناهێڵێت، بەڵکو بە گشتی کات بەفیڕۆدانی سەرنجڕاکێش شێوەی کاڵای نامادی وەردەگرێت.(Veblen 1899: 47).

کات بەفیڕۆدانی سەرنجڕاکێش تایبەتمەندییەکی ئاشکرای ئەو چینە خۆشگوزەرانەیە کە کارکردن و ماندووبوون بە ناشایستە لە قەڵەم دەدات

کەواتە کات بەفیڕۆدانی سەرنجڕاکێشیش یەک لە ڕێگەکان بووە بۆ پیشاندانی بەرزی پێگەی کۆمەڵایەتی. کات بەفیڕۆدانی سەرنجڕاکێش تایبەتمەندییەکی ئاشکرای ئەو چینە خۆشگوزەرانەیە کە کارکردن و ماندووبوون بە ناشایستە لە قەڵەم دەدات. دیارە ڤێبلن ئەلێرە مەبەستی تەنیا ناچالاکی نییە بە واتای (کارنەکردن)، بەڵکوو چەندین چالاکی دیکەشی بە ناشایستە و کات بەفیڕۆدان هەژمار کردووە، لەوانەیش، فێربوونی زمانە مردووەکان، پەیداکردنی زانیاری لەسەر مۆسیقا و خۆراک و جلوبەرگ و ئاژەڵە ماڵییە سەرنجڕاکێش و گرانبەهاکان وەکوو سەگ و ئەسپی پێشبڕکێ، خۆخەریککردن بە فێربوون و جێبەجێکردنی ئەتەکێت و ئاکارە ناپێویستەکان و لەپاڵ هەموو ئەوانەش، بەشداریکردن لە یارییەکان و وەرزش. (Varul,2016: 110).

هەندێک بابەتی وەک پێشبڕکێی ئەسپسواری یان وەرزش، لەلایەن ڤێبلنەوە بەتوندی ڕەت کرانەوە، نەک هەر لەبەر ئەوەی بەفیڕۆدانی کات لەخۆ دەگرن یان “سەرنجڕاکێش”ی و لەدواییدا خۆ جیاکردنەوە، بەڵکو کردەیەکی کێبڕکێکارانە و هەستی زاڵبوون و خۆسەپاندن بەسەر ئەوانی دیکە دروست دەکات، بە نموونە غەریزەی وەرزشکاریی، بۆ شەڕکەرانی جەنگ دەگێڕێتەوە و بەڵکو میتافۆڕێک لەنێوان جەنگ و وەرزشدا دروست دەکات، لە کۆتاییدا هەردوو کردەکە، یەک شێوە و ئاراستەیان هەیە، گرووپێک گرووپێکی دیکە دەخاتە دەرەوە یان گرووپێک دەیەوێت بەسەر ئەوەی دیکەدا زاڵ بێت.(Eby 1993; 12).

“کات بەفیڕۆدانی سەرنجڕاکێش” ئەو چەمکە بوو کە ڤێبلن دایهێنا بۆ پێناسەکردنی ئەو چینەی لە هەوڵی ئەوەدان لە ڕێگەی ناچالاکی و کاری بێبەرهەمەوە پێگەیەکەی کۆمەڵایەتی بۆ خۆیان دەستەبەر بکەن، بەوەی بیسەلمێنن بۆ دەوروبەرەکەیان کە لە سەروو کارە سەخت و بێزارکەرەکانی چینەکانی خوار خۆیانن. هەڵبەت زۆربەی جار ئەو چینەی کە دیاردەی کات بەفیڕۆدانی سەرنجڕاکێشی تێدا دەردەکەوێ، لەناو کۆمەڵگەدا بە چینی سەروو ناودەبرێت و لە هەمان کاتدا زۆربەی جار چینێکی دەوڵەمەندیشە، بەڵام، ڤێبلن دەوڵەمەندی و خانەدانی ڕاستەوخۆ پێوەست نەکردووە پێیەوە، بەڵکوو: “بۆ ئەوەی ڕێزی خەڵکی بەدەست بهێنی، بەس نییە تەنیا دەوڵەمەند یان بەهێز بیت. ئەو دەوڵەمەندییە یان هێزە دەبێت پیشان بدرێت، چونکە ڕێز تەنیا ئەو کاتە دەدرێ کە بەڵگەیەک هەبێت.”(Veblen, 1899: 19) بێگومان ئەم دیاردەیە کاتێک سەر هەڵدەدا کە جیاوازییەکی چینایەتی بوونی هەبێت، بۆ ئەوەی بەلانی کەم دوو چین دروست بکات، لە هەمان کاتدا، “ڕێز”ەکە، وەک بەهای کۆمەڵایەتی دەوڵەمەندییەکە، پێویستی بە بەڵگەدارکردن هەیە، لەبەر ئەوە، دەبێت “نیشان”ی ئەوانی دیکە بدرێت، ئەوە لە شێوەی “نمایشێکی شانۆیی”دا دەردەکەوێت کە “بینەر” وەک ئەوەی “کلاری ئیبی” گوزارشتی دەکرد؛ بە “چاوی سەرمایەداریی” دەبینێت(Lewis, 2000: 520).

خۆ دوورخستنەوە لە کاری بەرهەمدار ئەو کاتە بە زەقی سەری هەڵداوە کە مرۆڤایەتی پێی ناوەتە ناو ژیانی نیمچە شارستانییەتەوە، بە تایبەتی لە سەرەتاکانی سەرهەڵدانی قۆناغی پیشەسازیی بەشێوە-ئاشتییانە (Quasi-peaceable)، ئەو سەردەمەی کە کۆیلەی تایبەتی، ئاژەڵداری و شوانی سەری هەڵداوە، و پیشەسازی هێندە گەشەی کردووە کە بژێوی چیتر بە تەواوی پێوەست نەبێ بە ڕاوکردنەوە. لەو سەردەمەدا، کە سەردەمی پەیدابوونی ئاغا و دەرەبەگان بووە، ژیانێکی بێ کارکردن باوترین شێوەی پیشاندانی هێز و دەوڵەمەندی بووە. لەو کاتەدا دەوڵەمەندی خۆی لە هەبوونی کۆیلەی تایبەتی و زەوی بینیوەتەوە، هێز لە هەبوونی خزمەتکاری کەسیدا بینراوە و بەوەش کار نەکردن زیاتر ڕەمزی پایەبەرزی وەرگرتووە. بەهۆی ئەوەی دوورکەوتنەوە لە کار بووە بە نیشانەی دەوڵەمەندی و هێز، پێچەوانەکەی، کارکردنی بەرهەمدار بووەتە هۆی دروستکردنی پێگەیەکی نەرێنی بۆ ئەوانەی کاریان کردووە(Veblen, 1899:25).

لاساییکردنەوەی خەرجی (Pecuniary Emulation)

لە لای ڤێبلن، هەوڵدان بۆ بەدەستهێنانی پارە (Pecuniary Struggle) بزووێنەری پەرەسەندنی کۆمەڵگە و کولتوورە و، وا دەکات کۆمەڵ لە بارێکەوە بۆ بارێکی پەرەسەندووتر بگۆڕێت. هەرچەندە وا دەردەکەوێ هەوڵدان بۆ بەدەستهێنانی پارە وا لە مرۆڤەکان بکات زیاتر کار بکەن و خەرجییەکانیان باشتر ڕێکبخەن، بەڵام ڤێبلن وا بیرناکاتەوە. چونکە لای ئەو مەبەستی مرۆڤەکان لەم هەوڵدانە ژیانێکی بێ کەموکوڕی و دەستەبەرکردنی پێداویستییە بنەڕەتییەکانی ژیان نییە، ئەگەر وا با، ئەوا سنوورێک دەبوو بۆ ئەم هەوڵدانە و کاتێک پێداویستییە بنەڕەتییەکان دەستەبەر دەبوون، مرۆڤەکان ویستی کۆکردنەوەی مادەیان نەدەما.

لە کۆمەڵگە مۆدێرنەکاندا کە خاوەندارێتی تایبەت پەیدا بووە، بەرهەمهێنان بە شێوەیەکی زۆر زیاترە لەوەی بۆ ژیان پێویستە، “هەوڵدان بۆ مانەوە لە ژیان” دەگۆڕێت بۆ: “هەوڵدان بۆ بەدەستهێنانی ناوبانگ لە ڕێگەی مادەوە”

بەڵکوو لای ئەو، مەبەستی مرۆڤ لە کۆکردنەوەی سامان، لاساییکردنەوەی خەرجییەکانی چینی خۆشگوزەرانە. لاساییکردنەوەی خەرجی بریتییە لەو هەوڵانەی بۆ گەیشتن یان تێپەڕاندنی پێگەی کۆمەڵایەتی کەسێکی دیکە، دەدرێت، لە ڕێگەی خەرجییەوە. لێرەدا، ئەو ڕاستییە بە دیار دەکەوێت کە پێگەی کۆمەڵایەتی لە ڕێگەی کاری سەخت و کۆکردنەوەی سامانەوە بە دەست ناخرێت، بەڵکوو پیشاندانی سەروەت و سامان پێگەی کۆمەڵایەتی دروست دەکات. کەواتە خەرجکردنی پارە، هەر تەنیا بۆ دابینکردنی بژێوی نییە، بەڵکو ئەرکێکی کۆمەڵایەتی هەیە، کە خۆی لە دروستکردنی پێگەی کۆمەڵایەتی دەبینێتەوە، ئەویش بە خۆجیاکردنەوە لەوانی دیکە مسۆگەر دەبێت، وەک دەردەکەوێت خەرجکردنیی سەرنجڕاکێش یەکێک لە ڕێگەکانی خۆجیاکردنەوەیە لەوانی دیکە.

وەک ئەوەی ڤێبلن پێداگیری لەسەر دەکات، لە کۆمەڵگە مۆدێرنەکاندا کە خاوەندارێتی تایبەت پەیدا بووە، بەرهەمهێنان بە شێوەیەکی زۆر زیاترە لەوەی بۆ ژیان پێویستە، “هەوڵدان بۆ مانەوە لە ژیان” دەگۆڕێت بۆ: “هەوڵدان بۆ بەدەستهێنانی ناوبانگ لە ڕێگەی مادەوە”، کە تیایدا ویستی “هەمووان بۆ دەستخستنی کاڵا” پەیدا دەبێت، لە پێناو ئەوەی ڕێزی کۆمەڵگەی دەستکەوێت و ڕێز لەخۆگرتن زیاد بکات.  (Edgell, 2015: 119).

لەبەر ئەوەی کارکردن و دروستکردنی سامان، لە جێگەی خۆی، بەهایەکی کۆمەڵایەتی نییە، ئەمەش وا دەکات کارکردن بەهای خۆی لەدەست بدات و بەڵکو وەک ئەزموونێکی ناشایستەی ژیان سەیر بکرێت، پێچەوانەکەشی، کە کات بەفیڕۆدان و کارنەکردنە، بە ئەزموونێکی شایستە دەنرخێندرێت یان بەهادار دەکرێت. لەبەر ئەوەی کات بەفیڕۆدان وەک بەڵگەی دەوڵەمەندی سەیر دەکرێت، لە کاتێکدا کاری بەرهەمدار وەک پێویستییەک بۆ بەدەستهێنانی پارە و بۆیەش، هەژاری. لەبەر ئەوە، چینی خۆشگوزەران، بۆ هێشتنەوەی پێگەی کۆمەڵایەتییان بە جێگیری، بە هەموو شێوەیەک خۆیان لە کاری بەرهەمدار بەدوور دەگرن. (Corneo, 1999: 1670)، بەو شێوەیە، گەڕان بەدوای پێگەی کۆمەڵایەتی لە ڕێگەی خەرجکردنەوە، هەم چینی خۆشگوزەران لە کارکردن دووردەخاتەوە (چونکە کار، نیشانەی هەژارییە)، هەم چینەکانی خوارەوە، ناچار بە خەرجی سەرنجڕاکێش دەکات (چونکە خەرجکردن نیشانەی دەوڵەمەندییە) و ئەوەش بە چینی خۆشگوزەرانەوە گرێدراوە.

ڤێبلن سەرەتای دروستبوونی چینی خۆشگوزەران دەگەڕێنێتەوە بۆ ئەو کاتەی موڵکداری پەیدا بووە. چونکە ئەم دووە، بە گوێرەی ئەو، “لە هەمان بزووێنەرە ئابوورییەکانەوە سەرچاوە دەگرن.” جیابوونەوەی چینی خۆشگوزەران لە چینی کرێکار، لە قۆناغە زووەکانی بەربەرییەتدا، بۆ جیاوازی نێوان کاری ژنان و پیاوان دەگەڕێتەوە. بە هەمان شێوە، کۆنترین شێوەی موڵکداری بریتییە لە خاوەنداریکردنی ژنان لە لایەن پیاوانەوە؛ پیاوانی بەتوانا و بەهێز لە سەردەمی کۆن. خاوەندارێتیی ژنیش لە قۆناغە زووەکانی بەربەرییەتیدا، لە شێوەی دەستبەسەرداگرتنی ژنە بە دیل گیراوەکان خۆی دەنوێنێت، بە تایبەتی ئەوانەی لە کاتی شەڕ و جەنگدا گیراون. مەبەست لەم کارەش، پیشاندانیان بووە وەک دەستکەوت، ئەمەش بێگومان هەستی بەهێزی دروست کردووە لە لای هاوهێزەکانیان. ئەم کارە بووەتە هۆی سەرهەڵدانی دیاردەی هاوسەرگیریی خاوەندارێتی (Ownership Marriage)، هەروەها ڕێگەشی خۆش کردووە بۆ بە کۆیلەکردنی دیلەکانی تری جەنگ و، سەرەنجام دیاردەی هاوسەرگیریی خاوەندارێتی درێژبووەتەوە بۆ ئەوەی تەنانەت ئەو کۆیلانەش بگرێتەوە کە دەستکەوتی جەنگ نەبوون(Veblen, 1899:17). ئەلێرەدا، کۆنترین شێوەی لاساییکردنەوە دەردەکەوێ، کۆیلەداری سەرهەڵدەدا و لەپاڵ ئەوەش شێوە هاوسەرگیرییەک کە لەسەر بنەماکانی زۆرلێکردن و بەکارهێنانی هێز بەندە(Bowles, Park, 2005).

خەرجیی سەرنجڕاکێش (Conspicuous Consumption)

چینی خۆشگوزەران بۆ ئەوەی ئەو پێگە کۆمەڵایەتییەی کە هەیەتی وەک خۆی بهێڵێتەوە، لە کاتێکدا بەردەوامیش بن لە خۆدوورخستنەوەیان لە کارە ماندووکەر و ڕۆتینییەکانی کۆمەڵگە، پەنا دەبەنە بەر ئەو ڕێگەیانەی لەبەرچاوی خەڵک دەوڵەمەند و بەهێز پیشانیان دەدا، ئەوانیش کات بەفیڕۆدان و خەرجیی سەرنجڕاکێشن. ڤێبلن ئەو خەرجییانە دەخاتە قالبی خەرجی سەرنجڕاکێشەوە کە مەبەست لێیان پڕکردنەوەی بۆشاییەکی پێویست نییە لە ژیانی تاکەکاندا، بەڵکوو ڕاکێشانی سەرنجی خەڵکە بۆ دەرخستنی سامان و چۆنییەتی سەرفکردنی ئەو سامانە، هەر لەبەر ئەوە، زۆربەی جار ئەو بەرهەمانەی دەکڕدرێن، بەرهەمی گرانبەهان و شایستەی ئەو بڕە پارەیە نین کە بۆیان خەرج دەکرێت.

خەرجی سەرنجڕاکێش کەلتووری “بەکاربەریی ڕوواڵەتی” دروست دەکات، کە بەڵگەیە لەسەر ئەندامێتیی بەکاربەر لە چینی خۆشگوزەران لە کۆمەڵگەی سەرمایەدارییدا.

بەو شێوەیە خەرجی سەرنجڕاکێش کولتووری “بەکاربەریی ڕوواڵەتی” دروست دەکات، کە بەڵگەیە لەسەر ئەندامێتیی بەکاربەر لە چینی خۆشگوزەران لە کۆمەڵگەی سەرمایەدارییدا. بەکاربردن لە پرۆسەیەکی ئابووری کە مەبەست لێی دابینکردنی پێویستییەکانی ژیانە، بۆ بەهایەکی کۆمەڵایەتی و دەروونی دەگۆڕێت، کە تیایدا بەکارهێنانی کاڵا و دەستگەیشتنی بەردەوام بە زیاترین کاڵا، دەبێتە ئامرازی هەستکردن بە ڕێز، خۆپەسندێتی و پێگەی کۆمەڵایەتی، بەڵکوو هەر گرووپێکی کۆمەڵایەتی شێوەی خۆی لەو کردەوەگەل و بەهایانەی گرێدراو بە بەکاربردن جێگر دەکات، کە لە گرووپەکانی دیکەی جیا دەکاتەوە(کشک، ٢٠١٩:٨٩).

لەو ڕوانگەیەوە، ئابووریناسان چەمکی کاڵا ڤێبلنییەکان (Veblen’s goods) بە کار دەهێنن بۆ وەسفکردنی ئەو بەرهەمانەی کە لەگەڵ بەرزبوونەوەی نرخیان، بڕی خواست بۆیان بەرز دەبێتەوە، پێچەوانەی یاسای خواست (Law of Demand)، کە دابەزینی خواستی پێوەست کردووە بە بەرزبوونەوەی نرخی بەرهەمەکان، بۆیە لە یاسای خواست ئەم دیاردەیە، کارتێکەریی ڤێبلن (Veblen’s Effect)، بە بارێکی شاز لە قەڵەم دراوە. هەر چۆنێک بێت، ئێستا “کاڵا ڤێبلنییەکان” وەک دیاردەیەکی بەرفرەوانی گرێدراو بە هەڵسوکەوت لە بازاڕ و ئابووریدا، لە توێژینەوە ئابوورییەکاندا پێش دەخرێت؛ هاوشێوەی توێژینەوەکەی “بانری” کە لە لایەن “بانکی نێودەوڵەتی”یەوە بڵاوکراوەتەوە، جیا لە هەڵوەستەکردن لەسەر کاڵا ڤێبلنییەکان، بەو ئەنجامە گەیشتووە، خەرجی سەرنجڕاکێش کاریگەریی زیاتر لەسەر هەژاران دادەنێت و نایەکسانی لە پانتایی کۆمەڵگەدا بەرفراوانتر دەکات (Banuri, 2020: 21).

کاریگەریی هەردوو کردەوەگەلی “کات بەفیڕۆدانی سەرنجڕاکێش” و “خەرجی سەرنجڕاکێش” بەگوێرەی تایبەتمەندی کۆمەڵگەکان لە ڕووی کۆچەریی و جێگیرییانەوە، گۆڕانی بەسەردا دێت.

کاریگەریی هەردوو کردەوەگەلی “کات بەفیڕۆدانی سەرنجڕاکێش” و “خەرجی سەرنجڕاکێش” بەگوێرەی تایبەتمەندی کۆمەڵگەکان لە ڕووی کۆچەریی و جێگیرییانەوە، گۆڕانی بەسەردا دێت. لە هەندێک حاڵەتدا کات بەفیڕۆدانی سەرنجڕاکێش کاریگەرییەکەی لاواز دەبێت بۆ دروستکردنی پێگەیەکی کۆمەڵایەتی بەرز بە بەراورد لەگەڵ خەرجیی سەرنجڕاکێش، یەک لەو کاتانە هەبوونی کۆمەڵگەیەکە کە جوڵە و کۆچکردن تێیدا باوە، چونکە ئەوە وا دەکات خەڵکی کەمتر ئاگاداری چالاکییەکانی کەسانی دیکە بن و بایەخیان پێ بدەن، بەوەش ناوبانگ لە ڕێگەی کات بەفیڕۆدان ڕەنگە هێندەی خەرجی بە فراوانی بڵاو نەبێتەوە (Trigg, 2001: 112).

بە هەمان شێوە کاریگەریی هەردوو خەرجی سەرنجڕاکێش و کات بەفیڕۆدانی سەرنجڕاکێش، بەپێی چڕی دانیشتووان، گۆڕانی بەسەردا دێت؛ کۆمەڵگەیەک کە ژمارەی دانیشتوانی زۆر بێت، دەبێت خەڵکەکەی زیاتر پەنا ببەنە بەر خەرجیی سەرنجڕاکێش وەک لە کات بەفیڕۆدانی سەرنجڕاکێش، بە بەراورد لەگەڵ کۆمەڵگەیەک ژمارەی دانیشتوانەکەی کەمتر بێت، چونکە لە کۆمەڵگەیەکدا کە چڕی دانیشتوان زۆرە، خەڵکی کەمتر ئاگاداری ژیان و چالاکییەکانی کەسانی دیکە دەبن و زیاتر بەلای خەرجکردنی ساماندا دەچن بۆ دروستکردنی پێگەی کۆمەڵایەتی. بێگومان لە هەمان کاتدا ئەو کۆمەڵگەیەی ژمارەی دانیشتوانەکەی کەمترە، ڕێژەی کارکردن تێیدا نزمتر دەبێت بە بەراورد لەگەڵ کۆمەڵگە دانیشتوان زۆرەکە، چونکە لەم حاڵەتەدا بەدەستهێنانی پارە و خەرجکردنی بە شێوەیەکی سەرکێشانە تاکە ڕێگە نییە بۆ دروستکردنی پێگەی کۆمەڵایەتی، بەڵکوو کار نەکردن و کات بەفیڕۆدان ڕێگەیەکی کاریگەر و بەردەستە. (Frijters, Leigh, 2008: 1940)

ڤێبلن پێی وایە ئەم دیاردەیە لە قۆناغە سەرەتایییەکانی گەشەکردنی مرۆڤەوە سەریهەڵداوە لە شێوەی زیادەڕۆیی لە خواردن و خواردنەوە. چینە خۆشگوزەرانەکەی مرۆڤی سەرەتایی، کە پیاوان بوون، دەستیان بەسەر بەرهەمە زیادەکاندا گرتووە و بە دڵی خۆیان خواردوویانە و خواردوویانەتەوە، لە کاتێکدا چینی کرێکار، کە ژنان بوون، تەنیا بایی پێویستیان خواردووە تاوەکوو لە ژیان بمێننەوە و لە کارەکانیان بەردەوام بن. بەم شێوەیە، خواردنە خۆش و دڵخوازەکانی ئەو کاتە وەک “تابوو”یەک لە قەڵەم دراون بۆ ژنان و دوای گەشەکردنی کۆمەڵیش، ئەم قەدەغەکردنە بووەتە نەریت و یاسا بۆ ڕێگریکردن لە چینی کرێکاران لە بەکارهێنانیان. بەم شێوەیە کۆمەڵێک بەرهەم دروست دەبن کە بەکارهێنانیان شتێکی ناپێویستە، بەڵام پێگەیەکی کۆمەڵایەتی دروست دەکەن. لاساییکردنەوەی خەرجیش وا دەکات ئەم دیاردەیە تەشەنە بکات بە ڕێژەیەکی بەرز، چونکە پێچەوانەی کات بەفیڕۆدان، تەنانەت چینی کرێکاریش دەتوانێت زیادەڕۆیی بکات لە خەرجکردنی سامان بە مەبەستی دروستکردنی پێگە، لە کاتێکدا، ڕەنگە نەتوانێ بژێوی پەیدا بکات ئەگەر واز لە کارکردن بێنێت و کاتەکانی بە کاری بێبەرهەمەوە بەسەر ببات. ^.(Veblen, 1899: 33-48)

ڤێبلن باس لە دوو دیاردەی دیکەش دەکات کە سەرچاوەکانیان خەرجیی سەرنجڕاکێشن. یەکەمیان دیاردەی هاوسۆزیی سەرنجڕاکێشە (Conspicuous Compassion)، کە دروستکردنی ڕێکخراوە خێرخوازییەکان و بەخشینە بە مەبەستی پیشاندانی پێگەیەکی بەرز لەناو کۆمەڵگە، و دووەمیان خەرجیی قێزەون (Invidious Consumption)، کە بریتییە لە خەرجکردنی پارە بە مەبەستی زیادکردنی ئیرەیی خەڵک، یان ئەوەتا بۆ زیادکردنی ڕق و سەرەنجام چڕکردنەوەی ڕکابەرایەتی لەگەڵ کەسانی هاوپێگە.

لاساییکردنەوە و بەفیڕۆدان

وەک لە بەشەکانی پێشەوە ڕوونمان کردەوە، ڤێبلن پێی وابوو دوو بزوێنەر هەیە بۆ گەورەبوونی بازاڕی کاڵاکان. یەکەمیان، لاساییکردنەوە، کە بەهۆی نایەکسانی باری ئابووری تاکەکان لە کۆمەڵگەدا سەرهەڵدەدات، لە کاتێکدا ئەم پێگە ئابوورییە ڕاستەوخۆ دەبێتە هۆی دروستبوونی پێگەیەکی کۆمەڵایەتی. بۆیە، چینەکانی خوارەوە هەمیشە لە هەوڵی لاساییکردنەوەی چینەکانی سەرەوەدان، چینەکانی سەرەوەش، هەمیشە لە هەوڵی داهێنانی ئاکاری نوێ و ئاڵۆز و دروستکردنی بەرهەمی گرانبەهاترن بۆ ئەوەی لاساییکردنەوەکە زەحمەتتر بکەن.

زۆربەی ڕەخنەگران دژی “لاساییکردنەوە”ن و وەک بزووێنەری سەرەکی کەلتووری بەکارهێنەر یان بەکاربەریی، بە بیانووی ئەوەی داهێنانی چینەکانی خوارەوە و پڕۆسەی لاساییکردنەوەی پێچەوانە بەلاوە دەنێت، لە کاتێکدا داهێنان هەر تەنیا لە توانای چینەکانی سەرەوەدا نییە، بەڵکو چینەکانی خوارەوەیش توانای داهێنانیان هەیە. واش دەکات تەنیایەک کولتوور بوونی هەبێت، ئەویش کولتووری چینەکانی سەرەوەیە و هەمووان لە هەوڵی لاساییکردنەوەیدا بن، بەڵام ئەوە واقیعی نییە. بزوێنەری دووەم، کە هەردوو دیاردەی خەرجیی ئاشکرا و ناوبانگ لەڕێی لاساییکردنەوەی لەسەر بەندە، بەفیڕۆدانە، کە بنەمای سەرەکییە لە تیۆرییەکانی ڤێبلن دەربارەی بەکارهێنان، چونکە تەنیا ئەو کاتەیەکێک دەگات بە پێگەیەکی کۆمەڵایەتی ئەگەر لەبەر چاوی خەڵک بەرهەمەکەیان کاتەکەی بەفیڕۆ بدات، ئەم بەرهەمەش بۆ ئەوەی کاریگەرییەکە دروست بکات، پێویستە بەهای بەرهەمەکە و چۆنییەتی بەکارهێنانی ڕەزامەندی کەسانی هاوپێگەی لەسەر بێت و جۆرێک لە ڕێز لە چاوی کەسانی چینەکانی خوارەوە یان نزمتر دروست بکات(Varul, 2006: 108).

ئەلێرەدا گرنگی بەفیڕۆدان تەنیا لە شێوەی خۆدەرخستنەکەدا نییە (شێوە ڕەمزییەکەی)، بەڵکوو لە بەهای کاڵا بەفیڕۆدراوەکانیشە. جیاوازییەک هەیە لەنێوان توانا لە شێوەی خۆدەرخستنەکە و ئەو کاڵایەی کە کردەی خۆدەرخستنەکەی پێ ئەنجام دەدرێت. بۆ ئەوەی یەکێک وەک ئەندامێکی چینی سەروو بناسرێت، تەنیا ئەوەندە بەس نییە کە لاسایی ڕەفتار و ئاکارەکانی کەسانی چینی سەروو بکاتەوە، چونکە ئەم خۆدەرخستنە تەنیا ڕێگەیەکە بۆ پیشاندانی کاڵا بەهادارەکان، بۆیە، پێویستە کاڵا بەردەستەکەش بەهادار بێت. بۆ نموونە، خشڵ دەوڵەمەندی پیشان دەدات و لە هەمان کاتدا خۆیشی کاڵایەکی بەهادارە. ئەوە وەک ئەو جیاوازییەیە لەنێوان تابلۆیەکی ڕەسەن و وێنەیەکی لەبەرگیراوی هەمان تابلۆدا هەیە.

ئەو سێ بنەما بنچینەییەی ڤێبلن لە “تیۆری ئابووری پۆشاکی ژن-١٨٩٤”دا، بۆ پۆشینی جلوبەرگێک بەمەبەستی “بەفیڕۆدان” دەستنیشانی دەکات، سەرەڕای تایبەتکردنەوەی بە خودی پۆشاکەوە، بەڵام دەتوانرێت وەک بنەمای گشتی “بەفیڕۆدان” لێکدانەوەی بۆ بکرێت. بنەماکان پێکدێن لە؛

١. گرانبەهایی؛ جیا لە گرانبەهایی جلەکە، پێویستە پۆشاکێکی نائابووری بێت (واتە پۆشاکەکە هەمان ئەو سوودەی نەبێت کە پۆشاکێکی ئاسایی هەیەتی)، پێویستە پۆشاکەکە بەڵگەیەک بێت بۆ دەوڵەمەندی خاوەنەکەی، ئەو نرخەش پێی دەدرێت، زۆر زیاتر بێت لەو سوودەی بە جلپۆشەکەی دەگەیەنێت.

٢. نوێ؛ پۆشاکەکە پێویستە لە یەکەم بینینەوە ئەوە پیشان بدات کە بە دەگمەن لەبەر دەکرێت، هەروەک بیسەلمێنێت بەرگەی زۆر لەبەرکردنیش ناگرێت(دیسان زۆر کرداریی نییە)، بەڵام دوو حاڵەتی شازیش هەیە، هەندێک پۆشاک هەن، ئەوەندە گرانبەهان تەنیا کەسانی چینی سەرەوە دەتوانن بیکڕن، لەگەڵ جلێکی تایبەت کە لە باوباپیرانەوە وەک پۆشاکێکی کەلەپووری ماوەتەوە. ئەو جلە کۆنە، بەهایەکی تایبەت دروست دەکات؛ هەبوونی جلێکی تایبەت کە لە باپیرانەوە ماوەتەوە، بەهاکەی زۆر زیاترە لە جلێکی نوێ، چونکە دەیسەلمێنێت، باپیرانیشیان لە چینی سەروو بوون و هەروەک خەریکی بە فیڕۆدان بوون.

٣. ناکارایی؛ دەبێت جلەکە بە شێوەیەک بێت، جلپۆشەکە سنوودار بکات لە هەر کارێکی بە سوود، واتە تەواو ڕوون بێت کە جلەکە بۆ پیشاندانە، بە شێوەیەک کە جلپۆشەکە بەهۆی ئەو جلەی پۆشیویەتی، ناتوانێت هیچ جوڵەیەکی ئاسایی بکات(Veblen,1894: 204).

پاڵپشت بەو تیۆرییەی ڤێبلن، ئەمڕۆ لە توێژینەوەکانی بواری ئابووری کۆمەڵایەتی یان ئەو توێژەرانەی بە تایبەت گرنگی بە ڕەفتار و هەڵسوکەوت لە بازاڕ دەدەن، سەرنجەکانیان لەسەر هەموو ئەو جوڵەیە چڕ کردووەتەوە، کە لە پرۆسەی بە فیڕۆدان لە لایەن چینەکانی سەرەوە و لاساییکردنەوە لە لایەن چینەکانی خوارەوە دەگوزەرێت، پێوەست بە جۆر و بەهای کاڵاکان؛ بە نموونە کاتێک دەوڵەمەندەکە کاڵایەک بۆ خۆدەرخستن و خۆجیاکردنەوە بە کار دەهێنێت (ئەلێرەدا بەفیڕۆدان هەیە)، چینەکانی خوارەوە، هەوڵدەدەن هەمان کاڵای هاوشێوە بە کار بهێننەوە، بەڵام چاوەڕوانکراوە، ئەو کاڵایەی دەوڵەمەندەکە بە کاری دەهێنێت لەڕووی نرخەوە گرانبەها بێت، ئەلێرەدا ئەندامانی چینەکانی خوارەوە، هەوڵدەدەن سوود لە وێنەی کۆپیکراوی هەمان کاڵا وەربگرن، کە لە دەرکەوتن و ڕوواڵەتدا، هەمان دەرکەوتن و ڕوواڵەتی کاڵا گرانبەهاکەی هەیە، بەڵام ڕەسەن نییە و کۆپیکراوە، بەو حالەیشەوە، چونکە کاڵایەکە هاوشێوەیی هەیە، کاریگەریی خۆی دروست دەکات.

“مۆرفی و بیکەر” لە توێژینەوەکەیاندا “هەڵسوکەوتی بازاڕ لە ژینگەیەکی کۆمەڵایەتییدا”، چەند ئەنجامێکی زۆر ورد و گرنگ پێشکەش دەکەن، ئەوان سەرسوڕمانی خۆیان ڕاگەیاندووە، لە نزیکایەتی و پەیوەندی پتەوی ئەو ئەنجامانەی لە توێژینەوەکەیاندا بەدەستهاتوون، لەگەڵ شیکردنەوەکانی ڤێبلن پەیوەست بە بەفیڕۆدان و لاساییکردنەوە. ئەوان، تێبینی ئەوەیان کردووە، کاتێک سەرکردەکان یان ئەندامانی چینە دەوڵەمەندەکان کاڵایەکی گرانبەها بە کار دەهێنن، ئەندامانی چینەکانی خوارەوە، وەک شوێنکەوتەی ئەوانی سەرەوە، پەنا بۆ کاڵای کۆپیکراوی هاوشێوە دەبەن، کە لە بازاڕەکاندا بە نرخی هەرزان دەست دەکەوێت، ئەوەش ئەندامانی چینەکانی سەرەوە ناچار دەکات، بەردەوام کاڵاکانیان بگۆڕن و کاڵای جیاوازتر و زۆر گرانبەهاتر بکڕن یان ستایلی خۆیان بگۆڕن، هەر بۆ ئەوەی جارێکی دیکە خۆیان لە چینەکانی خوارەوە (لاساییکەرەوەکانیان) جیا بکەنەوە. بەو شێوەیە خۆجیاکردنەوەی ئەندامانی چینەکانی سەرەوە، لە ڕێگەی کاڵایەکی تایبەتەوە، شێوەیەکی کاتی وەردەگرێت، تا ئەوکاتەی شوێنکەوتووەکانیان لە ڕێگەی کاڵای هاوشێوەی کەمنرخ یان کاڵای کۆپی و ساختەوە، خۆیان لەگەڵ ئەوانەی سەرەوە یەکدەخەن، ئەلێرەدا ئەندامانی چینی سەروو واز لە کاڵاکەی پێشوو دەهێنن، وەک ئەوەی ئەو کاڵایانە لەگەڵ بەکارهێنانەوەیان لە لایەن چینەکانی خوارەوە پیس دەکرێت “polluted” و ئەوەش ئەوانەی سەرەوە هاندەدات بەدوای کاڵای دیکەی پارێزراو “protected”دا بگەڕێن(Becker & Murphy, 2000: 141).

وەک “مۆرفی و بیکەر” نیشانی دەدەن، کاتێک ئەوانەی سەرەوە، دەست بۆ کاڵای نوێ یان مۆدە و فاشیۆن دەبەن، لەبەر ئارەزوویان بۆ بەکارهێنانی کاڵای نوێ نییە، بەڵکوو بەهۆی ئارەزوویانە بۆ خۆجیاکردنەوە.

سەرچاوەکان

1-Becker, Gary S. & Kevin M. Murphy (2000) Social economics: market behavior in a social environment, the Belknap press of Harvard University press, USA.

2- Bowles S., Park Y. (2005) “Emulation, Inequality, and Work Hours: Was Thorsten Veblen Right?”, The Economic Journal, Volume 115, Issue 507, November, pp: F397–F412.

3- – Banuri, Sheheryar (2020) Borrowing to Keep Up (with the Joneses) Inequality, Debt, and Conspicuous Consumption, World Bank, the Development Research Group and the Office of the Chief Economist, Middle East and North Africa Region.

4- Camic, Charles and Geoffrey M. Hodgson (2011) Essential Writings of Thorstein Veblen, by Routledge, New York.

5- Edgell, Stephen (2015) Veblen in Perspective: His Life and Thought, by Routledge, New York, USA.

6- Eby, Clare Virginia (1993) Babbitt as Veblenian Critique of Manliness, American Studies, Vol. 34, No. 2, pp. 5-23.

7- Frijters P., Leigh A. (2008) “Materialism on the March: From conspicuous leisure to conspicuous consumption?” The Journal of Socio-Economics, Volume 37, Issue 5, pp: 1937-1945.

8- Harvey, John T. (1994), Circular causation and the Veblenian dichotomy in the General Theory: an introduction to institutionalist method, Journal of Post Keynesian Economics, Vol. 17, No. 1, pp: 69-89.

9- Knoedler, Janet T. , Robert E. Prasch, Dell P. Champlin (2007) Thorstein Veblen and the Revival of Free Market Capitalism, Edward Elgar Publishing, Inc. Massachusetts, USA.

10-Trigg, Andrew B. (2001) “Veblen, Bourdieu, and Conspicuous Consumption.” Journal of Economic, Issues, 35, pp. 99-115.

11-Veblen, T. (1899). The Theory of the Leisure Class: An Economic Study of Institutions. Introduction by Stuart Chase. New York: The Modern Library.

12- Mayhew, Anne (2010) Clarence Ayres, technology, pragmatism and progress, Cambridge Journal of Economics, Vol. 34, No. 1, pp: 213-222

13- Mies, Maria 2005, The Subsistence Perspective, translated by Lisa Rosenblatt, Transcription of a video by O. Ressler, recorded in Cologne, Germany, 26 min., 2005, The text has been edited by Harald Otto in the course of the project transform.

14- Mestrovic, Stjepan (2003) Thorstein Veblen on Culture and Society, SAGE Publications Ltd. London.

15- Reinert, Erik S. & Francesca Lidia Viano (2012) Thorstein Veblen Economics for an Age of Crises, by ANTHEM PRESS, London, UK.

16- Varul, Matthias Zick (2006) Waste, Industry and Romantic Leisure: Veblen’s Theory of Recognition, European Journal of Social Theory, Vol.9, No.1, pp:103-117. 

17- Veblen, t. (1894) The Economic Theory of Woman’s Dress, The Popular Science monthly, Vol. 46, pp: 198-205, New York.

18- Veblen, T. (1898) Why is Economics not an Evolutionary Science?, The Quarterly Journal of Economics, Vol. 12, No. 4, pp: 373-397.

19- Veblen, T. (1904) The Theory of the Business Enterprise. New Brunswick, New Jersey: Transaction Books. ISBN 0-87855-699-0.

20- Werlhof, Claudia von (2007) No Critique of Capitalism Without a Critique of Patriarchy! Why the Left Is No Alternative, Capitalism Nature Socialism, VO. 18, NO. 1.

٢١-كشك، د. حنانمحمدعاطف(٢٠١٩) التسوق الالكتروني ودوره في نشر ثقافة الاستهلاك: دراسة وصفية مطبقة في مدينة المنيا، مجلةكليةالآدابوالعلومالإنسانية، العددالثامنوالعشرون، الجزءالأول، ص٦٨-١٢١.

The post تۆرشتەین ڤێبلن و چینی خۆشگوزەران appeared first on ژنەفتن.

ژمارە (یەک و دوو)ی گۆڤاری ژنەفتن؛ کە گۆڤارێکی هزری و کولتووریی وەرزییە، تایبەتە بە وەرگێڕانی بابەتی تیۆریی و هزریی و ڕەخنەیی لە زمانی یەکەمەوە، بە سپۆنسەری و پاڵپشتی ئەم بەڕێزانە (دکتۆر هەڤین کەمال شامحەمەد، خاتوو ‘ئارەزوو مەحموود’ و کۆمپانیای کاروان عومەر) بڵاوکراویەوە.

ستافی ئەم ژمارەیە:

سەرنووسیار: دلاوەر ڕەحیمی

بەرێوەبەری هونەری: گەیلان عەبدوڵا

دەستەی نووسیاران: (ئاکۆ قادر، سرود قادر، سوارە محەمەد، سۆران عومەر، سەروان ئەحمەد، فازڵ مەحموود، کازیوە. ک، مسلم ئەحمەدی، نەوزاد ئەحمەد ئەسوەد، هەڵگورد سەمەد).

لەم هەفتەیەدا دەگاتە کتێبفرۆشییەکانی سەرجەم شار و شارۆچکەکانی هەرێمی کوردستان و ڕۆژهەڵاتی کوردستان و دەرەوەی وڵات. لە ڕێگەی ماڵپەڕی ژنەفتن و پەیج و کەناڵەکانی ژنەفتن لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە، زانیاری لەبارەی دابەش کردن و ناوی کتێبفرۆشییەکان بڵاو دەکەینەوە.

تەوەری ئەم ژمارە (١-٢) لەبارەی (ئەدەبیات)ەوەیە. تەوەری ژمارەی داهاتوو (٣) لەبارەی (سینەما)یە و دوایین کات بۆ وەرگرتنی بابەت یەکی مانگی سێپتەمبەر ١/٩یە.

وتارە بڵاوکراوەکانی ئەم ژمارەیە:

لەبارەی “مارکی دو ساد”ەوە

میشێل فوکۆ

لە فرەنسییەوە: فازڵ مەحموود

ئه‌م ده‌قه‌ بریتییە له‌ نوسخه‌ی ئیدیتكراوی كۆنفراسێك كه‌ له‌ لایه‌ن زانكۆی بوفالو  Buffalo له نیۆیۆرك له‌‌ مارسی 1970 ڕێكخراوه‌، كه‌ به‌شی زمان و ئه‌ده‌بیاتی فره‌نسی فۆكۆیان داوه‌تكردبوو بۆ قسه‌كردن له‌سه‌ر ئه‌ده‌بیاتی فره‌نسی. له‌ ڕۆژی دووه‌مدا له‌ دوو به‌شدا قسه‌ی له‌سه‌ر “مارکی دو ساد”، یاخود باشتر بڵێین له‌سه‌ر ڕۆمانی ژوستین كردووه‌. له‌ به‌شی یه‌كه‌می وتاره‌كه‌ سه‌باره‌ت به‌ ڕۆمانه‌كه‌، فۆكۆ باسه‌كه‌ی ته‌رخانكردووه‌ بۆ مه‌سه‌له‌ی په‌یوه‌ندی نێوان هه‌قیقه‌ت و ئاره‌زوو له‌ لای ساد به‌ گشتی و، له‌م ڕۆمانه‌ی به‌ تایبه‌تی؛ له‌ به‌شی دووه‌میشدا سه‌رقاڵی شیكاری مه‌سه‌له‌ی “گوتاره‌” لای ساد. فوكۆ هه‌وڵیداوه‌ ساد نه‌ك له‌ ئاستی ئه‌دیبێك به‌ڵكو له‌ ئاستی فه‌یله‌سووفێك پیشان بدات، هەروەها به‌ پێچه‌وانه‌ی هه‌موو خوێندنه‌وه‌ باوه‌كان بۆ ساد، كه‌ ئه‌ویان به‌ستووه‌ته‌وه‌ به‌ مه‌سه‌له‌ی سێكسوالیتێ و لادانی سێكسی و ئه‌خلاقی و هتد… به‌ ئه‌رگۆمێنێت ده‌یسه‌لمێنێت كه‌ ئه‌م ڕۆمانه‌ی ساد و به‌رهه‌مه‌كانی تریشی هیچ په‌یوه‌ندییه‌كیان به‌ مه‌سه‌له‌ی سێكسوالیتێه‌وه‌ نییه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌و خوێندنه‌وه‌ی فرۆید و هێربێرت ماركوزه‌ بۆ تێگه‌یشتن له‌ ساد به‌ لاڕێبردن ده‌زانێـت و پێی وایه‌ ته‌نانه‌ت فرۆید و ماركوزه‌ش له‌ تێگه‌یشتن له‌ ساد كه‌وتوونه‌ته‌ هه‌ڵه‌وه‌.

فوکۆ و كلۆسۆڤسكی: سنووره‌كانی ساد

برێنت ئه‌دكینز

لە ئینگلیزییەوە: سەروان ئەحمەد

ئەم وتارە بەدواداچوونە لەسەر پێوەندی بەرهەمەکانی میشێل فوکۆ لەگەڵ ساددا، بە گەڕانەوە بۆ کاریگەرییەکانی هەر یەکە لە موریس بلانشۆ و كلۆسۆڤسكی لەسەر فوکۆ.

گرفته‌ میتۆدییه‌كانی كۆمه‌ڵناسیی ئه‌ده‌ب

 ئه‌لسه‌ید یاسین

لە عەرەبییەوە: ئاكۆ قادر حه‌مه‌

لقێكی تایبه‌ت له‌ كۆمه‌ڵناسی چێ بووه‌، ئه‌ویش كۆمه‌ڵناسیی ئه‌ده‌به‌، كه‌ ئامانجی ئه‌وه‌یه‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌باره‌ی ئه‌ده‌به‌وه‌ بكات وه‌ك دیارده‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی، ئه‌ویش به‌ پشت به‌ستن به‌ میتۆده‌كان و ئامرازه‌ به‌كارهاتووه‌كانی ناو كۆمه‌ڵناسی

لەم لێکۆڵینەوەیەدا هەوڵ دراوە چوارچێوه‌یه‌كی گشتی بۆ گرفته‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ئه‌م زانسته‌ نوێیه‌ دابڕێژێ، ئه‌ویش به‌رمه‌بنایی كتێبه‌كانی هه‌ندێك له‌ لێكۆڵه‌ره‌ فه‌ڕه‌نسییه‌كان، به‌ تایبه‌ت ئه‌لبێر میمی و ڕۆبێر ئیسكارپیت.

دەمامکە نێرینەییەکان و ئاکارە سێکسییەکان لەناو ئەفسانە و ئەدەبدا

هارتموت بیوهمە

لە ئەڵمانییەوە: سوارە محەمەد

ئەم وتارە هەوڵێکە بۆ ئاشکراکردنی دەمامکە نێریینەکان لەناو ئەدەب و ئەفسانەدا کە لە ڕێگەیانەوە پیاوان دەسەڵات لە مێینە وەردەگرنەوە. وەکو نموونەیەک لەوان، ڕۆمانی”ڤینۆسی فەروپۆش”ی زاشەر-مازۆخ دەخرێتە بەرباس. هەروەها باسێکە لەبارەی هەردوو دژبەری مازۆخیزم و سادیزم کە بە هۆی دەمامکەوە، مرۆڤ بە تایبەتی نێرینە هەوڵی بەدیهێنانی ئارەزووەکانی خۆیان دەدەن.

مانیفێستی شیعری

فازڵ عەزاوی

لە عەرەبییەوە: نەوزاد ئەحمەد ئەسوەد

ئەم مانیفێستە شیعرییە، یەكێكە لەو مانیفێستانەی لەگەڵ هەنگاوەكانی گۆڕین و پەرەسەندنی شیعری عەرەبیدا لەدایكبووە كە چوار شاعیری عەرەبی عێراقی (لەژێر كاریگەریی گۆڤاری “شیعر”ی لوبنانی) لە ژمارەی یەكەمی گۆڤاری (شیعر 69)ی بەغدادیدا بڵاویان كردۆتەوە. لێرەدا سنوورەكانی فكر و تێڕوانینی ئەو وەچە شیعرییەی ساڵانی شەستەكان و سەرەتای حەفتاكان ئاشكرا دەبێ كە فكری چەپ بەسەر ڕەوتی بیركردنەوەیاندا زاڵ بووە،

توێژینەوەی ئەدەبی و سرووشتی ئەدەبی

ڕێنێ وێلێک و ئاوستین وێرێن

لە ئینگلیزییەوە: سرود قادر

ئەم بابەتە وەرگێڕانی دوو بەندی بەشی یەکەمی کتێبی “تیۆری ئەدەبیات”ی هەر دوو ڕەخنەگر و تیۆرداڕێژی ئەمریکی ” ڕێنێ وێلێک و ئاوستین وێرێن”، لەم دوو بەشەدا بە گەڕانەوە بۆ بیرمەندان و ڕەخنەگران و تیۆرداڕێژانی دیکە پەرژاونەتە سەر ئەدەب و توێژینەوەی ئەدەبی و، سرووشت و ماهیەتی ئەدەب.

چارلێز دیکێنز و سەردەمی ڤیکتۆریایی

تێری ئیگڵتۆن

لە ئینگلیزییەوە: کازیوە. ک

ئەمە وتارێکی تێروتەسەلە لەسەر دیکێنز و ڕۆمانەکانی و، سەردەمی ڤیکتۆریایی لە ڕووی کولتووری و سیاسیی و ئابوورییەوە. ئیگلتۆن بۆ قسەکردن لەسەر ژیان و بیرکردنەوەی دیکێنز و هەروەها سەردەمی ڤیکتۆریایی و وڵاتی بەڕیتانیا لەو سەردەمەدا بە وردی ڕۆمانەکانی دیکێنز دەپشکنێ. هەروەها ئاوەڕ لە ڕۆماننووسەکانی دیکەی ئەو سەردەمەی بەریتانیا دەداتەوە.

دوو کاتژمێری تاریک و ڕوون لەگەڵ ‘خۆرخێ لوییس بۆرخێس’دا

ژان پۆل ئێنتۆڤێن

لە فرەنسییەوە: مسلم ئەحمەدی

ژان پۆل ئێنتۆڤێن ڕەخنەگری ئەدەبی  ئەم  دیمانەکەی لەگەڵ بۆرخێسدا ئەنجام داوە، هەوەڵ جار ساڵێک پاش مەرگی بۆرخێس لە چاپ دراوە. دیمانەکە هەندێ بابەتی گرنگ لە خۆی دەگرێ، لەوانەش: زمان،، وشە یان زاراوەی “بۆرخێسیی”، فەلسەفە، کوێریی، شیعر، ئەدەبی فەڕەنسی، پێرۆن و سیاسەت و نێروودا.

بە بۆنەی فیستیڤاڵی دووسەت ساڵەی لە دایکبوونی “فلۆبێر”ەوە

دیمانەیەک لەگەڵ ئیڤان لوکلێرک

لە فرەنسییەوە: هەڵگۆرد سەمەد

(ئیڤان لوکلێرک)، ماوەی ٣٠ ساڵ مامۆستای زانکۆ بووە و، لێکۆڵەری تایبەتمەندی ئەدەبی “گۆستاڤ فلۆبێر”ە. هەروەها سەرۆکی فێستیڤاڵی دووسەت ساڵەی لەدایکبوونی فلۆبێرە کە بڕیارە مانگی ئۆکتوبەری ئەمساڵ (٢٠٢١) بەڕێوە بچێت. لەم دیمانەیەدا کە گۆڤاری فیگارۆ لەگەڵیدا سازی داوە باسی هەندێ لایەنی ژیانی فلۆبێر و دادگاییەکەی و نامەکانی و بیروباوەڕی ئایینی و سیاسی ناوبراو دەکات.

چەمکە بنەڕەتییەکانی مێتافیزیک

مارتن هایدێگەر

لە ئەڵمانییەوە: سۆران عومەر

ئەم وەرگێرانه، بەشی دووەمە لە پێشنمایشی کتێبی چەمکە بنەڕەتییەکانی مێتافیزک لە نووسینی فەیلەسوفی ئەڵمانی مارتن هایدێگەر.

کتێبی چەمکە بنەڕەتییەکانی مێتافیزیک یەکێکە لە کتێبە بناغەییەکانی بیری مارتن هایدێگەر، تەنانەت وەک هاوکارێکی بەهێزیش دادەنرێت بۆ تێگەیشتن لە کتێبی بوون و کات لە کاتێکدا کە دوو ساڵ بەر پێشکەشکردنی ئەم وانەیە نووسراوە.

لەم کتێبەدا هایدێگەر بۆ یەکەم جار قسە لەسەر کێشەی بوون هەبوون دەکات و تێیدا  ئەو باسە دەخاتە روو کە فەلسەفە لە ئەوروپا و ڕۆژئاوا و تەنانەت لە سەدەکانی ناوەڕاستیشدا، دوای  گواستنەوەی فەلسەفە لە یۆنانەوە، مانای چەمکی  بوون- و هەبوون تێکەڵکراوە. ئەمەش بووەتە گرێیەکی گەورەی فەلسەفە لە تێگەیشتن لە بنەماکەی خۆی کە مێتافیزیکەوە و بە گوتەی ئەو واتە پرسیارکردنە لە بوونی مرۆیی. بەشی یەکەمی لە ژمارە (سفر)دا بڵاو کراوەتەوە و لە ژمارەکانی دیکەی بەشەکانی دیکەی ئەم پێشنمایشە بڵاو دەکەینەوە.                                                                                      

The post ژمارە (یەک و دوو)ی گۆڤارەی ژنەفتن بڵاوکرایەوە appeared first on ژنەفتن.

مۆران: گومانی تێدا نییە کە دەبێت خەبات بکەین بۆ یەکخستنەوەی پێودانگەکانی هزر و بیرکردنەوە. من پێم وایە ڕۆشنبیر سەرباری چالاکییەکانی وەک نووسەر، فەیلەسوف یان ئەدیب، کارەکانی هەمووی بە ئاڕاستەی خەڵک و بۆ ڕای گشتین، ڕێک وەک ئەوەی کە نیچە دەیڵێت: بۆ هەمووانە و بۆ هیچ کەسێکیش نییە. ئامانجی ڕۆشنبیر چارەسەرکردنی ئەو گرفتانەیە کە وا دیارە جەوهەری و سەراپاگیرن و پەیوەستن بە چارەنووسی مرۆڤایەتییەوە، بە سیاسەت و دادپەروەرییەوە، بە یاسا و بەرگریکردن لە بێگەردی و خاوێنیی مرۆڤەوە. هەر بۆیە دەبینیت کە ڕۆشنبیر ڕۆڵێکی سەرەکی دەبینێت لە جیهانێکی زۆر تایبەتمەندتردا کە تیایدا جۆرە یەکخستنێکی هەموو پێودانگەکان دەبینرێن، ئەگەرچی بە داخەوە کەمتر گوێی لێ دەگیرێت. لێ جاروباریش بە شێوەیەکی چاوەڕواننەکراو هەڵدەکەوێت کە پەیامی ڕۆشنبیر پرشنگ دەداتەوە، پزیسک دەسەنێت و پەخش دەبێتەوە، ڕێک وەک ئەوەی لەو دواییانەی فەرەنسادا لەگەڵ (ستێفان هیسێل)دا بینیمان کاتێک لە دەزگایەکی پەخشی بچووک کتێبێکی ٢٠ لاپەڕەیی بە ناونیشانی ((نکۆڵی بکەن!)) بڵاو کردەوە، کتێبێک کە دەنگدانەوەیەکی زۆر باشی هەبوو و ملیۆنێکی لێ فرۆشرا.

 فەهمی: دەمەوێت بزانم کە چۆن سەردەمی تێکنۆلۆژیا و سایبەرنیتیک دەبنە مایەی شۆڕش لە جیهاندا و دەیگۆڕن، لە کاتێکدا ئێوە باس لە چاکسازی و ڕیفۆرم دەکەن: ڕیفۆرمی هزر؟

مۆران: بۆچی ڕیفۆرمکردنی هزر؟ چونکە زۆر پێویستمان بە ڕیفۆرمکردنی خودی زانین خۆیەتی. زانین لەمڕۆدا پەش و بەربڵاوە، تەواو لێکهەڵوەشاوە و لێک جوێ بۆتەوە، بەو مانایەی کە ئێمە بە چەند لقێکی زانین پەروەردە و ئاڕاستە دەکرێین کە هیچ پەیوەندی و کۆمۆنیکاسیۆنێک لەنێوانیاندا نییە، لە کاتێکدا کە بە ڕاستی لە خودی جیهان خۆی دەڕوانین، پۆلێن نەکراوە بۆ لق، کاتیگۆری و پۆلی جیاجیا وەک ئەوەی کە لە زانکۆدا هەیە بۆ نموونە. لە جیهاندا، شتەکان پێکڕا هەموویان لە پەیوەندی، کارلێک و هەماهەنگیدان بە یەکترییەوە، هەر بۆیە ڕیفۆرمکردنی زانین و چاکسازیکردن تێیدا واتە توانای تێگەیشتن لە پەیوەندییەکان و پێکەوەبەستەرەکان، پێکەوەبەستەرەکانیش ئەو شتانەن کە من پێیان دەڵێم کۆچنی پێکهێنەرانە. بۆیە من ڕام وایە کە پێویستمان بە هزرێکە پێکهێنەرانە و پێکەوەبەستەرانە، چونکە تەنها ئەوە دەتوانێت ڕووبەڕووی ئاستەنگەکانی ئەم سەردەمەمان ببێتەوە کە تەواو گشتگیر و جەوهەرین، بۆ نموونە جیهانگیریی (گڵۆبالیزم). هەموومان دەیبینین کە جۆرە ئاوێتەبوون و کارلێکردنێکی نزیک هەیە لەنێوان دیاردە سیاسی و دیمۆگرافی و ئابووری و کۆمەڵایەتی و دەروونی و ئایینییەکاندا، ئەمە جگە لەوەی کە ناتوانین دانایی و زانینی شارەزا و پسپۆڕەکان هەر هەموویان، بخەینە پاڵ یەکتری، بەڵکو دەبێت زانینێکمان هەبێت کۆکەرەوە و پێکەوەبەستەری کۆی ئەو کایانە بێت، ئەمەیش خۆی جۆرە بەرەنگارییەکە کە هەر وا ئاسان نییە.

ڕەخنەم لە شۆڕش گرتووە بەو مانا گشتگیرەی کە هەڵدەستێت بە سڕینەوەیەکی تەواوی ڕابردوو، کە جیهانێکی نوێ دروست دەکات و ئامرازی توندوتیژ و خوێنین بە کار دەهێنێت.

فەهمی: لە ئێستادا هەموو ئامرازەکانی ڕاگەیاندن باسی شۆڕشێکی عەرەبی دەکەن، شۆڕشێکی ئیسلامی لە تونس و میسر. لە دوای شۆڕشی 1968ەوە کە هەڵاوێردی هزری و ڕۆشنبیران هەڵیان گیرساند، کەس ناوێرێت باس لە شۆڕش بکات. ئێوە چۆن دەڕواننە پەرەسەندنی چەمکی شۆڕش، بە تایبەتی کە میللەتانی عەرەب بەدەر لە سەرکردە و هەڵاوێردەکانیان خەبات دەکەن و هاتوونەتە سەر شەقام؟ ئایا ئەمە بەتەنها تایبەتمەندێتی وڵاتانی باشوورە؟

مۆران: سەرەتا دەبێت ئەو تەمومژە بڕەوێنینەوە کە لەسەر وشەی شۆڕش هەیە. من خۆم ڕەخنەم لە شۆڕش گرتووە بەو مانا گشتگیرەی کە هەڵدەستێت بە سڕینەوەیەکی تەواوی ڕابردوو، کە جیهانێکی نوێ دروست دەکات و ئامرازی توندوتیژ و خوێنین بە کار دەهێنێت. ئەوەی کە لە چوارچێوەی تونس و میسردا ڕوویدا بوونی کۆمەڵێک بزووتنەوەیە کە مۆرکێکی شۆڕشگێڕانەیان هەیە لێ لە چوارچێوەیەکی نیشتمانی و نەتەوەییدا. واتا، ڕژێمێکی کۆن لەناو دەچێت، بەڵام نازانین ئەو ڕژێم و سیستمە تازەیەی کە دێتە ئارا و دروست دەبێت، چۆنە. بەڵام وەک ئێوەیش تێبینیتان کردووە، ئەم شۆڕشە لە بنەڕەتدا ئاشتییانەیە. ئەوەی کە لە وڵاتانی عەرەبیدا وەک ڕووداوی گرنگ ڕوودەدات تەنها لەو ڕوانگەیەوە بەهادارە کە هەمیشە ڕووداوێکی چاوەڕواننەکراوە. ئێمە بینیمان گەنجێک لە شارێکی چەپەک و دوورەدەستی تونس خۆی سووتاند، کەچی لەپڕ ناڕەزاییەکان و لێکەوتەی کردارەکەی ئەو، کڵپەیان سەند و کاتێک ئاوڕماندایەوە گەیشتە یەمەن. ئێمە بینیمان کە خواستێک بۆ ئازادی و برایەتی هەیە، کاردانەوەیەک لە ئارادایە دژ بە گەندەڵی و دەوڵەمەندییەکی چەپەڵانە. دەمەوێت بڵێم ئەمە شۆڕشێکە لە هەمان ئەو پرەنسیپانەوە سەرچاوەی گرتووە کە بوونە مایەی سەرهەڵدانی مافەکانی مرۆڤ و شکاندنی زیندانی باستیل لە ساڵی ١٧٨٩دا. بەڵام ئەوەی کە سەری هەڵدا هەر زوو خنکێنرا و دەستخرایە بینی، تا بینیمان لە سەدەی نۆزدەیەمدا سەری هەڵدایەوە و بووینە خاوەن سیستمی کۆماری. مەبەستم لەوەیە کە ئەوەی لە ساڵی ١٧٨٩دا ڕوویدا، سەرباری ئەوەی کە هەن لێرە و لەوێ دەڵێن نەماوە و بزربووە، بووە سرووش و بناغەیەک بۆ ئایندەی ئێمە. من پێم وایە ئەوەی کە لە تونسیش ڕوویدا، ئەگەری زۆرە کە پێچەوانە و قڵپ ببێتەوە، زۆر بۆی هەیە لە ڕێڕەوەکەی خۆی لابدات، دەشێت بخنکێنرێت و لە یادبچێتەوە، لێ ڕۆشناییەکە دەدرەوشێتەوە، وانەیەکیشە. زۆر لە ئێمە لە ئەوروپا ڕایان وایە کە لە جیهانی عەرەبیدا هیچ ئەڵتەرناتیڤ و جێگرەوەیەک بۆ سیستمێکی دیکتاتۆری، پۆلیسیی سەربازی، یا تیۆکراسیی ئایینی، لەئارادا نییە و وای دەبینن کە کۆی ئەم جوڵانەوانە زادەی کۆمەڵێک گەنجن کە خولیا و تامەزرۆی ئازادین و بەس. هەموو ئەم جۆرە بۆچوونانە ئەو ڕووداوانەی ساڵی ١٩٨٩ی چینم بیردەخەنەوە کە زۆربەی ئەوانەی قسەیان لەسەر دەکرد ڕایان وا بوو کە چین هیچ نییە جگە لە مێشوولەیەکی شین کە دەخوازێت کتێبی سوور ژێرەوژوور بکات. ئەوە بوو دەرەنجام سەرکوتکردنی هەموو ئەو گەنج و لاوانەمان بینی کە داوای ئازادییان دەکرد. کەواتە چینییەکانیش، سەرباری جیاوازییان لە ئێمە، هەر وەک ئێمە وان و ئێمەیش وەک ئەوانین. هەر بۆیە پرسیارەکە ئەوەیە کە داخۆ ئەمە چ وانەیەکمان فێر دەکات؟

بەو دواییانە لە دیدارێکدا بووم لە پاریس کە لەگەڵ چەندین تونسی، فەرەنسی، لوبنانی و تەنانەت ئەلیاس سەنبەری باڵیۆزی فەڵەستینیش لە یونسکۆ، کۆبوومەوە و لە بەردەم جەماوەرێکی فەرەنسی پاریسیدا وتم: ئێمەیش وەک عەرەبین، عەرەبیش وەک ئێمەن. ئەوە بوو جەماوەرەکە کردیان بە چەپڵەڕێزان. مەبەستەکەی من لەوە بوو کە چەندە لە ڕووی کولتوورییشەوە جیاواز بین، دواجار ئەوانیش لە ئێمە دەچن و ئێمەیش لە ئەوان، دەیشبێت پارێزگاری لەو جیاوازبوونەی خۆمان لە یەکتری بکەین. تۆ بنواڕە: هەردوو لامان هەمان خولیا و هەمان یەکێتیمان هەیە، هەر بۆیە پێموایە کە ئەمە خاڵێکی زۆر پۆزەتیڤ و گرنگە بۆ دەرچوونمان لە وەهمێک کە خەڵکانێک زۆر زیرەکانە قۆستویانەتەوە و تەنها و تەنها خزمەت بەو سیستمە دیکتاتۆرییە گەندەڵانە دەکات. باوەڕیشم وایە ئەوەی کە ڕوویدا، پەیامێکە خاوەن مۆرکێکی جیهانی و گەردوونیی کە لە هەموو لایەکەوە دەبیسترێت.

فەهمی: پاش یانزەی سێپیەمبەر و دەستوەردانی سەربازییانەی ئەمریکا لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست، تووشی شۆک بووین بە وێنەیەکی تری خۆرئاوا، خۆرئاوایەک کە دەگەڕێتەوە بۆ جەنگە پیرۆز، ئایینی و خاچپەرستییەکانی! ئەمەیش وای کرد کە سەرلەنوێ ئیسلام ڕەوایەتی پێبدرێتەوە کە بە دیوێکی تردا، لێدانی جەزرەبە و گورزێکی کوشندە بوو لە هێزە پێشکەوتنخوازەکان. ئایا پاش دەسەڵاتگرتنە دەستی تەواوی هێزە کۆنەپارێز و کۆنزەرڤاتیڤەکان لە جیهاندا، چۆن دەڕواننە سێکیولاریزمی خۆرئاوایی؟

مۆران: دەستێوەردانی ئەمریکی لە جەنگی دووەمدا دژ بە عێراق بە ناوی سەپاندنی دیموکراسییەوە، بەتەنها پڕوپاگەندە و بانگەشەیەکی وەهمی بوو، چونکە دیموکراسی بە زەبر و توندوتیژی ناسەپێنرێت، بە تایبەتی ئەوەی کە سەپێنرا نیمچە هەڵتەکاندن و لە ڕیشەهەڵکێشانی وڵاتێک بوو. تونس نموونەیەکی زۆر قەشەنگی ئەوەیە کە ویست و خواست بۆ ئازادی و دیموکراسی لە قوڵایی وڵاتەکە خۆیەوە هەڵقوڵا، نەوەک دەرەنجامی دەستێوەردانێکی دەرەکی بێت. وەک سەرۆکی پێشوویش (حوسنی موبارەک) وتی، ئەوەی کە جەمبوون و کۆبوونەوەی خەڵکی لە مەیدانی تەحریری میسر هێناوەتە ئارا، دەستێوەردانی دەرەکی نییە. کەواتە ئەمە خاسیەت و تایبەتمەندێتی بزووتنەوە خۆڕسک و خۆوەکییەکانە کە لەپڕێکدا دروست دەبن، ئاشتیخوازانەن، قەشەنگن و دۆستانە کە دەکرێت بە پرشنگدارترین چرکەساتەکانی مێژوویان دابنێین، بەڵام کاتیان دەوێت تا باشتر ئۆرگانایز و ڕێکبخرێن! ئەوەی کە لە تونس و میسر ڕوویدا و بینیمان، دوورخستنەوە و لاوازکردن و دواجاریش وێرانکردنی هێزە ئۆپۆزسیۆنە دیموکراسییەکان بوو، ئێ ئەمەیش وایان لێدەکات ناچاربن خۆیان بونیادبنێنەوە. کەواتە هەڵچوون و خۆوەکیببونەکە هەر بەردەوام دەبێت، بەڵام لە ڕەوتێکدا کە بریتییە لە سەرلەنوێ خۆبونیادنانەوە. بێگومان ڕوویشدەدات کە هەندێک جار لادان، پاشەکشە و گەڕانەوە بۆ دواوە ببینین، بەڵام ئەوەی کە ڕوویدا، ڕوویدا، ئێستا دەبێتە لە ئایندە بڕوانین.

گرنگترین بەکارهێنانی ئینتەرنێت بەلای منەوە دیموکراتیزەکردنی کولتوورە،

فەهمی: دوا پرسیار، ئایا ئینتەرنێت بە کار دەهێنن؟ ئەی پەیوەندیتان لەگەڵ ئەو تێکنۆلۆژییە نوێیە چۆنە؟

مۆران: من ئینتەرنێت تەنها بۆ ناردنی ئیمەیڵ و نامەی ئەلێکترۆنی بە کار ناهێنم، بەڵکو وەک هۆکارێکیش بۆ دەستخستنی زانیاری و بەدواداچوونی هەواڵەکان. لێ ئینتەرنێتیش وەک زمان وایە، زیاد لە ڕوویەکی هەیە و دەتوانیت بە زیاد لە شێوەیەک بە کاری بهێنیت. وەک چۆن شاعیرەکان بۆ نووسین بە کاری دەهێنن، ئاوهایش مافیاکان و تاوانکارەکانیش بە کاری دەبەن. گرنگترین بەکارهێنانی ئینتەرنێت بەلای منەوە دیموکراتیزەکردنی کولتوورە، مەبەستم لەوەیەکە ئێمە بۆ نموونە لە ڕێی ئینتەرنێتەوەیە کە دەتوانین موزیک، گۆرانی و دەقە ئەدەبی و شیعرییەکان دابگرین، بەڵام ئینتەرنێت هێزێکی ئازادیخوازانەی مەزنیشی هەیە کە خزمەت بە هەندێک جوڵانەوە و بزووتنەوە دەکات، بۆ نموونە لە ئێران و چین و تونس و میسر ئامرازێکی باشی پەیوەندیگرتن و کۆمۆنیکاسیۆن بوو کە وای کرد لاوان و جەماوەر دەمودەست بکەونە جوڵە و بێنە سەر شەقامەکان. نموونەیەکی تر مەسەلەی ویکیلیکسە کە پەردەهەڵماڵینە لەسەر چەندین مەلەفی نهێنی گرنگ و هەستیار کە تیایدا هەم هەندێک شتمان بۆ دەردەکەون، هەم شتگەلێکیشمان لێ ون دەبن. بەڵام لە هەمووی گرنگتر بوونی جەنگێکی جیهانییە لەنێوان هێزگەلێکدا کە خواستی زانینە و نێوانی کۆمەڵێک سیستم و بانک کە هەموو شتێک دەکەن تەنها بە ئامانجی خنکاندنمان و بەکارهێنانی خودی ئامرازی ئینتەرنێت بۆ دیلکردن و لە قاڵبدانی هەر دەستپێشخەریەک کە بۆ زانین هەبێت.

لە ئێستادا مۆرکە ئازادیخوازانەکەی ئینتەرنێت زۆر زۆر گرنگتر و بە بایەخترە لەو دیاردە نێگەتڤ و نەرێنیانەی کە باسمکردن. بیریشت نەچێت – وابزانم خۆیشت دەیزانیت – ئازادی ڕەها وەک ئەوەی کە هیگڵ باسی دەکات، هاوتا و یەکسانە بە تاوانکاری! من ڕاموایە ئەو ئازادییە کە لە ئێستادا پەسەندە، بریتییە لە زانین، لە بەرەنگاربوونەوە، لە یاخیبوون و ململانێ دژی ستەمکاری.

The post ڕۆشنبیر، شۆڕش و دەسەڵاتی سایبەرنیتیک appeared first on ژنەفتن.