له سه‌رده‌می زێڕینی ئەده‌بیاتی ئامریکاوه، هه‌ر له چیرۆکی “من ده‌به‌نگم“ و “هێلکە“ی شێروود ئەندێرسۆنه‌وه گومان له سه‌رگرتنی ئەم خه‌ونه ده‌کرێت. که‌سایه‌تیی گۆڕانخواز و ساده‌ی چیرۆکی ئەندێرسۆن به‌ره‌به‌ره تێده‌گات خه‌ونه‌که سەرتره لە ئیراده‌ی ئەو، ته‌نانه‌ت گه‌یشتن به ئاواتی ساده‌یش دژوار و ئەسته‌مه، وه‌ک ئەوەی هێلکە‌یه‌ک به ساغی بخرێتە ناو بوتری (بوتله‌‌)وه.

فیتزجراڵد له ڕۆمانی “گەتسبیی مه‌زن”‌دا  نیشانی دا هه‌ڵکشان و جێگۆڕکێی چینایه‌تی ‌(راسته له “من ده‌به‌نگم“دا سه‌ری نه‌گرت) ئەگەر به به‌خت و شانسیش وه‌ک نموونه‌ی گه‌تسبی سەربگرێت ئەنجامه‌که‌ی تراژیکه، ده‌ڵێ له ئەنجامی به‌ریه‌ککه‌وتنی چینی باڵای واقعییه‌تی ئەمریکایی له‌گه‌ڵ توێژی “تازەپێگەیشتوو”ی به‌رهه‌می خه‌ونەکە، ئەزقه‌زا تازه ‌پیاکه‌وتوو باشتر ده‌کێشرێتە خوارەوە و ناکام ده‌یێت.

به‌رهه‌مه‌کانی ویلیام فاکنێر و درامه‌کانی تێنێسی ویلیامز نیشانیان دا بنه‌ماڵە ئەو شوێنە پشتیوان و خاوێن و هێمنه نییه وا له خه‌ونی ئه‌مریکاییدا به‌رده‌وام پشتیوانی و به‌رگری له بایه‌خ و به‌هاکانی ده‌کرێت. به‌ پێچە‌وانه‌وه بنه‌ماڵە‌‌ وه‌های پێکراوە نه‌ک هه‌ر پیرۆز نییه به‌ڵکوو هەم خۆی کێشەی تازه به‌رهه‌م ده‌هێنێت هەم کێشە کۆن و نووستووه‌کان بۆ ئەندامانی ده‌گوازێته‌وه. فاکنێر له ڕۆمانگه‌لی “هه‌را و تووره‌یی” و “گۆڕ به گۆڕ“دا هەڵوەشاندنه‌وه‌ و لێک‌ترازانی بنه‌ماڵە و به‌هاکانی، به هۆی باری قورس (تابووتی ناو گۆڕ به‌گۆڕ) و دژوازییە ناوخۆیییەکان و که‌وتنه داوی خه‌ونی به‌خته‌وەریی نزیک‌ و له‌به‌رده‌ست نیشان ده‌دات.

تێنێسی ویلیامز له شانۆنامه‌ی “تراموایه‌ک به‌ناوی مه‌یل“ و “باخچه‌ی ئاژە‌ڵانی شووشه‌یی“ ده‌ریده‌خات  مه‌ترسیی ناو بنه‌ماڵە که‌متر نییه له مه‌ترسییه‌کانی ده‌ره‌وه. ئەو خه‌ونه‌ش ئەوەنده قورسایی ده‌کات به سه‌ر شانی که‌سایه‌تییه‌کانه‌وه که مالیخولیا ده‌بێتە یەکێک لە ئەنجامه‌کانی، بۆیە یان سەری خۆیان هه‌ڵده‌گرن وه‌ک پیاوه‌کانی ناو باخچه‌ی ئاژەڵان یاخۆ تووشی داڕمان و داوه‌شان ده‌بن، وه‌ک زۆربه‌ی ژنه‌کان.

ئارتوور میله‌ر نه‌ک هه‌ر قورسایی، به‌ڵکوو مه‌ترسیداربوونی خه‌ونه‌که ده‌رده‌خات. له “مه‌رگی فرۆشیار“دا نیشان ده‌دا چۆن «کار» نامۆ بووه‌ته‌وه و فرۆشیارێک بە ته‌مه‌نیک کارکردن، نەک به‌خته‌وه‌ری و ڕزگاری، به‌ڵکوو ناتوانێ نیازی ئاسایی خۆی و بنه‌ماڵەی دابین بکات.

دژایه‌تیی “به‌ره‌ی بیت“ له‌گه‌ڵ خه‌ونی ئامریکایی ئاشکراتر له‌وه‌یه بۆ مسداق و نموونه‌‌ بگه‌ڕێین. ئالێن گینزبرگ شیعری “لووره“ به زمان و ڕسته‌ی قامچی‌ئاساوە ده‌کاته شینگێڕییه‌کی هیستریک و تووڕە له ده‌ست سیسته‌م و به‌ها به‌تاڵەکانی خه‌ونی ئامریکایی. ئەو ئاگایییه ناشاده وا ده‌کات کۆی نووسه‌رانی “بیت” له به‌ر هوروژمی واقیع و خه‌ونی ئامریکایی، په‌نا بۆ عیرفانی روژهه‌ڵاتی و ماده‌ی هۆشبه‌ر به‌ر‌ن. 

ڕەنگه له ڕواڵەتدا ئەدەبیاتی پوست مۆدێرنی ئەمریکایی، کایه‌باز و سه‌ر و دڵخۆش ده‌ربکه‌وێت. به‌ڵام به‌کسه‌ر وا نییه، به‌ڵکوو به ته‌وس و ئایرۆنی و گاڵتەپێکردن و شکاندنی نه‌زم و ڕێساکان… هه‌ڵە و کاولکارییه‌کانی داوه‌ته به‌ر ڕەخنه و لانی مرۆڤی بێ ده‌ره‌تانی چۆڵ نه‌کردووه. که‌سانی وه‌ک کورت ڤونێ گات، ریچارد براتیگان، تامس پینچۆن و دان دەلیلۆ  و…  نه‌ ته‌نیا هیچ ئومێدێکیان بە وەدیهاتنی خەونی ئەمریکایی نییە، به‌ڵکوو به سووک و‌ چرووکی ده‌بینن، ده‌زانن ئیتر خه‌ون نا، ئامرازێکە به‌ده‌ست سه‌رکرده‌ سیاسی و ئابوورییه‌کانه‌وه بۆ خافڵاندن و سه‌رقاڵکردن. دان ده‌لیلۆ له شاکاری “نۆیزی سپی“دا نیشان ده‌دا، بنه‌ماڵەی به ر‌واڵەت به‌خته‌وه‌ری “بابێت” و “جه‌ک” که ئێسته ژن و مێردن، هه‌رکامیان سێ چوار جیابوونه‌وه‌ و شکستیان له پشته و  تازه زانیویانه ڕەوتی ژیانیان لە ده‌ستی خۆیاندا نه‌بووه و نییه. ده‌لیلۆ ده‌ریده‌خات خه‌ونی نوێی ئامریکایی، ئەوەنده نه‌زۆک و پووچه‌ڵه به‌ناچار لە ڕێگەی میدیا و سه‌رگه‌رمی و مه‌سره‌فگه‌رایییەوە ژیانی که‌سه‌کان  کۆنتروڵ ده‌کات و مخابن  باشیش کردوویه‌تی.

به هه‌ر حاڵ ململانێی ئەو ئایدیایه و دژایه‌تیی ئەده‌بیات له‌گه‌ڵیدا، دوور و درێژتر له‌م چه‌ند ناوه‌یه، ئەمه بمێنێ که نووسه‌رانی وه‌ک نورمه‌ن میله‌ر، سه‌لینجه‌ر و ئێدوارد ئالبی راسته‌وخۆ په‌رژاونه‌ته سه‌ر به‌تاڵی و تاڵییەکانی ئەو ئایدیایه.

The post ئەده‌بیات و خه‌ونی ئەمریکایی appeared first on ژنەفتن.

١ـ بەربەلەدێکە شوێنێکی گرنگە لە سلێمانی و هەڵگری بەشێکی بەرینە لە یادەوەریی شار. بەربەلەدێکە بە قەرەباڵغییەکەی ناسراوە، لە لایەک دوکانی سەوزە و میوەفرۆشەکان هەن، لە لایەکی ترەوە دوکانی قەساب و مریشکفرۆش و دەستگێڕ و یەکێک لە سەروپێخانە ناسراوەکانی شار، بوونی هۆتێلێکی مێژوویی وەک (هۆتێل فەرەح)، کە کۆنترین هۆتێلی شارەکەیە و لە بیستەکانی سەدەی ڕابردوودا کراوەتەوە و نزیکەی چل ساڵێکیشە چیدی ڕۆڵی هۆتێلی نەماوە، قەڵافەتێکی تری داوە بەم شوێنە. ئەو خەڵکانەی ڕوو دەکەنە ئێرە سەر بە هەموو چینەکانی شارن، قەرەباڵغی ئێرە تەنیا لە دوای بانگی ئێوارەوە کپ دەبێت، شوێنێکە ڕۆحی میللی (شەعبی) شارەکەی هەڵگرتووە. نمایشێکی هونەری لە چەقی ئەم شوێنەدا، چ لە باری جوانیناسی و چ لە باری فۆرم و ناوەڕۆکەوە دەبێت لە پەیوەندیی پتەودا بێت، دۆزینەوە و گەڕان بە دوای خاڵی هاوبەش لە نێوان بەربەلەدێکە و نمایشە هونەرییەکەی ئازەر عوسمان، مەبەستی بەشێک لەم دێڕانەیە کە خەریکن دێن.

٢ـ لە ڕێی ئەو شاشە گەورانەی کە لەسەر زەوی بەربەلەدێکە دانرابوون، لەو ئێوارە درەنگەی کە تێکڕای دەنگ و ژاوەژاوەکان کپ و خامۆش بووبوون، حەوت شوێنی گرنگ و پڕجووڵەی سلێمانی پێشان درابوو، کامێراکە بە ئاسمانەوە و لە بەرزییەوە، لە ڕێی (درۆن)ەوە وێنەی گرتبوو، هەریەکەیان چەند خولەکێک (لە نێوان دە و بیست خولەک) وێنەی ئەو خەڵک و شوێنانەیان گرتبوو کە سەرقاڵی کارەکانیان و ڕۆژەکانیانن، ئەو شوێنانەش ئەمانە بوون: «بەربەلەدێکە، بەردەرکی سەرا، ئەزمەڕ، شەقامی ئۆرزدی، بەردەم مزگەوتی گەورە، سەهۆڵەکە و زبڵخانە گەورەکەی شار لە تانجەرۆ». کاتی وێنەگرتنەکان ڕۆژ بوو.

یەکێک لە هێڵە سەرەکییەکانی ئەم پڕۆژەیە کارکردنە لە شوێندا، کاریگەریی شوێنە لەسەر ئینسان، هاوکات چۆن شوێن دەتوانێت جۆرێک شوناس بە کەسەکان بدات. بێگومان دەربارەی شوێن زۆر نووسراوە، چ لە ئەدەبیات، چ لە فکر و فەلسەفەدا، دەتوانین بڵێین یەک لە باسهەڵگیرسێنترین بابەتەکان بووە، بە خاتری ئەوەی بازنەی ئەم بابەتە نەکشێت، تەنیا لە چوارچێوەی نمایشە هونەرییەکەدا باس لە “شوێن” دەکەین.

ئەو شوێنانەی لە نمایشە هونەرییەکەی ئازەر عوسماندا پێشان دراون، شوێنانێکن کە لە دڵی شاردا گرنگن و لەپاڵ گەڕەک و کۆڵانەکاندا، جومگە ستوونییەکانی شارەکە پێک دەهێنن، بەڵام ئەوەی کە وا دەکات نمایشی هونەری بەربەلەدێکە لە ڕوانینێکی ڕۆژانەیییەوە بۆ ڕوانینێکی هونەری ئاراستە ببێت، ئەو گۆشەنیگایەیە کە لێیەوە بۆ ئەو هەریەک لەو شوێنانە ڕوانراوە.

٣ـ یەکەم ئایدیا کە لە نمایشی هونەری بەربەلەدێکەدا لامان دروست دەبێت: ڕوانینە لە سەرەوە. لەم پڕۆژەیەدا بۆ یەکەم جار لە بەرزییەکی زۆرەوە سلێمانییەکی تر دەبینین، ئەو شوێنانە دەبینین کە ڕۆژانە پێیاندا گوزەر دەکەین، لێرەشەوە ئەو نوختەپرسیارە دروست دەبێت: ڕوانین لە سەرەوە دەتوانێت چ وێنایەکت سەبارەت بەو شوێنانە پێ بدات کە تۆ بەردەوام پێیەکانت لەسەر زەوییەکەیانە و ڕووبەڕوو و نزیک دەیانبینیت؟ بێگومان وێنایەکی تەواو جیاواز؛ جەنجاڵییەک کە تۆیش تێیدا بەشداریت، دەنگەدەنگێک کە تۆیش تێیدا بەشداریت، پاڵەپەستۆیەک کە تۆیش تێیدا بەشداریت بەڵام ئەمجارە تۆ ڕۆڵی تەماشاکارێکت هەیە نەک بەشداریکارێک. لەو سەرەوە ڕەنگە نەتوانیت خۆت بدۆزیتەوە، بەڵام بێگومان تۆیش لەوێیت، تۆیش یەکێکی لەو ئاپۆرایەی ڕژاونەتە ئەو شوێنانەوە، شوێن فۆرمێکی چونیەکی پێداون، بۆیە هەمووتان هەمووتانن و هەمووتان لەوێن.

ڕوانین لە سەرەوە هەمیشە شتێک لە ئیلاهیاتی تێدایە، لەوێوە کەسەکان بچووک و بێدەسەڵات و بێکێش دەردەکەون، لە شێوەی مێروولەدا دێن و دەچن، توند بەر شانی یەکتر دەکەون، تووڕەن، کە لەو بەرزییەوە تەماشایان دەکەی هەستی بەزەییپێهاتنەوە داتدەگرێت، پێت خۆشە بێیتە خوارەوە و یەک یەک ئەو خەڵکە ڕابگریت و لێیان بپرسی: «ئەم پەلەپەلکردنەتان لە چییە؟» «بۆ هێندە خێرا و تووڕە بە تەنیشت یەکتردا دەڕۆن؟» «بۆچی هەمووتان ئەوەندە لە یەک دەچن؟» و دەیان پرسیاری تر. ئەو ڕوانینە ئیلاهیاتە، کە گۆشەنیگاکە بەرهەمی هێناوە، هەستێکی وات پێ دەدات کە ئەم خەڵکانە لە بەردەستی تۆدان و دەتوانیت بە ئارەزووی خۆت یارییان پێ بکەی، ڕێرەویان بگۆڕی، ونیان بکەیت لە یەک، سەرگەردان بن، وەک ئەوەی کە بوون.

٤ـ هەلێکی تر کە ئەم نمایشە هونەرییە دەیڕەخسێنێت، بینینی ناڕێکی شارە لە سەرەوە، ناڕێکییەک کە ڕەنگە کەمتر لەسەر زەوییەوە درکی پێ بکەین و بیبینین. ناڕێکییەک لە شاردا هەیە، کە لە ئاسمانەوە بۆی دەڕوانیت، ناتوانیت چاوی لێ بپۆشیت، بەشێک لەوەی کە هەر زوو چاومان ماندوو و جەستەمان شەکەت دەکات، ئەو ناهارمۆنییایەیە کە نەگونجانی یەکەکانی شار پێکیان هێناوە؛ ناڕێکی لە شەقامەوە دەست پێ دەکات، بۆ ڕیزەدوکان و ئەو ئۆتۆمبێل و ماتۆڕ و عەرەبانە و دەستگێڕانەی سەر شۆستە و جاددەکان دەگرن و ڕێی ڕێبواران دەبەستن و جەنجاڵییەک دروست دەبێت کە هەناسە تێیدا نزیکەو چک و وەستانە. کاتێک تەماشای کورتەڤیدیۆکانی ئازەر عوسمان دەکەین، دەبینین بە ئاگاییەوە گۆشەنیگاکەی هەڵبژرادووە، لەوێوە تۆ تەنیا ناڕێکی سەر شەقام و بازاڕ نابینیت، بەڵکو ئەو ناهاوسەنگییەش دەبینیت کە لە سەربانی باڵەخانە و دوکانەکان هەن، ئەو هەموو بەرمیلە گەورە و ناشیرینە، ئەو هەموو چەتر و کابینەیە، ئەو هەموو وایەرە پێکدا ئاڵۆزکاو و زۆرە، ئەو بەرز و نزمییەی دوکان و باڵەخانەکان بە تەنیشت یەکەوە هەیانە، ئەو هەموو ئیزوگام، لەوح، چادر و ئەلیکۆبۆنانە، ئەمانە هەموویان چاو ماندوو دەکەن و ڕۆحیش زویر.

پاش بینینی ئەم نمایشە هونەرییە چیدی تۆ وەک پێشوو تەماشای هەمان ئەو شوێنانە ناکەیتەوە، بەڵکو چەند دیوی تریان دەبینیت کە وا دەکەن وێنەکە لەو چوارچێوە بچووکەدا نەمێنێتەوە کە پێشتر هەبووە، ئەگەرچی دڵشکێنە، بەڵام بەشێکە لە ناهاوسەنگی شارەکەت، ناهاوسەنگییەک کە لە نەبوونی پلانی شارسازی و بیرکردنەوەی مۆدێرنەوە بۆ شار، سەرچاوەی گرتووە.

٥ـ زبڵخانە گەورەکەی تانجەرۆ تەنیا شوێنە لەم نمایشە هونەرییەدا لە پێگەی دەرشاردایە، بەڵام هاوکات توند و بە گرێ ڕایەڵە بە شارەوە. پاشەڕۆی شار لێرەیە. کاتێک لە گۆشەنیگای سەرەوە ئەم شوێنەت پێشان دەدرێ و تەماشای دەکەی، تێدەگەی ئێرەش درێژکراوەی ئەو ناڕێکی و ناهاوسەنگییەیە کە لە هەناوی شاردا ڕوو دەدات، ئەگەر لەوێ دیزاینی دوکان و تێکڕژانی ئینسان لەگەڵ شوێن و یەکەکاندا شپرزەیی و شێواوییەی دروست کردبێت، ئەوا لێرە خاشاکی هەڵدراوە، دەبە، لایلۆن، پاشەڕۆ و پەڕوپاتاڵ دروستی کردووە. پاش بینینی ئەم دیمەنە بە گەورەیی، دەگەیتە ئەوەی بڵێێت: ژیان لەم شارەدا لە بەردەم مەترسی گەورەدایە. ئەوەی کە لە شارە پێشکەوتوو و پەرەسەندووەکاندا چۆن مامەڵە لەگەڵ زبڵ و خاشاکدا دەکرێ و بە کار دەهێنرێتەوە، لە دوای بینینی ئەو کورتەڤیدیۆیە، ئەوە دەبێتە بیرێکی ئەستەم و مەحاڵ لەم شارەدا.

٦ـ هەموو شارێکی زیندوو لە پەلوپۆهاویشتن و گەورەبووندایە، کەس ناتوانێت بەر بە بەرینی شار بگرێت، بەڵام بۆ ئەوە، دەبێت کەسانی شارەزا لە کایەی شارسازیدا ئەو کارە بکەن نەک مقاول و خاوەن کۆمپانیا، ئەگینا فەوزا و هەرای لێ دەکەوێتەوە، وەک ئەوەی لە سلێمانیدا خەریکە ڕوو دەدات؛ پشێوی و بێسەوبەرییەک دروست بووە کە خەریکە یادەوەریی هەموومان تەفروتوونا بکات. نمایشە هونەرییەکەی ئازەر عوسمان بە جۆرێک هۆشیاریدانە بەم پشێوی و بێسەروبەرییە. ئەم نمایشە لە هەوڵی فراوانکردنی بینیندایە: «تا کوێ دەبینیت؟» ئەگەر لەسەر زەوییەوە بینیوتە، گۆشەیەکی ترت دەداتێ، لە ئاسمانەوە ئەو شوێنانەت پێشان دەدات و پێت دەڵێت: تۆ لە کوێدا دەژیت و بە کوێدا خەریکی ڕێدەکەی.

٧ـ هەڵبژاردنی بەربەلەدێکە وەک شوێنێک بۆ کارێکی هونەری، دەتوانێت هاوشان و هاوئاست لەگەڵ ئایدیای پشت نمایشە هونەرییەکەدا بڕوات. بەربەلەدێکە شوێنێکی گشتی و هاوکات تایبەتە، بە دیاریکراویش بۆ خەڵکانی شار، ئەو شوێنە پڕە لە یادەوەری، مەحاڵە تۆ لەم شارەدا بووبیت و لە بەربەلەدێکە یادەوەرییەکت نەبێت، لەو جەنجاڵییەی بەربەلەدێکەدا بەرکەوتنت لەگەڵ ئەوانی تردا نەبووبێت، لەوێ سەوزە و میوە و گۆشتت نەکڕیبێت، منداڵانی پێپەتی و ڕەشوڕووت بۆ کڕینی عەلاگەیەک دوات نەکەوتبن و تۆیش لە حاڵەتی هەڵهاتن و ڕزگاربوون لەو جەنجاڵییە و سۆزێک و دڵپێسووتانێک بۆ ئەو منداڵانە، تێدا نەمابیت. نمایشە هونەرییەکە بیرخەرەوەی دەیان یادەوەریی ترە، بە تایبەت لەو کاتەی بۆ پێشاندانی دانرابوو؛ کاتێک کە هەمووان ڕۆیشتوونەتەوە و بەربەلەدێکە چۆڵە، بۆ من، کە بەربەلەدێکە یەک لە جوانترین و دڵگیرترین شوێنەکانی سلێمانییە، لەو ئێوارەدا خەمگین بووم، وەک شتێک بیری هەموو ئەوانەم کرد کە لەوێ نەبوون.

جەنجاڵی و قەرەباڵغی بەشێک لە ئایدیای سەرەکی نمایشە هونەرییەکەی ئازەر عوسمانە، دەتوانێت ئەو هاوبەشییەش لەگەڵ بەربەلەدێکەدا پێک بهێنێت، ئەگەرچی ئێمە لە کاتی نمایشەکەدا تەنیا چەند بینەرێک لەوێ بووین، بەڵام لە ڕێی شاشەکانەوە دیسان کەوتینەوە ناو ئەو جەنجاڵی و قەرەباڵغییەی کە لە ڕۆژدا لێرەدا هەبووە.

کەوایە: بەخێربێن بۆ بەربەلەدێکەی سلێمانی!

The post بەخێربێن بۆ بەربەلەدێکە appeared first on ژنەفتن.

دووەم: تێگەیشتنی تاك بۆ گۆڕانكاری، پێوەندی بە چەمكی ئومێدەوە هەیە. مرۆڤ بوونەوەرێكە ئومێد لە كەوتن و نەهامەتی و ئازارەكانەوە وەردەگرێت، یان وەك ئەوەی وێڵ ڕۆجەرز دەیڵێت: (مرۆڤی ڕەشبین و نائومێد مادام دركی بە نائومێدی كردووە، ئیتر ئەوە خاڵێكی گرنگی گەشبینی و ئومێدە.) نائومێدبوون وەك نەخۆشیی وایە، ده‌رده‌ و تووشی مرۆڤ ده‌بێت. مرۆڤ خۆی دکتۆری خۆیەتی و دەردی خۆی دەدۆزێتەوە. جا كە دەردەكە دۆزرایەوە، ئیشكالی جۆرایەتی چارەسەر دروست دەبێت. ئەگەر دەردەكە بێچارەسەریش بێت، هێشتا ئومێد هەیە بۆ هەوڵدان و دۆزینەوەی چارەسەر.

سێهەم: من وەك تاک، بەرانبەر هێزی گۆڕانكاری لە كۆمەڵگەی كوردییدا، نائومێدییەكی قووڵم هەیە. پێم وایە ئەم چینە لە دەسەڵاتدار و خەڵك، دەبێ‌ تێبپەڕن و چینێكی نوێ‌ جێگەیان بگرێتەوە. جۆرایەتی تێپەڕین و كاتی تێپەڕین، یاری بە ئومێدی منەوە دەكات. من زیاتر هیوام بە گۆڕانكاری خێرا و نزیك هەیە نەك دوور و نادیار، كارێك كە بە خەباتی بیست ساڵ یان نیوسەدە دەكرێت، ڕەنگە بە جووڵەیەكی گۆڕانی هێز، بە یارییەكی دەرەكی، بە كەمتر لە هەفتەیەك زیاتر لە پێشبینی ڕوو بدات. ئەم حاڵەتە بۆ سەدەی بیستویەك خەیاڵ نییە، بینراو و ئەزموون كراوە. خۆ ئەگەر باوەڕ و ئومێدت بە گۆڕانکاری نادیار و دووریش هەبێت، هەر باشترە لەوەی باوەڕت بە هیچ نەمێنێ، سی ساڵ ئومێد باشترە لە نائومێدبوون. ترسناکە باوەڕت وا بێت نە لە دوور و نە لە نزیک هیچ ڕوونادات. بێئومێدی و ژیان بەیەکەوە كۆنابنه‌وه‌، ناتوانن بەردەوام بن.

چوارەم: نائومێدبوون لە گشت و جۆرێك لە گوتار: (من ئەوەندە دەزانم هیچ ڕوونادات و چاوەڕوانی هیچ ڕووداوێکیش مەبن!) ئەم  دیدە ڕەهایه‌ی به‌شێ له‌ ڕۆشنبیران، بۆ ئێستا و داهاتوو ترسناکە و جۆرێكە لە ڕەوایەتی بەوەی كە  ئێستە هەیە. ده‌كرێ بڵێن دۆخی نەزیفبوونی  ئومێدە. واتا، یان بە كۆمەڵ خۆمان بده‌ینه‌ ده‌ست قه‌ده‌رێكی نادیار و هه‌مووان‌ هه‌ڵبێین له واقیع، یان هیچ ئومێدێك بۆ گۆڕانکاری مانەوەمان نییە. هه‌ڵاتن و سه‌رهه‌ڵگرتن بۆ تاكی ئێمه‌ جۆرێكه‌ له‌ ئومێد، كه‌ ئه‌گه‌ر هه‌یه‌ دیسان به‌ فۆڕمێكی دیكه‌، به‌ر چه‌مكی نائومێدی بكه‌وین. فۆڕمه‌كانی نائومێدی به‌پێی كات و شوێن ده‌گۆڕێن.

یاخیبوون لە نائومێدی، واتا دۆزینەوەی کامەرانی، ئه‌مه‌ ڕێك به‌هابه‌خشین و باوه‌شكردنه‌وه‌یه‌ بۆ ژیان.

پێنجەم: نائومێدی و کامەرانی دوو دۆخن لەناو مرۆڤدا لە جووڵەدان. ئه‌لبێر کامۆ له‌ یاداشته‌كانیدا نووسیویه‌تی، کامەرانی لە نائومێدییەکی درێژەوە دروست دەبێت. کامۆ لەبەرانبەر نائومێدیدا فێری یاخیبوونمان دەکات. یاخیبوون لە نائومێدی، واتا دۆزینەوەی کامەرانی، ئه‌مه‌ ڕێك به‌هابه‌خشین و باوه‌شكردنه‌وه‌یه‌ بۆ ژیان. لێره‌ ده‌كرێت جیاوازی بكه‌ین له‌نێوان ژیان و دنیا، ده‌كرێ مرۆڤ له‌ دنیا یاخی بێت، بێئومێد و نیگه‌ران بێت، به‌ڵام ژیان جیاوازه‌، ناوازه‌ و تایبه‌ته‌، یه‌ك ده‌رفه‌ته‌، شیرینه‌، ده‌كرێ ژیانمان خۆش بووێت و ڕقمان له‌ دنیا بێت. ڕاسته‌ ژیان و دنیا تێكه‌ڵن، به‌ڵام كاتێك كار گه‌یشته‌ ئه‌وه‌ی ژیان بێبه‌ها ببینیت، ئه‌وكات ده‌كرێ جیا بكرێنه‌وه‌ و به‌ یه‌ك نیگا ته‌ماشا نه‌كرێن. جیانه‌كردنه‌وه‌ی ژیان و دنیا له‌ هه‌ندێ دۆخ ترسناكه‌، دروستبوونی ئه‌م ئاگاییه‌ پێویستی به‌ ڕامان و بیركردنه‌وه‌ هه‌یه‌.

شەشەم: بۆ تاکی باوەڕدار خودا ئومێدە. جار هەیە دەست لە هەموو ئومێد و هیواکان هەڵدەگری کە لە دەستی مرۆڤدان یان مرۆڤ لەپشتیانە، دێیت دوای ئومێدێک دەکەویت کە پێت وایە هێزێکە لەسەروو هەموو هیزەکانەوەیە. خۆ تەسلیمکردن بەم هیزە، کە کۆمەڵێک تایبەتمەندی هەیە، لەدەرەوەی تایبەتمەندییەکانی مرۆڤ، هەڵاتنە لەو ئومێدەی لە واقیعدا هەیە و باوەشکردنە بە خەیاڵ و نادیار. لێرە تێدەگەین، (گۆدۆ)ی بێكت خودایە، باوەڕمان بەهەبوونی هەیە و ئومێدمان بە هاتنی هەیە. دەشزانین نایەت، بەڵام هەر چاوەڕیین و بێئومێد نین. هەر بەو ئومیدەوە درێژە بە ژیان دەدەین. ئەمە فراوانترین مامەڵەی مرۆڤایەتییە بەرانبەر چەمکی ئومێد. بۆ خەڵکانێکی زۆر، تەسلیمبوون بەم هێزە باڵایە، نەخۆشی و ده‌ردی نائومێدی بنبڕ کردوون.

حەوتەم: چ کاتێک ئومێد هیچ مانایەکی نامێنێ؟ ئەو کاتەی باوەڕ و بیرکردنەوە لە ئێستا و داهاتوو تەفروتونا دەبن، هەموو بیرکردنەوەی تاک دەبێتە، یەک باوەڕ و هەبوون هیچ بەهایەکی نامێنێت. ئەمە دۆخێکە لەسەرووی پێشبینییەوە. ڕەنگە کەسێک هەبێت شەست ساڵی تەمەنی پڕبووبێت لە هیوا و ئومێد، کەچی بە ماوەیەکی خێرا و کەم، هەموو شتێکی لا پووچ و بێمانا دەبێت. ئەوانەی خۆیان دەکوژن، وانەبێ چەندان ساڵ بەو خەیاڵەوە ژیابن و هیچ هیوا و ئومێدێکیان نەبووبێت، نا ئەوە ساتێکی زۆر خێرایە، بینینی بایه‌خی ژیانه‌ به‌ هه‌مان نیگای دنیا، دۆڵوز حەفتا ساڵ ژیا، ئینجا بەیانییەک لە پەنجەرەی ئەپارتمانەکەی خۆی فڕێدایە خوارەوە. لە ڕێگەی نووسین و چالاکییەكانییەوە، ئاسان تێدەگەین دۆڵوز بەهیوا و ئومێدەوە ژیاوە، تا ئەو ساتەی هەموو شتێ بەتاڵ بووەتەوە لە ئومێد و ژیان و دنیا بوونه‌ته‌ یه‌ك فۆڕم و هیچ به‌هایه‌كیان نه‌ماوه‌.

The post حەوت سەرنج لەبارەی نائومێدی appeared first on ژنەفتن.

ڕاشکاوانە بڵێم: ورووژاندنی ئەم مژارە وەک پرسێکی جەوهەری دەبێ بە شێوازێکی تر گەڵاڵە بکرێ؛ من لەسەر ئەو بڕوایەم کە شیعر منی هەڵبژاردووە، لەبەر ئەوەی ڕەنگە بێ بەری بوومە لە هەر هونەرێکی تر، لەبەر ئەوەی هەمیشە وەخت سەرسام بوومە بە جادووی وشەکان، لەبەر ئەوەی بەردەوام ویستوومە قودسیەت و شکۆمەندی بگەڕێنمەوە بۆ ئاقاری نەفیلێکراوی زمان وەک قەڵەمڕەوی هەبوون. رەنگە ئەگەر لەم جوگرافیا نەفرین کراوەدا نەژیابام یان ئەگەر دایکم شیعر و بەیتی زۆری لە بەر نەبا؛ بێگومان منیش بەرەو ئاقارێکی تر دەچووم؛ ئێسته جیا لەم ئێعترافە تاڵە، دەبێ بڵێم: من بوومەتە شاعیر لەبەر ئەوەی لە لایەکەوە بەرگەی تەوژمی ژان و ڕەنجی بێ سنووری ئەم ژیانە بگرم و لە لایەکی تریشەوە لە سەردەمی غیاب و هەرەسهێنانی مەعنادا، لە سەردەمی زاڵ بوونی بێ ئومێدی و ئێبتزاڵ و  دڵەڕاوکێیەکی وجوودیدا مانایەک بدۆزمەوە بۆ کۆی چرکەکانی ژیانم لە مەنزوومەی ئەم هەستییە بێهوودەدا.

 من دایکم زور خۆش دەوێت، بە حورمەتی دایکمەوە، زمانی دایکیشم بە هەمان ڕادە خۆش دەوێت، کەواتە شیعر نووسین لای من بەر لە هەموو شتێک ئەرکێکە ئەحلاقی بە نسبەت دایکمەوە و هاوکات بەرانبەر بە زمانی دایکیم. من لەسەر ئەو بڕوایەم کە تەنیا ژانرێکی وەک شیعر دەتوانێت عەزەمەت و شکۆی زمانی دایکیم دەرخات. من وەک تاکێکی کورد خۆم بە منەتباری زمانی دایکیم دەزانم و ئەم زمانە زۆر شتی بە من بەخشیوە کە شیعر نووسین لە ڕاستیدا  قەرەبووکردنەوەی بەشێک لەو شتانەیە کە دەسکەوتی زمانی دایکیمن.

شیعر دەنووسین تا لە هەوڵێکی سیزیفیدا ڕێز لە دوا پاشماوەکانی جوانی و هەقیقەت لە کەلاوەکانی ئەم دنیای پڕ شەڕ و شۆرەدا بگرین، تا حورمەتی وشەکان ڕاگرین

جیا لەمانەش کە تۆ شیعر دەنووسی، واتە ڕۆحی سەرگەردانی هەموو وشەکان ئێحزار دەکەی و بە وتەی کافکا، لە بەردەمیاندا ڕووت دەبیتەوە، لێرە تۆ لە چرکەساتێکی مەسیحاییدا، دەبیتە خولقێنەر، بە پێی یەکەم سفری عەهدی عەتیق کە دەڵێت: “سەرەتا هیچ نەبوو، سەرەتا هەر وشە بوو،  وشە لای خوا بوو، وشە خودی خوا بوو”، کەواتە لێرە شاعیر لەگەڵ ساحەتێک(پانتاییەک) بەرەوڕوو دەبێتەوە کە هەڵگری هەوێنێکی خواوەندییە. شاعیران لە دوو لاوە میراتگری جەبەرووتی خواوەندن، لە لایەکەوە کە وەک تاکێکی خولقێنەر دەردەکەون و بەردەوام خەریکی داهێنانن و لە لایەک تریشەوە ئەم ئافراندن و داهێنانە بە نێوەنجی زمان دێته ئەنجام. زمانیش وەک مەتریاڵێکی سەرەکی لە هونەری شیعردا بریتییە لە وشە و وشەش وەک پێشتر ئاماژەم پێدا دەلالەت لەسەر مەلەکووتی خواوەند دەکات. ئێمە شیعر دەنووسین تا لە هەوڵێکی سیزیفیدا ڕێز لە دوا پاشماوەکانی جوانی و هەقیقەت لە کەلاوەکانی ئەم دنیای پڕ شەڕ و شۆرەدا بگرین، تا حورمەتی وشەکان ڕاگرین، تا خوێنەر و بەردەنگمان لە کەشف و شهوودێکی شاعیرانەدا بەشدار کەین. کەوابوو ئێمەی شاعیر هیچ نین جگە لە کومەڵێک دەموچاوی خولیامەند کە بەردەوام سەودای چێکردنی چێژێکی ئەبەدیمان لە سەردایە بۆ ساڕێژکردنی زامە قووڵەکانی خۆمان لە لایەکەوە و هەروەها بۆ فەرامۆش کردنی ڕەنجی سامناکی بەردەنگی ئەم سەردەمە لە لایەک تریشەوە.

وەک چۆن مرۆڤ بە درێژایی مێژوو هەوڵی داوە کە سروشتی سەرکەش و دیاردە سروشتییەکان دەستەمۆ بکات، شاعیریش وەک کاراکتێرێکی داهێنەر هەوڵی ئەوە دەدات کە لە ڕێگوزەری نووسینی شیعرەوە، ڕۆحی یاخی و سەربزێوی زمان لینی و دەستەمۆ بکات.

لە کۆتاییشدا وەک دوا بڕگە دەبێ بڵێم زمانیش‌ وەک سروشت خەسڵەتێکی یاخی و سەربزێوی هەیە، وەک چۆن مرۆڤ بە درێژایی مێژوو هەوڵی داوە کە سروشتی سەرکەش و دیاردە سروشتییەکان دەستەمۆ بکات، شاعیریش وەک کاراکتێرێکی داهێنەر هەوڵی ئەوە دەدات کە لە ڕێگوزەری نووسینی شیعرەوە، ڕۆحی یاخی و سەربزێوی زمان لینی و دەستەمۆ بکات. شاعیر دەیەوێت بە نیشاندانی هێز و ئوتۆریتەی خۆی شکست بە زمان بهێنێ و لە کۆتاییدا بەسەر هەژموونی زماندا زاڵ بێت؛ بەڵام لە ئاکامدا ئەم شتە ڕوو نادات، بەڵکوو ئەمە خودی شاعیرە کە وەک سووژەی هەڵوەشاوەی شکست، دەست دەداته خۆکاولکەریی. بە شێوازێک کە دەتوانم بڵێم سەرچاوەی هەر چەشنە داهێنان و خولقاندنێک لای شاعێر وەک سوژەی شکست لە واقیعدا هەمان کرداری خۆکاولکردنە. ئەم ڕەوتەش سەرەتا بە دابڕان لە ئەمری واقیع ڕوو دەدات، شاعیر بە تێپەڕبوون یان نەفی کردنی بابەتی واقیع پەنا دەباتە بەر خیاڵێکی خولیایی، چوون لە پێشدا ئەم ڕاستییە دەزانێت کە ئەمری جوانی و بابەتی ستاتیکا تەنیا بە هەڵوەشانەوەی ئەمری واقیع لە زەین و زمانی ئەمدا ڕوو دەدات، بۆیە دەڵێم خیاڵی فانتاستیک و دابڕان لە ساحەتی ئەمری واقیع لای شاعیر، خاڵی دەسپێک و سەرەتای کرداری خۆکاوکردنێکە ئەبەدی کە ئەگەر ئەم شتە ڕوو نەدات شیعر وەک بەرهەمی دیالێکتیکی زمان و خەیاڵ و ئەندێشە، تەنیا لاسایی کردنەوەیەکی قیزەون دەبێت لە هەمان ئەمری واقیع. کەواتە من خۆم کاول دەکەم بۆ ئەوەی شیعر بنووسم، من شێعر دەنووسم، کەواتە هەم!

The post من شیعر دەنووسم؛ کەواتە هەم! appeared first on ژنەفتن.