لە خوێندنەوەی یەکەم دەقی دابان عەتار چەند ساڵێک لەمەوبەر تاوەکوو ئێستا، وەک یەک لە هەرە دڵخوازترین چیرۆکنووسی کورد لە لام کەمەندکێشی کردووم. شێوازی نووسینی دابان تایبەتە و کەموێنەیە. بەمەش پێم وایە ئێمە زۆر بەبەختین کە شتێک دەخوێنینەوە هاوتای نییە. بێهاوتایی واتای ئەوە ناگەیەنێت کە هەموو کەسێک چیرۆکەکانی دابانی دەچێت بە دڵا، لێ شتێک دەخوێنینەوە کە دەگمەنە.

خاسیەتێکی چیرۆکەکانی دابان، هیچ نەبێت بە لای خۆمەوە،  ئەوەیە کە زۆر جار وەک مەحاڵ وایە بە یەک خوێندنەوە سەری لێ دەربکەیت. یەک، دوو، بگرە سێ بۆ چوار کەڕەت پێویستە بە هەمان دەقدا بچیتەوە. ئالەنگاریی وەهاش لەم سەردەمەدا تا دێت کەم دەبێتەوە، ئەمەش بۆ هەردوو لای خوێنەران و نووسەران ڕاستە. ڕەنگە خوێنەرێکی ئەم سەردەمە چیدیکە ئۆقرەی دەقی درێژ و پڕڕاز و قورسنووسراو نەگرێت، هاوکات ڕەنگە نووسەرانیش نەیانەوێت چیرۆکێک بنووسن کە خوێنەران بێئۆقرە بکات.

هەڵبەت، ناڵێم هەموو خوێنەران و نووسەران وەها بیر دەکەنەوە یان گەر دەقێک تایبەتمەندیی ئاستەنگی و ئالەنگاری نەبێت دەقێکی باش و جوان نییە، بەڵام سەردەمەکە وا خۆی نیشان دەدات کە دەگمەن بێت دوو جار ببیتەوە نێچیری هەمان قولاپی دەقێک یان کتێبێک کە لە ئاستێک لە ئاستەکاندا ماندووت بکات. ئەم تێگەیشتنەش چەوتە و جار نا جارێک دەقێک ئالەنگاریی تێگەیشتنمان بکات و داوامان لێ بکات کە وزەی تێدا خەرج بکەین شایەنی ئەوەیە خۆمانی بۆ بەدەستەوە بدەین و وەک چۆن ڕاوچی بۆ نێچیرەکەی دادەنیشیت، خوێنەریش ئا ئاوها بۆ دەقەکە دابنیشێت و شەنوکەوی بکات.

لەم وتارەدا هەوڵ دەدەم کە شیکارییەک بۆ تێما و ڕەهەندە سەرەکییەکانی نوێترین کۆمەڵەچیرۆکی دابان بکەم بە ناوونیشانی “کودەتای گاڵتەجاڕی” کە لە ساڵی ٢٠٢٤ لە لایەن وەشانی نووسیارەوە چاپ و بڵاو کراوەتەوە و لە سێ چیرۆک پێک هاتووە بەم ڕیزبەندییە: زیندانی بەرد، دوورگەی شەڕ، کودەتای گاڵتەجاڕی (کە هەر ناوونیشانی ئەم چیرۆکەیانە بووەتە ناو و ناسنامەی کتێبەکە). مەرج نییە لێکدانەوەکانی من مەبەستی پەیامەکانی پشت نووسینەکانی پێکا بێت یان بەشێک لە مەتەڵی ئەم کتێبەی هەڵهێنابێت، بەڵام دواجار ئەوە ئەرکی بەرهەمە ئەدەبییەکانە وا بکات بیر لە دەقەکە بکەینەوە و چەشنێک لە زۆرانبازیی هزری ئەنجام بدەین. دواجار، چەند چێژ لە دەقێک دەبینین، دەبێت هێندەش چێژ لە تێڕامان لەو دەقە ببینین.

پاراتێکستی تەڵەوێنەی[1] سەر بەرگەکە

یەک لەو خووانەی لە خوێندنەوەی کتێبەکان هەمیشە هەمبووە بریتییە لە پشکنین و تێفکرین لە بەرگی کتێبەکان و نووسین و وێنەکانی سەری. چەند سەیرە کاتێک کتێبێک دەخوێنیتەوە ڕەنگە نەخش و ڕەنگی بەرگەکەی وەک هیی کاتی پێش خوێندنەوەی لێ نەیەتەوە. ڕێی تێدەچێت پێش خوێندنەوەی کتێبێک، وێنەی سەر بەرگەکەی تێگەیشتنێک لە ئەندێشەماندا بنەخشێنێت یان لە لامان ببێتە ڕازێک، کەچی پاش خوێندنەوەی کتێبەکە دیزاینی کتێبەکە مەتەڵەکەی هەڵبهێنرێت یان پڕڕازتر بێت و واتاکەی خۆی نەدات بەدەستەوە، ڕەنگیشە (وەلەو ئەمەیان کەمێک جێی نیگەرانییە) لە بنەماوە هیچ مانایەک یان مەبەستێکی هونەری نەبێت چ بۆ نووسەرەکە یان دیزاینەری بەرگەکە. وەلێ، دواجار، نەخشونیگاری سەر بەرگی کتێبەکان دەشێت پێش و پاش خوێندنەوەی دەقەکە تێڕوانیمان بۆیان بگۆڕدرێن. وەک کەمێکی تر پەی پێ دەبەین، ئەمە بە دڵنیایییەوە بۆ نەخشونیگاری سەر بەرگی کتێبەکەی دابان درووستە.

پاراتێکست (کە بە کوردی دەتوانین وەریبگێڕین بۆ هاوەڵدەق، باندەق، بانتێکست، سەروودەق یان سەرووتێکست) ئاماژەیە بۆ هەموو ئەو توخمانەی لەسەر بەرگی کتێبێک یان لە ناو کتێبێکدا هەن (وەک ناوونیشانی کتێبەکە، بەشی پێزانین، پێشەکی و پاشەکییەکان، وێنە و نیگارەکانی سەر و ناوەوەی کتێبەکە، هتد)، یانیش تەنانەت ئەو توخمانەی لە دەرەوەی کتێبەکەوەن (وەک چاوپێکەوتنەکانی نووسەرەکە، پۆستەرەکانی ڕێکلامی کتێبەکە، ئەو ڕانانەی لە بارەیەوە نووسراون، هتد) بەڵام خۆیان بەشێک نین لە دەقە سەرەکییەکە. 

چەمکی پاراتێکست لە لایەن ژێرارد ژێنێتەوە، کە فەیلەسووف و ئەدەبناسێکی فەڕەنسی بوو، داهێنراوە و لە کتێبەکەیدا شیکاری بۆ پاراتێکستەکانی دەقێکی بە سیستەماتیک کردووە. سا با شیکارییەکی پاراتێکستواڵانە بۆ سەر بەرگی کتێبەکەی دابان بکەین و بزانین بەرگی کودەتای گاڵتەجاڕی گوزارشت لە چی دەکات، ئەویش گەر بیکات. دواجار کاتێک کتێبەکە تەواو دەکەیت، وا هەست دەکەیت هیچ شتێک لە جێی خۆی نییە، گومان دەبەیت تۆش کاراکتەرێکی ناو چیرۆکەکەیت و نووسەر فێڵی لێ کردوویت کە کتێبەکەی ئەو دەخوێنیتەوە. ڕەنگە ئەوەش بە مێشکتدا بێت ئەو دابانیش ڕاستەقینە نییە و لە چینێکی دیکەی کەتوارەوە ئاڕاستە دەکرێت تا کار لە خۆت و کەتوارەکەی تۆ بکات. جا چجای ئەوەی بزانین کە بۆ بەرگی ئەم کتێبە هەڵکەوتووە بەم جۆرە بێت کە هەیە!

تاوێک لە وێنەی سەر بەرگی “کودەتای گاڵتەجاڕی” بڕوانە. پێم وایە دەشێت هەموو هاوڕا بین لەوەی نەخشی سەر بەرگی کتێبەکە بەرگێکی جوان نییە (وەلەو جوانی چەمکێکی تایبەتە، شتێک بۆ من جوان یان ناشیرین بێت مەرج نییە ئەو ئەزموونە بۆ تۆ بە هەمان شێوە بێت)، ناجوانی بەو مانایەی بوونەوەرێک دەبینی لە شێوەی لێبووکێک کە بە شێوەیەک دەمی بە خەندەیە نائاسودەکەرە و تەنانەت بۆ هەندێك دەشێت مایەی تۆقین بێت (گەر بینەری فیلمی ترسناکی هاوشێوەی ئەوەی سمایڵ بوو بێتیت) و ئەم ڕووخسارە لێبووکییەش وەک بڕبڕە تا خوارەوەی جەستەی هاتووە و بەشەکانی جەستەشی لە نووسین، بەتایبەتی لە شێوەی دەستنووسی کۆن پێکهاتووە و تامارێکی مۆریش دەوری بوونەوەرەکەی داوە. باکگراوندی ئەم بوونەوەرە لێبووکییە ڕەشە و لەسەر ڕەشەکەش پارچەی پێکبەستراوی تەڵەوێنەن و سێ پارچە تەڵەوێنەش بە ڕەنگی جیاواز لە دەوری بوونەوەرەکەوەن.

سوودێکی بەرگی کتێبەکە ئەوەیە کە ڕەنگە بتوانین بەکاری بهێنین بۆ ئەوەی بزانین کامە هاوڕێمان لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و ژیانمان بلۆک بکەین، ئەگەر هاوڕێیەکت بینی وتی ئەم بەرگە جوانە، بێ دوودڵی بلۆکی بکە، چونکە ئەو کەسە یان کێشەی بینینی هەیە یان ماسۆکیستە و حەزی لە ئەشکەنجەی دەروونیی خۆیەتی. دوور لە تەنز، ئایا هەر بەڕاستی بەرگی ئەم کتێبە بۆ وایە؟ دابان و زاری (کە دیزاینەری بەرگی کتێبەکەیە) بۆ وایان کردووە؟ ئایا کتێبەکەیان بە پەنگ بردووە یان تێمای چیرۆکەکان دیزاینێکی وا دەخوازن؟

پێم وایە ئەم دیزاینە هەمووی بە مەبەست کراوە. چیرۆکەکانی ناو کتێبەکە وەک بەرگەکەی دەمانخاتە کەشێکی سەیر و سوریالیستانە. بەرگەکە نائاسوودەکەرە چونکە لە بنەماوە نائاسوودەهێنن، ئایا چ شتێک لەوە نائاسوودەهێنترە کەتوار و خەیاڵی خۆت لە یەکتری جیا نەکەیتەوە؟!

زاری دیزانەرێکی لێهاتووە و زۆرینەی کارەکانی دیزاینی کتێبەکانی نووسیار (لە نێویاندا دوو بەرهەمی خۆم) لە لایەن ئەوەوە کراون. سا کێشەکە نە لە دیزاینەرە، نە بڵاوکار، نە نووسەر، بگرە هیچ کێشەیەکی دیزاین نییە و زۆر بە ژیرانە ئەنجام دراوە. چیرۆکەکان وا دەخوازن کە بەرگەکە بەم شێوەیە بنەخشێنرێت، سا بەرگی کتێبەکە پۆشاکێکی پڕبەپێستە بۆ جەستەی دەقی چیرۆکەکانی ناو ئەم کتێبە. پاش خوێندنەوەی چیرۆکەکانی ناو کتێبەکە، گەر خوێنەر کات بۆ تێڕامان لە بەرگەکە تەرخان بکات، ڕەنگە ئەم ڕاستییەی بۆ دەربکەوێت و بتوانێت هەندێک لە مەبەستەکانی پشت وێنەی ئەو بەرگە هەڵبهێنێت. با لە هەندێک لە واتا و ڕەهەندەکانی ئەو بەرگە بڕوانین.

توخمێکی سەرەکیی دیزاینی بەرگی کتێبەکە بریتییە لە پارچەکانی تەڵەوێنەکان کە لە باکگراوندی کتێبەکە هەن کە سنوورەکانیان ڕەنگیان مۆرە و ناوەوەی پارچەکانیش بەتاڵە. تەڵەوێنە خۆی لە خۆیدا یارییەکی مەتەڵاوییە، یاریکەر دەبێت پارچە تێکەڵبووەکانی وێنەیەک بە یەکدییەوە بلکێنێتەوە تاوەکوو وێنە ڕەسەنەکە خۆی بدات بە دەستەوە. سا هەر خودی هەبوونی ئەم مەتەڵە یارییە وەک توخمێکی سەرەکیی دیزاینی بەرگی کتێبەکە ئاماژەیە بۆ شتێک کە پەرتبوو و پارچەپارچەبووە (ڕەنگە لە کۆنتێکستی ئەم چیرۆکانەی داباندا شتەکە کەتوار بێت)، یان شتێک کە پێویستی بە چارەسەرکردن و شیکارکردن هەیە. سا کاراکتەری نێو چیرۆکەکانیش وان، یان هیچ نەبێت ئەو دونیا تێکستواڵییەی تێیدان وەهایە.

چیرۆکەکانی دابان فراگمێنتن، واتە پارچەپارچەن و ڕەنگە بۆ خوێنەر سەخت بێت بە یەکجار خوێندنەوە لە هێڵ و کاتەهێڵی چیرۆکەکان تێبگات. چەند پاراگرافێک دەخوێنیتەوە، کەچی لە پڕێکدا سەرنجمان دەچێتە سەر چیرۆک و پرسێکی تر و ئینجا دێتەوە سەر ئەوەی پێشوو ئینجا بۆ شوێنێکی دیکە سەرنجمان ئاڕاستە دەکرێت، ئەمە ڕێک وەک تەڵەوێنە وەهایە. خوێنەر وەک یارییەکی تەڵەوێنە دەبێت پارچەکان بدۆزێتەوە و بیانخاتە شوێنە ‘ڕاستەکەی’ خۆیان تاوەکوو وێنەی چیرۆکەکە ڕوون خۆی نیشان بدات. جیا لە شێوازی خوێندنەوەی چیرۆکەکان کە وەک تەڵەوێنەن، دەروون و یادەوەریی کاراکتەرەکانیش پارچەپارچەن. لە کۆتاییی چیرۆکەکانیشدا ڕەنگە هەندێک شت لە لامان هەر جێی پرسیار بن، ئەمەش ئاسایییە، ئاخر خۆ لەسەر بەرگی وێنەکەش چەند پارچەیەکی تەڵەوێنەکە لە دەوری لێبووکەکە هەن و چارە نەکراون کە دەشیت ئەوە دەربخەن هەندێک لە پارچەکانی نێو چیرۆکەکان بزر بن و لە جێی دیکەدا بدۆزرێنەوە یان هەر نەدۆزرێنەوە. ئەمەش ئاماژەیەکی ڕوونە بۆ دەقئاوێزان[2].

هەرچی لێبووکەکەیە، جەستەی لە دەستنووسێک پێکهاتووە، ڕەنگە عەباش بێت، وەلحاڵ دەستنووسەکە دەشێت هێما بێت بۆ ئەو دەقئاوێزانەی لە چیرۆکەکاندا هەیە و نووسەر چەند دێڕێکی شیعری مەحوی ئاوێتەی نووسینەکەی کردووە. هاوکات، ئەم پۆشاکە عەبائاسایەی لێبووکەکە کە هاوشێوەی دەستنووسە کۆنەکانە دەشێت هێما بێت بۆ چەند شتێک: سەرجەم کاراکتەرەکان پێکهاتەیەکن لە زمان و مێژوو، بەم پێیە دەرخەری تەکنیکی مێتافیکشنە کە زۆر لە کۆمەڵەچیرۆکەکەدا بەکار براوە. ئاماژەیەکی دیکە ئەوەیە کە دەستنووسەکە هێمای پیرۆزی و پیرۆزاندنی دەقەکانی ڕابردووە. بەڵام، لێبووکەکە ڕێک پێچەوانەی ئەم هێمایەیە و نیشانەی پووچێتی و گاڵتەجاڕیی ناوونیشانی کتێبەکەیە.

هاوکات دەشێت تەواوی پۆشاکە دەستنووسەکە لەگەڵ سەرە لێبووکییەکان تێکڕا ئاماژەش بن بۆ سێیەمین چیرۆک – کودەتای گاڵتەجاڕی— کە تێیدا باس لە خاڵێکی وەرچەرخانی هزری دەکات و ڕۆشنبیران هەموو دەیانەوێت لاف و گەزافی ئەوە لێ بدەن کە ئەوان ڕابەر و دەسپێکەری ئەو ڕووداوە بوون کە لە چیرۆکەکەدا بەو قۆناغە نوێ و شۆڕشگێڕانەیە دەگوترێت سەرهەڵدانی مەزن. سا لێبووکەکە کودەتایە بەسەر ئەو دەستنووسەدا و ئەوانەشی کە دەیانەوێت بانگەشەکانی خۆیان بکەنە دەستنووسێکی دیکەی پیرۆز بۆ ئایندە.

خۆی لە ڕابردوودا لێبووکەکان لە کۆشکدا پێگەیەکی گرنگیان هەبووە. ئەمان تەنها قەشمەرجاری دەستی پاشاکان و دارودەستەکەی نەبوون، بەڵکوو لێبووکەکان ئەرکێکی گرنگیان هەبووە ئەویش بریتی بووە لە گوتنی ئەو ڕاستییانەی کە کەس لە میرنشینێکدا نەیوێراوە بە پاشای بڵێت. بەڵام، لێبووک بە گوتنی ڕاستییە تاڵەکە بەڵام لە فۆڕمی گاڵتەوگەپدا توانیویەتی دەنگە کپکراوەکان بە پادشا و دەسەڵات بگەیەنێت. سا ئەدەبیاتی تەنز و ئەزموونی و شۆڕشگێڕانە بە هەمان ڕۆحیەتەوە دەیەوێت مرۆڤ بە ڕاستییەکان بتاسێنێت. لێبووک لێرەدا ڕابەرایەتی کودەتایەک دەکات بەسەر پیرۆزیی پادشا و دەسەڵاتدا. کاراکتەری شاکار، کە دەکرێت وەک لێبووکێک وێنا بکرێت، لە چیرۆکی سێیەمدا کە فیلمە یەک خولەکییەکەی دەردەهێنێت و بەڕاستی لەوێوە پاڵەوانکوژی سەرهەڵدەدات، هاوکات دژ بە سەرپەرشتیاری پڕۆژە زانکۆیییەکەی کۆڵ نادات و دەرهێنان بۆ فیلمەکە دەکات. شاکار بە هەمووان و دەسەڵاتی سەرپەرشتیارەکەی پێکەنی و ئەو پاڵەوانانەی کردە نوکتە.

باوجوو، لێرە پرسیارێک بە مێشکمدا دێت: ئایا کۆمەڵەچیرۆکەکەی دابانیش گێڕانەوەی نوکتەیەک نییە هاوشێوەی فیلمە یەکخولەکییەکە (ئاخر چۆن بڕوا بکەین کوڕێک پەیکەرێکی خۆش بووێت و لەبەر ئەو ببێتە پاسەوانی مۆزەخانەیەک. ئاخر چۆن نووسەرێک شێتانە هۆگر و عاشقی کاراکتەرێکی نێو چیرۆکێکی خۆی دەبێت زیاد لە هاوسەرەکەی خۆی و دواتریش چۆن فیلمێکی ماوە یەکخولەکی شۆڕشێکی سەرتاسەری سیاسی-ئەدەبی-کۆمەڵایەتی دەهێنێتە کایەوە کە هەموو ڕۆشنبیران شەڕی لەسەر بکەن تاوەکوو خۆیان بکەن بە خاوەنی)؟ بەڵام دەبێت بڵێم کە دابان پێمان ڕانابوێرێت، بەڵکوو دەیەوێت مشتەکۆڵەیەک ڕاستیمان لە ڕێی ئایرۆنی، گاڵتەجاڕی، تەنز و کۆمیدیای تاریک و تراژیدییەوە پێ ڕابگەیەنێت.

پێم وایە دەشێت زۆر زیاتر لەسەر بەرگی کتێبەکە بڵێین و بە چیرۆکەکانی ببەستینەوە، بەڵام شتێکی گرنگ سەبارەت بە پاراتێکستی ناوونیشانی کتێبەکە هەیە: ئایا هەر بەڕاستی کتێبەکە ناوی ”کودەتای گاڵتەجاڕییە”؟ یانیش ئەوەتا ناونیشانە ڕاستەقینەکەی لە پشت ناوونیشانی ”کودەتای گاڵتەجاڕی”ـیدا شاردراوەتەوە؟ دوایین وشەی سێیەمین چیرۆک و کۆتاییی کتێبەکە ئەمەیە: پاڵەوانکوژ. لە کۆتاییی چیرۆکی سێیەمدا، لێکۆڵەرە ئەدەبییەکە پێداگری دەکات کە دەبێت ناوی چیرۆکەکە یان وتارەکەی “پاڵەوانکوژ” بێت، سا لە دەقەکەدا بە قەبارەیەکی گەورەتر نووسراوە و وشەکەش تۆخ کراوە. ئەمەش هاوشێوەی شاکاری فیلمساز و سپیکار، دابان ناونیشانی ”کودەتای گاڵتەجاڕی” وەک گەچ بەکار هێناوە و لە ژێر ئەم چینەدا ناوونیشانەکەی شاردوەتەوە. چەند چینێک لە چیرۆک دەبێت لا بدەین تا ناوونیشانە ‘ڕاستەقینەکە’ خۆی بۆمان دەربخات (کە ئەویش پاڵەوانکوژە). ئایا ئەمە چارەسەری تەڵەوێنەکەیە؟ ڕەنگە وا بێت، ڕەنگە وا نەبێت.

چۆن ژانری کتێبەکە پۆلێن بکەین؟

پۆلێنکردنی ئەم کۆمەڵەچیرۆکە کارێک نییە بگاتە مەحاڵ بەڵام هێندەش ئەرکێکی سادە و بێگرێوگۆڵ نییە. سەرنجڕاکێشە گەر بە هەمان نەریت و کرۆکی دەقی کتێبەکە ژانرەکەی بە “پۆست-پاڵەوان” یان “ئەدەبیاتی پاڵەوانکوژی” پۆلێن بکەین. بەهەرحاڵ، با ئێمەش لە کەتوار دانەبڕێین و بزانین لە کەتواری خۆمان چۆن ئەم کتێبە لە ژێر سێبەری ژانرێکدا پۆلێن بکەین.

بە شێوەیەکی گشتی، دەتوانرێت ژانری کۆمەڵەچیرۆکەکە وەک ئەدەبیاتی پۆستمۆدێرن پۆلێن بکرێت چونکە چەندان تەکنیکی گێڕانەوەی پۆستمۆدێرنانە لە چیرۆکەکاندا هەن. یەک لە خاڵە سەرەکییەکان بریتییە لە بەکارهێنانی مێتافیکشن، واتە چیرۆک دەربارەی چیرۆک، یان چیرۆک لە ناو چیرۆک. لە چیرۆکی ئاساییدا، خوێنەر وا هەست دەکات چاو لە جیهانێکی ڕاستەقینە دەکات، دیوارێک لە نێوان ئێمەی خوێنەر و کاراکتەرەکاندا هەیە کە پێی دەگوترێت دیواری چوارەم. ئەم دیوارە مێتافۆرییە بەربەستی جیهانی ئێمە و جیهانی ئەوانە. ئەوان پەی بەوە نابەن کاراکتەرانێکی نووسراون و لە جیاتی گۆشت و خوێن، پەیڤ و پیتن. بەڵام لە مێتافیکشندا، نووسەر یان کاراکتەری گێڕەرەوە لەناكاو ڕوو دەکاتە خوێنەر و دەڵێت: “ئێستا خەریکم ئەم بەشەی چیرۆکەکە دەنووسم” یان “با بزانین ئەم کارەکتەرە چی بەسەر دێت”. یان کاراکتەر پەی بەوە دەبات و هۆشەمەندە بەوەی ئەو کاراکتەری ناو چیرۆکێکە، بەمە دیواری چوارەم دەبەزێنرێت. ئەمە وا دەکات خوێنەر هەمیشە لە یادیدا بێت کە ئەوەی دەیخوێنێتەوە بەرهەمی خەیاڵە. مێتافیکشن تەکنیکێکە وا دەکات خوێنەر گومان لە ڕاستییەکان بکات، بەتایبەتی ئەوەی پێی دەگوترێت “ڕاستیی ڕەها”. هەروەها، ئەم تەکنیکی گێڕانەوەیە وا دەکات خوێنەر بەژدارییەکی کارای هەبێت و تەنها ناچالاکانە لە دەق نەڕوانێت بەڵکوو هاوتای نووسەر بە دوای مانای دەقەکەدا بگەڕێت و شێوە بە مانای دەقەکە بدات. بەم پێیەش خوێنەر لەگەڵ دەقەکەدا بیر دەکاتەوە و دەستەمۆ نییە.

مێتافیکشن چەشنێکە لە پارۆدی[3]، پارۆدیش جۆرێکە لە لاساییکردنەوەی بەرهەمێک بەڵام لەگەڵ خستنەڕووی سەرنج، ڕەخنە و زۆرجاریش دووبارە داڕشتنەوەی بە شێوەیەکی گاڵتەجاڕانە و توانجئامێزانە، کە خۆی لە خۆیدا زۆر لەگەڵ تێما سەرکییەکەی چیرۆکەکاندا دێتەوە.

بەڵام، پێم وایە خاڵێک گرنگە لە بەکارهێنانی مێتافیکشن بەتایبەتی لەم کۆمەڵەچیرۆکەدا: دابان لە ڕێی ئەم تەکنیکەوە دەشێت ڕەخنە لە ئاوەزی کورد بگرێت لەوەی تاکی کورد مێژوو و ئێستا وەک خاڵێکی وەستاو دەبینێت و گێڕانەوە مێژوویییەکان پیرۆز دەکات و ناوی داستانیان لێ دەنێت، بەڵام دابان دەڵێت کە هەموو ئەو مێژووەی کورد و مێژووی هەموو گەلەکانی دیکەیش گێڕانەوەن و ئەم گێڕانەوانەش درووست دەکرێن و بونیاد دەنرێن و خۆڕسک ناڕوێن، سا پێویستە کودەتا بەسەر ئەو بیرتەسکییە بکەین کە مێژوو و بونیادنانی دونیای ئێستا و ئایندەمان تەنها وەک بت و پەیکەرێک دەبینێت. هەر بۆیەشە دەرهێنەرە بزرەکەی نێو کودەتای گاڵتەجاڕی تەنانە پاش دۆزینەوەشی لە لایەن ڕەخنەگرەکەوە هەر بێناو دەمێنێتەوە و ناوی نازانین. ئەوەی دەیزانین ئەوەیە لە جێگەیەکی دەقەکە بە “شاکار” ناوی دەهێنرێت بەڵام دەزانین کە ئەوە ناوی خۆی نییە و لە دەرئەنجامی فیلمەکەیەوە هاوڕێکەی ئەو ناوەی لێناوە. هەمدیس لە ناونەنانی ئەم کاراکتەرە دابان دەیەوێت ناڕاستەوخۆ ئەمانە بخاتە ڕوو: ڕێ لە خودی شاکار دەگرێت ببێتە فیگەرێکی “پاڵەوان” و مێژوویی، هاوکات ئەو بیرۆکە بونیادگەرییەش دووپات دەکاتەوە کە بیرۆکەکان لەسەر تاقە کەسێک تاپۆ ناکرێن، وەک لە دەسپێکی چیرۆکەکەوە دەبینین نووسەران هەموو شەڕیانە بیرۆکەی بزووتنەوەیەک بە ناوی ئەوانەوە بلکێنرێت لە پێناو شکۆمەندییەکی بەتاڵ.

تەکنیکێکی دیکەی بەکاربراو کە زۆرجاریش لە دەقە پۆستمۆدێرنستییەکاندا دەبینرێت بریتییە لە دەقئاوێزان. دەقئاوێزان بریتییە لە تێکهەڵکێشکردنی دەقی بەردەست بە دەقی دەرەوەی خۆی، جا چ ئەو دەقە ئاوێتەیە یان تێهەڵکێشکراوە هیی نووسەر خۆی بن یان هیی دەقی نووسەرانی دیکە بن. هەڵبەت دەقئاوێزان پرسێکی فرەڕەهەندە و لێرە ناپڕژێینە سەری، بەڵام کتێبی کودەتای گاڵتەجاڕی بە ئاشکرا و نائاشکرا، ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ ئاماژەی تێدایە بۆ دەقگەلی دیکە یان دەقگەلی دیکە ئاماژەیان بۆ ئەو تێدایە[4]، بەمەش مانا و مەبەست و هێماکانی ناو دەقەکە ئاڵۆزتر دەبن و ڕەنگە تەڵەوێنەی نوێ بن بۆ خوێنەر.

یەک لەو دەقئاوێزانانەی بەری دەکەوین لە چیرۆکی دوورگەی شەڕ دێڕێکی مەحوییە (ل.٤١، دێڕەکەی مەحوی تۆخ کراوە):

“نەمزانی کامیان بوون، وێنەکە بوو یان…؟ لە لێوی ڕامام. لێوی سەرەوەی لە هەردوو لایەوە تەسک بووبوونەوە، کرابوونەوە، ویستبووی شتێک بڵێت؟ خونچەدڵ بوونم لە حەسرەت لێوی تۆیە خونچەدەم! شتێکی گوت؟ ئایا ئەو دەنگە ئەو بوو؟”

هەر وەک چۆن لە چیرۆکەکەدا باڵندەکان بوونێکی زەقیان هەیە، وەهاش لە شیعرەکەی مەحوی: غولغولی بولبول؛ مورغی خەمۆش. شتێک کە سەرنجی ڕاکێشام کاتێک لێکدانەوەی مەلا عەبدولکەریمی مودەڕڕیسم لەمەڕ ئەم شعرە خوێندەوە ئەم تێبینییەی ئەو بوو لە پەراوێزی دوادێڕدا: “لە دەستنووسەکانی بەردەستماندا لە نێوان ئەم بەیتە و بەیتی پێشوودا، جێگەی بەیتێک بە بۆشی ماوەتەوە. دیارە فەوتاوە. شێخ موحەممەدی مەحویش نووسیویە زۆرمان هەوڵدا، دەستمان نەکەوت.” مەحوی لە کۆتادێڕدا خۆی بە ”مورغی خەمۆش”، واتە باڵندەی کپ و بێدەنگ، دەچوێنێت. لە بەرانبەردا کاراکتەرەکەی دابان لە پڕێکدا دەست دەداتەوە نووسینی شیعر و هەوڵ دەدات ئەو خامۆشییە بشکێنێت. بەهەرحاڵ، دیارنەمانی دێڕەکەی پێش کۆتا دێڕی شیعرەکەی مەحوی وێنەدانەوەیەکی جوانە هاوشانی بەرگی کتێبەکەی دابان، ئاخر ئەو دێڕەش وەک پارچەیەکی تەڵەوێنەیەک وایە و دیار نەماوە تا وێنەکە بەتەواوی تەواو بکات، تۆ بڵێیت ئەم چیرۆکەی دابان بە جۆرێک لە جۆرەکان دۆزینەوەی ئەو بەیتە نەبێت؟

یەک بیرۆکەی دیکە کە دەمەوێت سەبارەت بە ژانری ئەم کتێبە بیخمە ڕوو بەڵام کەمێک دڕدۆنگم، ئەدەبیاتی کارلێککەرە[5]. ئەم چەشنە لە ئەدەبیات زیاتر ئەو ڤیدیۆگەیم و بەرهەمە دیژیتاڵییانە (هاوشێوەی وێژەی هایپەرتێکست[6]) دەگرێتەوە کە یاریکەر ڕۆڵی دەبێت لە ڕێڕەوی چیرۆکی یارییەکە یان دەقە دیژیتاڵییەکە. بڕیارەکانی یاریکەر، ئەو ئینپوتانەی دەیخاتە ناو چیرۆکەکەوە، هەموو دەبنە هێنانە ئاراوەی دەرئەنجام و گێڕانەوەیەکی جیاواز، یان هەر هیچ نەبێت خوێنەر بەدەستی خۆی ڕێڕەوی دەقەکە دیاریی دەکات، هاوشێوەی ئەوەی لە وێژەی هایپەرتێکست دەیبینین، کە ئەوە خوێنەر خۆیەتی دەیەوێت کلیک لەسەر کامە بەستەر و هایپەرلینک بکات. بێگومان ئەم بەرهەمەی دابان ناشێت وەک ئەدەبیاتێکی وەها وێنای بکەین کە خوێنەر بە کردەیی ڕێڕەوی چیرۆکەکان دەگۆرێت یان دیارییان دەکات، بەڵام لە خوێندنەوەی چیرۆکەکاندا، وەک پێشتریش ئاماژەم پێدا، ئەرکی خوێنەرە پارچە مەتەڵەوێنەییە جیاوازەکانی چیرۆکەکان بە یەکدییەوە بلکێنێت تا ڕێگای خۆی بدۆزێتەوە لە نێو ڵێڵاییەکانی سنووری نێوان کەتوار و خەیاڵی چیرۆکەکان. هەر لە بەرگی کتێبەکەوە، کە وێنەی تەڵەوێنەیە، نووسەر بانگهێشتی خوێنەر دەکات یاری بە پارچەکانی دەقەکە بکات.

دوورگە دابڕاوەکان

لە هەر سێ چیرۆکەکەدا دەتوانین هەست بە بوونی تڕاوما (زەبری دەروونی) بکەین. لە هەر چیرۆکێکیاندا زەبری دەروونی بە هێما و شێوەی جیاواز خۆی دەردەخات. چیرۆکەکانی دابان گەڕانێکی نائۆرتۆدۆکسیانەیە بۆ ئەو کاراکتەرانەی نامۆ بوون بە هۆی جەنگ و نائارامییەوە. ڕەنگە ڕاستەوخۆ وا نەڵێت، بەڵام لە ڕێگەی خوێندنەوەیانەوە زۆر شت ڕوون دەبێتەوە. ئەوانەی ئەزموونی زەبری دەروونی یان تەنگەژەی پاش زەبری دەروونی[7] دەکەن، کەتوار بۆیان دەشێوێت و لە خاڵێکی کات و مێژوودا گیر دەخۆن و بەند دەبن.

لە چیرۆکی ”زیندانی بەرد”ـدا بۆ نموونە، تەنانەت ناوونیشانەکەش هێمایە بۆ زەبری دەروونی و گیرخواردن لە نێو ڕێڕەوی کاتدا. کاراکتەری ئەم چیرۆکە لە دەسپێکی چیرۆکەکەوە باسی دەکات کە شوێنەکەیان دادەڕمێت و بە بەرچاوییەوە باوکی قاچی دەشکێت، پێشمەرگەی برینداریش دەبینێت کە بە هۆی پێکانەوە بە شەلەشەل گوزەر دەکەن، ئەمانە هەمووی دیمەنگەلێکن کە منداڵێکی بچووک دەشێت لە ڕێگەیەوە تووشی زەبری دەروونی بێت. لەم سۆنگەیەوە، چیرۆکەکە ئەوە دەخاتە ڕوو کە وەختێک مرۆڤ بە دەردەسەری و زامی دەروونیدا گوزەر دەکات دەشێت دڵی لەو پڕۆسەیەدا ببێتە بەرد، یانیش وەک داهۆڵەکان ناخبەتاڵ بمێننەوە.

ئەو شێوازە گێڕانەوەی چیرۆکەکانیش، بەتایبەتی وەک ئەوەی لە زیندانی بەرددا دەیبینین کتومت هاوشێوەی ئەزموونی زەبری دەروونییە. لە زەبری دەروونیدا، یادەوەرییەکان چیدیکە لەسەر یەک ڕاستەهێڵ نین و یەک لە دوای یەک بە ڕێڕەوی کاتتدا ئەزموون بکرێن، بەڵکوو لە زەبری دەروونیدا ڕابردوو و ئێستا تێکەڵ دەبن. دەروونبریندارەکان وەک ئەوەی لە ئێستادا ڕووبدات ئەزموونی زەبرە دەروونییەکانیان دەکەنەوە. داهۆڵەکانیش، دایکەداهۆڵ و باوکەداهۆڵ، هێمان بۆ داڕمانی هەستی پارێزگاری. خۆی بۆیە مرۆڤ تووشی تەنگەژەی پاش زەبری دەروونی دەبێت، لەبەر ئەوەی ئەو بڕوا و پێوابوونەی هەیبوو لەوەی دونیا شوێنێکی پارێزراو و سەلامەتە وردوخاش دەبێت. سا داهۆڵەکان تەنها وەهمێکی پارێزگاریی بوون بۆ کاراکتەرەکەی زیندانی بەرد و پاسەوانانێکی بێدەسەڵاتبوون.

لە چیرۆکی ”دوورگەی شەڕ”ـیشدا، کاراکتەرەکە بەهۆی لەدەستدانی دایکییەوە تەنگی پێهەڵچنراوە.  بووەتە دوورگەیەک، هەمیشە لە جیهانە خەیاڵییەکەیدا دوورگەیەکی پڕ باڵندەی چەکدار دەنەخشێنێت. هەڵبەت، هەر خۆی نەخشاندنی ئەو دوورگەیە ناخی خۆیەتی، مرۆڤ کە گیرۆدەی زامی دەروونییە دەبێتە دوورگەیەک و لە خاکەکانی دیکە دادەبڕێت. تەنانەت شێوازی گێڕانەوەکەش کە پارچەپارچەیە ڕێک هێمایە بۆ ئەو پارچەپارچەبوونەی زنجیرە یادەوەرییەکانی ئەوانەی بە دۆخێکی زەبراویدا تێدەپەڕن.

لە چیرۆکی ”کودەتای گاڵەتەجاڕی”ـیشدا زەبری دەروونی زیاتر ناڕاستەوخۆ بوونی هەیە. ئێمە زۆر دەربارەی کاراکتەری شاکار نازانین. نازانین کە منداڵی چۆن بووە، بۆچی دەیەوێت ببێتە دەرهێنەر، هیچ لە بارەی ڕابردوویەوە نازانین. ئاخۆ دەبێت زەبرێکی دەروونی هەبێت کە وا سەرسەختانە هەوڵ بدات قەشمەری بە پاڵەوانەکان بکات؟ خۆی، لەم چیرۆکەدا گەر زەبری دەروونییەک هەبێت، دانەیەکی بەکۆمەڵ و سیستەماتیکانەیە. شەڕ لێرە هاوشێوەی زیندانی بەرد نییە کاراکتەرکە ڕاستەوخۆ لێکەوتەکانی جەنگ ببینێت، یان وەک دوورگەی شەڕ کاراکتەرێک ناخ و خەیاڵی ببنە دوورگەیەک پڕ لە باڵندەی چەکدار، بەڵکوو لێرەدا گەر شەڕێک هەبێت شەڕی دەمەبۆڵەی دەستەبژێرەکانە، یانیش ئەو شۆکەیە کە پاش ڕاپەڕین هاتە کایەوە. بە جۆرێک لە جۆرەکانیش دەشێت ناڕاستەوخۆ هێمای جەنگی ناوخۆ بێت. ڕەنگە ڕەفتارە سەیرەکەی شاکار لە نووسینی شیعر لەسەر دیوارەکان و دواتر داپۆشینیان لە نێو ئەو باڵەخانانەی کاری تێدا دەکردن هێما بێت بۆ ئازارەکان و پاشان چەپاندیان و نەویستنی ئەوەی یادەوەرییەکان بێنەوە یاد هاوشێوەی ئەوانەی زەبری دەروونیان هەیە خۆیان لەو یادەوەرییانە بەدوور دەگرن کە دەشێت دووبارە بیانگەڕێنێتەوە بۆ ساتی ڕووداوەکە.

دواجار، زەبری دەروونی یەکێکە لە تێما سەرەکییەکانی چیرۆکەکان جا چ ڕاستەوخۆ ئاماژەی بۆ درابێت یان ناڕاستەوخۆ. تڕاوما لە ناو چیرۆکەکاندا سەرلەنوێ داڕشتنەوەیەکی بنەڕەتی دەکەن بۆ شوناسی کاراکتەرەکان، کە تێیدا کاراکتەرەکان هەوڵی مانەوە دەدەن بەمەش ناچارانە دەچنە دۆخی بەبەردبوونەوە و خۆیان لە نێو زیندانێکی بەردیندا بەند دەکەن، یانیش هەڵدێنە ناو خەیاڵ یان هۆگری شتانێکی بێگیان دەبن وەک پەیکەرەکان، داهۆڵەکان، دیوارەکان و پەیوەندیبەستن لەگەڵ ئەو کاراکتەرانەی خۆمان فرانکنستاینئاسایانە لە ئەندێشەدا دەیانئافرێنین، بەڵام لە باتی پێوەنانی پەلوپۆ بڕاوە جیاوازەکان، کاراکتەرەکان، دەقەکانی دیکەیش، لە وشە و یادەوەری و ئەندێشە بڕاوە جیاوازەکانەوە دەئافرێنرێن.

کوشتنی پاڵەوانی بێخەوش

ڕەنگە تەوەر و تێمای هەرە گرنگی کۆمەڵەچیرۆکەکە بریتیی بێت لە پرسی پاڵەوانکوژی. لە ڕێگەی چیرۆکی کودەتای گاڵتەجاڕییەوە، دابان ڕەخنەیەکی توند لە ئەقڵی ڕۆشنبیری، کۆمەڵایەتی و سیاسیی کورد دەگرێت. پوختەیەکی چیرۆکەکە بەم شێوەیەیە:

گێڕەرەوەی چیرۆکەکە نووسەر و توێژەرێکە کە لە بنچینە و هاتنە ئاراوەی ئەو بزووتنەوەیە یان ئەو قۆناغە دەکۆڵێتەوە کە بە “سەرهەڵدانی مەزن” دەیناسێنێت. چیرۆکەکە بەوە دەست پێ دەکات کە چەندان ڕۆشنبیر و دەستەبژێر شەڕ و بانگەشەی ئەوە دەکەن کە ئەوە کارەکانی ئەوان بووە بووەتە هۆی هێنانە کایەوەی سەرهەڵدانی مەزن. لە بەرەنجامی خوێندنەوەی چەندان وتار و نووسراوی هەمەچەشن بۆ توێژینەوەکەی، ڕۆژێک وتارێک دەخوێنێتەوە کە ئاماژەی تێدایە بۆ فیلمێکی یەکخولەکی و وا دەردەکەوێت کە بەڕاستی ئەم فیلمە دەسپێکی هەڵگیرسانی سەرهەڵدانی مەزن بووە. ئیدی ئەم نووسەرە دەیەوێت دەرهێنەرە ونەکەی ئەم فیلمە بدۆزێتەوە و دیدارێکی لەگەڵدا بکات. پاشان لە ڕێگەی ژنی وەزیریی ڕۆشنبیرییەوە کە خۆشەویستە کۆنەکەی فیلمسازەکە بووە، زیاتر دەربارەی دەرهێنەرەکە دەزانێت کە وەختی خۆی لە هونەرە جوانەکان قوتابی بووە و وەکوو پڕۆژەی ساڵی چوارەم ویستوویەتی فیلمێک دەربهێنێت و تێیدا پاڵەوان وەک گەلحۆ و نوکتەیەک نمایش بکات. بەڵام، مامۆستای زانکۆکەی کە سەرپەرشتیاری پڕۆژەکەی بوو ئەم بیرۆکە گاڵتەجاڕانە و مەزەئاسایانە ڕەت دەکاتەوە. کچەی خۆشەویستیشی ناپاکی لێ دەکات و بە دزیی ئەوەوە داوا لە مامۆستای زانکۆکە دەکات کە پشت لە کوڕەکە نەکات. بەڵام دواجار کۆڵنادات و فیلمەکە هەر بەرهەم دەهێنێت بەس ناچار دەبێت کە فیلمەکە بکات بە یەکخولەک. دواجار، نووسەرەکە فیلمسازەکە دەدۆزێتەوە کە ئێستا بووەتە گەچکارێک، بەڵام بەردەوام شعر لەسەر دیوارەکانی ئەو باڵەخانانەی کارییان تێدا دەکات دەنووسێت و پاشان بە گەچ ڕووپۆشیان دەکات، لە کاتی نووسینی شعرەکانیش لەسەر ڕووی ئەو دیوارانە ڤیدیۆی خۆی تۆمار دەکات.

بێگومان چیرۆکەکە چەندان ڕەهەندی جیاواز لە خۆ دەگرێت و چەندان تەوەری جیاوازیش دەوروژێنێت، لێ یەک لە تێما هەرە سەرەکییەکانی بریتییە لە پاڵەوانکوژی و ژێرتێماکانی. بە گوێرەی چیرۆکەکە، پێش ئەو ڕووداوە وەرچەرخێنەری ڕوویدا و ڕێڕەوی تێگەیشتن لە چەمکی پاڵەوان گۆڕی، پاڵەوانەکان ئەفسانەئاسا و خودان هێزی سەرووسرووشتی بوون و هەردەم لە خلیسکێنەی ترۆپکی ملاملانێی چیرۆکەکەوە بۆ بردنەوە دەخلیسکان. هەمیشە براوەبوون و بەسەر دژەپاڵەوان و شەڕانگێزەکاندا سەرکەوتنیان بەدەست دەهێنا.

بەشێکی زۆری گێڕانەوەکانی ئێمە، چ نووسراو بن یان کرابن بە بەرهەمی سینەمایی یان هیی کایەی نێو کۆمەڵایەتی و سیاسیی ئێمە بن، هێشتا مۆرکێکی گێڕانەوەی نەریتییان تێدایە. مێژووی کوردی و گەلانی دیکەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست زۆرجار بە دەوری بیردۆزی “پیاوە مەزنەکان”ـدا دەسوڕێنەوە. ئەو پیاوانەی بەسەر دوژمنەکاندا زاڵ دەبن و داستانەکان دەئافرێنن. بەڵام شاکار پاڵەوانی نێو فیلمە یەکخولەکییەکەی بە شێوەیەکی پووچ و ناپاڵەوانانە دەکوژێت و دەیکاتە گاڵتەجاڕ. خۆی کودەتاکەی شاکار کودەتا ڕەسەنەکەیە، کەچی سەرهەڵدانی بیرۆکەی پاڵەوانکوژی دەبێتە بیرۆکە و ڕێبازێک کە زۆرێک لە ڕۆشنبیران لەسەر تاپۆکردنی ئەو بیرۆکەیە دەبێتە شەڕ و دەمەبۆڵەیان.

لێرەدا دابان گاڵتەجاڕی و پووچیی ئەو ڕۆشنبیرانە دەردەخات کە خواخوایانە خۆیان بکەن بە خاوەن و مەشخڵهەڵگری بیرۆکەیەک کە لە کرۆکدا ڕەتی پاڵەوان دەکاتەوە، کەچی بیرمەندەکان خۆیان شەڕی ئەوەیانە ببنە پاڵەوانی ڕەوتی پاڵەوانکوژی. ئەوان لەسەر ئەوە دەجەنگن کە کێ “خاوەنی” بیرۆکەی پاڵەوانکوژییە، بەمەش دەبنەوە بە هەمان ئەو شتەی کە بانگەشەی ئەوەیان دەکرد تێکیان شکاندووە. لە لایەکەوە لاف و گەزافی ئەوەیانە چەمکی پاڵەوانیان هەڵوەشاندوەتەوە، کەچی لە لایەکی دیکەوە ئەم ڕیسە دەکەنەوە خوری. سا پێش-سەرهەڵدانی مەزن و پاش-سەرهەڵدانی مەزن، کە گوایە پاڵەوانگەرایی و دژەپاڵەوانگەراییدا ناکۆکن، کەچی نین، ئەمەش لە ڕاستیدا پارادۆکس و دژگۆیییە. چونکە لەو چەرخە نوێیە پاڵەوانکوژییەدا، هێشتا خەڵکانێک هەن بێزوو بە بوونە پاڵەوانی ڕەوتی پاڵەوانکوژی دەکەن.

دەبێت هەردەم نیگەرانی ئەوە بین کە ڕەوت، بزووتنەوە و  سەردەمە نوێیەکان لە لایەن هەلپەرستەکانەوە دەڕفێنرێن و هەوڵ دەدەن جڵەوی خاوەنداریەتی بگرنە ئەستۆی خۆیان.

بەهەرحاڵ، لەوانەیە خاڵێکی تری گرنگی چیرۆکەکە ئەوە بێت کە بپرسێت هونەری ڕاستەقینە چییە؟ ئایا کێ هونەرمەندی ڕاستەقینەیە؟ شاکار بە گەچ شیعرەکانی دەشارێتەوە، هونەرەکەی خۆی بۆ خۆی هەڵگرتووە، تەنانەت فیلمەکەی ئەوە کە ڕەوتە نوێیەکە دەهێنێتە کایەوە، کەچی بێناو ماوەتەوە و خراوەتە ئەودیوی پەراوێزەکانەوە. خۆیشی بە لایەوە گرنگ نییە کە ببێتە پاڵەوانی ئەو ڕەوتە نوێیەی کە لە فیلمەکەیەوە وەک بیگ بانگ دەستی پێ کردووە. ڕەنگە دابان لە ڕێی درووستکردنی ئەم دۆخەوە پێمان بڵێت کە هونەری ڕاستەقینە هونەرێکە شاراوە، هونەرێکە مرۆڤ بۆ خۆی دەستی داوەتێ و بە دڵسۆزییەوە مامەڵەی لەگەڵدا دەکات. ئەمە لە دۆسییەی شاکاری کاراکتەری ناو چیرۆکەکە کەمێک زیادەڕەوی تێدایە، چونکە مەبەستە ڕاستەقینەکە ئەوە نییە کە خوێنەر لە دەقەکانمان داببڕێنین، لێ خەمەکە ئەوەیە نووسین و کارەکانی نووسەرێک نەبنە نمایش.

خۆ دەشێت ئەوە ڕاست بێت کە کاتێک دەنووسین دەبێت لە هاوکێشەکانماندا ڕەچاوی خوێنەریش بکەین، بەڵام بە شێوەیەک نەبێت لە پێناوی بەرزکردنەوەی تیراژی چاپ و ڕازیکردنی خوێنەر خۆمان بدۆڕێنین و چۆنیەتیی بیرکردنەوەمان بنێژین. کتێبێک دەنووسیت و خوێنبەرەکانی دەستت بە دیار دەکەون لە تاو ماندووبوونی بێوچانی وەشاندنی پەنجەکانت بەسەر تەختەکلیلەکەدا شەو تا بەیانی، لێ چ پێویست دەکات وێنەی موولوولە دەرکەوتووەکانی دەستت لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بڵاو بکەیتەوە؟

خاڵێکی تری سەرنجڕاکێش ئەوەیە کە گێڕەرەوەکەی سەرقاڵی نووسینی توێژینەوەکەیەتی دەربارەی سەرهەڵدانی سەرهەڵدانی مەزن، ئەویش لە کۆتاییی چیرۆکەکەدا دێتە سەر ئەوەی نووسینەکەی لە ژێر ناوی نووسەرێکی دیکەدا بڵاو بکاتەوە. چەشنێکە لە کودەتا بەسەر ئیگۆی خۆیدا. ئەرێ دابان پێمان دەڵێت گەر کەسێک خەون بەوەوە دەبینێت ببێتە چیرۆکنووس/نووسەر/بیرکەرەوە، دەبێت وەک نووسەر/پاڵەوان پێ بەسەر ئیگۆی خۆیدا بنێت؟ خۆی ڕەنگە ئەمە یەکەم هەنگاوی هەرکەسێک بێت گەر بیەوێت بێتە نێو دونیای هزر و بیرکردنەوە. شەیکسپیر سەدان ساڵ لەمەوبەر گوتویەتی “گوڵ هەر ناوێکی دیکەی هەبووایە، بۆنی هەر خۆش دەبوو”[8]. ئایا چیرۆکێک ناوی دابان، من، یان تۆ یان هیی ناحەزێکی نێو مێژووی بە سەرەوە بووبێت، گەر ئەو چیرۆکە لە ڕووی هونەرییەوە بێکەموکوڕی بێت و بمانتاسێنێت، گرنگە نووسەرەکەی کام بژاردەیەیانە؟

لێرەشەوە جیاکاری و پۆلێن لە نێوان دوو چەشنی هونەردا دەبینین، هونەرێکی بە دامەزراوەییکراو یان دەستەمۆ و هونەرێکی شاراوە یان خۆبەختکاری. هونەری مامۆستای زانکۆکە، بۆ نموونە، هونەرێکی تینووی ناوبانگ، خەڵات، فەرشی سووری فێستیڤاڵەکان و دانپێدانان و ئەو کۆتادیمەنانەی ئەو جۆرە فیلمانەن کە لە لایەن جەماوەر و ئاپۆڕایەکی زۆرەوە پەسەند بکرێت و هەرس بکرێت. بەڵام هونەری شاکاری گەچکار هونەرێکی شاراوەیە. ڤیدیۆی خۆی تۆمار دەکات بۆ بەرهەمهێنانی فیلمێکی بێ جەماوەر، تەنها لە پێناوی ئەوەی شیعرەکانی بە ئەرشیڤ بکات. ئایا هونەرەکەی ئەو “ڕاستەقینەیە، لەبەر ئەوەی نمایشێک نییە بۆ جەماوە؟ چونکە مەترسییەکە لەوەدایە کە کاتێک بیرۆکەیەک دەبێتە ”براند”، ”مۆدە”، ”فاشیۆن”، یان باو و بە بزووتنەوە دەکرێت، مەترسی ئەوە دێتە کایەوە کە ڕۆحی ئەو بیرۆکەیە جێمان بهێڵێت و بمرێت.

وەهمی ڕکێف و کەتوار

وەک چۆن مرۆڤی سەردەم هەست بە بوونی بۆشایییەکی دەروونی لە ناخیدا دەکات، بە هەمان شێوە چەشنێک لە بۆشاییی دەروونی لە ناخی کاراکتەرەکاندا هەیە. ڕەنگە ئەم بۆشاییەش سەری بۆ تەنیاییبوون کێشا بێت، بە جۆرێک کاراکتەرەکانی نێو چیرۆکەکان تەنیا و نامۆن. ئەم پاڵەوانە تەنیایانە پەنا دەبەنە بەر خەیاڵ یان شتانێکی نائاوێتە بە کەتوار تاوەکوو مانا بە ژیانیان بدەن. لە زیندانی بەرددا، پاڵەوانەکە پەنا دەباتە بەر پەیکەرەکان. لە دوورگەی شەڕدا، پاڵەوانەکە پەنا دەباتە بەر خۆشویستنی کاراکتەرێکی خەیاڵی نێو چیرۆکەکانی. لە کودەتای گاڵتەجاڕیشدا، توێژەرەکە وێڵی گەڕانە بە دوای فیلمێکی ونبوو و نائەرشیڤکراو.

سەرئەنجام، کودەتای گاڵتەجاڕی دەرخەری پووچیی هەوڵ و کۆششەکانی مرۆڤە: مرۆڤ خۆیەتی دەبێتە درووستکاری زیندانەکانی خۆی و لە نێویشیاندا خۆی تێدا بەند دەکات. کاڵبوونەوەی هێڵی نێوان ئەوەی بە دونیای ڕاستی دادەنێین لەگەڵ وەهم و وڕێنە. گۆڕانی سەنگی هێز و ڕاپەڕینی سوڕیالی کە هیچ ئامانجێک لە ئاسۆکەیدا نابینرێت. گرێی بوونە فریادڕەس و نیمچەخودا لە هەر ڕەوتێکی نوێ کە سەرهەڵدەدات.

وەهمی ئەو جڵەو و ڕکێفەی بەسەر دونیا و ئەوانی ترەوە هەمانە: هەرەسی کەتوار و بزربوونی مانا، جەنجاڵیی و دادوبێدادیی لۆژیک. گرنگ نییە لە چیدا هەست دەکەیت کۆنتڕۆڵی هەموو شتێکت کردوە— شعر، چیرۆک، فیلم، دەسەڵات، قارەمانی، خۆشەویستی، ناکۆتا هتد— گاڵتەجاڕی و پووچی هەمیشە ئامادەباشن کودەتا بەسەر خۆت و واتاکانتدا بکات.

[1] تەڵەوێنە یان مەتەڵەوێنە دوو وشەی داتاشراون و لە بەرانبەر jigsaw puzzleـی ئینگلیزی بەکار هاتوون. وشەکان لە تەڵە- یان کورتکاروەی مەتەڵ(+ە)- لەگەڵ پێکەوەلکانی بە “وێنە”ـەوە بەرهەم هاتوون. یاری تەڵەوێنە وێنەیەک یان تابلۆیەک دەکرێت بە چەندان پارچەی جیاواز و تێکەڵ دەکرێن. یاریکەر دەبێت هەوڵی دووبارە ڕێکخستنەوە و پێکەوەلکاندنی پارچەکان بداتەوە تا دووبارە شێوە بە تابلۆ ڕەسەنەکە بداتەوە.

[2] Intertextuality

[3] Parody

[4] دابان عەتار. شارێکی ئاوس بە شیعر. گۆڤاری دنیای چیرۆک، ژمارە ٢، هاوینی ٢٠٢٥. ل. ١٠٦-١٢٠

[5] Interactive Fiction

[6] ‌Hypertext Fiction

[7] Post-Traumatic Stress Disorder (PTSD)

[8] شەیکسپیر، شانۆنامەی ڕۆمیۆ و جولێت

The post تیامان لە نێوان شەبەنگی جەمسەرەکانی پاڵەوانکوژی و پاڵەوانپەرستی appeared first on ژنەفتن.

جەی ڕوبن، کە وەرگێڕی بەشێکی زۆر لە کارەکانی هاروکی موراکامییە لە ژاپۆنییەوە بۆ ئینگلیزی، وەختێک ڕۆمانی ”یاداشتنامەی باڵندە قوڕمشییەکە” وەردەگێڕێت، ڕۆژێکیان چەند جارێک پەیوەندیی تەلەفۆنی لەگەڵ موراکامی دەکات تا هەندێک دژوێژیی دەقەکە یەکلا بکاتەوە، هاوکات موراکامی نووسەرێکە خەمی ئەوەیەتی چۆن نووسینەکانی وەردەگێڕرێن، بۆیە ڕوبن دەیویست سەبارەت بە هەندێک هەڵبژاردنی وشە و دەستەواژە پرسی پێ بکات. بۆ نموونە یەکێک لەو شتە وردانە بریتیی بوو لەوەی کاراکتەرێک لە یەکێک لە دیمەنەکان چوارچێوەی چاویلکەکەی ڕەشە، بەڵام لە دیمەنێکی دواتردا ڕەنگی چوارچێوەی چاویلکەکە دەبێتە قاوەیی^١. وەها وردبینییەک و بەفیلتەربردن گرنگە لە وەرگێڕان تاوەکوو بەرهەمێکی بێگانە بە باشی بە خوێنەرانێکی خۆماڵی بناسێنرێت و تا دەکرێت ڕێ لە بەفیڕۆچوونی ئەزموونە ئەدەبییەکەی دەقە ڕەسەنەکە بگرین.

نەبوونی وردبینی گیانی دەق هەلاهەلا دەکات و بەهای ئێستاتیکی دەقە وێژەییەکە لە گۆڕ دەنێت. لە کەشی وەرگێڕانی کوردیدا دەشێت دەیان نموونە هەبن. دەشێت یەکێک لەو نموونانە وەرگێڕانی کۆمەڵەشیعری هۆنەری کەنەدی ڕوپی کۆر— شیر وهەنگوین— بێت، کە خۆی بەرهەمێکە لە ڕووی وێژەییەوە لاوازە، جا جووتە وەرگێڕێک لە وەرگێڕانەکەیاندا هێندەی تر دەقەکەی کۆریان کۆرتر و کۆڵەوارتر کردووە^٢. وەختێک کۆر تێکستەکانی دەنووسێت پەنا ناباتە بەر خاڵبەندی، گەر تێبینی بکەیت شوێنەواری خاڵبەندی و بە کاپیتاڵ نووسینی ئەو وشانەی لە ڕێزمانی ئینگلیزیدا دەبێت بنووسرێن، فەرامۆش دەکات.  

ڕوپی کۆر کچە پەنابەرێک بووە، زمانی دایکی ئەو پونجابییە، سا بە شیوازێک دەنووسێت، بێکاپیتاڵ و کەمیی خاڵبەندی، بۆ ڕێزگرتنی زمانی دایکی و ستایشکردنی سادەیی^٣. تێگەیشتنی ئەم خاڵە گرنگە تاوەکوو بتوانین شوناس و ڕەسەنی نووسەر بپارێزین. نەنووسینی هێما و وەلانانی یاساکانی خاڵبەندی بۆ شیعرەکانی کۆر هێندەی ئەوەی کۆر لەو تێکستانەدا چی دەڵێت گرنگە، کەچی لەو وەرگێڕانە کوردییەی بە دەست خوێنەری کورد گەیشتووە پڕی خاڵبەندییە، کەس نازانێت ئەم ئاماژە و هێما خاڵبەندییانە لە کوێوە خۆیان خزاندوەتە نێو کورتەشیعرەکانەوە. وەرگێڕەکان دەڵێن کە لە سویدییەوە دەقەکەیان وەرگێڕاوە و پاشان بەراوردیان پێ کردووە بە دەقە ئۆرگیناڵەکە، جا گەر خوێنەرێکی کنجکۆڵ لە سەرچاوە سویدییەکەش بڕوانێت، دەبینێت کە خاڵبەندی نە بای هەیە نە خەیاڵ. هەر بەڕاستی زانینی ئەمە هیچ پێویستی بە وردبینییەکی جەی-ڕوبن-ئاسایانە نییە، هێندەی بە گەڕانێکی گووگڵ یان خوێندنەوەی یەک دوو چاوپێکەوتنی ڕوپی کۆر ئەو هەڵە زەقە نەدەکرا.

کێشە لە جێبەجێکردنی ئەم ستراتیژییە، واتە ئاشنابوونێکی باش بە کارەکانی پۆڵ ئۆستەر لە ماوەیەکی کەمدا، ئەوەیە کە ئەو خاوەنی بەرهەمگەلێکی زۆرە و شوێنەواری لۆچەکانی پەنجەی بە بوارگەلێکی هەمەچەشنەوەیە. پۆڵ ئۆستەر ڕۆماننووس، وەرگێڕ، هۆنەر، وتارنووس و، دەرهێنەرێکی ئەمریکییە. لە ساڵی ١٩٤٧ لە نوجێرزی لەدایک بووە. بە نووسینی چەند ڕۆمان، یاداشتنامە و وتاری ناوازە و، دەرهێنانی کۆمەڵە فیلمێک، ناوی خۆی خستۆتە نێو ناوانی کەسایەتییە پڕشنگدارەکانی وێژەی ئەمریکی. سا بەرهەمەکانی ئۆستەر هەمەچەشنن، ئاسان نابێت بۆ کەسێک لە ماوەیەکی کورتدا خۆی بە تەواوی کارەکانی ئاشنا بکات، لێ گومانی تێدا نییە کارەکانی ئەفسوونێکیان هەیە، وەک ئەوەی تەڵیسمیی جادووییان تێدا نەخشێنرا بێت، مرۆڤ کەمەندکێش دەکەن. هەر چۆنێک بێت، وەک ئەوەی دواتریش لەم وتارە دەیبینین، پۆڵ ئۆستەر وەک ڕۆماننووسێکی پۆستمۆدێرن پۆلێن کراوە، ئەم دەستەواژەیە بووەتە چەترێک بۆ کارەکانی.

وێژەی پۆڵ ئۆستەر تژییە لە بیرۆکەی فەلسەفی، هەر دوور نەڕۆین لە ڕۆمانی پیاوی ناو تاریکی ئاماژە بۆ جیۆردانۆ برونۆ دەکات، کە فەیلەسوفێکی سەدەی شازدەی ئیتاڵیا بووە، بە هۆی بیرۆکە نائۆرتۆدۆکسییەکانیەوە لەلایەن کڵێسا بە دارێکەوە دەبەسترێت و گڕی تێ بەر دەدەن. لە پاڵ فەلسەفاندن لە نێو دەقە وێژەییەکانی و نووسین بە پەنابردنە بەر کەرەستەکانی وێژەی پۆستمۆدێرنە، ڕۆمانەکانی پۆڵ ئۆستەر مۆرکێکی ڕەسەنیان هەیە چونکە ڕۆمانی ئەزموونین، ئۆستەر زۆر جاران بە شێوەیەکی دەرە-نەریتیانە چیرۆکەکانی دەگێڕێتەوە. سییانەی نویۆڕک، کە سێ شاکارەڕۆمانی ئۆستەرن، چیرۆکی لێکۆڵەری و پۆلیسی لە فۆڕمە نەریتییەکەی دەردەهێنن. لە شاری شووشەیی، بۆ نموونە، لێکۆڵەرێک بەناوی دانیێڵ کوین ڕادەسپێردرێت تا نهێنیی پشت دۆسیەیەکی سەردەرلێنەکراو هەڵبهێنێت، ئەم لێکۆڵینەوەیەی پەلکێشی گەشتێکی سووریالی دەکات تا لە شوناس، ئەزموونی ئەو بۆ کەتوار و مانای ژیان بکۆڵێتەوە، ئاخر هێڵەسنووری نێوان کەتوار و خەیاڵ ڵێڵ دەبن بۆی.

ئۆستەر شارەزایییەکی کارامەی هەیە لە بەکارهێنانی زماندا، بە ئاسانی دەستی بەسەر وشەکاندا دەشکێت. وەک ئەوەی فڵچەیەکی بەدەست بێت و، هاوشێوەی وێنەکێشی ئەمەریکیی بۆب ڕۆس، وێنەیەکی ڕوون لەسەر کانڤاس بکێشێت، ئا ئاوها مامەڵە لەگەڵ وشەکان دەکات، لەگەڵ فڵچەپیاهێنان بە هەر ڕەنگەوشەیەک دیمەنی ڕوون و بینراو لەسەر کانڤاسی پەڕە کاغەزییەکان دەنەخشێنێت و چاوی خوێنەریش بێ گرێوگۆڵ ئاماژەکانی سەر پەڕەکە وەردەگرن و لە نێو کەللـەی سەری خوێنەر و پڕۆجێکتەری سینەمایی مێشکیش پەخشی دەکات تاکوو هۆشمان چێژ لە ڕۆمان-فیلم-تابلۆکە ببینێت. ئەمە زۆر بە جوانی لە ڕۆمانی پیاوی ناو تاریکیدا دەردەکەوێت، وەختێک ئۆگەست بڕیل، کاراکتەری سەرەکیی ڕۆمانەکە، لەگەڵ میریامی کچەزای گفتوگۆ لە بارەی چوار فیلمەوە دەکەن: فیلمێکی ژاپۆنی [Tokyo Story (1960)]، فیلمێکی هیندی [The World of Apu (1959)]، فیلمێکی ئیتاڵی [The Bicycle Thief (1948)]، فیلمێکی فەڕەنسی [The Grand Illusion(1937)]. بینینی دیمەنی فیلمەکان و خوێندنەوەیان هەمان شوێنپێی سینەمایی لە مێشکی خوێنەر-بینەردا جێ دەهێڵن. وەختێک بۆ یەکەم جار لە ڕۆمانەکەی ئۆستەرەوە دیمەنی فیلمەکە دەخوێنیتەوە، ئینجا کونجکۆڵیت یەخەت دەگرێت و تەماشای خودی فیلمەکە دەکەیت، وشەکانی ئۆستەر دۆخی دێژاڤوت [Déjà vu] بۆ درووست دەکەن و وا هەست دەکەیت کە پێشتر فیلمەکەت بە هەمان چەشن بینیوە.

ئاشنابوون بە ڕۆمانی پیاوی ناو تاریکی

ئەم ڕۆمانەی پۆڵ ئۆستەر–پیاوی ناو تاریکی– لە ئۆگەستی ساڵی ٢٠٠٨ کەوتوەتە بەر دیدی خوێنەران. جگە لەوەی ڕۆمانێکی پۆستمۆدێرنیستیانەیە، دەشتوانین وەک ڕۆمانێکی پاش ١١ـی سێپتەمبەر پۆلێن بکرێت. ئاخر هەمووی ٧ ساڵێک بەسەر ئەو ڕووداوە تێپەڕی کرد بوو، کە بێشک ڕووداوێکی کاریگەر و شۆکهێنەر بوو لە مێژووی نوێی ئەمەریکادا، ئەم خاڵە مێژوویییە زەبرێکی دەروونی بە کۆمەڵە بوو بۆ ئەمەریکییەکان. وێڕای ئەمەش، هەمووی ٥ ساڵ بووبوو ئەمەریکا عێڕاقی داگیر کردبوو. ئەمە جگە لەوەی چەند مانگێک دوای بڵاوکردنەوەی ئەم ڕۆمانە هەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ئەمەریکا بوو، سا بۆیە لە ئەمەریکا باسوخواسی هەڵبژاردن و ململانێ سیاسییەکان سەبارەت بە پرسە نێوخۆیی و نێودەوڵەتییەکانی هاوشێوەی بارودۆخی عێڕاقی پاش جەنگ گەرم بوون و لە ئەوپەڕیدا بوو لە نێوان دیموکرات و کۆمارییەکان. ئیدی ئەم ململانێ و زامە سیاسییانە بە ڕوونی لەنێو ڕۆمانەکە دەردەکەون.

 ڕۆمانەکە دەربارەی ڕۆژنامەنووس و ڕەخنەگرێکی ویژەیی پەکەوتووە بەناوی ئۆگەست بڕیل، دۆخێکی ئینسۆمنیاکی [بێخەوی] هەیە، بۆ ڕزگاربوونی لە دەردەسەرییەکانی ژیان، لەگەڵ ئەوەی بەری شەوگاریش درێژە، شەوان لە مێشکی خۆیدا جیهانێکی دیستۆپیی هی ئەمەریکای ئێستا دەئافرێنێت، جیهانەکە نەخشەی مێژوویەکی جێگرەوەی ئەمەریکایە [مێژوویەکی ئاڵتێرنێیت؛ alternate history]. جیهان یان مێژووی جێگرەوە بریتییە لەو جیهان و ماوە مێژوویەی کە لە بەرهەمێکی ئەدەبیدا وێنا دەکرێت بەڵام مەرج نییە هاوشانی ئەو مێژوو و جیهانە بێت کە ئێمە بەڕاستی تێیدا نیشتەجێین.  بۆ نموونە، لە چیرۆکی ‘لا یۆرۆنا’ کە یەکێکە لە چیرۆکەکانی نێو کۆمەڵەچیرۆکەکەم بە هەمان ناونیشان، ئەو کوردستانەی کە لەنێو چیرۆکەکەدا هەیە شێوەی زۆر لەم کوردستانەی کە من و تۆی خوێنەری ئەم دەقە لێی نیشتەجێین جیاوازە. ڕاستە کوردستانە، ڕەنگە لە هەندێک قۆناغەکانی مێژوویشدا پێک بچن، وەلێ هەندێک توخمی مێژوویی، جیۆگرافی، شێوەی باڵەخانەکان، ڕێکار و پلەوپایەکانی نێو پۆلیس، هتد، تەواو جیاوازە لەم کوردستانەی خۆمان.

 ڕەنگە چەمکی جیهان یان مێژووی جێگرەوە، یانیش جیهانە هاوتەریبەکان، لە وێژەی ئێمەدا هێشتا دەگمەن بێت، سا حەز دەکەم یەک دوو شتی لەسەر بڵێم. ئاخر بۆیە ساڵێک پێش ئێستا نووسەرێکی کورد پەلاماری بەرهەمێکی بەناوبانگی نووسەری ئەمەریکی هـ. پ. لۆڤکرافتی دابوو. لۆڤکرافت نووسەری چیرۆکە سامناک و خەیاڵی زانستی و جادووگەرییەکانە، یەکێک لە داهێنانە ئەدەبییەکانی بریتی بوو لە کتێبی نیکرۆنۆمیکۆن و کاراکتەرێک کە خاوەنی ئەو کتێبە بووە و ناسراوە بە عەرەبە شێتەکە. نە کتێبەکە نە کاراکتەرەکە لە دونیا و مێژووی ڕاستەقینەی ئێمەدا بوونیان نییە، وەلێ بۆ بە هونەریکردنی زیاتری بەرهەمەکەی، لۆڤکرافت مێژوویەکی خەیاڵاوی بۆ بنچینەی ئەو کتێبە سامناکە نووسیوە، کەچی ئەم نووسەرەی خۆمان لێی بووبووە مێژوویەکی ڕاستەقینە، لە نووسینەکەی وا دەردەکەوت خوێنەرانی ئاگادار بکاتەوە توخنی ئەو کتێبە خەیاڵاوییە نەکەون، نەبا کثولو، کە دەعبایەکی نێو چیرۆکەکانی لۆڤکرافتە، بیانکوژێت.

بەهەرحاڵ، لە یەکێک لە جیهانەکانی نێو ڕۆمانەکەی ئۆستەر، وڵات کەوتووەتە ناو تەمومژی دووکەڵی جەنگەوە دوای هەڵبژاردنی ساڵی ٢٠٠٠. وڵاتەکە لە جەنگدا نییە دژی تیرۆر، دوو باڵەخانەکەی ١١ـی سێپتەمبەر لە جێی خۆیانن، تەنانەت درزێکیان تێ نەکەوتووە بەهۆی پێکدادانی فڕۆکەوە، ئاخر لەم مێژووەدا ١١ـی سێپتەمبەر ڕووی نەداوە. مارێنزەکانیش بۆ داگیرکردنی عێڕاق ڕەوانەی ئەوێ نەکراون، بەڵکوو جەنگێکی ناوخۆ لە ئەمەریکا قەوماوە. شاری نویۆرك، کە ناسراویشە بە ئەو-شارەی-هەرگیز-ناخەوێت، بۆمباران کراوە، دەوروبەری ٨٠،٠٠٠ کەس بوونەتە قوربانی و، وڵاتەکە بووەتە وێرانە بە هۆی جەنگی ناوخۆوە.

هەرچەندە ڕۆمانەکە ڕاستەوخۆ باس لە ڕووداوەکانی ١١ـی سێپتەمبەر ناکات، وەلێ ئەو شتانەی کە ڕوودەدەن لە هەردوو جیهانەکەی بڕیل و بریک دەرئەنجامی ئەو ڕووداوەی مێژووی ئەمەریکان. بۆ نموونە، یەکێک لەو کاراکتەرانەی کە بوونێکی سەرتاسەری لە ڕۆمانەکەدا هەیە، بەڵام بە جەستە لەوێ نییە، تایتوس سمۆڵە. ئەو کوڕە گەنجە لە ٢٠٠٦ لە ئەمەریکا سەری خۆی هەڵدەگرێت و دەبێتە بەڵێندەرێکی ئەمەریکی لە عێڕاق. ساڵێک دواتر لەلایەن گرووپێکی تیرۆریستییەوە دەگیرێت و وەک زیندانییەک دیمەنەکەی بۆ جیهان پەخش دەکرێت. تایتووس قوربانیی دەستی پەلامارەکەی ١١ـی سێپتەمبەر نییە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ، ئەو لەو قوربانییانەیە کە ساڵانێک پاش سیاسەتە نێودەوڵەتی و ناوخۆکانی ئەمەریکا بووەتە قوربانییەکی لاوەکی ڕووداوە ڕاستەقینەکە.

لە پاڵ پۆستمۆدێرنیستبوونی ڕۆمانەکە و پۆلێنکردنیشی وەک وێژەی پاش ١١ـی سێپتەرمبەر، دەتوانریت بە ڕۆمانێکی دیستۆپی. دیستۆپیا [dystopia؛ دەکرێت بە کوردی پێی بڵێین بەدشوێن] پێچەوانەی یوتۆپیایە [utopia؛ لە فەرهەنگی کوردستانیکا بە زمانی کوردی ئەم وشانەی بۆ بەکار هاتووە: هیواشار، ناشوێن، خەیاڵشار]. دیستۆپیا جێیەکە کە تێیدا هەموو شتێک شێوێنراوە لە ڕووی کۆمەڵایەتی و ژێرخانەوە، شوێنێکە مرۆڤ ئاواتی بۆ ناخوازێت، هەر چی یوتۆپیایە بریتییە لە شارێک هەموو شتێکی بێخەوش و نموونەیییانە بەڕێوە دەچن و ئەوەی ئازارچەشتن بێت تێیدا نادۆزرێتەوە، ئەمە وێناکردنی شارێکە یان مەملەکەتێک کە تێیدا هەموو شتێک لە هارمۆنییە و مرۆڤ ئاواتەخوازێتی جیهان بگەیەنێتە ئاستی ئەو شارە خەیاڵییە.

ئەوە ڕاستە جیهانی یوتۆپیا لەمەی ئێستای ئێمە باشترە، وەلێ ڕاستەوخۆ مەرج نییە یوتۆپیا هاوواتای باش بێت و دیستۆپیاش خراپ. گومان لەوە نییە دیستۆپیا جێیەکی دۆزەخئاسایە کەسمان هیوا ناخوازین نیشتەجێی بین، وەلێ ئەو ڕۆمانانەی جیهانێکی دیستۆپییان نەخشاندوە وشەکانی نێویان هێشتا لەگەڵماندا دەژیێن، هاوشێوەی جیهانی نێو ڕۆمانەکانی ١٩٨٤ـی جۆرج ئۆروێڵ، جیهانی نوێی دڵڕفێنی ئەدۆڵوس هەکسڵی، باتڵ ڕۆیاڵی کۆشون تاکامی یان لە ڕۆمانە وێنەدارەکانیش V for Vendettaـی ئالان موور و چەندان بەرهەمی دیستۆپیایی دیکە. دیستۆپیا لەم ڕۆمانانە دەمانتۆقێنێت، هەر بۆیەشە کەرستەیەکی باشە تا مرۆڤ ئاگادار بکاتەوە لەوەی بەرەو چ هەڵدێرێک دەچێت. ئەو جیهانەی ئۆگەست بڕیل دەینەخشێنێت لە نێو ڕۆمانی پیاوی ناو تاریکی جیهانێکی دیستۆپیاییە و تێیدا ملیۆنان مرۆڤ بوونەتە قوربانی، باڵەخانەکانی شارەکانی ئەمەریکا هەرەسیان هێناوە، شڕۆڵن و درزیان تێکەوتووە. شارەکانی ئەمەریکا لەم جیهانە بوونەتە سەربازگە و سەنگەر، نەک سەنگەر دژ بە دوژمنەکانی، بەڵکوو “ئەمەریکا شەڕ لەگەڵ ئەمەریکا دەکات” (ل. ١٦).

ڕۆمانی ناو پۆستمۆدێرنیزم

ڕاستییەکەی، پێناسەکردنی پۆستمۆدێرنیزم کەمێک سەختە. سەختییەکە هی ئەوەیە کە تاقە پێناسەیەکی دیاریکراو بۆ پۆستمۆدێرنیزم نییە، هەروەها شتانێکی زۆری هەمەچەشنیش دەگرێتەوە کە لە ژێر چەتری پۆستمۆدێرنیزمدان کە پەیوەندییان بە یەکترییەوە هەیە بەڵام مەرج نییە وەک یەک بن یان تەنها لە ژێر تاقە پێناسەیەکدا خڕ بکرێنەوە. حەز دەکەم کە جیاوازییەکی ڕوون بکەم لە نێوان پۆستمۆدێرنیزم وەک ڕێبازێکی وێژەیی بە جیا، هەروەها وەک فەلسەفە و تێڕوانین بۆ چەمکی ڕاستی، زانست، سیاسەت و هی تریش بە جیا.

 لێرە بەدەر دەکەوێت کە بەڵێ وێژەی پۆستمۆدێرنیزم و فەلسەفەی پۆستمۆدێرنیزم خاڵی یەکتربڕیان لە نێواندا دەبێت، لێ هاوشانی یەکتری نین. پۆڵێنێک کە بۆ پۆستمۆدێنیزم(ـەکان)ـی بکەین دەشێت دابەشکردنی چەمکەکە بێت بۆ سێ مانای تر^٤. دانەیەکیان پۆستمۆدێرنیزمی کولتوورییە، کە کارە هونەری و ژانرە وێژەیییەکان دەگرێتەوە، جا لە فیلم، بیناسازی، ڕۆمان وشیعرەوە بگرە تا بەرهەمە کولتوورییەکانی دیکە. دانەیەکی تریان پۆستمۆدێرنیزمی تیۆری یان بیردۆزییە، کە کارە تیۆرییەکانی وەک هی میشێل فوکۆ، جاک دێریدا و بیرمەندەکانی دیکە دەگریتەوە سەبارەت بە زانین، ڕاستی، هێز، زانست و هتد. مانایەکی دیکەی پۆستمۆدێرنیزم دەشێت پێی بڵێین پۆستمۆدێرنیزمی مێژوویی، ئەمەش وابەستەی هەلومەرجێکی سیاسی بووە لە ناوەڕاستی شەستەکانی سەدەی ڕابردووەوە بەرەو سەرەوە.

ڕەنگە فەلسەفەی پۆستمۆدێرنیزم، مەبەستم لە کایە تیۆرییەکانیانە سەبارەت بە زانست و زانین، یەکێک بێت لەو کایە فەلسەفییانەی تا دوا هەناسە دژیم، ئاخر شوێنکەوتوانی بە چەشنێک دەدوێن، گومانم هەیە خۆشیان لە خۆیان تێبگەن. هەر بۆیە یەکێک لەو ڕەخنە باوانەی ڕووبەڕووی فەلسەفەی پۆستمۆدێرنیزم دەکرێتەوە ئەوەیە کە ئەم جۆرە لە بیرکردنەوە دەبێتە هۆی برەودان بە لێڵپەرستی [Obscurantism]، ئەویش ئەوەیە کە بیرمەندەکانیان بە مەبەست، تەنانەت دەشێت بە نائاگایانە، ڕستە و دەستەواژەکان لێڵ و ناڕوون دەرببڕن تا ساوێری ئەوە درووست بکەن کە زانین بۆ دەستەبژێرەکانە و هەموو کەسێک ناتوانێت لە بابەتە هزرییەکان تێ بگات یان ئەوەتا وەختێک ڕەخنە لە تێڕوانینێکیان دەگریت، ئاسان دەبێت بۆیان خۆیان لە گفتوگۆ بدزنەوە بە تۆمەتبارکردنت لەوەی ئاستی تۆ هی ئەوە نەبوو لە تێڕوانینەکە تێ بگەیت. هاوکات ئاخاوتن بە شێوەیەکی جوان و دانەپاڵی وشەگەلی سەرنجڕاکێش و دەربڕینی هەندێک وتە کە قووڵ دەردەکەون، یان وروژاندنی هەندێک بابەتی شۆکهێنەر، لایان زۆر شایستەترە وەک لەوەی بەڕاستی خۆیان بە ڕاستی و زانین و بابەتە قووڵە فکرییەکانەوە سەرقاڵ بکەن.

 دەشێت ئەم ڕەخنە توندانە بەباشی کرۆکی پۆستمۆدێرنیزمیان پێکا بێت (هیچ نەبێت ئەوانەی هەموو شتێک، تەنانەت پرسە زانستییەکان، وەک داڕشتەی کۆمەڵایەتی [social construction] دەبینن). دوور نەڕۆین فیزیاناس ئالان سۆکال لە ١٩٩٦ چاکی پێ کردن، وەختێک پەیپەرێک بۆ گۆڤارێک دەنێریت کە  لە پەیپەرەکەی گوایە لە بارەی هێرمەنۆتیکای کوانتەم گراڤیتییەوە دەدوێت، جا ڕاستی نووسینەکەی سۆکاڵ لە ناونیشانی توێژینەوەکەیەوە تا دوا پیتی پووچ و بێمانا بوو، کەچی ئەو گۆڤارە پۆستمۆدێرنیستییە بڵاوی کردبووەوە بێ هیچ فیلتەرێکی ماریفی. ئێستا ئەو ڕووداوە ناسراوە بە بەزمەکەی سۆکال [Sokal affair]. چۆمسکی لە چاوپێکەوتنێکیدا ڕاست دەبێژێت، کە دەستەیەک لە پۆستمۆدێرنیستەکان بە شێوەیەک لە زانست دەدوێن مایەی خەجاڵەتباریی و تەرقیبوونەوەیە^٥. هەر بۆ نموونە، ئالان سۆکاڵ و ژان بریکمۆنت لە کتێبێکیاندا باس لە توێژینەوەیەک دەکەن کە دەستەیەک زانا لە توێژینەوەیەکدا بە شیکاریی دی-ئێن-ئەی گەیشتبوون بەوەی ئەگەری زۆرە ڕامسیسی دووەم بە نەخۆشی سیل مرد بێت، کەچی برونۆ لاتور، کە پۆستمۆدێرنیستێکی فەڕەنسییە، نووسی بووی ئەوە گەمژانەیە بگوترێت ڕامسیسی دووەم بە سیل مردووە، ئاخر چۆن دەکرێت ڕامسیس بە سیل مرد بێت وەختێک بەکتریای باسیلوس لە ساڵی ١٨٨٢ لەلایەن ڕۆبێرت کۆکەوە دۆزراوەتەوە، پێش ئەو ساڵە نەخۆشی سیل نەبووە. ئەمەش واتە نەخۆشی سیل و نەخۆشکەرەکەی کە بەکتریای باسیلوسە داڕشتەیەکی کۆمەڵایەتین^٦. واو.

بەهەرحاڵ، پێم وایە، وەختێک دێتە سەر ئەدەبیاتی پۆستمۆدێرنیزم، تفەنگنانە بە تاریکییەوە گەر هەمان ئەو ڕەخنانە پاتە بکەینەوە. بگرە بەرهەمگەلی وێژەییی پۆستمۆدێرنیستانە دەشێت مایەی ستایش بن. ستایشی هەندێک خەسڵەت و سیمای پۆستمۆدێرنیستی لە وێژەدا، بەڵام دژایەتیکردنیان وەختێک دێتە سەر زانست و فەلسەفە، وەک بەکارهێنانی زڕزانستە لە وێژەی خەیاڵی زانستی. خۆ زۆرێک لە بەرهەمەکانی خەیاڵی زانستی پڕن لە تێما و چەمکی نازانستی و زڕەزانست، بەڵام بە گەڕ نەخراون تا پێمان بڵێن سرووشتی گەردوون وەهایە، تەنها بۆ چێژی وێژەیی و لە پێناوی گەشەدانی پلۆت وەگەڕ دەخرێن. بۆ من سەروسیمای هەندێک لە خەسڵەتەکانی پۆستمۆدرێنیزمیش لە وێژەدا وەهان، لە پێناوی ڕەخساندنی دەرفەتی باشتر بۆ نووسینی چیرۆکی هونەری ناوازە و پێدانی دەرفەتی زیاتر بۆ فراوانکردنی سنووری گێڕانەوە و پێدانی ئەزموونی زیاتر بە خوێنەران و تەنانەت نووسەرانیش.

وێژەی پۆستمۆدێرنیزم خاوەنی چەند سیما و خاسیەتێکە کە دەتوانێت خەیاڵ و هەستەکانمان بوروژێنێت، وابەستەی ئەزموونگەلێکمان بکات کە ناشێت لە ژانراکانی دیکەی وێژەوە ئەو ئەزموونانەمان بکردایە یان بە هەمان ئەندازە ئەو ئەزموونانەمان نەدەکرد. بەمەش ئەم ژانرایە دەتوانێت ئازادیی زێدەتر بە نووسەر و خوێنەر بدات لە چێژوەرگرتن، هزراندن و ڕاڤەکردن. ڕۆماننووسە پۆستمۆدێرنیستەکان چەند ستراتیژیەک بەکار دەهێنن بۆ نووسینی ڕۆمانەکانیان وەک هەبوونی جیهانگەلێک و کەتوارگەلێکی زۆر، نەبوونی گێڕەرەوەیەکی متمانەپێکراو، بزربوونی ڕاستیەتی کەتوار، چیرۆک لە نێو چیرۆک، دەقئاوێزان، مێتافیکشن [metafiction]، هتد^٧. لە ڕۆمانی پیاوی ناو تاریکی، چەندان جیهانی هەمەچەشن هەن، هەر ئاماژەدان بە فەیلەسوفی ئیتاڵی سەدەی شازدە، جیۆردانۆ برونۆ (١٥٤٨-١٦٠٠)، دەرخەری ئەوەیە کە چەندان جیهان و کەتوار لە نێو ئەم ڕۆمانەدا دەخولێنەوە (ل. ٩٣-٩٤):

“ئایا ئاشنایت بە ناوی جیۆردانۆ برونۆ؟

نەخێر. هەرگیز نەمبیستووە.

فەیلەسووفێکی ئیتاڵیی سەدەی شازدە بوو. دەیگوت گەر خودا ناکۆتا بێت، تواناکانیشی ناکۆتا بن، دەبێت جیهانگەلی ناکۆتاش هەبن.

پێم وایە بیرۆکەیەکی لۆژیکییە، گەر وا دابنێین بڕوات بە خودا هەیە.

لەبەر ئەم بیرۆکەیەی بە دارێکەوە هەڵواسرا و سووتێنرا.  بەڵام ئەوە واتای ئەوە نییە هەڵە بووە، وایە؟”

وێژەی پۆستمۆدێرنیزم تەواو پێچەوانەی ڕێبازی ڕیالیزمە، ئەو ڕێبازەی لە سەدەی ١٩ باو بوو. ڕۆمانەکانی ئەو کات هەموو ڕەنگدانەوەی ئەوە بوو کە لە کەتواردا دەگوزەرا. پلۆتی چیرۆکەکانیش وەها دادەڕێژران کە لە پێپلیکانەیەکەوە دەچووە ئەوەی دواتر، نموونەی زەقی ئەم جۆرە ڕۆمانانە دەشێت کارەکانی چاڕلز دیکنس، شارلۆت برۆنتێ، تۆماس هاردی، ماری ئیڤانس (جۆرج ئیلیۆت) بێت لە وێژەی ئینگلیزی. بەڵام لە پۆستمۆدێرنیزمدا ئەم کرۆنۆلۆژییەی ڕووداوەکان کاڵ دەبێتەوە. بەمەش، کەمتر متمانە بە کاراکتەرەکان دەکەین، ئاخر چەندان جیهان دێنە گۆڕێ، چەندان گێڕەرەوە خۆیان لە چیرۆکی یەکتر هەڵدەقورتێنن. چیتر وەک ڕۆمانە ڕیالیستییەکان نییە، گێڕەرەوە هەموو شتێک بزانێت یان بتوانێت کونوقوشبنی هەموو کوچەوکۆڵانەکانی جیهانی ڕۆمانەکە، بە ڕێڕەوە باریکەکانی کۆڵۆنییەکی مێروولەکانیشەوە، بپشکنێت. پیاوی ناو تاریکی بە ‘منێکی’ ئۆگەست بڕیلەوە دەست پێ دەکات، دواتر دەبێتە ‘منێکی’ ئۆوێن بریک’، بریک دەبێتە ‘ئەو’ بۆ بڕیل، ئینجا بڕیل دەبێتە ‘ئەو’ بۆ بریک. یەکێک لەو جیهانەی پێی ئاشنا دەبین، دەزانین کە پێش ئەوەش چەندان جیهانی دیکە ئافرێنراون، پێدەچێت دوای تەواوبوونی ئێمە لە خوێندنەوەی ڕۆمانەکە، چەندان جیهانی دیکەش بێنە کایەوە.

خەسڵەتێکی دیکەی نێو ڕۆمانەکە ئەوەیە کە چەندان چیرۆک لە خۆ دەگرێت. ڕەنگە لە سەروبەندی خوێندنەوەی وا دەربکەوێت کە ڕۆمانێکی ئۆتۆبایۆگرافییە، کەچی ئاوێزان دەبێت بە جەنگێکی خوێناوی لە جیهانێکی جێگرەوە، پاشان لە نێو خودی ئەو جیهانە چەند جیهانگۆڕکێیەکی دیکەش ڕوودەدەن، ئینجا توخمی ڕۆمانی مێژوویی تێکەل دەبێت و باس دێتە سەر سیخوڕە بێئۆقرە و هەڵهاتووەکان کە ترسی KGBـیان لێ نیشتووە، سا وەک فیلمەکانی پیانۆژەنەکە و لیستەکەی شاندلیێر و خوێنەرەکە، ئاشنا دەبین بە چیرۆکی ژنێکیش کە لەلایەن نازییەکانەوە هەر چوار پەلی دەردەهێنرێت تا بۆ زیندانییەکانی دیکە ببێتە پەند و عیبرەت. پێی ناوێ باسی هەندێک جیهان و چیرۆکی دیکەی ناو چیرۆکەکانی دیکەی ئەم ڕۆمانە بکرێت، هێندە ناخایەنێت تا خوێنەر بزانێت کە ئەو کارلێک لەگەڵ چەندان جیهانی هەمەچەشن دەکات، هەندێکیان وەک جیهانی هاوتەریبن، هەندێکی دیکەشیان لە نێو جیهانی یادەوەری ماونەتەوە و ماوەماوە لە نێو ئەندێشەدا لێ دەدرێنەوە. ئەوە هیچ کە ئەمە ئەزموونێکی سەیرە، بەڵام لە ڕۆمانە پۆستمۆدێرنیستەکان جیهانگۆڕکێ شتێکی هێندە دەگمەن نییە.

خاسیەتێکی دیکەی ڕۆمانی پۆستمۆدێرن کە بە زەقیش لە پیاوی ناو تاریکیدا دەردەکەوێت بریتییە لە مێتافیکشن، بە کوردی دەشێت پێی بڵێین دەرە-خەیاڵ. بە کورتی مێتافیکشن بەئاگابوونی خوێنەرانی دەقێکە لەوەی بەردەوام بیریان بخاتەوە لەوەی ئەوان بەرهەمێکی ئەدەبی دەخوێننەوە. هاوکات، کاراکتەرانی نێو دەقە وێژەیییەکەش دەزانن، یان پەیتا پەیتا پەی بەوە دەبەن، ئەوان بەشێکن لە جیهانێکی ئافرێنراوی وێژەیی و زادەی گۆشت و خوێن نین. پێش و پاش وێژەی پۆستمۆدێرنیزم فۆڕمی هاوشێوەی ئەمە کەم تا زۆر بەکار هێنراون. لە ڕۆمانی جیهانی سۆفیای یۆستاین گاردەر^٨ لە ناوەندی ڕۆمانەکەوە بەرە بەرە ڕوون دەبێتەوە کە سۆفیا ئامودسێن و مامۆستاکەی، ئەلبێرتۆ کنۆکس، دوو کاراکتەری نێو ڕۆمانی پیاوێکن بە ناوی ئەلبێرتۆ کناگ، کە دەنووسرێن تا وەک ڕۆمانێک بکرێنە دیاری بۆ کچەکەی ئەو بەناوی هیلدە. ئینجا گەر ئێمەی خوێنەری ڕۆمانەکە دراماتیکیانەتر لێی بڕوانین، دەبینین کە هیلدە و ئەلبێرتۆ کناگیش بەشێکن لە نووسراوێک کە لەلایەن یۆستاین گاردەرەوە ئافرێنراون، تۆ بڵێیت ئێمە و گاردەریش بەشێک نەبین لە چیرۆکی ڕۆماننوسێک، یان گەر وەک زانایانی کۆمپیەتەر بدوێین، کاراکتەرگەلێکی نێو چیرۆکەگەمەی نێوو کۆمپیوتەری ژێر دەستی منداڵێکی تۆراوی کەسێک بین لە جیهانێکی بەدەر لەوەی خۆمان؟

لە پیاوی ناو تاریکی، لە سەرەتاوە دەزانین کە ئۆوێن بریک لەلایەن ئۆگەست بڕیلەوە قوڕی بۆ گیراوەتەوە، لێ ئەم بەئاگابوونە هێشتا چێژی ڕۆمانەکەمان لێ زەوت ناکات، ئاخر هێشتا نازانین ئۆوێن بەڕاستی کێیە و چی بەسەر دێت. ئیدی تا لەگەڵ ڕۆمانەکە دەڕۆین بەردەوام جیهانی یادەوەری یان جیهانی هاوتەریبی یەکتری خۆیان هەڵدەقورتێننە نێو ڕۆمانەکەوە. لەم سۆنگەیەوە ڕۆمانی پیاوی ناو تاریکی شکست ناهێنێت لەوەی ڕۆمانێکی پۆستمۆدێرنانە بێت.

وەختێک تارماییی زامە دەروونییەکان تەنگمان پێ هەڵدەچنن

لە دەسپێکی ڕۆمانەکەوە— لە ناو تاریکیدا تەنیام— تا دیمەنەکانی کۆتاییی ڕۆمانەکە، تڕاوما، یان بە کوردی زەبری دەروونی، بە ڕوونی هەستی پێ دەکرێت و بوونێکی سەرتاسەری هەیە و یەکێکە لە تێما زەقەکان. زەبری دەروونی ڕووداوێکە، دەشێت سرووشتی بێت وەک زەمینلەرزە یان لافاو، یان مرۆڤکرد بێت، وەک توندوتیژی و دەستدرێژی سێکسی، کە باوەڕی کەسی ئەزموونکاری ئەو ڕووداوە تێک دەشکێنێت بەوەی ژینگەکەی ئارام و پارێزراوە، ئەمەش دەبێتە هۆی تێکدانی سۆزەکانی و بۆی دەبێتە ڕووداوێکی شۆکهێنەر. ئەوانەی تووشی زەبری دەروونی دەبن یان گەشە بە دەردێکی دەروونی دەدەن بە ناوی تەنگەژەی پاش زەبری دەروونی، بەردەوام لەو ڕووداوە دەژیێنەوە. دەشێت هەر شتێکی ژینگەی دەوروبەریان وایان لێ بکات سەرلەنوێ سیستەمی دەرمارییان فێڵیان لێ بکات و بەمەش هەمان ئەزموون دەچێژنەوە. بۆ نموونە، سەربازێک کە ئەزموونێکی زەبراوی هەبووە لەگەڵ جەنگ، دوور نییە دەنگی فیشەکەشێتە لە سەریساڵدا، وێنەی ڕوون و بەژانی مردنی هاوڕێکانی بە گوللـە بهێنێتەوە یاد، یان بۆنی سووتانی تایەیەک، فلاشباکی [flashback] سووتانی لاشەی هاوپیشەکانی لە نێو سەنگەرەکاندا بهێنێتەوە پێش چاو.

زەبری دەروونی بۆ ئەزموونکارانی گەلێک سەختە. ئەزموونکاران بۆ ئەوەی خۆیان لە فلاشباک و ئەو یادەوەرییە توندانە دەرباز بکەن دەروون و یادگەیان پارچەپارچە دەبێت، لە زاریش دەکەون و ناتوانن بەباشی لێکی بدەنەوە کە چی وا توند و بێبەزەیییانە لە ئامێزیگرتوون و بەریان نادات. ڕاستی، زەبری دەروونی، چ لە ئاستی تاک یان کۆمەڵ، لە زۆر بەرهەمی ئەدەبیدا ڕەنگی داوەتەوە. هەر چی ئەدەبیاتی ئۆستەرە، بەتایبەتی ڕۆمانی پیاوی ناو تاریکی ئەویش نامۆ نییە بە هەبوونی تڕاوما. کاراکتەری سەرەکیی ڕۆمانەکە، ئۆگەست بڕیل، لە دەسپێکی ڕۆمانەکەوە پێمان دەڵێت کە تووشی زەبری دەروونی بووە بە مەرگی چەند کەسێکی نزیکی. بێخەوی، هەڵهاتن لە کەتوار [escapism]، بوون بە سوژەیەکی پارچە بوو هەم لە گێڕانەوە و هەم لە هزردا، هەموو ئەمانە نیشانەگەلێکن بە ئاشکرا دەرخەری ئەوەن بڕیل گیرۆدەی زەبرێکی دەروونی کوشندەیە، بە ڕادەیەک بیری خۆکوشتن ئاوەزی تەنیوە.

شەوان چیرۆکگەلێک بۆ خۆی دەگێڕێتەوە تاوەکوو دیمەنگەلێک، کە تووشی زەبری دەروونییان کردووە، لە نێو تیاترۆی مێشکیدا کپ بکات. هەر لە دەسپێکی ڕۆمانەکەوە مەرگ جێیەکی بەرچاوی داگیر کردووە. بڕیل ڕای دەگەیەنێت کە ئەو بە مردنی تایتووس سمۆڵ زۆر کاریگەر بووە، کە دواتر لە ڕۆمانەکە دەردەکەوێت تایتوس چۆن مردووە و مردنەکەی چ پەیوەندییەکی بە بڕیلەوە هەیە: “دایکوباوکی تایتووس بە ناوی کوڕەکەی ڕێمبراندی نیگارکێشەوە ئەویان ناو نابوو؛ کوڕیژگەکەی ناو تابلۆکان، منداكێکی قژزڕباوی کڵاوسوور، کە قوتابییەکی داڵغەڕۆیشتووە و بەسەر وانەکانییەوە دۆش داماوە، ئەو لاوەی بووە پیاوێکی گەنجی خێرلەخۆنەدیو، نەخۆشی تەنگی پێ هەڵچنی و لە بیستەکانی تەمەنیدا گیانی سپارد، کتومت هاوشێوەی تایتووسەکەی کاتیا” (ل. ٨).

سا وێنەی تایتووس لەسەر مێزی خوێندنەکەی [Titus at his Desk] کە پۆرترەیتێکی ڕێمبراندە بۆ کوڕەکەی و لە ساڵی ١٦٥٥ نەخشێنراوە، لەم وێنەیە و وێنەکێشراوەکانی دیکەی ڕێمبراند تاریکیی پانتایییەکی زۆر داگیر دەکات. یەکێک لە خەسڵەتە هونەرییەکانی ڕێمبراند بەکارهێنانی کیارۆسکورۆیە [بە کوردی دەشێت ببت بە ڕووناک-تاریکی یان تاریکوڕۆشن؛ chiaroscuro]، ئەم تەکنیکی تاریکوڕۆشنە هێنانە ئاراوەی ناکۆکییەکی زەقە لە نێوان تاریک و ڕووناکی لە نێو کارە هونەرییەکان. ئەم تاریکوڕۆشنییەش لە زۆرینەی دیمەنەکانی ڕۆمانی پیاوی ناو تاریکی هەستیان پێ دەکرێت، چ ژینگەی دیمەنەکان وەهان، یان ناخ و ئەندێشەی کاراکتەرەکان. گەر لە چاوی باڵندەیەکی بەرزهەڵفڕیوەوە لە هێڵەکاتی [timeline] دەسپێک و کۆتاییی ڕۆمانەکە بڕوانین، تاریکوڕۆشنییەکی زەق، هاوشێوەی نیگارەکانی ڕێمبراند، ئەزموون دەکەین.

هەر چەندە بڕیل کاراکتەری سەرەکییە و لە ڕێگەی ئەویشەوەیە بە جیهانەکانی دیکەی نێو ڕۆمانەکە ئاشنا دەبین، لێ بە نزیکەیی هەموو کاراکتەرەکانی ڕۆمانەکە گیرۆدەی زەبری دەروونین. بڕیل، میریامی کچی و کچەزاکەی، زەبری دەروونیی مەرگی تایتووس بووەتە قردێلەیەک و ئەوانی بە یەکترییەوە بەستۆتەوە. چیرۆکخوانی و دەسبەرداربوون لە نووسینەوەی ژیاننامەکەی، هەموو ئەمانە نیشانەی ئەوەن تارماییی ئەزموونە زەبراوییەکانی هەموو چرکەساتێک پەلاماری دەدەن، شتێک نامێنێتەوە بۆی ئەوە نەبێت کاراکتەرگەلێک درووست بکات لە نێو ئەندێشەی بەهیوای ئەوەی بیدۆزنەوە و بیکوژن.

باشە بۆچی گەر هۆشمەندی و ئەندێشەی مرۆڤ بتوانێت بە گژ کەتواردا بچێتەوە لە بەرانبەریدا کەتوارگەلێکی ئەندێشەیی بهێنێتە ئاراوە، کەچی بڕیل ئەو جیهانانەی درووستی دەکات دەشێت لەو کەتوارەی بەسەر ئەمەریکا و عێڕاقدا هاتووە خراپتر بێت؟ ڕەنگە وەڵامەکە دیار بێت کە هۆیەکەی زەبری دەروونییە بەهۆی جەنگەوە، وەلێ بە درووستکردنی کەتواری نوێتر و ئەگەری ئەوەی ئەو بژاردانەی ئێستا هەڵیان دەبژێرین یان ئەو ڕەفتارانەی دەیانکەین دەبێت چ ئاکامێکیان لێ بکەوێتەوە، سا لەم لایەنەوە ئەو جیهانەی بڕیل دەیخوڵقێنێت، کە تا ئەو کاتەی بریک ئامادە دەکرێت بۆ کوشتنی بڕیل خۆی، ١٣ ملیۆن ئەمەریکی بوونەتە قوربانی جەنگی ناوخۆ، بەم شێوەیە جیهانە ئافرێنراوەکەی بڕیل ئاگادارینامەیە بۆ ڕۆیشتن بەرەو وێرانەیەکی تر^٩.

لێرەدا بەرپرسیارێتیی ئافراندنی جیهانەکانی دیکە خۆی هەڵدەقورتێنێتە نێو باسەکەوە. هەر کە ئۆوین بریک لە ناوچەیەکی نزیک لە شاری وێڵینگتۆن بەئاگا دێتەوە، ڕۆژی پاشتریش لەو کونەی گیری خواردوە لە لایەن سارجێنت تۆباکەوە دەردەهێنرێت و ئامادەی دەکات تا بروات بڕیل بکوژێت، ئەم گفتوگۆیە دێتە ئاراوە:

“ئەی بۆچی ئەم پیاوە شیاوی مردنە؟

چونکە ئەو خاوەنی جەنگەکەیە. ئەو دای هێنا، هەموو ئەو شتانەشی ڕوویان داوە یان ڕوو دەدەن لەناو سەری ئەودان. ئەو سەرە بپەڕێنە، جەنگیش لە کۆڵ دەبێتەوە. بابەتەکە بەو ڕادەیە ساکارە.

ساکار؟ بە جۆرێک دەربارەی ئەو پیاوە دەدوێیت وەک ئەویە خودایەک بێت.

خودا نا، جەنابی کۆڕپۆڕاڵ، بەڵکوو تەنیا مرۆڤێکە….” (ل. ١٧)

لێرەدا ئەمە ویژدانی ئۆگەست بڕیلە دەدوێت، بیری بڕیل دەهێنێتەوە کە دەتوانێت هێزەکانی ئەندێشەی بەکار بهێنێت بۆ پەرەدان بە دۆزگەلێکی دیکەی ئەهوەنتر و باشتر نەک تراژیدیا، وەک چۆن دەکرا سیاسەتی بۆش و کۆمارییەکان بەریان بە ئەگەری ١١/٩ بگرتایە و لە باتی ئەوە لە چەند ئەگەرێکدا ئاکامێکی ئەهوەنتریان بهێنایەتە ئاراوە^١٠. هەر چەندە ئافراندنی ئەم چیرۆکانە لە لایەن بڕیلەوە چەشنێکە لە ڕاکردن لە کەتوار و ڕاماڵینی تارماییی زەبرە دەروونییەکانیەتی، کەچی لە سۆنگەیەکی دیکەوە ئەو هێزەی پێ دەبەخشێت کە دەتوانێت دژ بە کەتواری تاڵ هیی شیرینیش بونیاد بنێت کە زامەکان ساڕێژ بکات نەک بیانکولێنێتەوە.

ڕاستی، زەبری دەروونی تێمایەکی نامۆ نییە بە کارەکانی پۆڵ ئۆستەر، تەنانەت لە یاداشتنامەکەی— بە ناوی داهێنانی تاریکی— باس لەوە دەکات کە چۆن زامە دەروونییەکانی باوکی، ساموێڵ ئۆستەر، وای لێ کرد بوو نەتوانێ پەیوەندیی سۆزداری لەگەڵ کەسە نزیکەکانی درووست بکات، ژوانژی پۆڵی کوڕی، کە نەبوونی پەیوەندییەکی سۆزەکیانە شوێنەواری بەسەر پۆڵ ئۆستەر و بەرهەمەکانییەوە دیارە. ئۆستەر لە کتێبە نوێیەکەی، بە ناونیشانی گەلی گۆماوە خوێن [bloodbath nation]، باس لە کێشەی چەکهەڵگرتن دەکات لە ئەمەریکا، کە لەوێ کێشەیەکی سیاسی دوورودرێژی ڕاستڕەو و چەپڕەوەکانی ئەو وڵاتەیە. ئۆستەر دژی بەیاساییکردن و ئاساییکردنی هەڵگرتنی چەکە، ئاخر باسی دەکات کە چۆن فیشەک بووەتە هۆی ئەوەی ژیانی باوکی تاڵ بکات و دواتریش نەتوانێت لەو دۆزەخی زامە دەروونییە بێتە دەرەوە. پاژێکی کتێبەکەی، هاوکات لە گاردیەنیش بڵاو بووەوە، ئەمەی خوارەوەیە^١١، هاوکات دەشێت وەک درێژکراوەیەکی ڕۆمانی پیاوی ناو تاریکیش لێی بڕوانین، ئاخر دیارە کە چۆن دژایەتیی کۆماری و دیموکراتەکان لەسەر چەند پرسێکی کۆمەڵایەتی بۆشاییی نێوانیان زیاتر دەکات:

لەوەتەی فامم کردوەتەوە، هەمیشە زانیومە وەختێک باپیرم کۆچی دوایی کردوە باوکم هێشتا کوڕێکی لاو بووە. وەک ئەوەی لە یادمە، لە دەستپێکی لاویمدا سێ جاران لە باوکمم پرسیوە کە باوکی چۆن مردوە. هەردەم پێش ئەوەی وەڵامێک بداتەوە وچانێکی وەر دەگرت، هەر یەک لەو جارانەش وەڵامێکی جیاوازی پێ دەدام. یەکەم جار کە لێیم پرسی، گوتی کە باوکی سەرقاڵی نۆژەنکردنەوەی سەربانی باڵەخانەیەکی بڵند بووە و وەختێک پێی لەسەر لێواری سەربانەکە دەخزێت بەر دەبێتەوە و دەمرێت. بۆ جاری دووەم، گوتی کە لە ئانی ڕاوکردندا بە ڕووداوێکی دڵتەزێن گیانی سپاردوە. سێیەمین جار، گوتی کە وەک سەربازێک لە جەنگی جیهانیی یەکەمدا گیانی بەخت کردوە. هەرگیز ئالەنگاریی باوکم نەکردووە تا دژگۆیی و ناکۆکی نێو چیرۆکەکانی مەرگی باوکیم بۆ ڕوون بکاتەوە. ئاخر ئەوە فێر بووبووم کە ڕێز لە مەودای نێوانمان بگرم و وەک کەسێکی گوێڕایەڵ لە دیوەکەی دیکەی ئەو دیوارەوە بوەستم کە بە دۆرمادۆری خۆیدا بونیادی نا بوو.

وەک سێیەم گچکەترینی نۆ دانە ئامۆزا، سەرەنجام پرسیارم لە چوار پێنج دانە لەوانەی لە خۆم گەورەتر بوون کرد، تا بزانم گەر هیچیان پێ گوترا بێت یان بزانن سەبارەت بە مەرگی باپیرمان، هەموویان یەک لە دوای یەک دەیانگوت کە هەمان وەڵامە ڵێڵ و خۆدزینەوەکانی منیان لە بەرسڤی ئەو پرسیارەیان هەڵکڕاندووە. ساڵانێک تێپەڕیان کرد بێ ئەوەی لە هیچ ئاسۆیەکەوە تروسکاییی وەڵامێک بە دیار کەوێت، هەتا دوایی، بە هۆی دەسیسە و فێڵی ناڕێتێچووی ڕێکەوتەوە یەکێک لەو ئامۆزا گەورانەم هەڵفڕیو لە نێو فڕۆکەیەکدا لە ساڵی ١٩٧٠ بە ڕێکەوت لە تەنیشت کەسێکی بێگانەوە دانیشت بوو، ئەو پیاوە هاوسەفەرەی کە لە کێنۆشا، ویسکۆنسن گەورە بووبوو و هێشتا لەوێ دەژیا، ئەو شارە بچووکەی باوکەکانمان لەگەڵ دایکوباوکیان سەردەمانی خۆی لێی دەژیان، ئەو نهێنییەی ئاشکرا کرد کە بۆ ماوەی پێنج دەیەی ڕابردوو بە شاراوی هێڵرا بووەوە.

خۆی ڕاستییەکە ئا ئەمە بوو: لە ٢٣ـی جانیوەری ١٩١٩، دوو مانگ پاش کۆتایی هاتنی جەنگی جیهانگرەوەی یەکەم، داپیرەم تەقەت لە باپیرم کردوە و کوشتویەتی. هاوسەرگرییەکەیان لێک هەڵوەشا بوو و باپیریشم سەری خۆی هەڵگرت بوو بۆ چیکاگۆ، جا لەوێ لەگەڵ ژنێکی دیکەدا دەژیا. بەڵام ئێوارەی ئەو پێنجشەمەیە بە سەردانێک گەڕابووەوە بۆ ماڵەکەی پێشووی تاکوو دیاری بە منداڵەکانی بدات، ئەو کاتەی لەوێ بوو، نەنکم داوای لێ کرد بوو کە گڵۆپێکی تێکچووی چێشتخانەکە چاک بکاتەوە. کارەبا بڕا بوو، لەگەڵ ئەوەی دووەم بچوکترین کوڕی ئۆستەر لە ژوورە تاریکەکەدا مۆمێکی بۆ گرت بوو، داپیرەم چووە سەرەوە بۆ نهۆمی دووەم تا بچووکترین منداڵی (کە دەکاتە باوکم) لە جێخەوەکەیدا داپۆشێت و دەمانچەیەکیش بهێنێت کە لە ژێر جێخەوی کوڕە بچووکەکەیدا شاردویەتیەوە، لێرەوەیە لە نهۆمی سەرەوە دیسان دێتە خوارەوە، دەچێتەوە چێشتخانەکە، چەند تەقەیەک لە هاوسەرە تۆراوەکەی دەکات، دوو لەو گوللـانە بەر جەستەی دەکەون، دانەیەکیان بۆ ڕانی و ئەوەی تریشێان بۆ ملی، کە ڕەنگە ئەو گوللـەیەیان بووبێتە هۆی مردنی. باوکم شەش ساڵ و نیو بوو، ئەو کوڕەشی کە گەواهی کوشتنەکە بوو، نۆ ساڵان بوو.

بێگومان دادگایی هاتە ئاراوە، لێ دوای ئەوەی نەنکم بە شێوەیەکی چاوەڕواننەکراو بەخشرا بە پاساوی شێتێتییەکی کاتی، ئەو و پێنج منداڵەکەی ویسکۆنسنیان جێهێشت و بەرەو ڕۆژهەڵات ملیان نا، ئاخرسەر لە نوواڕک، نوجێرزی گیرسانەوە، ئەو شوێنەی کە باوکم لە نێو خێزانێکی هەرەسهێنراودا گەورە بوو کە لەلایەن کەسێکی هەڵەشە و دانەسکەناوەوە بەڕێوە دەبرا، کە زۆر جار کەسێکی دایکسالاری شێتوشوور بوو کە منداڵەکانی ڕا دەهێنا لەسەر ئەوەی تەنانەت یەک فزەش نەکەن لە نێوان خۆیان یان لەگەڵ هەر کەسێک سەبارەت بەوەی لە کێنۆشا ڕووی دا بوو. بژێوی بەگیری هێنان، ژیانی ڕۆژانە بووە ململانێ و بەرخۆدان، هەرچەندە هەر چوار کوڕەکە ئیشوکاری پاش قوتابخانەیان هەبوو، کەچی زۆربەری کاتەکان خڕکردنەوەی کرێ خانووەکە کورتی دەهێنا، ئەمەش واتای ئەوە بوو ساڵی چەند جارێک ماڵیان دەگواستەوە تاکوو لە دەست خاوەنماڵە ڕکهەستاوەکان ڕزگاریان بێت، ئەمەش لە بەرانبەردا واتای ئەوە بوو کە کوڕەکان قوتابخانەیان دەگۆڕی وەختێک لە گەڕەکێکەوە سەری خۆیان بۆ گەڕەکێکی دیکە هەڵدەگرت. چەندان پردی هاوڕێیەتی پچڕێنران، چەندان پەیوەندی کە ئەگەری ئاوێتەبوونیان هەبوون لێک ترازان، تا لە کۆتاییدا ئەوانەی دەیانتوانی پشتیان پێ ببەستن یەکتری بوون.

هۆی هەموو ئەمانە دەمانچەکە بوو، مەسەلەکە تەنها ئەوە نەبوو ئەو منداڵانە بێباوک کەوت بوون، بگرە لەگەڵ ئەو زانیارییەدا ژیانیان دەگوزەراند کە دایکیان دەستی چووەتە خوێنی باوکیان و کوشتویەتی.

سێ منداڵە گەورەترینەکە، کە بەشی خۆیان گەورە بووبوون لە کاتی ڕووداوە دڵتەزێنەکە، بۆیان ئاسانتر بوو خۆیان لەگەڵ کەتوارە نوێیەکەدا بگونجێنن وەک لە منداڵە بچووکەکان. ئەو کوڕەی گەواهی کوشتنەکە بووبوو، کە گەورە بووە بووە پیاوێکی سەرکەوتوو بەڵام هاوکات پیاوێکی پەلاماردراو و دەورەدراو بوو بە تارمایی توڕەبوونە کتوپڕ و توندوتیژییە ناجسنە منداڵئاساکانی. هەر چی سەبارەت بە باوکە داماو و پەژارەبارەکەم بوو، خۆی زۆر سەرقاڵی کار دەکرد هەتا توانی دوکانە بچووکەکەی کە بۆ چاکردنەوەی ڕادیۆ بوو بکات بە بزنسێکی تەواو پەرەسەندوو و بە سەڵتیش مایەوە و لەگەڵ دایکی ژیا تا تەمەنی ٣٣ ساڵی. لە ساڵی ١٩٤٦ هاوسەرگری کرد لەگەڵ دایکە ٢١ ساڵانەکەمدا کرد، ئەو ژنەی کە گوایە دەیپەرست لێ نەیدەتوانی خۆشی بوێت، ئاخر تا گەیشتە ئەو کاتە بووبووە پیاوێکی تەنیا و پارچەپارچەبوو کە دەژیا تا لە خۆی و کەسانی دیکەش دوورەپەرێز بێت، ئەمەش وای لێ کرد کە کەسێکی شیاو نەبێت بۆ پێکهێنانی ژیانی هاوسەری، ئاخروئۆخرییەکەی دایک و باوکم لە یەک جیابوونەوە، جا هەر کاتێک بیر لە مۆرکە چاکەکاری و دڵباشییەکەی باوکم و ئەوەش دەکەمەوە کە چ کەسێکی لێ دەردەچوو گەر لە دۆخێکی تەواو جیاوازدا گەورە بووایە، بیر لەو چەکەش دەکەمەوە کە باپیرەمی کوشت– کە هەمان ئەو چەکەیە ژیانی باوکمی تەفروتونا کرد.

مانای ژیان لە ژێر بنمیچە تاریکەکان

بەهۆی ئەو ڕووداوە تاسێنەر و زامە دەروونییانەی لە ناخیدا کەڵەکە بوون، ئۆگەست بڕیل ناتوانێت ژیانێکی ئارام بژی. شەوانیش بە خەولێزڕاوییەوە ناچار لەگەڵ یادەوەرییە خەمبارەکانیدا دادەنیشێت. تا لە دەستیان ڕزگاری بێت، ناچارە چیرۆک بگێڕێتەوە، بەڵام زامەکانی هێندە بەهێزن، ناوەناوە یادەوەرییەکان ناوبڕ دەخەنە نێو چیرۆکەکەیەوە. هەموو ئەمانە قەیرانێکی بوونگەراییانەیان بۆ بڕیل بونیاد ناوە.

ڕێمبراند نیگارێکی دیکەی هەیە کە لە ساڵی ١٦٣٢ کێشاویەتی بە ناوی فەیلەسووفە ڕۆچووەکە بە نێو مێدێتاسیۆن یان تێڕامان [Philosopher in Meditation]. وێنەی پیاوێکی پیرە لە دوورەوە بە دیار کتێبەکانی لە پاڵ پەنجەرەیەکەوە دانیشتووە، سەری دانەوانۆتەوە، دەستەکانی لە نێو یەکترین و قووڵ تێڕاماوە. پانتایییەکی بەرچاوی وێنەکەش تاریکایی داگیری کردووە، هەمدیس ئەمە دەگەڕێتەوە بۆ بەکارهێنانی تەکنیکی کیارۆسکورۆ. دوور نییە وێنەی ئەم فیگەرە لەسەر باوکی کێشرا بێت، نیشانەی ئەوەش بێت کە فیگەری نێو وێنەکە کوێرە، ئاخر باوکی ڕێمبراندیش لە کۆتایییەکانی تەمەنیدا بینایی لە دەست دەدات. ئەم وێنەیە هاوشێوەییەکی هەیە لەگەڵ دیمەنی ئۆگەست بڕیل کە لە نێو تاریکیدا بە نێو مێدێتاسیۆنێکی ناڕەحەتکەردا دەڕوات، ئەویش وەک پیاوە نابیناکە پەککەوتووە و قاچەکانی کار ناکەن هەر بۆیەشە بڕیل لەسەر کورسیی تایەدار دادەنیشێت، بینایی لەدەست نەداوە لێ تاریکاییی بنمیچی ژوورەکەی وەک ئەوەی نابینای بکات وەهایە. لە نێو ئەم ڕۆچوونە بە نێو مێدێتاسیۆن لە بیرکردنەوە و خەیاڵکردنەوە و شڵەژانی بوونیانەوە، بڕیل، ڕەنگە فیگەری وێنەکەی ڕێمبراندیش، بە دوای مانای ژیانیاندا وێڵن.

زامە دەروونییەکانی بڕیل وایان لێ کردووە تێبگات کە ژیان بێمانا و پووچە، ئەوە ئێمە نین جڵەوی ژیانمان گرتوە، ئەوە ڕووداوەکانی ژیانە دووپاتی دەکاتەوە ئێمە لە ژێر چنگی ئەوین. هەر وەک بوونگەراکان، وەک ئەلبێرت کامۆ، نیشانی دەدەن، وەختێک تاکێک پەی بە پووچی ژیان دەبات، چەند بژاردەیەکی لە بەردەمدا واڵا دەبێت. دانەیەکیان بریتییە لە پرسی خۆکوشتن، دانەیەکی دیکەش بریتییە لە نکۆڵی و خۆشاردنەوە لە پشت ئایدیۆلۆژیایەک یان شێوازێکی ژیان، دانەیەکی دیکەش بریتییە لە ئامێزگرتنی پووچێتی و پەسەندکردنی ئەوەی ئەمە ڕاستییەکی ژیانە. لە ڕۆمانی مەرگی دڵشاد، ئەلبێرت کامۆ دەڵێت کە ژیان چاونەترسی زیاتری پێویستە وەک لە خۆکوشتن، سا بوونگەراکان، هەر چەندە خۆکوشتن دۆزێکی شێلگیرە لایان، وەڵامێکی هێندە باو نییە دژ بە پووچی. توانەوە لە نێو ئامێزی ئایدیۆلۆژیایەکیش بریتییە لە دۆڕاندنی خۆ و ڕەسەنێتی لە نێو گێژاوێک کە خۆی بێمانایە و مانا تێیدا لە نمایش و خۆفریودان زیاتر نییە. سا باشترین ڕێگا بۆ بەگژداچوونەوەی پووچێتی بریتییە لە پەسەندکردن و ئاشتبوونەوە لەگەڵ ئەو ڕاستییە.

بڕیل لە دەسپێکدا مەیلی بە لای خۆکوژیدا دەچێت، لێ لە کۆتایییەکانی ڕۆمانەکە وا دەردەکەوێت دۆخەکەی خۆی لە ئامێز بگرێت و چیتر لە زامە بوونگەراکانی هەڵنەیەت. ئەم پەسەند و لەئامیزگرتنەش دەشێت بە هۆی ئەوە بووبێت کە گفتوگۆ لەگەڵ کچەزاکەیدا دەکات، کە چیتر ڤێرجینیا ناکاتە کاراکتەری چیرۆکەکانی و خۆی لە گێلی بدات کە تەنها کاراکتەرێکە، ئیدی ئەو لە باتی ئەوەی بیرەوەرییەکانی لە بیر بچێتەوە، دەیانهێنێتەوە بیر خۆی و لەگەڵیان ئاشت دەبێتەوە. پردی نێوان زامە دەروونییەکانی بەرەو ئاشتبوونەوەش ئەو چیرۆکانەن کە دەیانئافرێنێت، ئاخر وای لێ دەکەن کە باشتر لە زامەکانی تێبگات، تەنها هەڵهاتنێکی ڕووتوقووت نین لە تارمایییەکان^١٢.

ژن لە نێو گێژاوی جەنگەکان

وەختێک دێتە سەر پرسی جەنگ، بە شێوە نەریتییەکە پیاوان هەم بە هەڵگیرسێنەران و هەم بەو کەسانە لە قەڵەم دەدرێن کە چارەنووسی شەڕوشۆڕەکەیان بەدەستەوەیە. لەم ڕۆمانە پۆڵ ئۆستەر دەیەوێت بە گژ ئەو بیروبۆچوونەدا بچێتەوە و ئالەنگاریی ئەو بیرۆکە سواوە بکات کە تەنها پیاوان بە هەڵسوڕێنەرانی جەنگ دەبینن. لەم ڕۆمانە و لە کارەکانی دیکەی ئۆستەریش، ژنان ڕۆڵی جۆراوجۆر و گرنگ لە سەروبەندی جەنگدا دەگێڕن. هەیانە لە بەرەی بەرەنگارین، هەیانە کرێکارن، دەستەیەکیان شەڕکەرن، دەستەیەکیشیان ئافرێنەری ئاشتی و کۆمەڵەیەکیشیان قوربانیانی جەنگن^١٣.

چ لە سەرکەوتن و چ لە گیانفیدایی پشکی شێر تەنها بۆ نێرەکان نییە، ژنان بە هەمان ڕادەی ئەوان ئازار دەچێژن و کۆشش دەکەن و ڕۆڵی هەمەچەشنیان لە بردنەوە و دۆڕانی جەنگەکانیان هەیە. هەر چەندە ڕۆمانەکە ناونیشانەکەی بریتییە لە “پیاوی ناو تاریکی” کەچی ناوەڕۆکەکەی پیاوسالار و نێرلاگیری نییە، ڕەنگە ئەمەش دیسان ئاکامی مەیلی ئۆستەر بێت بۆ ئیفێکتی تاریکوڕۆشنە ڕێمبراندئاسایانەکە. ڤێرجینیا بڵەین و مۆڵی واڵد دوو کاراکتەرن لە نێو ڕۆمانەکە ڕۆڵی گرنگیان هەیە وەک ژنانێک سەر بە بەرەی بەرەنگاری و بەرخۆدان. هەردوو کاراکتەرەکە ئەندام و سیخوڕی دوو سەرەن.

مۆڵی لە لایەکەوە وا نیشان دەدات کە بریک داڵدە دەدات، کەچی لە لایەکی دیکەوە بریک ڕادەستی ڤێرجینیا و لو فریسک دەکات. ڤێرجینیا بڵەین لە لایەکەوە لە تیمە هەواڵگرەکەی فریسکە، لە لایەکی دیکەشەوە ژێربەژێر پەیوەندی هەیە بە ئۆگەست بڕیلەوە. کاراکتەرێکی دیکەی نێو ڕۆمانەکە، هاوکات لە جیهانی یادەوەریی بڕیلدایە وەختێک لەگەڵ هاوژینەکەی، سۆنیا، لەگەڵ ژان-لوک دەمەتەقێ دەکەن. ژان-لوک باسی مامۆستاکەیان بۆ دەکات کە لە سەردەمی نازییەکان، لە بەلژیکا پەیوەندی بە بەرەی بەرەنگاری دەکات و دواجار کۆتایییەکی ناکامی دەبێت.

وەختێک جەنگ هەڵدەگیرسێت دەستی کاریش کورت دەهێنێت، ئاخر پیاوەکان ناچار دەکرێن بەرەو بەرەکانی جەنگ بچن. کاتێک بۆشاییی کار دێتە ئاراوە، ئەوە ژنانن شوێنەکان پڕ دەکەنەوە و داینەمۆی کارکردن لەو ناوچەیە پەک ناخەن، جەنگە جیهانگرەوەکانی مێژووی نوێی مرۆڤایەتی گەواهی ئەمە دەدەن. ئەم ناسنامە نوێیە کە بۆ بەشێک لە ژنان دەرەخسێت، تەنانەت پاش جەنگیش بەردەوامی دەبێت. لە ڕۆمانەکە ئاماژە بۆ فیلمێکی ئیتاڵی هەیە، کە چۆن ژنەکە لە پاڵ هاوسەرەکەی زەحمەت دەکێشێت. وەختێک بریل و کاتیای کچەزای گفتوگۆ لەسەر ئەو فیلمانە دەکەن بینیویانن، بڕیل وا لە دیمەنی فیلمەکان تێ دەگات: “هەموو دیمەنەکان سەبارەت بە ژنان بوون. سەبارەت بەوەی ژنانن کە چۆن جیهانیان هەڵگرتووە. ئەوانن بەڕاستی ئیش و کارەکان هەڵدەسوڕێنن هاوکاتی ئەوەی پیاوە کڵۆڵەکانیان ئەمسەروئەوسەریانە و شتەکان تێکوپێک دەدەن، لەملاولەولا لێی ڕادەکشێن و هیچ ناکەن” (ل.٣٣).

لە پاڵ ئەم کارە زەحمەتانە دەشکرێت شتانێکی جوانیش لە ناواخنی ناشرینی جەنگەوە سەر دەربهێنن. لە دیمەنی یەکێک لەو فیلمانەی کاتیا و باپیرەی لەسەری دەدوێن، لە سەروبەندی جەنگی جیهانگرەوە، بێوەژنێکی ئەڵمانی دوو پیاوی هەڵهاتوو لە بەندی خەڵکی فەڕەنسا لە ماڵەکەی داڵدە دەدات بەبێ ئەوەی ناپاکیان لێ بکات و ڕادەستی نازییەکانیان بکات. لەگەڵ ئەوەی ئەو دوو گەلە لەو سەردەمە دوژمنی سەرسەختی یەکترن، ژنە دەکەوێتە داوی خۆشەویستی یەکێک لە پیاوەکانەوە، دەیسەلمێنێت کە گرنگ نییە دونیا گیرۆدەیە بە ئاشوبێکی سەرتاسەری، ئەوە خۆشەویستییە کە سنوورەکان تێدەپەڕێنێت، نە زمان، نە سنووری دەستکردی سیاسی، نابنە ڕێگر لەو سۆزانەی مرۆڤ کە بۆ یەکتری هەیانە. ئاخر، ئەمە ئەو ڕۆڵە ئاشتیخوازانەشە کە ژنان دەتوانن لە سەروبەندی جەنگ و ئاشوبدا بەدی بهێنن.

ژنان دەشێت قوربانیش بن. مامۆستاکەی ژان-لوک دواجار لەسەر دەستی نازییەکان هەر چوار پەلی دەردەهێنرێت. لە چیرۆکێکی دیکەی نێو ڕۆمانەکە، ژنێک بەبێ ئەوەی بزانێت هاوسەرەکەی سیخوڕی فەڕەنسا بووە، ڕۆژێک دیار نامێنێت و لە ترسی دەزگا هەواڵگیرییەکانی یەکێتی سۆڤیێت خۆی حەشار دەدات و خۆی بە تەنها کۆرپەکەیان گەورە دەکات، تا ڕۆژێک بۆی دەردەکەوێت دواجار سیخوڕە ڕووسەکان دەستیان بە مێردەکەی گەیشتووە و کوشتوویانە. هەر دوور نەڕۆین کاتیا یەکێکە لەو قوربانییانەی جەنگی عێڕاق.

پاشکۆ و سەرچاوەکان:

^١

Kelts, R. (2013, May). Lost in Translation? The New Yorker. Retrieved August 20, 2023, from https://www.newyorker.com/books/page-turner/lost-in-translation

^٢

ڕوپی کۆر (٢٠١٤). شیر و هەنگوین. وەرگێڕانی لە سویدییەوە، توانا ئەمین و سیامەند ج. ئەحمەد، ساڵی ٢٠١٨.

^٣

CBS News. (2018, February 26). Rupi Kaur on the simplicity of her poetry and the rise of “Instapoets.” Retrieved August 20, 2023, from https://www.cbsnews.com/news/rupi-kaur-on-instapoets-the-sun-and-her-flowers/

^٤

Geyh, P. E. (2003). Assembling postmodernism: Experience, meaning, and the space in-between. College Literature, 30(2), pp. 1-29.

^٥

^٦

Sokal, A., & Bricmont, J. (1999). Fashionable nonsense: Postmodern intellectuals’ abuse of science. Macmillan. pp. 96-97.

^٧

Kovačević, D. (2011). Postmodern Narrative Strategies in Paul Auster’s Novels Man in the Dark and Invisible. In 1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics (5-7 May 2011) (pp. 335-41).

^٨

دوو وەرگێڕانی کوردیی بۆ ڕۆمانی جیهانی سۆفیا هەیە. دانەیەکیان لە دانیماڕکییەوە وەرگێرراوە لەلایەن بەهرۆز حەسەن و بڵاوکارەکەی ناوەندی ئەندێشەیە. دانەکەی دیکە لە ئینگلیزییەوە لەلایەن جوتیار قارەمانەوە وەرگێڕراوە و بڵاوکارەکەی ناوەندی ئەدیبانە.

^٩

Haj’jari, M. J., & Maleki, N. (2022). Auster’s Man in the Dark: Human Existence and Responsibility for Creating Possible Worlds. Atlantis. Journal of the Spanish Association for Anglo-American Studies, pp.126-149.

^١٠

هەمان سەرچاوەی پێشوو ل. ١٣٤.

^١١

Auster, P. (2023, January 15). Paul Auster: ‘The gun that killed my grandfather was the same gun that ruined my father’s life.’ The Guardian. Retrieved August 21, 2023, from https://www.theguardian.com/us-news/2023/jan/15/paul-auster-bloodbath-nation-read-extract-guns america?fbclid=IwAR2FFb7SKcDDHzqJNc__Gu4aZLdIbp9HCX2FzDcWAdD-b9PzRA0C1TJciLE

^١٢

Bikas, A. & Esmaeili, S. F. (2021). The Search for the Meaning of Life in Paul Auster’s Man in the Dark. Paper presented at the International Symposium on “Innovative Trends in Contemporary Language and Literature Research: Theories, Methods and Techniques,” held in Turkey.

^١٣

Abshavi, M., & Haj’jari, M. J. (2021). Women of War in Paul Auster’s Man in the Dark. Jordan Journal of Modern Languages and Literatures Vol, 13(4), pp. 755-773.

The post ڕۆمانی پیاوی ناو تاریکی لە گۆشەی جیاوازەوە appeared first on ژنەفتن.

بووکەڵە و پارچە میکانۆکان، یارییەکانی دیکەش، ژوورەکەیان تەنیوە. شێوانشێوییەکە بۆ خۆی. تەلەڤزیۆنەکە داگیرساوە، کەناڵەکە پەخشی فیلمێکە، بەڵام سەرنجی منداڵە بچووکەکە لەسەر بووکەڵەکانە وەک لە هەر شتێکی دیکەی ناو ژوورەکە. پارچە میکانۆکان چ لەسەر شێوەی نێر یان مێ دروست کرا بن، بە یەکیاندا دەکێشێت. لاساییی ئەو دیمەنانە دەکاتەوە کە ئەندامانی خێزانەکەی و خزمانیان لەبەر چاوی کردوویانە: ماچ، شەق، زللە، دەستبردن بۆ جەستە، ڕشتنی شیرێکی ڕەنگ سوور لە جەستەی هەندێکیان، هی سپی لە هەندێکی دیکەیان. لەپڕێکدا سەری دوو لە بووکەشووشە پلاستیکییەکان دەردەهێنێت.

٢

لە پۆلدا دانیشتووە. سەرنجی لە هەموو سووچ و قوژبنەکانی ژوورەکەیە، هەموو ڕەفتار و دەربڕینەکانی سیما و وردەکارییەکانی مامۆستا و هاوپۆلەکانی دەپشکنێت، هەموو شتێک دەبینێت و بیریان لێ دەکاتەوە، تەنها وانەکە نەبێت. ئەو دارەی دوێنێ مامۆستاکەی وای لێ کرد ئەزموونی بکات لەسەر مێزەکە دانراوە، جاروبار مامۆستا دارەکە هەڵدەگرێت و پێی ئاماژە بۆ خەتخەتۆکەکانی سەر تەختەڕەشەکە دەکات. تا دوو هەفتە پێش ئێستا وای دەزانی داری دەستی مامۆستاکان تەنها بۆ پیاکێشانی دەستەکان و تەختەڕەش بەکار دێت، بەڵام دیارە کە وا نییە و جاروبار بە هەندێک شوێنی جەستەشماندا دەچن. دەنگی هاوارێک لەو کەشی بیرکردنەوانەدا دەری دەهێنێت و ڕایدەچڵەکێنێت: چەماوەی داخراو؛ دال؛ دار.

٣

درەنگانی شەوە. لە پشتی باڵەخانەیەکی کۆن دانیشتووە. باری لە-ناو-فڕۆکەی لەسەر مۆبایلەکەی چالاک کردووە. نایەوێت دایکوباوکی، مام و خاڵەکانی پەیوەندی پێوە بکەن دوای دەمەقاڵێکەیان. قومێکی دیکە لە شووشە بیرەکەوە دەنۆشێت، دەستیشی بەسەر قژە دانەهێنراوەکەیدا دەهێنێت. ئەو ساتەوەختانەی بیرەکەی ناخواتەوە لە باڵەخانەکەی بەرانبەری دەڕوانێ. زۆرێک لە پەنجەرەکان تاریکن و گڵۆپی ژوورەکەیان کوژاوەتەوە، بەڵام تاکوتەرا ژوور هەن و پەنجەرەکە بەشێک لە دیمەنەکانی ناوەوەی پەخش دەکات. یەکێک لە پەنجەرەکان دیمەنی سێبەری کەسێکە، بە فیگەرە سێبەرینەکەدا دیارە هی کچێکی هەرزەکاری هاوتەمەنی خۆیەتی، بۆ ماوەیەک لەو ژوورە دەڕوانێت. لەپڕێکدا فیگەری تاریکیی کەسێکی باڵادرێژ و کەتەتر، کە دیارە هی پیاوێکە، خۆی دەکات بە ژوورەکەدا، کچەش دیارە بەرەنگاری دەبێتەوە بەڵام بێهودەیە. فیگەری پیاوەکە پۆشاکی کچە دادەکەنێت و دەستدرێژی دەکاتە سەر. بیرەنۆشە سەرگەردانەکەش دەست دەداتە دڵەخورپێ، شتێک لە ناخیەوە پاڵی پێوە دەنێت پۆلیس ئاگادار بکاتەوە، کە تەماشای مۆبایلەکەی دەکات، باری لە-ناو-فڕۆکە چالاکە. بۆ ساتێک دەیەوێت ناچالاکی بکات تا بیەوێت پەیوەندی بکات، بەڵام لە ترسی ئەوەی پەیوەندیی خێزانەکەی بۆمبارانی بکەن، نایکات. شەوێکی دەستەوەسان و تژی لە فرمێسک و بیرە بەڕێ دەکات. بۆ دوو ڕۆژ دواتر کاتێک باری فڕۆکە لە مۆبایلەکەی ناچالاک دەکات، یەکەم نۆتیفیکەیشن [ئاگادارکردنەوە] هی یەکێک لە ئەپەکانی هەواڵی نێو مۆبایلەکەیەتی: دوێنێ شەو کچێکی هەرزەکار لە باڵەخانەیەکی نیشتەجێبوونەوە خۆی فڕێ داوە.

٤

لە کابینەی بچکۆلانەکەی لە کۆمپانیا دانیشتووە و خەریکی بەڕێکردنی کارەکانیەتی لەسەر کۆمپیوتەرەکە. سکرتێری بەڕێوەبەر لە کارەکەی دەیپچڕێنێت و بانگی دەکات تا بچێت بۆ لای خاوەن کۆمپانیا. دەچێتە ژوورەوە، کابرا چل ساڵانەکە دەرگای ئۆفیسەکەی توندوتۆڵ پێوە دەدات، پەردەکان دادەداتەوە. سەرزەنشتی دەکات لە دزییەک کە ماوەی چەند هەفتەیەکە لە کۆمپانیا ڕووی داوە “سەیر کە، دەزانم ئەو پارانەی لە بەشی ژمێریای دیار نەماون دەستی تۆی تێدایە. پێویست بە نکۆڵی ناکات، بەڵگەی حاشاهەڵنەگرم لەلایە. دەزانیت گەر بکەونە دەستی پۆلیس چیت بەسەر دێت، ڕۆڵە؟” هیچ ناڵێت، ئاخر نازانێت چی بڵێت، مووچەی دوو هەفتەی پێشووی لە گازینۆ و باڕ و یانە سوورهەڵگەڕاوەکاندا خەرج کرد بوو، ئەگەر ئەو بڕە پارەیەی نەدزی با و گیرفانی خاوەن قەرزەکانی گەرم نەکردبایەوە، دەکوژرا. لە ناکاوێکدا، خاوەن کۆمپانیا دەست دەخاتە سەر ئەندامی نێرینەی خۆی “سەیر کە، با ناو لە دزییەکەت بنێین قەرز، ئێستاش کاتێتی قەرزەکەت بدەیتەوە. بەم شێوەیە دەتوانیت خۆت لە پۆلیسیش لا بدەیت. خۆت هەڵیبژێرە، قەرزەکە دەدەیتەوە یان دەتەوێت بۆ ساڵانێکی زۆر لە زینداندا دابڕزێیت؟” دوای سێ مانگ، پاش دانەوەی قەرزەکانی، لە کۆمپانیاکە دەردەکرێت.

٥

هەر وەک چۆن قوتابییەکی سەرگەردان لەنێو پۆلدا بە وردییەوە لە ژینگەی دەوروبەری بڕوانێت، وەها لە بەرانبەر خۆشەویستەکەی لەسەر مێزی کافێیەکی لاکۆڵان پێکەوە دانیشتوون، دەوروبەری تەنراوە بە گڵۆپی نیۆنی ڕەنگ شین. بە سەرنجەوە لە ڕەفتار، دەربڕینی ڕوخسار و پۆشاکی خۆشەویستەکەی و ئەوانی تر دەڕوانێت. باندێکی ڕۆکیش لە شوێنەکە ڕاستەوخۆ موزیک دەژەنن و گۆرانی دەچڕن، بەڵام ئەم هێندە وزەی خۆی لەسەر چاوەکانی کۆکردووەتەوە گۆرانییەکە بە کپی دەبیستێت، کەچی بەو کپییەش دیارە کە گۆرانییەکە لە ژانری ڕۆکە. لە پڕێکدا دەستێک پەلاماری دەستی دەدات، دەمودەست سەرنجی دەخاتە سەر ئاڕاستەی پەلامارەکە و سیمای دەمبەخەندەی هاودەمەکەی دەبینێت. ڕێک ئەو ساتەی دەستی بەر دەستی کەوت، باندی ڕۆکەکە گەیشتبوونە ئەم هێڵەی گۆرانییەکە، تراکی مەهێڵە بەهەڵە تێمبگەن، ڤێرژنەکەی باندی زە ئانیمەڵز:

baby, sometimes I’m so carefree

With a joy that’s hard to hide

and sometimes it seems that All I ever have is worry

 And then you’re bound to see my other side

Oh, I’m just a soul whose intentions are good

Oh Lord, please don’t let me be misunderstood

٦

لە بەردەم پەنجەرەکەوە وەستاوە و تەماشای دوا ساتەکانی خۆرهەڵاتن دەکات بەدەم هممم هممم کردنەوە، قۆپچەکانی قەمیسەکەی بێ پەلەپەلکردن دانە بە دانە دادەخات، لە پشتیەوە هاودەمەکەی هێشتا لە جێگادایە و بەتانییەکەی لە خۆی ئاڵاندووە، بە خەبەرە بەڵام وا دیارە تەواوی شەوەکە گریاوە و هێشتاشی لەگەڵدا بێت ژیر نەبووەتەوە. لایەکی چاوی مۆڕ هەڵگەڕاوە، لەوانەیە هی چەند کاتژمێرێکی پێش ئێستای ئەم شەو بێت. شوێنەکەی دەئێشێت، لەگەڵ هەر یەک لە فرمێسکەکانی چاویشی شوێنە مۆرهەڵگەڕاوەکە دەکزێتەوە، هەر کزانەوەیەکیش بیری دەخاتەوە کە شەوەکەی بە چ ژانێکدا تێپەڕیوە. دوای قوفڵدانی قۆپچەکان، ئینجا بۆنیباغەکەی گرێ دەدات. کە لە خۆپۆشتەکردن تەواو دەبێت، چاکەتەکەی بەسەر شانیدا دەدات و ڕووی بۆ هاوجێگەکەی وەردەگێڕێت. بێ ئەوەی هیچ بڵێت، خەندەیەکی سامناکانە دەکات و ماڵ جێ دەهێڵێت تا بڕواتە سەر پیشە نوێیەکەی.

٧

پەخشی تەلەڤزیۆنی ژوورەکە لەسەر درامایەکە. منداڵێکی بچووک لە ژوورەکە، هیچ تێناگات لە دراماکە بەڵام لەبەر ئەوەی هیچی دیکە نییە بیکات، دانیشتووە و لە تەلەفزیۆنەکە دەڕوانێت. دەنگی تەپەی پێ دێت، سەرنجی منداڵەکە دەچێتە سەر ڕێڕەوی هاتنە نێو ژوورەکە. کەسێک بە سەتڵێکی میکانۆ و چەند کیسەیەک خۆی بە ژوورەکەدا دەکات. منداڵەکە بە ڕووخۆشییەوە بەرەو پیری دەڕوات. کەسەکە لە نێوەندی ژوورەکەدا دادەنیشێت، سەتڵە میکانۆکە بەتاڵ دەکات، یارییە منداڵانەکانی دیکەی نێو کیسەکانیش دەردەهێنێت، لەناو یارییەکان بووکەڵەیەک دەداتە دەست منداڵەکە، ئینجا هەڵدەستێت و دەڕوات. منداڵەکە ئێستا قووڵ سەرقاڵی کایەکردنە بە یارییەکان. لەپڕ سەری دوو لە بووکەشووشە پلاستیکییەکان دەردەهێنێت.

پاشکۆ:

مەهێڵە بە هەڵە تێمبگەن [don’t let me be misunderstood] گۆرانییەک بوو لە ژانری جاز لە ساڵی ١٩٦٤ لەلایەن خاتوونە سترانبێژی ئەمەریکی <نینا سیمۆن>ـەوە گوتراوە. ساڵێک دواتر لەلایەن باندی ئینگلیزی ڕۆک زە ئانیماڵزەوە [the animals] دەگوترێتەوە لەسەر ژانری بلووز ڕۆک. 

The post فراگمێنت appeared first on ژنەفتن.