کریستۆف، بە زمانی فەڕەنسایی دەینووسی، نەک زمانی زێدەکەی خۆی کە هەنگاریایی بوو، ئەمەش دوای کۆچکردنی بۆ سویسڕا و لە تەمەنی بیست و یەک ساڵیدا کە بەزامەت فێری بوو. وەک ماگرێلی دەڵێت “کریستۆف جۆرێکی نوێی لە فەڕەنسایی داهێنا.” بە پێچەوانەی بێکێت کە لەپێناو هونەردا زمانی دەکار دەهێنا، هەوڵی کریستۆف لەو پێناوەدا نەبوو، بەڵکوو تەنێ تا ئەوەی ژیانی پێ ڕایی بکا و لێی تێبگا. ئەو شێوازی بەکارهێنانەیش کاریگەرییەکی بەرچاوی هەبوو.

کریستۆف بەپێ و لەژێر پەردەی شەودا، لەگەڵ کچە کۆرپەکەی، هاوسەرەکەی و دوو جانتا کە یەکێکیان دایبی و ئەوی دیکەیان فەرهەنگی تێدابوون، هەنگاریایان بەجێ هێشت. پێش ئەوەی لە سویسڕا نیشتەجێ بن، گەیشتنە نەمسا، لەوێ کریستۆف لە کارگەیەکی کاتژمێردا کارێکی دۆزییەوە. لەنێو هاوکارەکانیدا کە زۆربەیان ئاوارە بوون، قسەکردن ڕێپێنەدراو بوو. لە دەرەوەی کارگەش، بەهۆی نەزانینی زمانی فەڕەنسایییەوە، کریستۆف زۆربەی کاتەکانی بە بێدەنگی تێدەپەڕاند—تەنانەت کاتێک لە قسەکردنی فەڕەنساییش شارەزا بوو، ساڵانێکی زۆر هەر بە نەخوێندەواری مایەوە. چوار هاوڕێی کە هەموویان هەنگاریایی بوون و لە سویسڕا ئاوارە بوون، هەر زوو دوای گەیشتنیان، کۆتایییان بە ژیانی خۆیان هێنا. یادداشتەکەی کریستۆف، نەخوێندەوار، کە باسی ئەم ڕووداوانە دەکات، یەکێکە لە نموونە هەرە مات و پوختەکانی ئەم ژانێرە لە تەواوی ئەدەبیاتدا؛ تەنیا لە چل و چوار لاپەڕەدا، ژیانی کریستۆف لە منداڵییەوە بە ئاوازێکی سەیر و تایبەت و بێهاوتا نیشان دەدات.

لەم چاوپێکەوتنە سەرنجڕاکێشەدا کە ویڵ هایوارد بۆ یەکەمجار وەری گێڕاوە، کریستۆف بە هەمان زمانی سێیینە ڕۆمانەکەی؛ دەفتەری گەورە، بەڵگە و سێیەمین درۆ، بە شێوازێکی سادە و بێ پێچوپەنا وەڵامی پرسیارەکان دەداتەوە. کاتێک کە لێی دەپرسن کە چۆن یان بۆچی کارەکتەرێکی پەشێو یان دیمەنێکی نەشیاوی چێ کردووە، وەڵامەکەی تەنیا ئەوەیە کە یان ئەو کەسەی ناسیوە، یان ئەو دیمەنەی لە ژیانی ڕاستەقینەدا بینیوە. ڕێک بەو شێوەیە و زیاتر نا. بەڵام، ئاماژەکانی کریستۆف بۆ ئەوەی کە پێی دەڵێین “ژیانی ڕاستەقینە”، هێندە گرینگی ژیاننامەکەی ناخەنە ڕوو، بەڵکوو ئەوەی کە چۆن بەهۆیەوە خەیاڵەکانی خولقاندووە. تەنانەت، کاتێک بە “نازانم” وەڵام دەداتەوە، شتێک ئاشکرا دەکات. بۆ کریستۆف؛ نووسین وەڵامەکەیەتی. نووسین واتە داهێنان، سەرگەرمی و خۆلادان لە دەردەسەرییە جۆراوجۆرەکانی ژیان. هەر وەک کارەکتەری لوکاس لە کتێبی بەڵگەدا دەڵێت: “چیرۆکی خەمناک گەلێک زۆرن، بەڵام هیچ شتێک وەک ژیان خەمناک نییە.”

-میکێ چیو، نیویۆرک، ئایاری ٢٠١٦

ئاگۆتا کریستۆف ساڵی ١٩٣٥ لە هەنگاریا هاتووەتە دنیاوە، ساڵی ١٩٥٦ ڕووی لە سویسڕای فەرەنساییزمان کردووە و لە کارگەیەکدا کاری کردووە، بە خاوی فێری زمانی فەرەنسایی بووە، یەکەم کتێبی خۆی بە ناوی دەفتەری گەورە لە ساڵی ١٩٨٦ نووسیوە، هەر زوو ناوبانگێکی جیهانی وەدەست دەهێنێ و بۆ زیاتر لە سی زمان وەردەگێڕدرێ. دواتریش بە دوو کتێبی دیکە، بە ناوەکانی بەڵگە (١٩٨٨) و سێیەمین درۆ (١٩٩١) درێژەی بە چیرۆکەکە داوە. هەروەها ساڵی ٢٠٠٤، یادداشتێکی بە ناوی نەخوێندەوار نووسیوە کە باس لە سەردەمی منداڵی، جێهێشتنی هەنگاریا، فێربوونی زمانێکی نوێ وەک پەنابەر و نووسینی بەم زمانە بێگانەیە دەکات. هەروەها، شانۆنامە و چیرۆک و ڕۆمانی دیکەیشی نووسیون. ساڵی ٢٠١١ لە سویسڕا کۆچی دوایی کردووە.

ڕیکاردۆ بێنێدێتینی: ڕۆمانەکانت سەرکەوتنی زۆریان وەدەست هێناون، گەلێ جار نووسینەکانت بە هی تۆماس بێرنارد و بێکێت و کافکا بەراورد دەکرێن. پێت وایە هەندێک لایەنی کارەکانت کەوتوونە بەر هەڵەتێگەیشتن، یان وەک پێویست گرنگییان پێ نەدراون؟

ئاگۆتا کریستۆف: حەز دەکەم باسی بێرنارد بکەم، چونکە بەڕاستی خۆشم دەوێت [بەپێکەنینەوە]. نازانم. حەزم لەوە نییە کە بە مارگریت دووراس بەراورد دەکرێم. کەیفم بە دووراس نایەت. ئایا هەندێک لایەنی کارەکانم کەوتوونە بەر هەڵەتێگەیشتن؟ ئای… ڕاستییەکەی نازانم، نازانم مەبەستت لەوە چییە.

ڕیکاردۆ: کتێبەکانت بۆ بیست زمان وەرگێڕراون—

 کریستۆف: [پێی دەبڕێ] نەخێر… بۆ زیاتر لە سی زمان.

ڕیکاردۆ: ببەخشە، سی زمان. هەستت چۆنە کە نێوبانگێکی وا فراوانت هەیە؟

کریستۆف: ئای، لە سەرەتاوە، باوەڕپێنەکراو بوو. ئەوەی سەرنجڕاکێشە ئەوەیە کە کتێبەکان، دوای دە ساڵ زیاتر لە چاپکردن، هێشتا دەفڕۆشرێن. ئەوە سەرسوڕهێنەرە. دەفتەری گەورە زۆر دەفڕۆشرێت. داواکاری زۆریشم بۆ دێ بۆ وەرگیران و بەکارهێنانی.

ڕیکاردۆ: ئەوەم بیست. ئایا فیلمێکی لێ دروست دەکرێ؟

کریستۆف: هێشتا نا، بەڵام مافەکانی فڕۆشراون. بەرهەمهێنەرەکە ئەمریکایییە و سینەماتۆگرافەرەکەش دانیمارکی دەبێت. بڕیارە فیلمەکە لە ناوەندی شارۆچکەی کۆزێگدا ڕوو بدات، ڕێک لەبەردەم هۆتێلەکە کە کتێبفڕۆشییەکەی لێ بوو. کاتێک سەردانی کۆزێگت دەکرد، بە ئاسانی هەردووکیانت دەبینی. ئەو خانووەی کە بۆ ماڵی داپیرە بەکاری دەهێنن، ماڵەکەی دەفتەری گەورە، پێشتر لە چەندان فیلمی دیکەدا دەرکەوتووە. بۆ کتێبەکەی دیکەیشم، دوێنێ، هەندێک لە ئیتاڵیایییەکان فیلمەکەیان دەستنیشان کردووە.

ڕیکاردۆ: دەقەکانت لەلایەن ڕەخنەگرانی ئەدەبییەوە زۆر جێی کنە و سەرنجن. زیاتر حەز دەکەیت سەرنجیان لەسەر چی لایەنێکی تایبەتی کارەکانت بێت؟

کریستۆف: نازانم. هەمووی یەک شتە بۆم.

ڕیکاردۆ: پێت وایە کتێبەکانت پەیامێک هەڵبگرن؟

کریستۆف: بێگومان نەخێر. نامەوێت پەیامێکم هەبێت. نەخێر [بە پێکەنینەوە]، بە هیچ شێوەیەک. من بەو شێوەیە نانووسم. تەنیا ویستم کەمێک باسی ژیانم بکەم. هەمووی بەم شێوەیە دەستی پێ کرد. لە دەفتەری گەورەدا، ئەوە منداڵیم بوو کە ئارەزووم دەکرد باسی بکەم، ئەوەی کە لەگەڵ یەنو’ی برامدا ئەزموونم کرد. تەنیا ژیاننامەیییە.

ڕیکاردۆ: لەوەتای دەستت بە نووسین کردووە، لە چی ڕوویەکەوە پەرەت سەندووە؟

 کریستۆف: ڕوونە کە زۆر پەرەم سەندووە. لە تەمەنی سێزدە ساڵییەوە دەستم بە نووسین کردووە و لەو کاتەوە شێوازی نووسینم بەتەواوی گۆڕاوە. بەتەواوی. شیعرەکان، زۆر شیعری و لەڕادەبەدەر هەستبزوێن بوون. حەزم لەم شێوازی نووسینە نییە، بە هیچ شێوەیەک و هیچی دی حەزم لە شیعرەکانم نییە.

ڕیکاردۆ: کەی زانیت کە نووسەریت؟

کریستۆف: ڕاستییەکەی هەردەم زانیومە. لە منداڵیدا، زۆرم دەخوێندەوە، بەتایبەتیش نووسەرانی ڕووسیایی. دۆستۆیڤسکیم خۆش دەویست. ڕەنگە دڵخوازترینم بێ. هەروەها زۆر ڕۆمانی پۆلیسیشم دەخوێندنەوە.

 ڕیکاردۆ: چۆنچۆنی دەنووسی؟

کریستۆف: ڕاستگۆ بم، نازانم. سەرەتا بە نووسینی سیناریۆی شانۆنامەکان بە زمانی فەڕەنسایی دەستم پێ کرد. کاتێک لاو بووم و هێند نەبوو هاتبوومە ئێرە، لە بیستەکانی تەمەنمدا، بە زمانی هەنگاریایی شیعرم دەنووسی. بەڵام لەگەڵ دەستپێکردنی فێربوونی زمانی فەڕەنسایی، بەو زمانە کەوتمە نووسین. ئەوە چێژبەخش بوو بۆم. بەڵێ، ئەوەم دەکرد تا کەمێک خۆم سەرقاڵ بکەم. دوای ئەوە، دەستم بە ناسینی شانۆدۆستان و دەرهێنەران کرد. شانۆنامەم دەنووسین و لەگەڵ خوێندکارانی شانۆیش زۆر کارم دەکرد. تەنانەت زۆرێک لە کارەکانمان لە ڕادیۆ پێشکەش کرد، هەرچەندە زۆربەیشیان بەتەواوی ئامادە نەکرابوون. بەڵام خۆش بوو.

ڕیکاردۆ: پێوەندییەک هەیە لەنێوان دایەلۆگەکانی نێو شانۆکانت و هی نێو دەفتەری گەورە؟

کریستۆف: بەڵێ، بێگومان.

ڕیکاردۆ: چۆن لە کتێبەکانت دەڕوانی؟

کریستۆف: ڕاستییەکەی… تەواو جددی و خەمهێنن. بەڵێ، تا ڕادەیەکی زۆر.

ڕیکاردۆ: کام لە نووسەران زۆر گرنگن بۆت؟

کریستۆف: سەرسامم بە کنووت هامسۆن و نووسەرێکی دیکە، کە ناوەکەیم وەبیر نایەتەوە. سەرنووسەرەکەم کتێبێکی ئەم نووسەرەی پێ دام و گوتی کە زۆر هاوشێوەی کارەکانی منە. بەڵێ، تا بیڵێی سەنگین بوو، بەڵام بەڕاستی هیچ لێکچوونێکم نەبینی. ئێستا زۆر ناخوێنمەوە. هەروەها حەزم بە فرانسیس پۆنژ و ژۆرژ باتایش هەیە، بەڵام زۆر ئاشنای نووسەرانی هاوچەرخ نیم.

ڕیکاردۆ: خۆت وەک نوێنەری ئەدەبیاتی نەتەوەییی هەنگاریایی، یان ئەدەبیاتی فەڕەنسایی-سویسڕایی دەبینیت، یانیش ناپێوەند بە نەتەوەیەکەوە؟

کریستۆف: هەنگاریایی، تەنانەت گەر فەڕەنسایینووسیش بم. هەموو کتێبەکانم باس لە هەنگاریا دەکەن. تەنانەت چوارەم دانەش، خوێندووتەتەوە؟

ڕیکاردۆ: دوێنێ؟

کریستۆف: بەڵێ، شوێنی چیرۆکەکە سویسڕایە، بەڵام لە گەڕەکێکی پەنابەراندا. کەمتاکورتێک چیرۆکێکی ڕاستەقینەیە. تەواو ئۆتۆبایۆگرافییە. لە کارگەیەکدا کارم دەکرد. کارگەکە لە گوندی چوارەم بوو. دەبووایە لەوێ سواری پاسێک ببین. ئێمە لە گوندی یەکەم دەژیاین. من لین’م، کارەکتەرەکەی دوێنێ، ئەو کەسە بووم کە لە گوندی یەکەمەوە سواری پاس دەبووم. هاوسەری پێشووشم سکۆلەرشیپێکی هەبوو، کارەکتەری ساندۆر بوو، هەنگاریایییەکی بە ڕەگەز ڕۆمانی کە لە کارگەیەکدا کاری دەکرد. پێکەوە کارمان دەکرد. کچی هەوەڵم هەموو ئەوانەی بەباشی ناسییەوە. بۆ نموونە، ئەو ئەپارتمانەی کە باسی دەکەم. بەڵێ، پێم وایە لەنێو هەموو ڕۆمانەکانمدا، ئۆتۆبایۆگرافیترین ڕۆمانمە. هەموو ئەو شتانەی کە باسیان دەکەم بە ڕاستی ڕوویان داوە، بە خۆکوشتنەکانیشەوە. چوار کەسم دەناسین کە دوای جێهێشتنی هەنگاریا خۆیان کوشت، ئەوە هەموو ئەوە بوو کە دەمویست باسی بکەم.

ڕیکاردۆ: پێم خۆشە بەدیاریکراوی ئەو ڕێکەوتە بزانم کە هەنگاریات بەجێ هێشت.

کریستۆف: ساڵی ١٩٥٦ بوو، دوای شۆڕش.

ڕیکاردۆ: ڕاستە، بەڵام دەمەوێت ڕۆژەکەی بزانم.

کریستۆف: پێم وایە ٢٧ی تشرینی یەکەم بوو، بەڵام دڵنیا نیم. نا، نەخێر، ٢٧ی تشرینی دووەم بوو.

ڕیکاردۆ: ٢٧ی تشرینی دووەم؟

کریستۆف: بەڵێ، پێم وایە. درەنگانی شەو ڕۆیشتین. لە کۆمەڵەیەکدا بووین. گەیشتینە گوندێک کە پڕی پەنابەر بوو. یەکڕاست بەپیرمانەوە هاتن. کۆمەڵەکەمان زۆربەی منداڵ بوو. لە ماڵی ئەو گوندنشینانە ماینەوە کە پارەیان پێ دەدرا تا خواردن و شوێنی حەوانەوەمان بۆ دابین بکەن. نازانم چەند ڕۆژ لەوێ ماینەوە. لەپاشان، سەرۆک شارەوانیی گوندەکە بلیتی پاسی ڤیەننای بۆ کڕیین. لە دواییدا پارەکەمان دایەوە. لە ڤیەنناش، لە سەربازگەیەکدا ماینەوە.

ڕیکاردۆ: بەرنامەتان وا بوو بچنە سویسڕا؟ وا خوێندمەوە گوایە بەنیازی کەنەدای بوون، وایە؟

کریستۆف: نا، نەخێر. بۆ کەنەدا نا. ویستم بچینە ئەمریکا چونکە خێزانەکەم لەوێ بوون. کە گەیشتینە ئەوێ، پێیان گوتین کە تەنیا شەش مانگ دەتوانین بمێنینەوە. بۆیە، گەڕاینەوە سویسڕا و هاوسەرەکەم کە مامۆستای مێژوو بوو، لەوێ سکۆلەرشیپی وەرگرت. زۆر یارمەتیدەرمان بوون. ئاپارتمانیان بۆ دۆزینەوە، ئیشێک بۆ من، دایەنگەیەک بۆ منداڵەکە. هەر لەبەر ئەوەش لەوێ ماینەوە. ویستم بگەڕێمەوە بۆ ئەمریکا، بەڵام دەبووایە چاوەڕێ بکەم. منداڵەکانم لێرەن لە سویسڕا، منیش نامەوێت زۆر لێیان دوور بم.

ڕیکاردۆ: یەکەم گەڕانەوەت بۆ هەنگاریا کەی بوو؟

کریستۆف: پاش دوازدە ساڵ لە رۆیشتنم، ساڵی ١٩٦٨. ئەو کاتە بوو کە دایباب و براکانم هێشتا هەموویان لە ژیاندا بوون. ئێستا، دایبابم کۆچی دوایییان کردووە. ئەوانی ماون براکانم و منداڵە چکۆلەکانیانن لە هەنگاریا. بەڵام چی دی لە گوندە گچکەکەدا ناژین. ئاتیلا’ی برام، نووسەرە و لە بوداپێست دەژیێت. زوو زوو بۆ هەنگاریا دەگەڕێمەوە.

ڕیکاردۆ: کە هەنگاریات بەجێ هێشت، هەستت دەکرد کە هێشتا قوربانی دەستی ئەوانی ژێردەستی ڕژێمی؟

کریستۆف: زۆر حەزم لە سیاسەت نییە. هاوسەرەکەم بوو کە ویستی بڕۆین، چونکە ئەو بە پێچەوانەوە زۆر حەزی لە سیاسەتە و ئەگەر مابایەوە، بە دڵنیایییەوە لە کوچی زیندانێیان دەکرد. هاوڕێکانی کە مانەوە، دوو ساڵان زیندانی کران. هەرچۆنێکی بێت، دوو ساڵ هێندەیش زۆر نییە.

ڕیکاردۆ: ئەگەر سەرنجمان لەسەر ڕۆمانەکانت بێت، کلارا، بێوەژنەکەی نێو دەفتەری گەورە کە هاوسەرەکەی لەسێدارە دەدرێت، بەڵگەی نادادیی ڕژێممان پێ دەدات.

کریستۆف: بەڵێ، کلارا دایکمە. ئەو چیرۆکەکەی بۆ باس کردم. قژی بەهۆی ڕاچەنینەوە سپی بووبوو، هەر وەک قژی کلارا. ئەوە ڕاستە، ئەوان، ڕژێم، کەسانێکیان دەکردنە ئارمانج. بۆ نموونە، هەر کەسێک پێوەندی لەگەڵ یووگۆسلاڤیایییەکان هەبووبا، بە خیانەتکار ناوزەد دەکرا.

ڕیکاردۆ: وەختێک گەیشتییە سویسڕا، لە کێشەی زۆر دابووی؟

کریستۆف: هەر زۆر. پێنج ساڵان نەمدەتوانی بخوێنمەوە. لە کارگەیەکدا کارم دەکرد کە ڕێگەمان پێ نەدەدرا زۆر قسە لەگەڵ یەکدی بکەین. تەنیا زمانی ڕووسیاییم دەزانی. بابم وانەی بیرکاری دەگوتەوە، بەڵام، لەبەر ئەوەی تاکە مامۆستای گوندەکە بوو، پێش ئەوەی بچێتە سەربازی وانەکانی دیکەیشی دەگوتەوە. هاوسەرەکەم، کەمێک زمانی فەڕەنسایی دەزانی چونکە زۆر لە من گەورەتر بوو. زۆریش باش نەیدەزانی، بەڵام سەروزیاد بوو. کاتێک چووبووە قوتابخانە، هێشتا زمانی فەڕەنسایی و ئەڵمانیایی دەگوترانەوە، بەڵام لە دواییدا تەنیا ڕێ بە زمانی ڕووسیایی دەدرا. لێرە چوومە زانکۆ، بەڵام تەنیا کۆرسی بیانییەکانم وەرگرت. تەنانەت لێرەش دەبوو بەکالۆریۆست هەبێت.

ڕیکاردۆ: هێشتا بە زمانی هەنگاریایی دەنووسیت؟

کریستۆف: نەخێر. بە هەنگاریایییەکی نموونەیی قسەم دەکرد، بەڵام کاتێک نامە یان کارتم دەنووسی، هەڵەی زۆرم دەکردن. زۆر جار، شتەکان لە شوێنی هەڵەدا دادەنێم، وەک زیادکردنی پیتی “e,”ی بێدەنگ بۆ نموونە.

ڕیکاردۆ: لەگەڵ ئەو پێناسەیەدا هاوڕایت کە ڕۆمان دەبێ لەسەر بنەمای ناسازیی نێوان تاک و جیهانی دەوروبەری بێت؟

کریستۆف: نازانم. بیر لەو جۆرە شتانە ناکەمەوە.

ڕیکاردۆ: وشەی “سێیینە.” ڕات چییە لەسەر هەڵبژاردنی ئەم وشەیە وەک ناونیشان بۆ وەرگێڕانی ڕۆمانەکانت؟

کریستۆف: کێشەم لەگەڵی نییە، بەڵێ، چونکە لە هەرسێکیاندا هەمان کەسن و بەیەکەوە گرێدراون.

ڕیکاردۆ: ڕوونە کە جەنگ کاریگەری هەبووە لەسەر پێوەندیت لەگەڵ جیهانی ڕاستەقینەدا. ئەی کاریگەری چۆن بووە لەسەر پێوەندیت لەگەڵ کارەکتەرەکانی نێو ڕۆمانەکانت؟

کریستۆف: جەنگ کاریگەری لەسەرم هەبوو، منیش دەربارەیم نووسی. تەمەنم دە ساڵ بوو کاتێک جەنگ کۆتایی هات، ڕاستییەکەی بۆ من باڵکێش بوو. ئەو چیرۆکەی کە لە یەکەم ڕۆمانمدا دەیگێڕمەوە ساڵی ١٩٤٤ دەست پێ دەکات، دوا ساڵمان لەوێ بەسەر برد. دەبێ بگوترێ کە ساڵی کۆتایی، سەختترین و مەترسیدارترین ساڵ بوو، چونکە بەرەی پێشەوە بە شێوەیەکی بەردەوام پێشڕەوی دەکرد، نزیکتر و نزیکتر دەبووەوە. بەڵام گوندەکەمان زۆر بۆردومان نەکرا، تەنیا کەمێک ڕاستییەکەی. خانووی زۆر وێران نەبوون. زەنگی ئاگادارکردنەوە زۆر بوو و لەو کاتانەیشدا قوتابخانە دادەخرا. لە قوتابخانەکەدا هیچ مێزێک بۆ خوێندکارەکان نەبوو، خۆ ئەگەر هەشبووایە، کەس نەیدەویست بچێت، کەس نەیدەتوانی.

ڕیکاردۆ: ئایا لەگەڵ خوێندنەوەیەکی واقیعییانەی کتێبەکانتی، بەو واتەیەی، خوێندنەوەیەک کە هەوڵی ناسینی کات و شوێنە مێژوویییەکانی نێوی بدات؟

کریستۆف: بەڵێ، چونکە دواجار ئەوە ژیانی منە، هەستەکانمە و گەڕانەوەمە بۆ گوندەکە.

ڕیکاردۆ: بەڵام، نووسینەکانت لە کەشێکدان کە نەبەستراونەتەوە بە کات و شوێنێکی دیاریکراوەوە. ئەم ناڕوونییە بۆچی؟

کریستۆف: هەر بەو شێوەیە نووسیومە، تەنانەت لە شانۆنامەکانیشمدا. هیچیانت خوێندووەتەوە؟

ڕیکاردۆ: بەڵێ، بێگومان. بۆ نموونە ڕێگا.

کریستۆف: بەڵێ [بەپێکەنینەوە]… بەڵام خۆ هێشتا ئامادە و چاپ نەکراوە. چۆن دەستت کەوتووە؟

ڕیکاردۆ: لە سەرنووسەرەکەتەوە. کۆپییەکی بۆ ناردبووم.

کریستۆف: ئای! بەڵێ، ماوەیەکی باشە هیچم بۆ نەناردووە.

ڕیکاردۆ: ئایا دەتوانین بڵێین شارۆچکەی “س” کە لە درۆی سێیەمدا وێنای دەکەیت، شارۆچکەی سۆمباتێیی نزیک کۆزێگە؟

کریستۆف: بەڵێ، خۆیەتی.

ڕیکاردۆ: ئەی خوێندنەوەیەکی پێوەست بە ئاکارەوە پەسەند دەکەیت بۆ کتێبەکانت؟

کریستۆف: بەڵێ، دەتوانین باسی بکەین. جیاوازی نییە بۆم.

ڕیکاردۆ: هەڵبژاردنی دووانە، کێشە و کێشمەکێشمی ناسنامەیی دروست دەکات. بۆچی دووانە و، بۆچی تەنیا خوشک و برایەک نەبێت؟

کریستۆف: نازانم. هاتنە نێو میشکمەوە. لە سەرەتادا، لەسەر خۆم و براکەم نووسیم و باش نەڕۆیشت. بۆیە “ئێمە”م بەکار هێنا.

ڕیکاردۆ: گرنگیی ئەو چەند شتە سنووردارەی کە دووانەکە هەیانن چییە؟ مەبەستم لە کتێبی پیرۆز و فەرهەنگی باوکم و دەفتەرە گەورەکەیە.

کریستۆف: ئەمانە شتە جەوهەرییەکانی ژیانن. یەکەمیان کە کتێبی پیرۆزە، نوێنەرایەتیی بیرۆکەی خوێندنەوە دەکات بەگشتی. هەر کاتێک کتێبێک دەخوێنینەوە، وەک ئەوە وایە کتێبی پیرۆز بخوێنینەوە. فەرهەنگەکە لە سەرووی هەموویانەوەیە، چونکە کاتێک هاتمە ئێرە زۆر فەڕەنساییم نەدەزانی. بۆیە کاتێکی زۆرم بە خوێندنەوەی فەرهەنگ بەسەر دەبرد. بەردەوام بەدوای وشەکاندا دەگەڕام. گەلێک حەزم بە فەرهەنگانە؛ بە زمانی هەنگاریاییش زۆر بەکاریان دێنم. سەبارەت بە دەفتەرە گەورەکەش، لەبەر ئەوەیە کە لە قۆناغی ئامادەییدا گۆڤارێکم بە زمانی هەنگاریایی دەنووسی. شێوازێکی تایبەتی نووسینم پەرە پێدابوو کە ئێستا تەنانەت ئەگەر هەوڵیش بدەم، ناتوانم بیخوێنمەوە. بیرم نەماوە.

ڕیکاردۆ: تۆش هاوشێوەی دووانەکە، لەگەڵ دوو براکەتدا پێڕەوی پەروەردەیەکی تایبەتی ئۆتۆدیداکتیکت دەکرد؟

کریستۆف: بەڵێ، بەڵام هێندەی ڕاهێنان بوو، پەروەردە نەبوو. شتگەلێکی وەک دوو ڕۆژ نەخواردن، نەجوڵان، یان بۆ ماوەی کاتژمێرێک قسەنەکردن. هەروەها ڕاهێنانی دڕندانەیش هەبوون، بەو پێیەی نە داکم و نە بابم ئاژەڵیان نەدەکوشتن. باشە، ڕەنگە بابم کردبێتی، بەڵام دواجار ئەو لە لامان نەبوو. بۆیە، ئەوە براکەم بوو کە مریشکەکانی دەکوشتن. من… نا، نەمدەتوانی. ڕاستییەکەی پشیلەیەکیشمان هەڵواسی، بەڵام هەردەم ئەوە براکەم بوو کە دەیکرد. سەیرکردنی ئاسان نەبوو. پشیلەکە ماوەیەکی باش خوستی لێ بڕا، ئێمەش پێمان وا بوو مردووە، بۆیە هێنامانە خوارێ. ماوەیەک وا مایەوە و پاشان تێی قوچاند. کاتێک بە براکەمم گوت کە لەسەر منداڵیمان دەنووسم، پێی گوتم، “پشیلەکە لەبیر نەکەی.”

ڕیکاردۆ: گەر هەڵە نەبم، لە برایانی کارامازۆڤی دۆستۆیڤسکیشدا هەڵواسینی پشیلەیەک هەیە.

کریستۆف: بەڕاستی؟

ڕیکاردۆ: بەڵێ، بەڵام با واز لەوە بێنین. ئێستا، حەز دەکەم بۆ ساتێک، باسی هەندێک لە کارەکتەرەکانی دیکە بکەین. لە ڕۆمانەکانتدا، جیاوازییەکی بەرچاو لەنێوان ئەوەی پیشان دەدرێت و ئەوەی کە ڕاستەقینەیە هەیە. کارەکتەری داپیرە، یان بۆ نموونە دیمەنی سێوەکان چ مانایەک دەبەخشن؟*

کریستۆف: داپیرە کارەکتەرێکی خەیاڵییە، بەڵام کردارەکانی و ئەو کارانەی کە دەیکردن، سروشیان لە کارە ڕاستەقینەکانی داکم وەرگرتووە، وەک چاودێریکردنی باخچەکە و مریشکەکان. هەروەها، هەندێک جار تووشی هەندێک کۆڵبەری پیر و تا ڕادەیەک بەد دەبووین. بەڵێ، ژنی لەو جۆرە زۆر بوون. سەبارەت بە دیمەنی سێوەکان، بێگومان داپیرە ئامادەیی هەیە.

ڕیکاردۆ: بە پێچەوانەی ئەوەوە، کارەکتەری کەیبانووش هەیە، وەک هێمای ئەو بەشەی خەڵکی کە بێباکن لە ئازارچەشتنی ئەوانی دیکە. ئەو لەگەڵ دوو منداڵەکەدا دلۆڤانە، بەڵام دڕندەیییەکی زیاد لە پێویست بەرانبەر بە جووەکانی گوندەکە کە شاربەدەر دەکرێن، نیشان دەدات.**

کریستۆف: بەڵام، دەزانی، ئەوەش هەر ڕاستییە. ئێمە لە شارۆچکەیەکدا دەژیاین و شایەتحاڵی ڕاگواستنەکە بووین. کاروانێک لە ژنان، بەساڵداچووان و منداڵان. دایەنێکمان هەبوو لە ماڵێ، نەمسایی بوو. نانی دەخوارد و هەمان شتی دەکرد. کاتێک ئەوان تێدەپەڕین، نانەکەی دەستی درێژ دەکرد و دواتر دەیکێشایەوە. لە گوندەکەمدا، کەمپێکی گوزەر هەبوو. تەنانەت ئێستا لە شوێنی کەمپەکەدا مۆنۆمێنتێک هەیە. بینیوتە؟

ڕیکاردۆ: بەداخەوە نەمدیوە. لین، لە دوێنێدا، لە هەمان کاتدا هێمای خۆشەویستییەکی پاک و ڕەگەزپەرستییەکی دڵرەقانە و ناپێویستانەیشە. ئایا ناکۆکیی نێوان ڕواڵەت و سروشتی ڕاستەقینەیان، نێوان درۆ و واقیع، کارەکتەرەکانت بە یەکدییەوە دەبەستێتەوە؟

کریستۆف: بەڵێ، ئەوە ڕاستە. پێم وایە مرۆڤەکان، نە بەتەواوی باش و نە بەتەواوی خراپن.

ڕیکاردۆ: بە جۆرێک لە جۆرەکان، دەفتەری گەورە ڕۆمانێکە دەربارەی خۆدۆزینەوە و گەڕان بەدوای ئازادیدا. پێوەندیی بەهێزی نێوان دووانەکە، چەندەش پێویست بێ تا ئەوەی بتوانن لە ژیاندا بمێننەوە، بەڵام دواجار دەبێ ئەم پێوەندییەش بپچڕێنن بۆ ئەوەی سەربەخۆیانە بژین. ڕاستە؟

کریستۆف: بەڵێ.

ڕیکاردۆ: ئەوە ڕاستە کە لە درۆی سێیەمدا، بەیەکگەیشتنەوەی تەواوەتیی دوو براکە نالوێ؟ 

کریستۆف: بەڵێ، کلاوس بە تەنیا دەژی. نایەوێت خووەکانی بگۆڕێت و ژیانێکی ئارامی پێ باشترە. دواجاریش، ئەو ئیرەیی بە براکەی دەبات.

ڕیکاردۆ: خۆشەویستی، دەورێکی لاوەکی هەیە لە کتێبەکانتدا، بەڵام، زۆر جار هەوڵ دەدەی بە هەموو توندوتیژییەکانییەوە، سێکس نیشان بدەی. سەرەڕای ئەوەش، پێ دەچێت تەنیا ئەو کارەکتەرانە توانای خۆشەویستییان هەبێ کە بە شێوەیەکی “جیاواز” خۆشەویستی دەکەن. بۆچی ئاوایە؟

کریستۆف: بەڵێ، بەتەواوی ڕاستە. لە منداڵیدا زۆر باسی ئەم بابەتەمان دەکرد. هەمیشە ئاگاداری ئەوە بووین کە چی لە دەوروبەرمان دەگوزەرێت. لە شارۆچکەی چیکڤاند بوو [ئەو شارۆچکە هەنگاریایییەی کە تێیدا لەدایک بووم] دوو ئاژەڵ و هەموو ئەوانە هەبوون. گشت منداڵەکان هەموو شتێکیان دەزانی. من پێم وایە لە منداڵیدا، سێکس پانتایییەکی فروان داگیر دەکات. زانخوازییەک هەیە بۆ زانینی ئەوەی کە چی ڕوو دەدات، مرۆ بڕیارە چی بکات و چۆن. جگە لەوەش، لە کاتی جەنگدا نهێنییەکان زۆر کەمتر دەبنەوە و هەتککردن زیاتر.

ڕیکادۆ: بۆچی بیرت لە ئەفسەرێکی بیانیی هاوڕەگەزخواز و مازۆشی کردەوە؟

کریستۆف: ئەفسەرەکە بەڕاستی بوونی هەبووە. لە ئاپارتمانەکەمان بوو. سێ ژوور هەبوون، یەکێکیان دەرگای چوونەژوورەوەی جیاوازی هەبوو، لە کاتی جەنگدا هەمیشە گیرابوو. سەرەتا لەلایەن هەنگاریایییەکانەوە، دواتر لەلایەن ئەڵمانیایییەکانەوە و دواجاریش ڕووسیایییەکان. بەڵام ئەفسەرەکە، نەخێر، ئەو منداڵباز نەبوو. ئەوە تەنیا داهێنانێکە و مەبەست لێی سەرسامکردنی خەڵکی نییە. بە هیچ شێوەیەک. ئەگەر ئەوەم بۆ زیاد نەکردبا، هەمووان دەیانتوانی بیخوێننەوە، تەنانەت منداڵانیش، کە وام پێ باشتر بوو. ئەم وردەکارییە، ڕێگری دەکات لە خوێندنەوەی کتێبەکە لەلایەن خەڵکێکی زۆر و بۆ ئەوەیش پەشیمانم.

ڕیکاردۆ: بەڵام ئەفسەرەکە ئەوانی خۆش دەویست؟

کریستۆف: بەڵێ، ڕاستە. ئەفسەرەکە خۆشی دەویستن.

ڕیکاردۆ: هەرچۆنێکی بێت، بەڵام بیرۆکەی تولازی و پێوەندیی سێکسیی ناپەسەند لە کتێبەکەدا بەرچاوە. لە دوێنێدا، ساندۆر دەڵێ کە هاوسەرگیریی بێخەوش و نموونەیی لەنێوان خوشک و برادایە، هەر وەک ئەوەی لەنێو فیرعەونەکاندا دەبینرێت. کەواتە، بۆچی سەرەڕای ئەوەی کە دوو کەسیشن، هەرگیز شاهێدی دیمەنێکی خۆڕەحەتکردن یان پێوەندیی سێکسیی دووانەکە نابین؟

کریستۆف: نازانم.

ڕیکاردۆ: ئەوە سەیرە کە هەرچەندە دووانەکە بەهۆی بارودۆخەکەیانەوە، لە ڕووی جەستەیییەوە زۆر لێکەوە نزیکن، بەڵام هەرگیز دەست لە یەکدی نادەن. بۆچی هەردەم وەک چاودێرێک بەسەر زایەندێتیی ئەوانی ترەوە دەردەکەون؟ کاتێکیش کە پێوەندیی سێکسییان دەبێت، وەک لەگەڵ خزمەتکارەکە یان ئەفسەرەکە، هەردەم دوورییەک هەیە، وەک پشڕاستکردنەوەیەک بۆ نامۆبوونیان بە کردارەکە. ئەم نەبزێوییە بۆچی؟

کریستۆف: بەڵێ، ئەوان دابڕاون.

ڕیکاردۆ: پێت وایە هەندێک نووسەر هەن کە کاریگەرییان لەسەرت هەبووە؟

کریستۆف: بەڵێ، کتێبێکم خوێندەوە کە تەواو لە کتێبەکەی من دەچوو، بەڵام باسی کوڕ و کچێک بوو. شێوازێکی توندوتیژی هەبوو، هاوشێوەی دەفتەری گەورە. پرسیارم لە سەرنووسەرەکەم کرد کە دەتوانین چی بکەین، پێی گوتم کە وازی لێ بێنم. دواجار، کتێبەکە زۆر سەرکەوتوو نەبوو. بۆیە، بەڵێ، پێم وایە کاریگەریم لەسەر ژمارەیەکی باشی خەڵکی هەبووە [بە پێکەنینەوە].

ڕیکاردۆ: لە ڕاستیدا پێچەوانەکەیم لێ پرسییت. کە کێ کاریگەری لەسەر تۆ هەبووە. باشە… پێم وایە گۆڕینی بابەتەکە خراپ نەبێ. کارەکتەری دوولچە، لە دەفتەری گەورە،*** زۆر کاری لێ کردم. ئایا ئەوە لەسەر بنەمای کەسێکە کە دەیناسیت یان هەر تەنیا خەیاڵێکی ڕووتە؟

کریستۆف: ئای، نا بوونی هەبووە. ژنێکی خەڵکی کۆزێگ بوو. هەر خۆی ئەوەندە وێران بوو، نەمدەزانی چۆن دەربارەی بنووسم. لوتی نەبوو. کەوتبووە خوارەوە و لوتی شکابوو. چاک نەبووبووەوە و لێببووەوە. لەگەڵ هەموو پیاوەکانی گوندەکەدا دەخەوت. دوو منداڵی جوانی هەبوون، دوو یان سێ، چی دی نازانم، بەڵام بەڕاستی جوان بوون. براکەیشم کتێبێکی نووسیوە کە باسی دەکات. کتێبێک ڕێک دەربارەی هەمان سەردەم، بەڵام زۆر جیاواز. لەبارەی تیرۆرکردنێکەوە نووسیویەتی. لە کام ڕۆمانی مندا تیرۆرکردن هەیە؟

ڕیکاردۆ: ڕۆمانەکانت تیرۆرکردنی زۆریان تێدایە…

کریستۆف: بەڵێ، ئەوە ڕاستە. بەڵام… تیرۆرکردنی ژنێکت لەبیرە؟

ڕیکاردۆ: ئای، تیرۆرکردنی هاوسەری کەمخەوەکەی کتێبی بەڵگە…

کریستۆف: بەڵێ، خۆیەتی. هاوسەری کەسە کەمخەوەکەی کتێبی بەڵگە. هەر بەڕاستی ئەوە ڕووی دا. ژنێک هەبوو لەنێو ماڵەکەیدا کوژرا. زۆر نزیک بوو لە ماڵەکەی ئێمەوە. براکەم ئەوەی وەک سروشێک وەرگرت و لەسەری نووسی. بەهۆی ئەوەی سێ کارگەی لە شارۆچکەکەدا هەبوون، کوژرا. جگە لەوەش، کچەکە بیانی بوو، حکومەت نەیدەتوانی کارگەکانی بیانییەک بە نیشتمانی بکات. هەر بۆیەش کوژرا. براکەم ڕۆمانەکەی دەربارەی ئەم چیرۆکە نووسیوە. پشکنینی تەواوەتی کرد و زانیاری لەسەر هەموو شتێک چنگ خست. چووە لای پۆلیسیش تەنانەت، لەوێ ئەرشیفەکان هەڵگیرابوون.

ڕیکاردۆ: ئەی کەمخەوەکە.

کریستۆف: کەمخەوەکە، لە کۆزێگ نەبوو، ئەوە لێرە بوو، لە نوشاتل. دراوسێیەکم هەبوو لە بەرانبەرم دەژیا. ژنێک بوو هەموو شەوەکەی بە دانیشتن لەبەردەم پەنجەرەکەدا بەڕێ دەکرد. پرسیاری کاتی لە ڕێبواران دەکرد. “كاتژمێر چەندە؟ كاتژمێر چەندە؟” باڵکۆنێکم هەبوو و ئەویش هەوڵی دەدا لەگەڵم بدوێ.

ڕیکاردۆ: ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ کارەکتەری دوولچە، پێم وایە، دەتوانین مردنەکەی بە مردنێکی بەختەوەرانەی دژوێژی دابنێین. ڕات چییە لەسەر ئەوە؟****

کریستۆف: مردنی دوولچە، بەڵێ، مردنێکی بەختەوەرانەیە.

ڕیکاردۆ: هیچ بیر لە مردن دەکەیتەوە؟

کریستۆف: بەردەوام بیری لێ دەکەمەوە. لێی دەترسێم. نەک هەر تەنانەت لە مردن، بەڵکوو لە پیری و نەخۆشیش. بێگومان مردنیش. هەروەها، باوەڕیشم بە خودا نییە.

ڕیکاردۆ: هەبوونی نووسەر لە بەرهەمی نووسەرێکدا. بۆچی جێیەکی هێندەت بۆ چیرۆکی ڤیکتۆر لە بەڵگەدا تەرخان کردووە؟

کریستۆف: هاوڕێیەکم هەبوو لێرە، لە نوشاتل. مەشروبخۆر و جگەرەکێشێکی عەجیب بوو. ئەو خوشکەکەی نەکوشت، بەڵام هەردەم دەیویست بنووسێت. هەندێک لاپەڕەی پێ دام. شیعر بوون. زۆر باش بوون، بەڵام نەیتوانی کتێبێکی تەواو بنووسێت. پاش مردنی، خوشکەکەی دەستنووسەکەی دەویستەوە تا چاپی بکات. لەوە پەشیمان بووم، چونکە دەمتوانی ڕۆمانێکی دیکەی تەواوی لەسەر بنووسم.

ڕیکاردۆ: تێبینی هەبوونی چەندان خەونم کردووە. وەک خەونەکانی ماتیاس لە بەڵگە، ئەوانەی تۆماس لە دوێنێ. هەردەم ئاژەڵێک، پومەیەک یان پڵینگێک هەیە بە قژێکی ئاوریشمییەوە. هۆکاری ڕاستەقینەی پشت ئەمە چییە و لە سەرووی هەمووشییەوە، مانای چییە؟

کریستۆف: بەگشتی، ئەوانە خەونە ڕاستەقینەکانی خۆمن.

ڕیکاردۆ: دەربارەی مردنی باوکی دووانەکە؛ لە بەشی “قوتابخانە”دا، دوو منداڵەکە، بە شێوەیەک لە شێوەکان باوکیان دەنێرن بەرەو بەرەی پێشەوەی جەنگ. ئایا هەر لەبەر ئەوەش وات کردبوو کە بە بۆمبێک بکوژرێت؟ چونکە خوێندوومەتەوە کە باوکت زۆر توندوتیژ بووە.

کریستۆف: باوکم مامۆستا بوو لە شاری چیکڤاند، ئەو گوندەی کە لێی لەدایک بووم، زۆر دوور نەبوو لە کۆزێگ. لەو گوندەدا، تەنانەت بەڕێوەبەری قوتابخانەیش نەبوو، خوێندکارەکان دەبوو بە پاس بچنە قوتابخانەکەی گوندی دراوسێ. تەنانەت وێستگەی شەمەندەفەریشی نەبوو. بەڵێ، زۆر توندوتیژ بوو. دڵخۆش بووین کاتێک کە لە بەرەی پێشەوە بوو؛ ئاوا زۆر باشتر بوو [بە پێکەنینەوە]. بەڵێ، دەتوانین بڵێین دووانەکە بە ئانقەست ئەویان ناردووە.

ڕیکاردۆ: ئەمڕۆکە لە سویسڕا چۆن دەژییت؟

کریستۆف: پارەی پێویستم دەست دەکەوێت… چی دی کار ناکەم.

ڕیکاردۆ: بەڵێ، لەوە دڵنیام خاتوون، بەڵام نامەوێت باسی باری دارایییت بکەین. ویستم باسی ژیانی ڕاستەقینەی خۆت بکەین، پێوەندیت لەگەڵ خەڵکی سویسڕا.

کریستۆف: هەندێک هاوڕێم هەن، زۆر کەم دەچمە دەرێ، زۆریش سەیری تەلەڤزیۆن دەکەم، ڕۆژنامە دەخوێنمەوە، چەند کتێبێکیش. سەردانی منداڵەکانم دەکەم و ئەوانیش سەردانم دەکەن. منداڵی چکۆڵەیان هەنە.

ڕیکاردۆ: ئەگەر بۆ ساتێک بتوانم یاریی “دوورگەی بیابان”ت لەگەڵ بکەم، کام لە کتێبەکانت، خۆ ئەگەر بتوانیت تەنیا یەکێکیان ببەیت، لەگەڵ خۆتدا دەبەیت بۆ دوورگەیەکی بیابان؟

کریستۆف: بەڵگە.

ڕیکاردۆ: حەزت لە گەشتێکی لەو شێوەیە هەیە؟

کریستۆف: نەخێر، بە هیچ شێوەیەک. ڕقم لە گەشتکردنە. لەبەر کتێبەکانم گەشتی زۆرم کردوون، بەڵام چی دی نامەوێت. هەروەها، بانگهێشتیشیان کردم بۆ مۆسکۆ، لینینگراد و بێلگراد [بەپێکەنینەوە]. قبوڵم نەکرد.

ڕیکاردۆ: لە کام بەشی ژیانی ڕاستەقینەت زۆر پەشیمانی و کام بەشەیشی زۆر نۆستالژییە لەلات؟

کریستۆف: منداڵەکانم و کتێبەکانم.

ڕیکاردۆ: لەلایەکی دیکەوە، حەز دەکەی کام بەشی ژیانت لەبیر بکەی؟

کریستۆف: جێهێشتن. هاوسەرگیریش.

ڕیکاردۆ: کار لەسەر چی دەکەیت لە ئێستادا؟

کریستۆف: هیچ. زۆر کەم دەنووسم.

* لە دەفتەری گەورەدا، پاش ئەوەی کە داپیرە “بەڕێکەوت” سێوەکانی نێو بەروانکەکەی لێ دەکەونە خوارێ لە کاتێکدا کە جووەکانی گووندەکە شاربەدەر دەکرێن و بەبەردەم ماڵەکەیدا تێدەپەڕن، لەلایەن سەربازێکەوە بە قۆنداخە تفەنگ لە سەری دەدرێت و بێهۆش دەکرێت. داپیرە دەڵێ: “بەڵام هێشتا، هەندێک هەبوون کە توانیان سێوەکانم بخۆن!”

** بەنزیکەیی دیمەنەکەی داپیرە بەتەواوی پێچەوانەی دیمەنی کەیبانووەکەی بەشەکەی پێشووترە. کاتێک کە جووەکان رادەگوازرێن و بەلای ژووری کەیبانووەکەدا تێدەپەڕن، جوویێک دەست ڕادەکێشێ و داوای نانی لێ دەکات. “کەیبانووەکە وا خۆی نیشان دەدات کە تەواوی ئەو نانەی ماوە دەیداتێ، دەستی بۆ نزیک دەکاتەوە، پاشان، بە قاقاوە، لەتە نانەکە دەخاتە دەمی، گازی لێ دەگرێ و دەڵێت “ئەمنیش برسیمە.” سەربازێک کە ئەمە دەبینێت، لە لە پشەوەوە بە کەیبانووەکەدا دەکێشی، نوقورچێک لە روومەتی دەگرێ و ئەویش بە دەستکێشەکەی وەڵامی دەداتەوە.

*** دوولچە، کەمێک جیاوازتر لە زۆربەی خەڵکی دیکە؛ لە ناوەڕاستدا درزێک لە لێوی هەیە، خێلە، لوتی پڕی چڵمە و ڕیپۆق لە گۆشەی چاوەکانیدا هەیە. قاچ و قۆڵەکانی بە زیپکە داپۆشراون. خۆی بەم شێوەیە دەناسێنێت: “پێم دەڵێن دوولچە.”

**** دوولچە، دوای جووتبوون دەگەڵ کۆمەڵێک سەربازی داگیرکەر کە پێ دەچێت ڕووسی بن، خەریکی دزینی ماڵەکانن و دەستدرێژی دەکەنە سەر ژنانی گوندەکە، دەمرێت. دووانەکە، دوولچە بەمردوویی لە ماڵەکەیدا دەدۆزنەوە و لە دایکی دەپرسن کە چی ڕوویداوە. ئەویش وا وەڵام دەداتەوە: “بۆخۆی بانگی کردن. چووە دەرێ و ئاماژەی دانێ کە بێنە ژوورێ. دوازدە بۆ پازدە کەسێک دەبوون. کاتێکیش لەگەڵی خەریکبوون، بەردەوام هاوار دەکرد: ‘ئای، زۆر دڵخۆشم، زۆر دڵخۆشم! وەرن، هەمووتان، وەرن، دانەیەکی دیکە، دەی دیسانەوە، دانەیەکی دیکە!’ ئەو بەختەوەرانە مرد، گانی بە مەرگ دا.”

ژێدەر:
musicandliterature.org/features/2016/6/8/a-conversation-with-agota-kristof

The post وتووێژێک لەگەڵ ئاگۆتا کریستۆف appeared first on ژنەفتن.

ئەحمەد کانی: سەرەتا بۆ دامەزراندنی وتووێژەکەمان، دەمەوێت پرسیارێکی گشتی بکەم. خۆت چۆن کارەکەت ناو دەنێیت؟ وەرگێڕان یان پیتگۆڕکێ یان نزیکخستنەوەی دوو زاراوەی کوردی یان هەر داڕشتنەوەی هەندێک وشە؟ ئاخر بەرهەمەکان هەردووکیان بە کوردی نووسراون، زاراوەکانیان جیایە…

بەسام مستەفا: قسەیەک هەیە دەڵێت: ”پێویستی دایکی داهێنانە”. مەبەستم ئەوەیە، ئەو کارەی من دەیکەم، واتا گواستنەوەی بەرهەمی زاراوەی سۆرانی بۆ کورمانجی، سەرچاوەکەی پێویستییە. ئەمە پڕۆژە و پڕۆسەیەکی ئەدەبییە. ناوەکەی گرنگ نییە، بەڵام بێگومان گەلێک دەرگای بە ڕووی تێڕامان و هەڵسەنگاندن و هزریندا پێ دەکرێتەوە. ئامانجی سەرەکیم بەم کارە ئەوەیە هەردوو زاراوە سەرەکییەکەی زمانی کوردی نزیکتر ببنەوە. هەلومەرجی باشووری کوردستان لە زۆرینەی بوارەکاندا لە پارچەکانی تری کوردستان باشترە، ساڵانە زۆر بەرهەمی ئەدەبیی جۆراوجۆری لێ چاپ و بڵاو دەکرێتەوە. ئەو بەرهەمانەیش بە گشتی بە زاراوەی سۆرانی و ئەلفبێی عەرەبی-ئارامین، بۆیە کورمانجئاخێو کە زۆرینەیان لە باکووری کوردستانن لێی بێبەش دەبن. جاروبار بەشێک لەم بەرهەمانە بۆ زمانی وەک عەرەبی و فارسی وەردەگێڕدرێن بەڵام زۆرینەی کوردانی پارچەکانی دی لێیان بێبەری دەبن. گواستنەوەی ئەم بەرهەمانە بۆ پیتی لاتینی و زاراوەی کورمانجی، کە من بە لەدایکبوونەوە یاخود زایینی دووەم ناوی دەبەم، وەک منداڵێکە دوو جار لە دایک ببێت. ئامانجمە ئەو بەرهەمانە ببنە هیی هەموو کوردێکی سەرانسەری کوردستان. بۆیە ئەم کارە زیادتر دەکەوێتە بواری ڕۆنانی پردی پەیوەندی و یەکترناسینی کوردی نێوان هەموو پارچە و هەردوو زاراوە سەرەکییەکەی زمانی کوردییەوە. مەزەندە دەکەم بە هەنگاوێکی وەها، گەلێک دەلاقە و ئاسۆی نوێ بە ڕووی ئەدەبیاتی کوردیدا دەکرێتەوە. بۆ نموونە، یەکەمین جار کە پێشنیارم بۆ نووسەری ناودار بەختیار عەلی کرد تا بەرهەمەکانی بکەمە کورمانجی، زۆر دڵخۆش بوو و گوتی گواستنەوەی بەرهەمەکانی بۆ پیتی لاتینی و زاراوەی کورمانجی لە وەرگێڕانی بەرهەمەکانی بۆ زمانی وەک ئینگلیزی و ئەڵمانی پێ گرنگترە. بێگومان، وەرگێڕانی ئەو بەرهەمانە بۆ هەموو زمانێک گرنگە، بەڵام سەرەتا دەبێت ببنە هیی هەموو کورد، ئەوسا لە دنیادا لە دایک ببنەوە و لە ئاسمانی بەرینتردا بفڕن. ئەوەی ئەم پەیوەندییە توندوتۆڵتر دەکات ئەوەیە بەرهەمە کورمانجییەکانیش بۆ زاراوەی سۆرانی وەربگێڕدرێن؛ مخابن، هێشتا گوڕوتینێکی بەرچاو لەم بوارەدا نابینرێت.

ئەحمەد کانی: بەو پەرتووکانەی بە سایەی سەری تۆ گەیشتوونەتە باکووری کوردستان، وێژەی باکوور بە شێوەیەکی بەرچاو گەشاوەتەوە. گەلۆ، چۆن دەستت دایە ئەم کارە؟ چۆناوچۆن بوو؟ 

بەسام مستەفا: خۆی ئامانجێکی ئەم کارەم گەشاندنەوەی ئەدەبیاتی کوردییە. هەنووکە، تا ڕادەیەک دوای باشبوونی دۆخی کورد بە گشتی، ئەدەبیاتی کوردییش هەندێک هەنگاوی بەرچاو و باشی ناوە. بەڵام هێشتا کەمە. لە چاو دەروجیران و دنیا بە بەگشتی، لە بواری ئەدەبیاتدا، لە دواین. هۆیەکەی دواکەوتووییی ئاوەز یان پێنووسمان نییە، نا؛ لێ ئەمە سەد و یەک هۆی هەیە. ئیدی هەر چۆنێک بووبێت، نابێت هەردەم کێمایەسی و چەوتییەکانمان لە هەموو بوارەکاندا هەر بخەینە ئەستۆی ئەوانی ترەوە، بێگومان خۆیشمان تاوانبارین. حەقە ئەدەبیاتەکەمان لەم ئاستەی ئێستای باشتر بووایە. حەقە هەموو ژانر و ڕێبازە ئەدەبییەکان بە کوردییش هەبووایە، بەداخەوە هێشتا ئەمە بەدی نەهاتووە. ئەمە بە تایبەتی لە باکووری کوردستان کە ڕێژەی هەرەزۆری کورد لەوێیە، کێمایەسییەکی مەزن لە گۆڕێیە. لەوێ ئاستی زمانی کوردییش نزمە. بەرهەمی کەم بڵاو دەبێتەوە. ئاستەکانیشیان وەک پێویست نییە. هەندێک هەوڵ و ئەزموون هەیە، لێ بەس نییە. هاندانی پێویست بۆ ئەدەبیات و بوارەکانی داهێنان بەرچاو نییە. هێشتا بڕوا بە زمانی کوردی، وەک ئامرازێک بتوانێت هەموو هەست و نەستی مرۆی کورد، خەون و هیوا و تێکشکانی پێ بگێڕێتەوە، چێ نەبووە. قەیرانی متمانە هەیە. جیهانبینی بە چاو و ڕۆحێکی کوردییەوە هێشتا بەدی نەهاتووە. هێشتا هەیبەت و سامی زمان جێی نەگرتووە. بەرهەمەکان لە بێژنگ نادرێن، ئاخر هێشتا زمان لە گەلێک لایەنەوە دەقی نەگرتووە. بۆیە هەتا بڕوامان بە زمانی خۆمان نەبێت وەک ئامرازێک کە ژیان و مردنیشی بە کوردی پێ دەردەبڕدرێت، چاومان بە ئەدەبیات و بەرهەمی مەزن و ئاستەبەرز ناکەوێت. دووبارەی دەکەمەوە، دۆخەکە ئێستا باشترە، بەڵام دەبێت کار و تێکۆشەکان زۆر گەرموگوڕتر ببن.

ئەحمەد کانی: شێوازی کارکردنت چۆنە؟ کێ ئەو پەرتووکانە هەڵدەبژێرێت و چۆن دەست بە وەرگێڕانی بەرهەمێک دەکەیت؟ 

بەسام مستەفا: هەڵبژاردنی پەرتووک بە هاوئاهەنگیی خۆم و وەشانخانەیە. بە تایبەتی وەشانخانەی ئاڤێستا و خاوەنەکەی عەبدوڵا کەسکین کە زۆر گوێ بە گواستنەوەی بەرهەمە ئەدەبییەکانی زاراوەی سۆرانی بۆ زاراوەی کورمانجی دەدات. گەر هەڵە نەبم، ئاڤێستا یەکەمین بەرهەمی چاپکراوی کوردییشی لە سۆرانییەوە کردبووە کورمانجی و بڵاوی کردبووەوە.

پڕۆسەی وەرگێڕان بە ڕاستی زەحمەتە. پێویستە بۆ کارێکی وەها دەستبەتاڵ بیت، بەڵام بەداخەوە ناتوانییت پێی بژییت. دەکرێت وەرگێڕان وەک کاری دووەمم سەیر بکرێت. هەر بۆیە خۆم تووشی کێشەی کات دەبمەوە، کات کەمە. کاتێک بەرهەمێک وەردەگێڕم، سەرەتا دوو جار سۆرانییەکەی دەخوێنمەوە پاشان دەست بە وەرگێڕانی دەکەم. کاتێک وەرگێڕانەکە دەبڕێتەوە، سۆرانییەکەی وەلا دەنێم و دەگەڕێمەوە سەر کورمانجییەکەی و هەمووی ڕێکوپێک دەکەم، ئەوسا بۆ وەشانخانەی دەنێرم. ئەوانیش جارێک بەرهەمەکە هەڵەبڕ دەکەن و ئەو شتانەی لێی تێنەگەیشتوون یان گومانیان هەیە دەستنیشانی دەکەن و بۆم دەنێرنەوە. منیش دیسان چاو بە بەرهەمەکەدا دەخشێنمەوە و شتە دەستنیشانکراوەکان چاک دەکەم و بۆ وەشانخانەی دەگێڕمەوە. ئیدی ئامادەی چاپکردنە.

وەک هەموو ئەدەبیاتێکی دی، بەرهەمی سەرنجڕاکێش و هێژای وەرگێڕان تا ڕادەیەک دیارە. ئەو نووسەرە ناودارانەی بە باشی لەم ئەدەبیاتەدا جێیان بووەتەوە، ناسراون. ئێمە ڕۆمان و چیرۆک و هەڵبەستیش وەردەگێڕین. دەخوازین کۆبەرهەمی چەند نووسەری وەک عەتا نەهایی، بەختیار عەلی، شێرزاد حەسەن، فەرهاد پیرباڵ و محەمەد موکری بکەینە کورمانجی. ئەوە پڕۆژەیەکی مەزنە، خۆی نابێت کاری تاکەکەسی بێت، بەڵکوو کاری دەزگایە. بە ڕای من، باشترێکە بەرهەمی ئەم نووسەرانە بە سەرە وەربگێڕین، چونکە هەر نووسەرێک دنیایەکی ئەدەبیی تایبەت بە خۆی هەیە. بۆ نموونە، هەموو بەرهەمی بەختیار عەلی بکەینە کورمانجی پاشان بچینە سەر نووسەرێکی دیکە. بەڵام ئێمە بە هاوئاهەنگیی و بە گوێرەی پلانی وەشانخانە کار دەکەین، ئەمەیش تا ئێستا سەرکەوتوو بووە.

ئەحمەد کانی: بە ڕای خۆت، وەک کارەی ئێستا دەیکەیت چی بە وێژەی کوردی دەبەخشێت؟ بە ئەرک نەبیت، دەتوانیت بە فراوانی شرۆڤەی بکەیت؟ ڕەنگە لە بواری بنیاتنانی هۆشیارییدا نزیکمان بخاتەوە بەڵام پێت وایە لە نزیکخستنەوەی زاراوەکانیشدا هەمان کاریگەریی هەبێت؟ چونکە کاتێک خوێنەری کورمانج بەرهەمی سۆرانی بە کورمانجی دەبینن، باوەڕ ناکەم هەوڵی خوێندنەوەی سۆرانییەکەی بدەن. زەحمەتە بۆیان. هەم ئەلفبێیەکەی، هەم بە هۆی جیاوازیی زاراوەکان. 

بەسام مستەفا: بە پێچەوانەوە، وەرگێڕان هەردەم هانی خوێنەر دەدات تا فێری زمان یان زاراوەی ڕەسەنی بەرهەمی وەرگێڕدراو ببێت. لەبەر ئەوەی وەرگێڕانەکە هەرچەند سەرکەوتوو و ئاستبەرز بێت، ناگاتە ئاستی زمان یان زاراوەی ڕەسەنی بەرهەمەکە. زۆر کەس بۆ ئەوەی بتوانن پووشکین بە ڕووسی بخوێننەوە، خۆیان فێری زمانی ڕووسی دەکەن. سەرەتا بەرهەمە وەرگێڕدراوەکانی بۆ زمانی خۆیان دەخوێننەوە، بەڵام ئارەزوویەک تێیاندا چەکەرە دەکات تا خۆیان فێری زمانی ماک بکەن. بۆیە بڕوام وایە، ئەمە ئامانجێکیشمە، دوای وەرگێرانی ئەم بەرهەمانە ویستی فێربوونی زاراوەی سۆرانی گەشە بسەنێت.

بەڵام لێرەدا کێشەی ئەلفبێ قوت دەبێتەوە. پێم وایە، تا ڕادەیەک ئاسانیشە، هەموو بەرهەمێک بە ئەلفبێی هەردوو زاراوەکە بڵاو بکرێتەوە. خۆم گەلێک بەرهەمی سۆرانیم بۆ پیتی لاتینی گواستووەتەوە. لەگەڵ ئەوەیشدام هەموو بەرهەمە لاتینییەکان بخرێنە سەر ئەلفبێی ئارامی و پێچەوانەکەیشی بکرێت. ئیدی ئەوسا دەتوانین یەکتر بخوێنینەوە، سەرەڕای ئەوەی تەواویش لە یەکتر تێنەگەین. ئینجا  ئێستا وەک جاران نییە. ئێستا بە هۆی پێشکەوتنی تەکنەلۆژیا -کە خۆم حەزم لێی نییە!- و ڕاگەیاندنەوە دنیا چاک بچووک بووەتەوە و زۆربەی ئەو سنوورانەی جاران هەبوون، هەڵگیراون و نەماون. بمانەوێت و نەمانەوێت، نزیکبوونەوەیەک لە نێوان زاراوەکانی کوردیدا هاتووەتە ئاراوە، نەخوازە بە هۆی ڕاگەیاندنەوە. هەم وەرگێڕان، هەم بەلاتینیکردن یان بەعەرەبیکردن، هەموویان دەبنە هۆی ڕۆنانی پردی پێوەندی و لێکتێگەیشتن و لێکنزیکبوونەوە، لەگەڵیشیدا بەردێکی گەورە دەکەوێتە ناو گۆمی مەنگی فەرهەنگەکەمانەوە. تەڤگەر و بزاوتێکی باش پێش دەکەوێت و گەشانەوەیەک دەکەوێتە بوارەکەوە. هەردوو زاراوەکە یەکتر تەواو دەکەن و هەر یەکێکیان زیندوویەتی و گەشانەوە بە ئەوەی تریان دەبەخشێت. چونکە ماکەکەیان یەکە. بۆیە لەو بڕوایەدام ئەوەی بەرهەمێکی عەتا نەهایی یان شێرزاد حەسەنی بە کورمانجی خوێندبێتەوە، لە ناخی خۆیدا هیوای خواستووە سۆرانیی بزانیایە، یان خواستوویەتی خۆی فێری سۆرانی بکات، بە تایبەتی پسپۆڕان و ئەوانەی خەریکی چاند و ئەدەبیاتی کوردین. حەقی خۆیەتی ڕۆشنبیرانی کورد لایەنی کەم هەردوو زاراوە سەرەکییەکەی زمانی خۆیان بزانن. ئەوە دەبێتە هۆی دەوڵەمەندیی زمان و ئاسۆکانی. چونکە فێربوونی هەر زاراوەیەک دەرگا لەسەر ناسینی ئەدەبیات و دنیا و ڕۆحیەتی ئاخێوەرانی ئەو زاراوەیە دەکاتەوە.

ئەحمەد کانی: گەلۆ، پاراستنی شێوەزار چۆنە؟ گەر نووسەر بە شێوەزاری خۆی بنووسێت، تۆ چۆن لە وەرگێڕاندا ڕێبازەکەی وەبەر دەگریت؟

بەسام مستەفا: نووسەر لە ئەدەبیاتدا تا ئاستێک دەتوانێت شێوەزاری خۆیشی بەکار بهێنێت، بەڵام دەبێت هەتا دەکرێت هەوڵ بدات زمانێکی ستاندارد -کە هێشتا لە زمانی کوردیدا دەرنەکەوتووە- بەکار بهێنێت. نابێت بچیت ڕێک وەک دایکت چۆن دەدوێت بنووسیت. هەڵبەت، ئەو شێوەزارە سەرچاوەی نووسەرە، بەڵام دەتوانێت لەو سنوورەدا نەچەقێت و شێوەزار و زاراوە و زمانی خۆی پەیتا-پەیتا دەوڵەمەندتر و بەفراوانتر بکات. ڕاستە، بۆ پێکەوەنانی زمانێکی ستاندارد، نابێت هیچ شێوەزارێک بنپێ و پشتگوێ بخرێت. دەبێت هەموو شێوەزار و زاراوەیەک لە ژیان و بەرەوپێشچوونە سرووشتی و دیرۆکییەکەی بئەزمووێت. بەپیتیی هەر شێوەزارێک بۆ خۆی دەوڵەمەندیی زمانی کوردییە. یەکخستینی ئەلفبێیەکان لەم بوارەدا هەنگاوێکی زۆر باشە.

ئەحمەد کانی: کاتی وەرگێڕان پەیوەندی بە نووسەرانەوە دەکەیت؟ پەیوەندیی نێوان وەرگێڕ و نووسەر دەبێت چۆن بێت؟

بەسام مستەفا: بەڵێ، کاتی وەرگێڕان بەردەوام پەیوەندیم لەگەڵ نووسەراندا هەیە. ئاگادارن بەرهەمەکانیان وەردەگێڕم و دڵیان پێی خۆشە. پەیوەندییەکە لە ڕێی دیداری ڕووبەڕوو یان لە ڕێی ئیمەیڵ و فەیسبووکەوە دەبێت، ئیتر بە گوێرەی دۆخی نووسەرەکە. گەر نووسەر زیندوو بێت –ئاخر جاروبار دەشێت بەرهەمی نووسەری کۆچکردوو وەربگێڕیت– باشتر پەیوەندی لە نێوان وەرگێڕ و نووسەردا چێ دەبێت. بۆ نموونە، جاروبار هەندێک وشەی تایبەت لە فەرهەنگەکاندا نادۆزمەوە و دەچم واتاکەی لە نووسەر دەپرسم. جاروبار دەقە کورمانجییەکە بۆ هەندێکیشیان دەنێرم. عەتا نەهایی لە بانەی ڕۆژهەڵاتی کوردستان دادەنیشێت، بۆ هەردوو بەرهەمەکەی کە من وەرمگێڕاوە (گوڵی شۆڕان و باڵندەکانی دەم با)، چەند جارێک لە ڕێی ئینتەرنێتەوە پێکەوە قسەمان کرد و گومانەکانمی ڕەواندەوە. فەرهاد پیرباڵ نیشتەجێی هەولێرە، بۆ هەردوو بەرهەمەکەی (هۆتێل ئەورووپا و سانتیاگۆ دێ کۆمپۆستێلا) دوای وەرگێڕان پێکەوە دانیشتین و هەموو وشە ناڕوونەکانمان چاک کرد. شێرزاد حەسەنیش، کاتی وەرگێڕان هەر گومانێکم هەبووبێت لێم پرسیوە. بەڕۆژ ئاکرەیی کورمانجی باش دەزانێت و خۆی بە بەرهەمەکەی (ئێمە لێرەین)ـدا چووەوە.

ئەحمەد کانی: گەلۆ، نموونەی وەک ئەم کارە لە وێژەی دنیادا هەیە؟ بیستووتە لە دنیادا وەرگێڕێک زاراوەیەک بۆ زاراوەیەکی تر وەربگێڕێت؟

بەسام مستەفا: لەم بوارەدا، دەتوانم وەک نموونە باسی ئەدەبی عەرەبی بکەم. زمانی عەرەبی شێوەزار و زاراوەی زۆرە. دەتوانین بڵێین لە هەر وڵاتێکدا زاراوەیەکیان هەیە. بۆ نموونە، زاراوەی میسڕی لە لوبنانی جیاوازە، بەڵام بە هۆی کاریگەریی ڕاگەیاندن و دراما و سینەماوە، هەموو عەرەب بە گشتی لە زاراوەی میسڕی تێدەگەن. کەچی سووری و لوبنانی باش لە زاراوەی توونسی و مەغریبی تێناگەن، جاروبار لە ڕاگەیاندن و سینەمادا کە کەسێک بە زاراوەی توونسی دەدوێت، ژێرنووسی زمانی ستانداردی عەرەبیی بۆ دادەنرێت. بەڵام لێرەدا شتێک هەیە: عەرەب هەم زمانی ستانداردیان هەیە، هەم قورئانیان هەیە کە وەک ماک و بناغەی زمان و ڕێزمانی عەرەبییە. بۆیە ئەو زاراوانەی باسیان دەکەم زۆرینەیان زارەکین، نووسەکی نین. واتا لە بواری نووسیندا هەموو عەرەب بە یەک زمان دەنووسن کە زمانی قورئانە و زمانی هۆزی پێغەمبەری ئیسلام (قوڕەیش)ـە. بەڵام بارودۆخی زمانی کوردی جیایە. ئێمە نە زمانێکی ستانداردمان هەیە نە قورئانێک. دەتوانم بڵێم هەر زمانێک لە تاقیکردنەوە و ئەزموونی خۆیدا دەژی. دەکرێت لە جێی تری دنیایش نموونەی وەها هەبێت، ڕەنگە من ئاگادار نەبم. هەبوونی دوو ئەلفبێیش، کە لە زمانی کوردیدا هەیە، زۆر سەرنجڕاکێشە. بەم شێوازە دەتوانین بڵێین دۆخێکی نائاسایی هاتووەتە ئاراوە.

هەر نووسەرێک دنیایەکی ئەدەبیی خۆی هەیە و زمان بە شێوازێکی تایبەت بەکار دەهێنێت. جاروبار هەندێک پەیڤ دەسازێنێت.

ئەحمەد کانی: زۆر وشە و دەربڕین نەخراونەتەوە قامووسەوە. کەرەستەی زمانیشن. چۆن ئەم کێشەیەی وەرگێڕان چارەسەر دەکەیت؟

بەسام مستەفا: بەڵێ. هەر نووسەرێک دنیایەکی ئەدەبیی خۆی هەیە و زمان بە شێوازێکی تایبەت بەکار دەهێنێت. جاروبار هەندێک پەیڤ دەسازێنێت. کاتێک پەند لە دەقە ڕەسەنەکەدا قوت دەبێتەوە، منیش هەوڵ دەدەم پەند یان قسەی نەستەقی کورمانجیی بە هەمان واتا بۆ بدۆزمەوە. وەک پێشتریش گوتم، گەر شتێکم لێ عاسی ببێت داوای هاوکاری لە نووسەر دەکەم و بەم شێوەیە کێشەکان چارەسەر دەکەم. بێگومان هەموو شتێک لە فەرهەنگدا نادۆزرێتەوە. من قەت بەبێ فەرهەنگ وەرناگێڕم، لێ هەتا لە دەستم بێت نامەوێت زمانی وەرگێڕانەکەم زمانێکی ڕەقوتەقی قامووسی و ساردوسڕ بێت. هەوڵ دەدەم بە زمانی ژیان بێت. زمانێکی گەرموگوڕ و زیندوو و بزێو بێت، چونکە ئەدەبیات گۆڕەپانی نیشاندانی هەست و نەستە، وەک زمانی زانستی ساردوسڕ و وشک نییە.

ئەحمەد کانی: تا ئێستا لە بواری وەرگێڕاندا تووشی چ زەحمەتییەک بوویتەوە؟

بەسام مستەفا: سەرلەبەری وەرگێڕان پڕۆسەیەکی زەحمەتە. دەبێت بەرهەمەکە وشە بە وشە بخوێنیتەوە و هەوڵ بدەیت ڕیتمەکەی لەسەر ئاستێک یان هێڵێک تا کۆتایی بهێڵیتەوە. لە بواری کورمانجیدا، کەمیی فەرهەنگ و قامووس کێشەیە. بۆ نموونە، لەم سەردەمەدا زۆر جار وەرگێڕان لەسەر لاپتۆپ و کۆمپیتەرە. بە گشتی هەموو زمانەکان، فەرهەنگیان هەیە، لێ کوردی و بە تایبەتی کورمانجی، لەم بوارەدا هەژارە، نەخوازە وەرگێڕانی گووگڵ و ئەوانی دیکە. وەکوو تر، مەسەلەی کاتیش هەیە. دیسان دەڵێم ئەو کارەی من دەیکەم، پێویستە خۆتی بۆ تەرخان بکەیت و هەموو کاتی خۆتی پێ ببەخشیت.

ئەحمەد کانی: دەتەوێت چ جۆرە کتێبێک وەربگێڕیت؟ حەز دەکەیت بە تایبەتی چ کتێبێک وەربگێڕیت و هێشتا دەرفەتت بۆ نەڕەخساوە؟ 

بەسام مستەفا: لە پاڵ کتێبی ئەدەبییەوە، حەزم دەکرد کتێبی ڕەخنە و لێکۆڵینەوەی ئەدەبییش وەربگێڕم. نەک هەر لە سۆرانییەوە، بەڵکوو لە ئینگلیزی و عەرەبییشەوە. ئێستا هەندێک لە هەوڵەکانم لەم بوارەدایە. ئێستا کتێبێکی ئەوتۆم لە بیردا نییە، بەڵام هەوڵ دەدەم ڕێژەیەکی هەرەزۆری کتێب لە زاراوە و زمانەکانی تر بکەمە کورمانجی، هەڵبەت بە کواڵتی و ئاستێکی باشەوە. ڕەنگە هەندێک بە قووڵی لەم مەسەلە نەڕوانن، ئەم قسانەم بە هەڵە لێک بدەنەوە و بڵێن چاوی لە زۆری و بۆرییەوەیە. بەڵام مەبەستم ئەوەیە ڕێژەیەکی زۆر بکەمە کورمانجی، چونکە تەمەنێک بەشی مرۆ ناکات بۆ کارێکی لەم جۆرە.

ئەحمەد کانی: وەرگێڕ لە سەرانسەری دنیادا حەقدەستی ماندووبوونی خۆی پێ نادرێت. کارەکەی بە جدی وەرناگیرێت و ئەو ڕێزەی شایانیەتی لێی ناگیرێت. پێم وایە لە ناو کورددایە بەربڵاوترە. سەرنجت چییە؟ 

بەسام مستەفا: ئەوەندەی من بزانم لە دنیادا ئەوەندە خراپ نییە، بەڵکوو لە ناو ئێمەی کورددا دۆخەکە زۆر خراپە. لە دنیادا، هەم ڕێزی ئەخلاقی و هەم مادیی وەرگێڕ هەیە. زۆر جار، کاری وەرگێڕ لە کاری نووسەریش گرنگترە. دەشێت نووسەر تەنیا زمانێک بزانێت و پێی بنووسێت و نەتوانێت لە زمانی ترەوە وەربگێڕێت، بەڵام وەرگێڕ ناچارە زمانێک زیادتر بە باشی بزانێت. بەڵام دیسان هەردووکیان تەواوکەری یەکترن. کارەکەیان لە یەکترەوە دوور نییە. سەرنج بدە: زۆرینەی نووسەرە ناودارەکان، خۆیان لە هەمان کاتیشدا وەرگێڕ بوون. هەم لە ناو کورددا و هەم لە سەرانسەری دنیادا. عەتا نەهایی و شێرزاد حەسەن و بەڕۆژ ئاکرەیی، هەموویان لە پاڵ نووسەرییەوە وەردەگێڕن. ماوەیەک لەمەوبەر بەڕۆژ ئاکرەیی بەرهەمێکی مەزنی شاعیری بەناوبانگی ئێرانی ئەحمەد شاملووی بۆ کوردیی ناوەندی (سۆرانی) وەرگێڕا. بۆیە ئەو تێڕوانینەوەی نووسەر لە سەروو وەرگێڕەوە دەبینێت یان بە پێچەوانەوە وەرگێڕ لە سەروو نووسەرەوە دەبینێت، ئەوپەڕی هەڵەیە. چونکە هەردووکیان داهێنەرن و لە گۆڕەپانی ئافراندن و داهێناندا کار دەکەن. دۆخی وەرگێڕان و وەرگێڕ لە سەرانسەری دنیادا لە وەرگێڕە کوردەکان زۆر باشترە. هەروەها دوور لە ئەو درووشمە قەبەقەبانەی سکی برسییان پێ تێر ناکرێت، هەر زمانێک بێت، هەتا پارە نەکات نرخی بۆ دانانرێت. پێویستە پرۆفیشناڵی و کارامەیی بکەوێتە ناو بواری نووسین و وەرگێڕانی کوردییەوە. پێویستە وەرگێڕ بتوانێت بە وەرگێڕانەکانی و نووسەریش بە نووسینەکانی بژی. ئەوسا پێشکەوتنێکی بەرچاو لە گۆڕەپانی ئەدەبیات و پاچڤەی کوردیدا دێتە ئاراوە.

ئەحمەد کانی: لەم سەردەمەی بەجیهانیبووندا کە دنیا وەک گوندێک دەبینین و خوێندنەوەی کتێبیش تا دێت کەمتر دەبێتەوە، پێت وایە وەرگێڕان چ سوودێکی بۆ کورد هەبێت؟  

بەسام مستەفا: وەرگێڕان تاکە ڕێی گەیشتنی کورد بە لێواری ئەم بەجیهانیبوونەیە. پێم وایە خوێندنەوەی کتێب کەم نەبووە، بەڵکوو ئێستا دەشێت کتێبی ئەلکترۆنی و دیجیتاڵی زیادتر لە کتێبی کاغەز بخوێندرێتەوە. هێشتا کتێبی کاغەز لەسەر پێیە و جێی خۆی تەواو لە دەست نەداوە، واتا هێشتا لە شەڕی لەگەڵ تەکنەلۆژیادا نەدۆڕاوە. بەڵام لە داهاتوودا تووشی دۆخێکی دژوار دەبێتەوە، چونکە تەکنەلۆژیا مەترسیدارترین شتە لەسەر داهاتووی مرۆڤ و کەس نازانێت دەمانگەیەنێتە کوێ. بەڵام بڕوام وایە گەر کتێبی کاغەز بە شێوازی کاتییش بفەوتێت، هەرچەندێک بشێوێت و تێک بچێت، دواتر وەک قەقنەس دەژیەتەوە. چونکە سەرەتا پەیڤ هەبوو، لە کۆتایییشدا هەر پەیڤ هەیە. هەموو شتێک دەفەوتێت، جگە لە وشە. کورد پێویستی بە شۆڕشی جۆراوجۆرە. یەکێکیان شۆڕشی زمان و وەرگێڕانە. بە تایبەتی وەرگێڕان. دەبێت سەرەتا هەموو کلاسیکەکانی دنیا و زۆرینەی بەرهەمە ئەدەبییە هاوچەرخەکان بۆ کوردی وەربگێڕدرێن و دواتر دەتوانین بگەینە بەجیهانیبوون و ئەو پرسیاری ئێستا ئێوە دەیکەن بکەین. ئێمە دەڵێین دنیا بووەتە گوندێکی بچکۆلە، کەچی کاتێک دوو کورد بە زاراوەی جیاوازەوە تووشی یەکتر دەبن، لاڵ دەبن و لە یەکتر تێناگەن. گەر دنیا گەیشتبێتە ئەم قۆناغەیش، ئێمە هێشتا زۆر لە دواین. هەر وەرگێڕان دەتوانێت پەروباڵمان بداتێ تا بەرەو ئاسمانی تازەگەری و بەجیهانیبوون هەڵبفڕین.

ئەحمەد کانی: دوو تیۆری لە بارەی وەرگێڕانەوە هەیە. یەکێکیان دەڵێت دەبێت وەرگێڕان نزیکی زمانی ماک و نووسەر بێت. ئەوەی تریشیان دەڵێت دەبێت وەرگێران نزیکی خوێنەر بێت. کامیانت پێ گرنگترە؟

بەسام مستەفا: نە ئەمیان، نە ئەویان، بەڵکوو لە ناوەڕاستی هەردووکیان، واتا تێکەڵەی هەردووکیان. نابێت بەرهەم وشە بە وشە وەربگێڕدرێت، بەڵکوو دەبێت بە زمانی ژین وەربگێردرێت، بەبێ ئەوەی زمانی نووسەرەکەی پشتگوێ بخرێت. وەرگێڕ بە زمانی خۆی وەردەگێڕێت. ئەویش دەبێتە خاوەنی نوێی بەرهەمەکە و نەختێک ڕۆحی خۆی بەسەر بەرهەمەکەدا دەپرژێنێت. مەبەستی ئەو ڕازیکردنی نووسەر یان خوێنەر نییە، بەڵکوو ڕازیکردنی خۆیەتی. کاتێک خۆی ڕازی دەکات، هەم نووسەر و هەم خوێنەریش ڕازی دەبن. وەرگێڕ دەبێت بەرامبەر بە زمانی دەقی ماک دەستپاک بێت، بەڵام هەندێک لە ڕۆحی خۆیشی لەسەر جێ بهێڵێت. ناڵێم شتی نوێی بۆ زیاد بکات، نا، بەڵکوو بەرهەمەکە بە شێوازە تایبەتەکەی خۆی وەربگێڕێت. زۆر جار تووشی دوو وەرگێڕانی هەمان بەرهەم دەبین، کەچی وەک یەک نین. چونکە هەر وەرگێڕێک ڕۆحێکە، دنیایەکە، شێوازێکە. خۆم وشە بە وشە وەرناگێڕم، ئامانجمە ڕۆحی نووسەر بگەیەنمە خوێنەر، واتا نووسەر ویستبێتی چی بڵێت، مەبەست یان پەیامەکەی لە ڕێی ڕۆح و زمانی خۆمەوە بگەیەنمە خوێنەر. بەرهەمی ڕەسەن سەرەتا لە منداڵدانی نووسەرەوە دێتە دنیاوە، ئەم جارەیان دەبێت لە منداڵدانی منی وەرگێڕەوە بەخێو بکرێت و ڕووناکی ببینێت. دەشێت لە هەندێک جێدا ڕیتم بفەوتێت، یان هەندێک کێشە ڕوو بدات، بەڵام ئەوەی گرنگە ئەوەیە ڕۆح و مەبەست و پەیامی نووسەر بگاتە خوێنەر گەر هەبێت.

ئەحمەد کانی: وەرگێڕانی باش بە گوێرەی تۆ چۆنە؟ گەلۆ، دەبێت دەنگی وەرگێڕ لە وەرگێڕاندا ببیسترێت یان دەبێت هەست بە نووسەر بکرێت؟

بەسام مستەفا: وەرگێڕانی باش ئەوەیە وەرگێڕ بتوانێت پەیام و ئامانجی نووسەر بگەیەنێتە خوێنەر. بەرهەمی وەرگێڕدراو تا ڕادەیەک دەبێتە بەرهەمی وەرگێڕیش. دەبێت وەرگێڕانی باش ڕیتم و ڕۆحیەتی بەرهەمە ڕەسەنەکە تێک نەدات، بگرە وەک دەقی ماک جێی متمانە بێت.

لەبەر ئەوەی ڕەوشی گشتیی کورد لە باشوور لە پارچەکانی تری کوردستان باشترە، ڕەوشی ئەدەبیات و ڕەخنەیش لە ئاسمان و ئازادییەکی فراوانتردایە

ئەحمەد کانی: هەندێک پرسیارم سەبارەت بە زاراوەی سۆرانییش هەیە. چی دەقەومێت؟ چی چاپ دەکرێت و وەردەگێڕدرێت؟ باسی چ مژارێک دەکرێت؟ دەزانم ئەم پرسیارانە بەرفراوانن، لێ بە ئەرک نەبێت، داخۆ بە تایبەتی لە لایەنی وەرگێڕانەوە چی دەبێژیت؟ کام بەرهەمانە لەسەر ڕەخنە وەردەگێڕدرێن؟ خەڵک چۆن لەو بەرهەمانە دەڕوانن؟

بەسام مستەفا: لەبەر ئەوەی ڕەوشی گشتیی کورد لە باشوور لە پارچەکانی تری کوردستان باشترە، ڕەوشی ئەدەبیات و ڕەخنەیش لە ئاسمان و ئازادییەکی فراوانتردایە، هەروەها ڕەوشی ئابوورییش ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت. دەمەوێت بە تایبەتی بڵێم نها باشوور لە قۆناغێکی کاتی و ناجێگیردا تێدەپەڕێت، واتا ئەم قۆناغە لە ئازادییەکی ناڕێکوپێک دوای بندەستییەکی دوورودریژدایە. هەموو گەل و وڵاتان بە سەردەمی وەهادا تێدەپەڕن، هەم دیوی باش و هەم دیوی نەرێنیی خۆی هەیە. لەم قۆناغانەدا پتر گرنگی بە لایەنی تری ژیان وەک ئابووری و ئاوەدانی و بازرگانی و کاروبار دەدرێت. چاند و ڕۆشنبیری بە گشتی دەکەوێتە پلەی دووەمەوە. ڕاستە بزووتنەوەیەکی ڕۆشنبیری پێک هاتووە، بەڵام هۆگربوون پێیەوە بە گوێرەی پێویست نییە. 

ئەحمەد کانی: ئێستا چ بەرهەمێکت بە دەستەوەیە؟ داخۆ لە داهاتوودا چ بەرهەمێکت ببینین و بخوێنینەوە؟

بەسام مستەفا: ئێستا ڕۆمانی کۆشکی باڵندە غەمگینەکانی بەختیار عەلیم بە دەستەوەیە. دواتریش بەرهەمی محەمەد موکری، عەتا نەهایی و دیسان بەختیار عەلی لە ڕێیە. هەروەها بەدەر لە وەرگێڕان، خەریکی دیوانێکی خۆمم و ئامادەی چاپی دەکەم.

سەرچاوە:

Li ser karê wergeriyê û wêjeya Soranî bi Besam Mistefa re hevpeyvîn, Ahmed Kanî, Kovara Wêje û Rexne, Hejmar: 2, Sal: 2014 (Ji Kurmancî bo Soranî: Jiyar Homer).

The post سەبارەت بە وەرگێڕان و وێژەی سۆرانی appeared first on ژنەفتن.

یونسکۆ و ڕێکخراوی ئیکۆمۆس

یۆنسکۆ لقی زانستی، کولتووریی وپەروەردەیی ڕیکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکانە کە خزمەگوزاری تایبەتی خۆی هەیە. لە چوارچێوەی ئەرک و چالاکییەکانی یۆنسکۆ پەیماننامەیەکە بە ناوی”کەلەپووری جیهانیی یونسکۆ” کە  پەیماننامەیەکی نێودەوڵەتییە و ١٦ی نۆڤەمبەری ١٩٧٢ لە لایەن کۆنفرانسی گشتیی یونسکۆ پەسەند کرا، کە لە ڕاستیدا تایبەتە بە پاراستنی بەرهەم و شوینەواری مێژوویی و شوێنەوار و کەلەپووری سرووشتی و کولتووری مرۆڤ لە هەموو شوێنی جیهان دوور لە کاریگەری ڕەنگی پێست و رەگەز و نەتەوە و وڵاتێکی دیاریکراو.

بەپێی ئەم کۆنڤانسیۆنە، وڵاتە ئەندامەکانی یونسکۆ دەتوانن ئەگەر بەرهەمێکی کولتووری-سرووشتی یان سرووشتی-کەلەپوورییان هەیە و، کۆمەڵی بەها لە خۆ دەگرێ، کە پێیان وایە مەرجەکانی تۆمارکردنی لە لیستی کەلەپووریی جیهانی هەیە بە یونسکۆی بناسێنن و پاش تێپەڕاندنی چەند قۆناخ و پرۆسەیەک ئەم بەرهەمانە تۆمار دەکرێن. لە پاش تۆمارکردنی ئەم بەرهەمانە سەرەڕای ئەوەی کە خاوەندارییەتییە سەرەکییەکەی بۆ خودی خەڵکی ئەو وڵاتە دەگەڕێتەوە بەڵام پاراستن و نۆژەنکردنەوەی دەکەوێتە ئەستۆی ئەو ڕێکخراوە جیهانییە و یونسکۆ کۆمەڵێ ئەرک و بەرپرسیاریەتی هەیە لە بەرانبەر پاراستن و چاودێری کردن و نۆژەنکردنەوە و ناساندنی ئەو شوێن و بەرهەمانە لە ئاستی جیهانیدا.

تا ئێستا ئەو بەرهەمانەی کە تۆمار کراون زیاتر لە هەزار شوێن و بەرهەمە لە وڵاتە جیاوازەکان لەناو ئەو لیستە تۆمار کراون، کە پێکهاتووە لە باڵەخانە شوێنەوارییەکان و سایتە مێژووییەکان یان شوێنی سرووشتی وەک دارستان و چیا و….. کە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە چ بەرهەم و ئەسەرێک بەها و گرنگی سرووشتی بێت یان خۆد گەشتوگوزاری یان مێژوویی و کەلەپووری یان شوێنێک کە هەموو ئەو تایبەتمەندییانەی هەبێت.

ساڵانە ئەو وڵاتانەی ئەندامن لەو ڕێکخراوە جیهانییە دەتوانن یەک یان چەند بەرهەمێک کە دەزانن شایانی ئەو تۆمارە جیهانییەیە بە یەک فایل ئامادە بکەن و لە کۆبوونەوەکانی یونسکۆ بەدواداچوون و پشکنینی بۆ دەکریت.

ئێران وەک یەکەم وڵاتی ئیسلامی کە زۆرترین شوێنی تۆمارکراوی هەیە لەناو لیستی ئەو رێکخراوە لەگەل ئەم دوو تۆمارە کۆتاییە کە (هێڵی شەمەندەفەری باکوور-باشوور و ناوچەی هەورامان)، ٢٦ سایتی مێژوویی و گەشتوگوزاری لەناو لیستی کەلەپووری جیهانی تۆمار کراوە کە لە ئێستادا پلەی دەیەمی هەیە لە کۆی هەموو وڵاتە بەشداربووەکانی ئەم ڕێکخراوە.

جێبەجێکردن و هەنگاوەکانی تۆماری هەورامان لەناو لیستی کەلەپووری جیهانی

لە ئێران وەزارەتی شوێنەوار و کەلەپوور و گەشتوگوزارمان هەیە کە بەشێکی هەیە بە ناوی بەڕێوەبەرایەتی شوێنەوار و لەوێش بەشێک هەیە بە ناوی (دامەزراوە کولتووریی میژووییەکان لە ئێران) کە کاریان دیاریکردنی ئەو ناوچانەیە کە لە ڕووی مێژوویی و شوێنەواری گرنگیان هەیە، دیاری دەکرێن و دەناسێندرێن. پێش تۆماری هەورامان لە لیستی کەلەپووری جیهانی لە ساڵی ٢٠١٦ەوە کار بۆ ئەم تۆمارە دەکرێت بە تایبەت لە دوو پیگەی کولتووری لە هەر دوو پارێزگای کوردستان و کرمانشان لە ڕووی مێژوویی و کەلەپووری، بیناسازی و جۆگرافی و بە تایبەت جۆگرافیایی مێژوویی لە هەر دوو پارێزگا بە هاوتەریب و هاوکات کاری لەسەر کراوە بە دوو بەڕێوەبەرایەتی جیاوازەوە (هەر چەند هەر دوو پێگەکە ئێستا یەکخراونەتەوە و یەک بەڕێوەبەریان هەیە)، بۆ ماوەی پینج ساڵ کاری توێژینەوەیان بۆ ئەنجامدراوە و لە بەشە پێویستەکان نەخشە دروست کرا و نەخشەی سێ ڕەهەندی بۆ شوێنە مێژووییەکان ئەنجام درا و بانکی زانیاری (لە هەموو ڕوویەکەوە) دروست کرا کە لە کۆتاییدا کۆکراوەی هەموو ئەم کارانە وەک فایلێک بۆ تۆماری هەورامان کاری لەسەر کرا و ڕەوانەی یۆنسکۆ کرا و، دواجار لە کۆبوونەوەی چل و چوارەمینی یونسکۆ بە دەنگی زۆرینە تۆمار کرا. هەوارمان زۆر دەوڵەمەندتر بوو لە پێشبینی ئەوانەی سەرەتا کارەکەیان دەست پێ کرد و لێیان دەکۆڵییەوە، بەپێی لێکۆڵینەوە شوێنەوارییەکان و جوگرافیایی و مێژوویی کە من بۆ خۆم چاودێری ئەم کارە بووم، دەرکەوتووە کە هەورامان لە ٤٠-٥٠ هەزار ساڵ پیش ئێستا شوێنی نیشتەجێبوون بووە.

هەورامان؛ کام سنوورە جۆگرافیاییە

 هەورامان سنوورێکی دیاریکراوی جۆگرافیاییە کە دەکەوێتە پارێزگاکانی کوردستان و کرمانشانی ئێران و بەشێکی بچووکتریشی دەکەوێتە هەرێمی کوردستانی عێراق. یەکێک لە کارە گرنگ و سەرەکییەکانی ئەم پرۆژەیە ئەوە بوو کە ئێمە دەبا سنووری جۆگرافیی هەورامان دیاری و دەستنیشان بکەین کە ئەمە پرۆسەیەکی ئاڵۆز و سەخت بوو و دەبوو لە ڕووی مێژوویی، کەلەپووری، کولتووری، زمانناسی، هونەری و زۆر بواری دیکە خوێندنەوە و توێژینەوەی بۆ بکەین و توانیمان ئەم سنوورە مەزەندە بکەین کە لە بەشی باکوور دەگاتە جادەی مەریوان-سنە و لە بەشی رۆژئاوا دەگاتە سنووری هەرێمی کوردستان و لە بەشی ڕۆژهەڵات جادەی سنە-کامیاران-کرمانشانی لەخۆ گرتووە و لە بەشی باشووری دەکەوێتە سنووری بەرزاییەکانی سەلاس هەتا نزیکەی جوانڕۆ و ڕەوانسەرە و دەتوانین بڵێین هەورامان دەکەوێتە ئەم سنوورانەی کە ئاماژەمان پێ کرد. بەڵام لەم سنوورە تەنها بەشێکی وەک دیمەنی کولتووری هەورامان لە یونسکۆ تۆمار کراوە.

 بە ڕای من دیمەنی کولتووری هەوارامان گەورەترین دیمەنی کولتوورییە کە لە ڕێکخراوی کەلەپووری جیهانی تۆمار کراوە بە پانتایی ٤٠٩ هەزار هێکتار سنووری ئەم تۆمارە جیهانییەیە و ٣٠٣ هەزار هێکتاریش هەرێمییەتی و لەگەڵ ئەوەشدا چەند گوند و لادێی تایبەت هەیە کە زۆر ڕۆڵیان هەبوو لەم تۆمارکردنە وەک گوندەکانی هەجیج، داریان، نەجار، کەلاش، لۆلەم، ژیوار، کۆلاجی، دولاب، بزلانە، شیان، هەلوان، ژان، بێساران و ….هەیە. هەرچەند هیچ گوندێک لە هەورامان بە تەواوەتی هەیکەلە کۆن و کەلەپوورییەکەی نەپارێزراوە  و هەموویان کەم تا زۆر دووچاری گۆڕانکاری بوونە بە تایبەت لەم چەند ساڵەی رابردوو زۆربەی گوندەکان دووچاری گۆڕانکاری بە تایبەت لە ڕووی دەرەوە و ڕووکەش بوون، بەڵام لەگەڵ ئەمەشدا هەبوونی شوێن یان گوندانێک کە هێشتا سیمای کەلەپووری خۆیان پاراست بێت وەک دوو گوندی نەجار و شەرەکان بە تایبەت بە هۆی هەبوونی سیستەمی هەوارنشینی واتا شێوازی ژیان و تێکەڵبوون و هەڵسوکەوتی ڕۆژانەیان لەگەڵ سرووشت و دابونەرێت و جۆری جلوبەرگ، کە ئەمانە بە گشتی ڕۆڵێکی زۆر گەورە و کاریگەری هەبووە لە ڕاکێشانی سەرنجی چاودێرانی ئەم پرۆژەیە و تۆمارەکە.

تابەتمەندییەکانی ئەم تۆمارە جیهانییە

سەبارەت بەو تایبەتمەندییانەی کە ڕۆڵیان هەبووە لەم تۆمارە جیهانییە دەبێ بڵێم کە یونسکۆ بۆ ئەم جۆرە تۆمارە کولتووری و کەلەپوورییانە ٦ تایبەتمەندی دیاری کردووە کە لە ڕاستیدا هەر شوێنێک کە یەک یان چەند  لەو تایبەتمەندیانەی هەبێت دەتوانێت لە لیستی کەلەپووری یونسکۆ تۆمار بکرێت، کە ئەم مەرجانەی خوارەوەن:

١. پیشاندەری شاکارێک لە داهینان و بەهرەداری بەشەری بێت.

٢. پێشاندەری ئاڵوگۆڕی بەها مرۆییەکان لە کاتێکی دیاریکراو و لە ناوجەیەکی کولتووری.

 ٣. بەڵگەیەک بۆ بیهاوتا بوون یان کەم وێنەبوونی شارستانییەتێکی زیندوو یان مردوو بێت کە هەورامان ئەم مەرجەی هەبوو.

 ٤. نموونەیەکی بەرجەستە لە بیناسازی یان تەکنۆلۆژی و پەروەردەیی کە سەردەمێکی گرنگ لە مێژووی مرۆڤ نیشان بدات.

٥.نموونەیەکی بەرجەستە لە پەیوەندی نێوان مرۆڤ و ژینگە بێت کە هەورامان ئەم مەرج یان خاڵەی تێدا بوو.

٦. لە شوێنێکی جوگرافی دیاریکراودا و لە کاتێکی دیاریکراو پێشکەوتنێکی جیاواز و دیاری هەبێت لە ناوچەکە.

گرنگی تۆمارکردنی هەورامان لە لیستی کەلەپووری جیهانی یونسکۆ:

لە ڕووی کۆمەڵایەتیی و کولتوورییەوە: لە ڕووی کولتوورییەوە هەورامان گەنجینەیەکی مێژووییە بۆ کۆمەڵگای کوردەواری خۆمان و بۆ هەموو ئێران و لەمەودوا بۆ هەموو جیهان و، کاتێک ئەم ئاسەوارە لە لیستی کەلەپووری جیهانی تۆمار دەبێت خودی خەڵکی ڕەسەنی ناوچەکە و پاشان هەموو هاوڵاتیانی ئێران لە گرنگی ئەم شوێن و پێگەیە بزانن و پاراستن و پارێزگاری کردنی ئەم کەلەپوورە جیهانییە مێژووییە زیاتر بایەخی پێ دەدەن و هەروەها پارێزگار و شارەوانی پلانی تایبەتی سەبارەت بە دابینکردنی بودجە بۆ پاراستن و نۆژەنکردنەوەی شوێنەکە دادەنێن. سودمەندی یەکەم خودی خەڵکی ناوچەکەن و پشکی شێریان بەردەکەوێت چونکە ئەم بڕیارە دەبێتە هۆی ڕاکێشانی گەشتیاری بیانی و ناوخۆیی بۆ ناوچەکە و یارمەتیدەرێکی باشە بۆ ناساندنی کوردانی ناوچەکە بە هاوڵاتیانی ئێرانی بە تایبەت و جیهان بە گشتی و هەروەها دەتوانێت سەرەتایەک بێت بۆ پاراستنی دابونەریتی باب و باپیرانمان لە جلوبەرگ بگرە هەتا دەگاتە مۆسیقا و شێوەی دروستکردنی خانووە کەنارەکانی ئەم  ناوچەیە.

لە لایەنی سیاسییەوە: لە ڕووی ناوخۆییەوە ئەم تۆمارە دەکرێ ببێتە هۆی دروستبوونی دیدێکی تر لە بار هەورامان لە لایەن خەڵکی ئێرانەوە چونکە تا ئێستا بەو ڕادەیە کە پێویستە خەڵکی ئێران ئەم ناوچەیەیان نەناسیوە و دەکرێ زۆر بیروبۆچوونی هەڵە کە پێشتر هەبوو لەسەر ناوچەکە بە کار کردن لەسەر ناساندنی هەورامان و ڕێکلامی گەشتیاری کردن بگۆڕێت، هەروەها بە شێوازێکی گشتی ئەم بڕیارەی یونسکۆ دەبێتە هۆی گۆڕینی دیدوبۆچۆنی خەڵکی جیهان بە گشتی بەوەی کە وڵاتی ئێران شوێنیێکی کەونارە و مێژوویەکی کۆن و دەوڵەمەندی هەیە و دەبێتە هۆی گۆڕینی ئەم بۆچوونە.

 هەورامان لەگەڵ هەبوونی سرووشتی تایبەت و پێگەی کولتووری جیاواز و تایبەت تا ئێستا لای زۆربەی خەڵکی ئێران نەناسراوە و دەتوانم بڵێم لە ڕووی ئاستی جیهانیش نەناسراو بووە بەڵام بەم تۆمارە جیهانییە هەورامان زیاتر بە خەڵک دەناسرێت کە مەبەستمان خەڵکی ناوخۆ و دەرەکییە و لەگەڵ گەشەسەندنی گەشتیاری لەم ناوچەیە زیاتر لە لایەن خەڵکەوە دەناسرێت.

لە رووی ئابوورییەوە: بە گشتی کاتێک شوێنێک لەناو لیستی کەلەپووری جیهانی تۆمار دەکرێت، زۆر دەکەوێتە بەر دید و سەرنجی ئاستی جیهانیدا و زۆر خەڵک کاتێک حەز دەکەن گەشتوگوزاری جیهانی بکەن بە تایبەت کەسانێک کە گەشتی کولتووری دەکەن سەیری لیست و تۆماری یونسکۆ دەکەن و بەپێی ئەو لیستە شوێنەکان هەڵدەبێژێرن و گومان لەوەدا نییە کە ئاستی هاتنی گەشتیاری دەرەکی بۆ هەورامان بە ڕێژەیەکی زۆر بەرز دەبێت و ناوبانگییەکی نیودەوڵەتی تایبەتی بۆ دروست دەبێت هەرچەن پێشتریش کەم تا زۆر هەورامان ناسراو بوو و گەشتیار رووی تێ دەکرد. هەروەها هەر ناوچەیەک کە یونسکۆ بە فەرمی تۆماری دەکات بە شیوەکی ئۆتۆماتیکی دەبێتە سەرچاوەی داهات بۆ خەڵکی ناوچە بەوەی کە گەشتیاری ناوخۆیی و بیانی ڕووی تێ دەکات و بەشێکی زۆری ئەم داهاتە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ بۆ خەڵکی ئەم شوێنە دەگەڕێتەوە. ئەمە جگە لەو بودجەیەی کە حکومەت خۆی تەرخانی دەکات بۆ ئەم شوێنە.

 .

لایەنە ئیجابی و سلبییەکانی ئەم تۆمارە جیهانییە چین؟

کاتێک شوێنەوار یان کەلەپوورێک لەناو لیستی کەلەپووری جیهانی یونسکۆ تۆمار دەکرێ، ئیکۆمۆس (ڕێکخراوی جیهانی شوێنە مێژوویی و کەلەپوورییەکان) بەرپرس دەبێت بۆ چاودێری کردنی ئەم شوێنە و کۆمەڵێ هاوکاری زانستی و تەکنیکی و ماددی پێشکەش بەو شوێنە دەکرێت، هاوکارییە تەکنیکییەکان بۆ نۆژەنکردنەوە و زیاتر پاراستنیان و هاوکارییە ماددییەکان کە ئەویش ڕێگە خۆشکەرێکە بۆ زیاتر پاراستنی ئەو شوێنەوارانە، لەبارەی هەورامانەوە دەبێ بڵێین کە لایەنی سرووشتی و کولتوورییەکەی زیاتر بەرچاو بووە و لە لایەن یۆنسکۆ پەسەند کراوە.

هەبوونی توریست جا چ ناوخۆیی و چ بیانی کاریگەری دەبێتە سەر بوژانەوەی ئاستی ئابووریی ناوچەکە، هەر وەک ئێوەش دەزانن پیشە و پیشەسازیی گەشتیاری یەکێکە لە گەورەترین پێشەسازییەکانی جیهان لە رووی سورانەوەی پارە و ئابووری، یەکێک لە تایبەتمەندییەکانی پیشەسازیی گەشتیاری ئەوەیە کە بەشێکی زۆری ئەو پارەیە کە خەرج دەکرێ لە لایەن گەشتیارەکانەوە ڕاستەوخۆ بۆ خەڵکی ڕەسەنی ناوچەکە دەبێت و دەچێتە گیرفانی خەڵکی ناوچەکە، ئێمە لە ئێران شتێکمان هەیە وەک مەزەندە کە دەڵێین کاتێک گەشتیارێک دێتە ئێران و بە میانگین هەزار دۆلار سەرف دەکات، بەشێکی زۆری ئەم پارەی بەشی خواردن و مانەوە و شت کڕین و کرینی کاری دەستی دەبێت کە بێ شک ئەو پارەیە بۆ گیرفانی خەڵکی ناوچەکە دەڕوات کە ئەمە هەر دوو جۆر توریستی ناوخۆیی و دەرەکی لە خۆ دەگرێت. بێجگە لەمە لەمەودوا لە دیاریکردنی بەشە بودجەی ساڵانە دەبێ بڕی دیاریکراو و تایبەت بۆ ئەم ناوچەیە دیاری بکرێت و هەروەها هاوکارییە مادییە دەرەکییەکان کە لە دەرەوە دێن و خەرجی ئەم ناوچانە دەکرێت.

تۆماری شوێن یان دیمەنێکی کولتووری-مێژوویی لەناو لیستی کەلەپووری یونسکۆ بۆ خۆی دەرفەتێکی گەورەیە بۆ خاوەنەکانی شوین و بەرهەمەکە بەڵام لە پاش تۆماری ناوچەکە، کۆمەڵێ یاسا و چوارچێوە بۆ شوێنەکە دیاری دەکرێت کە دەبێ لە لایەن خەلکی ناوچەکە و بەڕێوەبەرەکانی رەچاو بکرێت بۆ نموونە هەر لە هەورامان بە تایبەت لەو بەشە سەرەکییە کە تۆمار کراوە هەموو جۆرە بیناسازی و گۆڕانکاری لە شێوازی ژیان و هەر جۆرە گۆڕانکارییەک لە سیستمی بەڕێوەبردنی ناوچەکە و گۆڕانکاری لە سیستمی ئاو و ئاودێری و ئاژەڵداری و دروستکردنی خانووی تازە و ئیمکانیاتی نوێ و ….. هەموو ئەمانە دەبێت بەپێی یاسا و ریساکانی ڕێکخراوی جیهانیی یونسکۆ بێت هەتا دیمەنە کولتوورییەکەی ناوچەکە نەشێوێندرێت یان زیانی پێ بگات. بۆ نموونە لەمەو پاش لە گوندی “شەرەکان” کە یەکێک لە گوندە هەرە جوانەکانی هەوراماناتە گەر کەسێک بێەوێت خانوویەک ساز بکات بەپێی بڕیارەکانی سازمانی جیهانی یونسکۆ و وەزاەرەتی کەلەپووری ئێران، ئەم خانووە دەبێ لە چوارچیوەی ستاندارە جیهانییەکان بێت و دەبێ بۆ دروستکردنەکەی کەرەستەی خۆماڵی و ڕەسەنی ناوچەکە بە کار بێت و هەر بەو شێوازە خانووە کەلەپوورییەکانی ئەوێ دروست بکرێت، هەرچەندە ئەمە کارێکی جوانە بەڵام دروستکردنی خانوویەک بە کەرەستەی ڕەسەنی ناوچەکە وەک بەرد و بە شێوازە کۆنەکەی لە ڕووی ماددییەوە گرانتر دەبێت و ئەرک و ماندووبوونێکی زیاتریشی دەبێ بۆیە کاتێک کەسێکی نیشتەجێیی ئەم گوندە بێەوێ خانوویەکی هەرزانتر بۆ خۆی دروست بکات دووچاری کێشە دەبێت، لێرەیە کە ڕۆڵی دامەزراوە پێوەندیدارەکان لە ئاستی ئێران و جیهان دەردەکەوێت کە ئایا هیچ پشتیوانییەکی ماددی و مەعنەوی دیاری دەکەن بۆ ئەم ناوچانە یان خود نا.

بابەتێکی تر کە نابێ لە بیری بکەین، کار کردن و بژیوی ژیانی خەڵکی ناوچەکەیە بۆ نموونە ئەگەر کەسێک بە نیاز بێت لە ناوچەی هەورامان کۆمپانیایەک دروست بکات کە ئەمە هاوکار دەبێت بۆ کەمکردنی ڕێژەی بێکاری لەو دەڤەرە بەڵام لەگەڵ هەبوونی ئەو مەرجانەی کە یونسکۆ و ڕێکخراوی کەلەپووری ئێران دیارییان کردووە دووچاری گرفت دەبێت بۆیە لە خاڵی بەرانبەر بەوە دەبێ ئەم ناوچەیە ڕێنمایی بکریت و هان بدرێت بەرەو ئابوورییەک کە پێوەست بێت بە توریستی و گەشتیاری. بەڵام بە شێوازێکی گشتی کاتێک شوێنێک لە لیستی کەلەپووری جیهانی تۆمار دەبێت تازە ئەمە سەرەتای ڕێگایەکی سەخت و پڕ زەحمەتە بەڵام ئەم تۆمارانە و بە تایبەت تۆماری جیهانیی هەورامان ئەگەر بە شێوازێکی ستاندەر و باش بەڕێوە ببردرێت دەکرێ وەک دەستکەوتێکی گەورە سەیر بکرێت بە تایبەت بۆ خەڵکی ناوچەکە، بەڵام ئەگەر یاسا و چوارچێوەکان وەک خۆی ڕەچاو نەکرێت و هاوکارییەکی باش لەنێوان خەڵکی ناوچەکە و بەرپرسانی وڵات و لایەنی پێوەندیداری جیهانی دروست نەبێت ئەگەری هەیە  ئەم دەستکەوتە بۆ خەڵکی کۆمەڵێ کێشە دروست بکات.

The post گرنگی و بایەخی تۆماری هەورامان لە یونسکۆ appeared first on ژنەفتن.

ئه‌م دیالۆگه‌ش كه‌متازۆر هه‌وڵدانه‌ بۆ نزیكبوونه‌وه‌ له ‌كه‌شوهه‌وای ڕۆمانی “ئاهه‌نگی سابرێن”.

نادین سوتێل: ڕۆمانی ئاهه‌نگی سابرێن له ‌یه‌ك كاتدا بۆ بیركردنه‌وه‌ له ‌سێ شت بانگهێشتمان ده‌كات: له‌ فیلمه‌كه‌ی كۆستا گافراس، له‌ سه‌گه‌كه‌ی داڤید لانش‌ و ڕۆمانه‌كانی فۆكنه‌ریش كه‌ مالرۆ پێی وایه‌ ده‌رباره‌ی بابه‌ت ‌و تیمه‌ی دۆخی مرۆییه‌ وه‌ك “ئاماده‌گی تراژیدیای گریكی له‌ ڕۆمانێكی پۆلیسیدا”…

ڤارگاس یۆسا: بیرۆكه‌كه‌ت سه‌باره‌ت به‌ ڕۆمانی فۆكنه‌ریی ته‌واو سه‌رسامی كردم. فۆكنه‌ر یه‌كه‌مین رۆماننووسه‌ كه‌ من خوێندبێتمه‌وه‌‌ و قه‌ڵه‌م ‌و كاغه‌زم به‌ده‌ستمه‌وه‌ گرتبێت تاوه‌كو هه‌وڵبده‌م بونیاده‌ زه‌مه‌نییه‌كانی رۆمانه‌كانی شیته‌ڵ بكه‌م ‌و گرێ ‌و ته‌لیسمه‌كانی ئه‌و شێوازه‌ بكه‌مه‌وه‌ كه‌ به‌هۆیه‌وه‌ وێنه‌كانی خۆی ڕێكده‌خات. تراژیدیای گریكی؟ ڕۆمانی پۆلیسی؟ به‌ دڵنیاییه‌وه‌! له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ڕووداوه‌كان له ‌سنووری فه‌نتازیا لا ده‌ده‌ن ‌و تێی ده‌په‌ڕێنن، هه‌ر بۆیه‌ ده‌بێت كه‌شف بكرێن. ڕه‌نگه‌ ئه‌وه‌ خۆی جۆرێك له ‌شۆك دروست بكات، كاتێك ئازار ‌و ئه‌شكه‌نجه‌ ده‌كه‌ینه‌ ماته‌ریاڵێك بۆ داهێنان. به‌ڵام دواجار ئه‌وه‌ش حاڵی نووسه‌ره‌: گۆڕینی ئه‌و شتانه‌ی كه‌ ده‌یانخوێنێته‌وه ‌‌و ئه‌و ڕووداوانه‌ی كه‌ ده‌یانژێنێت بۆ كارێكی هونه‌ریی، وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ مالرۆیش زۆر به‌ باشی ڕوونی كردۆته‌وه‌ دیكتاتۆرییه‌ت ـ به‌ تایبه‌تی ـ تیمه‌یه‌كی زۆر ده‌وڵه‌مه‌نده‌، چونكه‌ ئه‌زموونێكه‌ له‌وپه‌ڕی مه‌وداكاندا، ناچارت ده‌كات ڕووبه‌ڕووی ترس ببیته‌وە. دیكتاتۆرییه‌ت تاقیكردنه‌وه‌یه‌كه‌، له‌ناویدا ده‌توانین له‌سه‌ر ئه‌و شتانه‌ بوه‌ستین كه‌ له‌نێو بوونه‌وه‌ری مرۆییدا باش‌ و خراپن. كه‌ منیش لاو بووم، دیكتاتۆرییه‌تی تریخیلیۆ به‌ نموونه‌ی سیمبولیانه‌ی دیكتاتۆرییه‌ت له ‌ئه‌مریكای لاتیندا داده‌نرا. خاسیه‌ته‌كانی تا دواسنوور ڕۆیشتن: دڕنده‌یی، گه‌نده‌ڵی، به‌ڵام به‌ودیویشدا به‌شانۆكردن. تریخیلیۆ كه‌سێك بوو كه‌ له ‌بواری گاڵته‌جاڕییدا نه‌ده‌به‌زێنرا: ئه‌و رامفێسی كوڕی كه‌ نۆ ساڵ بوو، وه‌ك كۆڵۆنێلێك دامه‌زراندبوو، پاشتر له ‌ته‌مه‌نی دوانزه‌ ساڵیشدا و له ‌ئاهه‌نگێكی گشتیدا كه‌ هه‌موو باڵیۆزه‌كان ئاماده‌ی بوون، كردبووی به‌ ژه‌نراڵ… ئه‌و خۆی وێنه ‌‌و نیگاری پۆشاكه‌ سه‌یروسه‌مه‌ره‌كانی كێشابوو، هه‌روه‌ها شێوه‌ی سمێڵه‌ هیتله‌رییه‌كه‌شی، دیاره‌ نمونه‌یه‌كی ئایدیاڵیش له ‌نیویۆركه‌وه‌ كه‌ خۆی هه‌ڵیبژاردبوو (نموونه‌یه‌ك كه‌ من پێی ده‌ڵێم مانوێل ئه‌لفۆنسۆ) یارمه‌تیدابوو بۆ ئه‌م كاره‌ كه‌ له ‌هه‌مان كاتدا سه‌رۆكی پرۆتۆكۆل ‌و وه‌زیری ئاره‌زووه‌كانیشی بوو. ئه‌و ده‌مه‌ من له ‌به‌شی ئادابی زانكۆی سان ماركۆس له‌لیما، خوێندكار بووم.

نادین سوتێل: مه‌به‌ستته‌ بڵێت كه‌ ئه‌و كه‌ره‌ستانه‌ بوونه‌ ئایدیای ئه‌و كتێبه‌؟

ڤارگاس یۆسا: نه‌خێر، ئه‌وه‌ی كه‌ وای له ‌من كرد تامه‌زرۆی ئه‌و كاره‌ بم ماوه‌ی یه‌كه‌می نیشته‌جێبوونم بوو له ‌كۆماری دۆمینیكان له ‌ساڵی ١٩٧٥دا، ئه‌ویش به ‌بۆنه‌ی وێنه‌گرتنی فیلمێكه‌وه‌ بوو كه‌ له‌ ڕۆمانه‌كه‌م (پانتۆڵ و گه‌شتیاره‌كان)ه‌وه‌ وه‌رگیرابوو. ئه‌وه‌بوو هه‌شت مانگ له‌وێ مامه‌وه‌، به ‌ڕاستی سه‌رم سوڕمابوو له‌و شتانه‌ی كه‌ ده‌مبینین و بۆم باس ده‌كران، تۆقی بووم، وه‌لێ شه‌یدا ‌و تینووش بووم بۆ زانینی ئه‌و شته‌ سه‌یرانه‌، به‌ تایبه‌تی كاتێك زانیم كه‌ له ‌كاتی گه‌شت و هاتوچۆكانی تریخیلیۆ له‌ناوه‌وه‌ی وڵاتدا خه‌ڵكانی ساده ‌‌و ئاسایی كچه‌ پاكیزه‌كانی خۆیان وه‌كوو دیاری پێشكه‌ش كردووه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی پێشكه‌ش به‌ خودایه‌كی بتئاسای بكه‌ن. ئه‌مه‌ شتێكه‌ سكرتێرێكی پێشووی تریخیلیۆ بۆی باس كردووم، ئه‌و ده‌یگوت: “به ‌دڵنیاییه‌وه‌ وابوو! ته‌نانه‌ت كێشه‌ بۆ ئێمه‌ش دروست ده‌بوو، چونكه‌ نه‌مانده‌زانی چیبكه‌ین”. دیاره‌ ئه‌وه‌ بووه‌ مایه‌ی داڕشتنی بیرۆكه‌ی كاره‌كته‌ری ئیورانیا. ڕاسته‌ من ئه‌و كه‌سایه‌تییه‌م خوڵقاندووه‌، به‌ڵام چیرۆكه‌كه‌ی ته‌واو واقیعییه‌.

نادین سوتێل: تریخیلیۆ له‌به‌رده‌م یاریده‌ده‌ره‌ نزیكه‌كانی خۆیشیدا شانازی به‌وه‌وه‌ كردووه ‌كه‌ ئافره‌ت‌ و ژنه‌كانیانی داگیر كردووه‌،  نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌، به‌ڵكو بووه‌ به‌ خاوه‌نیان…

ڤارگاس یۆسا: به‌ڵی، له‌ وڵاتێكی نێرسالاریدا ئه‌و ویستویه‌تی بزانێت كه‌ داخۆ هاوكار ‌و یاریده‌ده‌ره‌كانی ئاماده‌ن له ‌پێناویدا ته‌نانه‌ت قوربانی به ‌شه‌ره‌فی نێرانه‌ی خۆیشیان بده‌ن. له‌وه‌ش سه‌رسوڕهێنه‌رتر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌وانه‌ به‌و تاقیكردنه‌وه‌یه‌ ڕازی بوون، ڕازی بوون به‌ هه‌موو شتێك ته‌نها به‌و مه‌رجه‌ی كه‌ تریخیلیۆ لێیان ڕازی بێت و زویر نه‌بێت! له‌م حاڵه‌ته‌شدا ژنان به‌ دوو دیودا قوربانی بوون: هه‌م قوربانی فه‌رمانڕه‌وایه‌تی دیسپۆتیی و هه‌م قوربانی لۆژیكی نێرسالارییش.

نادین سوتێل: مولازم گارسیا گیریرۆ (كه‌ یه‌كێكه‌ له ‌پیلانگێره‌كان) ده‌ڵێت: وه‌ك ئه‌وه‌ی ویژدانمی سڕیبێته‌وه‌، هه‌میشه‌ دید و تێڕوانینی تریخیلیۆ دێته‌ به‌ر چاوم ‌و به‌رده‌وام له‌به‌رده‌ممدا ئاماده‌ ده‌بێته‌وه‌.

ماریۆ ڤارگاس: تریخیلیۆ له‌وه‌دا سه‌ركه‌وتوو بوو كه‌ توانیبووی له ‌ڕێگه‌ی به‌رنامه‌ ته‌له‌ڤزیۆنییه‌ سه‌یره‌كه‌یه‌وه‌ (سكۆپ ـ ته‌له‌ڤزیۆنی) خۆی به‌سه‌ر ئه‌وانی دیكه‌دا بسه‌پێنێت. هه‌ر بۆیه‌ كاتێك كه‌ له ‌زه‌مینه‌ی واقیعیشدا ده‌بینرا، هه‌ریه‌كێك له‌وانه‌ خاوه‌نی تریخیلیۆیه‌ك بوو له‌ناو خۆیدا. دیاره‌ ئه‌وه‌ش سه‌ركه‌وتنی كرده‌گییانه‌ی دیكتاتۆریه‌ته‌: كاتێك كه‌ ته‌نها به‌سه‌ر سه‌ری خه‌ڵكییه‌وه‌ نابێت، به‌ڵكو له‌ناویشیاندا ڕه‌گ داده‌كوتێت. ئێمه‌ پێمانوایه‌ كه‌ كه‌موكوڕییه‌ك هه‌یه‌ له ‌مرۆڤدا ڕێگه‌ به ‌دروست بوون و له‌دایكبوونی دیكتاتۆرییه‌ت ده‌دات، له‌مسه‌ری چه‌په‌وه‌ بۆ ئه‌وسه‌ری ڕاست، به‌ڵام ته‌نها ده‌سته‌واژه‌ ‌و ریتۆریكه‌كه‌ جیاوازه‌. بۆ نموونه‌ سه‌یری ئه‌مریكای لاتنین بكه‌، نزیكه‌ی 43 ساڵه‌ كاسترۆ له‌سه‌ر كورسی ده‌سه‌ڵات دانیشتوه‌، دوانزه‌ ساڵ زیاتر له ‌ته‌مه‌نی سیاسی تریخیلیۆ! له‌ ڤه‌نزوێلاش هۆگۆ شاڤیز زۆر حه‌زی به ‌بوونی ده‌سه‌ڵاتی ڕه‌هایه‌، هه‌م بۆ خۆی‌ و هه‌م بۆ كاسترۆیش… له‌ ئه‌فریقاش بڕوانه‌ زینبابۆی ‌و موگای…! ئه‌مڕۆ له‌ جیهاندا به‌رامبه‌ر به‌هه‌ر تاقه‌ سیستمێكی دیموكراسی، پێنج سیستمی دیكتاتۆرییمان هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ده‌ره‌نجامه‌ دیار‌و به‌رجه‌سته‌كانیشیدا كه‌ بریتین له‌: به‌كارهێنانی هێز، گه‌مه‌كردن به‌ ڕای گشتی، بێزراندنی مافه‌كانی مرۆڤ، دواجار پیرۆزكردنی سه‌ركرده ‌‌و كاریزمایش، پیرۆزكردنی كۆدیۆ (ئه‌و نازناوه‌ی كه‌ فرانكۆیان پێ بانگ ده‌كرد).

نادین سوتێل: ئایا ده‌كرێت ئه‌و پیرۆزكردنه‌ ده‌روازه‌یه‌ك بێت بۆ تێگه‌یشتن له ‌كاردانه‌وه‌ی ژه‌نراڵ ڕۆمان؟

 ڤارگاس یۆسا: ڕه‌فتاری ژه‌نراڵ ڕۆمانی سه‌رۆكی هێزه‌ چه‌كداره‌كان شتێكه‌ باوه‌ڕی پێناكرێت، به‌ڵام وایه ‌‌و ڕاستیشه‌. ئه‌و ده‌چێته‌ ناو چوارچێوه‌ ‌و تۆڕی هه‌وڵێكی پیلانگێرییه‌وە به‌ڵام له‌ دواچركه‌ساتدا په‌كی ده‌كه‌وێت ‌و ناتوانێت له ‌ئایدیاوه‌ بپه‌ڕێته‌وه‌ به‌ره‌و كردار، به‌هۆی جۆرێك له ‌تۆقینی پیرۆزه‌وه‌ تووشی جۆرێك له‌ په‌لوپۆكه‌وتن ده‌بێت و باجه‌كه‌شی زۆر به ‌قورسی ده‌دات!

جۆنی ئه‌بیس دڕنده‌یه‌ك بوو كه‌ به‌ ته‌نها چێژی له‌ ئێش و ئازاری قوربانییه‌كانی ژێرده‌ستی خۆی نه‌ده‌بینی، به‌ڵكو له ‌شێواندن ‌و هه‌ڵته‌كاندنی یاده‌وه‌ریشیان، له ‌ساخته‌كاریكردنی پرۆسه‌كانی تیرۆركردن ‌و شێواندنیان بۆ پرۆسه‌ی به‌ره‌ڵایی سێكسی بۆ نموونه‌.

نادین سوتێل: زیاده‌ڕه‌ویكردن له‌سه‌ركوتكردندا ئۆرستی ئایشێل یاخود ریچاردی سێهه‌می شكسپیرمان بیرده‌خاته‌وه‌. دیاره‌ سه‌رۆكی سه‌رپه‌رشتیارێتی كاره‌كانیش كۆلۆنێل جۆنی ئه‌بیس گارسیایه‌ كه‌ سه‌رۆكی ده‌زگای هه‌واڵگرییه‌ (S.I.M).

ڤارگاس یۆسا: ئه‌م حیكایه‌ته‌ خه‌یاڵییه‌ له‌سه‌ر ئاستی واقیعیش به‌رجه‌سته ‌ده‌بێت! جۆنی ئه‌بیس دڕنده‌یه‌ك بوو كه‌ به‌ ته‌نها چێژی له‌ ئێش و ئازاری قوربانییه‌كانی ژێرده‌ستی خۆی نه‌ده‌بینی، به‌ڵكو له ‌شێواندن ‌و هه‌ڵته‌كاندنی یاده‌وه‌ریشیان، له ‌ساخته‌كاریكردنی پرۆسه‌كانی تیرۆركردن ‌و شێواندنیان بۆ پرۆسه‌ی به‌ره‌ڵایی سێكسی بۆ نموونه‌. ئه‌و له ‌كۆندا ڕێبه‌رێكی وێستگه‌یی بوو، پاشتر بوو به ‌خوێندكارێكی ساخته‌كار له ‌مه‌كسیكۆ ‌و ئیدی هه‌ر له‌وێش كاسترۆی ناسی، هه‌ر له‌وێش توانی نووسه‌ری ئیسپانی خۆسیێ ئالوینا تیرۆر بكات. ئه‌وه‌بوو تریخیلیۆش كردی به‌ كۆلۆنێل ‌و سه‌ركرده‌ی به‌رژه‌وه‌ندیی په‌یوه‌ندییه‌كان.

نادین سوتێل: خودی تریخیلیۆ ئه‌و واقیعه‌ ده‌مامكپۆشراوه‌ ژیاوه‌: ئه‌وانه‌ی كه‌ ده‌بوونه‌ مایه‌ی وه‌ڕسكردن ‌و شێواندنی باری ئارامییه‌كه‌ی، پاشتر به ‌شێوه‌یه‌كی نهێنی دیار نه‌ده‌مان. ئه‌ی چۆن ده‌كرا تیرۆركردنیان ڕابگه‌یه‌نێت؟ 

ڤارگاس یۆسا: ئه‌زانی چی، ئه‌وه‌ شتێكی هێنده‌ ترسناكه‌ كه‌ زۆر قورسه‌ باوه‌ڕی پێ بكه‌یت: تریخیلیۆ به‌وه‌ ڕاهاتبوو كه‌ ڕكابه‌ر ‌و دوژمنه‌كانی ده‌رخواردی قرش بدات. قرشه‌كان له‌ چاوه‌ڕوانی ده‌ستگیركراوه‌كاندا بوون، قه‌ره‌باڵغی ‌و پاڵه‌په‌ستۆی سه‌ره‌گرتنی قرشه‌كان بۆ خواردنی ئه‌و مرۆڤانه‌ ده‌بینرا.. ته‌نانه‌ت پاش ڕاوكردنی قرشه‌كان ‌و كردنه‌وه ‌‌و هه‌ڵدڕینی سكیان، قاییش ‌و كه‌مه‌ربه‌ند ‌و پێڵاوی قوربانییه‌كان له‌هه‌ناوی قرشه‌كاندا ده‌دۆزرانه‌وه‌… ئه‌مه‌ ئه‌وپه‌ڕیی قێزه‌ونی ‌و ترسناكییه‌ كه‌ په‌نابه‌رێكی سیاسی ئیسپانی وه‌ك گالاندیزی پێ بكوژیت، دیاره‌ گالاندیز له‌ناو جه‌رگه‌ی نیویۆركدا ڕفێندرا بوو! به ‌هه‌مان شێوه‌ش كاره‌ساتی ڕۆماننووس ڕامون ماریۆ ئارسیتی كه‌ نیویۆرك تایمز باسی كوشتنه‌كه‌ی ده‌كات.

پێده‌چێت ڕاستی وتن مێژوو به‌ره‌و ناواقیعێكی ته‌واو ببات.

نادین سوتێل: ته‌نها له‌ به‌شی دووهه‌می ڕۆمانه‌كه‌دا، یاخود له ‌به‌شه‌كانی كۆتاییشدا دوای مه‌رگی تریخیلیۆ خوێنه‌ر ده‌چێته‌ نێو هۆڵه‌كانی ئه‌شكه‌نجه‌دانی (S.I.M) ه‌وه‌ ـ هۆڵه‌كانی نۆهه‌م ‌و چلهه‌م ـ كه‌شوهه‌وای ئه‌و هۆڵانه‌ به ‌جۆرێكه‌ كه‌ مرۆڤ بۆی هه‌رس ناكرێت..

ڤارگاس یۆسا: به ‌دڵنیاییه‌وه‌. به‌ڵام باوه‌ڕبكه‌ چیرۆكه‌كه‌م باوه‌ڕپێكراوه‌: من له‌گه‌ڵ ژنی قوربانییه‌كاندا قسه‌م كردووه‌، چیرۆك‌ و شاهیدیدانی زۆر له‌و كه‌سانه‌م خوێندۆته‌وه‌ كه‌ باس له‌ چۆنێتی ژیانی نێو زیندانه‌كان ده‌كه‌ن، به‌ڵام به ‌تایبه‌تییش قسه‌م له‌گه‌ڵ ئه‌و كه‌سانه‌دا كردووه‌ كه‌ پێشتر ده‌ستگیركراون، لانیكه‌م قسه‌م له‌گه‌ڵ یه‌كێك له‌ جه‌للاده‌كانیشدا كردووه‌… دیاره‌ مه‌سه‌له‌كه‌ زۆر له‌وە خراپتر بوو كه‌ من باسم كردووه‌، به‌ تایبه‌تی له‌و شه‌ش مانگه‌ی پاش مه‌رگی تریخیلیۆ، ئه‌و كاته‌ی كه‌ ڕامفێس گه‌ڕاوه‌ته‌وه ‌‌و توانیویه‌تی سنوورێك بۆ سه‌ركوتكردن دابنێت. به‌ڵام پێده‌چێت ڕاستی وتن مێژوو به‌ره‌و ناواقیعێكی ته‌واو ببات.

نادین سوتێل: لای ئێمه‌ شته‌كه‌ ته‌واو به ‌‌پێچه‌وانه‌وه‌یه‌، هه‌ستكردنێك سه‌یر به ‌واقیع ده‌بینین. ته‌نانه‌ت له‌و كاته‌شدا كه‌ یه‌كێك له ‌پیلانگێڕه‌كان كوڕه‌ تازه ‌له‌دیكبووه‌كه‌ی له‌ده‌ستده‌دات…  تاوه‌كو به‌ڵگه‌ی ڕاستی ڕووداوه‌كه‌ی پێ بده‌ن، پاسه‌وانه‌كان سه‌ری مناڵه‌كه‌یی به ‌لێكراوه‌یی بۆ ده‌هێنن.

ڤارگاس یۆسا: به ‌ڕاستی كاره‌ساته‌، ئه‌جه‌لێكه‌ له ‌تراژیدیای گریكیی. من له‌گه‌ڵ ته‌واوی ئه‌و ده‌ستگیركراوانه‌دا قسه‌م كرد كه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و پیاوه‌دا له ‌هه‌مان زیندان ده‌ستگیركرابوون. ئه‌و مه‌ترسیدارترین چركه‌ساته‌. دیاره‌ كه‌سانێك هه‌بوون خه‌ریكی پلاندانان بوون بۆ ئه‌و كرده‌وانه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی مه‌سه‌له‌كه‌ په‌یوه‌ندی به‌ یاری شه‌تره‌نجه‌وه‌ هه‌بێت!

نادین سوتێل: پیلانگێڕ‌ و كوده‌تاچییه‌كان ده‌زانن ئه‌و كاره‌یان ریسكێكه ‌‌و هه‌روا شتێكی ئاسایی نییه‌، ره‌نگه‌ باجه‌كه‌شی ژیانی خۆیان بێت. به‌ڵام هه‌ر به‌رهه‌ڵستییه‌كی زۆر به‌هێزیش بۆ زاڵبوون به‌سه‌ر ترسدا ده‌بینین. ئایا هه‌موویان وابوون؟

ڤارگاس یۆسا:  به ‌دڵنیاییه‌وه‌ هه‌ر كه‌سێك له‌ ده‌روبه‌ری تریخیلیۆدا بووبێت، تووشی چه‌وسانه‌وه‌ بووه‌، دوچاری شه‌ره‌ف ‌و ناموس بردن هاتووه‌، وه‌ك ئه‌نتۆنیۆ دو لا مازا (ئه‌و شاهێده‌ وه‌ڕسكه‌ره‌ی) له ‌به‌رامبه‌ر چاوپۆشین ‌و بێده‌نگیكردنی له‌ شاهێدیدان به ‌فڕاندنی گالێندیز ‌و پاش خۆكوشتنی براكه‌ی، پارچه‌زه‌ویه‌ك وه‌رده‌گرێت. دیاره‌ كه‌سانی دیكه‌ش هه‌بوون كه‌ له‌به‌ر مه‌رامی سه‌ره‌كی ‌و شتی دیكه‌: بۆ نموونه‌ سلڤادۆر ئه‌ستریلا سادالا كه‌ پێشتر هه‌رگیز كاری له‌گه‌ڵ تریخیلیۆ نه‌كردبوو، ئه‌گه‌رچی ئه‌و بازرگان بوو، به‌ڵام كاتۆلیكییه‌ك بوو كه‌ ته‌واو پابه‌ندی ئه‌ركه‌ ئایینییه‌كانی بوو. دوو قه‌شه‌ی بێگانه‌ كه‌ یه‌كێكیان ئیسپانی ‌و ئه‌وی دیكه‌یان ڕه‌گه‌زنامه‌ی ئه‌مریكای باكووری هه‌بوو، له‌ كارێكدا به ‌ناوی  “نامه‌ی قه‌شه‌كان” له‌ ساڵی ١٩٦٠دا ره‌خنه‌ له‌ سیستمه‌كه‌ی تریخیلیۆ ده‌گرن، هه‌میشه‌ له‌به‌رده‌م هه‌ڕه‌شه‌ی مه‌رگدا بوون… ده‌سه‌ڵات گرتنه‌ده‌ست؟ نا، لای پیلانگێڕه‌كان شتێكی له‌و جۆره‌ نه‌بوو. سه‌رۆكی گشتی چاوه‌ڕێی هه‌ڵبژاردنێكی دیموكراتیانه‌ی ده‌كرد كه‌ ده‌شێت پاش شه‌ش مانگ ئه‌نجامبدرێت، به‌ڵام ئه‌وانه‌ی كه‌ ده‌سه‌ڵاتیان بۆ گرنگ بوو، هه‌ر وا له‌ تاریكی ‌و تارماییدا مانه‌وه ‌‌و خۆیان پیشان نه‌دا. 

نادین سوتێل: مه‌به‌ستت سه‌رۆك بالاگیێیه‌؟

ڤارگاس یۆسا: بالاگیێ له‌وه‌دا سه‌ركه‌وتوو بوو كه‌ به‌ نادیاریی خۆی هێشته‌وه‌، چونكه‌ تریخیلیۆ زیندوو بوو. ئه‌ڵبه‌ته‌ بالاگیێش حه‌زی به‌ ده‌سه‌ڵات بووه ‌‌و ویستوشیه‌تی، به‌ڵام به‌ درێژایی ژیانی شاردوویه‌تییه‌وه‌. ئه‌و پیاوێكی ڕۆشنبیر بوو، پیاوی ئه‌ده‌ب بوو، پارێزه‌ر بوو..

نادین سوتێل: كه‌چی تریخیلیۆ ڕقی له‌ ڕۆشنبیر ‌و نووسه‌ران بوو: له‌دوای هه‌مووانه‌وه‌ داینابوون. ته‌نانه‌ت له‌دوای ئه‌كلیرۆسیشه‌وه‌!

ڤارگاس یۆسا: ڕاست ده‌كه‌یت، به‌ڵام جگه‌ له ‌بالاگیێ. ئه‌و به ‌درێژایی ٣١ ساڵ له ‌ده‌سه‌ڵاتدا بوو، بێئه‌وه‌ی هه‌رگیز خۆی له‌ هیچ جۆره‌ كێشه‌یه‌كه‌وه‌ بگلێنێت، به ‌ڕاستی ئه‌وه‌ش كارێكی قورس بوو. ئه‌و باڵوێز بووه‌، به‌ناو هه‌موو وه‌زاره‌ته‌كاندا ڕۆیشتوه‌، جێگری سه‌رۆك بووه‌‌و دواجاریش له‌گه‌ڵ خودی تریخیلیۆدا سه‌رۆك بوو. تریخیلیۆ به‌خۆی ده‌وت: بالاگیێ ده‌خه‌مه‌ سه‌ر كورسی ده‌سه‌ڵات، چونكه‌ هیچ خه‌ون ‌و خولیایه‌كی نییه‌.
 
نادین سوتێل: پیاوێكی بچكۆله‌ی بێ تیشك ‌و بێ ڕوناكی: وه‌ك مانگ…

ڤارگاس یۆسا: كه‌چی ئه‌و پیاوه‌ بچكۆله‌یه‌ توانی تریخیلیۆ بخه‌ڵه‌تێنێت، ئه‌وه‌ش زۆر شتێكی جوان بوو، چونكه‌ تریخیلیۆ ڕۆشنبیر نه‌بوو (ته‌واوی ڕۆشنبیرییه‌كه‌ی بریتی بوو له‌خوێندنه‌وه‌ی كو ڤادیس)، به‌ڵام وه‌كوتر زۆر زیره‌ك بوو، توانای پێشبینیكردنی ڕووداوه‌كانی هه‌بوو، كه‌ ئه‌وه‌ش وای لێكردبوو ته‌واو دڵنیابێت له‌وه‌ی ده‌بێت چی بكات بۆئه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات ‌و مانه‌وه‌ی خۆی له‌سه‌ر عه‌رشه‌كه‌ بپارێزێت. به‌ڵام به‌ تیرۆركردنی تریخیلیۆ، ئه‌و سه‌رداری خێروخۆشییه‌، بالاگیێ پێی وابوو كه‌ ئیدی هه‌لی ئه‌وه‌ی بۆ ڕه‌خساوه‌ بێته‌ سه‌ر شانۆكه ‌‌و ده‌ستبه‌كاربێت. له ‌هه‌مووی سه‌رتر سه‌ركه‌وتنی بالاگیێیه‌ له‌وه‌ی وه‌ك ئه‌و كه‌سه‌ خۆی پێشكه‌ش بكات ‌و نیشان بدات كه‌ وڵات دیموكراتیزه‌ ده‌كات. خه‌ڵكی بڕوایان پێكرد، ئه‌و پێنج جار له‌سه‌ر یه‌ك له‌ سایه‌ی دیموكراسییدا بۆ پۆستی سه‌رۆك كۆمار هه‌ڵبژێردراوه‌ته‌وه‌. پێكه‌نینی بۆ چییه‌!
 
نادین سوتێل: خوێنی ئورانیای پاكیزه‌ كه‌ له ‌لایه‌ن باوكییه‌وه‌ پێشكه‌شی تریخیلیۆ كراوه‌، باوكێك كه‌ خاوه‌نی بیست هه‌زار هایتی به‌ ساتور كوژراون له‌ لایه‌ن پۆلیس ‌و سوپا ‌و جوتیارانه‌وه‌ له ‌ساڵی ١٩٣٧دا: به ‌لای تریخیلیۆوه‌ كۆماری دۆمینیكان قه‌سابخانه‌یه‌ك بووه‌!

ڤارگاس یۆسا: به‌ڵێ. ده‌كرێت باس له ‌قوربانیدانێكی سرووتئامێز بكه‌ین. ئه‌وه‌یان شرۆڤه‌ی ده‌روونشیكارییه‌. ئه‌گه‌ر كه‌مێك به‌ باشی بیربكه‌ینه‌وه‌ ئه‌وه‌ قوربانییه‌ له‌ پێناوی خۆپاكژكردنه‌وه‌ له‌ ئاوێته‌بوونێكی هاوبه‌ش، چونكه‌ تریخیلیۆ خۆی له ‌به‌ری دایكییه‌وه‌ هایتییه‌…

نووسین به‌سه‌ بۆ ژیان‌ و گوزه‌راندن‌ و ته‌نها شتێكیشه‌ كه‌ له ‌نائومێدییه‌كی ڕه‌ها ڕزگارم ده‌كات

نادین سوتێل: ئه‌وه‌ ته‌واو نزیك ‌و هاوشێوه‌ی دۆزه‌خێكی فۆكنه‌رییه‌، كاتێك له‌ناویدا خۆ له ‌گوناه ‌و تاوانی لاقه‌كردنی هیندییه‌ سووره‌كان پاكده‌كرێته‌وه‌. داخۆ هه‌ندێكجار له‌به‌رده‌م ئه‌و گێژاوه‌دا هه‌ست به‌ بێده‌سه‌ڵاتی ناكه‌یت؟ له‌ یۆتۆپیای كۆنیشدا  نووسه‌ری خوێنی هه‌موو خلاسییه‌كان، خۆسیێ ماریا ئه‌رگیدا ساڵی ١٩٦٩ له‌ زانكۆی لیما په‌نا ده‌باته‌ به‌ر خۆكوشتن…

ڤارگاس یۆسا: ئه‌زانی چی، به‌لای منه‌وه‌ ته‌نها نووسین به‌سه‌ بۆ ژیان‌ و گوزه‌راندن‌ و ته‌نها شتێكیشه‌ كه‌ له ‌نائومێدییه‌كی ڕه‌ها ڕزگارم ده‌كات، ئه‌و نائومێدییه‌ی به‌ره‌و ئیفلیجبوونمان ده‌بات. ئه‌رگیدا له‌ چركه‌ساتێكدا باوه‌ڕی به‌ به‌هره‌ی خۆی نه‌ما. نابێت نووسه‌ر شه‌رم له‌وه‌ بكات كه‌ تێكه‌ڵ به‌ كاری سیاسی نابێت. ئه‌وه‌ی كه‌ له ‌ساڵی ١٩٩٠دا من كردوومه‌ ئیشی من نه‌بووه‌، ته‌نها ئه‌وه‌ی كه‌ من كردوومه‌، ئه‌نجامدانی هه‌ندێك كار بووه‌ له‌ دۆخێكی شۆڕشدا ‌و ته‌واو. دیاره‌ نووسه‌ر به‌پێی ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ی كه‌ به‌سه‌ر خوێنه‌ردا پیاده ‌‌و پراكتیزه‌ی ده‌كات، به‌رپرسیاره‌. من تا ئێستاش هه‌ر به ‌ئه‌مه‌كم به‌رامبه‌ر به‌ سارته‌ره‌كه‌ی پێش ئه‌و لێدوانه‌ شێواوه‌ی كه‌ ساڵی ١٩٦٤ له ‌لۆمۆند دای ‌و وتی” (له‌به‌رده‌م مه‌رگی مناڵێكدا ڕۆمانی دڵتێكهه‌ڵاتن ده‌سته‌پاچه ‌‌و بێتوانایه ‌‌و لێهاتوو نییه‌..). له‌و كاته‌دا كه‌ له ‌جیاتی ئه‌قڵ، باوه‌ڕكردن به‌ كار ده‌هێنین “دیاره‌ ئه‌مه‌ بۆچوونی منه‌ بۆ ئایدیۆلۆژیا”، ئه‌وه‌ نووسه‌ره‌ كه‌ واقیع به ‌شێوه‌یه‌كی ئه‌قڵانی پیشان ده‌دات/ ده‌ریده‌خات. ئه‌مه‌ زۆر گرنگه‌، چونكه‌ كاتێك نائه‌قڵانییانه‌ ده‌جوڵێین‌ و ره‌فتار ده‌كه‌ین، ده‌ره‌نجامه‌كه‌ی توندوتیژیی ده‌بێت، ئه‌مه‌ شتێكه‌ له ‌ته‌واوی ئه‌و گفتوگۆ ‌و دیالۆگه‌ سیاسی ‌و كولتوورییانه‌دا بینیومانه‌ كه‌ به‌مدواییانه‌ ئه‌نجامدراون. به‌ بڕوای من ئه‌وه‌ی كه‌ به ‌لای نوسه‌ره‌وه‌ گرنگه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌بێت له‌گه‌ڵ خودی خۆیدا ڕه‌سه‌ن بێت، هه‌روه‌ها به‌وپه‌ڕی پاكی ‌و بێگه‌ردییه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و شته‌دا بژی كه‌ ده‌ینووسێت. من پێویستم به‌وه‌یه‌ كه‌ پیاوێكم له‌سه‌ر جاده‌ هه‌بێت، له‌و شتانه‌دا هه‌بێت كه‌ ڕووده‌ده‌ن، یاخود كه‌ ده‌یانكات. به‌ڵام بڕوانه‌ بۆرخیس ئه‌و پاكژگه‌ سه‌یره‌ی زمان كه‌ چۆن پشتی كردۆته‌ سیاسه‌ت ‌و هه‌نوكه‌: له‌لای بۆرخیس ـ كه‌متازۆر ـ چه‌نده‌ وشه‌ هه‌ن،  هێنده‌ش ئایدیا‌ و بیرۆكه‌ ئاماده‌گییان هه‌یه‌. ئه‌وه‌ زۆر گرنگه‌. زمان ده‌سه‌ڵاته‌! 

نووسین شێواز‌ و ڕێچكه‌ی منه‌ بۆ ژیان، جگه‌ له‌ویش هیچی دیكه‌ نازانم.

نادین سوتێل: ئایا بابه‌تی كتێبه‌ تازه‌كه‌ت هه‌ر دیكتاتۆرییه‌ت ده‌بێت؟

 ڤارگاس یۆسا: نه‌خێر! ئێستا دیكتاتۆرییه‌ت بوونی نییه‌. ڕۆمانێكی ته‌واو جیاوازم به‌ده‌سته‌وه‌یه‌ ده‌رباره‌ی فلۆرا تریستان ‌و كچه‌زاكه‌ی كه‌ پۆل گوگانه‌. ئه‌وه‌ بۆ سێ مانگ ده‌چێت دوای ته‌واو بوونم له‌مه‌ی دیكه‌یان ده‌ستم پێ كردووه‌.

نادین سوتێل: وه‌ك ئه‌وه‌ی به‌ بۆنه‌ی كرداری نووسینه‌وه‌ سه‌رله‌نوێ له‌دایك ببیته‌وه‌؟

ڤارگاس یۆسا: ئاه، من كه‌سێكی فلوبێرییم! فلوبێر له‌باره‌ی به‌هره‌وه‌ ده‌ڵێت: “نووسین خۆی رێچكه‌یه‌كه‌ له ‌ژیاندا”. ده‌توانم بڵێم نووسین شێواز‌ و ڕێچكه‌ی منه‌ بۆ ژیان، جگه‌ له‌ویش هیچی دیكه‌ نازانم. ته‌نانه‌ت له‌سه‌ر ئاستی فیكریش ناتوانم جگه‌ له‌ نووسه‌ربوونم، وێنای رێگه ‌‌و شێوه‌یه‌كی دیكه‌ بۆ ژیان بكه‌م.

سه‌رچاوه‌: ده‌قی ئه‌م دیالۆگه‌ له‌سایتی ئه‌لیكترۆنی (ایلاف) ه‌وه‌ وه‌رگیراوه‌.، به‌ڵام خودی دیالۆگه‌كه‌ له‌ژماره‌ 410 ی یۆنیۆی 2002 ی گۆڤاری ئه‌ده‌بی به‌ناوبانگی فه‌ره‌نسی (magazine littéraire) دا بڵاوكراوه‌ته‌وه‌.  

The post ژیــان وه‌ك دۆزه‌خێكـی فۆكنه‌ریــی؛ ڕۆمان و دیكتاتۆرییه‌ت appeared first on ژنەفتن.

ماڵپەڕی ژنەفتن لەبارەی ئەو دەنگۆیانە و هەڵبژاردنی ئەو شێوازە توندەی! نووسین و ڕەخنە بە گشتی و، بە تایبەتی و بە شێوەیەکی سەرەکیش لەبارەی چەمکگەلی وەک زمان، زمانی کوردی، ئەدەبی کوردی، شیعر، شیعری نوێ، ڕەخنەی ئەدەبی و ڕەخنەگر ئەم هەڤپەیڤینەی لەگەڵ ‘بیلال ئەمینی’دا ساز دا.

ماڵپەڕی ژنەفتن وەک پێگە و ماڵی هەموو نووسەران، ڕەخنەگران، هونەرمەندان و وەرگێڕانی کورد و؛ هەروەها وەک بڕوابوون بە مافی ئازادی ڕادەبرێن، جگە لە گەیاندنی دەنگی نووسەرێک (کە لەبەر توندی نووسین و ڕەخنەکانی، هیچ ماڵپەر و بڵاوکراوەیەکی کولتووری دەق و ڕەخنەکانی بڵاو نەکردوەتەوە)؛ بۆ ئەوەی ببێتە هۆی یەکتر خوێندنەوە و دیالۆگ لەنێوان دەنگە جیاوازەکانی ناوەندە ئەدەبییەکە و ڕەخنەگران، ئەم هەڤپەیڤینەی لەگەڵ ‘بیلال ئەمینی’دا ئەنجام داوە. بە هیواین کە هەموو نووسەران و ڕەخنەگران ئەم هەڤپەیڤینە وەک مافی ئازادی ڕادەربڕین و ئەرکێکی ڕۆژنامەوانی ماڵپەڕەکە بخوێننەوە.

ژنەفتن: لە پەرەگڕافی دووەمی نووسین (کتێب)ێکتدا بە ناوی (ئیماژ)؛ سێ خاڵ دەخەیتە ڕوو؛ خاڵی یەکەم (پێوەرێکی زانستی بۆ هیچ لایەنێکی شیعر بوونی نییە…. ئەمە وادەکات باسەکان بڕێک سەلیقەیی بن)؛ خاڵی دووەم (لە ڕەخنەی ئەدەبیدا سەلماندن بوونی نییە، ئەوەی هەیە قایل کردنە؛ واتە من ناتوانم بە تۆی بسەلمێنم فڵان ئیماژ جوانە یان نییە، تەنیا دەکرێت شی بکەمەوە بۆت، تا لەم ڕێگەوە قایل دەبیت یان نابیت. ڕەخنەی ئەدەبی ئەم هەوڵدانانەیە بۆ قایلکردن)؛ خاڵی سێیەم (ئەگەر خوێندنەوەیەکی زانستی نوێنیش هەبێت، شتێک وەک یان نزیک لە خوێندنەوەیەکی فۆرمالیستی، هەرگیز پێی ناکرێت بە ڕەهایی باش و بەد لەیەک بکاتەوە.).

بڕگەی دووەمی خاڵی یەکەم دەڵیی؛ ئەمە وادەکات (واتە نەبوونی پێوەرێکی زانستی بۆ هیچ لایەنێکی شیعر) باسەکان بڕێک سەلیقەیی بن، پێت وانییە هەر بە گەڕانەوە بۆ ئەم وتەیەی خۆت لانیکەمی نیوەی خودی ئەم کتێبەت دەخاتە ژێر پرسیارەوە، ئەویش سەپاندنی سەلیقەی شەخسی خۆتە؛ لە خاڵی دووەمیشدا وەک لەسەرەوە ئاماژەم پێداوە دەنووسی (لە ڕەخنەی ئەدەبیدا سەلماندن بوونی نییە، ئەوەی هەیە قایل کردنە… ڕەخنەی ئەدەبی ئەم هەوڵدانانەیە بۆ قایلکردن)، ئایا قایلکردن هەر خستنەڕووی سەلیقەیەک لە بەرانبەر سەلیقەیەکی دیکە نییە؟ (ئینجا هەندێکجار بە شێوازێکی گاڵتەجاڕانە و بە زمانێکی زبر سەلیقەکانت فەرز دەکەی)، ئایا هەڵبژاردنی ئەو شێوازە لە ڕەخنەگرتنت ناگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە بێ ڕوونکردنەوە و شیکردنەوە بەردەنگ ڕازی بکەیت و هەر ئەو فەرزکردنەی سەلیقەیە نییە کە لە خاڵی یەکەمدا ئاماژەمان پێدا؟ لە خاڵی سێیەمیش کە باسی هەڵسەنگاندنی دەقە بە باش و خراپ، بەڵام هەر لەم کتێبەتدا و لە چەندین شوێنی دیکەش تۆ دوو دەق بەراورد دەکەی و (هەڵبەتە لە زۆربەی جارەکان یەکێکیان بەد و خراپە و بۆ سەلماندنی ئەو خراپییە دەقێکی دیکە دەهێنی و ناوی دەنێی باش)، ڕاستە دەڵێی بە ڕەهایی ناکرێت، بەڵام هەست ناکەی ئەو شێوازەی تۆ هەڵتبژاردووە هیچی بۆ رێژەیی بوون نەهێشتووەتەوە؟ لەگەڵ ئەمانەشدا من پێم وایە کە لە هەندێ شوێندا لە ڕەخنەکانت لە کۆپلە یان وێنەی شیعری شاعیرێکدا هەوڵەکانت بۆ قایلکردن نییە هێندەی بۆ سەلماندنە.

ئەمینی: ١. ئاخۆ من سەلیقەی خۆم فەرز کردووە؟ من پێم وایە وەڵامەکەی نەخێرە. من لەو وتارەدا باسی کۆمەڵێک مەرج دەکەم کە ڕەزا بەراهەنی بۆ ئیماژێکی هونەری دیاری کردوون. هاتووم بۆچوونی خۆمم لەسەر مەرجەکان دەربڕیوە و هەوڵم داوە مەرجەکان بەپێی بۆچوونی خۆم ڕاست بکەمەوە. لەو وتارەدا هەوڵم داوە لە بەرواردی ئیماژەکاندا ئەو مەرجانە بکەمە پێوەر. بە تایبەت مەرجی پێنجەم کە دەڵێت؛ “ئیماژ دەبێت ورد و گەیەنەر و پڕ بێت؛ نەک بەهەڵکەوت و بێمانا و جوان و ڕازاوە بەڵام بۆش”. ئەم مەرجەم لە بەرانبەر ئەو شتە داناوە کە پێی دەڵێم وشەلەوشەدان. بە بڕوای من ڕەخنەگەلێکی جیددی کە دێتە سەر ئەو وتارە ئەمانەن: ئەو مەرجانە چەند شیاوی پشت پێ بەستنن؟ ئاخۆ ئەو مەرجانە بۆ هەموو دەقێک دەست دەدەن؟ سەبارەت بە خاڵی دووهەم دەبێت بڵێم:

دەستدان یان دەستنەدانی ئەو مەرجانە بۆ دەقێک، لەسەر ئەوە دەوەستێت کە ئەو دەقە سەر بە چ قۆناخێکی شیعرییە و ڕەوایی خۆی لە چ چۆر بوتیقایەک وەردەگرێ.

ئەو وتارەی جەنابت باسی دەکەی بەشێکە لە بەرگی “لەگەڵ حەپۆلەکانی شیعری کوریدا” کە پێش ئەو وتارە، وتارێک هەیە بە ناوی “شیعرایەتی”. بە داخەوە تا ئەنجامدانی ئەم وتووێژە هیچکامیان بڵاو نەکراونەتەوە تا خوێنەر ئاگاداریان بێت. من لە وتاری “شیعرایەتی”دا باسی دوو ڕوانگەی جیاواز بۆ شیعر و دوو جۆر مامەڵەکردن لەگەڵ زماندا دەکەم.

لەو وتارەدا من سێ قۆناغ لە شیعری کوردیدا دیاری دەکەم. لە قۆناخێکدا بە زۆری شیعر وەک بەکارهێنانی زمان لە پێناو گواستنەوەی مانایەک دەبینێرت. لە قۆناخێکی تردا بە زۆری شیعر وەک ڕێگەدان بە زمان بۆ دەرخستنی شیعرایەتیی خۆی دەبینرێت.

دوای لێککردنەوەی ئەو دوو ڕوانگەیە، بەو بوتیقایەی خۆم بڕوام پێی هەبوو، خوێندنەوەی خۆمم بۆ ئەو دەقانە هەبوو. ڕەنگە بپرسی بۆچی تەنیا لە ڕونگەی خۆتەوە سەیری ئەو دەقانەت کرد؟ چونکە خاوەنی ئەو دەقانە لە دوای بیست ساڵ، نووسینێکی ڕوون و تێگەیەنیان لەسەر شیعری خۆیان و جیاوازیی شیعریان لەگەڵ پێش خۆیاندا نەبوو. بۆ سەلماندنی ئەوەی کە ئەو نووسینانەی ئەوان هەمووی “گڵمەگڵم”ـە و شتێکی ڕوون و جێی هەڵوەستە لەسەر کردنیان نییە، من چەندین وتاری ئەوانم لە پرۆژەکەمدا ڕستە بە ڕستە خوێندووەتەوە و هیچ پێ نەبوونی ئەو وتارانەم نیشان داوە. ئەوپەڕی کارێک کردوویانە ئەمەیە؛ کۆپلەیەک لە دەقێکی خۆیان هێناوە، لە ژێریدا نووسیویانە؛ وەک دەبینن هەموو یاساکانی شیعری پێشوو گۆڕانیان بەسەردا هاتووە! جا ئیتر خۆ ناڵێن “یاساکانی شیعری پێشوو” چین و ئێستا بوون بە چی.

نووسینێکم خستە ئەو چۆڵەوانییەوە بۆ ئەوەی باسێک بێتە گۆڕێ، کە ئەگەر هاتەگۆڕێ دەکرێ وردتر لەسەر شیعر قسە بکەین.

 یەکێکیان دەڵێ؛ ناکرێ شیعری من بەو بوتیقایەی شیعری شاملوی پێ دەخوێنرایەوە، بخوێنرێتەوە. پرسیار ئەوەیە ئەم کابرا بۆ کارێک بۆ ناساندنی ئەو بوتیقایەی گوایە شیعرەکەی لەسەری وەستاوە ناکات؟ ئاخۆ ئەرکی نوێخواز و پێشەنگ نییە، نوێخوازیی خۆی ڕوون بکاتەوە؟ ئاخۆ گۆران و سوارە نەیان کردووە؟ ئاخۆ وتاری “بۆچی من ئیتر شاعیری نیمایی نیم”ی ڕەزا بەراهەنی، قسەکردن نییە لەسەر نوێخوازیی خۆی؟ ئاخۆ ڕوونکردنەوەی ئەو بوتیقایە نییە کە ئەو بە دڵیە؟ ئاخۆ بەیانیەی سووریالیزم، ڕوونکردنەوەی ئەندرێ برێتۆن نییە؟ دیارە مەبەستم لە ڕوونکردنەوە، ڕوونکردنەوە بەرهەمێک نییە، بەڵکوو ڕوونکرنەوەی دنیای شیعری شاعیرەکەیە.

بوارەکە چۆڵەوانییە، هیچی تێدا نییە. ئەوان هیچیان نەبوو، من لە ڕوانگەی خۆمەوە دەقەکانم خوێندەوە. نووسینێکم خستە ئەو چۆڵەوانییەوە بۆ ئەوەی باسێک بێتە گۆڕێ، کە ئەگەر هاتەگۆڕێ دەکرێ وردتر لەسەر شیعر قسە بکەین. 

ئەگەر شیعری ئەوان خاوەنی بوتیقایەکی تایبەتە، با بیخەنە ڕوو؛ تا ئێمە هەم بتوانین بە وردی باسی بوتیقاکە بکەین، هەم بتوانین بەپێی ئەو بوتیقایە شیعرەکە بخوێنینەوە. من هەوڵم داوە لە ڕوانگەی خۆمەوە، کە ئەو ڕوانگەیە لەو وتارەدا خۆی لە بڕێک پێوەردا دەبینێتەوە، تەماشای ئەو دەقانە بکەم. پێم وانییە لە بەراوردی دەقەکاندا لەو پێوەرانە لام دابێ.

ئەگەر لە شوێنێکدا من تەنیا ئەو نموونەیەی بەدڵم بووبێت هێنابێتەوە و بەڵگەم بۆ سەلماندنی نەهێنابێتەوە، ئەوە لەبەر ئەوەیە کە نەمویستووە  بڕێک قسە دووبارە بکەمەوە.

٢. ئاخۆ قاییلکردن خستنەڕووی سەلیقەیەکە لە هەمبەر سەلیقەیەکی تردا؟

بە ڕای من هەوڵدان بۆ قاییلکردن، هەوڵدانە بۆ هێنانەوەی بەڵگە بۆ ڕوانگەکەی خۆت. لێرەدا جارێتر دووبارەی دەکەمەوە ئەوەی من خستوومەتە ڕوو سەلیقەی ڕووتی خۆم نییە. ئەگەر سەرنج بدەی من بەپێی کۆمەڵێک پێوەر خەریکم ئەو کۆپلانە هەڵدەسەنگێنم. وە وەک دەبینی ئەو کۆپلانە لەو مەرجانە دەرناچن. من پێشوازی دەکەم لەوەی ئەو دەقانە ڕوانگەیەکی تۆکمەیان بۆ شیعر لە پشتەوە بێت و خاوەنەکانیان بیخەنە ڕوو. پێشوازی دەکەم لەوەی ئەوانیش کۆمەڵێک پێوەریان هەبێت. ئەگەر هەیان بێت و بیخەنە ڕوو، ئەوکات دەکرێ، هەم بەپێی پێوەرەکانی خۆیان دەقەکانیان هەڵبسەنگێنین، هەم لەسەر ڕەوایی خودی پێوەرەکان قسە بکەین.

٣. ئاخۆ ڕاوێژی لاقرتی پێ کردن و زمانی زبری وتارەکە ڕاکردنی منە لە شرۆڤە و شیکردنەوە؟

نازانم! ڕەنگه! بەڵام لەسەر زمان و ڕاوێژی نووسینەکە دەڵێم: لەنێوان چەندین ڕاوێژی وەک “گلەییکەر”، “سووکایەتیکەر”، “لاقرتیکەر”، “بێلایەن”، ڕاوێژی نووسینەکانی من تێکەڵێکە لە “لاقرتیکەر” و “سووکایەتیکەر”. من ڕقێکی زۆرم لە ڕاوێژی “گلەییکەر”ـە. زۆر نووسینی ڕەخنەیی و بەناو ڕەخنەییمان هەن، کە ئەو ڕاوێژەیان هەیە. کۆمەڵێکی زۆر خەڵک دەبینی گلەیی دەکەن، بەبێ ئەوەی شتێکی ئەوتۆ بگۆڕدرێت. هەموو باقیارکەرن. هەموو کەسانێکی نادیار بە تاوانبار دەزانن. لەبەر ئەو هەموو گلەییە بێناوەڕۆکە، بێکاریگەرییەیە کە ڕقمە لە گلەیی.

٤. ئاخۆ ئەو شێوەیەی من هەڵمبژاردووە، شوێنی بۆ ڕێژەیی بینینی بابەتەکان هێشتووەتەوە یان نا؟ منیش دەڵێم نەیهێشتووەتەوە! چون لە بنەڕەتدا ڕێژەییبوون لە هەڵبژاردنی نموونەکاندا نایەتە گۆڕێ. من کە ئەو نموونانەم هەڵبژاردووە، لانیکەم لای خۆمەوە پێم وابووە، نموونەکانی ئەو شاعیرانە وشەلەوشەدانن و مەرجەکانیان تێدا نییە. لەو لاوە پێم وابووە، ئەوانەی من لە هەمبەریاندا قووتم کردوونەتەوە مەرجەکانیان تێدایە. ڕەنگە دروستتر بێت لەوەدا بۆ ڕێژەیی‌نەبینینی من بگەڕێین کە بۆچی من نموونەگەلێکم هەر لەو شاعیرانە نەهێناوەتەوە کە ئەو مەرجانەی تێدا بێ؟ چون نموونەی لەو جۆرە، لەو دەقانەدا کەم دەست دەکەوت. پێم وایه ئەگەر بینیبێتم چاوم لێ نەنووقاندووە. کەسێک دەتوانێ ئەو دەقانە بگەڕێت، بزانێ من لامسەرلاییانە سەیرم کردوون و چاوم لێ نووقاندوون یان نا.

ژنەفتن: هەموو ڕەخنەیەک ئەم ئیدعایە لە هەناوی خۆیدا هەڵدەگرێ کە (دەیەوێ دیالۆگێک بهێنێتە ئارا بۆ ئەوەی ببێتە هۆی گۆڕانکاری)، خۆیشت لە وەڵامی پرسیاری پێشوودا ددانی پێدا دەنێی کە (ڕاوێژی نووسینەکانت تێکەڵێکە لە “لاقرتیکەر” و “سووکایەتیکەر”)ە، تەنانەت ناڵێی تەنز، ئاخۆ تۆیش پێتوانییە کە سووکایەتی پێکردن، لە فەزاکە هێندە دوور دەکەونەوە کە ئەسڵەن نابێتە هۆی دروستکردنی دیالۆگ؟ پێتوانییە گەر ڕەخنەیەک، دیالۆگ دروست نەکات، جێ ناگرێ و هیچ گۆڕانکارییەکیش دروست ناکات؟

ئەمینی: ١. ئاخۆ لاقرتی و سووکایەتی وتووێژی ڕەخنەیی دروست دەکات یان نا؟

بە بڕوای من وتووێژی بەبەر و سوودبەخش پێویستی بە دوولایەن هەیە کە دەیانەوێت و توانایی ئەوەیان هەیە، ئاستی وردبوونەوە لە بابەتەکان بەرزتر بکەنەوە. ئەمە یانی من پێم وایە ڕاوێژی نووسینەکان دیاریکەر نین. ئەوەی دیاریکەرە، ویست و تواناییی کەسەکانە. زمانی زبر و هەستڕووشێن کاریگەریی نەرێنی لەسەر هیچکام لەو فاکتەرانە نییە. بە پێچەوانەوە، بۆ کەسی بەرپرسیار و ڕووناسک(بەرانبەری ڕووقایم!) دەتوانێت هاندەر بێت کە خۆی باشتر تەیار بکات و بێت لە ڕوانگە و بەڵگە و بەرهەمی خۆی بەرگری بکات. خراپیی ڕەخنەیەک کە زمانێکی زبری هەیە ئەوەیە بڕێک دەتوانن بیکەنە بیانوو بۆ بەرگرینەکردن لە خۆیان.

لاقرتییکردن، تەنانەت سووکایەتیش لە مێژووی بیر و فەلسەفەدا هەیە. دەتوانی سەیری کتێبی “کۆمەڵگای کراوە و دژمنەکانی” بکەیت. لەوێدا پووپێر ئەوەی بێڕێزی و لاقرتییە بە هیگڵی دەکات. پێت وایە بیرمەندێک ویست و تواناییی وەڵامدانەوە بە قسەکانی پووپێری هەبێت، لاقرتیکردنی پووپێر دەکاتە بیانوو بۆ وەڵامنەدانەوە؟ ئاخۆ لە کەسێکی ژیر دەبیستین؛ مادام پووپێر گاڵتەی بە هیگڵ کردووە، شایانی خوێندنەوە نییە و هەڵناگرێ مشتومڕی لەگەڵدا بکەیت؟

ئەوەی وەک باقیی لایەنەکانی تری کارەکەی من، کەس خۆی تێ نەگەیاند ئەو کۆڵە داهێنانە بوو کە من لەو پرۆژەیەدا خستمە ڕوو.

لە سەرەوە باسی خراپیی زمانی لەو جۆرەی خۆمم کرد، با باسی باشییەکانیشی بکەم. ئەوەی وەک باقیی لایەنەکانی تری کارەکەی من، کەس خۆی تێ نەگەیاند ئەو کۆڵە داهێنانە بوو کە من لەو پرۆژەیەدا خستمە ڕوو. داهێنانگەلێک کە هەم زمان، هەم ئەدەبی کوردیی دەوڵەمەند کردووە. دەمەوێ بە خۆهەڵکێشانەوە بڵێم پێم وایە ئەو پرۆژە بە قەد شیعری بیست ساڵی ڕابردووی ڕۆژهەڵات، داهێنانی پێشکەشی خوێنەر کردووە و دەیکات. تۆ دەتوانی چاوێک بە ناوی وتارەکانی مندا بخشێنی و لەگەڵ ناوی وتار و شیعر و ڕۆمانی کوردیدا بەرواردی بکەی تا بەو داهێنانانە بحەسی. سەیری بڕێکیان بکە:

کارێز دەریایی.

لە ئەرازلا ئەو باشەکەیانە.

بە قسەی سووک “ڕەزا” قورس دەکەن.

زانستی گابەگونناسی.

دەست بە ئاوی ڕوو گەیاندن.

جوێنجوێن.

کوردبەکەرزانین.

پیاز لە کەلانە بژنین.

لە بیرمان نەچێ، باسی باشیی ئەو ڕاوێژەمان دەکرد. من وای دەبینم ئەو ڕاوێژە زەمینەی بۆ هاتنەئارای ئەو داهێنانانە خۆش کردووە.

٢. ئاخۆ ڕەخنەیەک دیالۆگ دروست نەکات، جێ ناگرێت و گۆڕانکاری دروست ناکات؟

لای من هاتنەئارای دیالۆگی جیددی و بەبەر گرنگە، نە کۆبوونەوەی بێبەرهەم. تۆ دەتوانی لە شاعیرانی بەناو نوێخواز بپرسیت لە بیست ساڵی ڕابردوودا چیتان کردووە؟ ئەوان پتر لە کتێب و وتار باسی سەدان کۆڕ و کۆبوونەوەت بۆ دەکەن. بەردەوام کۆ بوونەتەوە و بەڕواڵەت دیالۆگیان هەبووە، بەڵام کامەیە ئەنجام و کۆی دیالۆگەکەیان؟ کامەیە ئەنجامی مشتوومڕەکەیان؟ بۆ میراتێک لەوانەوە بۆ بەرەی ئێمە نەماوەتەوە؟ هەموو دەزانین مێژووی فەلسەفە بە جۆرێک لە دیالۆگ هاتووەتە پێشەوە. با فیلسووفەکان هاوسەردەم نەبووگن، بەڵام ئەوانەی دواتر هاتوون، خۆیان لە قسەی پێشینەکان گەیاندووە و بە جۆرێک ویستوویانە وەڵامی ئەوان بدەنەوە. لای من گرنگە مرۆ هەڵوێست و ڕوانگە و بەڵگەی خۆی، بە زمانێکی ڕێک و ڕوون و ڕەوان بخاتە ڕوو. ئەو کات گەر کەسێک ویست و تواناییی هەبوو، خۆی تێ دەگەیەنێ. بەمجورە ئەو دیالۆگە دروست دەبێت کە لە جێی خۆدا کوتان نییە و لە ڕووی بیرکردنەوەوە بڕێک بەرەو پێش دەچین.

لاقرتی ڕاوێژی ڕەخنەکان دروست دەکات. تۆ لە نووسینەکانی مندا کۆمەڵێکی زۆر لێکدانەوە و شرۆڤە و پێکگرتنی دەق دەبینی کە لاقرتییەکە لە چاو ئەودا یەک لەسەر بیستیش نییە.

ژنەفتن: لە هەمان کاتدا کە ڕەخنە دەگری، خودبەخود مەحکووم دەبی بەوەی کە ڕەخنەت لێ بگێرێ. ئەمە پەرە بەو زەمینە و بوارە دەدات کە خەریکی تیایدا ڕەخنی دەگری و ڕەخنەت لێدەگیرێ. بەڵام لە هەمان کاتدا کە “سووکایەتی” دەکەی، دیسان خودبەخود مەحکوومی بەوەی “سووکایەتیت” پێ بکرێ. دیارە ئەمەش پەرە بە هیچ شتێک نادات، جگە لە سووکایەتی کردن بە یەکدی. سووکایەتییەکان باز دەدەن بۆ شتی شەخسی و تەنانەت تۆمەتی شەخسی و سەنگەر گرتن لە یەکدی بە هەموو جۆرە چەکێک جگە لە ڕەخنە، ئەو خۆ تەیارکردنەی تۆ باسی دەکەی دەچێتە ئاستێکی تر . کە دیارە بۆ ئێوەش ڕوویداوە، کێشەکە قووڵتر دەبێتەوە تا ئاستی پاساوهێنانەوە بۆ تۆمەت داتاشین.

ئەمینی: لاقرتی ڕاوێژی ڕەخنەکان دروست دەکات. تۆ لە نووسینەکانی مندا کۆمەڵێکی زۆر لێکدانەوە و شرۆڤە و پێکگرتنی دەق دەبینی کە لاقرتییەکە لە چاو ئەودا یەک لەسەر بیستیش نییە. لە زۆر شوێندا کە بابەتەکە پێویستی بە وردبوونەوە هەیە، گاڵتەکردن هەر نابینی. با باسی هۆکارێکی تر بۆ گاڵتەکردن بکەم. لە زۆر جێدا من گاڵتەکردن و گێڕانەوەی جۆک، بۆ ڕاکێشانی سەرنجی خوێنەر بە کار دەهێنم. دەمەوێ خوێنەر لە ئاستی نووسینی ئەو کۆمەڵە کەسە – کە من پێم وایە نابێ بهێڵین نموونەیان زۆر بێت- ئاگادار ببێت. من نموونەیەکت بۆ دەهێنمەوە. یەکێکیان لە باسی داکاردا دەڵێ، یەکێک لەو خاڵانەی داکارییەکان داوایان دەکرد؛ ناسینی مەدلوولە زەینیەکان بوو! منیش دوای ڕوونکردنەوەی دال و مەدلوول، نووسیم: بە کابرا دەڵێن مەلە دەزانی؟ ئەویش یەکسەر دەپرسێ: لە ناو ئاوا؟ کارکردی ئەو جۆکە ئەوەیە خوێنەر لە ئاستی ئەو نووسینە باشتر تێ بگات و پتر لەسەری بوەستێت. گێڕانەوەی ئەو جۆکە نەبووەتە هۆی ئەوەی من بابەتەکە بۆ خوێنەر ڕوون نەکەمەوە و بە گاڵتەکردن یەکسەر تێی بپەڕێنم. ئەگەر سەرنجت دابێت یان ئاگادار بیت، خودی ئەو کۆمەڵە کەسە، بڕێکی زۆر گاڵتەیان بە یەکتر و بە کەسانی تر کردووە. نموونەکان ئەمانەن: بە کەسانێک کە لەگەڵ ئەو بێسەرووبەرییەی کە ئەوان بە نرخی داهێنان و نوێخوازی بە خوێنەریان دەفرۆشت، نەبوون، دەیانگوت: سەلەفی. بە ناو وتاریان هەیە ناوی “نوێخوازی و سەلەفییەتی سووپرمۆدێڕن”ـە. بەناو وتاریان هەیە ناوی “ئێمە و سەلەفییەتی چەقەخانە”یە. خوا دەزانێ ئەو ساڵانە لە سروەدا چییان بە یەک و کەسانی تر نەکردووە.

کاردانەوەی ڕەخنە لێ گیراوەکان بێدەنگیی لە ڕواڵەت و پیلانگێڕی لە ژێرەوە بوو. ئەوەی کە دەتوانین بە یەک وشە پێی بڵێین “نهێندڕی”. تا ئێستا کەسیان – بە ناوی خۆیانەوە – شتێکی ڕاشکاویان لەسەر ڕەخنەکان نەوتووە. کۆمەڵێک پەیجی ئینستاگرامی فەیکیان بۆ لێدانی پرۆژەکە دروستکرد. بەوەدا کە ڕەخنەلێگیراوەکان، تاقم و باندن، هەر تاقم و باندێک وەک تیر بە تاریکییەوە نان، پرۆژەکەیان دەدایە پاڵی تاقم و باندی بەرانبەر. ئەمە لەوەوە دەهات کە هیچیان پێی ڕازی نەبوون و بە زەرەری پێگەی ئەدەبیی خۆیانیان دەزانی. تەنانەت هەبوو، هیچی بۆ وەڵامدانەوە نەبوو دەیگوت، بیلال خەریکی هەورامیچێتییە و گوایە بە گوتەی جەنابیان گوتارێکی هەورامی لە پشت ڕەخنەکانی منەوەیە. وەڵامی من ئەوە بوو، تیر بە تاریکییەوە مەنێ! من هەورام نیم، دایک و باوکم جافن و خۆم کوردم!

پەستتانەترین کاردانەوە، کاردانەوەی کۆلکەشاعیرێکیان بوو. لە ڕێی چەند هاوڕێیەکییەوە – کە پێشتر هاوئەنجومەنی بوون – له ماڵپەڕی یەکێک لە حیزبە کوردییەکاندا، هەواڵێکی شپرزەیان بڵاو کردەوە کە گوایە کەسێک خەریکی بێڕێزیکردن بە نووسەرانی ڕۆژهەڵاتە و ئەمە پیلانی کۆماری ئیسلامییە. هەر هاوئەنجومەنییەکان، بەناوی حیزبەوە، پەیامێکیان هەنارد بۆم کە مەبەستی ئەو هەواڵە تۆی. سەیر ئەوە بوو، هاوئەنجومەنییەکان نووسیبوویان چەند دانە چاودێری ورد، نووسینەکانی تۆیان خوێندەتەوە. من پێم وانییە کەسێک خوێندبێتیەوە، چون ئەگەر کەسێک وتارەکانی من بخوێنێتەوە، ناگاتە ئەوەی ئەمە پیلانە، بەڵکو دەگاتە ئەوەی ئەمە هەوڵێکە بۆ ئەوەی ئەدەبی کوردی لە فیشقیات ڕزگار بکات. دەکرێ بەلاقرتییەوە! بپرسین، ڕەخنەلێگیراوان، چ هەڕەشەیەکیان بۆ کۆماری ئیسلامی بووە، تا ناچار ببێ بیانکوتێ ؟

من ڕەخنەم گرتووە. بەو ڕاوێژەیەش گرتوومە کە خۆم باسی دەکەم. ئەو ڕاوێژە بەو باشییانە کە هەڵمدا بۆتان. ئەوانە دەبوو بە پلەی یەک وەڵام بدەنەوە، هەڵبژاردنی تۆنی نووسینەکەشیان بە دەستی خۆیان بوو.

ئەم هەمگەم گوت کە ڕاستییەکی گرنگ بە ئێوە و خوێنەرانی ئەم دیمانەیە بڵێم: وەک لە سەرەوەدا ئاماژەم دا، گاڵتە و تەنانەت بێڕێزی، بۆ ئەو ئەدبیبانە شتێکی تازە نییە. ئەوەی بۆ ئەوان تازەیە؛ ڕەخنەیەکی جیددیە کە دەتوانێ پێگە درۆینەکەیان بڕووخێنێت. ئەگەر ڕەخنەکانی من وەک ئەوانەی ئەم بیست ساڵەی ڕۆژهەڵات، پیاهەڵدان و ماستاوچێتی بوایە، ئەگەر وەک هی ئەوان باسی وتیوتی و دەنگۆی دەرەوەی دەق بوایە، پێوستی نەدەکرد کۆلکەشاعیرێک حیزبێک بکاتە قەڵغانی پێگە درۆینەکەی. ڕاستییەکەی من دوای ئەو کارەی ئەو کۆلکەشاعیرە، بڕوام بە ڕەخنەکانی خۆم پتر بوو. باشتر تێ گەیشتم کە ئیدعای فەیکبوونیان ڕاستە. دڵنیا بووم تواناییی وەڵامدانەوەیان نییە. پێم وایە ئەو کارە خۆی سەلمێنەری فەیکبوونیانە.

باسی ناکۆکیی نێوان خودی ڕەخنەلێگیراوەکانم کرد. دەبێ بزانی ئەوانە ئەگەر جار جار ڕەخنەشیان لە یەک گرتبێت، هێندەی باسی وتیوتیان کردووە، هێنده باسی دەقیان نەکردووە. بەڵام تۆ لە کارەکەی مندا وتیوتی نابینی. ئەوەی هەیە ڕەخنەیه لەسەر دەق، لەگەڵ ڕاوێژێکی گاڵتەکەر. پێش نایەت من باسی دەرەوەی دەق بکەم. نموونەی ئەو وتویوتییانە کە بە ناوی دایالۆگ و ڕەخنەوە بڵاو کراوەتەوە: هەیە دەڵێ فڵان لێم پاڕایەوە لە فڵان وتارمدا ناوی بهێنم. بەڵام ئەو باسانە لە پرۆژەکەی مندا نابینی.

ژنەفتن: با لەم پرسیارەدا، بۆچوونی تۆ لەسەر ڕەخنە (کریتیک) وەک چەمک و پێناسە و ناساندن بزانین؟ ئەوەی پێی دەڵێن ڕەخنە، چییە؟ ڕەخنەگر کێیە؟ هەڵبەت لای هەموو خاوەن ڕا و ئەدیبێک نەبوونی ڕەخنە لە ئەدەبی کوردیدا بووە بە یەکێ لە باسە هەمیشەییەکان و وەک کەموکوڕییەکی ترسناک لەسەری قسە کراوە، بە بۆچوونی تۆ نەبوونی ڕەخنەی ئەدەبی (هەڵبەت لە باشووریش، نەک تەنیا لە ڕۆژهەڵات) بۆ چی دەگەڕێتەوە؟

ئەمینی: وشەی critique لە سەرەتای سەدەی هەژدەهەمەوە لە زمانی فەرەنسییەوە هاتووە ناو ئینگلیزی. ئەو وشەیە لە بەکارهێنانە سەرەتاییەکانیدا ئاماژەی بە نووسینێک کردووە کە پەرژاوەتە سەر وەسفکردن و دادوەریکردنی بەرهەمێکی هونەری یان ئەدەبی. دوای دروستبوونی کاری to critique لە ناوی critique ـیشەوە، هەر پەیوەندیی ئەو وشەیە بە نووسین لەسەر ئەدەبیات ماوەتەوە.

ئەم وشەیه لە ئینگلیزیدا لە سەردەمێکدا کە شێوەیەکی نوێی کولتووری ئەدەبی دەردەکەوێ، فرەتر بەکار دەچێ. سەردەمێک کە گۆڤارگەلی وەک سپکتاتۆر دەردەکەون. لەوێدا کە تاوتوێ و وردبوونەوە لە بەرهەمەکان پێویستتر دەبێت. لەوێدا کە هەست دەکرێت؛ خوێنەرانی بەرهەمە ئەدەبییەکان لە ڕووی سەلیقە و بڕیاردان لەسەر بەهەمەکان، پێویستییان بە ڕێبەرە.

لێرەدا ئەدەبیات دەبێ بە دوو ڕەوت. ڕەوتێک بەرهەمهێنانی ڕۆمان و شانۆنامە و شیعر و بەهەرمی فەلسەفی و مێژوویی لە خۆ دەگرێت. ڕەوتێک خەریکی لێدوان و لێکدانەوە و ڕوونکردنەوەی ئەو بەرهەمانەیە لە شێوەی وتار و خوێندنەوەدا. ئیتر critique بوو بە وشەیەکی بەکەڵک بۆ ئاماژەکردن بە جۆرێکی تا ڕادەیەک نوێی نووسین؛ ئەدەبیاتێک لەسەر ئەدەبیات. ئەدەبیاتێک کە بە بابەتگەلی وەک سەلیقە و دادوەریکردن و هۆشیاری و زانیاری پێدانەوە خەریکە. جۆرێکی نوێی خستنەڕوو و ڕانانی بۆچوونەکان.

گەشە فیکری و فەلسەفییەکانی دەرەوەی ئینگلتەرا، لە سەدەی نۆزدەهەمدا، مانایەکی نوێیان بە critique دا. لە کۆتاییی سەدەی هەژدەهەمدا بوو کە کانت کارەکانی بڵاو کردەوە. ئەو بەرهەمانەی کانت وەک ڕەخنەکان critiques وەرگێڕدرانە سەر ئینگلیزی. ئەو وشەیە کە کاتی خۆی لە فەرەنسییەوە هاتبووە ناوی ئینگلیزی ئێستا وەک هاوتای kritik ی ئەڵمانی بەکار دەچوو. لێرەدا کە critique لە ئەدەبەوە چوو بۆ فەلسەفە، ئاماژەی بە شێوازێک لە پرسین دەکرد کە دانرابوو بۆ ئاشکراکردنی مەرجەکانی پەیدابوونی ئایدیا یان چەمکێکی تایبەت.

کریتیکی کانتی خەریکی دۆزینەوەی سرووشت و سنوورەکانی تێگەیشتنی مرۆڤ بوو. دۆزینەوەی ستراکچری بناغەییی مێشکی مرۆڤ.

مارکس ئەو ستراکچرە بناغەیییانەی نە لە مێشکی مرۆڤدا، لە دامەزراوە ئابوورییەکانی کۆمەڵگادا دەبینی و بەمە ئاراستەی کریتیکی گۆڕی.

ڕەخنەی ئەدەبی لەگەڵ هەموو شێوازەکانی critique پەیوەندیی خۆی پەرە پێداوە. دەکرێ یەکەمین پەیوەندییەکانی ڕەخنەی ئەدەبی بە کریتیکی کانتییەوە، لە بۆچوونی ڕۆمانتیکەکان سەربارەت بە ئەندێشە imagination دا ببینرێتەوە کە سەرچاوەی ئەدەبیاتیان بە بەهرەیەک دەزانی که لەنێوان مێشکی مرۆڤ و مێشکی یەزدانیدا جێی گرتووە.

لەو کاتە بەدواوە، شێوازە جیاوازەکانی ڕەخنە – مارکسیزم، فێمێنیزم، ستراکچرالیزم، دەروونشیکاری، زمانناسی – چ لەگەڵ یەک، چ بە جیا، تیۆریگەلێکی ڕەخنەییان بەرهەم هێناوە کە کەڵکەڵەی ئەوەیە تاوتوێ و شیکاریی وردی بەرهەمە ئەدەبییەکان بکات. بێجگە ئەوە ئەو تیۆرییە ڕەخنەییانە دەپەرژێنە سەر ئەو دۆخەی ئەو بەرهەمانەی تێدا پەیدابووگن. شتانێکی وەک ستراکچری کولتوور و زمان، یاساکانی گێڕانەوە یان ئەو ئایدۆلۆژییانەی لە کۆمەڵگا چینایەتییەکاندا بەرهەم دێن.

لای من ڕەخنە ئەو خوێیەیە ناهێڵێ کۆمەڵگا بگەنێت. بەر بە گەندەڵبوون دەگرێ.

ئەوەی لە سەرەوەدا هات، کورتەیەک بوو لەسەر مێژووی وشەی critique وەختێ لە کەسێک سەبارەت بە پێناسەی چەمکێک لە ڕوانگەی ئەوە دەپرسی، بە زۆری دەبێ چاوەڕێ بی، پێناسەکەی ئەو کەسە چەمکەکە سنووردار بکاتەوە. لای من ڕەخنە ئەو خوێیەیە ناهێڵێ کۆمەڵگا بگەنێت. بەر بە گەندەڵبوون دەگرێ. ئاشکرا دیارە ئەم پێناسەیەی من ڕەخنە زۆر سنووردار دەکاتەوە، بە جۆرێک کە زۆرێک لەو مانایانەی کریتیک هەیبوو ناگەیەنێت. باشتر ئەوە بوو بە جێی ئەوەی بڵێم پێناسەی من بۆ ڕەخنە ئەمەیە، بڵێم من چاوەڕێ دەکەم ڕەخنە ئەم کارکردەی هەبێ. لای من کە گەندەڵی و نەخۆشی هەبوو، پێویست دەکا ڕەخنە سەر هەڵبدا. لای من ڕەخنە بە پلەی یەک دەبێ ئەو نەخۆشییە دەستنیشان بکات، بیناسێنێت، ناوی بنێت. زۆرجار ناکرێت چاوڕێ بی، ڕەخنە خۆی چارەسەری نەخۆشییەکە بکات. زۆرتر ئەرکی ئەوەیە بەڵگە بۆ بوونی نەخۆشییەکە بدۆزێتەوە. بیسەلمێنێ نەخۆشییەکە هەیە. دواتر ئەگەر توانی تەواوی نیشانەکان و تایبەتمەندییەکانی نەخۆشییەکە بدۆزێتەوە، دەبێ بە ڕەخنەیەکی تەواو. کە توانی چارەسەریش بدۆزێتەوە ئەوە نوری عەلا نورە. ئەم پێناسەیە لەنێوان کردەیەکی شۆڕشگێڕانە و کردەیەکی چاکسازانەدا، ڕەخنە بە کردەیەکی شۆڕشگێڕانە و هەڵتەکێن دەزانێت. لای من ئەوە ڕەخنە نییە بە کابرا بڵێی: خۆزگە کاک فڵانکەس بە جێی لەکلەک بتنووسایە لەقلەق!

هەر لەم ڕوانگەیەوە لای من ڕەخنەگر ئەو تاکە زیرەکەیە کە بە نەخۆشییەکە دەحەسێ و هەوڵ بۆ ناساندن و ناونان و دەستنیشانکردنی دەدات. ڕەخنە لە حەسین بە نەخۆشییەکەوە دەست پێ دەکات. ئەگەر کەسەکە تواناییی ناساندن و دەستنیشانکردنی هەبوو، دەکرێ ناوی ڕەخنەگری لێ بنێی.

پرسیوتە نەبوونی ڕەخنە بۆ چی دەگەڕێتەوە. نەتەوەی کورد بە هۆی ئەو هەلومەرجە سیاسی، جوگرافیایی، خەڵکناسییەی هەیەتی، لە هەر بوارێکدا تۆ بیگری شارەزای کەمە. دابەشبوونی بە سەر وڵات و شێوەزاری جیاجیادا، ڕێگرە لەوەی بەهرەکانی کۆ ببنەوە. ئەمە بێجگە ئەوەی بەشێک لە بەهرەکانی خراونەتە خزمەت بە زمان و ئەدەبێکی تر. من دەڵێم ڕەخنەی کوردیمان هەیە. ڕێک بە قەد ئەوەی خوێندەوار و لێزانمان هەیە، ڕەخنەمان هەیە. کێشەکە لە ئەدەبی کوردیدا، من دەخاتەوە بیری خانی دەڵێ: خانی ژ کەمالێ بیکەمالی، مەیدانێ کەماڵێ دیت خالی. خانییەکە هەڵگرە، شاعیر و ڕەخنەگری کورد، بخەرە شوێنەکەی. زۆربەی کەسەکان لەبەر چۆڵبوونی مەیدانەکە خەریکی تەڕاتێنن. تۆ لە باشووردا دوو شار دەبینی کە وڵاتێکیان پێکهێناوە. ئاساییە کە لەو وڵاتەدا هەرکەسێ هەڵسێت دەبێت بە شتێک. من چارەسەری باش بۆ ئەم دۆخە لەوەدا دەبینم کە ئێمە ئەدەبی شێوەزارەکان، بکەین بە ئەدەبی هەموو کورد. ئەمەیش بەوە دەبێ کە خوێنەر و نووسەری کورد شێوەزارەکان فێر ببن. دەبێ کتێبخانەی سۆرانی و کرمانجی، کتێبخانەی کوردی بن. دەبێ وەرگێڕانی نێوان شێوەزارەکان نەمێنێ و جێی خۆی بدا بە فێربوونی شێوەزارەکان. نموونەی باش لەم بوارەدا بادینانە. من ڕەخنەگری بادینیم بینیووە، لە کتێبەکەیدا بە قەد دەقی کرمانجی، دەقی سۆرانی خوێندووەتەوە. من وای دەبینم ئەمە مەیدان بۆ تەڕاتێنی فەیکەکان تەنگ دەکات. تەڕاتێنی فەیکەکان، وای کردووە؛ کەسەکان بۆ دەکەوتن بەجێی خوێندنەوە و خۆپێگەیاندن و داهێنان بە شوێن دۆزینەوەی پەیوەندییەوە بن.

من پرۆژەیەکی وەک پرۆژەکەی خۆمیشم بە چارەسەر دەزانی. بۆیە دەستم دایە و ئەنجامم دا.

هۆکاری کەمتر بینرانی پرۆژەکە، بە پلەی یەکەم بۆ خودی پرۆژەکە دەگەڕێتەوە. بەوەدا کە پرۆژەکە هەڕەشەیە بۆ سەر پێگەی ئەدەبیی زۆر کەس،

ژنەفتن: بەر لەوەی درێژە بدەین بە قسەکردن لەسەر ڕەخنە و ڕەخنەگر؛ دەمەوێ بپرسم چۆن هەوڵەکانی خۆت بە پرۆژە ناودەبەی؟ لە کاتێکدا هێشتا ئەوەشی کردووتە، نەبینراوە و ئەنجامە چاوەڕوانکراوەکانیمان[دەڵێم ئەنجامە چاوەڕوانکراوەکان، چونکە پرۆژەی جیدی لەگەڵ خۆیدا چەندین ئەنجامی چاوەڕوانکراو هەڵدەگرێ] نەبینیوە. هەموو پرۆژەیەکیش لێکەوت و کاریگەری دادەنێ، ئەو لێکەوت و کاریگەریانەش تا ئێستا بینراون و لە مقۆمقۆی نێو دەنیای مەجازی تێنەپەڕیوە؟ جێی خۆیەتی لێرە یەکێ لەو پرسیارانەی کە بۆمان هاتبوو، دابڕێژمەوە؛ لە بنەڕەتدا بە جۆرێک بۆ جێی خۆ کردنەوە و ناو دەرکردن سەرەتاکان دەستت داوەتە ئەم جۆرە لە ڕەخنەگرتن، نەک وەک ئەوەی ئیدعای دەکەی لە خەمخۆریت بۆ ئەدەب و زمانی کوردی بێت. بەپێی ئەم دوو خاڵە بێت، ناکرێت لانیکەم جارێک ناوی پرۆژەی لێبنرێ.

 نووسیوتە: “من پرۆژەیەکی وەک پرۆژەکەی خۆیشم بە چارەسەر دەزانی. بۆیە دەستم دایە و ئەنجامم دا.” بە چارەسەرت زانیوە! ئایا ئێستاش هەر پێتوایە کە جۆری کارکردنی وەک ئەمەی ئێوە، چارەسەرە؟  

ئەمینی: ١. ئەوەی من پێی دەڵێم پرۆژەی “با نموونەیان زۆر نەبێت”، کۆمەڵێک وتارن لەسەر زمان و شیعر و ڕەخنەی شاعیرانی بەناو نوێخوازی ڕۆژهەڵات. جێی ئاماژەپێدانە کە تا ئێستا تەنیا پێنج فایل لەو پرۆژەیە کە نزیکەی سی فایلە، بڵاو کراوەتەوە. من پێی دەڵێم پرۆژە؛ چون ئەو کۆمەڵە وتارە، لە پێناو ئامانجێکی دیاریکراودا نووسراون و بە ئاراستەیەکی دیاریکراودا دەڕۆن.

ئەوەی کە نووسینەکانی من بینرابن یان نا، لە پرۆژەبوون نایانخات. هۆکاری کەمتر بینرانی پرۆژەکە، بە پلەی یەکەم بۆ خودی پرۆژەکە دەگەڕێتەوە. بەوەدا کە پرۆژەکە هەڕەشەیە بۆ سەر پێگەی ئەدەبیی زۆر کەس، چاوەڕوانکراوە لە لایەن زۆر کەسەوە دژایەتی بکرێت و هەوڵ بۆ نەبینرانی بدرێت. بە پلەی دووهەم بڵاوکەرەوە و ماڵپەڕەکان دێن، کە خۆیان لەو پرۆژەیە کەڕ کرد، ئەویش لە پێناو ڕاگرتنی دڵی ڕەخنەلێگیراوەکان بوو. وەک هاوڕێیەک گوتی: هیچکەس نایەوێت کتێبێک بڵاو بکاتەوە کە دژی زۆربەی کتێبەکانیەتی! هۆکارێتر بۆ کەمتر بینران و بڵاونەبوونەوەی کتێبەکە بۆ ئاکاری خۆم دەگەڕێتەوە. ڕاستییەکەی لای من ئەدەب و ڕەخنە و کوردی و لەوانیش گەورەتر ناهێنێ ڕوو بنێم لە کەسێ! کە زانیم کەس خۆی لێ تێ ناگەیەنێ بڕیارم دا بە پی.دی.ئێف بڵاوی بکەمەوە کە پێویستم بە یارمەتیی کەس نەبێ. سەیر ئەوەیە بۆ بڵاوکردنەوەی پی.دی.ئێفیش هەر کێشە هەبوو. ماڵپەڕێک هەیە کاری کتێب و کوردی و ئەو شتانەیە و پی.دی.ئێفی بڵاونەکراوە بڵاو دەکاتەوە. بەر لە دەستکردن بە بڵاوکردنەوەی بابەتەکان – ئەو کاتەی هێشتا نەیدەزانی پرۆژەکە چۆنە – بەڕێوەبەرەکەیم بینی. خۆی گوتی: ئەگەر زانیت کارێکم لە دەست دێت پێم بڵێ. زەنگم بۆ دا، ڕاشکاوانە نەیگوت ناوێرم بڵاوی بکەمەوە، بڕێک بڕ و بیانووی هێنایەوە. من لەسەری نەچووم، نەیشمدا بە چاویدا کە ناوێری بڵاوی بکەیتەوە. ئامانەم گوت که ئەگەر باوەڕت بە قسەی من هەیە، بتوانی بە چاوێکی سووک سەیری پانتاییەکە بکەی. کێشەکانی بەردەم بڵاوکردنەوەی کتێبەکە خۆی نیشاندەری کاریگەری کتێبەکەیە.

٢. حەز بە ناودەرکردن، بابەتێکی سرووشتییە. لە هەموو کەسێکدا هەیە. ئەوەی کە مرۆ دەیەوێ لە چ  ڕێگەیەکەوە ناو دەر بکات، دەبێت لەسەری بوەستین. ئەگەر پاڵنەری من بۆ نووسینی ئەو کتێبە تەنیا ناودەرکردن بوایە؛ نەدەبوو کتێبیکی وا بنووسرێت. بۆچی؟ چون حاشا هەڵناگرێت لەناو کورددا ئەوەندەی بە پەیوەندی و پیاهەڵدان، دەتوانی ناو دەربکەیت، نیوی‌نیو هێندە بە بیرکردنەوە و ژیری و زیرەکی و لە لاوە مەڕتاندن و ڕووشاندن، ناتوانی ناو دەربکەیت. من دەڵێم ناڕێکی و نەخۆشییەک هەبووە کە من پێی حەسیوم و ئازاری داوم. ویستوومە بیناسێنم. حەز بە ناودەرکردنیش هەبووە، هەڵبەت نەک بە شێوە نادروست و باوەکەی. لەناو ئەدەبی کوردیدا ناودەرکردن زۆرتر لە ڕێگەی نانبەقەرزدان و پیاهەڵدان و ئامادەییە لە ناو پانتاییەکەدا. من بەو کارەی خۆم بەو ڕێگەیەدا چووم کە پێچەوانەی گاڕێ، سەخت و کەمڕێبوارە و من ناوی دەنێم کەڵەڕێ.

بیر لەوە بکەرەوە ئەگەر من ئەو توانایی و کاتەم بخستایەتە خزمەت ناساندن و هەڵدانی فەیکەکان، ئێستە باکسر و کلۆڤەر، ناوبانگی مامۆستا بیلالیان پێ نەدەکێشرا. کە بیر لە کار و ژیانی خۆم دەکەمەوە، دەکەومە بیری شاملوو کە گوتبووی:

هرگز کسی اینگونه فجیع به کشتنِ خود برنخاست

که من به زندگی نشستم!

(قەد کەس ئاوا دڵڕەقانە، بۆ کوشتنی خۆی ڕانەپەڕی، بەمجۆرەی کە من ژیام).

٣. پێم وایە ئەگەر دڵسۆزییەک هەبێت، پتر بۆ گەنجانی کوردیخوێنە. بەر لە نووسینی کتێبەکە گەنجانێکی هەژدە ـ نۆزدە ساڵانم دەهاتە بەر چاو کە وتارێک وەک ئەوەی من لە “کوردبەکەرزانین”دا تاوتوێم کردووە، دەخوێننەوە. بیرم دەکردەوە ئەو وتارە دەخۆێننەوە و هیچی لێ تێ ناگەن. جا وا دەزانن ئەوە دەرەنجامی گێلی و نەخوێندەواری خۆیانە و بەمە باوەڕیان بە خۆیان نامێنێت و نووسەرەکەیان لێ دەبێت بە دێو. یان بیرم دەکردەوە هەر ئەو نووسینەی کە – لە ڕووی زمانەوە – پڕە لە هەڵە، دەبێ بە سەرچاوە بۆ کوردی فێربوونی کۆمەڵێک گەنج. پێم وایە کتێبەکەی من ئەگەریش بۆ ئەمانەی کە خوازیارم نموونەیان زۆر نەبێت، سوودی نەبێت و چاکیان نەکاتەوە، دەتوانێ لانیکەم نەهێڵێت نموونەیان زۆر بێت. دەتوانێ وا بکات بەرەی داهاتوو جیددیتر بێت.

من پێم وایە ئەو گرفتانەی من دۆزیبوونمەوە، هەڵوێستی ڕادیکاڵیان دەخواست. هەر پێویستیی ڕەتکردنەوەی جیددی بوو کە ئەو شێوە نووسینەشی فەرز کرد.

ژنەفتن: وەک دەڵێن تۆ کارەکەت یان وەک خۆت دەڵیی پرۆژەکەت بە کارێك و هەوڵێکی ڕادیکاڵ ناو دەبەی؟ لە کوێدا ڕادیکاڵە؟ وەک دەزانین کە هەموو کارێک پێویستی بەوە نییە رادیکاڵانە بێت، تۆ چۆن پاساو بۆ پێویستی ڕادیکاڵبوونی هەوڵ و پرۆژەکەت دەهێنیتەوە؟ ڕەخنەی ڕادیکاڵ و ناڕادیکاڵ چۆن جیا دەکەیتەوە؟ لەلایەکی تریشەوە ئەو نەوەیەی کە تۆ ڕەخنەیان لێدەگری، هەر لەسەرەتاوە ئا ئێستاشی لەگەڵ بێت زۆرینەیان هەوڵەکانی خۆیان بە ڕادیکاڵ دەزانن لەنێو ئەدەب و ڕەخنەی کوردیدا؛ جگە لەمەش هەر لەو پانتاییەدا ئەوانیش بەربەستیان بۆ دروست دەکرا، خوێندنەوەت بۆ ئەمە چییە؟

ئەمینی: من وشەی ڕادیکاڵم، وەک ئاوەڵناوێک بۆ پرۆژەکەی خۆم، بەکار نەهێناوە. بەڵام ئەگەر مەبەست لە ڕادیکاڵ، ڕەتکەرەوە و هەڵتەکێن بێت، پێم وایە پرۆژەکە ڕادیکاڵە. ئەگەر سەرنجی ناوی پرۆژەکە بدەی؛ دەبینی ڕادیکاڵ ئاوەڵناوێکی گونجاوە بۆ پرۆژەکە. من پێم وایە ئەو گرفتانەی من دۆزیبوونمەوە، هەڵوێستی ڕادیکاڵیان دەخواست. هەر پێویستیی ڕەتکردنەوەی جیددی بوو کە ئەو شێوە نووسینەشی فەرز کرد. بێجگە ئەو شێوەیەی خۆم(خوێندنەوەی ڕستە بە ڕستەی وتاری ئەو ئەدیبانە)، وەک بژاردە شێوەیەکی ترم لەبەردەم بوو. دەکرا من پرۆژەکە بەپێی بابەت پۆلێن بکەم. بۆ نموونە دەمتوانی بابەتی کوردینووسین جیا بکەمەوە و تێیدا هەموو جۆرەکانی هەڵە دەستنیشان بکەم و نموونەی بۆ ببینمەوە. دەکرا هەموو خەسارەکانی وتاری ڕەخنەیی ئەو کۆمەڵه ئەدیبە بدۆزمەوە و بۆ ئەویش نموونە ببینمەوە. من ئەو شێوەیەم بە دڵ نەبوو. چون پێم وابوو ئەو شێوەیە کارەساتەکە باش دەرناخات. ئەگەر بڕێک هەڵەی زمانی دەستنیشان بکەی، خوێنەر دێت دەڵێ: ئاساییە! هەموو کەس هەڵە دەکات. بەڵام ئەگەر نووسینێک ڕستە بە ڕستە بخوێنیتەوە و خوێنەر ببینێ نووسینەکە سەرلەبەری هەڵەیە ئەو کات لە کارەساتەکە تێ دەگات. ئەگەر وتارێکی ڕەخنەیی ڕستە بە ڕستە بخوێنیتەوە و بە خوێنەر نیشان بدەی کە لە هەر پاراگرافێکدا، دەکرێ چەندین خەساری گەورە ببینی؛ تێ دەگات ئەو کەسانه چ کارەساتێکیان بەسەر زمان و ئەدەبدا هێناوە. ئینجا خوێنەر قبووڵی دەکا کە ڕەتکردنەوە هەڵوێستێکی هەڕەمەکی نییە.

پێشتر باسی کریتیکمان کرد و گوتمان، هەڵسەنگاندن، لێکدانەوە، ڕوونکردنەوە، دادوەریکردن، زانیاری و هۆشیاری پێدانی… لە خۆ دەگرت.

من پێم وایە ڕەخنەی ڕادیکاڵ کە دەکرێت وەک بەرانبەری ڕەخنەی چاکساز چاوی لێ بکرێت، کاتێک پێوست بە گرتنی دەبێت کە کەسێکی زیرەکی خاوەن بیرێکی ڕەخنەیی، بەوە دەحەسێ کە ناڕێکی، نەخۆشی، ناهەقییەک هەیە. ئەم ناڕێکی، نەخۆشی، ناهەقییە، لە بوارێکی وەک ئەدەبیاتدا دەکرێ خۆی لە گەورەکردنی بەرهەمێکی بێبایەخ، نەبینران یان سووککردنی بەرهەمێکی بەرز، دابەزاندنی سەلیقە خوێنەر یان گڵمەگڵمدا ببینێتەوە.

بەرهەمی ئەدەبی بە زۆری و شیعر بە تایبەتی، پێچەوانەی بەرهەمی زانستی ناڕوونی بەشێکە لە تایبەتمەندییەکانیان. سەیر بکە تەنانەت لە بەرهەمێشکدا کە پێی سەرسامی، بەشکانێک هەن کە ناڕوونن بۆت. هەست دەکەی بەرهەمەکە تەواو بۆت دەستەمۆ نابێ. من وای دەبینم ئەمە ئەو تایبەتمەندییەی ئەدەبیاتە کە زەمینە بۆ شەیادی بڕێک کەس خۆش دەکات. کابرا شیعرێک دەنووسێ، تۆ دەزانی فڕی بە سەر شیعرەوە نییە، بەڵام کۆڵکە شاعیرەکەی دەتوانێ بڵێت تۆ ئەگەر ناتوانی پەیوەندیی لەگەڵ بگری کێشەی خۆتە. بۆ بەرهەمێکی زانستی دۆخێکی لەم جۆرە پێش نایەت. گەرەکمە بڵێم ئەو کۆمەڵە ئەدیبەی من ڕەخنەم لێ گرتوون، ئەو تایبەتمەندییەی ئەدەبیاتیان قۆزتووەتەوە. ئەوان ناڕوونییان بۆ شاردنەوەی ناشارەزایی خۆیان بەکارهێناوە. نایشارمەوە نەمهێشتووە بەسەریانەو بچێت.

جا کە تۆ دەڵێی ئەمانە کاتی خۆی، خۆیان بە ڕادیکاڵ ناساندووە، ڕێک وایە. ئەو نەخۆشییەی من پێی حەسیم ئەوە بوو؛ کۆمەڵێک ناشارەزا و هیچ لێنەزان خەریکن خۆیان وەک شارەزا و ئاڤانگارد ڕادەنێن. ئێستە دەزانی من پێش نووسین لە چ دۆخێکدا بووم؟ لای من ئەو گەندەڵی و کوردبەکەرزانینە، هەڵوێستی ڕادیکاڵی دەویست. پێیشم وابوو گەندەڵی و کوردبەکەرزانینەکە تەنیا ڕەهەندی ئەدەبی نییە، بەڵکو ڕەهەندی ئەخلاقیشی هەیە.

سەبارەت بە پرسیاری ئەوەی کە کاتی خۆی ئەوانیش بەربەستیان بۆ دروست کراوە. دەبێ بڵێم: ئەوەی ئەوان تووشی بوون، بەربەست بەو مانایەی بۆ من پێش هاتووە، نەبووە. ئەوەی ڕەنگە ئەوان پێی بڵێن بەربەست، ڕەتکردنەوەی بەرهەمە شیعری و ڕەخنەییەکانیانە لە لایەن خوێنەرەوە. بەربەست ئەوەیە ئەوان بۆ بڵاوکردنەوەی بەرهەمەکانیان تووشی کێشە بووبن. شتی وا نەبووە. بەڵام ڕەتکردنەوەی خوێنەر، هێشتاش بەردەوامە. پێچەوانەی ئەوەی دەیانگوت داهاتوو لە بەرژەوەندیی نوێخوازانە! دوای بیست ساڵ، دۆخیان خراپتر نەبووبێ، باشتر نەبووە. لانیکەم بیست ساڵ پێش، پووچیی ژستەکانیان دەرنەخرابوو!

لە کۆتاییدا بڵێم من نووسینەکانی خۆم، نەک پێشوازینەکردنی خوێنەر بە سەلمێنەری فەیکێتیی ئەوان دەزانم. چون بەرهەمی وا هەیە خوێنەر باوەشی بۆ گرتووەتەوە، بەڵام لای من لە بەرهەمی نوێخوازان سووکترە.

ناهەقیی گەوره لای من ئەوەیە؛ ناوی سووسێر و دریدا و ویتگنشتاین و ئاگامبن بهێنی، کەچی سەرەتاییترین شتەکان سەبارەت بەو بیرمەندانە نەزانیت. هێشتا لە لێککردنەوەی دال و مەدلوول و متۆنیمی و مێتافۆردا مابیتەوە،

ژنەفتن: خۆیشت پێتوانییە کە ڕەتکردنەوەی بیست ساڵی ئەدەبی کوردی لە ڕۆژهەڵات زۆر بێویژدانانەیە. لە بێویژدانیش گەڕێین؛ ڕەخنە تەنیا گەڕان نییە بە دوای کەموکوڕی و هەڵەکانی نێو دەق، یان سەلماندنی خراپی دەقێک. پێتوانییە بە ڕەخنەگرێکی بۆ نموونە فەڕەنسی بڵێی “من لەگەڵ ڕەتکردنەوەی بیست ساڵی ئەدەبێ وڵاتێک، پرۆژەیەکیشم دەست پێکردووە بۆ ئەوەی بە ڕەخنەکانم بیسەلمێنم کە لە ماوەی ئەم بیست ساڵەدا ئەم ئەدیبانە هیچیان نەکردووە شایەنی خوێندنەوە و ڕاڤە و ڕەخنە بێت”؛ ئەویش گەر گاڵتەجاڕانە سەیرت نەکات، ئەوا وەک بێویژدانێک سەیرت دەکات.

بە جۆرێکی تر بڵێم، پێت وانییە گەڕان بە دوای هەڵە و کەموکوڕی لەنێو هەر شتێکدا کارێکی ئاسانە، بە تایبەت چاوت لە ئاست باشییەکانی نێو ئەو شتە دابخەی؟

ئەوەش بڵێم من پێموایە پرۆژەکەی تۆ خزمەت بەو دیدگایە دەکات کە ڕەخنە تەنیا لە هەڵسەنگاندنی خراپ و باشی دەقدا کورت دەکاتەوە (بە جیاوازی ئەوەی تۆ هەوڵ دەدەی بیسەلمێنی کە بۆ خراپە!)، ئەمەش یەکێکە لە کێشە زۆر قووڵەکانی ئەدەبی کوردی.

ئەمینی: “خۆیشم” نا، “من” پێم وایە ڕەتکردنەوەی ئەدەبی کوردی بیست ساڵی ڕابردووی ڕۆژهەڵات، بێویژدانییە. دەمەوێ بڵێم من ئەو کارەم نەکردووە. ئەگەر بە جێی وشەی “ئەدەب” وشەی شیعرت بەکاربهێنایە ئەو کات بڕێک ڕاستیترم سەبارەت بە شیعر دەگوت. ئەوەی من لەسەری نووسیوومە – پرۆژەی “با نموونەیان زۆر نەبێت” – لەسەر شیعرە، نەک ئەدەب بە گشتی. لەسەر شیعر و ئەو ڕەخنە و نووسینانەیە کە بە دەوری شیعری بەناو نوێخوازی ڕۆژهەڵاتەوە بوو. یانی پرۆژەکە تەنانەت لەسەر هەموو شیعرنووسانی ڕۆژهەڵاتیش نییە. با لێرەدا بڵێم: بۆچی تەنیا لەسەر شیعری بەناو نوێخوازە. چون ئەو ناهەقی و نەخۆشییەی پێشتر باسم کردووە و من هەڵدەنێت بۆ نووسین؛ زەقتر لە کاری ئەو بەناو نوێخوازانەدا دەبینرا. زۆرێکی تر شیعرنووس هەن کە خەڵکی شیعریان زۆرتر دەخوێنێتەوە. ئەو شاعیرانە ئاستیان لەمانەی من ڕەخنەم لێ گرتوون، نزمترە. لەگەڵ ئەوەشدا من باسم نەکردن. چون ئەو شیعرنووسانە، هەڵوێستیان بەرگریکارانەیە تا هێرشبەرانە. ئەوانە لافی ئەوە لێ نادەن شارەزای فەلسەفە و فیکری نوێن. خۆیان بە ناوی فەیلەسووفانەوە نانوێنن. زۆربەیان کە ناوی فەیلەسووفەکان دەهێنی، ددانیان هاڵ دەبێ، پێستیان لیر دەردەکا! ئەمانە لای من بۆ ڕەخنە نابن. ناهەقیی گەوره لای من ئەوەیە؛ ناوی سووسێر و دریدا و ویتگنشتاین و ئاگامبن بهێنی، کەچی سەرەتاییترین شتەکان سەبارەت بەو بیرمەندانە نەزانیت. هێشتا لە لێککردنەوەی دال و مەدلوول و متۆنیمی و مێتافۆردا مابیتەوە، لەو لاوە لافی ئەوە لێ بدەی کە شارەزای ئەدەب و ڕەخنەی ڕۆژئاوایت. کارەسات ئەوەیە لە دەستنیشانکردنی پارۆدییەکدا کێشەت هەبێ، پێت وابێ پێشەنگی. ئەوەش بڵێم تەنانەت لە باسکردن لەو کۆمەڵە بەناو نوێخوازەیشدا، من هەموویانم لە یەک ئاستدا نەبینیووە. ئەگەر سەرنجت دابێ؛ ناوی یەکێک لە فایلەکان “لە ئەرازلا ئەو باشەکەیانە”یە. من ڕێز لە بچووکترین داهێنانیش دەگرم. کارەکەی من هەڵتەکێن و ڕەتکەرەوەیە، بەڵام وردە و هەڕەمەکی نییە. من قەد ئەدەبێک کە “بیربا” و “پادشای تەنیایی” و “گابۆڕ” و “تۆقی عەزازیل” و “مەرگەژین” و “گرەوی بەختی هەڵاڵە” و “کڕاکە” و ئاڵبوومە شیعرییەکانی “ڕۆجیاروو وەرمەکام” و “یانەو هەناسەکام”ی تێدا بێت، ڕەت ناکەمەوە.

٢. لەسەرەوەدا باسی ئەوەم کرد کە ڕەخنە لای من کەی پێویست دەبێ. گوتیشم ناهەقی تەنیا گەورەکردنی بەرهەمێکی بێبایەخ نییە(تەنەکە بە تەڵا کردن). ناهەقی دەتوانێ لە نەبینران و سووککردنی بەرهەمێکی باشیش دا بێ. هەروەها دەکرێ ڕەخنە لەسەر دەقێکی دیاریکراویش نەبێت و کاریگەر و بەرز و ڕێکوپێک بێت. ڕەنگە بەرزتر و بڵاوتر لە دەقێک، ڕەخنە لەسەر دیاردەیەک و ڕەوتێک بێت وەک ئەمەی من ئەنجامم داوە. دواجار ئەویش هەر دەبێت بێتەوە سەر دەق. با دەقێک نەبێ، دەقگەلێک بێت. با دەقەکە شیعر نەبێ، ڕەخنە بێت. گرنگە ئەوەیە ڕەخنەکە بە حەواوە نەبێ.

٣. من ئەگەر لەگەڵ ئەو ڕەخنەگرە گریمانەکراوە فەڕەنسییە قسە بکەم؛ باسی شتانێکی بۆ دەکەم تێر و پڕ بە کورد بکەنێت! پێی دەڵێم کوردمان هەیە کتێبی لەسەر نالی و ڕەخنەی نوێ نووسیووە. وتارەکەی لەسەر ستراکچرالیزم بە ڕستەی “بنەچەکی بنەماخوازی، زمانناسی نوێیە” دەست پێ دەکات. دوو لاپەڕە دواتر لە فرانسیس پۆنز دەگێڕێتەوە کە “وشەکانتان لە نزیکەوە بینیووە؟ وشەیەک هەڵگرن. باش وەیسووڕێنن. لە چەند لاوە باش لێی بڕوانن تا بۆ خۆی دەبێتە ناوەڕۆکەکەی”. ئینجا دەڵێ پۆنژ وشەی کرۆش  cruche(گۆزە)ی دایە بەر سەرنج و دیعایەی ئەوەی کرد هەموو پیتەکانی کرۆش شوێنێکی گۆزەکە پیشان دەدا. کابرای فەڕەنسیش دەڵێ: کوردی حەنەکچی! پێمان ڕادەبوێری! یەکێک لە گەورەترین قسەکانی سووسێر ئەوە بوو کە لەنێوان وشه و ماناکەیدا هیچ پەیوەندییەکی سرووشتی نییە. ئەوەی هەیە وشەکان بە پێی ڕێکەوتن دانراون.

دەکرێ بە کابرای فەڕەنسی بڵێم هەمان بوو، ئاوەڵناوی کاڵفامی بەسەر خەڵکدا دەبەشییەوە، کەچی بە دکانسترەکشنی دەگوت: دفۆرمەیشن. دەکرێ پێی بڵێم: وەرگێڕمان هەبوو ئەشکەوتی شانەدەری نەبیستبوو؛ شیعر کوردی وەردەگێڕا. دەکرێ باسی ئەوەی بۆ بکەم کە لە کوردستان، ئەندامانی پۆلیتبیرۆی پارتەکان، هێنده شەیدای ئەدەبیاتن لەبەر سەرقاڵی بە خوێندنەوەی ڕەخنەی ئەدەبی نایانپەرژێ ڕووداوە سیاسییەکان بخوێننەوە.

٣. نا! من پێم وا نییە گەڕان بۆ هەڵە کارێکی ئاسان بێت. بە ساڵان ئەو هەموو هەڵە و پەڵە هەبووە کەس لێی نەپرسیوەتەوە. گەر ئاسان بوایە دەبوو کەسانێک لێی خوەدی دەرکەون. جا ئەوەش بڵێم: ئەوەی من کردوومە هەڵەچنی و هەڵەدۆزی نییە. ئەوەی من کردوومە ناساندنی کوردبەکەرزانینە. کوردبەکەرزانین لەگەڵ هەڵە و نەزانین فەرقیان هەیە. هەڵە ئاساییە. هەموو کەس هەڵە دەکات. تەنانەت هیتلەریش هەڵە دەکات! نموونەیەکت پێ دەڵێم. وای دانێ کابرا لەبەر ڕواڵەتی وشەکە؛ بەهەڵە لە ناتوراڵیسم تێ گەیبێ و بە شتێک نزیک لە پاستوراڵیزم و حەزکردن لە سرووشت تێی گەیشتبێ. ئەمە هەڵەیە و دەتوانی ڕاستی بکەیتەوە بۆ کەسەکە و تەواو. بەڵام ئەگەر کابرا وتاری لەسەر فۆرمالیسم نووسی و بە نووسینی ناوی سەرچاوە و دانانی ڕفرێنسی فەرموودەکانی بنووسێت: کۆمەڵێک شاعیر هەبوون؛ کۆمەڵێک فۆرمی نوێیان هێنا! ئەوەبوو پێیان گوتن: فۆرمالیست. ئەمە ئیتر هەڵە نییە. ئەمە بێمنەتییە بە کوردی. بێمنەتییە بە خوێنەر. کوردبەکەرزانینە. نووسینە بەم چاوەڕوانییەوە کە ئەم وتارە ناخوێنرێتەوە و تەنیا دەژمێردرێت.

من بە هیچ کلوجێک چاوم لە باشیی ئەو بەرهەمانە نەنووقاندووە. پێنج ساڵ پێش، دە ساڵ پێش، هەڵوێستی من لە هەمبەر ئەو دەقانەدا ئەمە نەبوو. خۆم جارێک لە منداڵی و بێپەزموونیی خۆمدا بە هاوڕێیەکی کوردینەزانم گوت دەڵێن لە کوردیدا شیعرێک داهاتووە، قۆناغێک لە پێش شیعری جیهانەوەیە! منی بێچارەش بیستبووم! من قەد پەیوەندییم لەگەڵ ئەو دەقە بەرزانەدا کە دەستی ئەدەبی جیهانیان لە پشتەوە بەستبووەوە نەگرت! من لە خوام بوو کەسێک هەبێ باسی باشیی ئەو دەقانەم بۆ بکات. بۆیە هەمیشە بە شوێن وتارگەلێکەوە بووم، باسی باشیی ئەو دەقانە بکات. خوا دەزانێ چەنێک گەڕام تا ئەو ژمارەیەی گۆڤاری زرێبارم پەیدا کرد کە تایبەت بوو بە شیعری برایان! لای خۆمەوە دەمگوت هەر کات ئەو گۆڤارە دەست بخەم سەردەمی جاهیلیەتم بەسەر دەچێت! کاتێ بینیم، چ ببینم؟ تەڕاتێنی گۆڕهەڵکەنە و کەمتیاری کورد! وەک گوتم هەر شەیدایی بۆ بینینی باشیی ئەو دەقانە منی کردە وتارخوێن. کە وتارەکانم خوێندەوە، تازه گومان لەو دەقانە لە مندا چەکەرەی کرد. کە من دوو بەرگی کتێبەکەم بە درۆخستنەوەی پیاهەڵدانی بەناو ڕەخنەگران بووبێت، ڕێی هەیە ئەو دەقانە باشیشیان هەبووبێت؟

٤. من لەسەرەوەدا هەم باسی ڕەخنە بە گشتی، هەم باسی کارەکەی خۆمم کردووە. کارەکەم لەو پرۆژەیەدا دەیخواست بە شوێن هەڵە و لێنەزانینەوە بم. لە پرۆژەکەدا فایلیش هەیە کە من هەوڵ دەدەم باشییەکانی دەقێک نیشانی خوێنەر بدەم. باشییەکانی دەقێک کە قەد کەس نەیتوانیبوو نیشانی بدات. کە وەک گوتم نەبینرانی دەقێکی بەرزیش هەر ناهەقییە و من پێم قووت ناچێت. پێویست ناکات و تەنانەت ناکرێ و هەڵەیشە کە ڕەخنەیەک هەموو جۆرەکانی کارکردی ڕەخنە لە خۆیدا کۆ بکاتەوە. لە وەڵامی یەکێک لە پرسیارەکاندا گوتم:

“لەو کاتە بەدواوە، شێوازە جیاوازەکانی ڕەخنە – مارکسیزم، فێمێنیزم، ستراکچرالیزم، دەروونشیکاری، زمانناسی – چ لەگەڵ یەک، چ بە جیا، تیۆریگەلێکی ڕەخنەییان بەرهەم هێناوە کە کەڵکەڵەی ئەوەیە تاوتوێ و شیکاریی وردی بەرهەمە ئەدەبییەکان بکات. بێجگە ئەوە ئەو تیۆرییە ڕەخنەییانە دەپەرژێنە سەر ئەو دۆخەی ئەو بەرهەمانەی تێدا پەیدابووگن. شتانێکی وەک ستراکچری کولتوور و زمان، یاساکانی گێڕانەوە یان ئەو ئایدۆلۆژییانەی لە کۆمەڵگا چینایەتییەکاندا بەرهەم دێن”.

لە هەموو ئەو قۆناغانەدا کە چەمکی کریتیک پێیاندا تێ پەڕیوە، هەڵسەنگاندن و دادوەریکردن بەشێک بووە لە ماناکانی. کارەکەی من بە زۆری هەڵسەنگاندنە

دەپرسم: دەکرێ لە خوێندنەوەکی فۆرمالیستیی دەقێکدا؛ بپەرژێیتە سەر ئەو دۆخەی بەرهەمەکەی تێدا پەیدابووگە؟ ئەوەیە دەڵێم ناکرێ هاوکات هەموو کارکردەکانی ڕەخنە لە نووسینێکدا کۆ بکەیتەوە. ئەوەی کە ئێمە ڕەخنەیەکمان نەبێت باسی کانتێکستی پەیدابوونی دەقەکان بکات – وەک ئەوەی مارف خەزنەدار لە مێژووی ئەدەبەکەیدا دەیکات – کەموکوڕییە. بەڵام ڕەخنەیەک که بە بەڵگەوە باسی باشی و بەدی بابەتێک دەکات کێشەی نییە. وەک باسکرا لە هەموو ئەو قۆناغانەدا کە چەمکی کریتیک پێیاندا تێ پەڕیوە، هەڵسەنگاندن و دادوەریکردن بەشێک بووە لە ماناکانی. کارەکەی من بە زۆری هەڵسەنگاندنە. بەڵام ئەوە نییە کە بە چاوی سووک تەماشای کارکردەکانی تری ڕەخنە بکەم. بە پێچەوانەوە لای من نووسینێک کە بپەرژێتە سەر کانتێکست و لایەنە فیکرییەکانی دەقەکان، زۆر بەرزە. لای من ئەو دەقانە ئەگەر تەواو بن، لە ڕەخنەوە تا ئاستی بیردۆزی هەڵدەکشێن. حەز دەکەم کارەکانم لە داهاتوودا لەو جۆرە بن. ئەو کارانە وەک گوتم ئەگەر تەواو بن، ئاستیان بەرزترە لەمەی من کردوومە. نایشارمەوە ئەو کارەی من کردوومە، کارکردن نییە لە ئاستێکی بەرزی بیرکردنەوەدا. ئەوەش بۆ ئەو ڕاستییە دەگەڕێتەوە کە بەرهەمی ئەو کۆمەڵە نووسەرە ئاستیان زۆر نزم بوو. من وا دەزانم بە نووسین لە سەر ئەو دەقانە خۆم لە نووسینی جیددیتر بێبەش کردووە و بەوە غەدرم لە خۆم کردووە.

لەو دەقانەدا کە دەکرا بێنە ناو پرۆژەکەوە من گرنگترین و جیددیترینیانم هەڵبژارد. ئەوە کێشەی من نییە کە جیددیترینی ئەو دەقانە، دەقانێکی بەرز نین.

ژنەفتن: کۆتایی قسەکانت ئیعترافێکی تیایە؛ تۆ دەڵێی؛ ئەوەی تۆ کردووتە لە ئاستێکی بەرزی بیرکردنەوەدا نییە، پاساوەکەش ئاستی نزمی ئەو بەرهەمانەن کە ڕەخنەت لێگرتوون. لەم پرسیارەدا بۆچوونی شەخسی خۆم دەخەمەڕوو لەسەر ڕەخنە و پرسیارەکەش وەک ڕۆژنامەنووسێک ناکەم. من پێم وایە ڕەخنە ململانێیە لەگەڵ پتەوترین و بەهێزترین و لە هەمان کاتدا شاراوەترین لایەن و ڕووەکانی دەق بۆ بەرهەمهێنانەوەی مانا و دەقێکی سەربەخۆی پتەو و بەهێزی دیکە. تا ئەمەش نەکرێت ڕەخنە نابێتە دەقێکی سەبەخۆ، دەبێتە پاشکۆی دەقەکە. تۆ ئەگەر سەیر بکەی دەقەکانی تۆ نەبوونەتە دەقی سەربەخۆ ڕیک پاشکۆی کۆمەڵێ دەقی ترن (ئینجا خۆیشت دەڵێی کۆمەڵێ بەرهەمی ئاست نزمن!). دەی لە هەر کەسێ بپرسی دەقێکی ڕەخنەیی هەیە لەسەر فڵانە دەق(ناوی دەقێکی ئاست نزم بهێنن)، یەکسەر بیری بۆ ئەوە دەچێ کە ڕەخنەکەش ئاستی نزمە و ناچێ بە دوایدا. منیش پێموایە ڕەخنە هەڵوەشاندنەوە و هەڵتەکاندنە بەڵام کون و کەلەبەرەکانی دەق نەک ئەجداد و ئابای نووسەرەکە. بەڵام تۆ ناو و ناتۆرە لە نووسەرەکە دەنێت. هەر وەک پێشتریش باسمان کرد هیچ شتێک بۆ دیالۆگ ناهێڵیتەوە.

ئەمینی: ١. کێشەکە ئەوە نییە من لەنێوان چەندین دەقدا، نزمترینیانم هەڵبژارد بێت. بە پێچەوانەوە، لەو دەقانەدا کە دەکرا بێنە ناو پرۆژەکەوە من گرنگترین و جیددیترینیانم هەڵبژارد. ئەوە کێشەی من نییە کە جیددیترینی ئەو دەقانە، دەقانێکی بەرز نین. ئەوە هەر سەلمێنەری قسەکانی منە کە بەناو نوێخوازانی ڕۆژهەڵات، لەگەڵ ئەوەی لافی پێشەنگی و ڕادیکاڵبوون لێ دەدەن، شتێکی ئەوتۆیان بۆ گوتن نییە. بمانەوێ و نەمانەوێت ئەو دەقانەن کە ئەمڕۆ ڕەخنە و شیعری کوردی ڕۆژهەڵاتیان پێکهێناوە.

من چەند پرسیارێک دەکەم: ئاخۆ کورد گرنگە؟ ئاخۆ ئەدەبی کوردی گرنگە؟ ئاخۆ شیعری کوردی گرنگە؟ ئاخۆ ئەو دەقانە بەناوی شیعر و ڕەخنەی کوردی، ئەویش هی بەرەی ئاڤانگارد، بڵاو ناکرێنەوە؟ ئەگەر وای دابنێین ئەو دەقانە – لەبەر نزمی – نەدەکرا گوێیان پێ بدرێت و بخوێنرێنەوە، دەتوانین بەو پەیژەیەدا کە هاتینە خوار، بچینە سەر و دواجار بگەینه ئەو ئەنجامەی؛ مادام هەرچی شتی کوردە ئاستی نزمە، پێویست ناکات گوێی پێ بدرێ! گەیشتن بە دووڕێیانی بەکوردی کارکردن یان نەکردن، دۆخێکی جیددییە و بۆ هەر کەسێک کە فیشقیاتچی نەبێت، دێتە پێش. من لە ئێستادا بۆم پێش هاتووە. لە خۆم دەپرسم: کارکردن لە ئەدەبێکدا کە بەناو شاعیران و نووسەرانی پاساوی کوردینەزانین بەوە دەدەنەوە کە گوایە لە قوتابخانە کوردی فێرنەبوون! ڕەوایە یان نا؟

بەو جۆرەی تۆ باسی ڕەخنە دەکەی؛ نەدەبوو مەسعوود محەممەد بەشێکی زۆر لە نووسینەکانی بنووسێت. چون بە دەربڕینی تۆ ئەوانە دەقی پاشکۆن و سەربەخۆ نین. سەیری وتارەکانی ناو کتێبی “کەوچکێک شەکر بۆ قاوەیەکی تاڵ” بکە. بڕۆ سەیری وتاری “نامەیەک” بکە. بۆ کابرایەکی نووسیووە:

“ناکرێ وشەی “مەند”، “ئەفەندی”، “دەربەند” بکرێنە “مەنگ”، “ئەفەنگی”، “دەربەنگ”. بە نموونە دەڵێم لە فەرەنسیدا شێوەی پاریس هەرە پێشکەوتووی ئاخاوتنی میلـلەتی فرەنسەیە. خەڵقی پاریس دەنگی “ر” بە “غ” دەخوێننەوە. بەڵام لە نووسینی فەرەنسیدا دەنگی “ر” هەر بە “ر” دەنووسرێت با خەڵقی پاریسیش بە “غ” بیخوێننەوە.

مەسعوود محەممەد کۆی لەوە نەکردووەتەوە، هەڵەی هێندە سادە بۆ کابرایەک ڕاست بکاتەوە؛ چون ڕەخنە لای ئەو ڕێککردنەوەی ناڕێکییەک بووە کە بینیوویە. دەکرا بە خۆی بڵێت: ئەو نووسینە ناهێنێ من لەسەری بە جواو بێم. کە دواجار نەهێنانی ئەو نووسینە دەگاتەوە بە نەهێنانی کورد. دیارە لای ئەو کورد هێناویە کات و توانایی بۆ دابنێت. لای منیش دوو ساڵ پێش وەها بوو. بەڵام ئێستا لە لام پرسیارە. شتێک کە لەنێوان سەردەمی من و سەردەمی مەسعوود محەممەددا گۆڕاوە ئەمەیە؛ ئێستا زۆر کەس کوردبوون بە مەبەستی شاردنەوەی لێنەزانینی خۆی بەکاردەهێنێ. ئێستا زۆر کەس خاڵیبوونی مەیدانەکە دەقۆزێتەوە. دەچن کۆلکەشاعیرێکی فارس دەدۆزنەوە و دەبن بە لقی کوردستانی ئەو کۆلکەشاعیره. یەکێ لقی کوردستانی یەدوڵڵا ڕوئیاییە، یەکێ هی عەلی باباچاهییە!

ئەگەر دەقێک کە لەسەر دەقێکی تر نووسراوە، بە پاشکۆ بزانین؛ بەشێکی زۆری فەلسەفە پاشکۆیە. بەوجۆرە دەتوانین بێژین نووسینەکانی دریدا، پاشکۆی نووسینەکانی سووسێرن! ئاخر دریدا لە differenceی سووسێرەوە دەستی پێ کرد گەیشت بە differance.

٢.تۆ کە دەڵێی ڕەخنە ململانێیە لەگەڵ پتەوترین دەقدا، پێمان ناڵێیت لە ڕەخنەی شیعری کوردیدا، پتەوترین دەقەکان کامانەن؟ پێت وایە دەقانێکی تر هەن کە لەو دەقانەی من لەسەریانم نووسیوە، جیددی تر بن؟ ئەوانەی من لەسەریانم نووسیوە، ئەوپەڕی توانستی ڕەخنەی کوردییە. من لەم هەنگاوەدا ئاستی نووسینەکانم دیاری کرد و هەوڵم دا بڕێک باسەکان لەو فیشقیاتە دەربهێنم.   

دەتوانی لە جیاوازیی من و ئەوانی تر ورد ببیتەوە. هەموو دێن بە ڕاوێژێکی باقیارکەرانە دەڵێن: ئێمە ڕەخنەی کوردیمان نییە. من هاتووم بەناو ڕەخنەی کوردیم تاوتوێ کردووە کە بزانم چییە و کێشەی چییە. پێم وایە دوای پرۆژەکەی من ئەوەی حەیای هەبێ، ئەو جۆرە لە نووسین بە ناوی ڕەخنە بڵاو ناکاتەوە.

٣.من ئابا و ئەجدای کەسم هەڵنەوەشاندووەتەوە! ئەوەیش تۆ بەناو ناو و ناتۆرە ناوی دەهێنی؛ دەوڵەمەندکردنی ئەدەبی کوردییە بە داهێنان. ئەو داهێنانانە کۆرسی فێربوونی مامەڵەکردنن لەگەڵ زمان!

ژنەفتن: دوو تێبینی: من ناڵێم ڕەخنە پاشکۆیە، دەڵێم چۆن ڕەخنە ببێتە دەقێکی سەربەخۆ و لە پاشکۆیەتی دەقی ڕخنە لێگیراو دەربچێ. تێبینییەکەی تریش کاتێ دەڵێم ئاست نزم لە زمانی تۆوە گواستومەتەوە، ئەگینا ئەسڵەن من نەک پێموانییە ئەو قۆناغەی تۆ ڕەخنەی دەکەی، دەقەکانیان ئاست نزم بن، بەڵکو بە یەکێ لە قۆناغە باشەکانی دەزانم.

ئەمینی: سەبارەت بە تێبینییەکەت کە گوایە ئەو قۆناخە یەکێکە لە قۆناخە باشەکان، داوا دەکەم کە فایلەکانی من هەموویان بخوێنیتەوە. پێشبینی دەکەم دوای خوێندنەوەی وتارەکان بۆچوونت بگۆڕێت.

بابەتی کوردینووسین بابەتێک جیددییە کە کۆڵێک خەساری تێدایە.

ژنەفتن: با هەر بۆ ڕوونکردنەوەی پرسیارەکەی پێشووم، ئەمەش بڵێم بۆ نموونە”لەو دەقانەی تۆ بخەینە بەردەم خوێنەرێکی باشوور(کە تا ئەم ئاخیرانەش بە تاک و تەرا نەبێت، ئاگایان لە ئەدەبی ڕۆژهەڵات نەبووە)، چی لەو دەقانە فێر دەبێت، (دەڵێم لەو دەقانەی تۆ، یانی مەبەستم کۆی کارەکانت نییە).

کاک بیلال، لە باشووریش ئەو ڕەخنانەی کە خەریکی ڕێک کردنەوەی ناڕێکی زمانی دەقەکانن، زۆر بووە. گەیشتووەتە ئەو ئاستەی کە ئێستا دەستەواژەی (پاسەوانانی زمانی کوردی) بووەتە گاڵتەپێکردن، گوتارێک لە بەرانبەر ئەم ڕەخنانە سەریهەڵداوە و کە چەند خاڵێک لە خۆ دەگرێ لەوانەش (زۆرینەی ئەوانەی بوونەتە پاسەوانی زمانی کوردی لە زمانی ناوچەکەی خۆیەوە قسە لەسەر دەق و نووسراوەکانی تر دەکات، ڕێگرن لە گەشە کردنی زمانی کوردی و؛ دەیانەوێ زمانی کوردی لە سنوورێکی گوندیانەدا بمێنێتەوە، ناتوانن و نازانن خویندنەوە و ڕاڤە بۆ دەقەکان بکەن و تەنیا چەند هەڵەیەکی زمانی دەکەنە پێوەر بۆ ڕەتکردنەوەی دەقەکە و بە نووسەر دانەنانی نووسەرەکە… چەندانی دیکە). بۆ کێشەی ڕێنووسیش کە تۆش لە ڕەخنەکانتا باسی دەکەی، هەر ئەوانە پێیانوایە ئەوە کێشەی نووسەر نییە، کیشەکە لەوەیە کە هێشتا ڕێنووس بە ستاندارد نەکراوە، یان دەڵێن ئەوە کێشەی دەزگاکانە کە دەبێ ئەدیتۆری پیشەگەریان لەو بوارەدا هەبێ و بە دەقەکاندا بچێتەوە. ڕایەکیش هەیە کە پێیوایە ئەوانە ناچنە خانەی ڕەخنەوە هێندە ڕێک کردنەوەی هەندێ ناڕێکی ڕینووسیییە. بە کورتی بۆ ئەو جۆرە لە ڕەخنە چەندین پاساو دەهێنرێتەوە.

ئەمینی: ١.ئەو دەقانە بە پلەی یەک، کاریان ناساندنی دۆخ و ئاستی شیعر و ڕەخنەی ئەو کۆمەڵە ئەدیبەیە. لەوە بترازێت، من لە پێناو ئەوەدا کە فایلەکان بێجگە ناساندنی خەسارەکان، سوودگەلی تری بۆ خوێنەر هەبێت؛ هەر جارەو باسێکی جیددی درێژە دەدەم. بۆ نموونە باسی بۆچوونەکانی ویتگنشتاین بۆ خوێنەر ڕوون دەکەمەوە. یان کە باسی پۆستمۆدێڕنیزم بوو، باسی دەقی پۆستمۆدێڕنیستی کوردی دەکەم. کە ڕەخنەگر چەمکە ڕەخنەییەکانی بە هەڵە بەکارهێنابوو، هەوڵ دەدەم بۆ خوێنەری ڕوون بکەمەوە. هەر نموونە شیعرێک کە لە وتارەکاندا باسی دەکرێ، هەوڵ دەدەم بە وردی باسی بکەم. باسی لایەنی زمانیش بەوردی دەکەم. ئەمانە ئەو شتانەن کە دەقەکانی من بە خوێنەری دەبەخشێت.

٢. بابەتی کوردینووسین بابەتێک جیددییە کە کۆڵێک خەساری تێدایە. لە سەرەتادا بڵێم من لەو پرۆژەدا قەد باسی ڕێنووسم نەکردووە. باسی ڕێنووسم نەکردووه؛ چون بابەتێکی سادەیە و هەر کەس بە خوێندنەوەی دە پانزە لاپەڕە دەتوانێت فێری ببێت. ڕێنووس، شتێکی ئەوتۆی نییە کە من لەسەری بنووسم. ئەوەی کە گوایە بیلال دەپەرژێتە سەر ڕێنووس، پێ دەچێت لەملاو لەولاوە بیستبێتت. دەتوانی بیر بکەیتەوە کە لەو فایلانەی خۆت خوێندوونەتەوە، قەد باسی ڕێنووست بینیووە یان نا؟ ئەوانەی کە ئەو دەنگۆیە بڵاو دەکەنەوە، بڕێکیان هەر فەرقی ڕێزمان و ڕێنووس نازانن. بڕێکیشیان بە ئەنقەست بۆ سووککردنی کارەکە دەیکەن.

ـ نەبوونی ڕێنووسی یەکگرتوو نابێتە پاساو کە بڕێک فەریکە و فەیکەنووسەر، هیچ تێبینییەکی ڕێنووسی ڕەچاو نەکەن. نابێت تۆ لە دەقێکدا بنووسی؛ “دەستملەکارکێشاوە”! لەو لاوە بێیت بنووسی: “بە هێز”!

لە زانکۆکەماندا خوێندکارێکی دەرمانسازی هەبوو؛ دوای شەش ساڵ هێشتا وانەکانی دوو ساڵی یەکەمی تەواو نەکردبوو. لەو لاوە لافی ئەوەی لێ دەدا کە خەریکە دەرمانێکی نوێ دەدۆزێتەوە! کۆلکەفەیکەفەریکەنووسەرەکانی! ئێمەش وسان. نازانن زمانەکەی خۆیان بەڕێکی بەکار بهێنن، ڕێنووسێکی سادەیان پێ ڕەچاو ناکرێ، لەو لاوە لافی ئەوە لێ دەدرێت شیاوی نۆبڵن!

من ئەو جۆرە دەقانەی که نووسەرەکەیان خۆی بە کوردیپارێز بناسێنێت یان کەسی تر بە گاڵتەوە بەو جۆرە بیناسێنێت و لەگەڵ ئەوەشدا عەوامانە و سووک بێتم، کەم خوێندووەتەوە. ئەوەی من خوێندوومەتەوە لە پێشینەکان هێمن و مەسعوود محەممەد و حەسەنی قزڵجی، لەمانەی ئەم دواییەش حەمەسەعید و حەمەفەریق حەسەن بووگن. قسەی هەموویان ڕێک و ڕوون و بەجێ بوون. من ئەو جۆرە دەقانەی -کە خۆیان وەک کوردیپارێز ڕانێن و عەوامانە بن-م کەم بینیووە، بەڵام حاشا ناکەم کە دەشێت دەقی لەوجۆرە هەبێت و زۆر و کێشەداریش بن. ئەمانە ئەگەریش هەبن لەگەڵ ئەوانەدا کە دەیانەوێت باسکردن سەبارەت بە دروستنووسین، سووک و بێبایەخ نیشان بدەن، بەراورد ناکرێن. کێشەی هەرەگرنگ لای من ئەوانەن کە گەیشتوونەتە ئاستێک لە بێحەیایی کە بێمنەتن بە بابەتی دروستنووسین. بێمنەتن بە باسە دروست و دڵسۆزانەکان. من بە ئەرکی خۆمی دەزانم کە لەسەر ئەم کێشەیە کار بکەم. نایشارمەوە بەو بێمنەتییە لە دین دەر دەچم!

ئەو جۆره لە بێمنەتی لە چییەوە دێت؟ بۆچی ڕەخنە بەجێ و دڵسۆزانەکان جێی خۆیان ناگرن؟ ئەم زمان و ئەدەبە چی لێ هاتووە کە بڕێک شەیاد دەتوانن بە چاوی سووک سەیری بابەتی گرنگی زمانی نووسین بکەن؟ نیشانەی زەقی نزمی ئاستی بەرهەمە کوردییەکان ئەو بێمنەتییەیە. تری ئیگڵتن لە کتێبی تیۆری ئەدەبییەکەیدا دەڵێ: ئەدەب لای فۆرمالیستەکان سیستەمێکی تایبەتی زمان بوو نەک شتێکی وەک ئایین یان دەروونناسی یان کۆمەڵناسی. دووبارە هەر ئەو، هەر لەوێدا دەڵێ: فۆرمالیستەکان زمانی ئەدەبییان بە کۆمەڵێک لادان لە زمانی پێوەر یان جۆرێک شۆڕشی زمانی دەزانی. دەپرسم: ئەگەر نەزانین دروست چییە و لە شوێنی خۆیدا بەکاری نەهێنین، لادان چۆن دەر دەکەوێت؟ کە ئەدەب هەمووی لادان بێت، ئەوکات بایەخی دروستنووسین دەردەکەوێت. چون تا نەزانی دروست چییە، نازانی لادان و داهێنانیش چییە. شتێکی سەیرت پێ بڵێم. لەو کۆمەڵە کەسەی کە من گەرەکمە نموونەیان زۆر نەبێت! یەکێکیان داهێنانی هەیه. سەیر ئەوەیە ئەوانی تر کاتێک لاسایی دەکەنەوە، لادانەکانی ئەو وەک پێوەر تەماشا دەکەن. مەبەستم ئەوەیە هێند کوردی نازانن، هێند کارەکانیان نابەئاگایانە و هەڕەمەکییە؛ داهێنانەکانی ئەو وەک ئەوەی بەشێکی ئاسایی زمان بێت، دووبارە دەکەنەوە. ئەگەر کابرا بە جێی “لێم دەپرسێ” بنووسێت “دەمپرسێ” کە لادانە و داهێنان، ئەوانی تر ئیتر لە دەقەکانیاندا هەر “دەمپرسێ” دەنووسن.

ژنەفتن: ئەوەش بپرسم، کە ڕەنگە لە هەموو ئەوانە پتر کێشەساز بێت، ئەویش لەگەڵ بەرەوپێش چوونی وەرگێڕان و خوێندنەوە و راڤە و نووسینی کوردی لە هەموو بوارەکاندا، نووسەر و وەرگێڕی کورد بۆ بە کوردی کردنی چەمک و زاراوە و دەستەواژە هزری و ڕەخنەیی و زانستی و فەلسەفییەکان تووشی کێشە دەبێت و هەر کەسێک لە لایەکەوە بە گوێرەی تێگەیشتن و سەلیقەی زمانی خۆی و لە لایەکی تریش بە پشت بەستن بەو زمانەی چەمک یان … لێ وەردەگرێ (بۆ نموونە تا ئەم چەند ساڵەی دوایی بە زۆری لە فارسی و عەرەبییەوە وەرگیراوە) دەیکاتە کوردی. بەو پێیەی تۆیش لەسەر ئەو بە کوردی کردنانە ڕەخنەت هەیە، پێتوانییە ئەم کێشەیە زۆرتر گشتییە و هەموو ئەوانەی دەنووسن پریشکێکیان لەو ڕەخنە و ناڕێکییە بەر دەکەوێ.

ئەمینی: لە کوردینووسیندا، هەڵەکان چەندین جۆرن. من لە پرۆژەکەمدا هەموویانم ڕوون کردووەتەوە. بۆ هەر کامیشان کۆڵێک نموونەم دۆزیوەتەوە. ئەگەر کەسێک دروستنووسین بۆی گرنگە بێت؛ لێیان فێر دەبێ و دووبارەیان ناکاتەوە. ئەگەر ویستت هەر لەم وتوێژەدا کێشەکانت لەگەڵ نموونە بۆ ڕیز دەکەم.

نووسەر یان لە گێلییەوە – کە وا دەزانێ کوردی لەوەوە دەستی پێ کردووە – یان لەبەر تەمەڵی ناگەڕێت بزانێت ئەو چەمکە قەد کراوە بە کوردی یا نا.

کێشەی وەرگێڕانی چەمکەکان لە زمانانی ترەوە تەنیا یەکێکە لە کێشەکان. ئەوەی کە زمانی ئێمە ماوەیەکی کەمە زۆرێک لەو چەمکانە بە خۆیەوە دەبینێ و لەگەڵیان ڕانەهاتووە، پاساودەری بەکاربردنی هاوتای گێڕ و لار و سەقەت نییە. زۆر کۆلکەنووسەر ئەو چەمکانە بە مەبەستی ترساندن و سەرشێواندن لە خوێنەر دەقۆزنەوە. هەیانە بە ئەقڵە سەقەتەکەی خۆی هاوتایەک بۆ چەمکێک دادەنێ، جا بە ئەنقەست هاوتا ئینگلیزییەکەیشی ناهێنێ. دەیخاتە ناو ڕستەیەکی بێمانایشەوە. ئەو کات زانینی مانای وشەکە دەبێت بە مەتەڵ هەڵهێنان! ئەگەر خوێنەر ژیر نەبێ، ڕەنگە وابزانێ نەخوێندەوار و جێماوە و نووسەر فرە لە پێشە. ئەگەر نووسەر دڵسۆز بێ، ئەو بابەتە بۆ خوێنەر نابێ بە کێشه. لێرەوە پێشنیار دەکەم؛ هەر نووسەرێکی کورد چەمکێکی بەکار برد، ڕێک دوای هاوتا کوردییەکەی کە یان خۆی دایناوە یا کەسی تر هاوتا ئینگلیزییەکەی بە پیتی لاتین بهێنێت. جەخت دەکەمەوە؛ نە لە کۆتاییی دەقەکە نە لە پایینی لاپەڕەکە، بەڵکو ڕێک دوای هاوتا کوردییەکەی؛ بۆ ئەوەی کاتی خوێنەر بە فیڕۆ نەچێت. تازە پێویستیش نییە وشە ئیگلیزییەکە بخرێتە ناو کەوانەوه.

ئەگەر نووسەر خۆنوێن و کوردبەکەرزان و نەخوێندەوار نەبێ، ئەو بابەتە نابێت بە کێشە. کە دەبێت بە کێشە لەبەر نیازی پیسی نووسەرەکەیە نەک لەبەر دۆخی کوردینووسین. ڕەهەندێکی نەخوێندەواری، نەزانینی مێژووی چەمکەکەیە لە ناو زمانی کوردیدا. نووسەر یان لە گێلییەوە – کە وا دەزانێ کوردی لەوەوە دەستی پێ کردووە – یان لەبەر تەمەڵی ناگەڕێت بزانێت ئەو چەمکە قەد کراوە بە کوردی یا نا. دێت وەرگێڕدراوە فارسی یا عەرەبییەکەی بە ئەقڵی خۆی دەکوردییەنێت. لە پرۆژەکەی مندا زۆرجار کە باسی چەمکێک دەکرێت، من باسی وەرگێڕانی بۆ کوردیی دەکەم. باسی هاوتا دانراوەکان دەکەم. ئەگەر خۆیشم پێشنیارم هەبێ دەیخەمە ڕوو. ئەگەر بڕیارە دایالۆگێک هەبێ، یەکێک لە تەوەرەکان دەتوانێت، چەمکەکان و هاوتا کوردییەکانیان بن.

ژنەفتن: لەنێو هەندێ لە وڵامەکانتدا دەردەکەوت کە ئەم هەوڵانەت، پرۆژەیەت گەیاندووە بە کۆتایی و دەتەوێ لە هەوڵەکانی تر بازێک بدەی و جۆرێکی تر کار بکەی. پێم خۆشە وەک کۆتا پرسیار لەسەر ئەوە قسە بکەی.

ئەمینی: ئەگەر بڕیار بێت کار بکەم؛ حەز دەکەم چەند کاری جیاواز و بەسوود بکەم. حەز دەکەم کتێبێک لەسەر کوردینووسین بنووسم. حەز دەکەم لەوێدا جیاوازیی داهێنان و لەخۆوەدەرهێنان نیشانی خوێنەر بدەم. لە پرۆژەی “با نموونەیان…”دا ئەگەر باسی زمانی نووسین دەکرێت، زۆرتر باسی هەڵەنووسین و دروستنووسینە. بڕێکی زۆر کەم باسی دەوڵەمەندکردنی کوردی لە ڕێی داهێنانەوە دەکات. دەمەوێ لەو کتێبەدا بە خوێندنەوەی دەقگەلێکی زۆری کوردی، بە خوێنەری نیشان بدەم کێ کوردی بەرەپێشەوە بردووە، کێ نە تەنیا بەرەپێشەوەی نەبردووە بەڵکو بە هەڵە بە لاڕێیدا بردووە.

هەمیشە کلیپی کۆلکەنووسەرێکی کوردم بە بیردا دێت کە بەوپەڕی بێحەیاییەوە باسی زمانی نووسین دەکات و دەیەوێت ئەو هەموو گێلی و هەڵەیەی خۆی وەک داهێنان بە خوێنەر بفرۆشێت. ئەوە من زۆر ئازار دەدا. کەسانی تر لەسەر زمانی ئەو کۆلکەنووسەرەیان نووسیوە. ئەوەی من گەرەکمە بینووسم ئاستێک بەرزترە. گەرەکمە بێجگە هەڵە، باسی داهێنان و دەوڵەمەندکردنی کوردیش بکەم.

دووباره ئەگەر بزانم خەڵک و خوێنەر و پانتاییەکە دەیهێنێ؛ حەز دەکەم کارێک بکەم کە نە تەنیا بە بیری کۆلکەنووسەرانی کورددا نایەت، بەڵکو ڕەنگە قەد لە ڕەخنەی ڕۆژئاوایشدا نەکرابێت. گەرەکمە یەک دوو دانە لەو بەرهەمە شیعرییانەی ڕۆژهەڵات کە بە شیعریان دەزانم بنووسمەوە. یانی گەرەکمە هەر لەو کەشوهەوایە و هەر بەو پرسۆناگەلە شیعرێکی تر بنووسم. گەرەکمە بەو کاره نیشان بدەم؛ دروستە من ئەو بەرهەمە وەک بەرهەمێکی بەرز دەناسێنم، بەڵام خودی بەرهەمەکەش جۆرێک کەمفرۆشی تێدایە. یانی لەگەڵ جوانی و داهێنانگەلێک کە تێیدایە، حەقی تەواوی بابەتەکە پێی نەدراوە.

ـ ئەم ماوەیە نازانم پێشەکی بوو یان ڕووبەرگی کتێبێکی کوردی بە فارسیکراویان بۆ هەناردم. لەوێدا کەسێک کە خۆی پێشتر وەک ئیمپراتوور لە ژانرێکدا ناوی هاتبوو، دەڵێت فڵانکەس لە فڵان ژانردا ئیمپراتووره! من کە بینیم یەکسەر گوتم: ئیمپراتوور لە بانی ئیمپراتوورە! ئەگەر بزانم چل ملیۆن کەس لێم نابێ بە دوژمن! ئەگەر بزانم ئەو ئەدەبە دەیهێنێ، ئەگەر بزانم پانتاییە کێشی ئەوەی هەیە؛ حەز دەکەم لەسەر ئەو ئیمپراتوورانە بنووسم. من هەست دەکەم ئەوانە زۆرتر ئیمپرا”توور”ن تا ئیمپراتوور! گەر لە ڕوانگەی منەوە تەماشا بکەی دەبینی پاژی “توور”ـەکە زۆر زەقترە!

من ئێستا پێم وایە؛ کایەی ئەدەبیاتی ئێمە فیشقیاتە. کەسێکیش فیشقیاتچی نەبێت یان دەبێ هەوڵ بدات لە فیشقیات دەریبهێنێ یان دەبێ سەری خۆی هەڵبگرێت و بڕوا. بەوجۆرەش کە لە ناو ئەم ئەدەبەدا تۆڕەکانی یەکترهەڵدان و پشتی یەکتر لێسان و کلکی یەکتر کڕاندن باوە، پێ ناچێ کەس بتوانێت لە فیشقیات دەربهێنێ. بۆیە باشتر وایە دەستی لێ هەڵبگرم و بڕۆم لە بواری سیاسەتدا ئیش بکەم. بڕێک دەڵێن تۆ کاری خۆت بکە و کارت نەبێ. من کارێک ناکەم کە بە چاوی خۆم نەتوانم کاریگەرییەکەی ببینم.

ـ کارێک کە ئەنجامدان یان ئەنجامنەدانی پێویستی بە هەڵسەنگاندنی ئەدەب و پانتاییەکە کەمترە، داهێنانە لە بواری شیعردا. من هەست بە لار و گێڕ کرانی سەلیقەی خوێنەری شیعری کوردی دەکەم. کابرا دەبینم ڕۆژانە شیعرانێکی پووچ بە دەنگی فڵان دەنگگڕ گوێ دەدات و قەد هەست بەوە ناکات ئەوەی ئەو پێی سەرمەستە، دەنگەکەیە نەک دەقەکە. من بڕێکی زۆر بەکارهێنەری شیعر دەبینم کە تووشی هەستگێلی و هەستگێڕی بووگن. کە ئەمە دەڵێم مەبەستم ئەوانە نین کە خوێنەری ئەو کەسانەن کە بە “شتنووس” ناویان چووە، بەڵکو ڕێک مەبەستم خوێنەری ئیمپرا”توور”ـەکانە. حەز دەکەم بە شیعری خۆم بەشێک لەو هەستگێڕییە ڕاست بکەمەوە. هەروەها دەتوانم بە ناساندنی بەرهەمانێک یارمەتیدەر بم بۆ ئەو ڕاستکردنەوەیە.

The post ڕەخنەی سووکایەتیکەر و، شیعر و زمانی کوردی appeared first on ژنەفتن.

گەرچی ڕەخنە و ڕەخنە لە خۆگرتن، بە بناغەی تەواوی کایە فەرهەنگییەکانی وەک: (هونەرەجوانەکان، ئەدەب، کولتوور، ڕامیاری ..ھتد) دادەنرێت، بەڵام دەتوانم بڵێم:

ئەم چەمک و گوتارە لەنێو کایەی موزیکی باشووری کوردستاندا، لە ئاستی نەبوون یاخود سەرەتاییدایە.

هەرچی ئەو کەسانەی کە هەندێک جار لەم بوارەدا وتار دەنووسن، بە هۆکاری نەخوێندەواری کایەی هونەری موزیک و تێنەگەیشتن لە گرنگی ئەم چەمکە، نووسەرەکە بۆ ماوەی چەند ساڵێک بە کۆمەڵێک گرفتدا گوزەر دەکات، کە نەک بابەتەکەی گفتوگۆیەکی لۆژیکی و ئەکادیمی دروستی لێناکەوێتەوە، بەڵکو دەبێتە هۆکاری ناکۆکی تەنانەت پچڕانی پەیوەندییە هاوڕێیەتی و کۆمەڵایەتییەکان، لە نێوان ڕەخنەگر و ڕەخنە لێگیراوەکەدا.

هەر ئەم هۆکارەیە کە ئاستی نوسین و گفتوگۆی ئەکادیمی لەم بوارەدا نەهاتۆتە کایەوە و ڕۆڵی خۆی نەگێڕاوە. گەرچی چەمکی ئەکادیمی لە بواری موزیکدا زۆر دەبیسترێت، کە بە یەکێک لە کۆڵەکەکانی بواری ئەکادیمی، ڕەخنەگرتن و گفتوگۆی ئەکادیمییە، کەچی تەنانەت لە زانکۆ و پەیمانگاکاندا نەک کاری بۆ ناکرێ بەڵکو خوێندکارانی ڕەخنەگر سەرکوت دەکرێن، کە لە ڕاستیدا زانکۆکان جگە لەوەی دەبێت سەرچاوەکی گرنگی دروست بوونی مەعریفە، دیبەیتی ئەکادیمی، هەڵسەنگاندن و گوتاری ڕەخنەیی بن. لە باسکردنی بابەتی ڕەخنەدا هەڵسەنگاندنی ئەم بوارە بەر لە هەر کەس و جێییەک پێویستە ڕوو بکەیتە ناوەندە ئەکادیمییەکان چونکە زانکۆکان لەسەر ئەم چەمکە بنیاتنراون.

بۆ هەڵسەنگاندنی ئاستی گوتار و چەمکی ڕەخنە، ئەم نموونە گچکەیە دەخەینە ڕوو:

کاتێک لە زانکۆ و پەیمانگاکاندا باسی دانەرە موزیکییە جیهانییەکان دەکرێت، هەمیشە ژیانی لاوەکی و نا هونەری دەبنە جێی سەرنج و گفتوگۆی دەربارە دەکرێت.

بە نموونە: گەر بە هەر موزسیانێکی دەرچووی پەیمانگا و زانکۆکان، کە هەڵگری نازناوی ئەکادیمی و زانستین، ناوی (بێتهۆڤن) بهێنە دەزانن چۆن ژیانی کردووە، لە قۆناغێکی تەمەنیدا (نابیستە بووە، هاوسەرگیری نەکردووە)، بەڵام بڵێی ئەو ڕەخنانەی لە سەردەمی خۆی و دوایی کە لێیی گێراون چی بوون؟

بێگومان یان بێدەنگ یان وەڵامێکی کرچ و کاڵت دەست دەکەوێ. یاخود گەر بڵیی (ڤاگنەر) وەک دیارترین موزیکدانەرانی کۆتایی سەردەمی ڕۆمانتیک، کە ژیان و بەشێک لە کارەکانی بە زۆرینەی کەسانی ئەم ناوەندانە ئاشنایانە، بەڵام ڕەخنەکان دەربارەی ڤاگنەریزم و کێشەکانی لەگەل فەیلەسوف و موزسیانێکی وەک (نیچە) چییە؟ ئایا ئەو چوار پەرتوکە ڕەخنەییە توندە چین، کە نیچە دەربارەی ڤاگنەر نووسیوێتی؟ بە دەگمەن کەسانێکی موزسیان زانیاریان دەربارەی هەیە. جگە لەوە کە کاتێک پەرتوکەکانی نیچە بە ناوی:

کەیسی ڤاگنەر -( The Case of Wagner) لە ساڵی ١٨٨٨دا نیچە نوسیویەتی دەگەیتە کۆتا خاڵی ژێر سفر و بێ ئومێدی، کە بتەوێ تازەکی دەربارەی چەمکی ڕەخنە لە هونەری موزیکی کوردیدا بدوێی. بە نموونە:

(نیچە) لەم کتێبەیدا دەربارەی گەورە موزسیانی ئەڵمانی (ڤاگنەر) دەڵێت:

“ڤاگنەر هونەرمه ندى ئاستنزم (#کیچ)، ئەمه ئەوە گوزارشتە تەواوەکەیە. لێرەوە ئیدی گاڵتە و گەپەكان كوتاييان دێت؟ نەخێر. بەڵێ من ناتوانم ھەر وەک شایەتێکی بێلایەن لێرەدا بوەستم، لە کاتێکدا دەبينم ئەم ئاستنزمه دێت، كار بۆ وێرانکردنی تەندروستيمان دەکات، لە سەرووى ئەمەشەوە ، كار بۆ وێرانکردنی موزيك دەكات! ئەرێ بە ڕاستی ڤاگنەر لە بنەچەدا مرۆڤە؟

ناکرێت ھەر خۆی جۆرێک لە نەخۆشی بێت؟ چونکە کارێکی وا دەکات دەست بۆ ھەر شتێک ببات، نەخۆشی دەخات! ڤاگنەر موزیکی دووچاری نەخۆشییەکی کوشندە کردووە”[1].

لێرەدا ئەم زمانە توندەی نیچە لە ساڵی ١٨٨٨دا، بکەینە یەکێک لە نموونەکانی شێوازی رەخنەگرتنی هونەر چی ڕوودەدا؟ بە دڵنیایەوە زۆر خراپ دەکەوێتەوە.

لێرەدا دەگەیتە دەرئەنجامی ئەوەی ئاستی مەعریفی و خوێندەواری پێوەری سەرەکییە بۆ تێگەیشتن لە گرنگی وتاری ڕەخنەیی، گەر سەرەتا ئاستی زانستی و ڕۆشنبیری موزسیانی کورد بەرز نەکرێتەوە، ئەم گوتارە لە دوو قۆناغدا دەمێنێتەوە.

یەکەم: پێداهەڵدان و موجامەلەی بەرژەوەندی خوازانەی نێوان ئەو کەسانەی کە بە کاری هونەری موزیکەوە سەرقاڵن.

دووەم: ڕەخنەگرتن و بە هەر شێوازێکی (نەرم، توند) لەلایەن ڕەخنە لێگیراوەوە و نەک گفتوگۆ دروست ناکات، بەڵکو کێشەی کۆمەڵایەتی و پچرانی پەیوەندییەکانی لێدەکەوێتەوە.

دەرئەنجام دەگەینە ئەو خاڵەی کە هێشتا چەمکی ڕەخنە و گرنگی بواری ڕەخنەی بۆ بەرەپێشبردنی کایەی موزیکی لەنێوان بوون و سەرەتایدایە، هەر بۆیە ئاستی هونەری و پێگەی هونەری موزیکی کوردی لە ئێستادا لە ئاستی خۆدووبارەکردنەوە و هونەری کۆپی کردنی نەتەوەکانی دراوسێدایە، بە ڕادەیەک بە دەگمەن کارێک دەبیستی کە لەنێو پێوەرە هونەرییەکاندا جێیی خۆی بکاتەوە.

[1] کەیسی ڤاگنەر، نیچە، و. لە عەرەبییەوە: رێبین رەسول، ھەولێر، ٢٠١٨.

The post ڕەخنە لە کوێی موزیکی کوردیدایە؟ appeared first on ژنەفتن.

سەرەتا دەبێت لەوە تێبگەین ئێمە کێشەى (دەقى پیرۆز)مان هەیە واتا بەپێى ئەو کولتوورەى کە زیاد لە ١٤٠٠ ساڵە ئەم کۆمەڵگەیە پەیرەوى دەکات، تاکى کورد نەیتوانیوە بە شیوەیەکە ئازادانە ڕەخنە لە دەقى پیرۆز بگرێن، هەر لەم بۆچوونەوە ڕەخنە لەلاى ئێمە زۆر لاوازە و کاریگەرى زۆرى نییە لەسەر کولتووری ئێمە، ئەوەی کە هەیە جۆرێکە لە ستایش و پیاهەڵدان و وەسف کردنە، ئەوەندە ڕەخنەى بابەتى و جیددى نییە.

هەموومان دەزانین بەبێ کارى هونەرى ئەستەمە (ڕەخنەى هونەرى شێوەکاری)ش بوونى هەبێت. هەر لەم ڕوانگەیەوە هاوتەریب بە هۆکارەکانى نەبوونى ڕەخنەى هونەرى باسى مێژووى هونەرى شێوەکارى لەناو کۆمەڵگەى ئێمەدا دەکەین.

هونەرى شێوەکارى لە کوردستان تازەیە و مێژووەکەى دەگەڕێتەوە بۆ سەدەى ڕابردوو، لەگەڵ ئەوەشدا کە ئەم ناوچەیەی کە کورد تێیدا نیشتەجێ بووە وەک جوگرافیا لە بەشى باکوورى ڕۆژهەڵاتى (میزۆپۆتامیا)دا بەشێک بووە لەو مێژووە گەورەکەى شارستانى میزۆپۆتامیا لە هەموو سەردەمەکانیدا.

بەڵام بەهۆى شەر و ململانێى زلهێزەکانى دەورووبەرى هەمیشە دەست بەسەر بووە و، لە هەندێ کاتى مێژووییدا کورد دەسەڵاتى خۆجێیى خۆى هەبووە و لە هەندێ کاتدا وەک داگیرکەراو خۆى بینیوەتەوە.

بەپێى ئەو گەڕان و پشکنینانە کە ئیستا دەکرێت و ئەو پاشماوانە کە دەدۆزرێتەوە لەم ناوچەیەدا چەندین ئاسەوارى مێژوویى لەخۆ گرتووە کە دەیسەلمێنێت خەڵکى ئەو سەردەمە هونەریان بەرهەم هێناوە و پەیوەندییەکى زۆر باشیان هەبووە لەگەل هونەر و کارى هونەرى وەک پەیکەر و سیرامیک و کەلوپەلى ڕۆژانەى ناو ماڵ و خشڵ و زێر و زیوو و بیناسازى. لە هەموو سەردەمەکانى میزۆپۆتامیا و هەموو شارستانیەتەکان کە دەسەڵاتیان هەبووە وەک (بابل و سۆمەر و ئەکەد و ئاشورەکان) تا دەگاتە سنوورى دەسەڵاتى یونان و ساسانییەکان و فرعەونییەکان و چەندین شارستانى گەورە و بچوکى ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاست کە بوونیان هەبووە لەو سەردەمەدا لەم ناوچەیە.

هونەر بە گشتى و هونەرى شیوەکارى بە تایبەتى بە قۆناغەکانى خۆیدا ڕۆیشتووە وەک هەموو شارستانیەتەکانى دونیا، هونەر تێکەڵاوى کۆمەڵگە بووە لە زۆربەى زۆرى بوارەکانى ژیانى ڕۆژانەدا، هەم وەک کەلوپەلى ڕۆژانە تا دەگاتە کۆشکى پاشاکان و مەلیکەکان و پەرستگاکانى خواوەند و شوێنە گشتییەکانى شارەکان.

بە هاتنى دەسەڵاتى ئیسلام بۆ ئەم ناوچەیە پیش ١٤٠٠ ساڵ گۆڕانکارییەکى گەورە ڕووى دا بە تایبەتى لە بوارى هونەرى شێوەکارى کە دەتوانم بڵێم لاوازبوونى هونەرى شێوەکارى بە شێوەیەکى بەرچاو، کە وایلێهات وێنەکێشان و پەیکەرسازى ببن بە شتێک و بابەتێکى قەدەغەکراو و نەفرەت لێکراو و، لە هەندێ شوێندا ئەو کارە هونەریانەى کە هەبوون هەمووى شکێندراو و لەناو براون لەژێر بیانووی جواروجۆرى دیندا، بەم شیوەیە هونەرى شێوەکارى بوو بە شتێکى نامۆ و قەدەغەکراو بۆ خەڵکى ئەم ناوچەیە.

ئەوەى لەبەرچاو بوو شکێندرا و فەوتا و ئەوەی مایەوە خرایە خزمەت دەسەڵاتە ئایینییەکە و بەرگى ئایینى وەرگرت و بەلاڕیدا برا.

ئەم دەسەڵاتە ئایینییە وایکرد هونەرى شێوەکارى زۆر لاواز ببێت و لە هەندێ قۆناغى مێژوویی دەسەڵاتە ئیسلامىیەکان دابڕان و نەمان ڕووى دا، ئەوەى کە مایەوە ڕەگى داکوتى لە کولتوورى ئێمەدا (ئەدەب) بوو کە ئەویش بارگاوى بووبوو بە کولتوورى ئیسلامەوە، بەم شیوەیە نەبوونى کارى هونەرى شێوەکارى بووە هۆى نەبوونى ڕەخنەى هونەرى و بە تایبەتى تیورى هونەرى شێوەکارى لە هەموو ڕووییەکەوە.

ئەم مێژووە بەم شێوەیە بەردەوام بوو تا ڕووخانى دەوڵەتى عوسمانى لە جەنگى جیهانى یەکەمدا لەلایەن بەریتانییەکان و فەرەنسییەکانەوە.

ئیدى جارێکى تر بەهۆى ئەم داگیرکردنەوە لەژێر ناوى ئیستعماردا هونەرى شێوەکارى هاتەوە ناوەوە لە ڕێگەى بەریتانییەکان بۆ ناو عێراق بە تایبەتى.

لەبەر ئەو دابرانە زۆرەى کە ڕوویدابوو لە مێژووى هونەرى شێوەکارى بە شێوەیەکى نامۆ هاتووە و بە بەرگێکى ڕۆژئاوایى خۆى ناساند لەناو کۆمەڵگەى ئێمەدا هەم وەک فۆرم هەم وەک بابەت، لە سەرەتادا وەک وێنە و بینین، خەڵکى ئەم ناوچەیە بەرى کەوتن، واتە ئەم هونەرە کە لە هونەرى ڕۆژئاوادا خۆى دەبینیەوە لە ڕێگەى داگیرکەرى ئیستعمارى بەریتانییەوە هاتە ناوەوە کە پەیوەندى هەبوو بە کەسە (ئەرەستۆکراتى و دەسەڵاتى مەلەکى و مەندوبى سامى بەریتانى و خێزانەکانیان و سەربازەکانیانەوە) هاتە ناو وڵاتى عێراقەوە کە لەژێر (ئینتدابى بەریتانیدا) خۆى دەبینیەوە.

لە دواى ڕووخانى دەوڵەتى عوسمانى و دروست بوونى وڵاتى عێراق مێژووى هونەرى شیوەکارى دروست دەبێت، بەڵام بە شێوەیەکى سست و لەسەر خۆ هەنگاوی ناوە.

لە ساڵى ١٩٣٦ پەیمانگای مۆسیقای وەتەنى دروستکراوە، لە سااڵى ١٩٣٩ بەشى وێنەکێشان و بەشى پەیکەرسازی تیاکرایەوە و، لە ساڵى ١٩٤٠ ناوەکەی گۆڕدرا بە پەیمانگاى هونەرە جوانەکان و عێراق پەیوەندى کولتوورى و هونەرى دروست دەکاتەوە بە دونیاى دەرەوەى خۆى، بە تایبەتى ئەوروپاى ڕۆژئاوا، بە ناردنى هونەرمەندانى عێراقى بۆ خوێندنى هونەر لە فەرەنسا و بەریتایا و ئیتالیا، کردنەوەى قوتابخانە و پەیمانگا و خوێندنى وانەى هونەر لە هەموو بەشەکانى پەروەردەدا.

ئەوەى جێى سەرنجە هونەرى شیوەکارى لە نێوان هونەرمەنداندا مایەوە، واتە هونەر لە نیوان خوێندکارەکانى هونەر و مامۆستاکانى هونەر و هونەرمەنداندا مایەوە و ڕێژەکە زۆر کەم بوو بە تایبەتى لە هونەرمەندانى شێوەکاردا و نەچووە ناو کۆمەڵگەوە یان تواناى ئەوەى نەبوو ببێتە بەشێکى کاریگەر لە ژیانى ڕۆژانەى خەڵک، تەنیا لە پایتەختى عێراق لە بەغداد مایەوە، ئەمەش بووە هۆى ئەوەى کە هونەرى شیوەکارى بەو شێوە سنووردارە بمێنیتەوە و نەتوانێت پێشکەوێت لەهەر دوو بوارەکەدا هەم وەک کارى هونەرى و هەم وەک تیورى هونەرى، لە زۆربەى کاتەکاندا هونەر بە نامۆیى دەبینرا وەک (هونەرى هاوردە) کە تواناى پیشکەوتن و چوونە ناو هونەرى جیهانی نەبێت بە شێوەیەکى لۆکالى ناجێگیر بمێنێتەوە.

یەکێک لە هۆکارەکانى ئەم چەق بەستنە نەبوونى (تیۆرى هونەرى) و (ڕەخنەى هونەرى) بوو وەک پیشتر باسم کرد لە ئەنجامى ئەو دابڕانە گەورەیە کە تووشى ئەم ناوچەیە بوو بە هۆى (دەسەڵاتى ئیسلام)ەوە. هونەرى شیوەکارى کە گەڕایەوە بە شیوازى (کارى هونەرى) هاتەوە ناو کۆمەڵگەى عێراقى موسڵمان کە کوردیش بەشێک بوو لەو پێکهاتەیە، واتە مومارەسەکردنى هونەر وەک کردار ئەنجام دەدرا، هونەرمەندان کاری هونەریان بەرهەم دەهێنا و نمایشیان دەکرد، بەبێ نووسراوێک یان مانیفێستێک کە گوزارشت لە کارە هونەرییەکان بکات و لە ڕێگەى ئەم کارە هونەریانەوە ڕەخنە لە کۆمەڵگە بگیرێت یان تیۆرى هونەرى لەگەڵ بێت تەنیا نمایش بوو و ئەم نمایشانەش زۆر سنووردار بوون.

مێژووى هونەرى جیهانى لە خوێندنگاکاندا بە شێوەیەکى ڕۆتینى دەخوێندرا وەک (زانیارى گشتى) نەک وەک پسپۆڕى و زانستى هونەرى و تیۆرى هونەرى.

لە سەرەتاى سەرهەڵدانى هونەرى شیوەکارى عێراقىدا، تیۆرى هونەرى پشتگوێ خرا و گرنگیان پێنەدا، لەگەڵ دروست بوونى چەندین هونەرمەندى عێراقى و بەرهەمهێنانى کارى هونەرى لۆکاڵى  تیۆرە هونەرى و ڕەخنەى هونەرى بۆ کارى هونەرمەندانى عێراقى دروست نەبوو، کە دەکرا بە شێوەیەکى تەریب بە یەک لەگەل کارە هونەرییەکاندا خوێندنەوە بۆ چالاکى و کارە هونەرییەکان بکرایە، هونەرى شێوەکارى لەو کاتەدا تەنها لە کاتى پێشانگا و نمایشى هونەرییەکاندا بوونى هەبوو.

هونەر کە هاتە ئەم ناوچەیەوە بە شیوەیەکى فرمى نەبوو واتە سەرەتا لە ڕیگەى لەشکرى ئینگلیزەکانەوە هاتە ناوەوە، هیچ دامودەزگاى کولتوورى تایبەت بە هونەرى شێوەکارى بوونى نەبوو، ئەمە هۆکارێکى گرنگ بوو کە لە دواى چەندین ساڵ لە ئەزموونى هونەرمەندانى ئەم ناوچەیە نەتوانرا کارەکان کۆبکرێتەوە بە واتایەکى تر عەقڵەیەتى ئەرشیف کردنى کارى هونەرى بوونى نەبوو، ئەم هۆکارە زۆر زیان بەخش بوو نەک تەنیا بۆ ئەو ڕۆژگارە بگرە بۆ دواڕۆژیش بوو بە کێشەیەکى گەوڕە لە مێژووى هونەرى شێوەکارى عێراقیدا.

لە سەرەتاکانى ساڵى پەنجادا نمایشى شێوەکارى لە زۆربووندا بوو ئەم چالاکیانە لە ساڵی ١٩٥٦ بووە هۆى دامەزراندنى سەندیکاى هونەرمەندانى عێراقى، بەڵام هیچ تیۆرى ڕەخنەى بەرهەم نەهێنا لەسەر ئاستى هونەرى شێوەکارى عێراقى. 

یەکێک لە بنەما گرنگەکانى ڕەخنەى هونەرى بوونى (ئەرشیف و دیکۆمێنت) کردنى کارى هونەرییە، بۆ نموونە کردنەوەى مۆزەخانە و دەزگاى هونەرى حکومى و ناحکومى بۆ پاراستنى مێژووى هونەرى شێوەکارى

دەبێت ئەوەش لەیاد نەکەین، یەکێک لە بنەما گرنگەکانى ڕەخنەى هونەرى بوونى (ئەرشیف و دیکۆمێنت) کردنى کارى هونەرییە، بۆ نموونە کردنەوەى مۆزەخانە و دەزگاى هونەرى حکومى و ناحکومى بۆ پاراستنى مێژووى هونەرى شێوەکارى! کە بە باوەڕى من ئێستاش ئێمە لە هەمان کێشەداین لە دواى ئەو هەموو ساڵە لە مێژووى هونەرى شێوەکارى لە عێراق و هەرێمى کوردستان دەزگایەک نییە کارى ئەرشیف و دیکۆمێنت کردنى هونەرى شێوەکارى بکات، ئەم عەقڵیەتە لە سەردەمى مەلیکى بوونى نەبوو، کە تواناى ئەرشیف کردن و دیکۆمێنت کردنى کارە هونەرییەکانى هەبێ.

لە دواى ڕووخاندنى حوکمى مەلیکى لە عێراق بۆ یەکەم جار لە ساڵى ١٩٥٨ وەزارەتى ڕۆشنبیرى  بە ناوى (وەزارەتى الارشاد) دروست کرا. سەرهەڵدانى فیکرى نەتەوەیى و بە تایبەتى فیکرى (نەتەوەیى ئیشتراکى عەرەبى)، کولتوور بە گشتى و بە تایبەتى هونەرى شێوەکارى گۆڕانکارى بە سەردا هات و بە موئەسەساتى کرا لە عێراقى تازەدا.

فیکرى نەتەوەیى عەرەبی، هونەرى وەک ناسنامە هەڵگرتەوە واتە: ویستى لە ڕێگەى هونەر و کولتوورەوە فیکرى نەتەوەى بڵاو بکاتەوە لەسەر هەردوو ئاستەکە وەک کارى هونەرى و تیۆری هونەرى، بەڵام لە کۆتاییدا بوو بە فیکرێکى فاشیستى دیکتاتۆرى کە لە خزمەت مانەوەى (سەرۆک)دا مایەوە و پێشنەکەوت، بەڵێ کارى جیددى و باشى کرد لە دروست کرنى مۆزەخانە و گەلەرى و شوێنى تایبەت بە هونەرى شیوەکارى، بەڵام ڕەوشە سیاسییەکە هاندەر نەبوو لەگەل بوونى شەڕوشۆرى زۆر لە نێوان ساڵانى ١٩٦٠ تا ٢٠٠٣ کەوتنى ڕژێمى بەعسى فاشى.

ئەمە وایکرد هونەر بکەوێتە ژێر کاریگەرى حیزبێکەوە لە کۆتایى ساڵانى شەستەکان بۆ سەرەتاى ساڵى نەوەتەکان لە خزمەتى حیزب و سەرۆکدا بێت.

بەم شێوەیە ڕەخنەى هونەرى بووبوو بە ئامرازێکى ستایش کردن و وەسف کردن و پیاهەڵدانى دەسەڵاتى ئەو کاتە و ڕەخنەى هونەرى وەک دژایەتى بەکار دەهێنرا بەرامبەر بە نەیارانى دەسەڵات، دەتوانم بڵیم لەو ٣٠ سی ساڵەى کە (حیزبى بەعسى عەرەبى ئیشتراکى) حکومى کرد زۆرترین جوڵانەوەى هونەرى و چالاکى هونەرى بەڕیوە چوو، هەروەها دروست کردنى دامودەزگاى هونەرى حکومى و ناحکومى کە هەردووکیان حیزب چاودێرى دەکرد و سەرپەرشتى دەکرد لەسەر ئاستى هونەرى ناوخۆ و لەسەر ئاستى هونەرى دەوڵەتانى عەرەبی و هونەرمەندانى عەرەبی و عێراقى.

(حیزبى بەعسى عەرەبی ئیشتراکى) هەر زوو هەستى بە گرنگى هونەر و کولتوور کرد لە ناو کۆمەڵگەدا بە تایبەتى کاریگەری لەسەر منداڵان و مێردمنداڵ و گەنچ و هەموو چینەکانى کۆمەڵگە، هونەر و کولتوور بە شیوەیەکى بەرچاو پیشکەوتنى بە خۆیەوە دى بە کردنەوەى زانکۆ و پەیمانگاکان و چالاکى قوتابخانەکان کردنەوەى دەورەى هاوینە و هەروەها دروست کردنى چەندین مۆنۆمێنتى گەورە و مۆزەخانە و گەلەرى و دانانى پەیکەر لە شوێنە گشتییەکاندا و پەیکەر و وێنەى گەورەى سەرۆکى فەرماندە و وێنەى دیواربەندى (جیدارى) جەنگەکانى ئەو سەردەمە و سەرکەوتنەکانى (سەرۆکى فەرماندە) و (وێنەى شەخسى) سەرۆک و سازدانى سەدان پیشانگاى حیزب و سەدان نمایشى هونەرى بۆ بۆنەى نەتەوەیى و حیزبیەکان و خۆشەویستى (سەرۆکى فەرماندە) و زیندووکردنەوەى مێژووى میزۆپۆتامیا لە ڕوانگەى فیکرى نەتەوەیەوە و درێژەدان بەو مێژووە وەک لەسەر دەستى (سەرۆکى فەرماندە وەک ڕابەرێکى گرنگى مێژووى لە ناوچەکە و جیهاندا).

دەبێت لێرەدا یەک تێبینى باس بکەم ئەویش ئەوەیە بە ڕووخانى حوکمى مەلەکى و (ئینتیدابى بەریتانى وەک ئیستعمار) ئەو هاوسۆزی و هەماهەنگییە نەما لەگەڵ وڵاتانى ئەوروپاى ڕۆژئاوا، سیستمەکە گۆڕدرا بۆ حوکمى (ئیشتراکى) واتە: سیستمى دیکتاتۆرى ئیشتراکى کە لە شیوازى حوکمى (ستالین)یدا خۆى دەبینیەوە کە دەبێت هونەر لە خزمەت حیزب و دەسەڵاتدا بێت، تەنیا کارى جوانکردنى ڕوخسارى دەسەڵات و پەرستنى سەرۆک بێت، هەروەها ببێت بە براگەورە (پۆلیسى هونەر) کە چاودێرى ڕەوشى هونەرى بە وردى بکات. لێرەوە ڕەخنەى هونەرى بە ئاراستەیەکى تر هەنگاو دەنێت ئەویش دەچێتە ناو ستایش و دەستخۆشى و بە بەرز زانینى ئەو فیکرەیە کە دەیەوێت لە ڕێگەیەوە کۆمەڵگە بگەوجێنێت، بۆ دڕیژەدانى دەسەڵاتى خۆى.

ئەمەش لە ساڵانى هەشتاکاندا بە جوانى دەبینرا، هەروەها لەگەڵ دروست بوونى (سانسۆر و پۆلیسى هونەرى) لەسەر هونەر و کایەى هونەرى بە گشتى لە کۆتایى ساڵى حەفتاکاندا هونەرمەندانى ئەم ناوچەیە دوچارى ڕاکردن و ئاوارە بوون بوونەوە لەسەر ئاستى هەموو عێراق و بە تایبەتى هەرێمى کوردستان لە تاو سەرکوت کردن نەبوونى ئازادى ڕادەربرین لەلایەن حیزب و دامودەزگا هونەرییەکانى وڵات و زۆربەیان ڕوویان کردە ئەوروپا بە تایبەتى ئەوروپاى ڕۆژئاوا.

لەگەڵ هەڵگیرساندنى شەڕى نێوان عێراق و ئێران، هەم لە عێراق و هەم لە کوردستان هونەر بە گشتى گۆڕانکارییەکى گەورەى بەسەردا هات، لێرەوە هونەر و ڕەخنەى هونەرى و تیۆرى هونەرى بابەتەکانى دەگۆڕدرێن و بەرەو (هونەرى جەنگ)، ڕووبەڕوو بوونەوەى فیکرى قەومى عەرەبی لەگەڵ ئێراندا کە لەو کاتەدا هەموو هونەرەکان لە خزمەت ئەو جەنگەدا بوون.

***

ئێمەى کورد وەک میللەتێکى خاوەن زمان و کولتوور لە دواى ڕووخانى دەوڵەتى عوسمانى لە ژێر هێزى چەک و چەندین پەیماننامەى نێودەوڵەتیدا بەش بەش کراین بەشی باشوور خرایە سەر وڵاتى عێراق لەژێر سایەى (ئینتیدابى بەریتانیدا) و دروست بوونى حوکمى مەلەکیدا بەڕێوە دەبرا.

ئەوەى کە لە سەرەوە باسکرا بەشێکە لە مێژووى هونەر و تیۆرى هونەرى ئێمە و کاریگەرى زۆرى لە سەر هونەر و کولتوورى ئێمە هەبووە و هەیە و، بە تایبەتى هونەرى شێوەکارى، بەڵام بە حوکمى ئەو کێشانە کە لە سەرەتاى دروست بوونى دەوڵەتى عێراقییەوە دروست بوون و کێشەى نێوان کوردستان و حکومەتى عێراقى لە بەغداد و بەرهەڵستى خەڵکى کوردستان لەگەڵ (ئینتیدابى بەریتانى) بووە هۆى پشتگوێ خستنى لەلایەن هەم  بەریتانییەکان و هەم حکومەتى عێراقى لەسەر هەموو ئاستەکان، بەدڵنیاییشەوە بەشى هونەر و کولتووریش تووشى ئیهمالى گەورە بووە، واتە ئینتیدابى بەریتانى و حکومەتى مەلەکى لە بەغداد بە مەبەستى سیاسى ناوچە کوردییەکانیان لە هەموو ڕووییەکەوە، ڕامیارى و ئابووى و کۆمەڵایەتى و کولتووری پشتگوێ و ئیهمال کرد، ئەمەش وایکرد کۆمەڵگەى کوردى لەژێر سایەى وڵاتى عێراقدا دووچارى کیشەى گەورە ببێتەوە لەسەر ئاستى سیاسى کە تاکە میللەت بوو لە ناوچەکە لە دواى جەنگى جیهانى یەکەم و پارچە پارچە کردنى دەوڵەتى عوسمانى نەبوو بە دەوڵەت و، ئەم ململانێیە وایکرد کە ئەوەندەى تر لە ڕووى کولتوورى و هونەرییەوە دوابکەوێت.

لەگەڵ ڕووخانى حوکمى مەلیکى لە کۆتاییەکانى ساڵانى پەنجاکاندا و گۆڕینى حوکمى عێراق بە کۆمارى و دروست بوونى فەزاى دیموکراتى و بنیاتنانەوەى عێراق لە هەموو بوارەکاندا، بە تایبەتى هونەر و کولتوور کە پێشکەوتنێکى گەورەى بە خۆیەوە بینى لەسەر ئاستى هەموو عێراق و شارى بەغداد بە تایبەتى، لە ساڵى ١٩٥٨ بۆ ١٩٥٩ یەکەم ئەکادیمى هونەرە جوانەکان لە بەغداد دروست کرا.

لە سەرەتاى ساڵانى شەستەوە چەند خوێندکارێک چوون بۆ شارى بەغداد بۆ خوێندنى هونەر لە ئەکادیمى هونەرە جوانەکان و پەیمانگاى هونەرە جوانەکان، لێرەوە سەرەتاى دروست بوونى جووڵەى هونەرى شێوەکارى لە کوردستان دروست بوو و، زۆربەیان کە ئەکادیمى هونەرە جوانەکان تەواو کردبوو، گەڕانەوە بۆ شارەکانى خۆیان و بوون بە مامۆستاى (هونەر) لە قوتابخەنەکان و ئەوەى خوێندبوویان بە خوێندکارەکانیان وتەوە و لەگەڵ ئەوەشدا لێرە و لەوێ بە شیوەیەکى سنووردار و کەم لە شارەکانى سلێمانى و هەولێر و کەرکوک نمایشى هونەرى کرانەوە.

لێرەدا دەبێت ئەوە بڵێن ئەم جووڵە هونەرییە زیاتر بەرهەمهێنانى کارى هونەرى بوو واتە: تەنها خۆى دەبینییەوە لە کارى هونەری و نمایشکردنى کارە هونەرییەکان، بە بێ ڕەخنەى هونەرى یان تیۆرى هونەرى، سەرەتا هەوڵەکان کەم بوون هەم وەک کارى هونەرى یان وەک نمایشى هونەرى شێوەکارى، ئەوەى لەو سەردەمەدا لە پێشکەوتن و پەرەپێداندا بوو (ئەدەب) بوو، کە ئەمە بووە هۆى ئەوەى کە لە ڕیگەى زمانى ئەدەبییەوە گوزارشت لە هونەرى شێوەکارى بکرێ کە ئەم نەریتە تا ئێستا ماوە و پەیڕەو دەکرێت لەلایەن هەندێک لە هونەرمەندان و ڕۆشبیرانەوە.

لەگەڵ دروست بوونى خەباتى چەکدارى و گەورە بوونى ئاڵۆزییەکان لە نێوان کوردستان و حکومەتى عێراقیدا و بەرهەڵستى کردنى فیکرى نەتەوەى عەرەبی لە عێراق و دروست بوونى دیکتاتۆریەت و جینۆسایدکردنى میللەتى کورد، هونەر چووە قۆناغێکى ترەوە ئەویش داکۆکى کردن بوو لە (ئەدەنتییەتى کوردى) هەویەى کوردى کە لە ڕێگەى هونەرەوە شەرى مان نەمانى کولتوورى خۆى دەکرد.

لە دواى شکستى شۆڕشى کورد لە ناوەڕاستەکانى ساڵانى حەفتادا هونەر بە گشتى بەرەو (هونەرى بەرگرى) چوو، کە لێرەدا ئەدەب و بە تایبەتى (ئەدەبى بەرگرى) پشکى شێرى بەرکەوت، هەر لە دەقى ئەدەبى و شیعر و چیرۆکەوە تا کۆڕ و کۆبوونەوەکانى ناو ڕۆشنبیران گەڕانەوە بۆ ناو خودى تاکى کوردى لە ڕێگەى ئەدەبەوە. بە هەمان شێوە هونەرى شێوەکارى چووە ناو ئەو جەنگەوە هەموو تواناکانى خۆى بەکارهێنا بۆ ئەوەى هونەرێکى بەرگرى بەرهەم بهێنێت کە هەڵقوڵاوى کۆمەڵگەکەی بێت و جیاواز دەرکەوێت لە هونەر و کولتوورى دراوسێکانى و بە تایبەتى کولتوورى نەتەوەیى عەرەبی ئیسلامى بۆ ئەوەى بیسەلمێنێت کە کورد خاوەن کولتوور و فەرهەنگی خۆیەتى.

ئەم ڕەوت و بزاوتەی کە لە دواى شکستى شۆرشى کوردى ڕووى دا زۆر زەرەرى بە هونەرى شێوەکارى دا، کە وای کرد هونەرى شێوەکارى لە قۆناخێکدا بوەستێ و لە جووڵە بکەوێت، ئەوەى کە ڕووى دا لە ساڵانى حەفتا و هەشتاکانی سەدەی ڕابردوو، هونەرى شێوەکارى ئەو هونەرەی بەرهەم دەهێنا کە لە ساڵانى شەستەکاندا پەیڕەو دەکرا

بە باوەڕى من ئەم ڕەوت و بزاوتەی کە لە دواى شکستى شۆرشى کوردى ڕووى دا زۆر زەرەرى بە هونەرى شێوەکارى دا، کە وای کرد هونەرى شێوەکارى لە قۆناخێکدا بوەستێ و لە جووڵە بکەوێت، ئەوەى کە ڕووى دا لە ساڵانى حەفتا و هەشتاکانی سەدەی ڕابردوو، هونەرى شێوەکارى ئەو هونەرەی بەرهەم دەهێنا کە لە ساڵانى شەستەکاندا پەیڕەو دەکرا و لە پەیمانگا و ئەکادیمییەکانى شارى بەغداد فێرى بووبوون و دەخوێندرا، ئەم هونەرمەندانە زۆربەیان لە دواى گەڕانەویان لە ئەوروپا بووبوون بە مامۆستا لە زانکۆ و پەیمانگاکان لە بەغداد، ئەوەى دەبینرا وەک ڕەوت هەمان ڕەوتى هونەرى بوو، بەڵام بە فۆرم و فیگەرى  کەسایەتى کوردە و بەکارهێنانى جلى کوردى و ئەو کەرەستانەى کە کورد لە ژیانى ڕۆژانەدا بە کارى دەهێنا لەگەڵ سروشتى کوردستان بە گشتى جیایى دەکردەوە لەوانى تر.

هۆکارى ئەم چەق بەستنە دەگەڕێنمەوە بۆ دوو هۆکار:

یەکەم: نەبوونى تیۆرى هونەرى هەم وەک مێژوو، هەم وەک خوێندنەوەى کارە هونەرییەکان کە لەو سەردەمەدا بەرهەم دەهێنران، هەروەها دۆزینەوەى ئەو جیاوازییە کە هەبوو لەنێو هونەرمەندى کورد و هونەرمەندى عێراقى بە گشتى کە دەبوو چەندین شیکارى و نووسین و دیبەیتى لەسەر بکرایە.

دووهەم: بوونى ئەوە سانسۆرە گەورەیە کە حیزبى بەعس خستبوویە سەر هەموو ڕۆشنبیران و هونەرمەندانى عێراق و بە تایبەتى بۆ سەر ڕۆشنبیران و هونەرمەندانى کورد، کە ئەم دژایەتی کردنە لە هەندێ حاڵەتدا دەبووە هۆى گرتن و کوشتنى هونەرمەند، بە تایبەتى لە سەرەتاى سەرهەڵدانى جەنگى نێوان عێراق و ئێران و، ساڵانەش فشار و سانسۆر زیاتر دەبوو.

لەو قۆناغەدا هونەر زۆرتر بارگاوى بوو بە ئایدۆلۆژیا و سیاسەتەوە ئەوەندەى تر (هونەرى بەرگرى) چووە ناو خەڵکەوە بینەرى هونەرى شێوەکارى زۆرتر بوو، هۆڵەکان قەڵەباڵخ تر دەبوون، تا بە تەواوى هونەر و کولتوور بارگاوى بوون بە سیاسەتەوە.

بەڵام بووە هۆى ئەوەى کە هەندێک لە هونەرمەندان و ڕۆشنبیران لەژێر فشارى ئەو سیستمە دیکتاتۆریەتەدا ڕووەو ئاوارەیى هەڵبێن و وڵات بەجێ بهێڵن بە تایبەتى ئەو هونەرمەندانەى کە لە بەغداد لە ئەکادیمى و پەیمانگا هونەریان خوێندبوو، ئەمەش بووە هۆی لاوازبوونى هونەر و کولتوور کە بە شێوەیەکى لۆکاڵى داخراو هەژار مایەوە، هەم لە ڕووى کارە هونەرییەکانەوە و هەم لە ڕووى تیۆرىیەوە کە دەتوانم بڵێم لە قۆناغى ساڵانى هەشتاکاندا ئەدەب بە تەواوى دەستى گرتبوو بە سەر تیۆرى هونەرى شێوەکاریدا، لەگەڵ ئەوەی کە هەوڵەکان زۆر کەم بوو لە بوارى تیۆرى هونەرى و ڕەخنەى هونەرى بەڵام شێوەیەکى ئەدەبى ڕەمزى کە لە خزمەت بیرى نەتەوەیى و بەرەنگارى ڕژێمدا خۆى دەبینیەوە و، هونەرى شێوەکارى لە ڕێگەى پیناسەى ئەدەبییەوە دەناسرا بە خەڵک و بینەر.

ئەبوونى سەرچاوەى هونەرى شێوەکارى بە تایبەتى لە ساڵانى حەفتا و هەشتاکانى سەدەى ڕابردوو بۆ نموونە (کوراسى هونەرى) و (کتێبى هونەرى وەرگێڕدراو بۆ سەر زمانى کوردى) ئەوەى کە هەبوو هەندێ لە پەرتوکى هونەرى شێوەکارى بوو بە زمانى عەرەبی کە هەمووى هى ساڵانى شەستەکان بوو وەرگێڕدرابوونە سەر زمانى عەرەبی کە وەک قۆناغى هونەرى شێوەکارى جیهانى  نووسرابوو.

دەتوانم بڵێم (هونەرى بەرگرى) چەند هەڵوێست بوو بۆ دژى فاشیست و دیکتاتۆرى، ئەوەندەش زیان بەخش بوو بۆ هونەر خۆى، چونکە خوێندنەوەمان نەبوو بۆ ئەم هونەرە کە لە شەستەکانەوە خەڵکى ئەم هەرێمە پێ ئاشنابوون.

ئەم دابڕانە لەگەڵ جیهاندا بووە هۆى ئەوەى کە هونەرى شێوەکارى لە کوردستان لە شوێنى خۆى بووەستێ و تووشى (جووینەوە) بێت ئەم ڕەوشە تەنها ئێرەى نەگرتەوە بەڵکوو لە ناوەڕاستى ساڵانى هەشتاکاندا هەموو عێراقیشى گرتبووەوە بە هۆى ئەو حوکمە (دیکتاتۆریەی) کە گشت عێراقى بەڕێوە دەبرد، بەڵام بۆ کوردستان دوو بەرانبەر بوو، لێرەدا دەبێت ئەوە بڵیم لە کاتێک لە کاتەکانى شۆڕشى کوردى بە تایبەتى لە شارە کوردییەکاندا دابڕانێکى ترسناک ڕوویدا بوو ئەویش ئەوە بوو کە هونەرمەندى کورد نابێت کۆنتاکت و هەماهەنگى بکات لەگەڵ دەزگا حکومییەکانى عێراق و بە هیچ شێوەیەک کار و چالاکى هونەرى لەگەل بەغداد نەدەکرا. لەگەڵ ئەوەى کە هەندێ لە هونەرمەندان بە تواناى خۆیان ئەم دابڕانەیان دەپچڕاند و لەسەر ئاستى شەخسى کۆنتاکتیان دروست دەکرد بەڵام لەژێر ناوى تردا ئەم هەماهەنگییە دەکرا، چوونکە زۆر ئاسان بوو تومەتى (خیانەتکار و بەعسى بوون) بدرێتە پاڵ هەر کەسێک یان هەر هونەرمەندێک کە کارى لە دەزگا حکومییەکاندا دەکرد و چالاکى هونەریان ئەنجام دەدا.
لێرەوە بۆمان دەردەکەوێت کە مێژووى هونەرى شێوەکارى لە سەردەمى پێش نەوەتەکاندا بە تایبەتى لە ژیر دەستى ڕژێمى بەعسدا زۆر ئاڵۆز بوو، دەتوانم بڵێم (هونەرى بەرگرى) چەند هەڵوێست بوو بۆ دژى فاشیست و دیکتاتۆرى، ئەوەندەش زیان بەخش بوو بۆ هونەر خۆى، چونکە خوێندنەوەمان نەبوو بۆ ئەم هونەرە کە لە شەستەکانەوە خەڵکى ئەم هەرێمە پێ ئاشنابوون.

نەبوونى ڕەخنەى هونەرى شێوەکارى و لە هەمان کاتدا نەبوونى ئەرشیفێک بۆ ئەو مێژووە هونەرییە کە لەم ٣٠ سى ساڵەدا، واتە ساڵانى شەستەکان و حەفتاکان و هەشتاکان، وایکردووە کە ئێمە تا ئێستا باجى ئەو هەڵانە بدەین کە پێش خۆمان کراون

نەبوونى ڕەخنەى هونەرى شێوەکارى و لە هەمان کاتدا نەبوونى ئەرشیفێک بۆ ئەو مێژووە هونەرییە کە لەم ٣٠ سى ساڵەدا، واتە ساڵانى شەستەکان و حەفتاکان و هەشتاکان، وایکردووە کە ئێمە تا ئێستا باجى ئەو هەڵانە بدەین کە پێش خۆمان کراون و ئەوەى کە جێى سەرنجى منە، ئێمە تا ئەم کاتەى کە ئەم نووسینە دەنووسم بە هەمان هەڵەدا دەڕۆین وەک بەڕیوەبردنى سیاسەتى کولتوورى ئەم هەرێمە.

لەدواى شەڕى کەنداوى دووهەم، عێراق دەبێت بە دوو بەشەوە و بەشى کوردییەکە لە هەلومەرجێکى تایبەتیدا ڕادەپەڕێت و بە پاڵپشتى زلهێزەکانى ڕۆژئاوا، دەسەڵاتى خۆجێیی خۆى پێکدەهێنێت و، هەرێمى کوردستان/ عێراق دروست دەبێت وەک کیانێکى سەربەخۆ، لێرەوە مێژوویەکى تر دروست دەبێت، ئەم ناوچەیە لەڕووى کولتوورى و هونەرى و کۆمەڵایەتى و ڕامیارى و ئابوورییەوە کرانەوەیەکى خیرا بە خۆیەوە دەبیێت.

هونەر بە گشتى و شێوەکارى بە تایبەتی بەر ئازادییەکى زۆر کەوت، کە بە بڕواى من ئەمە یەکەم بەرکەوتە کە هونەرمەندى کورد بەر ئەو ئازادییە بکەوێت لە مێژووى هونەر و کولتووردا، ئەمە واى کرد کە هونەر ڕزگارى بێت لە قۆزاخەى (هونەرى بەرگرى) و هونەرى لۆکاڵى سونەتى و بتوانێت سەربەخۆ بێت و خۆى ڕزگاربکات لەو هەموو بارگاویى بوونەى کە لە پیش ڕاپەڕین تووشى بووبوو، یەکەم هەنگاو ئەو کرانەوەیە بوو کە ڕوویدا بە سەر هونەرى ڕۆژئاوادا. دەبێت ئەوەش بڵێم لەم قۆناغەدا جیهان بەرەو گۆڕانکارى گەورە دەچوو ئەویش نەمانى (بلۆکى ڕۆژهەڵات کە بە بلۆکى کۆمۆنیست) ناسرابوو.

ئەمە وایکرد کە هونەر لەم ناوچەیە بەرەو کرانەوە بۆ ئەودیو سنوور بڕوات ئەویش دوو هۆکارى لە پشت بوو.

یەکەم: هاتنى ڕێکخراوە مرۆییەکان و جورناڵیسەکان کە زۆربەیان لە ئەوروپاى ڕۆژئاواوە هاتبوون ئەم ڕیکخراوانە کارى خێرخوازیان ئەنجام دەدا لەناو هەموو هەرێمى کوردستاندا کە بووە هۆى ئەوەى خەڵکى بیانى بێتە ناو کۆمەڵگەکەمانەوە کە پیشتر نەمانبینی بوو یان مامەڵەمان لەگەڵ نەکردبوو.

دووهەم: گەڕانەوەى ئەو هونەرمەند و ڕۆشنبیرانەى کە لە ساڵانى حەفتا و هەشتاکاندا ڕوویان کردبووە ئەوروپا و تێکەڵ بوونەوەیان لەگەڵ هونەرمەندانى ناو هەرێم و هێنانى چەندین کتێب و کاسێتى ڤیدیۆیى سەبارەت بە هونەر، ئەمە سەرەتاى گۆڕانکارییەکان بوو لە هونەر بە گشتى و هونەرى شێوەکارى بە تایبەتى. ئەم کرانەوەیە دەرفەتێکى گەورە بوو بۆ هونەرى شێوەکارى کە بتوانێت ئیتر خۆى بێت واتە: هونەر گوزارشت لە تاک بکات و لە تاکەوە بڕوات بۆ کۆ و، ئازادانە گوزارشت لە خۆى بکات لە ناو کۆمەڵگەدا، لێرەوە هونەرى شێوەکارى بابەتەکانى گۆڕدرا و، هەروەها فۆرمەکان و شێوازەکانى لە گۆڕانێکى بەردەوامدا خۆى بینیەوە. هونەر لە سەرەتاى ڕاپەریدا بریتى بوو لە کارکردن و بەرهەمهێنانى کارى هونەرى و نمایشکردنى هونەرى کە ڕۆژ بە ڕۆژ ئەم چالاکیانە لە زیادبووندا بوون، بە هەمان شێوەش ژمارەى هونەرمەندان بە شێوەیەکى بەرچاو زیادى کرد و بەردەوام خوێندکارى هونەر لە زیادبووندا بوو.

نووسەران یان ڕۆماننووس و شاعیرەکان لەسەر چالاکی هونەرییەکانى شێوەکارى دەیاننووسى، نووسەر لە دیدێکى ئەدەبییەوە دێت قسە لەسەر هونەرى شێوەکارى دەکات کە ئەو بۆچوونەت بۆ دروست دەبێت کە (هونەرى شێوەکارى زمانى خۆى نییە) و تواناى دەربڕینى نییە و (زاراوە و دەستەواژەى تایبەت) بە خۆى نییە تا بتوانێت گوزارشت لەو فۆرمە بکات کە دەبینرێت. ئەم دیاردەیە ئێستاش بوونى هەیە و بە ڕەخنەى هونەرى شێوەکارى ناسراوە

بەڵام دووبارە بە هەمان شێوە کەوتینەوە هەمان هەڵە، ئەوەندەى گرنگیمان بە کارى هونەرى دەدا، ئەوەندە گرنگیمان بە تیۆرى هونەر و ڕەخنەى هونەرى نەدەدا و، بە هەمان ڕیتم بە زمانى ئەدەب و بە شێوازى ئەدەبى سۆزدارى (ڕۆمانسى) لەسەر هونەرى شێوەکارى دەنووسرا و، تێکەڵاوکردنى شیعر و تابلۆ لە زۆربەى نمایشەکاندا دەبینرا، وەک فۆرم و شێوە و مەتریاڵ گۆڕانکارى بەسەردا هاتبوو، بەڵام وەک ڕەخنە و تیۆرى هونەری هیچ گۆڕانکارى بەسەردا نەهاتبوو، بگرە لە زۆربەى نمایشەکاندا هونەرى شێوەکارى وەک (پاشکۆ) دەبینرا، کە ئەمە وایکرد هونەرى شێوەکارى لە هەردوو شێوەکەدا لاواز دەرکەوێت و ببێتە پاشکۆى ئەدەب.

لە زۆربەى کاتەکاندا نووسەران یان ڕۆماننووس و شاعیرەکان لەسەر چالاکی هونەرییەکانى شێوەکارى دەیاننووسى، نووسەر لە دیدێکى ئەدەبییەوە دێت قسە لەسەر هونەرى شێوەکارى دەکات کە ئەو بۆچوونەت بۆ دروست دەبێت کە (هونەرى شێوەکارى زمانى خۆى نییە) و تواناى دەربڕینى نییە و (زاراوە و دەستەواژەى تایبەت) بە خۆى نییە تا بتوانێت گوزارشت لەو فۆرمە بکات کە دەبینرێت. ئەم دیاردەیە ئێستاش بوونى هەیە و بە ڕەخنەى هونەرى شێوەکارى ناسراوە، کە ئەمە دوورە لە ڕاستییەوە ئەم جۆرە لە نووسین هیچ پەیەوەندییەکى بە ڕەخنە و تیۆری هونەری شێوەکارییەوە نییە.

لە ناوەڕاستى ساڵى نەوەتەکاندا و بە تایبەتى لە ساڵانی شەڕى براکوژى، شەپۆلێکى گەورەى ترسناک لە (کۆچ کردن) و ڕاکردن لەم هەرێمە ڕووەو تاراوگە دەستى پێکرد، کە ڕێژەیەکى زۆرى هونەرمەند و ڕۆشنبیرى ئەم هەرێمە بوون

لە ناوەڕاستى ساڵى نەوەتەکاندا و بە تایبەتى لە ساڵانی شەڕى براکوژى، شەپۆلێکى گەورەى ترسناک لە (کۆچ کردن) و ڕاکردن لەم هەرێمە ڕووەو تاراوگە دەستى پێکرد، کە ڕێژەیەکى زۆرى هونەرمەند و ڕۆشنبیرى ئەم هەرێمە بوون و، زۆرینەشیان لە سەرەتاى تەمەنى هونەریاندا بوون، قەیرانێکى گەورەى کولتوورى و هونەرى تووشى ئەم هەرێمە بوو هەم لەسەر ئاستى براکوژى، ئارامى  و ڕامیارى و ئابوورى هەم لە سەر ئاستى پسپۆڕى واتە: ئەو کەسانەى کە پسپۆڕبوون و خەڵکى تەکنۆکرات بوون کە کۆچیان دەکرد بۆ دەرەوەى وڵات، ئەم قەیرانە ترسناکە هەموو سێکتەرە کانى ناو کۆمەڵگەى وەستان، یەکەم شت کە کەوتە ژێر پرسیارەوە ئازادى و دۆخیى ئابوورى خەڵکى ئەم هەرێمە کە پێش هەموو شتێک پرسیارى نان لە هەموو شتێکى تر گرنگ تر بوو.

لەگەڵ هەڵکشانى شەڕى براکوژى و لەت بوونى هەرێمى کوردستان بەسەر دوو بەشدا و هونەرى شێوەکارى ئەو گرنگیەى نەما کە پیشتر هەیبوو و بەهاى کەم دەبووەوە کارە هونەرییەکان لە ڕووى کوالیتییەوە ئاستیان نزم دەبووەوە جمووجوڵى هونەرى بەرەو کەم بوونەوە دەڕۆیشت.

بەڵام لەلایەکى ترەوە ئەو هونەرمەندانەى کە ڕوویان کردبووە ڕۆژئاوا زۆربەیان دەستیان کردەوە بە هونەر و خوێندنى هونەرى لە زۆربەى بوارەکانى هونەرى شێوەکاریدا بە جۆرێک لە کۆتاییەکانى ساڵى نەوەتەکان و هێوربوونەوەى شەڕى براکوژى ئەم خوێندکارانە بە سەردان دەهاتنەوە بۆ هەرێمى کوردستان و چالاکى هونەریان دەکرد بە دوو شێوە:- شێوەى یەکەم، کارە هونەرییەکە لە ڕۆژئاوا کرا بوو و لە هەرێم نمایش دەکرایەوە .

شێوەى دووهەم، کارە هونەرییەکە لە هەرێمى کوردستان ئەنجام دەدرا و لەوێش نمایش دەکرا واتە: بە مەتریاڵى ناوخۆیى کارەکە ئەنجام دەدرا.

ئەم قۆناغە لە هونەرى شێوەکارى لە هەرێمی کوردستان بە قۆناغێکى زۆر هەستیار دەستنیشان دەکەم، چونکە ئەو کارانەى کە لە کوردستان دەکران هەمان ئەو ڕەوتە هونەریانە بوو کە لە ڕۆژئاوا لە زانکۆکان دەخوێندرا و بەرهەم دەهێنرا، ئەمەش بە هۆى هاتنەوەى ئەو هونەرمەندانە کە لە ڕۆژئاوا دەیانخوێند.

ئەوەى لێرەدا گرنگە ڕووناکى بخەمە سەر، ئەوەیە ئەم پەیوەندییەى نێوان هونەرمەدانى ناوەوەوە لەگەڵ هونەرمەندانى دەرەوەى وڵات بووە هۆى دروست بوونى کۆمینکەیشنێکى تایبەت کە لە دیبەیت و کفتوگۆ و دیالۆگى شێوەکاریدا خۆى دەبینیەوە، گفتوگۆکان زۆربەى ڕەخنەیى بوو پرسیارى تازە دروست دەبووم کە ئایا بۆ ئێمە تا ئێستا تیۆرى هونەریمان نییە؟ بۆ زمانێکمان نییە تایبەت بە هونەرى شێوەکارى؟ گەڕان بەدواى سەرچاوەى هونەرى و هەڵدانەوەى مێژووە هونەر؟، لێرەوە ئەو عەقڵیەتە دروست بوو کە ئێمە پێویستمان بە ڕەخنەى هونەریى هەیە، پیویستمان بە ئەرشیف کردن و دیکۆمێنت کردنى کارى هونەرى و چالاکى هونەرى هەیە.

بە هەمان شێوە کارى هونەرمەندى کوردى دەبرایە دەرەوەى وڵات و لە گەلەرییەکاندا نمایش دەکرا و بینەرى ڕۆژئاواى قسەى لەسەر کارى هونەرى هونەرمەندە کوردەکان دەکرد و، ئەم ئاڵوگۆڕە کولتووریی و هونەرییە لە نێوان هەرێم و ئەوروپادا ئەو تێڕوانینەی دروست کرد کە گرنگە ئێمەش بتوانین تیۆرى هونەرى خۆمان و ڕەخنەى هونەریمان هەبێت و، هەروەها بە شێوەیەکى گشتى خوێندنەوەى تایبەت بە خۆمان هەبێت لەسەر ئەو هونەرەى کە ئێستا دەگوزەرێت لەسەر ئاستى لۆکاڵی و جیهانیدا.

هونەرى شێوەکارى لە بنەڕەتدا (وێنەیە، بینینە، فۆرمە، پانتایە، ڕەنگە، مەلمەسە، قەبارەیە) و، کارى هونەرى شێوەکارى ناگێڕدرێتەوە وەک چیرۆک واتە: نە وەسف دەکرێت و نە دەگێڕدرێتەوە.

ئەم هەستکردن بە گرنگى ڕەخنەى هونەرى و تیۆرى هونەرى وایکرد کە لەوە تێبگەین بە بێ ئەرشیفى هونەرى و دیکۆمێنت کردنى کارە هونەرییەکان و نەبوونى مۆزەى تایبەت بە هونەرى شێوەکارى ناتوانین شیکاریمان هەبێت لەسەر مێژووى هونەر لەم ناوچەیە.

هەر لەم ڕوانگەیەوە لە کاتى نووسینى ڕەخنەى هونەرى بە تایبەتى هونەرى شێوەکارى پیویستمان بە کارە هونەرییەکە هەیە واتە: بەبێ کارە هونەرییەکە ناتوانین ڕەخنەى بکەین و، ناتوانین تیۆری هونەرى شێوەکارى و مێژووى هونەرى شێوەکارى بنووسینەوە ، لەبەر ئەوەى هونەرى شێوەکارى لە بنەڕەتدا (وێنەیە، بینینە، فۆرمە، پانتایە، ڕەنگە، مەلمەسە، قەبارەیە) و، کارى هونەرى شێوەکارى ناگێڕدرێتەوە وەک چیرۆک واتە: نە وەسف دەکرێت و نە دەگێڕدرێتەوە.

بە باوەڕى من لەم قوناغەدا کە لە کۆتایى ساڵى نەوەتەکان تا سەرەتاى ساڵانى دووهەزار هونەرى شێوەکارى بە شێوەیەکى زۆر ڕادیکاڵانە گۆڕدرا و گرنگى زۆر درا بە تیۆرى هونەرى شێوەکارى، کرانەوەى سەفەر و وەرگرتنى (ڤیزە) بۆ وڵاتانى ڕۆژئاوا ئەوەندەى تر کاریگەرى هەبوو لەسەر هونەرى شێوەکاری و هونەرمەندان کە بە شێوەیەکى ڕاستەوخۆ بەر کارى (ئۆڕجیناڵ) دەکەوتن و چەندین مۆزە و گەلەری جیهانیان دەبینى.

لە دواى ڕووخانى ڕژێمى بەعسى و هاتنى (ئەمریکا) وەک داگیرکەر بۆ عێراق و باش بوونى بارى ئابوورى خەڵک، بە تایبەتى هەرێمى کوردستان و دروست بوونى ئارامیەکى (کاتى) لە هەرێمى کوردستان، هونەر بە گشتى و شێوەکارى بە تایبەتى کرانەوەیەکى زۆرى بەخۆیەوە بینى، لەبەر بوونى پارەیەکى زۆر و تەرخان کردنى بودجەى تایبەت بۆ کولتوور و هونەر، چالاکی هونەرى زۆر بوونى بە خۆیەوە بینى، چاپ کردنى کوراسى هونەرى و وەرگێڕانی کتێبى هونەرى بۆ سەر زمانى کوردى و هێنانى دەیان هونەرمەندى بیانى و ڕیکخراوى هونەرى ناحکومى بیانى بۆ ناو هەرێم و کردنەوەى سەدان سەنتەر و ڕیکخراوى ناحکومى لە شار و شارۆچکەکاندا.

ئەم زۆرى و بۆریە لە چالاکى هونەرى ئەوەندەى چەندێتى بوو ئەوەندە جۆرێتى نەبوو، ڕەوشى هونەرى و کولتوورى چووە دۆخێکى زۆر فەوزا و بێ سەروبەر، ئیتر هونەر نەتوانێت بەرهەمهێنەر بێت و داهێنەر بێت، ئەمەش هۆکارەکەى دەگەرێتەوە بۆ نەبوونى سیاسەتێکى کولتوورى پتەو.

بە باوەڕى من ئەم زۆرى و بۆریە لە چالاکى هونەرى ئەوەندەى چەندێتى بوو ئەوەندە جۆرێتى نەبوو، ڕەوشى هونەرى و کولتوورى چووە دۆخێکى زۆر فەوزا و بێ سەروبەر، ئیتر هونەر نەتوانێت بەرهەمهێنەر بێت و داهێنەر بێت، ئەمەش هۆکارەکەى دەگەرێتەوە بۆ نەبوونى سیاسەتێکى کولتوورى پتەو کە تواناى ئەوەى هەبێت لەگەل  گۆڕانکارییەکانى سەردەمەکەى خۆى هەڵ بکات.

ئەوەى کە گرنگە لێرەدا باسى بکەم لەناو ئەم فەوزاى بەڕێوەبردنە هەوڵى باش و جیددى دەدرا لەناو کایەى هونەریدا، بۆ نموونە پڕۆژەى (تواناسازى) ئەم هەنگاوە من بە هەنگاوێکى زۆر باش وەسفى دەکەم کە خوێندکار بۆ بەدەست هێنانى (ماستەر و دکتۆرا) بە تایبەتى لە بوارى هونەریدا دەچوو بۆ خوێندن لە دەرەوەى وڵات، ئەم پڕۆژەیە پرۆژەیەکى زۆر باش بوو و یەکێک لە ئامانجەکانى دروستکردنى ئەو پەیوەندییە لە نێوان هونەرى جیهانى لەگەڵ هونەرى لۆکاڵیدا، هەروەها بینینى ئەو ڕاستییەى کە هونەر تەنها کارى هونەرى نییە بەڵکوو تیۆرى هونەرییە. هەروەها پەروەردەى هونەرییە کە لە ئەنجامدا ڕەخنەى هونەرى دروست دەبێت و پرسیارى نوێ و بیرى نوێ بەرهەم دەهێنرێت لەناو کایەى هونەریدا ئەم دوو جەمسەرە (پڕاکسیس و تیۆرى) لە هونەرى ئێستادا (هونەرى هاوچەرخ) زۆر گرنگە.

هەروەها بوونى ئەو هەوڵانەى کە لە دەرەوەى سیستمى (دەسەڵاتى کولتوورى هەرێم) ئەنجام دەدران واتە: ئەو هەوڵانەى کە شەخسین یان لە ڕێگەى (گروپێکى بچوکەوە) بە ئەنجام گەیاندراون، ئەم هەوڵانە بەرز دەنرخێنم و پێم وایە توانیوێتى ئەو باڵانسە ڕاگرێت لە نێوان ئەو فەوزایەى کە دەسەڵاتى سیاسى کولتوورى دروستى کردبوو و ئەو کارە جیددیانەى ئەم کەس و گروپانە کردوویانە.

بۆ نموونە: سەرەتاى دروست بوونى تیۆرى هونەرى و ڕەخنەى هونەرى و وەرگێڕانی کتێبى هونەرى بۆ سەر زمانى کوردى و دروست کردنى دیبەیت و هەوڵدان بۆ نووسینەوەى مێژووى هونەرى ئەم ناوچەیە و بە ئەرشیفکردن و دیکۆمێنت کردنى هونەرى شێوەکارى، ئەمانە زۆربەى خودى هونەرمەندانى شێوەکار لە دەرەوەى سیستمى دەسەڵاتى کولتوورىیەکە و دامودەزگاکانى حکومى ئەنجامی دەدەن.

ئەو هەوڵە جدیانە وەک ڕێژە زۆر کەمن، بەڵام دروست بوونى ئەو بەرپرسیاریتییە کە وایکردووە لە هونەرمەندى شێوەکارى لەگەڵ ئەنجامدانى کارى هونەریدا، خۆى سەرقاڵ بکات بە تیۆر و ڕەخنە و نووسینەوەى مێژوو لە هەمان کاتدا بە ئەرشیف کردنى کارە هونەرییەکان لە دەرەوەى سیستم و دژ بە سیستم ئەم کارانە ئەنجام بدات.

ئێمە لە دواى سى ساڵ نەمانتوانیوە کایەى هونەرى بە تایبەتى هونەرى شێوەکارى و تیۆرى و ڕەخنەى هونەرى پێش بخەین و بیکەین بە سیستماتیک و بە موئەسەساتى کردنى هونەر و کولتوور لەم هەرێمەدا.

بەڵام ئەوە ئەو ڕاستییەمان بۆ ئاشکرا دەکات کە ئێمە لە دۆخێکى زۆر خراپ و هەستیارداین لە غیابى (دەسەڵاتى کولتوورى و دامودەزگاکانى حکومى)داین و کێشەى بەڕێوبردنمان هەیە و، ئێمە لە دواى سى ساڵ نەمانتوانیوە کایەى هونەرى بە تایبەتى هونەرى شێوەکارى و تیۆرى و ڕەخنەى هونەرى پێش بخەین و بیکەین بە سیستماتیک و بە موئەسەساتى کردنى هونەر و کولتوور لەم هەرێمەدا.

بەڵام بە داخەوە ئەوەى کە دەرکەوت لە ئەنجامى ئەم ئەزموونە سى ساڵەیەدا کە سیاسەتى کولتوورى هەرێمى کوردستان فەشەل بهێنێ و نموونەى (بەڕێوەبردنى سیاسەتى کولتورى سەردەمى ڕژێمى پێشوو) بەکار یهێنێت لەپێناوى مانەوەى دەسەڵاتى خۆى لە هەرێمدا.

واتە دەسەڵاتى کوردى هەمان سیاسەتى کولتوورى ڕژێمى پێشووى بەغداد پەیڕەو دەکات، بە دەستێوەردانى حیزب لە کایەى هونەرى و کولتوورى و بەڕێوەبردنى سیاسەتى کولتوورى بۆ بەرژەوەندى حیزب، قورخکردنى دامودەزگاى حکومى و ناحکومی لەلایەن حیزبەوە و دروست کردنى ڕێکخراو گرووپ و سەنتەرى هونەرى لە ژێر چاودێرى حیزدا بووە هۆى پەکخستن و فەشەل هێنانى کایەی کولتوورى بە تایبەتى هونەرى شێوەکارى، ئەم فەشەلە لە هەموو ڕووەکانەوە دەبینرێت بە تایبەتى بەشى پەروەردەى هونەرى کە لە زانکۆ و پەیمانگاکاندا خۆیان دەبیننەوە هەروەها لە بەشى دامودەزگاکان کە لە وەزارەتى ڕۆشنبیرى خۆی دەبینێتەوە.

ئێمەى ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاست کۆمەڵگەیەکى دینی و خێڵەکین و تا ئێستا نەمانتوانیوە ڕەخنە بکەین بە بەشێک لە کولتوورى خۆمان کە تواناى ئەوەمان هەبێت ڕەخنە بگرین لەو ڕووداوانەى کە لە چواردەورمان ڕوو دەدەن.

ئەم مۆدێلە لە بەڕێوەبردنى سیاسەتى کولتوورى درێژکراوەى هەمان سیاسەتى بلۆکى ڕۆژهەڵاتە، کە بە سیاسەتى ستالینى ناو دەبرێت و هەموو دەسەڵاتە تۆتالیتاریاکانى دونیا پەیڕەوى دەکەن کە هونەر و کولتوور لە خزمەتى دەسەڵاتى سیاسى خۆیدا بێت. 

لە کۆتاییدا دەبێت ئێمە ئەو ڕاستییە بدرکێنین کە ئێمەى ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاست کۆمەڵگەیەکى دینی و خێڵەکین و تا ئێستا نەمانتوانیوە ڕەخنە بکەین بە بەشێک لە کولتوورى خۆمان کە تواناى ئەوەمان هەبێت ڕەخنە بگرین لەو ڕووداوانەى کە لە چواردەورمان ڕوو دەدەن. هەروەها کولتوورەکەمان پشتى بەستووە بە گێڕانەوە لەسەر شێوازى زارەکى، لە دەمەوە بۆ گوێ کە ئەم حاڵەتە پێ دەڵێن لەبەرکردن (دەرخ) لە سەر ئەم بنەمایە ئێمە تواناى هەستى بینین لە دەست دەدەین تا بە شێوەیەکى سروشتى بەکاری بهێنین، بۆیە کە کارێکى هونەرى دەبینین ئەوەندەى بەدواى چیرۆکى پشت کارە هونەرییەکەوەین ئەوەندە تواناى بینینى کارە هونەرییەکەمان نییە وەک فۆرم و شێوە، لێرەوە بۆمان دەردەکەوێت بەپێى ئەو مێژووەى کە هونەرى شێوەکارى بڕیوێتى تا ئێستا نەمانتوانیوە ڕەخنەى هونەرى بنیادبنێین و بیکەین بە بەشێکى سەربەخۆ لەسەر بنەماى زانستى و مێژوویى، کە تواناى مامەڵەکردنمان هەبێت لەگەڵ هونەرى شێوەکارى بە گشتى، هەروەها هەڵقوڵاوى مێژووى ئەم ناوچەیە بێت و تواناى ئەوەى هەبێت پرسیارى جیددى دروست بکات لەسەر کایەى هونەرى بە گشتى و کاریگەرى هەبێت لەسەر کۆمەڵگە.

The post بەسەرکردنەوەیەکی خێرای مێژووی شێوەکاری لە کوردستان لە نێوان ڕەخنە و هونەری شێوەکاریدا appeared first on ژنەفتن.

لانی کەم لە ئەدەبی ڕوانگەوە تا ئەمڕۆ، هەر جارێ پرسیار لەبارەی چەمکی ڕەخنەوە دەکرێت، چەند گوتەیەک هەن، خێرا لە دەمی هەندێک نووسەرەوە دەردەچن، کە گەلێجار بەپێی ژمارەیش ڕیزبەند دەکرێن. دەتوانم بڵێم ئەمانەن: نەبوونی هۆشیارییەکی گەورە، هەبوونی هەستی شارچێتی و ناوچەگەری، دابەشبوونی نووسەران بەسەر ئایدیۆلۆجیای جیاوازدا، زاڵبوونی فیکری دۆگمایییانەی نووسەر و هیی دیکەی لەم بابەتە. گوتنەوەی ئەو گوتانە لە ماوەی پەنجا ساڵی ڕابردوودا پێوەندیی بەو تێگەیشتنەوە هەیە، کە هەر لە سەرەتاوە بە سادەیی سەری هەڵداوە و بەردەوام درێژەی پێ دراوە. بە مانایەکی تر، ئەو پێناسەیەی بۆ چەمکی ڕەخنە کراوە، لە وەسفەوە هاتووە، نەوەک لە قووڵبوونەوەوە. بەوەدا لای ئێمە تا ئەم ساتەیش وەسف شوێنی ڕەخنەی گرتووەتەوە، ئەوە بە ناچاری دەبێت هەردوو چەمکەکە پێکەوە باس بکرێن، بگرە دەڵێم کاتێ چەمکی وەسف بە لاوە دەنێین و وردی ناکەینەوە، دیسان درێژە بە هەمان تێگەیشتن دەدەینەوە. پێشتریش لە بەرهەمەکانمدا کەموزۆر خۆم لە قەرەی ئەو باسە داوە، بەڵام ئێستا پرسیارەکانی ئێوە هەلی ترم بۆ دەڕەخسێنن، تا لە گۆشەی دیکەیشەوە لێی بڕوانم. گرنگە هەر لە سەرەتایشەوە ئەوە بڵێم، کە ئەوەی وەڵامی پرسیارەکانتان دەداتەوە، نووسەری ئەدەبی گێڕانەوەیە و بە شێوەی ڕاستەوخۆ ڕەخنەی نەکردووەتە بابەتی سەرەکیی خۆی. هەر جارێ وشەی (ڕەخنەگر)یش بە کار دەهێنم، مەبەستم لەو ڕەخنەگرە میلـلییەیە، بە پێوەری (چاکە و خراپە) کار دەکات و بەپێی ڕوانینی خۆی نووسەران دەخاتە یەکێ لەو دوو خانەیەوە، کە لای من لە (ڕەخنەدۆز) جودایە، بەوەی ئەوەی دوایییان هەوڵی لێکدانەوەی تێکست دەدات. لە ڕێی دایەڵۆگ لەگەڵ فیکری ڕەخنەییی دەرەوەی خۆیدا بووەتە خاوەنی دیدگەی ڕەخنەیی و ئەو هۆشیارییەی بەردەوام بە دەستی دەهێنێت، لە ڕێگەی خوێندنەوەی تێکستەکانەوە دەیسووتێنێت، بەو مەبەستەی شتی نوێیان لێ بەرهەم بهێنێت. ماوەتەوە بڵێم مەبەستم لە چەمکی وەسف ئەوە نییە، کە لە ئەدەب، بە تایبەتی لە ئەدەبی گێڕانەوە لە پاڵ چەمکی (گێڕانەوە)دا بە کار دێت، بەڵکوو مەبەستم ئەو وەسفەیە، کە سەرچاوەکەی پێوەری (چاکە و خراپە)یە. واتە ئەو ڕەخنەگرە هەموو شتێک بەو پێوەرە دەخوێنێتەوە و وەسفی دەکات، چ کاتێک بەرهەمی ئەدەبی دەنووسێت و چ کاتێ لەبارەی بەرهەمی ئەدەبییەوە دەدوێت، تەنانەت لە ئەدەبی نوێدا وەسف ئەو هێزەی جارانی نەماوە، بەوەی وەسف نەجووڵانە و جووڵەی گێڕانەوە ڕادەگرێت. بۆ نموونە وەسف لای (ئالان ڕۆب گرێ) تەواو لە وەسفی (بەلزاک) و (فلۆبێر) جیاوازە.

هەر خودی ئەو دابەشکارییە، واتە ئەوەی کێ خاوەنی هۆشیاریی گەورەیە و کێ لێی بێبەشە؟ کێ شارچێتی دەکات و کێ نایکات؟ کێ دۆگماتیستە و کێ دۆگماتیست نییە؟ پێوەندیی بەو سیستەمی وەسفییەوە هەیە، کە هەمیشە چەمکەکان ئاسان دەکاتەوە و دەیانخاتە ئاستی زمانی میلـلییەوە، تا ئەنجامێکی ڕوون بە دەست بهێنێت.

لە ئەدەبی ڕوانگەوە تا ئەمڕۆ، (ڕەخنە) کراوەتە هاوواتای (هەڵسەنگاندن). هەڵسەنگاندن بریتییە لە گۆڕینی نووسەر لە سەبجەیکتەوە بۆ ئۆبجەیکت. واتە نووسەر بە هۆی بەرهەمەکەیەوە دەکرێتە بابەتێک بۆ هەڵسەنگاندن.

لە ئەدەبی ڕوانگەوە تا ئەمڕۆ، (ڕەخنە) کراوەتە هاوواتای (هەڵسەنگاندن). هەڵسەنگاندن بریتییە لە گۆڕینی نووسەر لە سەبجەیکتەوە بۆ ئۆبجەیکت. واتە نووسەر بە هۆی بەرهەمەکەیەوە دەکرێتە بابەتێک بۆ هەڵسەنگاندن. هەموو تواناکانی لێ دەسەنرێنەوە و لەم ساتەوە خاوەنی زمان نییە. ئەوەی بڕیاری لەسەر دەدات، ڕەخنەگرە. ئەو ڕەخنەگرە ڕەوایەتیی خۆی لە هێزە کۆمەڵایەتییەکانی وەک خێڵ، حیزب، دامودەستگەی کولتووری و شتی هاوشێوەی ئەمانە وەردەگرێت. هەتا پایەی کۆمەڵایەتیی ئەو ڕەخنەگرە بەرزتر بێت، زیاتر مافی ئەوە بە خۆی دەدات، بگرە مافی پێ دەدرێت وەک هەڵسەنگێنەر نەک هەر تێکست، بەڵکوو نووسەریش لە شوێنی تێکستەکەی هەڵبسەنگێنێت. بە مانایەکی دیکە، دادگاییی بکات. ئەمە بە دەربڕینی (پیر بۆردیۆ) بووەتە (هەبیتووس) و بەشێکی زۆری نووسەران، لە شاعیر، چیرۆکنووس و ڕۆماننووس وا لایان چەسپیوە، کە ڕەخنە بریتییە لەوەی ئەوان بنووسن و وەک دەفتەری تاقیکردنەوەی قوتابخانە بیاندەنە ڕەخنەگر، تا هەڵیانبسەنگێنێت، ئاخۆ چەندیان پێ دەدات! کاتێ لای ئەو ڕەخنەگرە نمرەی بەرز دەهێنن، خۆیان لێ دەبێتە داهێنەر و پەلاماری هەر نووسەرێکی تر دەدەن، کە هەمان ڕەخنەگر نمرەی نزمی بۆ داناوە. فیلۆسۆفانی ئێکزێستەنشالیزم شەڕی گەورەیان لە دژی ئەو تێگەیشتنەدا کردووە، کە مرۆڤ بۆ بابەت دەگۆڕێت، چونکە هەر کاتێ دەکرێتە بابەت، ئەوە وەک شت، نەک وەک بوون حیسابی لەگەڵدا دەکرێت. لە ماوەی ئەو پەنجا ساڵەدا کۆمەڵێک ڕێبازی ڕەخنەیی هاتوون و بە شێوازی خۆیان چەمکی ڕەخنەیان لێک داوەتەوە، کەچی ئەو تێگەیشتنەی لەگەڵ بەیانی یانزدەی ئاداری حەفتادا لەلایەن هەندێک ڕەخنەگری سادەوە سەری هەڵداوە، گۆڕانی بەسەردا نەهاتووە، بگرە لە ڕێگەی وەسفەوە تۆختر کراوەتەوە، کە لە میانەی وەڵامەکەمدا لەسەری دەوەستم. ڕێ بە خۆم دەدەم بڵێم بە گشتی جووڵەی ڕەخنەی حەفتاکان و هەشتاکان لە ڕەخنەی نەوەدەکانەوە بۆ ئەمڕۆ گەورەتر بوو، کە نووسەرانی ئەودەم بە هەموو سادەییی خۆیان نەک دڵی زۆرینەیان ڕازی نەدەکرد، بەڵکوو ئەو زۆرینەیەیان دەتۆراند، پێچەوانەی ڕەخنەی ئەو سی ساڵەی ڕابردوو، کە تا هاتووە زیاتر سیمای کۆمپرۆمایەسانەی بە خۆیەوە گرتووە، بەو مانایەی ڕەخنەگران ویستوویانە بە هەموو ڕێگەیەک سۆزی ئەو زۆرینەیە بە لای خۆیاندا ڕابکێشن، بۆیە خزاونەتە ناو ئەو دوو بوارەی زۆرینەی تێدان، بواری ئایینیی فەرمی و سیاسەت. هەر کاتێ مایکرۆفۆنی ئۆپۆزیسۆن هێزی لە دەست داوە، بۆ ناو مێدیای حیزبەکانی دەستەڵات گەڕاونەتەوە. من ئەو ڕەخنەگرەم بە جاگلەر چوواندووە، کە جاگلەر کەسێکە لە هونەری هەڵدان و گرتنەوەی شتدا شارەزایە. دەتوانێت بە جارێ چەند شتێک هەڵبدات و بیانگرێتەوە. واتە ئەوەی لێرەدا گرنگە هەڵدانی شتە، نەوەک خودی شتەکە، بۆیە گۆڕینی سێوێک بە بەردێک، یان دانانی کەروێشکێک لە شوێنی تۆپێکدا، هیچ لە پرۆسەسی هەڵدانەکە ناگۆڕێت، تەنانەت بایەخی شوێنیش لەوەدایە، چەند جەماوەری تەماشاکەر لە خۆی دەگرێت. لای جاگلەر گرنگە لە ڕێی جاگلینگەوە خۆی پێشانی زۆرترین کەس بدات. ڕێک دەکەوێت ڕەخنەگرێک لە ماوەی ساڵێکدا مێدیای چوار پێنج حیزب بگۆڕێت و بەپێی دۆخەکە قسەکانی بکات. هەر لێرەدا پێویستە بزانیت مەبەستم لە ڕەخنە، فیکری ڕەخنەیییە. واتە چ ئەوەی لە شێوەی شیعر، چیرۆک، ڕۆمان و هیی ترەوە دەردەبڕرێت، چ ئەوەی لە شێوەی خوێندنەوەی تێکستەوە دەنووسرێت. دواتر لەسەر ئەوە دەوەستم، کە ڕەخنەی ئەدەبی لە فیکری ڕەخنەیییەوە دەست پێ دەکات، بۆیە شاعیر، چیرۆکنووس، ڕۆماننووس و ئەوانەی تریش وەک ڕەخنەدۆز کاری ڕەخنەیی دەکەن.

بەوەدا ڕەخنە بووەتە هاوواتای هەڵسەنگاندن، پرۆسەسی نووسین ئاسان کراوەتەوە، کە هەر یەکێ لەو ڕەخنەگرانە دەتوانێت هەر بابەتێکی بێتە بەر دەم، وەسفی بکات. چاکە، یان خراپ؟ ڕەخنەگر(مەبەستم هەم نووسەری ئەدەبی و هەم هەڵسەنگێنەری تێکستی ئەدەبییە)، بە زیادبوونی ژمارەی بەرهەمەکانی، پایەی کۆمەڵایەتیی بۆ سەرەوە هەڵدەکشێت، کە بە گشتی دامودەستگە چاپەمەنییەکان، چ هیی حیزبی و چ هیی ناحیزبی بایەخی پتری پێ دەدەن. ژۆرنالیستی حیزبی و ناحیزبی بە گشتی لە کەناڵەکاندا دەکەونە پێداهەڵگوتنی، کە ئەو ڕەواجپێدانە بە (بەڵگەی کۆمەڵایەتی: Social Proof) ناسراوە. واتە فیکری ئەو نووسەرە جەماوەرییە دەبرێتە ئاستی مارکێتینگەوە و خەڵک زیاتر ناچار دەکرێت بەرهەمەکانی بکڕن، بگرە گۆرانیی بەسەردا هەڵبڵێن. واتە دەیانەوێت هێزێکی کۆمەڵایەتیی بۆ مسۆگەر بکەن، تا زیاتر ڕەوایەتی پەیدا بکات و بڵێن جەماوەر گەواهیی داوە ئەو بەرهەمە چاکە. لێرەدا مەرجە فیکری ئەو نووسەرەی ڕەواجی پێ دەدرێت، لە هیی جەماوەرەوە نزیک بێت، بگرە هەر هەمان شت بێت، دەنا ئەو پرۆسەسە سەر ناگرێت. بۆ نموونە ناکرێت ڕۆمانێکی (گوینتەر گراس)، یان یەکێکی (هێرتا میولەر)، یان کتێبێكی تیۆریی (پۆول ڕیکۆر) بخەیتە ناو ئەو پرۆسەسەوە، چونکە ئاستی زمانیان لە ئاستی زمانی جەماوەردا نییە. پێشتر لە بابەتی زۆرینە و کەمینەوە دواین، کە بووەتە پێوەری داهێنان. پێت دەڵێن ئەگەر ئەو نووسەرەی ئێمە گەلێ گەورە نییە، چۆن ئەو هەموو خەڵکە دەیناسن؟ ئایا هەر ئەو هەموو خەڵکە بۆ نموونە نەک هەر فیلۆسۆفێکی وەک (جۆرج باتای) دەناسن، بەڵکوو ناویشیان بیستووە؟ ئایا ئەوە هەڵەیەکی لۆژیکی نییە، کە بە (جەختکردنەوەی لایەنگرانە: Confirmation Bias) ناسراوە؟ واتە هەڵبژاردنی ئەو نووسەرە گەورەیە لەلایەن جەماوەرەوە، پێوەندیی بەوەوە نییە، کە هاوزمان، هاوشار، هاوخوێن، هاوبیر و هاودەردیانە، بگرە لە ئاستی تێگەیشتنی ئەواندا دەنووسێت؟ ئایا هەر بە ڕاستی ئەوانە بە دوای نووسەری داهێنەردا دەگەڕێن؟ هەر ئەوانە نین سیاسەتمەدارەکانیشیان بە هەمان پێوەر وەک ڕزگارکەر هەڵبژاردووە؟

ئەو تێگەیشتنە باوە وای کردووە بەشێکی زۆری نووسەرانمان وا بزانن، بگرە باوەڕیان وا بێت، ڕەخنە لەو کاتەوە دەست پێ دەکات، کە بەرهەمەکەیان بڵاو دەکەنەوە و دەکەوێتە بەر دەستی ڕەخنەگرەوە. ئێمە پێویستە بەم پرسیارە ڕووبەڕووی ئەو تێگەیشتنە ببینەوە، کە پەنجا مۆمی تەمەنی کوژاندووەتەوە: (ڕەخنە کەی دەست پێ دەکات؟). ئەم پرسیارە لانی کەم پرسیارێکی تر بە دوای خۆیدا دەهێنێت: (ڕەخنە چییە؟)، نەوەک (ڕەخنەگر کێیە؟). ئەو دوو پرسیارە بەسەرماندا دەسەپێنن پشت لەو تێگەیشتنە بکەین، هەتا ئەگەر ئێستا نەتوانین هیچ شتێکی نوێیش بڵێین. لەگەڵ ئەوەیشدا من خۆم هەوڵ دەدەم لەو بارەیەوە هەندێک شت بۆ تۆ هەر دەرببڕم. لە بەرهەمەکانی پێشوویشمدا هەوڵی وەڵامدانەوەی، دروستتر بڵێم هەوڵی قووڵکردنەوەی ئەو پرسیارانەم داوە، بە تایبەتی لە کتێبی (گەڕانەوەیەکی کاتی بۆ دایەڵۆگێکی بەردەوام)دا، بەڵام وەک گوتم ئەمەیش دەرفەتێکی ترە بۆ قووڵکردنەوەی بۆچوونەکانم.

ئایا ڕەخنەگرمان دەوێت، یان ڕەخنە؟ ئێمە فۆکەسمان لەسەر ڕەخنەیە، کە گوترا ڕەخنە دەنگی تاکە. ئەو تاکە وەک ڕەخنەدۆز هاتووەتە ناو بواری نووسینەوە، چونکە تینووی دەربڕینی خۆیەتی، نەوەک بیەوێت لاساییی بەرهەمی ئەوانەی تر بکاتەوە. تاک هەر بە سروشتی خۆی لاساییکەرەوە نییە، چونکە ئازارەکانی خۆی دەردەبڕێت، نەوەک هیی ئەوانەی تر.

پێم وایە ڕەخنە لەو کاتەوە دەست پێ دەکات، کە جیاواز بیر دەکەینەوە، نەوەک کاتێ دەنووسین، بەوەی ڕەخنە لەناو زماندایە، نەوەک لە دەرەوەیدا. نووسین کاتێ دەتوانێت جیاوازی لە خۆی بگرێت، کە بیرۆکەی جیاوازی بەر دەکەوێت. (ڕۆلان بارت) لە کتێبی (پلەی سفری نووسین)دا وا پێناسەی ئەو نووسینە دەکات، کە لە کۆت و (پێوەند)ی سەرجەم بۆچوون و باوەڕە باوەکان ڕزگاری بووە. بە مانایەکی تر، بووەتە تاک. مرۆڤی تاک بە سروشتی خۆی ڕەخنەدۆزە، ئینجا بنووسێت، یان نەنووسێت، چونکە تەنیا لە ڕێگەی ڕەخنەوە تاک دروست دەبێت، بەوەی لەو ڕێگەیەوە خۆی لە فیکری کۆمەڵگە جودا دەکاتەوە. مرۆڤ کاتێ وەک تاک خۆی دادەمەزرێنێت، لە پرۆسەسێکی ڕەخنەییدایە. ئەو تاکە دەبێتە سەرچاوەیەکی، یان جیهانێکی سەربەخۆ بۆ زمان، کە نووسین یەکێکە لە کەناڵەکانی زمان. گرنگیی نووسین لەوەدایە، کە زمان هەیە و شتی بۆ گوتن پێیە. (هایدیگەر) لە کتێبی (سەرچاوەی کاری هونەری)دا دەڵێت (بوون بە هۆی زمانەوە لە ڕێگەی مرۆڤەوە دەدوێت. مرۆڤ بە زمان نادوێت، بەڵکوو ئەوە زمانە دەیدوێنێت). ئەو تاکە زمانی خۆی هەیە بەر لەوەی یەک دێڕی نووسیبێت، بەڵام کاتێ ڕوو لە بواری هونەر، یان ئەدەب، یان لە هەر بوارێکی تر دەکات، وەک ڕەخنەدۆز دێتە ناوی، نەوەک بە پێچەوانەوە. زۆرن ئەوانەی دوای نووسینی کۆمەڵێک کتێبی ڕەخنەیی، هێشتا نەبوونەتە ڕەخنەدۆز. لەبەر ئەوەیشە پرسیاری (ڕەخنە چییە؟)، نەوەک (ڕەخنەگر کێیە؟) وامان لێ دەکات گومان لە هەموو ئەو ڕەخنەگرانەی پەنجا ساڵی ڕابردوو بکەین، بگرە خودی چەمکەکە، واتە چەمکی (ڕەخنەگر) بخەینە ژێر گومانی گەورەوە. هەروەها بۆ چەمکی (ڕەخنە) بگەڕێینەوە و بە شێوەی جیاواز لە پێشوو لێکی بدەینەوە. تا ئێستا (ڕەخنەگر) لە ناوەندە کۆمەڵایەتییەکاندا دروست بووە و بەو گوتانەی چ بە شێوەی زارەکی و چ بە نووسین دەریبڕیون، گوتراوە (ڕەخنە). واتە ئەو (ڕەخنەگر)ـە بە پاڵپشتی دامودەستگە کۆمەڵایەتییەکانی وەک خێڵ، حیزب، ئەنجوومەنی پیاوماقووڵانی شار و هیی دیکە بووەتە ناوێک و گوتەکانی وەک (ڕەخنە) وەرگیراون، بەڵام کاتێ ئاڕاستەکە پێچەوانەوە دەکەینەوە و ئەمجارە لە (ڕەخنە)وە هەنگاو دەنێین، ئەوە دەبینین زمانی مرۆڤی تاکە و ئەوەی پێوەی خەریکە، (ڕەخنەدۆز)ـە، کە نەک هەر پشتیوانیی هێزە کۆمەڵایەتییەکان بە دەست ناهێنێت، بەڵکوو دەکەوێتە بەر شاڵاویشیان، بەوەی ئاڕاستەیە بۆ تێگەیشتنی ئەوان، تا پایەکانیان تێک بشکێنێت و کەناڵی دیکەی جیاواز لەو تێکشکاندنەدا بکاتەوە. دواتر لەسەر ئەوە دەوەستین، کە ڕەخنە دەنگی (تاک)ـە بۆ ڕووبەڕووبوونەی (کۆ)، پێچەوانەی (ڕەخنەگر)، کە مەبەست (ڕەخنەگری میلـلییە) دەنگی (کۆ)یە بۆ ڕووبەڕووبوونەوە و سەرکوتکردنی ئارەزووی (تاک). (ڕەخنەگر) هەمیشە زۆرینە پەسەندی کردووە. نووسەرە دیارەکانمان ڕەخنەگری ناسراون و ژمارەیەکی زۆر خوێنەریان هەن، کتێبەکانیان بەر لەوەی چاپ بکرێن، دەبنە مایەی خۆشحاڵیی بۆ زۆرینە، لە کاتێکدا (ڕەخنەدۆز) هەتا ئەگەر بیشناسرێت، خاوەنی خوێنەری کەمە. (مێشێل فۆکۆ) و (ژیل دولووز: Gilles Deleuze) لەناو فرەنسادا هێندەی نووسەرێکی سادەنووس خوێنەریان نەبووە. خوێنەری ئێمە بەگشتی (پاولۆ کۆیلۆ)ی ناسیوە، بەڵام ئایا شتێکی ئەوتۆ لەبارەی (ئومبێرتۆ ئیکۆ)وە دەزانێت؟ لە کاتێکدا هەم ڕۆماننووسێکی داهێنەر و هەم ڕەخنەدۆزێکی قووڵیشە. ئێستا ئەم پرسیارە خۆی دەسەپێنێت: ئایا ڕەخنەگرمان دەوێت، یان ڕەخنە؟ ئێمە فۆکەسمان لەسەر ڕەخنەیە، کە گوترا ڕەخنە دەنگی تاکە. ئەو تاکە وەک ڕەخنەدۆز هاتووەتە ناو بواری نووسینەوە، چونکە تینووی دەربڕینی خۆیەتی، نەوەک بیەوێت لاساییی بەرهەمی ئەوانەی تر بکاتەوە. تاک هەر بە سروشتی خۆی لاساییکەرەوە نییە، چونکە ئازارەکانی خۆی دەردەبڕێت، نەوەک هیی ئەوانەی تر. بە دەربڕینی (نیتشە) دروستبوونی ئەو تاکە پێوەندیی بەوەوە هەیە، کە وەک چۆن منداڵ خۆی لە شیری دایک دەبڕێتەوە، ئاوا خۆی لە شیری مژدەدەرەکان بڕیوەتەوە و متمانەی بە هیچ هێزێکی دەرەوەی نییە. هیچ دامودەستگەیەکی کۆمەڵایەتی لە چەشنی خێزان، قوتابخانە، حیزب، پەرستگە و هیی تر هەڵیناسووڕێنن. دەگەینە ئەوەی بڵێین ڕەخنە ئەو ڕەگەزەیە، کە جوداکردنەوەی لە تاک مەحاڵە، بەوەی ئەو تاکە هەمیشە لە دڵەڕاوکێدایە، کە وەک (سۆرێن کیەرکەگۆرد)ی فیلۆسۆف ئەو دڵەڕاوکێیە بە جەوهەری ئازادیی تاک دەزانێت. بۆچی دڵەڕاوکێی هەیە؟ چونکە لە بەردەم هەڵبژاردەکاندا حەپەساوە. بۆچی حەپەساوە؟ چونکە توانای هەڵبژاردنی هەیە. دڵەڕاوکێ ئەوی خستووەتە بەردەم ئەوەی چی هەڵببژێرێت. هەر بۆیە (کیەرکەگۆرد) پێی وایە مرۆڤی تاک خۆیی هەڵبژاردووە. ئەو مرۆڤەی لە ڕووی بیرکردنەوەوە خۆی لە کۆمەڵ جودا نەکردووەتەوە، لە پرۆسەسی هەڵبژاردن، واتە لەوەی چی هەڵببژێرێت و چی نا، دوورە، مادام پێشتر بۆی هەڵبژێردراوە. ڕەخنەگر (بێگومان ڕەخنەگری میلـلیم مەبەستە) لە ڕێگەی وەسفەوە بەرگری لەو بەهایانە دەکات، کە بۆی ماونەتەوە. مرۆڤی پابەندی کۆمەڵ، دەستی بە حەقیقەتی چەسپاوەوە گرتووە، لە کاتێکدا مرۆڤی تاک بە دوای حەقیقەتی تردا دەگەڕێت. لانی کەم لە (نیتشە)وە، کە پێی وایە حەقیقەت وەستاو نییە، بەڵکوو بەردەوام پێویستمان بە حەقیقەتی تر هەیە، گەڕان بە دوای حەقیقەتی نوێ بووەتە ڕەگەزێکی گرنگ و خۆی خزاندووەتە ناو دنیای فیکری فەلسەفییەوە، بە ڕادەیەک ئەمە بووەتە جەوهەری فەلسەفەکانی پۆستمۆدێنیزم، کە ڕەخنەدۆزان بە پلەی یەکەم ڕەخنەیان لە سێنترالیزم گرت، بەوەی هەموو ئەو شتانەی بە لاوەناوە، گوایە لەگەڵ حەقیقەتی زانست و ڕۆشنگەریدا ناگونجێن. (نیتشە) بە تایبەت لە کتێبی (لە پشت چاکە و خراپەدا)دا حەقیقەت بە بت دەچووێنێت، کە دەبێت بە کوتەک لێی بدرێت. پێی وایە ژیان لە پێش حەقیقەتەوەیە، بۆیە پێویستە ژیان فەرمانڕەوای حەقیقەت بێت، بڕیاری هەموو کردار و فیکرێک بدات، نەوەک بە پێچەوانەوە. بنەمای حەقیقەت بۆشە، بەوەی تا ئەو کاتە درێژەی دەبێت، کە سوود بە ژیان دەگەیەنێت. کاتێ حەقیقەت بە ژیانەوە پێوەست دەکەین، ئەوە ئەو حەقیقەتە لە پێناوی خۆیدا حەقیقەتە، نەوەک لە پێناوی شتی تردا، کە سوود خۆی دەخزێنێتە ناویەوە. بەم شێوەیە هەر شتێک، چ مەتێریاڵی و چ مۆراڵی، بکەوێتە بەرچاو و بە زمان بگوترێت، دەبێتە حەقیقەت، بەڵام حەقیقەتی تەواو نا. کاتێ چاو کۆمەڵێک بەرد دەبینێت، زمان دەڵێت ئەو هەموو بەردە جوانە! ئایا بەردەکان هەموویان یەک قەبارە، یەک کێش، یەک ڕەنگ و یەک پێکهاتەیان هەیە؟ ئەو بیرۆکانە چەند وردن! ئایا هەموو بیرۆکەکان وەک یەک وان؟ ئایا هەر لەبارەی بەردەکان و بیرۆکەکانەوە پێویستمان بە بینینی تر و گوتنی تریش نییە؟ ئایا ئەو وەسفانە دروستن؟ ئەرێ کاتێ (پرسیار) شوێنی ئەو (وەسف)ـانە دەگرێتەوە، چی ڕوو دەدات؟ حەقیقەتی دوو گوتەکە وەک خۆیان دەمێننەوە؟ ئەو تێگەیشتنە لە ئەدەب و ڕەخنەی ئەدەبیدا ڕەنگی داوەتەوە، کە خاڵی هاوبەشی ڕێبازە ڕەخنەیییەکان دۆزینەوەی حەقیقەتی تری مرۆڤ و شتەکانیشە. لێرەوە فرەشێواز، فرەدەنگ، فرەڕەهەند، فرەلۆژیک شوێنی تاکشێواز، تاکدەنگ، تاکڕەهەند، تاکلۆژیکیان گرتەوە. (ژیل دولووز) وەک یەکێ لە ڕەخنەدۆزانی مۆدێرنیزم لە کتێبی (جیاوازی و دووبارە: Difference and Repetition)دا دەنووسێت ئەمڕۆ مەحاڵە بتوانین کتێبێکی فەلسەفی بەو شێوەیە بنووسین، کە کتێبی فەلسەفیی پێشووی پێ دەنووسرا، بۆیە هەوڵ دەدات فەلسەفەیەک دابمەزرێنێت، دوور لە کۆت و پێوەندی دەستەڵاتی ئۆفیشەڵ. (مارکیز) لە ڕۆمانی (پاییزی پەیتریارک)دا دەڵێت (هەر حەقیقەتێک حەقیقەتێکی تر دەشارێتەوە). لە دنیای فرەڕەنگدا هیچ حەقیقەتێک نە تەواوە و نە دەشتوانێت خۆی بگرێت. پرسیار ئەوەیە شێوازی نوێ، یان شێوازی تر لە کوێوە دێن؟ دیسان بۆ ڕەخنە دەگەڕێینەوە، کە زمانی تاکە، نەوەک هیی کۆ. دیسان پێ لەسەر ئەوە دادەگرینەوە، کە هیچ حەقیقەتێک ناتوانێت بمێنێتەوە، تا فۆرمی کۆتایی وەربگرێت. هەر شێوازێک بەرهەمی قووڵبوونەوەیە لە پرسیاردا. کەواتە هێشتا لە دڵەڕاوکێ دوور نەکەوتووینەتەوە، کە وەک گوترا جەوهەری ئازادیی تاکە. تەنیا تاک مێژوو و زمانی هەن، بۆیە هەر ئەویش خاوەنی بەرهەمی جیاوازە، کە لێرەدا شێواز لە دایک دەبێت. ڕەخنەگر ناوەناوە دەنووسێت فڵان توانیویەتی شێوازێکی نوێ بهێنێت، بەڵام پێمان ناڵێت ئەو شێوازە نوێیە لە کوێوە هات، لە کاتێکدا ئەو نووسەرەی، گوایە شێوازی نوێی هێناوە، هەمان بیرکردنەوە و زمانی ئەوانەی تری هەن. لە گوتار و گفتوگۆکانیدا هەمان ئەو گوتانە دەڵێتەوە، کە لەم پەنجا ساڵەی ڕابردوودا بەردەوام گوتراون. خەمی یەکەمی ئەوەیە بەرهەمەکانی بگەنە جەماوەر و زۆرترین کەس بیانخوێننەوە، بگرە نەیانخوێننەوە، بەڵکوو بگەنە ماڵەکانیان. دەستی بەو حەقیقەتەوە گرتووە و لە دژی هەر دەنگێکی دیکەدا دەوەستێتەوە، کە دەیەوێت تێکی بشکێنێت. ئەو ڕەخنەگرە لە ژیان و حەقیقەت، دووەمیانی هەڵبژاردووە و پەلاماری هەر جوانییەک دەدات، کە یەکەمیان لە خۆی دەگرێت. شتێکی سەیر نییە ئەو ڕەخنەگرە نەبێتە خاوەنی مێتۆدێکی سەربەخۆ و تۆکمە، تا تێکستی پێ بخوێنێتەوە و ڕاڤەی بکات، بەڵکوو هەر جارێ شتێک دەڵێت، لەوەی پێشووی جودایە، تەنیا لەوەدا وەک یەک وان، کە وەسفن و چەند بڵێی سادەن. لە هەشتاکاندا لەبارەی ڕەخنەی خۆمانەوە دەمانگوت ڕەخنەگر لە چەرچی دەچێت. کاتێ شتێک لە کەسێک دەکڕێت، دەیشکێنێت، بەڵام کاتێ بە کەسێکی تری دەفرۆشێتەوە، پێیدا هەڵدەدات. ئەگەر ئەمڕۆ جووتێ پێڵاوی وەرزش بفرۆشێتەوە، باسی سوودی ڕۆیشتن دەکات. سبەی کاتێ کورسی دەفرۆشێت، سوودەکانی دانیشتن و زیانەکانی ڕۆیشتن دەژمێرێت، بە مەرجێ ئەو دەمەی جووتە پێڵاوەکەی کڕیوەتەوە، بە دانیشتنیدا هەڵداوە و ساتێ کورسییەکەی لە ژێر دەستی کڕیار دەرهێناوە، باسی چاکیی ڕۆیشتنی کردووە. وەسف لەو ڕەخنەگرە بستێنیتەوە، شتێکی وای بۆ گوتن پێ نامێنێت.

لە ئەدەبی ڕوانگەوە تا ئەمڕۆ، چەمکی (ڕاستگۆیی) بە چەمکی (حەقیقەت)ـەوە گرێ دراوە. هەر جارێ ڕەخنەگر شتێکی نەبووە بۆ گوتن، خێرا پەلاماری ئەو گوتە بەستەزمانەی داوە: (ئەدەب دەبێت ڕاستگۆ بێت). لە نووسینی ساڵی حەفتاوە تا نووسینی ساڵی (٢٠١٦) ئەو ڕستەیەم دەقاودەق خوێندووەتەوە. هەمان شتە، کاتێ قوتابی ناچار دەکرێت داڕشتن بۆ مامۆستا بنووسێت، کۆمەڵێک گوتەی سواوی وەک (هەموو لە پێناوی نیشتماندا گیانمان فیدا دەکەین)، (ئەگەر گوڵ نییت، دڕکیش مەبە!)، (داری ئازادی بە خوێن ئاو دەدرێت) و هیی دیکە بە دوای یەکدا ڕیز دەکات، تا ژمارەی وشەکان بگاتە ئەو ئاستەی، مامۆستا دەیەوێت. لانی کەم من جارێک لە ساڵی (٢٠١٧)دا داوام لە نووسەرێک کردووە لەبارەی ئەو گوتەیەوە چەند دێڕێکم بۆ بنووسێت، بەڵام نەیتوانیوە، ئەگەرچی خۆم پێشەکی لەو بارەیەوە بۆچوونمم دەربڕیوە. ناتوانێت، چونکوو کۆنسێپتەکە خۆی هەر لەو ڕستە سادەیە پێک هاتووە، کە بەردەوام گوتراوەتەوە و گوتراوەتەوە. وەسفێکە، لە فۆلکلۆر وەرگیراوە و لانی کەم پەنجا ساڵە نووسراوەتەوە، بەڵام وەک خۆی ماوەتەوە. دارەبازەیە و لە مزگەوت دانراوە. لە کاتی ناشتنی مردوودا، دەیهێنن و دوایی بۆ شوێنی خۆیی دەگەڕێننەوە، چونکە کەسانی تریش پێویستیان پێی دەبێت. دووبارەی دەکەمەوە و دەڵێم بۆ ئەوەی بە چەمکی ڕەخنەدا بچینەوە، هاوکات بەسەرماندا دەسەپێت چاو بە چەمکی (حەقیقەت)دا بخشێنینەوە. (فۆکۆ) له‌ (سیسته‌می چه‌مک)دا پێی وایه‌ چه‌مکه‌کان به‌ ده‌سته‌ڵا‌ته‌وه ‌پێوه‌ستن، بگره‌ هه‌ر خۆیان ده‌سته‌ڵاتن‌، بۆیه‌ به‌رهه‌مهێنانی هه‌ر چه‌مکێک ملکه‌چی یاساکانی چاودێری، هه‌ڵبژاردن (Selection) و ڕێکخستنه‌. که‌واته‌ پێوه‌سته‌ به‌ سه‌رچاوه‌کانی ئایین، سیاسه‌ت، کولتوور، دابونه‌ریت و شتی له‌م بابه‌ته‌وه‌. به‌م شێوه‌یه‌ هه‌ر چه‌مکێک ده‌یه‌وێت ببێته‌ حه‌قیقه‌ت و بمێنێته‌وه‌. (فۆکۆ) هه‌ر له‌و نووسراوه‌دا ده‌ڵێت چاک ده‌ز‌انین بۆمان نییه‌ هه‌موو شتێک بڵێین و له‌باره‌ی هه‌ر بابه‌تێکه‌وه‌ و له‌ هه‌ر بۆنه‌یه‌کدا قسه‌ی خۆمان بکه‌ین، به‌وه‌ی بابه‌ته‌کان پیرۆزن. واته‌ ده‌بێت گوێ بدرێته‌ ئه‌وه‌ی، ئاخۆ ڕیچوه‌ڵی بۆ ساز کراوه‌. هه‌روه‌ها مافی گوتن له‌ به‌ر چاو گیراوه‌، که‌ به‌م شێوه‌یه ‌قسه‌که‌ر مافێکی تایبه‌تی گوتنی هه‌یه‌.هه‌موو بۆیان نییه ‌ببنه ‌خاوه‌نی ئه‌و مافه‌. لەمەوە ‌گوتن قه‌ده‌غه ‌ده‌کرێت، به‌وه‌ی ده‌چێته ‌ناو سیسته‌مەوە ‌و ده‌سته‌ڵات به‌ هه‌موو جۆره‌کانیه‌وه‌ ده‌ستی به‌سه‌ردا ده‌گرێت. بۆ نموونه‌ بۆمان نییه‌ له‌باره‌ی سێکسواڵیتییه‌وه ‌قسه‌ بکه‌ین. ڕێگه‌مان نادرێت له‌باره‌ی سیاسه‌ته‌وه‌ بدوێین. پێ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ داده‌گرێت، کاتێ خۆمان له‌ناو چه‌مکێکی دیاریکراودا قه‌تیس ده‌که‌ین، ئه‌و میراته‌ دابه‌شکراوه‌مان له‌ به‌رده‌مدا قوت ده‌بێته‌وه‌، که‌ له‌نێوان ڕاستگۆیی و درۆدایه‌.‌ له‌ ڕوواڵه‌تدا وا خۆی ده‌نوێنێت نه‌ سته‌مگه‌رانه‌یه‌ و نه‌ به ‌شێوه‌ی یاساییشه‌، به‌ڵام کاتێ له‌باره‌ی ویستی حه‌قیقه‌ته‌وه‌ ده‌پرسین، یان به‌ مانایه‌کی تر، کاتێ له‌ ڕێگه‌ی چه‌مکی خۆمانه‌وه‌ ده‌پرسین نموونه‌ی ئه‌و میراته‌ شاراوه‌یه‌ی ڕاستگۆیی و درۆ له‌ شێوه‌ گشتییه‌که‌یدا چییه‌، ئه‌وده‌م ده‌که‌وینه‌ به‌رده‌م سیسته‌می به‌لاوه‌نان. مه‌به‌ستی (فۆکۆ) ئه‌وه‌یه چه‌مکی‌ ڕاستگۆیی و درۆ به‌و کو‌لتووره‌وه‌ پێوه‌ست کراون، که ‌هه‌ر له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ ئه‌و دووانه‌ی لێک جودا کردوونه‌ته‌وه‌، بێ ئه‌وه‌ی بیه‌وێت، یان ڕێ بدات قسه‌ی تریان لێوه‌ بکرێت. ئینجا به‌ وردی باس له‌وه‌ ده‌کات بۆ نموونه‌ لای یۆنانییه‌کان ڕاستگۆیی چۆن بۆ حه‌قیقه‌ت گۆڕاوه‌. ئەو نووسەرەی ئێمە، ئەو ڕەخنەگرە لە حەفتاوە تا ئەمڕۆ ده‌ڵێت نووسین ده‌بێت ڕاستگۆ بێت. ئایا ئەگەر نووسین بیه‌وێت ڕاستگۆ بێت، ته‌نیا ئه‌و شتانه‌ ناگوێزێته‌وه‌، که‌ هه‌ن؟ ئایا مانای وا نییە ئەرکی نووسەر لەناو وەسفدا قەتیس دەکرێت؟ ئەوە جەختکردنەوە نییە لەسەر حەقیقەتی ڕەهای ئەو شتانە؟ کاتێ ده‌رەبه‌گێک ده‌ڵێت (پێویسته و کارێکی باشە ‌زه‌وی بکێڵرێت)، ئه‌وه‌ ڕاستگۆیییه‌ و زۆر پێویسته‌ زه‌وی بکێڵرێت. کارێکی چاکیشە، به‌ڵام بێگومان ئه‌و ده‌ره‌به‌گه‌ ده‌یه‌وێت زه‌وی بۆ خۆی بکێڵرێت و به‌و شێوه‌یه‌ش بکێڵرێت، که‌ ئه‌و ده‌یه‌وێت. لێره‌دایه‌ وه‌ک (فۆکۆ) ده‌ڵێت و پێشتریش (نیتشه‌) گوتوویه‌تی نابێت به‌و حه‌قیقه‌ته‌ ڕازی ببین. ئه‌گه‌ر (نیتشه‌) پێی وایه‌ پێویستە به‌رده‌وام حه‌قیقه‌تی نوێ به‌رهه‌م بهێنین، ئه‌وه‌ (فۆکۆ) پێ له‌سه‌ر به‌رهه‌مهێنانی به‌رده‌وامی چه‌مک داده‌گرێت. به‌ هه‌مان شێوه‌ (دولووز) لە کتێبی (فەلسەفە چییە؟)دا وا پێناسه‌ی فه‌لسه‌فه‌ ده‌کات، که‌ بریتییه‌ له‌ به‌رهه‌مهێنانی چه‌مکی تازه، بەو مانایەی فەلسەفە هونەری داهێنانی چەمکی نوێیە‌. مامۆستا کاتێ داوا له‌ قوتابییه‌کانی ده‌کات داڕشتن له‌باره‌ی (دڵسۆزی)یه‌وه‌ بنووسن، ئه‌وه‌ مه‌به‌ستیه‌تی ده‌وڵه‌ت، حیزب، ئایین، دابونه‌ریت و ‌هیی دیکە له‌ به‌رچاو بگیرێن. واته‌ دڵسۆزیی خۆیان بۆ ئه‌وانه‌ دووپات بکه‌نه‌وه‌. ئەو نووسەرەی ئێمە، ئەو ڕەخنەگرە ده‌یه‌وێت بڵێت پێویستە ئه‌ده‌ب وه‌ک ئه‌وه‌ی خۆی ده‌یه‌وێت، ڕاستگۆ بێت. واته‌ خۆی له‌ ڕێگه‌ی زمانه‌وه‌ چه‌مکی (ڕاستگۆیی)ی فڕێ داوه‌ و کردوویه‌تیه‌ حه‌قیقه‌ت. به‌ مانا‌یەکی تر، بووه‌ته‌ ده‌سته‌ڵات. ئه‌و نووسه‌ره‌ی وه‌ک ئه‌و نانووسێت، ناڕاستگۆیه‌ و به‌ لاوه‌ ده‌نرێت. ڕەخنەدۆز، کە ڕەخنەگر نییە و جودایە به‌گژ ئه‌و حه‌قیقه‌ته‌دا ده‌چێته‌وه‌. واته‌ له‌ هه‌مان کۆنتێکستدا، نه‌وه‌ک هه‌ر له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ دژی ڕاستگۆیییە. ئینجا په‌نا بۆ پرسیار دەبات‌، تا هه‌مان حه‌قیقه‌ت به‌رهه‌م نه‌هێنێتەوە‌. کاتێ دەپرسیت چۆن دەبێت ئەدەب ڕاستگۆ بێت، بەوە تۆمەتبار دەکرێیت، گوایە دەتەوێت ئەدەب درۆ، نەوەک ڕاستی لە خۆی بگرێت، لە کاتێکدا شتەکە پێوەندیی بە ڕاستی و درۆوە نییە، بەڵکوو پرسیار، پێچەوانەی وەسف ڕێنادات هیچ چەمکێک وەک حەقیقەتی ئەزەلی خۆی دەربخات و ئەدەبیش تەنیا بە لۆژیکی ناوەوەی، نەک هیی دەرەوەی، دەخوێنرێتەوە. ئەدەب نە درۆزنە و نە ڕاستگۆیشە، بەڵکوو ئەدەبە. ئەدەب خۆیەتی و هیچ بوونێکی تر نییە. ئەدەب ئەو ڕووبەرە سیحرییەیە، کە هەر شتێکی بخرێتە سەر، ماناکەی لێ دەستێنێت و بێژمار مانای تری دەداتێ. لەوێدا نە درۆ دەناسیتەوە و نە ڕاستییش. ئەدەب شتی دەخرێتە سەر، بەڵام ناخرێتە سەر شت، چونکە دنیایەکی دامەزراوی تەواو و بێسنوورە. وەک پێشتر گوترا تێکست زەوییە. دیارە مەبەستم لەو ئەدەبە نییە، کە لەسەر داخوازیی جەماوەر نووسراوە. لەو ئەدەبەدا دەتوانیت ئاسان شتەکان بناسیتەوە، مادام بە پرۆسەسی گۆڕاندا تێ ناپەڕن.

مێژووی فەلسەفە مێژووی ڕەخنەیە، چونکە پرسیار هەر لە سەرەتاوە بزووێنەری فەلسەفە بووە، لە کاتێکدا وەسف بەلاوەنانی خودی پرسیارە. بە مانایەکی تر، ڕەخنە لەگەڵ فەلسەفەدا سەری هەڵداوە. هەر لە ڕێی ڕەخنەوە ئاڕاستە فیکرییە جیاوازەکان دروست بوون.

مێژووی فەلسەفە مێژووی ڕەخنەیە، چونکە پرسیار هەر لە سەرەتاوە بزووێنەری فەلسەفە بووە، لە کاتێکدا وەسف بەلاوەنانی خودی پرسیارە. بە مانایەکی تر، ڕەخنە لەگەڵ فەلسەفەدا سەری هەڵداوە. هەر لە ڕێی ڕەخنەوە ئاڕاستە فیکرییە جیاوازەکان دروست بوون. (پلاتۆن) لە ڕێگەی ڕەخنەوە پێوەندیی لەنێوان فەلسەفە و هونەردا دۆزییەوە. (ئەریستۆ) لە ڕێگەی ڕەخنەوە (پلاتۆن) تێ دەپەڕێنێت. ڕەخنەدۆزان بەرهەمەکانی (ئەریستۆ) بە قۆناغی دامەزراندنی ڕەخنە دادەنێن، کە لە کۆمەڵێک چەمکی وەک هونەری شیعر، ڕێتۆریک، مێتافۆر و هیی دیکەی کۆڵیوەتەوە. (دێکارت) لە سەدەی حەڤدەدا ڕەخنە لە میراتی (ئەریستۆ) و تێکڕای ڕێبازە فەلسەفییەکانی پێشوو دەگرێت، تا مێتۆدێکی دیکەی جیاواز لەسەر گومان دادەمەزرێنێت و هەموو شتێک لە خەونەوە بۆ هەست، لە یادەوەرییەوە بۆ خەیاڵ، بگرە سەرتاپێی جیهانی دەرەوە دەخاتە ناو ئەو گومانەوە. لە سەدەی هەژدەدا (کانت) بە شێوەیەک بایەخ بە ڕەخنە دەدات، دەگاتە ئەوەی سەردەمەکەی بە سەردەمی ڕەخنە بناسرێتەوە و کتێبە گرنگەکەی ناو بنێت (ڕەخنە لە عەقڵی پەتی)، لە کاتێکدا ئەو ڕەخنەیە بۆ ناوەوە ئاڕاستەیە، بەو مانایەی ڕووبەڕووی خودی عەقڵی فەلسەفی دەبێتەوە. (هیگڵ) شێوازێکی تری ڕەخنە دەهێنێت و بەگژ میراتی (کانت)دا دەچێتەوە، بەڵام لەگەڵ (نیتشە)دا ڕەخنە دەچێتە ئاستێکی تری تەواو جیاوازەوە. سەدەی نۆزدەم، کە بە (هیگڵ) دەست پێ دەکات، سەدەی ڕەخنەیە. بە خۆڕایی نییە (فۆکۆ) لەو پێشەکییەی لە ژێر ناونیشانی (نیتشە، فرۆید و مارکس)دا بۆ کتێبی (فەلسەفە لە سەردەمی تراجیدیای گریکیدا)ی (نیتشە)ی نووسیوە، ئەو سێ ڕەخنەدۆزەی کردووەتە ناونیشان، کە هەتا ئەمڕۆیش بەهێزەوە لەناو فیکری ڕەخنەییدا ئامادەن. قوتابخانەی فرانکفۆرت وەک قوتابخانەیەکی ڕەخنەیی لە کۆتاییی دەیەکانی سەدەی بیستەم دادەمەزرێت. (تیۆریی ڕەخنەیی) دەبێتە هاوواتای ئەو قوتابخانەیە، کە لە سەرەتاوە بۆ ئەوە هاتووە ڕەخنە لە میراتی (کانت)، ئایدیالیزمی (هیگڵ)، دیالەکتیکی (مارکس) بگرێت، بەو ئامانجەی تیۆرییەکی کۆمەڵایەتیی فرە سەرچاوە لە خۆیدا بەرجەستە بکات، کە لەم ڕووەوە قوتابییانی ئەو قوتابخانەیە پەنایان بۆ مارکسیزم، تیۆریی دەروونشیکاری و لێکۆڵینەوەی ئیمپریکەڵ بردووە. (هۆرکایمەر)، وەک قوتابییەکی ئەم قوتابخانەیە بەر لە شەڕی دووەمی گێتی کتێبی (تیۆریی ترادیشناڵ و تیۆریی ڕەخنەیی) دەنووسێت، کە دەیەوێت دوو جۆر ڕەخنە لە یەک جودا بکاتەوە: ئەو ڕەخنەیەی بە مێتۆدی پۆزیتیڤیزمەوە پێوەستە، لە ژێر کاریگەریی مێتۆدی زانستیی سروشتیدایە، لە کاتێکدا تیۆریی ڕەخنەیی پێ لەسەر ڕەخنە دادەگرێت، بە مەبەستی ڕزگارکردنی لە کۆت و پێوەندەکان. لەبەر ئەوەیە فۆکەس لەسەر مارکسیزم و فرۆیدیزم دەکات، تا بە شێوەی تر بیانخوێنێتەوە و لە ژێر دەستەڵاتی ئایدیۆلۆجیایان ڕزگار بکات.

کاتێ ئەم چەند نموونەیە بە شێوەی کرۆنۆلۆجی دەهێنمەوە، مەبەستم نییە باس لە مێژووی گەشەکردنی ڕەخنە بکەم، لە کاتێکدا خودی مێژووەکە لەوە قووڵتر و هەمەلایەنەترە، کە هەر بۆ نموونە لەناو جیهانی ئیسلامیدا مێژوویەکی تری ڕەخنەمان هەیە، بە ڕادەیەک کۆمەڵێک ڕەخنەدۆز بە هۆی ڕەخنەوە گیانیان لە دەست داوە و کتێبەکانیان سووتێنراون. بۆ نموونە بەرهەمە ڕەخنەیییەکانی (ئیبن خەلدوون) لە بواری مێژوو و سۆسیۆلۆجیاداتا ئەمڕۆیش هێزی خۆیان پاراستووە. ئەوەی مەبەستمە لەم شوێنەوە پێی بگەم، ئەوەیە، ئایا ئێمە ڕەخنەمان هەیە؟ پێم وایە ئەو پرسیارە ئەگەر بە ڕوواڵەت ئاسان بێتە بەر چاو، ئەوە لە جەوهەردا پرۆبلەماتیکەڵ و ئاڵۆزە، بەوەی دەبێت بپرسم ئایا تەنیا ئەوانە بە ڕەخنەی من دادەنرێن، کە بە زمانەکەم دەنووسرێن؟ ئایا بەرهەمەکانی (بارت) بۆ نموونە هیی منیش نین؟ ئایا ئەوانەی (عەلی حەرب) پێوەندییان بە منەوە نییە؟ هەتا ئەگەر مەبەست لەو تێکستە ڕەخنەیییانە بن، کە بە کوردی دەنووسرێن، دیسان وەڵامدانەوەی سەختە، بەوەی ناکرێت بە شێوەی ڕەها بڵێم ڕەخنەمان نییە، وەک چۆن ناتوانم بە شێوەی ڕەها بڵێم هەمانە. لەگەڵ ئەوەیشدا ڕێ بە خۆم دەدەم بڵێم ئەگەر هەندێک هەوڵی کەمی لێ دەربکەین، کە ئەو هەوڵانە هەندێکیان لەناو زانکۆ و هەندێکیان لە دەرەوەیدان، ئەوە ئێمە تا ئەم ساتەیش نەک هەر لە ئاستی بەرهەمهێنانی فیکری ڕەخنەییدا نیین، بەڵکوو نەگەیشتووینەتە ئەو ئاستەی بمانەوێت لە فیکری ڕەخنەییی دەرەوەی خۆیشمان بگەین، بۆیە پێم وایە قسەکردن لەبارەی ڕەخنەی خۆمانەوە (ئەو ڕەخنەیەی کوردزمان نووسیویەتی) بۆ ئێستا سەختە، بەڵام وەک گوتم دەکرێت ئەو ڕوانینە دەربخەین، کە بە گشتی نووسەرانی ئێمە بۆ چەمکی ڕەخنەیان هەیە، کە ئەمە بۆ ئەوەمان دەباتەوە چۆن لە چەمکی وەسف بدوێین، بەوەی وەک گوترا وەسف دەستەڵاتی گەورەی بەسەر بیرکردنەوەی ئێمەدا هەیە.

ڕەخنەی ئەدەبی لە ڕەخنەی فەلسەفی جودا ناکرێتەوە، بەوەی هەمیشە فەلسەفە چوارچێوەی ئەدەب بووە، وەک چۆن ئەدەب بەردەوام پەناگەی فیلۆسۆف و ڕەخنەدۆزانە. بە گشتی فیلۆسۆف و ڕەخنەدۆزانی ئەم شەست حەفتا ساڵەی ڕابردوو هەوڵی زۆریان داوە دیواری نێوان ژانرەکان بڕووخێنن، کە مۆدێرنیتی هەڵیچنیبوون، بەو مەبەستەی دوای ڕووخانیان، ئەو کرانەوەیییە بێتە دی و ڕەگەزەکان بتوانن کۆمەکی یەکتر بکەن. ڕۆمان لە شێوەی شیعر، شیعر لە شێوەی چیرۆک، چیرۆک لە شێوەی فەلسەفە، فەلسەفە لە شێوەی ئەدەبی گێڕانەوە و هیی دیکە پەرەیان پێ درا. ئەمە باسێکی سەربەخۆیە و پێشتریش لەسەری وەستاوم، کە ئێستا لەوە زیاتری پێویست نییە. ئەگەر تەنیا لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەمەوە دەست پێ بکەین، کە چۆن ڕەخنەی ئەدەبی گەشەی کردووە و چەند قوتابخانەی ڕەخنەییی لێ کەوتووەتەوە، لە ئێمپرێشینیزمەوە هەنگاو دەنێین تا دەگەینە سترەکچرالیزم، پۆستسترەکچرالیزم، گێنەتیکسترەکچرالیزم، تیۆریی خوێنەر، یان وەرگر (Reader Response Theory) و کۆمەڵێکی دیکە. هاوکات چەند ناوی وەک (ئەناتۆل فرانس)، (ئەندرێ جید)، (جۆرج لۆکاچ)، (لۆسیان گۆڵدمان)، (باختین)، (جاکۆبسۆن)، (ڕۆلان بارت)، (تۆدۆرۆڤ)، (ئۆمبیرتۆ ئیکۆ)، (ولفگانگ ئایزەر) و زۆری ترمان دەکەونە بەر چاو. خاڵی هاوبەشی هەموو ئەوانە ڕەخنەیە لەوەی تا ئێستا بەرهەم هاتووە. واتە پرسیار، نەوەک وەسف، بۆیە کۆمەڵێک چەمکی وەک ڕاڤە، هەڵوەشاندنەوە، ئیستاتیکای وەرگر، کۆنتێکست، شیعریەت، سێمیۆتیکا، خوێندنەوە، خوێنەری ناواخن (TheImplied Reader) و هیی دیکە لە دایک بوون. وەسف تەنیا لە نەبوونی پرسیاردا دەتوانێت دەربکەوێت. هەر کاتێ وەسف هەیە، خوێندنەوە و وردبوونەوە گومن. کاتێ سەرنج لە تیۆرییە ڕەخنەیییەکانی ئەم شەست حەفتا ساڵەی ڕابردوو دەدەین، دەبینین چەمکی تێکست خاڵی هاوبەشی هەموویانە. (نیتشە) لەسەر زمانی (زەردەشت)دا مرۆڤی باڵا بە (زەوی) دەچووێنێت، بەو مانایەی ‌پێوەندیی بەتین لەنێوان مرۆڤی باڵا و ژیاندا هەیە، کە ژیان شتێکی واقیعییە. من پێوەندییەک لەنێوان ئەو تێگەیشتنەی (نیتشە) و سەرجەم تیۆریی ئەو ڕەخنەدۆزانەدا دەبینم، کە بایەخی گەورە بە تێکست دەدەن، وەک بڵێی تێکست زەوی بێت، بە مانایەکی تر ژیان بێت، تەنانەت ئەو ڕەخنەدۆزانەی ڕەخنەیان لەوە گرتووە، کە تێکست مافی زۆری پێ دراوە و فۆکەسیان لەسەر چەمکی خوێنەر کردووە، وەک تیۆریی وەرگری (ئایزەر) و ئەوانەی تر، هێشتا مانای وا نییە تێکستیان بە لاوە ناوە، بگرە لای ئەوانیش هەمان قورساییی هەیە. ئەگەر لە دیدی (نیتشە)دا ژیان هێزێکە، بە شێوەی ڕەمەکی (ڕاندەملی) ڕێ دەکات، بێ ئەوەی هیچ ئامانج و مەبەستێکی دەرەکی هەڵیبسووڕێنێت، ئەوە تێکستیش وایە. ڕەخنەدۆزانی سترەکچرالیزم پێیان لەسەر ئەوە داگرتووە هیچ شتێک ناکەوێتە دەرەوەی تێکستەوە، بەڵکوو تێکست دنیایەکی سەربەخۆیە و بە کەرەستەکانی خۆیشی دەخوێنرێتەوە. ئەم تێگەیشتنە لای ئەو ڕەخنەدۆزانەیشدا ماوە، کە هێندەی تێکست بایەخ بە چەمکی خوێنەریش دەدەن. ئایا لای (ئیکۆ) لە پاڵ چەمکی خوێنەردا، چەمکی تێکست بایەخی گەورەی نییە؟ تۆخکردنەوەی ڕۆڵی خوێنەر بەو مانایەیە، ئەرکی ڕاڤە لە ئەستۆ بگرێت و مانا شاراوەکانی تێکست بدۆزێتەوە، بەوەی ئەو مانایانە فرەڕەهەندن. ئەمە پێچەوانەی وەسفە، کە لە دوورەوە شتە زانراوەکان دەڵێتەوە، بە ڕادەیەک ئەو شتانە دەکرێت لەبارەی هەر تێکستێکی ترەوە بگوترێن. دیارە ئێمە لێرەدا بواری ئەوەمان نییە باس لەوە بکەین هەر یەک لەو تیۆرییانە چۆن لەو چەمکە دەڕوانێت، بەڵام دەڵێین ئەوە تێکستە بووەتە جێگەی ڕامان. هەر بە ڕاستی تێکست زەوییە، بەوەی هەم دەکرێت بە کەرەستەکانی خۆی خانوو و تەلاری لەسەر هەڵبچنیت، هەمیش دەکرێت هەڵیبکۆڵیت و بە دوای نهێنییەکانیدا بگەڕێیت. بۆ ئەوەی لە تێکست بگەین، بەسەرماندا دەسەپێت پێی بگەین، کە ئەوەی پێمانی دەگەیەنێت، پرسیارە، بەوەی تەنیا لە ڕێگەی پرسیارەوە دەتوانین بنەماکانی تێک بشکێنین و بە دەربڕینی (دێریدا) دایبمەزرێنینەوە، بەو مەبەستەی هەم پرۆسەسی تێکشکاندن و هەم پرۆسەسی دامەزراندنەوەیش بەردەوام ببن، لە کاتێکدا وەسف نەک ناگاتە قووڵاییی تێکست، بەڵکوو ناگاتە سەر ڕوویشی. ناگات و هەر لە دووریەوە دەوەستێت. ڕەخنەگر بەو زمانە میلـلییەی چۆن لە خەڵکی وەرگرتووە، ئاوا هێناویەتی و دەستکاریی نەکردووە؛ لە بارەیەوە دەدوێت، ئینجا یان پێیدا هەڵدەڵێت، یانیش دەیشکێنێت. لە هەردوو بارەکەیشدا پشتی بەو تێگەیشتنە باوە بەستووە، کە لە نەوەکانی ترەوە بۆی ماوەتەوە. بۆ نموونە ئەو دەزانێت لە ڕوانینی خەڵکدا ڕەنگی سپی و فریشتە جوانن. چینێکی تر دەخاتە سەر ئەو ڕوانینە و دەڵێت (لە سپی سپیترە)، (لە فریشتەی تێپەڕاندووە)، (گیانێکی فریشتەیییانەی سپیی هەیە)، (دڵی وەک شووشە وایە) و هیی دیکەی لەم چەشنە. بە لاکەی تریشدا ڕەنگی ڕەش و ئیبلیس بەپێی هەمان ڕوانین، ناشیرین و قێزەونن. هەردووکیان بە نەفرەت دەکات. واتە کاری ئەو ڕەخنەیە، چ لە شێوەی نووسینی ئەدەبدا و چ لە شێوەی قسەکردن لەبارەی ئەو ئەدەبەوە، تۆخکردنەوەی ئەو ڕوانینە میلـلییەیە. لای ڕەخنەگر ئەو تێکستانەی هەمان تێگەیشتنی ئەویان هەیە و لە ئاستی چاوەڕوانیی خۆیدان، گرنگن و ئەوانەی تر بێبایەخن. (ئومبێرتۆ ئیکۆ) لە کتێبی (خوێنەر لە ئەفسانەدا)دا چوار ئاستی بۆ بەریەککەوتنی خوێنەر و تێکست دەستنیشان کردوون، کە لە ڕووی فۆرمەوە (گرەوی پاسکال: Pascal’s Wager)م بە بیر دەهێنێتەوە. ئاستەکان ئەمانەن: یەکەم، تێکستی کراوە و خوێندنەوەی کراوە. واتە ئەو تێکستەی هەڵگری مانای قووڵە و بە وردی دەخوێنرێتەوە. دووەم، تێکستی کراوە و خوێندنەوەی داخراو. واتە ئەو تێکستەی هەڵگری مانای قووڵە، بەڵام بە سادەیی دەخوێنرێتەوە.سێیەم، تێکستی داخراو و خوێندنەوەی داخراو. واتە ئەو تێکستەی هەڵگری مانای قووڵنییە و خوێندنەوەکەیشی سادەیە. چوارەم، تێکستی داخراو و خوێندنەوەی کراوە. واتە ئەو تێکستەی هەڵگری مانای قووڵ نییە، بەڵام لە ئاستیدا خوێندنەوەی ورد ئامادەیە. ئامادەیە، ئەگەرچی هیچی شاراوەی لێ دەست ناکەوێت، تا لێکیان بداتەوە. ڕەخنەگری ئێمە (ڕەخنەگری میلـلی) پێوەندیی بە دووەم و سێیەمەوە هەیە. هەر کاتێ خۆی لە ئاستی تێکستی کراوەدا دەبینێتەوە، بەو خوێندنەوە ساکارەی ڕووبەڕووی دەبێتەوە و دەڵێت هیچ نییە، بەڵام کاتێتێکستی سادە دەخوێنێتەوە، کە هەمان ئەو شتانەی گوتوون، خۆیشی دەیانزانێت و لەگەڵیاندا گەورە بووە؛ گەشکە دەیگرێت و بەو زمانە وەسفییەی دەڵێت داهێنانە. ئەگەر بۆ ئەو تێگەیشتنە بگەڕێینەوە، وا لە کتێبی (پلەی سفری نووسین)ی (بارت)ـەوە هەڵمانهێنجاوە، کە پێی وایە نووسینی پلەسفر لە کۆت و پێوەندی سەرجەم بۆچوون و باوەڕە باوەکان ڕزگاری بووە و بووەتە تاک، مانای وایە شتی نوێ و نەزانراو لەو نووسینەدا هەن، بۆیە کردوویانەتە تاک. بەم شێوەیە خوێندنەوەی ڕەخنەگر بە زمانی کۆ، واتە ڕووبەڕووبوونەوەی بە ئامڕازی وەسف، جۆرێکە لە شێروخەت. باشە، یان خراپە؟ بە ڕوونی هەرنووسینێکی تاک بەتێگەیشتنی کۆ جۆرێکە لە لادان، بۆیە لەو شێروخەتەدا، دووەمیان دەهێنێت، پێچەوانەوەی ئەو نووسینەی هەمان تێگەیشتنی کۆی دووپات کردووەتەوە، کە ئۆڵرەدی یەکەمیانی بەر کەوتووە. بێبایەخکردنی تێکست و ڕاڤەنەکردنی، بێبایەخکردنی ژیانە. ئەو چێژەیە بۆ ژیان وامان لێ دەکات، پێوەی بلکێین و قووڵاییی ئەو ژیانە ببینین. (پۆول ڕیکۆر) لە کتێبی (لە تێکستەوە بۆ کردار)دا پێی وایە تێکست دیسکۆرسێکە، نووسین سەپاندوویەتی، بەو مانایەی چەمکێکە، دەکرا بە دڵنیایییەوە بیڵێین، بەڵام دەینووسین، چونکە نایڵێین. بەم شێوەیە نووسین شوێنی قسە دەگرێتەوە. لە دیدی (ڕیکۆر)دا بەهای نووسین لەوەدایە بخوێنرێتەوە و لێک بدرێتەوە. هەر ئەو پێی وایە کۆنتێکستی زمان شاراوەیە و لە دەرەوەی کاتدایە. ئەوەی ئامادەیە، نووسینە. وەک گوترا وەسف دوورمان دەخاتەوە ئێمە بەو نووسینە بگەین، تا لێکی بدەینەوە و مانا شاراوەکانی دەربخەین. تێکستی سادە، یان بە دەربڕینی (ئیکۆ) تێکستی داخراو ماناکانی ئاشکران و بۆ دەرەوەن، بەوەی ئاڕاستەن بۆ شتێکی زانراو، کە کراوەتە ئامانج، بەڵام تێکستی قووڵ، واتە تێکستی کراوە ماناکانی هەم بۆ ناوەوە و هەم بۆ دەرەوەن، چونکە ناوەوە دنیایەکی دامەزراوە و لە ڕێی زمانەوە هاتووەتە بوون، بۆیە توانای ئەوەی هەیە دایەڵۆگ لەگەڵ دەرەوەیدا بکات، بەو مانایەی بگاتە خوێنەر، کە (ڕیکۆر) لە کتێبی (ململانێی ڕاڤەکان)دا بە تەقاندنەوەی زمانی دەچووێنێت، بەو مانایەی دەکرێتەوە و ڕوو لە دەرەوەی خۆی دەکات.

وەسف ڕێگەیەکە بۆ کوشتنی ئارەزوو (Desire)، بەوەی لە جیاتیی ئەوەی ئاڕاستەکە بۆ خودی تێکست بێت، بۆ دەرەوەیەتی و لەوێوە هەموو ئەو شتە سواوانە دووبارە دەکرێنەوە، کە لە زووەوە لەسەر ئاستی میلـلیدا ناسراون و گوتراون. بە مانایەکی تر، بوونەتە دەستەڵات.

وەسف ڕێگەیەکە بۆ کوشتنی ئارەزوو (Desire)، بەوەی لە جیاتیی ئەوەی ئاڕاستەکە بۆ خودی تێکست بێت، بۆ دەرەوەیەتی و لەوێوە هەموو ئەو شتە سواوانە دووبارە دەکرێنەوە، کە لە زووەوە لەسەر ئاستی میلـلیدا ناسراون و گوتراون. بە مانایەکی تر، بوونەتە دەستەڵات. (دولووز) و (گاتاری) بە تایبەتی لە کتێبی (سکیزۆفرینا و کاپیتالیزم)، بە هەردوو بەشی (ئەنتی ئۆدیپ) و (هەزار بان)دا بایەخی گەورە بە چەمکی (ئارەزوو) دەدەن، بەوەی ئارەزوو ئەوە نییە (فرۆید) لە چوارچێوەی خێزان و لەناو سێگۆشەی (کوڕ، دایک و باوک)دا قەتیسی کردووە، بەڵکوو زۆر لەوە گەورەترە، بە ڕادەیەک پەل بۆ بوارەکانی کۆمەڵایەتی، پۆلیتیکس، ئابووری و هیی دیکەیش دەهاوێت. (ئارەزوو) بوونێکی تەواوە، بۆیە لە خاڵێکدا ناوەستێت، بگرە دەبێتە ئامڕازی بەرهەمهێنان، مادام نەست پێچەوانەی بۆچوونی (فرۆید) شانۆی بەرهەمهێنانە و سنووری نییە. ئارەزوو هێزی هەیە بەگژ هەموو سەرکوتکردن و پەلاماردانێکی دەرەوەدا بچێتەوە، بۆیە ئارەزوو بە پلەی یەکەم دژی دەستەڵاتە. بە مانایەکی دیکە، دەستەڵات بە هەموو فۆرمەکانیەوە بەردەوام ویستوویەتی (ئارەزوو) کپ بکات و سنووری بۆ دابنێت. ئەو تێگەیەشتنە، کە (دولووز) لە ئەنجامی خوێندنەوەی ڕەخنەیییانەی (سپینۆزا)، (مارکس)، (نیتشە)، (بێرگسۆن)ـەوە هەڵیهێنجاوە، هەمیشە لەناو ئەدەبدا هەبووە و گەشەی کردووە. ڕاستییەکەی چەمکی (ئارەزوو) لە (پلاتۆن)ـەوە بۆ (سپینۆزا)، بۆ (کانت) و بۆ (هیگڵ) بۆ (سارتەر) و تا (لاکان) و دواتریش بەردەوام بە بزووێنەری داهێنان دانراوە، لە کاتێکدا ڕەخنەگری ئێمە لە ڕێگەی وەسفەوە هەوڵی سەرکوتکردنی دەدات. بەگشتی ڕەخنەی کوردی لە ڕوانگەوە بۆ ئەمڕۆ، لە دژی (ئارەزوو) وەستاوەتەوە و ویستوویەتی ملکەچی هەندێ حوکم و بڕیاری دەستەڵاتدارانەی بکات. بەسەریەوە بووەتە چاودێر و مەبەستیەتی دووری بخاتەوە. سەرجەم ئەو نووسەرانەی لە دنیای ئێمەدا بایەخیان بە (ئارەزوو) داوە و دەیدەن، بە لاوە نراون و خراونەتە پەراوێزەوە، بگرە گوم کراون.

 ئەمڕۆ بەشێکی ڕۆماننووسە دیارەکانمان لەسەر داواکاریی خوێنەر بایەخی یەکەم بە وەسف دەدەن. ئەگەر وەسف لەو ڕۆمانە قەبانە بستێنیتەوە، چەند لاپەڕەیەکی کەمیان لێ دەمێنێتەوە. وەسف هەر بە سروشتی خۆی درێژدادڕە، کە (نیتشە) لە دژی وەستاوەتەوە، بۆیە لە زۆرینەی بەرهەمەکانیدا پەنای بۆ شێوازی ئەفۆریسم (Aphorism) بردووە، بگرە گاڵتەی بەو نووسەرانە کردووە، کە قەبارەی فیکریان بچووکە، بەڵام وا تێگەیشتوون قووڵاییی شت لە درێژی و مەزنییەکەی لە فرەوانیدایە. پێی وایە ئەو شتەی بە کورتی دەگوترێت، بەرهەمی بیرکردنەوەیەکی درێژە. ئەمڕۆ هۆکاری بەشێکی درێژبوونەوەی هەندێک لەو کتێبانەی ئێمە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە، کە نووسەرەکانیان زمانی نووسین نازانن و لە یارییەکانی گراماتیک بێئاگان. لە تەکنیکەکانی گێڕانەوە قووڵ نەبوونەتەوە، بەوەی وەسف هەمیشە پێویستی بە دەربڕینی ڕاستەوخۆیانە هەیە. ئەوان بایەخ بە ڕازاندنەوەی مانای ناسراوی ئەو چەمکانە دەدەن، کە زۆرینە پەسەندی کردوون. فریشتەیەکی بدەرێ و دوای ماوەیەکی کورت لەگەڵ کتێبێکی قەبەدا بۆتی دەگەڕێنێتەوە. ئینجا نۆرەی ڕەخنەگر دێت، تا بە زمانی میلـلی وەسفی بکات. ئەرکی هەندێک مێدیای حیزبی و ناحیزبییش، ئەوەیە، پێیدا هەڵبڵێن و مژدە بە جەماوەر بدەن، کە هەزاران دانەی لێفرۆشراوە. (نیتشە) بەشی یەکەمی کتێبی (زەردەشت ئاوا دوا)ی لە ماوەی دە ساڵدا نووسی. هەندێک لەو نووسەرانە ساڵانە لە پاڵ کۆمەڵێک گفتوگۆ و کۆڕدا، لە پاڵ چەند گوتارێکی وەسفاویدا، کتێبێک دووانیش هەر دەنووسن، چونکە وەسف ئاسانکارییان بۆ دەکات لە ماوەیەکی کورتدا سەدان لاپەڕەڕەش بکەنەوە. هەیە بە سواری وەسف دەگاتە ئەوروپا و دەیان کەس کۆ دەکاتەوە، تا ئەو گوتانەیان بۆ بڵێتەوە، کەسی ساڵە دەیانجووێتەوە و لێیان بێزار نابێت. وەک (نیتشە) دەڵێت ئەوانە نەک تەنیا شتەکانی خۆیان، بەڵکوو هیی ئەوانەی تریش دەگوێزنەوە. ئەو نووسەرانە لەسەر بەرهەمی ئەوانەی تر دەژین، بەوەی بیرۆکەکانیان وەردەگرن و دەیانخەنە ئاستی میلـلییەوە، تا جەماوەر ئاسان لێیان تێ بگات. شتێکی سەیر نییە، کە ئەو خوێنەرانەی هەمان ڕوانینیان هەیە، لەو ڕۆمانانەدا بە دوای گوتەی نەستەقدا دەگەڕێن، تا لە سۆشیالمێدیادا بڵاویان بکەنەوە. هاوڕێکانم جاروبار هەندێک لەو گوتانەم بۆ دەنێرن، کە هەمان قسەی ناو دڵی جەماوەرن. (مۆریس بلانشۆ) لە کتێبی (پرسیاری نووسین)دا نووسیویەتی پرسیار توێژینەوەیە، توێژینەوەیش توێژینەوەی ڕەگەکانە، لێکۆڵینەوە و ڕۆچوونە بۆ قووڵایی، هەڵکۆڵینی بناغە و دۆزینەوەی بنەماکانە. هەر ئەو لە هەمان کتێبدا دەڵێت پرسیار ئارەزووی فیکرە. دوو ڕستە بە نموونە دەهێنێتەوە. یەکەمیان، (ئاسمان شینە) و دووەمیان، (ئایا ئاسمان شینە؟)یە. دەڵێت پرسیار وا دەکات (شیناییی ئاسمان) شوێنی چۆڵ ببێت، بە مەرجێ (شیناییی ئاسمان) لە ناو نەچووە و نەسڕاوەتەوە، بەڵکوو بە پێچەوانەوە هەڵکشاوە، تا ئەوەی تواناکەی پێگەیشتووە، کە پێشتر (شینایی) ئەو توانایەی نەبوو. ئێستا پێوەندییەکەی لەگەڵ ئاسمان بەهێزترە. ئەو ڕەخنەگرەی ئێمە دەزانێت لای خەڵک ئاسمانی شین جوانە، بۆیە چینێکی تری دەخاتە سەر و دەنووسێت (ئاسمان زۆر شینە، لەوە شینترە، کە تۆ دەیهێنیتە بەر چاو. شینایییەکەی لەڕادەبەدەرە. وای ئەو شینایییە چەند جوانە! ئەو شینایییە مەگەر… هەر ئەو شینایییەیە، کە وا دەکات… ئای شینایی، بتخۆم…). ئەمە لە تێکستی ئەدەبیدا، بەڵام بە هەمان شێوە لە ڕەخنەدا ڕەخنەگر دەنووسێت: (بە ڕاستی جوان باسی شیناییی ئاسمانی کردووە. نووسەر یان ئاوا باسی شیناییی ئاسمان بکات، یان ئەگەر بۆی ناکرێت، با دەمی دابخات. داخستنی دەم لە ئاستی شیناییی ئاسماندا، ئەرکێکی نەتەوەیی و نیشتمانییە. ئاخر شیناییی لەم شێوەیە هەر بۆ ئەوە باشە… ئەوانەی نازانن باسی شیناییی ئاسمان بکەن، پێویستە خۆیان و…). بەم شێوەیە وەسف مانا زانراوەکانی تێکست نەک هەر دەپارێزێت، بەڵکوو تۆختریان دەکاتەوە، لە کاتێکدا پرسیار ئەو مانا زانراوانە تێک دەشکێنێت و هیی دیکە دەدۆزێتەوە. چەمکی (ترس) لە ئاستی میلـلیدا بە نەگەتیڤ سەیر دەکرێت، لە کاتێکدا لە فەلسەفەی (کیەرکەگۆرد)دا دەبێتە بزووێنەری ئازادی. (خەم) لای (شۆپێنهاوێر) و (نیتشە) ئەو مانایەی نامێنێت، کە پێشتر هەیبووە. نووسەری شەیدای وەسف هەمیشە لای (چاکە)یە، چونکە زۆرینە (چاکە)ی پەسەند کردووە و ماناکانی دەرکەوتوون، پێچەوانەی (خراپە)، کە بە لاوە نراوە و ماناکانی شاراوەن. ئەوەتە (جۆرج باتای)ی فیلۆسۆفی فرانسی لە کتێبی (ئەدەب و خراپە)دا بۆ ئەو نووسەرانە دەگەڕێتەوە، کە لە ڕێگەی (خراپە)وە داهێنانیان کردووە. (ئیمیلی برۆنتێ)، (بۆدلێر)، (ولیام بلێک)، (کافکا)، (پرۆست) و هیی دیکەی بە نموونە هێناونەتەوە و لە بەرهەمەکانیاندا بە دوای ئەو چەمکەدا گەڕاوە. واتە (خراپە) لە ئەدەبدا ئەو مانایەی لە دەست دەدات، کە جەماوەر ناسیویەتی. (باتای) پێی وایە ئەدەب بێوەی نییە، لە کاتێکدا بەشێکی زۆری نووسەری ئێمە کردوویانەتە ڕێگەی لاواندنەوەی ئەو جەماوەرە. بە گشتی ڕەخنەدۆزان لە هەوڵی ئەوەدان لە ڕێی پرسیارەوە مانای تر لە هەر شتێکدا بدۆزنەوە، چونکە ئەو مانایە بووەتە دەستەڵات، تەنانەت دەستەڵاتی سیاسی لە مانەوەی ئەو مانایەدا ڕەوایەتی وەردەگرێت و لەوێوە هەر مانایەکی تر سەرکوت دەکات، کە جیاوازە. دیکتاتۆرەکان ڕۆڵەی ڕاستەقینەی تاکمانان و پارێزگاریی لێ دەکەن. نووسەرانی وەک (دۆیستۆیڤسکی)، (نیتشە)، (فرۆید) و زۆری تر نەخۆشییە دەروونییەکانی خۆیان کردووەتە سەرچاوەی داهێنانی گەورە، کەچی ئەمڕۆ ڕەخنەگر هێرش دەکاتە سەر نووسەرانی خۆمان، گوایە نەخۆشن و بە دەست نەخۆشیی دەروونییەوە دەتلێنەوە. هەر بەو زمانە وەسفییەیشی ناوی دەیان لەو داهێنەرە نەخۆشانەی هێناون و پێیدا هەڵگوتوون.

شتێکی سەیر نییە هەموو ئەوانەی بایەخی یەکەم بە وەسف دەدەن، هەر ئەوانیش بن بڵێین زمان گرنگ نییە، لە کاتێکدا زمان پرسیاری فەلسەفە بووە لە (پلاتۆن)ـەوە تا ئەمڕۆ، کە لە بەرهەمەکانی پێشوومدا هەوڵم داوە لەسەر ئەو بابەتە بوەستم.

وەک دەبینین ڕەخنە لەناو فەلسەفەدا چاوی هەڵهێناوە، لە کاتێکدا ڕەخنەی ئێمە لەناو حوجرەدا لە دایک بووە و لەوێوە چووەتە قوتابخانە، کە ئەو سەرەتایە بایەخی هەیە، بەڵام بەوەدا پرسیار نەبووەتە بەشێکی گرنگی ئەو ڕەخنەیە، لە گەشە کەوتووە و تا ئەمڕۆ درێژە بە وەسف دەدات. لە کولتووری ئایینیدا پرسیار قەدەغەیە، بەوەی شتەکان و حوکمەکان چەسپاون، کە ئەمە هاتووەتە ناو قوتابخانەی فەرمییشەوە. قوتابی بۆی نییە بە پرسیار ڕووبەڕووی مامۆستای ببێتەوە، مادام بابەتەکان بۆ ئەوەن لە بەر بکرێن. لە ڕەخنەی کوردیدا ئەو تێگەیشتنە هەمیشە زاڵ بووە. سەرجەم ئەو شەڕە جنێوەی لە پەنجا ساڵی ڕابردوودا کراون، پێوەندییان بەو وەسفەوە هەبووە. بە مانایەکی تر، وەسف یارمەتیدەری ڕەخنەگرە، تا لە جیاتیی ئەوەی لەسەر چەمکەکاندا بوەستێت و لێکیان بداتەوە، وەک چەکێکی فیزیکی لە دژی نەیارەکانیدا بە کاریان بهێنێت. چەند ساڵ لەمەوبەر ڕەخنەگرێک لە ڕێگەی وەسفەوە پەلاماری نووسەرێکی دیاری ئێمەی دا. ئەو نووسەرە دیارەمان بە هەمان زمان ڕووبەڕووی بووەوەوە، کە لە نووسینەکەیدا گوتەیەک سەرنجی خوێنەری ڕاکێشا: (گیرفانی خوێنەرەکانم لە ناو سەری تۆی زیاتر مەعریفە تێدایە). ڕەنگە گوتەکەم دەقاودەق، بە هەمان ڕێنووسی خۆی دانەڕشتبێتەوە، بەڵام دڵنیام وای پێگوت. ئەگەر سەرنج بدەین چەمکی (مەعریفە)، کە لانی کەم لە (نیتشە)وە تا ئەمڕۆ بووەتە یەکێک لە تێرمە ئاڵۆزەکان و کۆمەڵێک شەڕی گەورەی فیکریی لێ کەوتووەتەوە. هەردوو ئاڕاستەی مۆدێرنیزم و پۆستمۆدێرنیزمی بە دوای خۆیدا هێناون. هەر بۆ نموونە لای (فۆکۆ) پێوەست دەکرێت بە دەستەڵاتەوە، بەوەی دەستەڵات هاوشێوەی حەقیقەت، مەعریفەیش بەرهەم دەهێنێت. ئەو چەمکە شەڕانگێزەی سەرجەم فیلۆسۆف و ڕەخنەدۆزانی بە خۆیەوە خەریک کردووە، لای ئەو نووسەرە ناسراوەی ئێمەدا دەبێتە چەمکێکی پاسیڤ، بە ڕادەیەک وەسفەکە (گیرفانی خوێنەرەکانم لە ناو سەری تۆی زیاتر…تێدایە) لە خودی چەمکەکە گەورەترە. کاتێ ئەوە لە بەر چاو دەگرین، کە هەر چەمکێک لەسەر کۆمەڵێک دژایەتی دامەزراوە و ڕەخنە ئەو پایانەی تێک دەشکێنێت، تا هیچی دیکە وەک حەقیقەت نەمێنێتەوە، بەو مانایەی دەستەڵاتی نەهێڵێت، ئەوە وەسف بە پێچەوانەوە دەیەوێت ئەو حەقیقەتە بمێنێت و دەستەڵاتی لێنەسەنرێتەوە. ئایا ئەگەر ئەو نووسەرە دیارە بۆ ساتێک دەستی لە وەسف هەڵبگرتایە و لەسەر پرسیار بوەستایە، بەو شێوازە ئەو شەڕەی دەکرد و پەنای بۆ ئەو زمانە میلـلییە دەبرد؟ نەخێر، بەڵام بەشێکی زۆری خوێنەرەکانی لە دەست دەدا، چونکە هەتا ئاستی زمان پتر بۆ سەرەوە هەڵبکشێت، ژمارەی خوێنەر کەمتر دەبێتەوە. من خۆم چەند جارێک بە هەمان شێوە، بگرە توندتر پەلامار دراوم. چەمکەکانم هەڵگرتوونەتەوە و لەسەریان وەستاوم. کتێبی (گەڕانەوەیەکی کاتی)م بۆ ئەو شەڕە فیکرییە تەرخانە. ئەو نووسەرە دیارە بە پێوەری (چاکە و خراپە) چەمکی مەعریفەی هەڵسەنگاندووە. بەوەدا لە ئاستی میلـلیدا (مەعریفە) دژی (نەزانی)یە و شتێکی باشە، لای بووەتە حەقیقەت و بە بێ هیچ دوودڵییەک بە کاری هێناوە، بگرە وەک جەنگاوەرێک شەڕی لە پێناودا کردووە. ئەوە زمانی بەشێکی زۆری نووسەرە دیارەکانمانە، کەهەمیشە لە نووسینداپەنایان بۆ کولتووری میلـلی بردووە. سەیر نییە وشەی (زبڵ) و هاوشێوەکانی، کە لە زمانی خەڵکەوە بیستوومانن؛ ڕووبەری فرەوانیان لە نووسینی ئەوانە داگیر کردبێت. ئەو وەسفە بۆ هەموو شتێک بە کار دەهێنن. ئایا (زبڵ) تەنیا ئەو مانایەی هەیە، کە جەماوەر وەک شتی خراپ دیویانە و لە شێوەی جوێندا بە کاریانهێناوە؟ ئەرێ ئەو چەمکە داخراوە و هیچ مانایەکی تری تێدا نادۆزرێتەوە؟ ئایا (خراپ) تاکە خەسڵەتی زبڵە؟ ئایا حەقیقەت بنەمای هەیە، یان وەک (نیتشە) پێی وایە بێبنەمایە؟ ئەو گوتانەی، کە لە دەمی ئەو نووسەرانەوە دەرچوون و سەرنجی جەماوەریان ڕاکێشاوە، کاتێ لەسەریان دەوەستیت، لایەکی تری تەواو جیاوازیان دەبینیت. چەند ساڵ لەمەوبەر گوتاری نووسەرێکی دیکەی دیاری خۆمانم لەبارەی (فاشیزم)ـەوە خوێندەوە. لە خۆم ڕادەبینم بڵێم لە سەرەتای هەشتاکاندا ئەگەر داوات لە هەر لاوێک لەو لاوە خوێنگەرمانە بکردایە لەبارەی ئەو چەمکەوە بنووسن، وردتر دەیاننووسی. چۆن خوێندنەوەی (فۆکۆ) و ئەوانەی دیکە، کە ئەو نووسەرە دیارە بەردەوام ناوی هێناون، نەیانتوانیوە زمانی لەو ئاستە میلـلییە ڕزگار بکەن؟ ئایا ئەو زمانە لە هیی (ئەدۆرنۆ)، (فۆکۆ)، (هانا ئەرنێت)، (دولووز) و ئەوانەی ترەوە (نزیک!)ـە، کە باسیان لە فاشیزم کردووە، یان لە هیی ئەو سەرکردانەی ئیسلامی سیاسی، کە نەیشاردووەتەوە پێیان سەرسامە؟ (فۆکۆ) لەو پێشەکییەی بۆ چاپی ئینگلیزیی کتێبی (ئەنتی ئۆدیپ)ی نووسیوە، دەڵێت (ئەنتی ئۆدیپ) ڕاگەیاندنێکی سیاسی و شۆڕشگێڕانەیە، بەرەنگاری سەرجەم شێوازەکانی فاشیزم دەبێتەوە، بەوەی ئەوەیان دوژمنی سەرەکی و دژێکی سترەیتیجیکی ئارەزووە. شتەکە پێوەندیی بە فاشیزمی مێژوویییەوە نییە، وەک ئەوەی ناسیومانە، کە لە (هێتلەر)، (مۆسۆلینی) و ئەوانەی تردا بەرجەستەیە، بەڵکوو بەو فاشیزمەی ناوەوەی خۆمانەوە پێوەستە، کە لە عەقڵ و هەڵسوکەوتی ڕۆژانەماندایە. ئەو فاشیزمەیە، کە وامان لێ دەکات دەستەڵاتمان خۆش بوێت، ئارەزوو دەکەین دەستمان بەسەردا بگرێت و بمانچەوسێنێتەوە… نووسەرە دیارەکەی ئێمە بە سەرکردەکانی ئیسلامی سیاسی سەرسامە و بە زمانی میلـلییش باس لە فاشیزم دەکات.

نەبوونی پرسیار وای کردووە هۆشیاریی ڕەخنەییی ئێمە دروست نەبێت و نەچێتە ئاستی دایەڵۆگەوە، دایەڵۆگ هەم لەگەڵ خۆی و هەم لەگەڵ دەرەوەیدا. پرسیار بزووێنەری ململانێیە، کە تەنیا لە ململانێدا هۆشیاری دەسووتێت، تا هۆشیاریی گەورەتری لێ بێتە دی.

نەبوونی پرسیار وای کردووە هۆشیاریی ڕەخنەییی ئێمە دروست نەبێت و نەچێتە ئاستی دایەڵۆگەوە، دایەڵۆگ هەم لەگەڵ خۆی و هەم لەگەڵ دەرەوەیدا. پرسیار بزووێنەری ململانێیە، کە تەنیا لە ململانێدا هۆشیاری دەسووتێت، تا هۆشیاریی گەورەتری لێ بێتە دی. بەشێکی زۆری نووسەری کورد، تەنانەت لەبارەی ژانرەکەی خۆیانەوە ناتوانن چوار دێڕی تۆکمە بنووسن. کاتێکیش نووسییان، دەبنە مایەی پێکەنین. ئەگەر گوتار و گفتوگۆی هەندێک لەو نووسەرانە بۆ قوتابییانی قوتابخانەیەکی سەرەتاییی یەکێ لەو وڵاتانەی، تێیاندا ڕەخنە بایەخی هەیە، بخوێنیتەوە و بڵێی ئەوانە نووسەر نووسیونی، وا دەزانن گاڵتە دەکەیت. ئەدی ئەگەر بڵێیت هەر یەکەیان خاوەنی چەند کتێبێکی قەبەیە؟

ڕەخنەی کوردی بە گشتی سادە بووە، بەڵام لە هەندێک قۆناغی تەمەنیدا ویستوویەتی بەگژ ئەو بەها سواوانەدا بچێتەوە. وەک گوترا لەم چەند ساڵەی دواییدا زیاتر پارێزگاریی لەو بەهایانە کراوە. (ژیل دولووز) لە کتێبی (نیتشە و فەلسەفە)دا دەڵێت (نیتشە) ڕۆژێک نەترسا بڵێت فەلسەفەی (مانا و بەها) دەبێت ڕەخنەیی بێت، لە کاتێکدا (کانت) بە ڕاستی ڕەخنەی نەگرت، چونکە نەیدەزانی کێشەکەی لە شێوەی بەهادا دەرببڕێت. (دولووز) پێی وایە فەلسەفەی بەها، کە (نیتشە) دایمەزراندووە و هێناویەتیە بەر چاو، دەستکەوتی ڕاستەقینەی ڕەخنەیە. تاکە ڕێگەی ڕەخنەی هەمەلایەنەیە. واتە دروستکردنی فەلسەفە بە کوتەکوەشاندن. بە گشتی ڕەخنەی کوردی نەک هەر بە کوتەک لە بەهاکانی نەداوە، بەڵکوو دەستی پێوەگرتوون و لە پێناوی بەدەستهێنانی سۆزی زۆرینەدا پێیدا هەڵداون.

لە پێشەوە گوترا ڕەخنە زمانی تاکە و لە دژی کۆ دەوەستێتەوە. نموونەی ڕەخنەدۆزانمان هێنایەوە، کە خوێنەریان کەمە و لە بەرانبەردا نووسەری سادەنووس خاوەنی جەماوەری فرەوانە. ئەگەر وایە، کاریگەریی ڕەخنە چۆن دەردەکەوێت؟ کاتێ لە (نیتشە)وە بۆ ئەمڕۆ دەگرین، دەبینین ڕەخنەدۆزان لە ڕۆژگاری خۆیاندا لە ئاستی فرەواندا نەناسراون، ئەوە نووسەری ئەدەبییش دەگرێتەوە، کە لە (سێرڤانتس)ـەوە بۆ (جۆیس)، لەوێوە بۆ (ئالان ڕۆب گرێ) و دواتریش، جەماوەر ئەگەر ناسیبێتیشنی، چارەی نەویستوون، بگرە دامودەستگە چاپەمەنییەکان بە لاوەیان ناون، بەڵام لێرەدا جیاوازییەکی بەرچاو لە نێوەندێکەوە بۆ یەکێکی ترهەیە. بۆ نموونە لە دنیای کوردیدا ڕەخنەدۆز کەمتر لە دنیایەکی وەک هیی پاریس، یان هیی ئەسکەندەرییە دەناسرێت و بەرهەمەکانی دەخوێنرێتەوە. دواجار ئەوەی کاریگەریی هەیە، فیکری ڕەخنەدۆزە، نەوەک هیی ڕەخنەگر، چونکە وەک گوترا فیکری تاک، فیکرێکی دامەزراوە، دروست بووە و خاوەنی هێز (Power).ـە، پێچەوانەی کولتووری کۆ، کە بەوەدا لە ڕێی وەسفەوە هاتووە و ئەوانەی پێش خۆی دووپات کردووەتەوە، ئەوە لەگەڵ نەمانی فاکتەرە دەرەکییەکان، دەپووکێتەوە. ئەگەر لە ساڵانی پێش سەدەی بیستەم، لەو ڕۆژگارەی (نیتشە) دەژیا، لە دەوروبەرەکەیدا بتپرسیایە ئێوە ڕەخنەدۆزێک بەو ناوە دەناسن، بێگومان دەیانگوت نەخێر، بەڵام ئەوە فیکری ئەو ڕەخنەدۆزەیە دنیای ئەمڕۆمانی هەژاندووە. هەمان شت بۆ (کافکا) و زۆری تر دروستە. هەموو ئەوانەی لە یەک دەچن، وەک یەکیش لە ناو دەچن، بگرە هاوکاتی یەکتریش گوم دەبن. کەم نین ئەو شیعرانەی لە حەفتاکان و هەشتاکاندا زۆرترین چەپڵەیان بۆ لێ دراوە و دەیان ملیان گەیاندووەتە پەتی سێدارە، کە ئەمڕۆ لای خودی ئەو جەماوەرە دەنگدانەوەی ناخۆشیان هەیە. ئێمە لە هەشتاکاندا دەیان کتێب و نامیلکەی شاخمان بە دەست دەنووسینەوە، کە ئەمڕۆ ئەگەر بە جوانترین شێوە چاپ بکرێنەوە و بۆمانیان بهێننەوە، زۆرینەیان ناخوێنینەوە. لە کتێبی (گەڕانەوەیەکی کاتی بۆ دایەڵۆگێکی بەردەوام)دا بەشێکم بۆ ئەوە تەرخان کردووە. جەماوەر خاوەنی یادەوەرییەکی زۆر کورتە، چونکە ئەوانەی لەو یادەوەرییەیدا شوێنی کردوونەتەوە، شتی کاتی و ڕووکەشن. ئەوەی دەتوانێت یادەوەریی تاک بپارێزێت، ئازارە. ئەو شتانەی لە ڕێگەی ئازارەوە پێمان گەیشتوون، هێزی مانەوەیان هەیە. دیسان بۆ پرسیار دەگەڕێینەوە، کە پێچەوانەی وەسف، ئازاراوییە.

ڕەخنەی کوردی هێشتا بیرۆکەی (ڕووخاندن)ی نەناسیوە، یان لانی کەم چاکی نەناسیوە. ڕووخاندن پێچەوانەی دامەزراندن پرۆسەسێکی تاکانەیە، واتە ئێمە کاتێ دەڕووخێنین، پێویستمان بە هیچ پلان و نەخشەیەک نییە، ڕەچاویان بکەین، بەڵکوو بە ناچاری شێوازی خۆمان دەگرین، لە کاتێکدا (دامەزراندن) پێویستی بە نەخشەیە. بە مانایەکی تر ڕووخاندنی هیچ تاکێک لە هیی ئەوەی دیکە ناچێت.

پێشتریش گوتوومە ڕەخنە بەرهەمی نووسینە، بۆیە پرۆسەسێکی هێمنە و بەو هێمنییەی نهێنییەکانی تێکست دەدۆزێتەوە، تاکوو لێکدانەوەی جیاواز لەوەی نووسەر مەبەستی بووە، بکات. لەبەر ئەوەیە ڕەخنە هەمیشە سەرسامی بە دوای خۆیدا دەهێنێت. دیارە سەرسامی لە شتی نوێوە دێت، کە هیچ نوێیەک بەبێ ئازار نایەتە کایەوە، بۆیە هێزێکی گەورەی هەیە. چەند ڕۆژێ لەمەوبەر هاوڕێیەکم ئەو بۆچوونەی منی بە مەبەستی گفتوگۆ لە فەیسبوکدا ورووژاند. هاوکات پێی خۆش بوو چەند وشەیەکی تری لەو بارەیەوە پێ بڵێم. ڕاستییەکەی هەر کاتێ ئێمە بەو تێگەیشتنە ڕازی نین، کە هەتا ئێستا بۆ هەر بابەتێک کراوە و دەمانەوێت لێکدانەوەی تری بۆ بکەین، ئەوە مەبەستمانە ئەو بابەتەتێک بشکێنین، کە لە هەر تێکشکاندنێکدا شتی نوێ دێتە کایەوە. ڕەخنەی کوردی هێشتا بیرۆکەی (ڕووخاندن)ی نەناسیوە، یان لانی کەم چاکی نەناسیوە. ڕووخاندن پێچەوانەی دامەزراندن پرۆسەسێکی تاکانەیە، واتە ئێمە کاتێ دەڕووخێنین، پێویستمان بە هیچ پلان و نەخشەیەک نییە، ڕەچاویان بکەین، بەڵکوو بە ناچاری شێوازی خۆمان دەگرین، لە کاتێکدا (دامەزراندن) پێویستی بە نەخشەیە. بە مانایەکی تر ڕووخاندنی هیچ تاکێک لە هیی ئەوەی دیکە ناچێت. من بە شێوازی خۆم و تۆیش بە شێوازی خۆت دەڕووخێنیت، بەڵام دەکرێت دامەرزاندنەکانمان ئەگەر کتومتیش لە یەک نەچن، لە زۆر ڕووەوە پێک بگەنەوە. (دێریدا) کاتێ پێ لەسەر چەمکی (تێکشکاندن) دادەگرێت، وەک ئەوە وایە خودی (دامەزراندن)یش لەگەڵ (ڕووخاندن)دا یەکسان بکات، بۆیە وەک پێشتر گوترا لەگەڵ بەردەوامیی ئەو پرۆسەسەدایە. تێکشکاندن و دامەزراندنەوە، تێکشکاندن و دامەزراندنەوە، تێکشکاندن و…

پرسیاری من ئەوەیە، ئایا کاتێ ئاستی ڕەخنەی خۆمان بەو شێوەیە دەبینین، ناکرێت گومان لە تێکڕای مێژووی ئەو پەنجا ساڵە بکەین؟ ئایا ئەو ڕەخنەیەی هەندێک ناوی زەق کردوونەتەوە و هەندێکی بەلاوە ناون، حوکمەکانی لە شوێنی خۆیاندان؟

پرسیاری من ئەوەیە، ئایا کاتێ ئاستی ڕەخنەی خۆمان بەو شێوەیە دەبینین، ناکرێت گومان لە تێکڕای مێژووی ئەو پەنجا ساڵە بکەین؟ ئایا ئەو ڕەخنەیەی هەندێک ناوی زەق کردوونەتەوە و هەندێکی بەلاوە ناون، حوکمەکانی لە شوێنی خۆیاندان؟ ئایا نووسینی شیعر، چیرۆک، ڕۆمان و هەر ژانرەیەکی تر بەرهەمی ئەو تێگەیشتنەی نووسەر نین؟ ئایا ڕاستە ئەو نووسەرەی بایەخی یەکەمی بە وەسف داوە، داهێنەری گەورەیە؟ ئایا بەبێ بواری فەلسەفە لە تواناماندا هەیە بەرهەمی گەورە بنووسین؟ ئایا ئەو نووسەرانەی جەماوەر بە ڕووناکبیر، بگرە بە فیلۆسۆفی داناون، کاتێ بە چاوی ڕەخنەگرانە دەیانخوێنینەوە، بە هەمان ئەنجامی ئەو جەماوەرە دەگەینەوە؟ ئەمانە و کۆمەڵێک پرسیاری تر بە کراوەیی جێ دەهێڵم. ئەوەیش دەڵێم، کە هەر کاتێ نموونەم لە نووسەرە دیارەکانی خۆمان هێناوەتەوە، ناویم نەهێناون، لەبەر ئەوەیە وەک دیاردە باسم کردوون. هەست دەکەم ناوهێنان لە شوێنێکی ئاوادا جۆرێک چوارچێوە دروست دەکات، کە پێم وا نییە نووسینی ئەو نووسەرانە تەنیا هێندەن. لە گوتارەکانمدا ناوی نووسەرانم هێناون، کاتێ دەستم خستووەتە سەر بەرهەمیان و بۆچوونی خۆمم لەبارەیانەوە دەربڕیوە. ئەوەی من هەوڵم داوە لەو نووسەرانەی تێک بشكێنم، ئەو وێنانەن، کە جەماوەر بۆی دروست کردوون، تا بە شێوازی خۆم ئەو وێنانەیان بکێشمەوە. بەوەدا ڕەخنە هیی تاکە، ئەو وێنەیەی، کە بە دەستیشی دەهێنێت، تاکە و تایبەتە بە خۆی. هیچ وێنەیەک ناخرێتە ناو چوارچێوەوە، چونکە هیچ وێنەیەک تەواو نەبووە. هەر لەم ڕوانگەیەیشەوە دایەڵۆگم بە ڕێی خۆم زانیوە و دەیزانم. لە ناوەڕاستی هەشتاکانیشەوە بۆم دەرکەوتووە، کاتێ هاوار دەکەیت: ئێوە زۆر گەورەن، داهێنەری مەزنن، داوات لێ ناکرێت یەک بەڵگە بۆ گوتەکانت بهێنیتەوە، بگرە پێویست نییە چوار دێڕت لە کتێبێکی گرنگ خوێندبێتەوە، بەڵام کاتێ بە پرسیار ڕووبەڕوویان دەبیتەوە، هەر پێش نووسەرە دیارەکان، لایەنگرانیان بەوە تۆمەتبارت دەکەن، گوایە کەسێکی بێئاگایت. واتە لەسەرتە دەیان کتێبی گەورەت لە کۆمەڵێک بواردا خوێندبێتەوە، ئینجا لەبارەی نووسینەکانیانەوە بپرسیت. ئایا لایەنگرانی ئەو نووسەرە دیارانە هەمان پێوەریان بۆ ئەو نووسەرانەیان هەیە؟ ئایا کاتێ ڕەخنەگرانی میلـلی بە زمانی ڕۆژانەی خەڵک لەبارەیانەوە دەنووسن و پێیاندا هەڵدەدەن، بەوە تۆمەتباریان دەکەن، گوایە کەسانی بێئاگان؟

ئەوەی من قسەم لێوە کردووە، ڕەخنەی زاڵی ئێمەیە، دەنا وەک گوتم لێرە و لەوێ هەوڵی گرنگمان هەن، کە بە گشتی هیی ئەو نووسەرانە نین، ناوی ناسراون و خاوەنی جەماوەرن. نەخێر، نووسەرانی ترن. ئەو لاوانەیشن، خەریکی وەرگێڕانی کتێبی فیکریی ڕەخنەییی فیلۆسۆف و ڕەخنەدۆزەکانن. ئەوانەن، گوتاری تۆکمە لەبارەی کۆمەڵێک چەمکەوە دەنووسن. بە داخەوە هەندێکیان هێشتا نەیانتوانیوە خۆیان لە ژێر دەستەڵاتی ئەو نووسەرانە ڕزگار بکەن، کە لە ڕێی وەسف و بە پاڵپشتی جەماوەر گەورە کراون، بەڵام هەندێکیان ئەو هەنگاوەیشیان ناوە. چەند ساڵ لەمەوبەر نووسەرێکی لاو نامەیەکی ئاڕاستەی نووسەرێکی دیار کرد، کە بۆ من ئەو نامەیە زەنگێک بوو، پێی گوتم بە مێژووی نووسینی ئەم پەنجا ساڵەدا بچووەرەوە! هەڵوێستی نووسەرە دیارە کە هێندەی تر دەنگدانەوەی ئەو زەنگەی لە ناو سەرمدا گەورە کرد.

The post لە (ڕەخنەگر کێیە)وە بۆ (ڕەخنە چییە) appeared first on ژنەفتن.

هەر کاتێک باس لە ڕەخنەی شانۆیی بکەین، پێویستە لە سەر تەواوی ئاستەکانی ڕەخنە قسە بکەین، ئەوەی لە ئێستادا ئامادەبوونی هەیە ڕەخنەیە یاخود پەیوەندی بە ڕەخنەوە نییە؟ هەمیشە ئەو پرسیارە ڕووبەروومان دەبێتەوە، بە بڕوای ئێمە ئەوە پرسیارە گرنگەکە نییە، ئەی کەوایە بۆچی ڕووبەڕووی ئەو پرسیارە دەبینەوە؟

پرسیارێک بۆ تێگەیشتن بێت لەبارەی زانیاری بەرایی بۆ ڕەخنە، وابەستەی ئەو تێگەیشتنەیە کە نووسین لەبارەی نمایشەوە تاچەند دەبێتە ئامادەبوونی ڕەخنەیی؟ بەدڵنیاییەوە کۆی مێژووی نووسینی ڕەخنەیی ئێمە لە شانۆدا لە هەواڵ و سەرنجەوە دەست پێدەکات، سەرنج گەشە بە خۆی دەدات و دەبێت بە تێگەیشتن بە پێی ئاستی مەعریفەی ڕەخنەگر، ئەوەش ڕەخنەیەک نییە وابەستەی میتۆد بێت، هێندەی بە پێی چێژی خودیی نووسەرەکەی ڕەخنە دەباتە ناو ململانێی “ستایش/ سەرزەنشتکردن” خێرا لەو ململانێیەش خۆی یەکلا دەکاتەوە، ئەو شێوازە بە ناوی ڕەخنە لە سەرەتای سەرهەڵدانی لەناو نمایشە کوردییەکان هاتۆتە بوون، تا ئەمڕۆش وێنەیەکی نەگۆڕی هەیە بۆ ڕەخنەی شانۆیی، بۆیە کاتێک باس لە ڕەخنە دەکرێت قسە لەو سەرنجەیە، لێرەدا ئەو پرسیارەی ناوە ناوە لە میدیاکان و نێوەندە شانۆییەکە سەرهەڵدەدات کە دەپرسێت: ئاخۆ ڕەخنەی شانۆییمان هەیە؟ ئایا ئەوەی هەیە ڕەخنەیە یاخود پەیوەندی بە ڕەخنەوە نییە؟

تا ئەو شوێنەی سەرنج لە شوێنی ڕەخنەدا کار بکات، دەتوانین ناوی بەرین ڕەخنە لە شانۆی ئێمەدا بوونی هەیە، وەک ئەوەی ڕوانینی بینین دەگوازێتەوە، بە پێی چێژی خودگەراییش قسە لە نمایش دەکات، بەڵام ئەو دەمەی قسەکردنەکە لە میتۆد بێت، ئاخۆ ئەو ڕەخنەیە خاوەنی میتۆدێکە و تیۆر بەشێکە لەناو نووسین؟ ئەو پرسیارە نەک نەفی ڕەخنە دەکاتەوە، بەڵکوو گومان لە کۆی پڕۆسەی ڕەخنەیی دەکات لەناو نووسینی کوردیدا، بۆچی؟

لێرەدا بۆ ئەوەی ئەو گومانە بەرینە ناو ڕوانینێکی ڕەخنەییەوە دەبێت قسە لە دوو ئاستی جیاوازی ڕەخنە بکەین، کە ئەوانیش بە دوای سەرنج دێنە بوون، بە واتایەکیتر سەرنج تەنیا زەمینەیەکە بۆ ڕەخنە، بەڵام ڕەخنە نییە هێندەی گواستنەوەی پڕۆسەی نووسینە، لە پیرەمێردەوە کە هەواڵی نمایشەکانی بڵاو کردۆتەوە تا دەگات بە ڕەخنەی شانۆیی بۆ سەرەتای هەشتاکان، ئێمە یەک شێوەمان بۆ ڕەخنەی شانۆیی هەیە، ئەوەی لە ناوەڕاستی هەشتاکانەوە لەلایان بەشێک لە شانۆکاران دەنووسرێت، هەوڵێکە بۆ ڕزگاربوون لە سەرنج، ئەوەش هەوڵدانە بۆ نزیکبوونەوە لە گوتار، بۆ ئەوەی ئاگایی نووسین بەشداری بکات لە نمایشی شانۆیی، لێرەدا گوتار کار لەسەر ئاشکراکردنی ئەو نەبینراوانە دەکات بۆ بینەر، لە ڕێی خوێندنەوەی سیستمێکی شانۆیی، ئەوەش نزیکبوونەوەی گوتارە لەمیتۆد، تاوەکو پەیوەندییەک لە نێوان نمایش و بینەر درووست بکات، هەرچەندە گوتار تا ئاستێکی دەگمەن لەناو ڕەخنەی ئێمەدا دەرکەوتووە، چەند هەوڵێکن نەیانتوانیوە درێژی بە خۆیان بدەن، کاتێک گوتار توانی ئامادەبوونی لە ڕەخنەدا هەبێت، ئەوسا دەتوانێت بچێتە دۆخێکیترەوە کە دەقی ڕەخنەییە، دیارە ئێمە لە تەواوی مێژووی نووسینی ڕەخنە شتێکمان نییە بە ناوی دەقی ڕەخنەیی، کە وەک دەقی نووسەر و دەقی نمایش بێت، بۆ ئەوەی ڕەخنە دەقێکی سەربەخۆ بنووسێتەوە، بەشداری لە کۆی پڕۆسەی خوڵقاندنەوەی نووسین و نمایش بکات، شێوەیەک بێت لە دەقئاوێزانێکی نێوان هەردوو دەقی نووسین و نمایش، ئامادەنەبوونی دەقە پەیوەستە بە ئامادەنەبوونی مەعریفە، بە هۆی ئەوەی پێویستی بە تێگەیشتنە لە زانستە مرۆییەکانەوە، بتوانێت سێنتەری دەقی نووسەر و دەقی نمایش هەڵبوەشێنێتەوە، کار لەتەک بونیادەکان بکات، بەر لەوەی بوونە بە سێنتەر، ئەو کارە ڕەخنەگر دەکات بە نووسەری دەقێکی سەربەخۆ، ئەو لە پەراوێزی نمایشی شانۆییەوە نایەتە بوون، ئەو پەراوێزبوونەوە وایکردووە هەمیشە ڕەخنە گرنگی خۆی نەبێت لە نەخشەی شانۆی ئێمەدا، گرنگییەکەی لەناو ستایش و سەرزەنشتکردندایە، ستایش ئەکتەر و دەرهێەرەکانی دڵخۆش کردووە و ناویان بردووە بە ڕەخنەی ڕاستەقینە و زانستی، سەرزەنشتیش شانۆکارانی دەرەوەی نمایشەکەی ئاسودە کردووە بەوەی ڕەخنەی زانستین، سەرەنجام ململانێکە لەناو نێوەندە شانۆییەکەدا لە سەر زانستی و شێواندن ناوی بردراوە، بەڵام لە بنەرەتدا شتێک لەو نووسینانە بوونی نییە بە ناوی زانستی و شێواندن، چونکە ئەوە زانستی بوون نییە، هێندەی بینینە بە پێێ چێژی ڕەخنەگرەکە، وەک چۆن شێواندنیش نییە، چێ بشێوێنێت، ئەو هاتووە ئەوانەی بە خواستی چێژی ئەو نین ڕەخنەی ئاراستە کردوون، بۆیە ئەوەی نووسراوە سەرنجی بینین بووە، بە دەگمەن نووسینێک دەبینین کە نزیکبوونەوە بێت لە گوتار و شتێکیشمان نییە بە ناوی دەقی ڕەخنەیی.

The post پیاچوونەوە بە پرسیاری ئامادەبوون لە ڕەخنەی شانۆییدا appeared first on ژنەفتن.

کە مەلەکشا ڕۆیی، تازە زانیم دەڵێ چی، دیم هیچکام لەو رۆژنامەنووسانە لە دەوری تەرمی بەجێماوی قەسیدەی نەبوون. 

بۆیە حەزم لێبوو دوای ئەم ماوە لە رۆشتنی، ئەم هەڤپەیڤینە، جارێکیتر بخوێندرێتەوە. پێشتر لە ژمارە (٦)ی گۆڤاری (شی) بڵاوکراوەتەوە.

فریا: پێش هەر شتێک پرسیارم لەسەر بارودۆخی جەستەیی و ڕۆحی خۆتە و دەمەوێ بزانم لە ئیستادا باری سڵامەتیت چۆنە؟

مەلەکشا: باری سڵامەتیم باشە و هەروا کە دەمبینن هێشتاش بە خۆشی و ئازایەتی ژیان دەکەم، نێو سروشت دەچم، کاروباری خۆم بەڕێوە دەبەم و لە هەمووی گرینگتر دەخوێنمەوە و دەنووسم. 

فریا: واتە ئیستاش شیعر دەنووسی؟ دواهەمین شیعرێک کە نووسیت کەی بووە و پێم خۆشە بزانم ڕوانگەی ڕاستەقینەی تۆ لەسەر شیعر چییە؟

مەلەکشا: بەڵێ، ئەی مەگین دەکرێ نەنووسم؟ ئەی شاعیر بە چی شاعیرە، هەر بە نووسینی شیعرە کە دەتوانێ بڵێ من شاعیرم. منیش هەر دەنووسم و دواهەمین شیعرم یەک دوو شەو لەمەوبەر تەواو کرد. من پێم وایە ئەگەر شیعر نەکەینە کەرەستەیەک بۆ خۆ نواندن و ئامڕازێک بۆ دەربڕینی بیروبڕوا سیاسی و دینی و…ــەکان و نەهێڵین شیعر و شوعار جێگەیان بگۆڕدرێت و لە جیاتی وشەی شاعیرانە و ڕوانگەی ئینسانی، نووسراوەکانمان پڕ ببن لە دروشمی سیاسی؛ ئەوە ئیتر هەرگیز شیعر لێمان ناتۆرێت و دەتوانین بەردەوام شیعر بنووسین. باسی ڕوانگەی منت کرد لەسەر شیعر، دەمەوێ ئەوە بڵێم کە بێتو ئێمە بتوانین شیعرییەتی شیعر، وەک خۆی بپارێزین و نەهێڵین ببێتە دەستەچیلەی هیچ مەرام و بیر و بڕوایە، ئیتر شیعر هەر درێژە بە ژیانی خۆی دەدات و لەهەر شوێنێکدا کە پێویستی کۆمەڵگە بێ، دەتوانێ هەم مێژوو، هەم ئایین، هەم سیاسەت و… بێت. هەروا کە هەموومان باش دەزانین شیعرمان هەیە لە زمانی کوردیدا کە ڕەنگە هی ١٥٠٠ ساڵ لەمەوبەر بێت و لە سەردەمی هاتنی ئیسلامدا بۆ ئەم ناوچە، نووسرابێ. دەبینین وەها بە زمانی شیعر، مێژووی لە خۆیدا تۆمار کردووە کە ڕەنگە دەقە مێژووییەکان بەو جوانییە و بە شێوەیەک کە لە هەموو دەورەیەکدا هەستی مرۆڤدۆستانە ببزوێنێ، باسی ئەو کوشتوبڕانەیان نەکردبێ. وەها بە شیعر و لەڕێگەی وشە و کێش و دووپاتکردنەوەی هەستە جەرگبڕەکان، باس لە وێرانی و بەدبەختی خەڵک لەو سەردەمەدا دەکا، کە بێگومان مێژوو هەرگیز بەو وردەکارییانەوە و لەو ڕوانگەوە باسی ئەو کارەساتانەی نەکردووە. من پێم وابێ هەمیشە هەم و غەمم هەر ئەوە بووە و لە شیعرەکانیشما هەر وام کردووە. لە کاتی ڕوودانی هەر کارەساتێکدا بەسەر ئەم گەلە لێقەوماوەی خۆماندا، من بە زمانی شیعر باسی دەرد و ئازارەکانمانم کردووە و هەرگیز بێدەنگ و بێهەڵوێست نەبووم لە ئاست ئەو گشتە مەینەتی و ناخۆشییانەی کە لە مێژووی ئەم چەن ساڵەدا بە سەرماندا هاتووە. دەبینی لە زۆر کاتدا، شیعرەکانیشم کاریگەرێتی سەدان مانیفێستی سیاسی بووە. من هەرگیز وەکوو شاعیرێک لە ئاست هیچ یەک لەو زوڵمانەدا بێدەنگ نەبووم. لەبیرتانە کاتێ کارەساتەکەی “ئایلان” لە دەریای تورکیا ڕووی دا، هەموو دنیا بە شێوەیەکی سیاسییانە هەڵوێستییان گرت و دەشتوانم بڵێم زۆربەی ئەو هەڵوێستانە، لەلایەن کەسانێکەوە کە خۆیان هۆکاری ئەو کارەساتە بوون، پڕوپاگەندایەکی سیاسی بوو بۆ خۆیان. کاتێ هاواریان دەکرد ئەوە ڕەساڵەتی سەدەی ئێمەیە و بە مەکرەوە دەگریان. من بە شیعر بە گوێی نوستووی ئەواندا هاوارم دەکرد کە ئەوە ڕەساڵەتی ئێوەیە. ئێوەن کە هۆی دروست بوونی ئەم سەدەیە بوون و ئیستاش نکووڵی لە هەموو دزێوییەکانی خۆتان دەکەن. بەڵام نازانن هێشتا کەسانێک هەر ماون کە بە دەنگی خۆشیان نەبێ، بە دەنگی شیعر و چیرۆک و هزریان بە گوێیاندا هاوار دەکەن و ڕۆژێک دەبێ هەر بە وشە و بە شیعر، کۆتایی بە ناحەزی و بەدڕەوشتیی هەموو ئەو ملهووڕانە بهێنن…

فریا: بە تێر و تەسەلی باسی خۆتمان بۆ بکە. باسی ئەو مێژووەی بووە هۆی دروست بوونی کەسایەتی جەلالی مەلەکشا. دەمانەوێ خوێنەرانمان بزانن لە کوێوە و چۆن دەستت پێکردووە و بە ئێرە گەیشتوون؟ سەرەتا لە گەڵ شیعری کوردی چۆن ڕووبەڕووبوونەوە و چۆنتان مامەڵە لەگەڵ زمانی زگماکی خۆتان کردووە بۆ نووسینی شیعر؟ بە تایبەت لە سەردەمێکدا کە ڕەنگە نووسین بە زمانی زگماکی –ئەویش نووسینی شیعر- زۆر سەخت و ئەستەم بووبێت. ئەوەی دیارە و تا ئیستا لە زۆر جێگەدا باسی لێکراوە، ئەوەیە کە ئێوە لە سەردەمی خۆتاندا، یەکێک بوون لە کەسایەتییە پێشەنگەکانی شیعری کوردی و تەنانەت جار و باریش زۆرێک لە قۆناغە جیاوازە ئەدەبییەکان و سەبکە تایبەتییەکانی ئەو سەردەمە، ئێوە دەخەنە پاڵ خۆیان و وەک یەکێک لە داهێنەرانی ئەو ڕەوتە دیارانە، لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا، ناوتان دەبەن. لەلایەکی دیکەشەوە زۆرێک لە شاعیرانی بەناوبانگی سەردەم –وەک شێرکۆ بێکەس- بە باشی باسی ئێوە دەکەن و وەک یەکێک لە باڵەکانی شیعری کوردی لە ڕۆژهەڵاتدا ناوتان دەبات. لەو سەردەمەشدا هەندێک شاعیری دیکە کە ئیستا خۆیان دەنگێکی دیارن لە ئەدەبی کوردی ڕۆژهەڵاتدا، لەگەڵ ئێوە هاوڕێ و هاوهزر بوون –وەکوو بەڕێزان فەرەیدوون ئەڕشەدی و ئیبراهیم ئەحمەدی نیا- کە گەشەیەکی تایبەتیتان بە شیعری ئەو سەردەمەی ڕۆژهەڵات دابوو. دەمەوێ بە وردی باسی ئەو مژارە تایبەتەم بۆ بکەن. 

مەلەکشا: سەرەتا پێم خۆشە خاڵێکی گرینگتر لەوانە بێنمە ئاراوە و ئەویش ئەوەیە کە دەبێ دیان بەوەدا بنێم کە من پیاوێکی گوندیم. واتە کەسێکم کە هێشتاش و هەمیشە هەر عاشقی گوند و سروشت و کشتوکاڵ و هەموو ئەو لایەنە گوندییانەم کە مرۆڤی مودێڕن لێی وەڕەزن و لەگەڵی بێگانەن. هێشتاش هەموو وجوودی من بە گۆشت و پێست و ئێسقانەوە، هەر گوندییە و تاکوو بشمێنم لە گوند نابڕێم. هێشتاش لە گوندی خۆمان زەوینم هەر هەیە و ماڵیشم هەر لەوێ ماوە و دەخوازم تا کۆتایی تەمەنم هەروا بمێنمەوە. هەربۆیە ڕاشەکاوانە دەڵێم ئەم خاڵی گوندنشینی و خۆشویستنی سروشتە لەلایەن منەوە، کاریگەرییەکی ئەوتۆی لەسەر ڕۆح و هزری من داناوە و هەمیشەش ئەو کاریگەرێتییە بە ڕوخساری شیعرەکانمەوە دەمێنێتەوە. هەر ئەم حەزە کارێکی کردووە کە هەمیشە هەموو هەوڵ و تێکۆشانی من لە پڕۆسەی ئەدەبیی شیعردا ئەوە بێ کە ئاوڕی جددی لە بارودۆخی مرۆڤی گوندنشین –یان باشتر وایە بڵێم مرۆڤی سروشتی- بدەمەوە و هەوڵ بدەم شیعرەکانم هاواری گوندییەکان و سروشتپەروەرەکان بن. بەڵام بەداخەوە بارودۆخی ژیانم بە بۆنەی پیشەی باوکمەوە کە کارمەندێکی دەوڵەتی بوو، ناچاری کردین کە بێینە شار و بۆ هەمیشەش لە شار بمێنینەوە. لە شاریشدا لە جێگایەک دەژیاین کە جێی ژیانی مودیری گشتی ئەو سازمانە بوو کە باوکم کارمەندی ئەوێ بوو. ژیانی ئەوێش بە بۆنەی هاوسێیەتی لە گەڵ مودیری گشتی ئەو سازمانە و دیکەی کارمەندەکانی، بووە هۆی ئەوەی کە ئاگەداری شێوازێکی دیکەی ژیان لە دەروبەری خۆمان بین کە ئەویش ژیانێکی بۆڕژوازییانە و لوکسی شاری بوو. لێرەدا دژوازییەکی گەورە لە ژیانی مندا دروست بوو: ژیانی کارگەری و هەژارانەی ئێمە لە هاوسێیەتی ئەو ژیانە لوکسە بۆڕژوازییانەی مودیر و کارمەندە باڵادەستەکان. بەراوردی ژیانی دوو کەسایەتی ئەم دوو بوارە –کارگەرێک و مودیرێک- دەبێتە هۆی تێڕامانی زیاتری منداڵێک کە هەموو خولیای ئەوەیە ببێتە شاعیر و هاوارەکانی خەڵکی گوندەکەی خۆی بە گوێی دنیا بگەیەنێت. ئەم دژوازی و پاڕادۆکسە کە لە هەموو شتێکدا بە حاسانی دەبیندرا، لە جلوبەرگەکاندا، لە شێوەی قسەکردنەکاندا، لە شێوەی هەڵسوکەوتی کەسەکاندا، لە شتومەکی نێو ماڵەکاندا، بە حاسانی دەهاتنە بەرچاو، ببوونە هۆی ئەوەی کە زیاتر بیر لە ژیان و ئازارەکانی و کەموکووڕی و مەحرووم بوونەکانی بکەمەوە. ئەم پاڕادۆکسە، ڕەنگە لە وجوودی مندا زۆر نەبووبێتە هۆی نەفرەت و ڕق، بەڵام جۆرێک بێزاری لە مندا بە نسبەت ئەو کەسانەوە کە بێ هیچ هۆیەک ژیانێکی خۆشتر و شاهانەتر لە ئێمەیان هەبوو، دروست کردبوو. جۆرێک جیاوازی و لە یەکنەچوون کە هەر ئەم جیاوازی و لەیەکنەچوونە بوو خەریک بوو وردەوردە ڕێگەی بۆ دەردەخستم و دەیبردم بەرەو شیعرەوە و لە شیعریشدا کە ئاساییە ئەو دژوازییە، ڕەنگدانەوەی خۆی هەبێت. لە راستیدا ئەو دژوازیی چینایەتییەی کۆمەڵگەی ئێرانی –کە بە ئاشکرا لەنیو کورد و فارسدا هەبوو، ئیستاش هەر هەیە- ڕۆژبەڕۆژ زیاتر لە من و شیعردا باڵای کردووە و لە گەڵمان گەورە بووە. ئەو سەردەمە بە تایبەت لەنێو سیاسییەکاندا، زۆرتر باس لەو دژوازیی چینایەتییە دەکرا و منیش هەر بەو دژوازییەوە سیاسەت و دوجار شیعرم دەست پێکرد. خەبات لە دژی ئەمپڕیالیزم و چینە بۆڕژواکانی کۆمەڵگە، دەبوونە هەوێنی شیعرەکانم و بەم ڕوانگەوە هاتمە دنیای ئەدەبییەوە. تەنانەت یەکەمین زیندانیش کە چووم، هەر لەپێناو ئەو خەباتە بوو کە لەو سەردەمدا بە بۆنەی ڕوانگە تایبەتییەکانی ماڕکسەوە لە مندا شکڵی گرتبوو. چەند ساڵێک بەم بۆنەوە لە زینداندا مامەوە و دوای ئەوەش چەن جارێک بە بۆنەی بابەتی دیکەی وەکوو بابەتە نەتەوایەتییەکان کەوتمەوە نێو زیندان و ئەم زیندان چوونانەم بووە هۆی ئەوەی لە گەڵ کەسایەتییە گەورەکانی ئەو سەردەمە و بەرهەمە ناوازەکانییان ئاشنا ببم. لە سەردەمی شۆڕشی سپیی ئێراندا کە ڕێفۆڕمخوازییەکی جددی شکڵی گرتبوو، لە قوتابخانە و بەندیخانە، یەکێک لەو کەسانە بووم کە هەمیشە بانگەشەی ئەو خەباتە تازە لەدایکبووەم دەکرد و جاروباریش شیعرم لەو بارەیەوە دەنووسی و دەمخوێندەوە. ئێمە ئاوا گەورە بووین: بە زیندان و شاربەدەرکران و گرتن و ئەشکەنجە، منداڵی و مێرمنداڵیمان تێپەڕاند. منیش وەک زۆرێک لە شاعیرانی کوردی ئێرانی، لە خوێندنەوە و نووسینی شیعر بە زمانی فارسییەوە دەستم پێکرد. کەم کەم لەگەڵ شاعیرانی ناسراو و نەناسراوی ئەو سەردەمەی ئێران، پێوەندیم دروست کرد و لە زۆرێک لە کۆبوونەوەکاندا شیعرم دەخوێندەوە. تەنانەت جارێک چەن شیعرێکم بۆ ئەحمەدی شاملوو خوێندەوە –بە پێکەنینەوە- کە زۆر بە دڵی نەبوو و وتی لەو شێوازە شیعرییە وەرە دەر، کاتی خۆت بە فیڕۆ مەدە لەوەزیاتر. لەگەڵ کەسانی دیکەش وەک خوسرەوی گوڵسورخی پێوەندی باشم هەبوو. چونکە شەو و ڕۆژ بە شوێن جەرەیانی سیاسیی ڕۆژی ئێرانەوە بووم و دەمویست سەری لێ دەر بهێنم. نەک بە مەبەستی ئەوەی کە داخڵ بەو جەرەیانانە ببم، نا. زیاتر بە مەبەستی ئەدەبیات و شیعر وام دەکرد و دەمویست کار بکەم. نزیکیش بوومەوە لێیان. بەڵام کە لەگەڵ زمانی زگماکی خۆم ئاشنا بوومەوە و زانیم بەو زمانە جوانتر و باشتر دەتوانم شیعر بنووسم، لەو جەرەیانانە دوور کەوتمەوە و زیاتر هاتمەوە بەرەو هەستە نەتەوایەتییەکانی خۆمان کە بە هەموو شێوەیەک پاماڵ کرابوون و لەبەرچاو نەدەگیران.

فریا: سەرەتا کە دەستتان کرد بە نووسین بە زمانی زگماکی، شیعرەکانتان لە چ ڕێگایەکەوە بڵاو دەکردەوە؟

مەلەکشا: ئەو سەردەمە نە گۆڤارێکی وەها هەبوو کە تایبەت بێ بە شیعر و بابەتی کوردی، نە کەسیش بە جۆرێکی جددی بیری لە چاپ و بڵاوکردنەوەی کتێب دەکردەوە. زۆرتر لە کۆبوونەوە و ڕێوڕەسمە سیاسییەکان بوو کە جار و بار هەلێک دەڕەخسا بۆ کەسانێکی وەک من کە شیعرێک بخوێنینەوە. ساڵانیکی زۆر دوای ئەوە کە کەم کەم گۆڤاری کوردی هاتنە ئاراوە، منیش لە گۆڤار و هەفتەنامەکان نزیک بوومەوە. ئەگەرچی زیاتر لە ڕووی باندبازی و کەس و ئاشنا و ڕۆشناوە کارەکان چاپ دەکران. بەڵام من زۆر پێشتر لەوە و لە سەردەمی فارسی نووسینمدا، چەن کەسێکم پەیدا کرد کە بتوانم لە ڕێگەی ئەوانەوە خۆم دەرخەم. یەکیان حەسەنی موزەییەن بوو و یەکیشیان عەلیڕەزا تەبایی. ئیسماعیل خوویی و نووری عەلاش کەسانێک بوون کە زۆر هەوڵییان دەدا یارمەتیم بدەن لەو بوارەدا. گۆڤارێکی بەرشکەستەمان گرتە خۆ بە نێوی “ئومیدی ئیران” کە بە شێوازێکی جددی توانیمان گەشەی پێ بدەینەوە و ناوی بخەینەوە نێو ڕۆژنامە و گۆڤارەکانی ئەو سەردەمەی ئێران و تەنانەت ڕێژەی چاپی گۆڤارەکەش تا ئاستێکی باش چووە سەر. هەر ئەو کارە بووە هۆی ئەوەی کە تا ڕادەیەکی باش بناسرێم و لەو ماوەدا کەسانێکی جددی داوای بابەتیان لێ کردم بۆ چاپ. ئەوە بۆ من زۆر سەرسووڕهێنەر بوو. لەو کاتەدا خوسرەو گوڵسورخیش لەگەڵ خێزانی گۆڤارێکی چاپ دەکرد بە نێوی “ڕازی گوڵی سوور” کە گۆڤارێکی زۆر پڕۆفێشناڵ بوو. هەموو شومارەیەک بابەتی منی چاپ دەکرد و بە تایبەت شومارەی شەش یا حەوت بوو کە دۆسییەیەکی تایبەتی لە سەر من کردبۆوە و تێیدا کەسانێکی زۆر لە سەر شیعرەکانم نووسیبوویان و ڕێژەیەکی باشی شیعرەکانیشمی پاشکۆی دۆسییەکە کردبوو کە بە گشتی نزیک ٤٠ لاپەڕەیەکی دەگرتەوە. گوڵسورخی خۆمی خۆش دەویست و تەنانەت چەن جاریش هاتە ماڵمان و زۆر نزیک بووین پێکەوە.

لە بواری ناسرانی شیعرەکانیشم بە زمانی زگماکی کە دەتوانم بڵێم زیاتر لە دوای شۆڕشی ئێرانەوە و بە تایبەت لە گۆڤاری سروەی ئەو سەردەمەدا کە سەرەتای بوو و ئاوڕێکی باش و جددیی لە ئەدەب و هونەری کوردی دەدایەوە، دەستی پێکرد. زۆربەی شومارەکانی سروە بابەتی منی تێدا بوو و ماوەیەکیش تەنانەت هاوکارییەکی جددیی ئەو گۆڤارەم کرد و وەکوو پیشەیەک تێیدا کارم دەکرد. هەر ئەوە بووە هۆی ئەوە کە شیعرەکانی من بە زمانی کوردی زیاتر ئاوڕییان لی بدرێتەوە و تەنانەت کەسایەتییە گەورەکانی ئەدەبی کوردیش لوتفی خۆیان نواند و لەسەر کارەکانی من قسەیان کرد. سەردەمێک لەگەڵ خوالێخۆشبوو مارف ئاغایی بە شوێن کۆبوونەوە و ساغ کردنەوەی کارەکانی سوارەی ئیلخانی‌زاده کەوتین و توانیمان لەو بوارەشدا زۆر کار بکەین. بە گشتی هەموو ئەو هەوڵانە بوونە هۆی ئەوەی کە کەم کەم لەنێو کۆمەڵگەی ئەدەبدۆستی کوردیدا جێگە و پێگەیەکی دیار بە دەست بهێنم و شیعرەکانم ئاوڕی جددیی لێ بدرێتەوە.

فریا: چۆن بوو بڕیارت دا بە کوردی بنووسیت و واز لە فارسی نووسین بهێنیت؟ ئایا لەو ئاڵوگۆڕەی زمانی نووسینت خۆشحاڵ هەی؟ پێت وانییە بەو کارە غەدرت لە خۆت کردبێ؟ 

مەلەکشا: من نەک تەنیا پەشیمان نیم لەو کارە، بەڵکوو زۆریش شادمان و ڕازیم. چونکە ئەوەی ڕاستی بێ ئێمە تەنانەت ئەو کاتەش کە خەریکین بە زمانێکی دیکەی جگە لە زمانی خۆمان دەنووسین، لە راستیدا خەریکین خۆمان تەرجەمە دەکەینەوە و ئەو جۆرەی کە زمانی دایکییمان شارەزای هەموو کەلوکوونەکانی بیروهزری مرۆڤانەی ئێمەیە بۆ دەربڕینی هەست و سۆزمان، زمانێکی دیکە ناتوانێ ئەو کارەمان بۆ بکات. هەموو هەستێکی ئێمە بە زمانی دایکیمانە و هەر بەو زمانەیە کە وەرگری ئێش و ئازارەکانمان و خۆشحاڵی و شانازی و سەربەرزی و دیکەی هەستەکانمان دەبین. کەواتە تەنیا بەو زمانەشە دەتوانین بە باشی بەیانی بکەینەوە. زمانی ئێمە زیاتر پێویستی بە کار و خزمەت هەیە و دەبێ هەر کام لە ئێمە لە جێگەی خۆمانەوە هەوڵی بۆ بدەین کە زیاتر گەشەی پی بدەین و ڕازاوەتری بکەین. بۆیە هەرگیز پەشیمان نیم لەوەی کە ڕێگەی خزمەت و گەشەدان بە زمانی دایکیمم هەڵبژارد و لەم ڕێگەشدا ڕەنگە چەرمەسەری و لەمپەرگەلێکی زۆرم لە سەر ڕێ بووبێ، بەڵام ئیستا کە ئاوڕی لێ دەدەمەوە، پڕ بە دڵ رازیم لە هەموو ئەو ئازارانەشی کە لە پێناو ئەو زمانەدا کێشاومە.

فریا: لە پێشانگای کتێبی ئیمساڵی سنە کە لەم ماوەدا بەڕێوەچوو، کتێبی کۆی بەرهەمەکانی بەڕێزتان وەکوو کتێبێک کە لەنێو کتێبەکانی دەزگای چاپی پانیزدا زیاترین فڕۆشی کردبوو ناوی برابوو، هەروەها کتێبی کارەساتیش لە ڕێزی سێهەمی دەزگای کالێجدا ناوی هاتبوو. بە گشتی ئیمساڵیش و زۆرێک لەو ساڵانەی کە کتێبەکانی بەڕێزتان لە پێشانگای کتێب پێشکەش کراوە، فڕۆشێکی باشی بووە و پێشوازییەکی بێوێنەی لێ کراوە. ئایا ئەم پێشوازی و فڕۆشە باشە، هیچ داهاتێکی بۆ ئێوە وەکوو نووسەری کتێبەکان هەیە؟ یاخود باشتر وایە بڵێم ئەو دەزگایانەی کە کتێبەکانی بەڕێزتان چاپ و بڵاو دەکەنەوە، لە داهاتی فڕۆشی ئەو کتێبە کە جاری وایە بە چەندین چاپ دەگات، بەشی ئێوە چۆن حسێب دەکەن؟

مەلەکشا: بەڵێ. ئەوە زۆربەی ئەو کتێبانە کە ئیمساڵ ئەو فڕۆشە باشەیان هەبووە، چاپی دووهەم و سێهەم و تەنانەت پێنجەمیشی بووە. بەڵام بە داخەوە بەشی ئێمە لەو پێشوازییە باشانەی کە لێیان دەکرێ و یا بڵێین نامێننەوە بە سەر دەستی دەزگای چاپەکانەوە، لە سەدا دە و دوازدەیە و ئەمە زۆر بەشێکی کەمە بۆ کەسێک کە بە ڕاستی ماندوو دەبێ بە بەرهەمهێنانی ئەو کتێبەوە و دەکرێ بڵێم بۆ کەسێک کە تەمەنی خۆی لەسەر نووسینی شیعر داناوە و هەموو ئەو شیعرانەش دەبن بە کتێبێک کە داهاتی ڕەنج و ئێش و چەرمەسەریی ژیانێتی، بەڵام خۆی بەشێکی زۆر کەم لەلایەنە پۆزێتیڤەکەی –کە چاپ و بڵاوبوونەوە و فڕۆشی کتێبەکانە- دەستی دەگرێت. بە گشتی بارودۆخی هەموومان وایە و هیچمان لەوە باشتر نین، تازە دەکرێ بڵێم کە ئەو بەشە دە دوازدە لە سەدییە، بۆ من ئاوا حسێب دەکرێ، ئەگینا بۆ شاعیران و نووسەرانی دیکە زۆر لەوە کەمترە و ڕەنگە هەر نەشبێت. بەڵام چاری ناچارە و هیچی لەگەڵ ناکرێ. وایان لێکردووین کە تەنیا بەوە ڕازی بین کە شکور کتێبەکانمان چاپ دەبن و دەچنە بەردەستی خوێنەر، ئیتر هیچیشمان لێی دەست نەکەوت، کێشە نییە. ئەمە فەزای ناپڕۆفێشناڵ بوونی ئەدەب و کولتوورە لەم وەڵاتەی ئێمەدا و هیچیشی لەگەڵ ناکرێ. هەڵبەت هەندێک لەو وەشانخانانە باشترن و بەشێکی زیاتر بۆ من حسێب دەکەن، بەڵام بە گشتی کێشەکە هەر هەیە و چارەسەری ئەستەمە.

فریا: لە چۆنییەتی چاپی کتێبەکان لە بواری کوالیتی و دیزاین و جۆری کاغەز و ڕووبەرگ و… ڕازی بوون؟

مەلەکشا: نا. بەداخەوە جاری وایە کتێبێکم لە بازاڕدا نایابیش بووە من هێشتا نەمدیوە، چ بگا بەوەی پێش چاپ و بلاوبوونەوەی، چەن بەرگێکی کتێبەکەم نیشان بدرێ بۆ ئەوەی کە ڕای من بزانن. کتێبی کۆبەرهەمەکان، لە چاپی یەکەمی کە بە داخەوە بە هیچ شێوەیەک ڕازی نەبووم. بەڵام لە چاپی دووهەمیدا، هاوڕێیەکم بە ناوی “ڕەزا نەقشبەندی” هاوکاری کردم و توانیمان کواڵیتی کتێبەکە لە بواری دیزاین و چنینی شیعرەکانەوە، تا ئاستێکی زۆر بەرز بکەینەوە و باشتر بێ لە جاری یەکەم. خاتوونێکی هاوڕێشم هەیە لە کانادا کە ئەویش بۆ بردنە سەرەوەی ئاستی کواڵیتی کتێبەکانم، زۆر یارمەتیم دەدات. خاڵێکی جێی سەرنج کە پێم خۆش بۆتی بگێڕمەوە ئەوەیە: کە لە چاپی دووهەمی ئەو کتێبەدا، کتێبی “زەڕە زەنجیری شەهیدان” کە کۆمەڵە شیعرێکی زووی خۆم بوو، هەر بە مجەوزی ئەو کۆبەرهەمانە چاپمان کرد و بە چاپی دووهەمەکەمان زیاد کرد و لە ٤٠٠ لاپەڕەوە کردمانە ٦٠٠ لاپەڕە. کە ئەوە زۆر بووە هۆی ڕەزامەندی و خۆشحاڵی خۆم. هەڵبەت من دەربایستی ئەوە نیم کتێبێکم بە چاپی شەشەم و حەوتەم بگات، بەڵام هەوڵ دەدەم لە جاپەکانی دیکەدا، بواری کواڵیتی کتێبەکە لەوەی کە هەیە باشتری بکەم و بەرزتری بکەمەوە.

فریا: لە باشوور-لە شارەکانی هەولێر و سلێمانی- و لەلایەن دەزگای چاپ و پەخشەکانی ئەوێوە، تا ئیستا هیچ پێشنیارێکتان بۆ چاپی کتێبەکانتان لەوێ هەبووە؟ ئایا بە تەمای ئەوە نین ڕۆژێک لە ڕۆژان کۆی کتێبەکانتان لەوێش –بۆ خوێنەرانی ئەوێ- چاپ بکەن؟

مەلەکشا: بێگومان تا ئیستا لەلایەن دۆستی ئازیزمەوە کاک ئازاد بەرزنجی لە دەژگای چاپ و پەخشی سەردەم، چەن جار پێشنیاری ئەوەم پێدراوە کە ئەو کارە بکەم. بەڵام بە داخەوە هەر جارەی بە بۆنەیەکەوە دواکەوتووە و نەکراوە. بە دڵنیاییەوە لە باشوور ڕێژەیەکی باشی خوێنەری ئەدەبیمان هەیە کە زۆربەی ئەو خوێنەرانە بە جۆرێک لەگەڵ شیعرەکانی من ئاشنان و خوازیاری کتێبەکانم هەن. بەڵام بە داخەوە بە هۆی نەخۆشی و نەتوانینی منەوە، تا ئیستا نەکراوە بچمە ئەوێ و گرێبەستییان لەگەڵ بکەم بۆ چاپی کتێبەکانم. هەڵبەت چەن ساڵ لەمەوبەر چووم و تەنانەت لەلایەن بەڕێز مەسعوود بارزانیشەوە پێشنیاری مانەوەم پێدرا و تەنانەت ماڵ و ژیانێکی باشیشیان خستە ئیختیاری خۆم و دایکمەوە، بەڵام نەمتوانی و بە هۆی ئەوەی کە دڵم تەنیا لەم شارە ئۆقرە دەگرێت و دەحەسێتەوە، گەڕامەوە. بەڵام بە تەمام بەمزووانە دیسان بچمەوە و لەوێ چەندەها کۆڕ و کۆبوونەوەی باش بۆ خوێندنەوەی شیعرم بە دەستەوە دەبێ کە لەلایەن ستافە ئەدەبی هونەرییەکان و کەناڵە ناسراوەکانی ئەوێوە بەڕێوە دەچێت. ئومێدم وایە کە بتوانم لەگەڵ دەزگا ناسراوەکانی چاپ و پەخشی کتێبیشدا، گرێبەستێکی باش بنووسم بۆ چاپی کتێبەکانم لەوێ. ئەوەی ڕاستی بێ باشووری کوردستان لە ئیستادا هەلێکی باشە بۆ نووسەران و هونەرمەندانی ئێمە کە بتوانن لەوێ کارەکانیان بڵاو بکەنەوە. بەڵام بە مەرجێک لەوێش باسی باندبازی و ئاشنا و ڕۆشنا نەیاتە گۆڕێ و زیاتر مەبەستییان لە خزمەت و ناساندنی ئەدەبیاتێکی جددیی و پڕۆفێشناڵ بێ تا ناساندنی کەسە نزیکەکانی خۆیان لە باری خزمایەتی و سیاسییەوە. ئیستا لە هەموو کاتێک باشتر دەتوانین لە فرسەتەکانی ئەوێ کەڵک وەربگرین بۆ دەوڵەمەند کردنی ئەدەبیاتەکەمان و بە جیهانی کردنی ئەم پڕۆسە مەزنە کولتوورییە.

فریا: شیعرەکانی ئێوە ئەوەندەی کە لە فەزای مەجازی و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا، دەست بە دەست دەگەڕێت، لە فەزای چاپی و وەشاندا وەکوو کتێب یاخود گۆڤار، بەو جۆرە کە شیاوە، بەداخەوە کاری لەسەر نەکراوە و هەر ئەمە ڕەنگە بە جۆرێک لە جۆرەکان بەرهەمەکانی ئێوەی وا لێکردبێت کە ئاستی ڕێنووسی و چنینییان، بە پێی نووسینی ناشارەزایانەی کەسەکان لەو جۆرە فەزایانەدا، دابەزێت. هەڵبەت ئەم کێشەیە بە گشتی لەگەڵ زۆرێک لە نووسەرانی کورد هەیە. بەڵام لە بەرهەمەکانی ئێوەدا ڕەنگدانەوەی ئەم خاڵە بەجۆرێکی دیکە بووە. ئێوە بۆ زۆر بۆنەی تایبەت وەکوو شەهیدبوونی کەسایەتییە گەورەکانی کورد، ئێعدامی ڕۆڵەکانمان، کۆڕەوەکانی کورد لە چوار پارچەی کوردستان، هەرەسهێنانی سیاسەت و ئابووری لە پارچە غەدرلێکراوەکانی دیکەی کوردستان و… هتد، زۆر بابەتی گەورە و تایبەتیتان نووسیوە کە بە حاسانی هەر لە ڕێگەی ئەم تۆرە کۆمەڵایەتییانەوە، زووتر لە کتێبەکانتان چوونەتە نێو خەڵکی. ئایا ئەم خاڵە چەنێک دڵخوازی خۆتانە و ڕای بەڕێزتان لەسەر ئەم بابەتە چییە؟

من بە ڕاستی شاعیری “بۆنە” نیم و کەم شیعرم هەیە کە بە تایبەت بۆ بۆنەیەکی دیار و تایبەتیی مێژووییم نووسیبێ

مەلەکشا: ئەوەی بە پێویستی دەزانم باسی لێبکەم، ئەوەیە کە پێم خۆشە خوێنەرانم بزانن کە من بە ڕاستی شاعیری “بۆنە” نیم و کەم شیعرم هەیە کە بە تایبەت بۆ بۆنەیەکی دیار و تایبەتیی مێژووییم نووسیبێ، نا. ئەگەر دانیشی بە وردی شیعرەکانی من بخوێنیتەوە و ڕێککەوتی نووسینەکەیان بەراورد بکەی، دەبینی کە زۆرێک لەو شیعرانە بە هیچ بۆنەیەکەوە نەنووسراون و تەنانەت لەگەڵ ڕێککەوتی ئەو بۆنانەی کە خەڵکی پێیان وایە بۆنەی فڵانە شیعری منن، مەودایەکی زۆریان هەیە. بەڵام ئەوە ڕەنگە لایەنێکی مێژووی ئێمە، یا خود شێوازێکی ئەو جۆرە شیعرانە بێ کە وەها بە حاسانی لەگەڵ بۆنە جۆراوجۆرەکاندا دەگونجێت و ڕێک دەخرێن. بۆ نموونە من بێ ئەوەی لە بیری شتێکدا بووبێتم یا مەبەستێکم بووبێ، هاتووم لە شیعرێکدا لە سەر مەرگی کەسێک، شەهیدێک وەکوو ناوێکی گشتی نەک ناوێک بە نموونە، چەند کۆپلەیەکم نووسیوە، دوایی لێیان پرسیوم –بە پێکەنینەوە: یەخەیان گرتووم- کە ئەو شیعرەت بۆ کێ نووسیوە؟ بۆ کێم وتووە؟ ئەبێ ئەم هەموو ساڵە بۆتان دەرکەوتبێ کە من لایەنگری هیچ حیزبێک و ڕێبازێکی تایبەت نیم، ئەوەشی کە دەبینن هەر ئەو شیوەنەی کە وا من کردوومە بە شیعر بۆ شەهیدێک و کەسایەتییەکی نادیار، بە بۆنەی شەهیدبوونی ڕێبەرانی کوردەوە داندراوە، من ئاگەداری نەبووم و ناکرێ بۆ ئەوەش هیچ وەڵامێکی لایەنێکی تایبەت بدەمەوە کە بۆ وابووە؟ ئەوە دەگەڕێتەوە بۆ مێژووی ئێمە و ئەو بەسەرهاتانەی کە وا لە درێژای ئەم مێژووەدا بە سەرماندا هاتوون. ئیتر بە مەحزی ئەوە شاعیرێک لە شوێنێک شیوەنێک دەهۆنێتەوە، خێرا ئەو بەسەرهاتانە دەگرێتەوە، نابێ کەسی پێ تاوانبار بکرێت و بخرێتە ژێر پرسیارەوە. زۆر نموونەی دیکەی ئاوا هەن. بۆ نموونە شیعرێکم هەیە کە ئاوا دەست پێدەکات: کە خۆم ناسی، وتم دایە/ من کێم و چیم؟

لە هەزاران جێگە ئەو شیعرە بەکار هاتووە و ڕەنگە هەر کەس بە مەرامی خۆی بە بارێکا خستبێتی. لە حاڵێکدا مەبەستی من هیچ یەک لەوانە نەبووە کە باسی لێدەکرێت. هەر کەسێکیش موختارە لە بۆنە و ڕێوڕەسمی خۆیدا شیعری من یا هەر شاعیرێکی دیکە بەکار بهێنێت و لە مابەینی وتار و پڕۆگرامەکانیدا، بیخوێنێتەوە. بەڵام ئەوە نابێتە هۆی ئەوە کە جەخت بخەینە سەر شاعیرەکەی و بڵێین تۆ سەر بەو ڕێکخراوە و حیزبەی کە شیعرەکەی تۆیان خوێندووەتەوە و یا نەخێر و تۆ ئەو شیعرەت بۆ ئەو بۆنەیە نووسیوە. من پێکەنینم بەم ڕوانگە و هەڵوێستەی هەندێک کەس و لایەن دێت. من وەکوو خۆم ئیستا بەو قەناعەتە گەیشتووم کە شیعر دەبی بچێتە نێو خەڵک. شاعیر دەبێ هەموو هەوڵی ئەوە بێ کە شیعرەکانی ڕێگە بکەنە نێو دڵی کۆمەڵگا و ببنە وێردی سەر زمانی خەڵکی ئەو کۆمەڵگایە. هەڵبەت دیارە مەبەستی من لەمە، شیعری کلاسیک و سوننەتی نییە، بەڵکوو من باسی شیعری نوێ ئەکەم. شیعری نوێ زیاتر باسی ژانەکانی کۆمەڵگایە و ئیتر لەو ڕوانگەیەی شیعری سوننەتی و کلاسیک کە هەر باسی گوڵ و بولبول بوو، دوور دەکەوێتەوە و زیاتر لەسەر ئەوە پێداگری دەکات کە ئازارە مێژووییەکانی گەلەکەی بەرباس بداتەوە. ئەم خاڵەش کە باسمان لێکرد، خۆی نیشانەیەکە بۆ ئەو مەبەستەی کە وتم. واتە ئەوەی وا شیعرێک بۆ هەر بۆنە و ڕێوڕەسمێکی دیاریکراو، بەکار دەهێندرێت و دەخرێتە پاڵ ئەو جۆرە بۆنانە، خۆی نیشان دەدات کە ئەو شیعرە باسی ئازارە گشتییەکانی کۆمەڵگای کردووە و چووەتە نێو دڵی کۆمەڵگا و –بە پێکەنینەوە- چیش لەمە باشتر؟

فریا: دوایین بابەتێک کە لە ئێوە بڵاو بووبێتەوە چی بووە و لە کام بڵاڤۆکدا و کەی بڵاو بووەتەوە؟

مەلەکشا: ئەوەی ڕاستی بێ زۆر حسێبی ئەوانەم لە دەستدا نییە. دوایین بابەتێک کە بڵاو بووبێتەوە و خۆم ئاگەداری بم بە شێوەی وتار بووە کە لە گۆڤارە کوردییەکاندا و لەسەر کارەکانی من نووسراوە. بابەتی خۆشم لەم چەند مانگەی دواییدا لە چەند گۆڤارێکی کوردیی ناوخۆ و دەرەوەدا بڵاو بووەتەوە کە بە داخەوە ئیستا لە زەینمدا نییە کام گۆڤارانە بوون. چونکە ئەوەی ڕاستی بێ من زۆر ئیهتیمام نادەم بە کۆکردنەوەی ئەو لاپەڕە گۆڤارانەی کە کارەکانی منی تێدا بڵاو بووەتەوە و هەمیشە بە پەرشوبڵاوی لەملاوئەولا بینیومن، یا لە ڕێگەی دۆستانەوە ئاگەدار بوومەتەوە. مرۆڤ کاتێ تەمەنی تێپەڕ دەبێ و دەڕوا بەرەو ژوور، زۆر تاقەتی هەنێک کاری نامێنێ. منیش وەک خۆم –هەمیشە- بە خەمی نووسینەوە بووم زیاتر. بۆ بڵاو کردنەوەی بابەت هەمیشە کات هەیە و نەشبێ –بە پێکەنینەوە- دوای مردن کەسانێکی دڵسۆز هەر پەیدا دەبن کە شانی ژێر بدەن و بابەتەکان بڵاو بکەنەوە. ئەوەختە ئەوەی باشە هەرچی بکەوێتە دەستیان چاپی دەکەن. –کەمێک پێدەکەنێ و دوای چەن چرکە بێدەنگی دیسان درێژە بە قسەکانی دەداتەوە- زەمانێک لە گەڵ مارفدا –مارف ئاغایی- دەگەڕاین بە شوێن شیعرەکانی سوارە ئیلخانی زادەدا و هەموو هەموغەممان ئەوە بوو شیعرەکانی بە کامڵی پەیدا بکەین. هەمیشە قسەم ئەوە بوو بۆ مارف، ئەمگوت: “مارف ئەوەت لە بیر بێ سوارە لە چاو شیعری فارسیدا، شاعیرێ زۆر گەورە نییە، ها! ئەوەت لەبیر بێت. ئەگەر بێ تەعەسوب حسێبی بکەین، ئەو شاعیری دەرەجە سێی شیعری فارسییە.” کەچی ئیستا ئەبیسم کەسانێک هەڵساون و ئەڵێن سوارە هیچ کەمییەکی لە شاعیرە گەورەکانی فارس نییە و تەنانەت لەگەڵ شاعیرانێکی وەک نیما و شاملوو بەراوردی دەکەن. من ئەم تەعەسوبەم پێ باش نییە. کابرا چووە لەسەر سوارە نووسیوێتی: شاعیرێکی تاقانە کە شیعرەکانی گشتی دانسقەن و تازە وەکوو ئەو وجوودی نابێتەوە! کاکە بۆ وا دەکەن؟ دەتانەوێ بەو کارانە چی بسەلمێنن. بەخوا ئەو تەعەسوبە جگە لە سووکی و بێ بایەخ کردنی ئەو شتانەی کە هەمانە و پێویستە بە بێ تەعەسوب خوێندنەوەیان لەسەر بکەین تا مێژووی ئەدەبیی خۆمانی پێ دروست بکەین؛ هیچ دەسکەوتێکی دیکەی نییە بۆمان. داوەرییەکانی ئێمە هیچی زانستییانە نین و کاتێکیش قسە دەکەی هەمووی تاوانبارت دەکەن بەوەی کە ڕێزی کەسە باشەکانی خۆمان ناگرم. وا نییە برا. کەسێک بهێنن بە چاوێکی زانستییانە و شیعرناسانە بەراوردی بکات. زمانی زگماکی جیاوازی زۆرە لەگەڵ زمانێکی بێگانە کە تۆ دەتەوێ شیعری پێ بنووسی. من سەرەتا بە زمانی فارسی دەستم بە نووسینی شیعر کرد. دڵنیا بن ئەگەر سەد ساڵی دیکە خۆم ماندوو بکردایە بە نووسینی شیعری فارسییەوە، هەرگیز نەدەگەیشتمە شیعری ئەخەوانی سالس. من لەنیوەی ڕێگەدا بووم کە شیعری فارسیم لابرد و هاتمەوە نێو زمانی زگماکی خۆم و بە کوردی دەستم بە نووسینی شیعر کرد. بەو حاڵەوە هەر یەکەم شیعری کوردیم بووە وێردی زمانی خەڵکی ئەو سەردەمە. ئەزانی بۆ؟ چونکە ئەوە زمانێکە کە من بیری پێ دەکەمەوە، قسەی پێدەکەم، پێی دەژیم، پێی دەگریم و هەموو خۆشی و ناخۆشییەکانم بەو زمانە ئەزموون دەکەم و لەگەڵ هەموو تایبەتمەندییەکانی ئەو زمانەدا ئاشنام. کاتێک ئێژم: ئـــــــــــــــاخ، کزەی جەرگم! دە وەرە بە فارسی ئەم هەستەم بۆ دەربڕە، بەشێوەیەک کە کوردێک هەستی پێی بجووڵێت.

فریا: پرسیارێکی گرینگ کە هەیە، چۆنیەتی هەڵسوکەوتی ڕۆژنامە و گۆڤارە کوردییەکانە لەگەڵ بەڕێزتان. چەندە ئاگەداری ئەو بابەتانە هەی کە لەسەر ئێوە دەنووسرێت و لە ڕۆژنامە و گۆڤارەکاندا بڵاو دەبێتەوە. ئایا ئەوانەی گفتگۆیان لەگەڵ کردووی، چەندە دەروەست و ڕاست بوون بە نسبەت پرسیارەکانیان و ئەو وەڵامانەی ئێوە کە بە لاڕێدا بردبێتیان یان نا؟

دەبێ ڕۆژنامەنووس ئەوەندە دەروەست بێ بە کارێک کە دەیکا کە هیچ قسەیەکی ناڕاست نەنێ بە زاری ئەو کەسەوە کە خەریکە وتووێژی لەگەڵ دەکات

مەلەکشا: ئەوەی ڕاستی بێ، هەروا کە پێشتریش باسم کرد، تەنیا لە ڕێگەی دۆستانەوە ئاگەدار دەکرێمەوە و زۆرجار لینک یا خود وێنەی ئەو بابەتانەی لە سەر شیعرەکانی من نووسراون، بە دەستم دەگات. هەڵبەت لە بواری وتار و شیکاریی شیعرەکانەوە کە ئەوە من نابێ هیچ بڵێم. چونکە مافی ئەو توێژەرەیە کە خۆی چۆنی پێ زانستی و پسپۆڕانە بێ، لەسەر بابەتێک بدوێت و بە پێی ئەو خوێندنەوەی کە لەو بابەتە هەیەتی، شیکاری و توێژینەوەی خۆی پێشکەش بکات. بۆ نموونە هەر لەو ژمارەی گۆڤاری “شی”ـدا کە ئێوە خوێندنەوەیەکتان لەسەر شیعرەکانی من و دنیای نووسینم، دانابوو و بە قەڵەمی هاوڕێی لاو “ئەنوەری عەڕەب” نووسرابوو. بە گشتی شیکارییەکی خراپ نییە، بەڵام لە زۆر جێگەدا بێ ئەوەی ئەو جۆرە کە شیاوە بچێتە نێو ناخی ڕاستەقینەی شیعرەکانەوە، باسی ئەوە بۆ خوێنەر دەکا کە دنیای شیعری من، دنیایەکی تاریک و نائومێدانەیە. لە حاڵێکدا ئەوە بە ڕای من خوێندنەوەیەکی دروست نییە. ئەمە من خۆم نابێ باسی بکەم، بەڵام پێویستە خوێنەر ئەوە بزانێت کە ئەو بیرۆکەیە دروست نییە. چونکە لە شیعرەکانی مندا، تەنانەت لەوانەدا کە بۆنی خەم و کەسەرییەکی قووڵی لێدێ، ئومید بەرق دەداتەوە و بە ئاشکرا دەدرەوشێتەوە. هەرچەن پێم وابێ خوێنەر خۆی ئەمە بزانێ و پێویست بەوە نەکا ڕوون کردنەوەی بۆ بدرێت. چونکە هەروا کە وتم بۆ ئەو وتار و لێکۆڵینەوانەی کە لەسەر شیعرەکانی من نووسراون و لە گۆڤار و ڕۆژنامەکاندا بڵاو بوونەوە، پێویست ناکا من دەخالەت لە هیچ خاڵێکیدا بکەم. بەڵام کاتێک باسەکە دێتە سەر گفتگۆ و وت‌ووێژ، ئیتر جیاواز دەبێتەوە. دەبێ ڕۆژنامەنووس ئەوەندە دەروەست بێ بە کارێک کە دەیکا کە هیچ قسەیەکی ناڕاست نەنێ بە زاری ئەو کەسەوە کە خەریکە وتووێژی لەگەڵ دەکات. زۆر جار ئەو شتە بۆ من پێش هاتووە کە بە داخەوە بووەتە هۆی ناڕاحەتی و دڵئێشانم. بۆ نموونە لەم دواییانەدا لەلایەن دۆستێکمەوە ئاگەدار کرامەوە کە لە ڕۆژنامەی هەولێردا بابەتێک وەکوو ناساندنی من بڵاو بووەتەوە کە گوایە لەوێدا باس لەوە کراوە کە شاملوو لە سەر شیعری من قسەی کردووە و وتوویەتی شیعری من و شەفیعی کەدکەنی وەکوو یەک وان و… هەندێک قسەی زۆر نابەجێی دیکە کە بەڕاستی بۆ من زۆر جێی داخە ئەو قسانە بە بێ ئەوەی هیچ تەعەهود و ڕاستییەک لە خۆ بگرن و پڕن لە درۆ و ناڕاستی، لە ڕۆژنامەیەکی کوردیدا بڵاو دەبنەوە. یان لە زۆر وت‌ووێژی دیکەدا کە لە خۆڕا هەندێک قسەی ناڕاست و درۆ نراوە بە دەمی منەوە. لە حاڵێکدا من هەمیشە وتوومە کە ئەوانە گشتی درۆن و شاملوو هەرگیز لە هیچ شوێنێک باسی منی نەکردووە. تەنیا ئەو باسە نەبێ کە خۆم جاری تر ئاماژەم پێکردووە و وتوومە کاتێک شیعرم لە حوزووری شاملوودا خوێندەوە، زۆر بە ناخۆشی و تووڕەییەوە باسی شیعرەکەمی کرد و وتی دەورەی ئەو شیعرانە ئیتر بەسەر چووە. ئیتر من نازانم ئەمە لە کوێ شاملوو شتی وای دەربارەی من وتووە، خۆم نەمزانیوە؟ بە دڵنیاییەوە من باوەڕم وایە شاعیر کەسایەتییەک نییە کە بە تەئید و تاریفی شاعیرێکی دیکە ببێتە شاعیر و بەرز ببێتەوە. شاعیر لە ڕێگەی شیعرەکانییەوە پەیوەندەی دەکا بە دڵی کۆمەڵگەی خۆیەوە و تەنیا شیعرە دەبێتە هۆی سەنگینی و سووکی شاعیرێک. هیوادارم ڕۆژێک ڕۆژنامەوانیش لە لای ئێمە بەو ئاستە پڕۆفێشناڵە بگات کە نووسەران و شاعیران و هونەرمەندان هەراسی ئەوەیان نەبێ لەگەڵ گۆڤار و ڕۆژنامە، دانیشتن بکەن و نەترسن لەوەی قسەکانیان تەحریف دەکرێت و بەلاڕیدا دەبردرێ. کە ئەوە بە دڵنیاییەوە لە سەر کەسایەتی ڕاستەقینەی ئەو شاعیر و هونەرمەندانە کاریگەریی خراپی دەبێت و نابێ ڕۆژنامەکان ئیجازە بدەن بۆ بازاڕگەرمیی خۆیان، هەموو چەشنە درۆ و ناڕاستییەک لەسەر ژیانی کەسایەتییە ئەدەبی و هونەرییەکان، بگاتە دەست کۆمەڵگە و ببێتە هۆی ڕووخانیان.

فریا: شتێک کە ئیمڕۆ بە ڕاستی لە نێو کۆمەڵگەی شاعیران و نووسەرانی ئێمەدا، بە شێوەیەکی زۆر ئازاربەخشانە هەست بە نەبوونی دەکەین، دەروەست بوونی نووسەرانمانە. ئەو جۆرەی کە من ئاگەداری ئەو بابەتە هەم، هەر ئیستا لە ڕۆژهەڵات زیاتر لە پێنج‌هەزار نووسەر و شاعیرمان هەیە کە لە هەموو کۆڕ و کۆبوونەوەکاندا، دەبیندرێن و تەنانەت زۆرینەی ئەمانە چەندەها کتێبی بڵاوکراویان هەیە. بەڵام دەبینین هێشتا ڕێژەی چاپی کتێبی نووسەرێکی کورد لە ٥٠٠ دانە و هەزار دانەدایە، کە ئەمە ئاماژەیەکی تاڵە بەوەی کە تەنانەت شاعیران و نووسەرانی ئێمە، ئامادە نین کتێبی یەکترین بکڕن و بەو جۆرە پشتیوانی لە خۆیان و لەو کۆمەڵگەی کە هەمیشە لە لایەن چاوچنۆکانەوە، حەز بە نەمانی دەکرێ، بکەن. لەوە گرینگتریش ئەوەیە لە تەنگانەکاندا کە دەبینین کێشەیەکی جددی بۆ کۆمەڵگە دێتە پێش، وەکوو کوشتنی کۆڵبەران، یا خود زۆرێک لەو پڕۆسە جەرگبڕانەی کە ساڵانە بەسەرماندا دێن، یەک نووسەر و هونەرمەندی کورد –تەنانەت لە کاناڵە تاکەکەسییەکانی خۆشیاندا لە فەیسبووک و ئینستاگرام و تێلێگرام و…- متەقیان لێ نایەت. پێنج هەزار بێدەنگی… ئەوە لە حاڵێکدایە کە لە وەڵاتانی دیکە –زۆر دوور نەچین، تەنانەت- لە نێو هەر ئەم کۆمەڵگەیەی فارسی پەنادەستی خۆماندا، لە هەر کێشەیەکی ورد و درشتی کۆمەڵگەدا، هەست بە سێبەری قورسی نووسەران و هونەرمەندان دەکەین و زۆر جار دەبینین دەسەڵات لە ترسی لایەنگرییەکانی ئەوان لە مژارە کۆمەڵایەتییەکاندا و لەو زوڵمانەی لە کۆمەڵگەیان دەکرێ، دەکشێتەوە و ناوێرێ چیدی درێژە بەو باس و خواسە بدات. پێم خۆشە بیر و ڕای بەڕێزتان لەسەر ئەم نەبوونی تەعەهوود و دەروەست بوونەی نووسەران و هونەرمەندانی کورد بزانم.

مەلەکشا: بە داخەوە ئەوە کێشەیەکی زۆر گەورە و ڕیشەدارە و پێم وانەبێ چیتر بە قسە کردن و بەرباس دانەوەی، چارەسەری بکرێ. من پێم خۆشە لەسەر ئەم بابەتە بە وردی قسە بکەم و هەموو هۆکارەکان و خەسارەکانی ئەم خاڵە گرینگە بخەمە بەرباس. بەڵام هەروا کە دەزانن ناکرێ. هەر ئەو نەبوونی تەعەهوودە کارێکی کردووە کە ئەو چەند کەسەش لەنێو شاعیران و نووسەراندا کە دەتوانن و دەیانەوێ قسە بکەن، نەوێرن بە عامی ئاشکرا پشتگیری لە کۆمەڵگاکەیان بکەن. ئەگەرچی من هەر بە شیعرەکانم، هەمیشە دەرەوەست بوونی خۆمم نیشان داوە و بە زمانی وشە بە کۆمەڵگاکەمم وتووە کە لەگەڵتاندام، بەڵام… –هەناسەیەکی قووڵ هەڵدەکێشێت و بێدەنگ دەبێت. وەها کە ئیتر مافی ئەوە بە خۆم نادەم لەوە زیاتر درێژە بەو باسە بدەم-.

ئەدەبیات نەک تەنیا نەیتوانیوە من بژیەنێت و بژیوی ڕۆژانەی ژیانم تەئمین بکات، بەڵکوو زیاتر منیشی بە قوڕدا بردووە و هەمیشە ئەوە من بووم بۆ ئەوم خەرج کردووە و لە هەموو حەز و تاسەکانم گوزەراوم، ئەو هیچی بۆ من نەکردووە تا ئیستا

فریا: پرسیارێک کە ڕەنگە زۆر بە کەمی لە نووسەرێک کرابێت لە بواری ماددیی ئەدەبیاتەوەیە و ئەویش ئەوەیە ئایا ئەدەبیات چەندە توانیوێتی بژیوی ڕۆژانەت تەئمین بکات و بتژیەنێت؟ 

مەلەکشا: هیچ. بە داخەوە ئەدەبیات نەک تەنیا نەیتوانیوە من بژیەنێت و بژیوی ڕۆژانەی ژیانم تەئمین بکات، بەڵکوو زیاتر منیشی بە قوڕدا بردووە و هەمیشە ئەوە من بووم بۆ ئەوم خەرج کردووە و لە هەموو حەز و تاسەکانم گوزەراوم، ئەو هیچی بۆ من نەکردووە تا ئیستا…

فریا: ئایا پێت وایە ڕۆژێک لە ڕۆژان، ئەدەبیات چیتر بەم شێوە لەگەڵ ڕۆڵەکانی خۆی مامەڵەیەکی وا دڵڕەقانە نەکات و ڕۆژگارێک بێت کە نووسەران و شاعیرانی ئێمەش لە ڕێگەی کتێبەکانیانەوە بژین و کاری چاپ و پەخشی کتێب لە نێو ئێمەشدا وەها پڕۆفێشناڵ ببێتەوە کە چیتر پێویست بەوە نەکا نووسەرانمان لە لایەکەوە بە شوێن بژیوی ڕۆژانەی ژیانیاندا عەوداڵ بن و لەلایەکی دیکەشەوە لە خەمی نووسین و تەواو کردنی بەرهەمەکانیان و چاپ و بڵاوکردنەوەیاندا بن؟

مەلەکشا: نا. پێم وا نەبێ ئەو شتە هەرگیز ڕووبدات. یان لانیکەم بەم زووانە ڕووبدات. هەڵبەت ئەوە نیشانەی بەدبینی من نییە، بەڵکوو من ئەوەی وەکوو ڕووی ڕاستیی باسەکە دیومە و ئەزموونم کردووە، دەیخەمە بەردەست. ڕەنگە لە ئەورووپا، لە ئەمریکا، ئەو شتە بۆ نووسەرێکی ئێمە تا ئاستێک ڕووبدات –کە دەبینین بۆ نووسەرانی خۆیان لە ئاستێکی زۆر باڵادا، ئەو بابەتە بایەخی خۆی پەیدا کردووە و چیتر نووسەرانیان ناچار نین بۆ پەیدا کردنی بژیوی ڕۆژانەی ژیانیان، لە سەر نووسینەکانیان بوێستن و ماوە ماوە لێی دابڕێن- چونکە ئەوان ئیتر بە پێی ئەو گشتە تەمرینی ڕۆشنبیرییە کە کردوویانە و خۆیان لە بواری کلتووری و هونەرییەوە بەهێز و پتەو کردووەتەوە، بوونی نووسەر و ئەدەبیات بۆ کۆمەڵگا بە زەروورەتێکی زۆر جددی دەزانن و هەر خەڵکەکە خۆی –تەنانەت بە کڕین و خوێندنەوەی کتێبیش بووبێ- ناهێڵن نووسەرانیان پەکیان بکەوێت. هەر بەو هۆیەشە کە ڕێژەی چاپ و فڕۆشی کتێب لەوێ هەزار ئەوەندەی لای ئێمەیە. بەڵام لە وەڵاتانی ڕۆژهەڵاتدا –بە تایبەت ئەو وڵاتانەی کە تێیدا هیچ دەنگێکی دیموکڕاسی نییە- هەموو نووسەران و هونەرمەندانی بە خراپترین شێوە دەژین و دەمرن و هیچ ڕێزێک لە بەرهەمەکانیان ناگیرێت و تەنانەت ڕێژەی چاپ و فڕۆشی کتێبەکانیشیان –بە زۆرەملێ- خۆی دەگەیەنێتە ٥٠٠ دانە و هەزار دانە کە بە داخەوە خەرجی چاپەکەشی دەرناهێنێتەوە. لێرە هیچ شاعیر و نووسەرێک نابینی بارودۆخێکی باشی هەبێ.

من لە شاعیر بوون پەشیمان نیم. هەر نووسەر و شاعیرێک بە بڕوای من خوداخالەقە، واتە نووسەران خالەق و ئەفرێنەری دنیایەکن کە خۆیان بە جوانی دەزانن و حەز دەکەن هەموو خەڵک لەو جوانییە بەشدار بێت. نووسەران چیها جیهانی جیاواز دروست دەکەن و مرۆڤانێکی جیاواز لەم مرۆڤانەی لە دەوروبەرمان هەن دەخوڵقێنن، ڕێک وەک خودا حاکمن بە سەر ژیانی ئەو مرۆڤانە و ئەو جیهانەدا کە دەیخوڵقێنن.

فریا: وەکوو دواهەمین پرسیار: ئەگەر جارێکی دیکە لە دایک ببیتەوە، ئامادەی دیسان ببیتە شاعیر؟ پێت خۆشە ئەگەر وابوو، بە چ زمانێک لە دایک ببیتەوە و ببیتە شاعیری چ زمانێک؟ مەلەکشا: (بە پێکەنینێکی تاڵەوە) ئەرێ و نا. بێگومان، ئەگەر جارێکی دیکە لە دایک ببمەوە پێم خۆشە ببمە شاعیر بەڵام نەک شاعیرێک کە شیعر دەنووسێ. من لە شاعیر بوون پەشیمان نیم. هەر نووسەر و شاعیرێک بە بڕوای من خوداخالەقە، واتە نووسەران خالەق و ئەفرێنەری دنیایەکن کە خۆیان بە جوانی دەزانن و حەز دەکەن هەموو خەڵک لەو جوانییە بەشدار بێت. نووسەران چیها جیهانی جیاواز دروست دەکەن و مرۆڤانێکی جیاواز لەم مرۆڤانەی لە دەوروبەرمان هەن دەخوڵقێنن، ڕێک وەک خودا حاکمن بە سەر ژیانی ئەو مرۆڤانە و ئەو جیهانەدا کە دەیخوڵقێنن. وەک خودا بە مەیلی خۆی، دەیانژیەنێ، دەیانکووژێ، چیی پێ خۆش بێ لەگەڵیان دەیکا. ئەمە چێژێکی کەم نییە و پێم وانەبێ هەرگیز بتوانم دەستبەرداری ئەم چێژە بم. بەڵام ئەوەی ڕاستی بێ هەموو خواست و حەزی من ئەوەیە کە ئەگەر جارێکی دیکە لە دایک بوومەوە، لە ڕێگەی شیعر نووسینەوە ژیان نەکەم. بەڵکوو حەزم لە کشتوکاڵە و خۆزگەم دەخواست لە گوندێک لە دایک ببمەوە کە هەر لە منداڵییەوە خەریکی کشتوکاڵ بم، بەڵام بە ڕۆحێکی شاعیرانەوە. هەر بەم ڕۆحەوە کە ئیستا خەریکی نووسین و خوڵقاندنم. چونکە هەروا کە پێشتر باسم کرد شاعیر بوون ژیانی منی بە قوڕدا بردەخوار و هەرگیز هیچ خزمەتێکی ئابووریی بە من نەکرد. بەڵکوو ئەوەشی کە بووم لێ سەندم و لە ڕێگەی ئەدەب و شیعر و کتێبدا، پێی خەرج کردم. بۆیە پێم خۆش نییە ببمەوە بە شاعیر، بەڵام ئاواتم ئەوەیە ئەگەر جارێکی دیکە ئەو هەلەم بۆ بڕەخسێ، کشاوەرزێکی شاعیر بم و شاعیرانە ژیان بکەم.

The post شاعیران خوڵقێنەری جیهانێکی نوێن appeared first on ژنەفتن.