​ئێستا نیوەشەوە. سوکنای کچم سەری لەسەر قۆڵمە و بەدیار چیرۆکی “نەرەمۆڵ؛ ئەو کرمەی دەبێتە پەپوولە”، خەو بردوویەتەوە. ئەو نووستووە، بەڵام من لەناو لاپەڕەکاندا ڕاوەستاوم و سەیری دووکەڵی ساڵانی دوور دەکەم. هەرکات باوکم باسی ئەو کتێبانەی دەکرد، دەنگی دەلەرزا؛ وەک ئەوەی ناوی هاوڕێیەکی نزیکی بهێنێت کە لەسێدارە دراوە. دەیگوت: «هەموویان کرد بە خۆڵەمێش…». من نەمبینیبوو کتێب چۆن دەسووتێت، بەڵام بۆنی کاغەزی سووتاو ببووە بەشێک لە هەناسەم. لە خەیاڵمدا هەمیشە دەستم بۆ ناو ئاگرەکە درێژ دەکرد تا ڕستەیەک، وشەیەک لە نەزانی ڕزگار بکەم.

ئەو ​ساڵانە هەر جارێک کە پێنووسم دەگرتە دەست، پەنجەکانم دەلەرزین؛ دەترسام نووسینەکانم ببنە دووکەڵ. ئێستا کە دەست بە قژی کچەکەمدا دەهێنم، ئەو نازانێت کاتێک دایکی چیرۆکی بۆ دەخوێنێتەوە، بۆچی پەنجەکانی دەلەرزن.

​ئەو هەینییە شوومەی کە “ترس” لە چیرۆکەوە بوو بە ڕاستی و ڕژایە ناو ماڵەکەمان، هەرگیز لە یادم ناچێت. حەوشەکەمان بەهۆی دەستە ڕەنگینەکانی باپیرمەوە، پڕ بوو لە بۆنی ڕێحان و نەعنا. باپیرم هەمیشە دەیگوت ئەم باخچەیە هێشتا «گریک»ی تێدا ماوە و زستانی تێپەڕاندووە. ئەو ڕۆژەش ئەو لە لای ئێمە بوو. نانی نیوەڕۆمان خوارد و باوکم بۆ کارێکی کتوپڕ چوو بۆ دەرەوە. ئێمە خەریکی تەماشای کارتۆن بووین و دایکم و باپیرم لە حەوشە خەریکی باخچەکە بوون.

​لەناکاو دەرگا بە توندی کوترا. منداڵێکی دراوسێمان بە هەناسەبڕکێوە خۆی کرد بە ماڵدا و تەنیا یەک ڕستەی گوت: «گرتیان… بردیان…». دایکم ڕەنگی پەڕی. بەپەلە جانتایەکی ڕەش و بۆخچەیەکی لەناو کارتۆنێک دەرهێنا و دایە دەستم: «بڕۆ… لە دیوارەکەی پشت حەوشەوە سەرکەوە و ئەمانە بگەیەنە دراوسێی ئەوبەر».

​من لەسەر ئەو بلۆک و ئاجوورانەی بۆ ڕۆژی تەنگانە کۆ کرابوونەوە، سەرکەوتم. ئەوەی من هەڵمگرت جانتایەک نەبوو، مێژوویەکی قورسم لەسەر شان بوو. بەپەلە ڕۆیشتم، بەڵام ترس لە هێزی من گەورەتر بوو. خزام… کەوتم… و خوێن لە چەناکەمەوە ڕژا. ئەو ڕۆژە ئازار و ترس و وشەکانی باوکم تێکەڵ بە خوێنی من بوون. برینی سەر چەناکەم بوو بە مۆرێکی هەمیشەیی کە پێم بڵێت: نووسین باجی هەیە. یادگاریی ئەو ڕۆژە هێشتا لەژێر پێستمدا ماوە.

​ئەو کات «ئۆڵدوز»م دەخوێندەوە. لە خەیاڵمدا، من و ئەو هەردووکمان لەژێر سێبەرێکی ڕەشی ستەمدا دەژیاین؛ ئەو لە دەست زڕدایک و من لە دەست ئەو نەزانییەی کتێبی دەسووتاند. دراوسێکەمان لەو بەری دیوارەکەوە من و ئەمانەتەکانی باوکمیان لە ئامێز گرت. من لە سووچێک کزۆڵەم کردبوو، لەناو ئازاری جەستەمدا چاوەڕوانی هەواڵێکی ماڵەوە بووم.

​بەڵام ئێستا کات گۆڕاوە. من چیتر ئەو کچە ترساوە یازدە ساڵانە نیم کە لەسەر دیوارەکە دەخلیسکێت. من ئێستا دایکم. سەیری کچەکەم دەکەم و کاتێک دەبینم چۆن بە هێمنی نووستووە؛ دەزانم کە من ئەو چیرۆکە سووتاوەم گۆڕی. من نەمێشت وشەکان بببنە خۆڵەمێش؛ من وشەکانم پاراست تا بیکەم بە لایەلایەیەک بۆ خەوی کچەکەم. بیری ئەم شیعرە دەکەومەوە:

“ئاگر هانێ باڵەکانم

پێی هەڵفڕە

لەوپەڕ جەنگەڵ

تاریکایی دەستی تا لای خودا چووە…”

باوکم ڕاستی دەکرد، هەموویان کرد بە خۆڵەمێش… بەڵام پێی نەوتم کە لەناو ئەو خۆڵەمێشەدا، پەپوولەیەک لەدایک دەبێت کە چیتر لە سێبەری هیچ دیوارێک و هیچ ئاگرێک ناترسێت. منیش ئیتر لە نووسین ناترسم؛ من ئێستا پاسەوانی وشەکانم.

The post خۆڵەمێش و پەپوولە appeared first on ژنەفتن.

*ئیرەیی لای نووسەری کورد بۆ؟

جۆرێک لە ئیرەیی لای ژمارەیەک لە نووسەری کورد هەیە. کاتێک نووسەرێکی گەنج کتێبێک دەنووسێت، ئەگەر یەکەم کتێبیشی نەبێت و  باشیش بێت نایخوێننەوە و پێیان ناخۆشە جگە لە خۆیان بۆ نموونە کەس رۆمان بنووسێت. جاری وایە نووسەرە گەنجەکە کتێبەکەی خۆی دەکات بە دیاری بۆیان و داوای ڕا و بۆچوونیشیان لێ دەکات، لەگەڵ ئەوەشدا نایخوێننەوە و فەرامۆشی دەکەن. چونکە خۆیان لەوە پێ گەورەترە کە بەرهەمی گەنجێک بخوێننەوە، بەڵام گەورەییی ڕاستەقینە ئەوە نییە، بەڵکوو گەورەییی راستەقینە ئەوەیە بوار بە کەسانی بچووکتر بدات بۆ ئەوەی خۆیان نیشان بدەن، لێکدانەوەی دێڕە شیعرێکی مەولانای رۆمی لە دیوانی شەمسدا بەم جۆرەیە “خۆر بۆ ئەوەی مانگ بتوانێت بدرەوشێتەوە، شەوان خۆی ون دەکات، بۆ ئەوەی بوار بدات، مانگ خۆی نیشان بدات.”  جۆرێکی تری ئیرەیی ئەوەیە هەندێک نووسەر لەسەر نووسەرە باشەکان دەنووسن و هەمیشە لە بۆسەدان بۆیان، تەنانەت ئەگەر بوارەکەشیان جیاواز بێت. سەیر لەوەدایە خۆیان باش دەزانن کۆمەڵێک نووسەری تر هەن و خراپ دەنووسن و بەردەوامیشن، بەڵام لەسەر ئەوان نانووسن و هەر بە نووسەرە باشەکانەوە گرتوویانە. لەمەشدا دوو مەبەستیان هەیە، یەکەمیان ئەوەیە دەیانەوێت ئەو نووسەرە بشکێنن و لەبەرچاوی خوێنەری بخەن. دووەمیشیان ئەوەیە دەیانەوێت خەڵک وا بزانن بلیمەتن و لەو رێگەیەوە بیانخوێننەوە. ئێستا با ئەو پرسیارە بکەین: ئیرەیی لای نووسەری کورد بۆ؟ من لەو باوەڕەدام باخچەی ئەدەبی کوردی هەتا فرەدەنگ و فرەڕەنگ بێت، جوانتر و رازاوەتر دەبێت، بۆیە هەتا سەرئێسقان دژی ئەو ئیرەیییەم و پشتیوانی هەموو نووسەرێکی نوێ و داهێنەر دەکەم. چونکە هیچ نووسەرێکی نوێ و داهێنەر نابێتە هۆی سڕینەوەی نووسەرێکی تر. رۆماننووسی بە ئەزموونی ئێرانی مەحمودی دەوڵەت ئابادی لە چاوپێکەوتنێکدا دەڵێت: “هەر مرۆڤێک بە شێوازی خۆی دەڕوات بەڕێوە، کەواتە هەر نووسەرێکی داهێنەریش بە شێوازی خۆی دەنووسێت و لاسایی کەسی تر ناکاتەوە”.

مەحموود نەجمەدین نزیکەی پانزە ساڵە هاوڕێمە و ئاگام لە نووسینەکانێتی، زیاتر لە دە ساڵیش پێکەوە ئیشمان کردووە. دەزانم لەو نووسەرانەیە ماندووبوون نازانێت و بە خوێندنەوە و خۆماندووکردن بەردەوام گەشە دەکات. جگە لەوەش ئاسۆی خەیاڵی بێسنوور و شێتانەیە، دەزانم مەحموودی ئەمساڵ چ لە رووی گەشەکردن و زمانی نووسینی و چ وەکوو دەق مەحموودی دوو ساڵ پێش ئێستا نییە. من نەک هەر ئیرەیی پێ نابەم بگرە پڕ بە دڵیش پێم خۆشە. نووسەر ئەگەر بیەوێت ببێتە نووسەرێکی داهێنەر و گەشە بکات، تەنیا یەک رێگای لەبەردەمدایە ئەویش خوێندنەوە و خۆماندووکردنە.

ولیام فۆکنەر دەڵێت: “هەتا دەتوانی بخوێنەرەوە، بخوێنەرەوە، بخوێنەرەوە، بخوێنەرەوە. هەموو شتێک بخوێنەرەوە، کتێبە بێکەڵکەکان، کلاسیکەکان، باش، خراپ، هەر هەموویان بخوێنەرەوە، بۆ ئەوەی تێبگەیت ئەوان چۆن رۆمانەکانیان نووسیوە. چۆن کۆتایییان پێ هێناوە، کاتێک یەکێک دەیەوێت فێری دارتاشی بێت، دەبێت ببێتە شاگرد و سەیری دەستی وەستایەک بکات، بەو شێوەیە فێر دەبێت، خوێندنەوە شێوازی سەیرکردنی دەستی نووسەرە. بنووسە، ئەگەر باش بێت، خۆت هەستی پێدەکەی، ئەگەر باشیش نەبوو، لە پەنجەرەی ژوورەکەتەوە فڕێی بدەرە دەرەوە”.[1]

عەباسی مەعروفی رۆماننووسی داهێنەری ئێرانیش لە چاوپێکەتنێکدا لەگەڵ سەدای ئەمریکا بەرنامەی (پرترە) دەڵێت: “کاتێک دەستم کرد بە چیرۆکنووسین چیرۆکێکم نووسی و تەلەفۆنم کرد بۆ هۆشەنگی گوڵشیری کە لە ماڵەوە بوو، بە تووڕەیییەوە وتی: تۆ کێیت بۆچی تەلەفۆن دەکەیت؟ وتم: من عەباسی مەعروفیم چیرۆکێکم نووسیوە دەمەوێت پیشانت بدەم بزانم رات چییە؟ وتی: باشە بەیانی وەرە بۆ زانکۆ، مامۆستای زانکۆ بوو، بەیانی چووم، چیرۆکەکەم بۆ خوێندەوە، وتی: بڕۆ بەلای کارتەوە تۆ نابیت بە نووسەر تۆ نەخوێندەواریت. ئەو دەڕۆیشت و من بە دوایەوە بووم، وتم باشە چی بکەم؟ چۆن ببەم بە نووسەر، وتی دەتەوێت ببیت بە چی، وتم دەمەوێت وەکو تۆ بم و ببم بە تۆ، وتی تازە من بووم بە خۆم، تۆ ئەگەر بتەوێت ببیت بە نووسەر دەبێت ببیت بە خۆت، وتم ئاخر چۆن ببم بە نووسەر، چۆن دەبم بە خۆم، وتی تۆ نەخوێندەواریت، بڕۆ دوو هەزار کتێب بخوێنەرەوە ئینجا بنووسە.

نەخشەی دیلبەرا ئانی چۆن داڕێژراوە؟

ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ داستانی شیعری (مەم و زین)ی ئەحمەدی خانی، دەبینین داستانێکی راستەقینەیە و پێشان لەسەر زمانی خەڵک بووە. ئەحمەدی خانی جارێکی تر بە شێوازی خۆی بە داستانێکی شیعری دایڕۆشتۆتەوە و کۆمەڵێک خاڵ و بابەتی بۆ زیاد کردووە و کردوێتی بە داستانێکی شیعری کامڵ، کە ئێستا لەسەر ئاستی جیهانیش ناسراوە، جگە لەوەی تەرجەمە کراوە بۆ زمانەکانی تر چەندان لێکۆڵینەوەشی لەسەر نووسراوە و فیلمێکیشی لەسەر دروست کراوە بە ناوی مەمی ئالان.

مەحموود نەجمەدین لە دیلبەرا ئانی-دا یان وردتر لە (بەیتی زادینا) یان لە (داستانی زادینا)دا رێک بە پێچەوانەی ئەحمەدی خانییەوە ئیشی کردووە، یانی لە واقیعدا شتێک نییە بە ناوی بەیتی زادینا یان داستانی زادینا، بەیتی زادینا زادەی خەیاڵی نووسەرە و دەقی بەیتەکەش هەر خۆی نووسیوێتی. ئەوەتا گێڕەرەوە سەبارەت بە کارەکتەری زادینا دەڵێت: “کارەکتەری چیرۆکێکی کلاسیکی نییە، تاکو پێتان بڵێم ساڵی ئەوەندە لەدایک بووە و ساڵی ئەوەندە مردووە. نەخێر ئەم زادینا نازدارەی دڵی فورات سەیدۆی بردووە، ساڵ و تەمەنی نادیارە، خانم خاسی ناو حیکایەتە و نامرێ و پیر نابێت”. ل ٢٢٣ بۆیە پێم وایە ئەمە شێوازێکی نوێی نووسینی بەیت یان داستانە و دەتوانم پێشی بڵێم شێوازێکە لە داهێنان. ئەگەر کورتترین پێناسەی فەنتازیاش وەربگرین کە دەڵێت: “فەنتازیا ئەوەیە خەیاڵ بکەیت بە واقیع یان واقیع بکەیت بە خەیاڵ.” شێوازەکەی مەحموود نەجمەدین ئەوەیە خەیاڵی کردووە بە واقیع، ئەمەش شێوازێکی  راست و دروستە و جێگای دەستخۆشییە.

*چۆن لەگەڵ مەحموود نەجمەدینی گێڕەرەوە و فوئاد سەیدۆ مامەڵە بکەین؟

میشیل بۆتۆر لە بابەتی “رۆمان وەکو لێکۆڵینەوە”دا دەڵێت: “… تەنیا بە پشتبەستن بە قسەی رۆماننووس دەبێت کارەکتەرەکانی قبووڵ بکرێن و بژین، ئەگەرچی لە واقیعیشدا وجودیان هەبێت. گریمان ئێمە نامەی کەسێکمان دەست بکەوێت کە جێگای باوەڕە و لە سەدەی نۆزدەیەمدا ژیاوە، لە نامەکەیدا بۆ بەرامبەرەکەی نووسیوە ئەو زۆر چاک (بابە گۆریۆ)ی ناسیوە و ئەو کەسێتییە بەهیچ جۆرێک وا نەبووە کە بەلزاک بۆی وەسف کردووین، بۆ نموونە لە فڵان و فڵان لاپەڕەدا چەند هەڵەیەکی گەورە هەن. بێگومان ئەم ئیدیعایە بەلای ئێمەوە بچووکترین بایەخی نابێت. بابە گۆریۆ هەر ئەو کەسەیە کە بەلزاک بۆمان وەسف دەکات و هەر ئەو کەسەیە کە بە سەرنجدان لە بەرهەمەکەی بەلزاک دەتوانرێت لەبارەیەوە بنووسرێت و قسەی لەسەر بکرێت”[2]

بەم پێیە دەبێت تەنیا وەکو گێڕەرەوەیەکی هەمووشتزان مامەڵە لەگەڵ مەحموود نەجمەدین بکەین، چونکە مەحموود لەم کتێبەدا گێڕەوەیەکی هەمووشتزانە و جووڵە و گەڕانەکانیشی بە شارەکاندا تەنیا بە مەبەستی گێڕانەوەیە، کاتێک هەوڵدەدات بە راناوی کەسی یەکەم باسی رووداوەکان بکات، مەبەستی ئەوەیە خوێنەر بەلای رووداوەکاندا رابکێشێت و ئەم مەحموود نەجمەدینی گێڕەرەوەیە تەنیا لەناو دەقەکەدا هەیە و پەیوەندی بە مەحموود نەجمەدینی راستەقینەوە نییە و هەڵسوکەوتی بەپێی خواستی دەقە، نەک بەپێی خواستی خۆی و کارەکتەری راستەقینەی خۆی. ئەگەر ئاوا مامەڵەی لەگەڵ نەکەین دەکەوینە هەڵەی زەقەوە. بۆ نموونە لەلاپەڕە (34) دەڵێت: “هەڵاڵە خاتوون بەلەباریکێکی سپیکەلانە بوو، ئەوەندە سپی بوو مێوژەڕەشکەی بخواردایە وەک خاڵ لەسەر سینەی دەبینرا..” تەنیا مەحموود نەجمەدینی گێڕەرەوە ئەو ئازادییەی هەیە ئاوا وەسفی ژنی هاوڕێکەی بکات، دەنا بۆ مەحموود نەجمەدینی راستەقینە جوان نییە بەو شێوەیە لە ژنی هاوڕێکەی ورد بێتەوە. هەروەها لە لاپەڕە (100)دا کە دەچنە ماڵەکەی عەقاری ئاوا باسی ژنی پیاوەکە دەکات: “ئەویش سپیپێست بوو، بەفری کەلیخان بوو…” لە لاپەڕە (132)شدا رۆژێ دوای ئەوەی لە قزلەر دەگەڕێنەوە لە سەعەتاکۆیی خاوەن ماڵەکەی قزلەر دەبینێت کە میوانداری کردوون و خزمەتی کردوون، پێی دەڵێت: “حاجی گیان من تۆ ناناسم، نازانم باسی کێ دەکەیت، کاکەڕەش کێیە؟ برام لێت تێکچووە. من بە کەسێکی تر تێگەیشتووی.” ئەم خۆگێلکردنە تەنیا لە کاتێکدا ئاساییە و دەگونجێت کە مەحموود نەجمەدینی گێڕەرەوە لەگەڵ مەحموود نەجمەدینی راستەقینەدا تێکەڵ نەکەین. پاشان گریمان مەحموود نەجمەدین وەکو گێڕەرەوە ناوی خۆی  نەنووسیایە و هەروەکو کارەکتەری کەسی یەکەمی تاک قسەی بکردایە و شتەکانی بگێڕایەتەوە، یان ناوێکی تری بەکار بهێنایە. ئەوسا کەس هەبوو بڵێت گێڕەرەوە خۆیەتی؟

ئەم شێوازەی کە نووسەر ناوی خۆی وەکو گێڕەرەوەیەک بەکار دێنێت، دەشێت زۆر نووسەری تر بەو شێوازە بەکاریان هێنابێت. بۆ نموونە مارسیل پروست لە رۆمانی (گەڕان بەدوای زەمەنی لەدەستچوودا) ناوی خۆی و هەندێ سیفاتی خۆشی بەکار دەهێنێت و رۆمانەکەش بە شێوازی بیرەوەری نووسراوە، بەڵام کەس بەو شێوەیە قسەی لەسەر رۆمانەکەی پروست نەکردووە کە بڵێت ئەوە پروست خۆیەتی و بیرەوەرییەکانی خۆی دەگێڕێتەوە. لەبەر ئەوەی بۆچوونێکی ئاوا هەر زوو کورت دەهێنێت و هیچی لێ شین نابێت. چونکە پروست باسی عەشقی سوان و ئۆدێت دەکات و وردەکاری ئەو عەشقە بە شێوازێکی ئەوەندە جوان دەخاتەڕوو کە خوێنەر سەرسام دەبێت. ئەم عەشقەش هی سەردەمێکە پروستی گێڕەرەوە هێشتا لەدایک نەبووە.

     هەروەها میلان کۆندێراش لە رۆمانی (نەمری)دا ئەم شێوازەی  بەکار هێناوە. میلان کۆندێرا لە رۆمانی (نەمری)دا بە ناوی خۆیەوە وەکو کارەکتەرێک بەشداری لە گێڕانەوەی رۆمانەکەیدا دەکات و هەندێک رووداوی ناو رۆمانەکەی دەگێڕێتەوە، بەڵام وەکو مەحموود نەجمەدین لە (دیلبەرا ئانی)دا گێڕەرەوەی هەمووشتزان نییە. کەسیش بەو شێوازە باسی رۆمانی نەمری نەکردووە کە میلان کۆندێرای گێڕەرەوە و راستەقینە تێکەڵ بکات.

فورات سەیدۆ یان حەمدی بەگ:

فورات سەیدۆ یان حەمدی بەگ، گێڕەرەوەی هەمووشتزانی سنوورداری رووداوەکانە و کارەکتەری سەرەکیی دەقەکەشە. ئەم گێڕەرەوە و کارەکتەرە لە ئەسڵدا وجودی نییە و زادەی خەیاڵی نووسەرە، نووسەر بۆ ئەوەی مەحموود نەجمەدینی گێڕەرەوە وەکو هەندێک رۆمانی تەقلیدی بە تەنیا خۆی رووداوەکان نەگێڕێتەوە، شێوازێکی نوێی بەکار هێناوە ئەویش ئەوەیە لە خەیاڵی خۆیدا هاوکارێکی بۆ مەحموود نەجمەدینی گێڕەرەوە دروست کردووە و وەکو نووسەرێکی هاوبەشی دەقەکەش نەک هەر وێنای کردووە، بەڵکو ناویشی لەسەر کتێبەکە نووسیوە، ئەوەتا حەمدی بەگ دەڵێت: “ساڵانێکە ماڵم بەجێهێشتووە، گەڕیدەئاسا بەدوای حیکایەتەوەم، ئەوینی زادینا بۆ دونیای خەیاڵی بردووم و سەرقاڵی کۆکردنەوەی حیکایەتەکانم، ئێستاش دەمەوێت من و تۆ، بەیەکەوە کتێبێک بنووسین، دەمەوێت بەیەکەوە گەشتێک بەنێو کۆمەڵێک رووداوی سەیر و سەمەرەدا بکەین.ل 218” مەحموود نەجمەدینی گێڕەرەوەش دەڵێت: “زۆرم پێخۆش بوو، ئەگەرچی قەت ئەم جۆرە کارانەم جەڕب نەکردبوو، لەگەڵ هیچ چیرۆکنووسێکدا بە دوو قۆڵی کتێبم نەنووسیوە و حەزیشم بەکاری هاوبەش نەکردووە.” ل218 و 219 پاشان لە کۆتاییی کارەکەدا دەڵێت: “من و فورات دوای ئەوەی چیرۆکەکانمان کۆکردەوە، پێیدا چووینەوە و ئامادەمان کرد بۆ چاپ. چەلێک من پێیداچوومەوە بە تێلگرام بۆم نارد و ئینجا ئەو پێیداچووەوە…” ل238 لە لایەکی تریشەوە گێڕەرەوە سەبارەت بە فورات سەیدۆ یان حەمدی بەگ دەڵێت: “پیاوی ناو چیرۆکە، لە خەیاڵدا دەژی، ناتوانێ بگەڕێتەوە بۆ ژیانی راستەقینە … ل242” ئەمەش ئەوە دەسەلمێنێت کە وتم فورات سەدیدۆ یان حەمدی بەگ زادەی خەیاڵی نووسەرە. لەگەڵ ئەوەشدا حەمدی بەگ کارەکتەری سەرەکیی دەقەکەیە و دەتوانین حسابی شادەماری دەقەکەی بۆ بکەین و دەقەکە بەبێ حەمدی بەگ نەدەبووە ئەو دەقەی ئێستا لەبەردەستماندایە. لەلایەکەوە یەکێکە لە عاشقە سەرسەختەکانی زادینا یان دیلبەرا ئانی کە ئەویش کارەکتەرێکی تر سەرەکیی دەقەکەیە و لەلایەکی تریشەوە پەیوەندیی نزیکی لەگەڵ کارەکتەرەکانی تردا هەیە وەکو ژنە بە تەمەنەکەی بەشی کاکەجوان ئەوەتا وەکو دڵداری خۆی باسی دەکات: “ئاخ حەمدی بەگ لە کەیەوە رۆیشتووی؟! ساڵیانی ساڵە رۆیشتووی. حەمیدت تەرەکرد و بۆ خۆشت ون بووی، ئێستێ تەشریفت هێناوەتەوە، هەر باشە هێشتا زووە، درەنگ نییە، یاخوا بەخێر بێیتەوە…” ل189 هەروەها بەشداری رووداوەکانی دەقەکەیە و ئەڵقەی پێکەوەگرێدانی بەشەکانی دەقەکەشە.

ئەزموونی ئەوەی دوو کەس پێکەوە دەقێک بنووسن رۆمانی (عالم بلا خرائگ- جیهانێکی بێ نەخشە)ی جەبرا ئیبراهیم جەبرا و عەبدولڕەحمان مونیف-مان بیر دەخاتەوە کە ساڵی 1982 چاپ کراوە. خاڵی هاوبەشی ئەم دوو دەقە ئەوەیە هەموو بەشەکانیان بە هاوبەشی نووسراوە، واتە ئەوە نییە بەشێک نووسەرێک نووسیبێتی و بەشێکی تر نووسەرەکەی دیکە. بەڵام جیاوازیی سەرەکیی ئەم رۆمانە لەگەڵ دیلبەرا ئانی-دا لەوەدایە دەقی یەکەم دوو نووسەری راستەقینە نووسیویانە و دەقی دووەم نووسەرێکی راستەقینە و نووسەرێکی خەیاڵی نووسیویانە. لە ئەدەبی فارسیدا رۆمانێک هەیە تەقریبەن هاوشێوەی دیلبەرا ئانی نووسراوە ئەویش رۆمانی (هلال پنهان- کەوانەی شاراوە)ی نووسەری ئێرانی (عەلی ئەسغەر شیرزادی)یە. ئەم رۆمانە سەبارەت بە جەنگی هەشت ساڵەی (عیراق- ئێران) نووسراوە. رۆمانەکە لە رێگەی دوو گێڕەرەوەی نووسەرەوە بە راناوی کەسی یەکەمی تاک گێڕدراوەتەوە. گێڕەرەوەی یەکەم (نووسەری کتێبەکە) دەست بە گێڕانەوەی رۆمانەکە دەکات و بەرەو پێشەوەی دەبات هەتا دەگاتە سەر (یونس بەشیران)، (ملازمی دووەمی پێشوو) کە ئێستا وەکو نووسەرێک خەریکی نووسینی رۆمانێکە لەسەر بیرەوەرییەکانی خۆی لە ناوچەیەکی شەڕ لە باشووری ئێران. لە راستیدا هەردوو نووسەر چیرۆکی یەک رۆمان دەگێڕنەوە. رووداو و بەسەرهاتەکان لە کۆڕێکی خوێندنەوەی دەقدا بە ئامادەبوونی نووسەرێکی تر بە ناوی (مەسیح بەرۆشکی) بەش بەش و بەهاوبەشی لە فەزایەکی تەمومژاوی و نهێنیئامێزدا رێک دەخرێن و دەقی کۆتایی لەدایک دەبێت کە رۆمانەکەیە. (سەرچاوە: مجلە پگاە حوزە، 18خرداد 1381، شمارە 52). 

دیارە لە ئەدەبی جیهانی و ئەدەبی فارسیشدا ئەگەر بۆ ئەو رۆمانانە بگەڕێین کە دوو رۆماننووس یان زیاتر نووسیویانە هەندێ نموونەمان بەرچاو دەکەوێت، لەوانە رۆمانی (Good Omens) ئاماژە باشەکان-ی تێری پارچێت و نیل گیمەن. رۆمانی (Watchmen)  پاسەوانان-ی ئەلەن مۆر و دەیڤ گیبۆنس. لە ئەدەبی فارسیشدا رۆمانی (بی مرز بی مرز) بێسنوور بێسنوور-ی محەمەد رەحیم ئەخوەت و سەحەر موهەندیسی نمین. هەروەها رۆمانی (علایم حیاتی یک زن)، نیشانە ژیانییەکانی ژنێک- سێ ژن نووسیویانە کە ئەمانەن: فەرزانە کەرەم پور، لادن نیک نام، میهناز رەونەقی.

شایانی باسە نووسینی ئەم جۆرە رۆمانانە لە رۆمانی مۆدێرن و رۆمانی خەیاڵی زانستیدا لای رۆماننووسان رەواجی پەیدا کردووە.

دیلبەرا ئانی چ جۆرە ژانرێکە؟

وەکو دەبینن لە سەرەتاوە کە ناوی ئەم دەقەم هێناوە، خۆم لەوە بواردووە ژانرەکەی دیاری بکەم، چونکە دیاریکردنی ژانرەکەی پێویستی بە شرۆڤە و  هێنانەوەی بەڵگە هەیە بۆ سەلماندنی. بۆیە هەر وتوومە ئەم کتێبە یان ئەم دەقە. لەسەر بەرگی کتێبەکەش نووسراوە چیرۆک. واتە نووسەر بە راشکاوی ئاماژەی بۆ ئەوە نەکردووە ئەم کتێبە چ جۆرە ژانرێکە، تەنیا نووسیویەتی چیرۆک. بۆیە لێرەدا بەپێی ئەو بەڵگانەی دەیهێنمەوە دەمەوێت بیسەلمێنم ئەم کتێبە چ جۆرە ژانرێکە. بەڕای من ئەم کتێبە رۆمانە، بەڵام ئەو جۆرە رۆمانانە نا کە هەتا ئێستا لای خۆمان دیومانن، هەروەها لەو نۆڤڵێتانەش نییە کە هەتا ئێستا لای خۆمان دیومانن، بەڵکو جۆرە رۆمانێکی ترە کە پێم وانییە لای خۆمان هەبێت یان بەلای کەمەوە  من نموونەیەکی لەم شێوەیەم نەدیوە یان لەبەردەستمدا نییە.

 ئەم جۆرە رۆمانە پێی دەگوترێت (رۆمان کورتەچیرۆک)، نووسەر و توێژەری  بواری چیرۆک و رۆمان جەمال میرسادقی لە کتێبی (راهنمای  رمان نویسی، چاپ اول 1390 ) لە لاپەڕە (547)دا باسی رۆمان کورتەچیرۆکی کردووە و دەڵێت: “رۆمان کورتەچیرۆک یان چیرۆک رۆمان کۆمەڵەچیرۆکێکی پێکەوە گرێدراوە کە هەر یەکەیان لە هەمان کاتدا کە سەربەخۆن وەکو بەشێکی رۆمان رۆڵ دەبینن، لەم رووەوە، رۆمان کورتەچیرۆک هەم چەند خاسیەتێکی دیاریکراوی رۆمانی تێدایە هەم چەند خاسیەتێکی کورتەچیرۆکیشی تێدایە. ئەم جۆرە ژانرە لە کۆنەوە لە ئەدەبی خۆرئاوادا هەیە و باکگراوندی هەیە، نووسەرانی وەکو شیروود ئەندرسۆن (1876-1941)، جەیمس جۆیس، (1882-1941)، ولیام فۆکنەر (1897-1962)، ئەرنێست هەمەنگوای (1899-1961) لەم جۆرە ژانرەدا کۆمەڵێک ئەزموون و دەقیان هەیە. رۆمان کورتەچیرۆکی (وایسنبورگ ئۆهایۆ)ی شیروود ئەندرسۆن و (ئاڵاکان لەناو تەپوتۆزدا)ی ولیام فۆکنەر نموونەیەکی کۆنتر و (رێبەری کچان بۆ راو و راوەماسی) مەلیسا بەنک (1960ز) نووسەری ئەمریکی نموونەیەکی تازەترە. نموونەی لە ئەدەبی فارسیشدا (گۆرانی بۆ ژیان بڵێ)ی جەمال میرسادقییە (1933ز).

ئەگەر سەرنج بدەین هەر دە کورتەچیرۆکەکەی ئەم چیرۆک رۆمانە و بەشی یانزەش واتە حەمدی بەگ یان راستتر هەر یانزە بەشەکەی ئەم رۆمان کورتەچیرۆکە، بەشێوەیەک لە شێوەکان پێکەوە گرێدراون، یان دەتوانین بڵێین زنجیرەن و یەکتری تەواو دەکەن. ئەگەرچی گێڕەرەوە بەشێوەیەکی خەتی (واتە یەک لە دوای یەک لە سەرەتاوە بۆ کۆتایی) چیرۆکەکان یان بەشەکان ناگێڕێتەوە، بەڵکو بەشێوەی مونتاجی سینەمایی پێش و پاش بە چیرۆکەکان یاخود بەشەکان دەکات، بەڵام لە دواجاردا هەموویان پێکەوە خەتی درامی دەقەکە بەرەو لووتکە دەبەن و چیرۆکی رۆمان کورتەچیرۆکەکە تەواو دەکەن، کاتێک دەگەینە کۆتایی ئەوسا لە رۆمان کورتەچیرۆکەکە تێدەگەین. لەلایەکی تریشەوە ئەگەر یەک دوو کورتەچیرۆک لەگەڵ کورتەچیرۆکەکانی تردا زۆر پێکەوە پەیوەست نەبن، لەبەر ئەوەی پەیوەستن بە گێڕەرەوە و کارەکتەری سەرەکیی دەقەکەوە کە حەمدی بەگە، هەردووکیشیان لەناو رۆمان کورتەچیرۆکەکەدا رۆڵی گرنگیان هەیە، پێکەوە گرێیان دەدەن و دەبنە پردی پەیوەندی پێکەوەبەستنی خەتی درامی دەقەکە و چیرۆکی رۆمان چیرۆکەکە. وەکو (بەشی سێیەم کاکەسێ ل66-91، هەروەها بەشی شەشەم  کاکەباوە ل134-149). ئەگەر لەلای خۆمان بۆ نموونەی هاوشێوەی دیلبەرا ئانی بگەڕێین دەتوانین ئاماژە بە کۆمەڵەچیرۆکی (لەناکاو زەنگی تەلەفۆنەکە لێی دا)ی دانا فایەق بکەین، کە پێنج چیرۆکی پێکەوە گرێدراون و هێڵی درامیان یەکە بەڵام دەقەکە رۆمان نییە. 

لەلایەکی تریشەوە ئەگەر سەرنجی رۆمان کورتەچیرۆکی دیلبەرا ئانی بدەین، گێڕەرەوە وەکو رۆمان دەستی پێ کردووە. (دەستپێکردنی رۆمان، بەپێچەوانەی کورتەچیرۆکەوە، پێویستی بە زەمینەخۆشکردنە بۆ درێژەدان و بەرەوپێشبردنی دواتری رووداوەکان. لە زەمینەخۆشکردندا رۆماننووس دەبێت کات و شوێنی چیرۆکی رۆمانەکە ئاشکرا بکات، کارەکتەر یان کارەکتەرە سەرەکییەکان بە خوێنەر بناسێنێت، پەیوەندیی نێوان کارەکتەرەکان لەگەڵ یەکتردا دەستنیشان بکات).[3]

من کاتێک دەستم کرد بە خوێندنەوەی رۆمان کورتەچیرۆکەکە، ئاسایی لە کورتەچیرۆکی یەکەمەوە یان لە بەشی یەکەمەوە بە ناوی (کاکەشەکر) چاوەڕێی ئەوەم نەدەکرد دوای تەواوکردنی کۆتایی بە چیرۆکەکە بێت و لە بەشی دووەم و بەشەکانی دیکەدا درێژەی چیرۆکی رۆمان کورتەچیرۆکەکە نەخوێنمەوە. کەواتە گێڕەرەوە هەر لە سەرەتاوە زەمینە خۆش دەکات بۆ گێڕانەوەی رۆمانێک و دەیەوێت بەش بەش درێژە بە چیرۆکی رۆمانەکە بدات. بەم پێیە وردە چیرۆکی ناو تەکسییەکەی رێگای پێنجوێن شتێکی ئاسایییە و زیادە نییە. چونکە (رۆماننووس ناچار نییە دەقەکەی کورت بکاتەوە). دیارە گێڕەرەوە هەر لەم بەشی یەکەمەدا کارەکتەری سەرەکیی رۆمان کورتەچیرۆکەکەمان پێ دەناسێنێت و دەڵێت: “حەمدی بەگ هەر وەختێ باسی زادینای دەکرد هۆش و گۆشی لای خۆی نەدەما، دین و دەهری دەبوو بۆ ئەو شۆخە نازدارە. هەروا قسانی دەکرد و جوان جوان دڵیم دەبینی چۆن دەسووتا. وابزانم لە دووماهیدا شێتی دەکات و نایەت”. ل22. هەروەها گێڕەرەوە هەر لەم بەشەدا زادینای ئێزدیشمان پێ دەناسێنێت کە کارەکتەری سەرەکیی دووەمە لە دوای حەمدی بەگ و لایەنێکی سەرەکیی چیرۆکی رۆمانی کورتەچیرۆکەکەیە، ئەوەتا دەڵێت: “زادینا دیلبەرا ئانی، کەڤۆکێکی ئەفسانەیی دەشتی قەرسە یان کچی قەڵای کەونارای شاری ئانی هەر جارە بەجۆرێک خۆی نیشانی حەمدی بەگ دەدا، سەری لێ شێواندووە، سەرگەردانی کردووە. ل23”.

هەر لەم بەشەدا گێڕەرەوە سەبارەت بە کات و شوێنی رووداوەکانی رۆمان کورتەچیرۆکەکە زانیاریمان دەداتێ و دەگەینە ئەو باوەڕەی کات و شوێنی رووداوەکانی ئەم رۆمان کورتەچیرۆکە دیاریکراو نییە. بۆ نموونە لە مانگێک چەند مانگێک یان ساڵێکدا لە ژوورێک یان گەڕەکێک یان شارێکدا روو بدەن. بەڵکو کات و شوێن و فەزا بەردەوام لە گۆڕاندایە و نازانین لە کوێ کۆتایی دێت. ئەوەی لە بەشی یەکەمدا لێی تێدەگەین ئەوەیە لە سلێمانییەوە بەرەو کانی دینار لە مەریوان و لەوێشەوە بەرەو سنە دەچین. کەواتە چ گێڕەرەوە و چ کارەکتەری سەرەکیی دەقەکە وەکو دوو گەڕیدە شارە و شارمان پێ دەکەن و هێدی هێدی بەشەکانی داستانی زادینا و شەیداکانیمان بۆ دەگێڕنەوە. ئەم دەسپێک و ئامادەکارییەی هەر لە بەشی یەکەمدا دەرکی پێ دەکەین، دەمانگەیەننە ئەو باوەڕەی لەبەردەم دەقی رۆمانێکداین و وردە وردە حیکایەتەکەی لەتەک خۆیدا دەمانبات.

دواجار ئەگەر لەناو واقیعی دەقی رۆمان کورتەچیرۆکەکەدا سەیری کات و شوێنی رووداوەکان بکەین و ساڵ و شوێنی رووداوەکان حساب بکەین، دەبینین چیرۆکی رۆمان کورتەچیرۆکەکە ساڵانێکی زۆری پێچووە و لە چەندین شوێنی جیاوازدا رووی داوە. ئەگەر لە سەرەتای عەشقی حەمدی بەگەوە بۆ زادینا دەست پێ بکەین و کاتەکەی حساب بکەین کە پێی دەگوترێت کاتی زیندوو یان کاتی رووداوەکان: (ئەمەش ئەو کاتەیە کە تیایدا رووداوەکانی رۆمان چیرۆکەکە روویان داوە و بەسەر کارەکتەری سەرەکی هاتوون)، هەرچەندە سەرەتای عەشقی حەمدی بەگ و زادینا دیار نییە، بەڵام هەتا کۆتاییی دەقەکەش کە تەمەنی پەنجا و پێنج ساڵە هەر عاشقی زادینایە، ئەگەر تەمەنی دوای بیست ساڵیش حساب بکەین، کاتی دەقەکە زیاتر لە سی ساڵە، ئەم کاتەش بەپێی زۆر پێودانگ کاتی رۆمانە نەک کورتەچیرۆک.

دیارە جگەلەم چیرۆکە چیرۆکی عەشقی حەمدی بەگی شاعیر و زادیناشمان هەیە:” سەرەتای ناسینی زادینا و حەمدی بەگی شاعیر دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1928، زستانی ئەو ساڵە حەمدی بەگی شاعیر بە نهێنی گەشتێکی بۆ ئیستەنبووڵ کردووە. ل223″. هەروەها چیرۆکی عەشقی دربۆی ئێزدی و زادینای ئێزدیشمان هەیە: “رۆژێکی هاوینی 1958 بوو کیژەک بە ناوی زادینا لە پێش عەمارەت موشیر دیوان دەرکەتییە. کیژەکی خڕیلەی سپیکەلانە و خین شیرین بووە.  کچە سەمای دەکرد و دەگریا و هاواری دەکرد دربۆ، هۆ دربۆ … دربۆیە ئەز، لە کودەرێی؟ ل57 “. بەڵام ئەم دوو چیرۆکە دەکەونە کاتی مردووەوە لەگەڵ کاتی رۆمان کورتەچیرۆکەکە حساب ناکرێن. (کاتی مردوو ئەو کاتەیە کە دەکەوێتە پێش کاتی زیندووەوە “رابردوو” یان دەکەوێتە دوای کاتی زیندووەوە “داهاتوو”). چیرۆکی یەکەمیان لە رێگەی حەمدی بەگەوە دەزانین کە بیستوویەتی. چیرۆکی دووەمیشیان لە رێگەی مەغدیدەوە دەزانین کە ئەویش بیستوویەتی. لێرەدا دەمەوێت ئاماژە بۆ کاتێکی تریش بکەم ئەویش کاتی گێڕانەوەیە، کە بریتییە لە کاتی گەشتە خەیاڵییەکەی گێڕەرەوە و کارەکتەری سەرەکی حەمدی بەگ کە نازانین چەندە.

زمان لە دیلبەرا ئانی-دا:

زمان بەردی بناغەی هەموو ژانرەکانی ئەدەبە، لە دەرەوەی زمان هیچ ژانرێکی ئەدەبی وجودی نییە. زۆربەی هەرە زۆری ئەوانەی نووسەر و ئەدیبی گەورە و داهێنەر بوون، ئەو راستییە دەزانن کە مەحاڵە بەبێ زمانێکی  ئەدەبی تۆکمە و جوان دەقێکی داهێنەرانە بنووسرێت. هەر زمانزانین و زمانپاراوییە وادەکات هەر نووسەر و ئەدیبێکی داهێنەر بتوانێت ببێتە خاوەنی ستایلی تایبەتی خۆی لە نووسینی دەقدا. دیارە نووسەر و ئەدیب هەیە بە زمانێکی ئاڵۆز و تەمومژاوی دەنووسێت، نووسەر و ئەدیبیش هەیە بە زمانێکی سادە و قووڵ دەنووسێت. دەشێت نووسەر و ئەدیبیش هەبێت زۆر گوێ بە زمان نەدات و بە زمانی ئاسایی رۆژانە بنووسێت.

رەزا قاسمی رۆماننووس و شانۆنامەنووس و مۆسیقارێکی ئێرانییە، لە کۆڕێکدا لە لۆس ئەنجلۆس کە باسی رۆمان دەکات باس لە گرنگی زمان دەکات و دەڵێت: “زمان یەکێکە لە گرنگترین رەگەزەکانی هەر رۆمانێکی باش” هەروەها دەڵێت: “لە ئەدەبدا هەر کەسێک دەبێت زمانی تایبەتی خۆی بدۆزێتەوە، ئەگەرنا هیچی نەکردووە.” لە بەشێکی تری قسەکانیدا دەڵێت: “ئیشی زمان ئەوەیە کە بۆ وەسفی هەر دیمەنێک زمانی وەسفی ئەو دیمەنە دروست بکات.” سەبارەت بە کورتی و درێژی رستە و شوێنیش دەڵێت: “زمان هەم ملکەچ و هەم خوڵقێنەری شوێنە، درێژی یان کورتیی رستەکان دەبێت لەگەڵ کار و کردەوەی کارەکتەرەکاندا نزیکایەتی هەبێت و بگونجێت. لە شوێنێکی ئارامدا زیاتر ئەو وشانە بەکار دێن کە دەنگدانەوەی نەرم و نیانیان تێدا زۆر بێت، لە کاتی شەڕ و پێکداداندا ئەو وشانە بەکار دێن کە لەو پیتانە دروست بوون زەنگی توندوتیژی و شەڕ لێ دەدەن “.[4]

مەحموود نەجمەدین رۆمان کورتەچیرۆکی دیلبەرا ئانی بە کوردییەکی رەوان و جوان نووسیوە، ئەمەش پێش هەموو شتێک نیشانەی هەوڵ و ماندووبوونێکی تاقەتپڕوکێنە و کاتێکی زۆری دەوێت. ئەمەش لە نووسەرێکی دڵسۆز بۆ زمانی کوردی و ماندوونەناسی وەکو مەحموود نەجمەدین دەوەشێتەوە. ئەگەرچی لەم دەقەدا سەدان وشە و رستەی شێوەزارەکانی تر جێگەیان بۆتەوە و ئاوێتەی شێوەزاری کرمانجی خواروو یان سۆرانی کراون، بەڵام ئەمە نەبۆتە هۆی ئەوەی خوێنەر ماندوو بێت و دەقەکە بەلایەوە ئاڵۆز بێت و نەتوانێت لەسەر خوێندنەوەی رۆمان کورتەچیرۆکەکە بەردەوام بێت. بەڵکو ئەم زمانە جوان و شیرینە زیاتر هانی خوێنەر دەدات بۆ ئەوەی لەسەر خوێندنەوەی دەقەکە بەردەوام بێت.

لەلایەکی تریشەوە دەبینین ژمارەیەک لە کارەکتەرەکان بە وشە و زاراوەی ناوچەی خۆیان قسە دەکەن، بەڵام ئەمەش نەبۆتە هۆی ئەوەی خوێنەر ماندوو بکات و لە خوێندنەوەی رۆمان کورتەچیرۆکەکە دووری بخاتەوە، بەڵکو زیاتر هانی دەدات لەسەر خوێندنەوەی دەقەکە بەردەوام بێت، چونکە گێڕەرەوە زۆر شارەزایانە لە زمانی کارەکتەرەکانەوە لەسەر گێڕانەوەی رۆمان کورتەچیرۆکەکە بەردەوام دەبێت، بەڵام گێڕەرەوە نەهاتووە هەموو دەقەکە بە زاراوە و وشەی ناوچەیی یان بە شێوازی قسەکردنی ناوچەیی بگێڕێتەوە. چونکە نووسەر دەزانێت رۆماننووس نابێت رۆمانەکەی بە شێوازی قسەکردنی ناوچەیی بنووسێت، بەڵام دەکرێت چەند کارەکتەرێکی دیاریکراوی هەبێت و بە شێوازی قسەکردنی ناوچەکەی خۆیان قسە بکەن. ئەگەر نووسەر بە شێوازی قسەکردنی ناوچەیی بنووسێت ئەوە دەبێتە هۆی ئەوەی خوێنەر تووشی سەرئێشە بێت و دەقە نەخوێنێتەوە.

ولیام فۆکنەر لەبارەی وشە و زاراوەی ناوچەیییەوە دەڵێت: “باشترین شت ئەوەیە نووسەر لە کاتی نووسینی دەقدا کەمترین وشە و زاراوەی ناوچەیی بەکار بهێنێت، چونکە ئەو خەڵکەی ئاشنای ئەو جۆرە وشە و زاراوانە نین، گێژ دەبن. نووسەر نابێت رێگە بدات کارەکتەرەکانی بەتەواوی بە زاراوەی ناوچەیی قسە بکەن و زاراوەی ناوچەیی بەکار بهێنن. باشتر وایە بە چەند ئاماژەیەکی سادە و کورت کە بە باشی لە درێژەی رۆمانەکەدا باس دەکرێت، شێوەزاری کارەکتەرەکان نیشان بدرێت”.[5]

نووسەری دیلبەرا ئانی جگەلەوەی بە جوانی پەیڕەوی ئەم رێنمایییەی ولیام فۆکنەری کردووە، لە کۆتاییی رۆمان کورتەچیرۆکەکەدا فەرهەنگۆکێکی 15 لاپەڕەیی دروست کردووە و زۆربەی ئەو وشە و زاراوانەی لێکداوەتەوە کە دەشێت بەلای خوێنەرەوە قورس بن یان قابیلی تێگەیشتن نەبن.

ئەگەرچی لە سەراپای دەقەکەدا چەندان وشە و زاراوەی کرمانجی ژووروو دەبینین کە ئاوێتەی دەقەکە کراون، بەڵام تەنیا دوو کارەکتەر چەند لاپەڕەیەک  بە شێوازی قسەکردنی شارەکەی خۆیان قسە دەکەن و شتەکان دەگێڕنەوە، ئەوانیش لە بەشی کاکەدربۆ کامەران ئەحمەدی و هەڵاڵە خانمی ژنی بە شێوازی قسەکردنی سنە قسە دەکەن و شتەکان دەگێڕنەوە. “کامەران ئەحمەدی دەستی بە گێڕانەوەی ئەو بەشەی دیکەی چیرۆکەکە کرد: پیرە پیاگێک هەس لە ئاوایی قوڵغەتەی لای بۆکان، حافزە، ساڵانێکە ها لەویا کەس نازانێ چ کارەیە، بێکەسە و لەو دێیە ماڵێکیان بۆ دروس کردە، ناوی برایمە، بە بلەکوێر مەنشوورە، ئەو پیاگە بەیتبێژە، چەن ساڵە هەر یەک بەیت ئەڵێتەوە، بەیتی زادینا، ئەڵێن هەر وەختێ دڵی تون بێ ئەچێتە حەوشەی ماڵەکەی، روو بە میرقاز بە دەنگێکی غەمگین ئەو بەیتە ئەڵێتەوە. چەند پرسیاریان لێ کردە، زادینا کێ هەس. بەحس و ماجەرای چە؟ … ل38-39”.

هەر لەم بەشەدا مەغدید لە هەولێر بە شێوازی قسەکردنی هەولێر شتەکان دەگێڕێتەوە: “مەغدید: ئەها، ئەو تابلۆیە بەو قسانەی بە دەستی من کەتییە، ئەوەی دەیزانم لۆتان دەگێڕمەوە، هەمووی وەکی خۆی، نوقتەی لێ قوت نادەم. ئەو وێنەیەی مامۆستا محەمەد نیک پەی کە بە خۆم کتێبەکم لەسەری نووسیوە، وا لە چاپخانەیە، لەوانەیە سبیانێ چاپی خلاس ببی. هەر ئەو قسانەی بەنگۆی دەرێم لەو کتێبەشدا هەیە … ل56-57 “

هەروەها لەبەشی دوای ئەوەشدا بە ناوی کاکەسێ جارجار رستەی شێوازی قسەکردنی سنە دەبینین. بەڵام نووسەر لەمەشدا جوان توانیویەتی بە شێوازی قسەکردنی ئەو دوو شارە لە زمانی کارەکتەرەکانییەوە شتەکان بگێڕێتەوە. ئەمەش خۆماندووکردن و کاتێکی زۆری دەوێت. بۆیە پێی دەڵێم دەستخۆش و ماندوو نەبیت.

گەشتێکی خەیاڵیی قورس:

گێڕەرەوەی رۆمان کورتەچیرۆکی دیلبەرا ئانی لەگەڵ هاوکارەکەیدا حەمدی بەگ بە دوای داستانی زادینا و دڵدارەکانیدا، شارە و شار و گوندا و گوند و گەلێک کوچە و کۆڵان دەمانبات و گەشتێکی خەیاڵیی دوورودرێژمان پێدەکات، لە سلێمانییەوە بۆ مەریوان، کانی دینار، زۆربەی کوچە و کۆڵانەکانی سنە، کۆمەڵێک گوند و گەڕەک و بانی شارەکانی دیکەی رۆژهەڵاتی کوردستان، دیسانەوە بۆ سلێمانی،  ئینجا بۆ هەولێر و کۆمەڵێک شار و شارۆچکە و گەلێ ناوچەی باکووری کوردستان، دیسانەوە گەڕانەوە بۆ خاڵی دەستپێک، واتە شارە حەیاتەکە و دوای جێهێشتنی کۆمەڵێک پرسیار لای خوێنەر کۆتایی بە گەشتەکە دەهێنن.

دیارە گێڕانەوەی ئەم گەشتە لەم دەقەدا بە شێوەی گێڕانەوەی ئاسایی نییە، واتە لە سەرەتاوە بۆ ناوەڕاست و بۆ کۆتایی، بەڵکو بەشێوەی کامێرای سینەمایی هەر جارەی تیشک دەخاتە سەر جێگایەک و لەوێ بەشێک لە داستانەکە باس دەکات و دوایی دەگوێزێتەوە بۆ جێگایەکی تر. کەواتە خوێنەر بۆ ئەوەی لە تەواوی داستانەکە تێبگات دەبێت دەقەکە تەواو بکات، ئینجا لێی رابمێنێت بزانێت چی رووی داوە.

ئەوەی لێرەدا مایەی سەرنجە ئەوەیە، گێڕەرەوە و هاوکارەکەی بە شێوەیەکی فیزیکی ئەم گەشتەیان نەکردووە، دەشێت گێڕەرەوە کە گێڕەرەوەیەکی هەمووشتزانە لە ژوورەکەی خۆی جووڵەی نەکردبێ و هەر لەوێوە بەسەرهاتی ئەم گەشتە خەیاڵییەی گێڕابێتەوە، راستتر نووسیبێتەوە، چونکە گێڕەرەوە سەرەڕای ئەو هەموو وردەکارییەی سەبارەت بە شەقام و کۆڵان و گەڕەک و گەرماو و چایخانە و شوێنە جۆراو جۆرەکانی دیکەی رۆژهەڵاتی کوردستان بۆمان باس دەکات، نەک یەک شار یەک گەڕەک یان یەک گوندی رۆژهەڵاتی کوردستانی نەدیوە. بە هەمان شێوە هیچ جێگایەکی باکووری کوردستانیشی نەدیوە و ئەو هەموو وردەکارییەمان بۆ باس دەکات.

کەواتە مەحمود نەجمەدینی نووسەر بەرلەوەی دەست بە نووسینی دەقەکەی بکات، ماوەیەکی زۆر خەریکی کۆکردنەوەی زانیاریی ورد بووە سەبارەت بەو شوێنانەی ویستوویەتی بیکات بە شوێنی روودانی بەشەکانی چیرۆکی عەشقی زادینا ئەمەش لە رێگەی گێڕەرەوەیەکی هەمووشتزان و هاوکارەکەیەوە. تەنیا مەحموود نەجمەدین و ئەو نووسەرانەی تر کە دەیانەوێ بەم شێوازە رۆمان بنووسن دەزانن ئەم شێوازە چەند قورسە و چەندە پێویستی بە دیقەت و وردەکارییە. دەڵێن جەیمس جۆیس بۆ ئەوەی هەندێ شوێنی روودانی یۆلیسیس بەوردی لێک بداتەوە، زۆر لە هەندێ دیواری شاری دبلن ورد بۆتەوە، بەوەش دڵی ئاوی نەخواردۆتەوە و مەتری بردووە و هەندێ دیواری پێواوە. بەڵام ئەم شێوازەی مەحموود نەجمەدین دەقی دیبلەرا ئانی پێ نووسیوە شێوازێکی ترە و جگە لەوەی پێویستی بەخوێندنەوەی سروشتی خەڵکی ئەو شوێنەیە، پێویستی بە گۆگڵ ماپ و بەرنامەی لۆکەیشنە بۆ ئەوەی بتوانیت بەوردی و بەبێ هیچ هەڵەیەک شوێنەکە دەستنیشان بکەیت، ئەمەش بەڕاستی تاقەتپڕوکێنە.

ئەوەی ئێستا لێرەدا وەکو نموونەیەکی ئەم دەقەی مەحموود نەجمەدین بتوانین ئاماژەی بۆ بکەین لەناو رۆمانی کوردیدا بریتییە لە رۆمانی داگیرکردنی تاریکی بەختیار عەلی و لە رۆمانی جیهانیشدا بریتییە لە رۆمانی ئەمریکای فرانس کافکا. دەشێت دەیان نموونەی تریش هەبن، بەڵام پێم وایە ئەم دوو نموونەیە بۆ روونکردنەوەی ئەم شێوازە بەس بێت. دیارە زۆربەی خوێنەری کورد رۆمانی “داگیرکردنی تاریکی”یان خوێندۆتەوە، بۆیە تەنیا کەمێک باسی رۆمانی ئەمریکای کافکا دەکەم.

رۆمانی ئەمریکا رۆمانێکی واقیعی ئەڵمانییە، یەکێکە لە بەرهەمە سەرەتایییەکانی نووسینی فرانس کافکا کە ساڵانی (1911 بۆ 1914) نووسیویەتی و تەواوی نەکردووە، دوای مردنی خۆی لە ساڵی 1927 دا چاپ کراوە. رۆمانەکە باسی گەشتی گەنجێکی ئەوروپی دەکات بۆ ئەمریکا کە ناوی کارل رۆسمانە و تەمەنی شانزە ساڵە، دوای ئەوەی کارەکەرێک لە خشتەی بردووە و ئابڕووچوونێکی لەدەست قەوماوە بە ناچاری رێگای ئەمریکای گرتۆتەبەر و گەیشتۆتە نیویۆرک. کافکا لەم رۆمانەیدا لە رێگەی کارەکتەری سەرەکییەوە کە کارل رۆسمانە باسی کۆمەڵگای ئەمریکی دەکات کە لێوان لێوە لە بیرۆکراسی، دەسەڵات، فرت و فێڵ و دادۆشین، بێسەروبەرەیی و پاشاگەردانی. بۆیە کارل رۆسمان هەست بە غوربەتێک دەکات کە خۆشی و دنیاشی لەبیر بردۆتەوە و رزگاربوونیشی نییە. هەمیشە لە ململانێی نێوان خەون و ئاواتەکانی و واقیعی دڵڕەقدا دەژی. کافکا لەم رۆمانەیدا بە شێوەیەک باسی سروشتی کۆمەڵگای ئەمریکا و دڵڕەقی بەرامبەر خەڵکی غەریب دەکات وەک ئەوەی خۆی ساڵانێکی زۆر لەناو کۆمەڵگای ئەمریکادا ژیابێت. بەڵام راستییەکەی ئەوەیە کافکا پێی نەخسۆتە سەر خاکی ئەمریکا و رۆمانی ئەمریکای تەنیا لە رێگەی خوێندنەوە و کۆکردنەوەی زانیارییەوە نووسیوە، هەروەکو چۆن مەحموود نەجمەدین پێی نەخستۆتە سەر خاکی رۆژهەڵات و باکووری کوردستان و دیلبەرا ئانی نووسیوە. تاکە جیاوازیی سەرنجڕاکێش لە نێوان ئەم دوو دەقەدا ئەوەیە دەقەکەی کافکا (111) ساڵ پێش دەقەکەی مەحموود نەجمەدین نووسراوە. ئەمەش یەک شتمان بۆ ئاشکرا دەکات ئەو کاتەی کافکا رۆمانەکەی نووسیوە وەکو ئێستا ئینتەرنێت نەبووە و کۆکردنەوەی زانیاری لەسەر چەند ناوچەیەکی دیاریکراو و خەڵکەکەی وەکو رۆژگاری ئەمڕۆ ئاسان نەبووە و ئەو هەموو سەرچاوەیەی ئێستا لەبەردەستدا نەبووە.

ئەوەی پێویستە لێرەدا ئاماژەی بۆ بکرێت ئەوەیە، چەندان جار لە چەندان نووسەری ناودارەوە ئەوەمان بەرگوێ کەوتووە، پێویستە رۆماننووس لەبارەی ئەو رووداو و شوێنانەوە بنووسێت کە خۆی تیایاندا ژیاوە و ئەزموونی کردوون. ئەوەتا گابریل گارسیا مارکیز دەڵێت: “ئەگەر داوام لێ بکەن رێنماییی نووسەرە گەنجەکان بکەم، پێیان دەڵێم ئەوە بنووسنەوە کە سەروەختێ بەسەر خۆتان هاتووە.”[6] هەمەنگوایش دەڵێت: “رۆمانەکانت دەبێ دەربارەی ئەو کەسانە بن کە دەیانناسی، کە عاشقیانی، یان رقت لێیانە، نەک دەربارەی ئەو کەسانەی لێیان دەکۆڵیتەوە”.[7]

  بەڵام ولیام فۆکنەر رای جیاوازە لە هەمەنگوای و مارکیز، دەڵێت: “ئەو شتەی نووسەر دەیەوێ بینووسێت، نابێت سنووردار بێت. نووسەر دەبێت بەو شێوەیەی لە شتێک دەزانێت و شارەزایە لێی، بینووسێت، بەڵام دەشێت لە دەرەوەی ئەزموونی تایبەتی خۆشییەوە بنووسێت، هەموو ئەو شتانەی نووسەر دەیانزانێت، لە رێگەی بینین و ئەزموونەکانی ژینگەکەیەوە بەدەستیان دەهێنێت، بەڵام دیسان نابێت هەوڵەکانی سنووردار بن. باشتر وایە ئامانجی باڵاتر و گەورەتر لەبەرچاو بگرێت”.[8]

بەم پێیە بۆچوونەکەی مارکیز و هەموو ئەو بۆچوونانەی باس لەوە دەکەن پێویستە رۆماننووس باسی ئەو رووداو و شوێنانە بکات کە خۆی تیایاندا ژیاوە، راستی رەها و یەکلاییکەرەوە نین، بەڵکو راستی تریش هەیە و دەکرێت نووسەر لە رێگەی کۆکردنەوەی زانیاری و خوێندنەوەی قووڵیی سروشتی کارەکتەر و کۆمەڵگاکانەوە دەقی جوان و سەرکەوتوو بنووسێت، وەکو رۆمانەکەی کافکا و رۆمان کورتەچیرۆکەکەی مەحموود نەجمەدین.

لە کۆتاییی ئەم بەشەدا بە پێویستی دەزانم قسەیەک لەسەر رۆمانی بەندەر فەیلی بەختیار عەلی بکەم. دوای خوێندنەوەی رۆمانی بەندەر فەیلی ئەوەی بەلای منەوە مایەی سەرسامی بوو، ئەو هەموو زانیارییە وردە بوو لەسەر بەشی سێدارەی ئەبوغرێب، شێوازی لە سێدارەدان، رەفتاری دڕندانەی بەعسییە جەللادەکان، خوڵقاندنی ئەو فەزا ترسناکەی بەشی سێدارە و رەنگدانەوەی لە زەینی خوێنەردا، ئەگەر لە گێڕانەوەی ئەوانەی لەو بەشەدا ژیاون و دواتر دەرباز بوون زیاتر نەبووبێت کەمتر نەبووە، لە کاتێکدا بەختیار عەلی هەموو زانیارییەکانی لە رێگەی خوێندنەوە و لێکۆڵینەوەوە بەدەست هێناوە و تیایدا نەژیاوە.

   چیرۆکی رۆمان چیرۆکەکە:

لە راستیدا چیرۆکی رۆمان کورتەچیرۆکی زادینا دیلبەرا ئانی یەک چیرۆک نییە، بەڵکو سێ چیرۆکی پێکەوە گرێدراوە و هەرسێکیان پێکەوە یەکتری تەواو دەکەن و دەبنە یەک چیرۆک، ئەویش چیرۆکی عەشقی زادینا و سێ دڵدارە جیاوازەکەیەتی کە چیرۆکی سێ عەشقی ناکامە یانی چیرۆکی ئەو عاشقانەیە کە بە یەک ناگەن و عەشقەکەیان بە نەمری دەمێنێتەوە. تەنیا ئەو عەشقانەش بە نەمری دەمێننەوە کە عاشقانیان بە یەک ناگەن و بە ناکامی سەردەنێنەوە، یان دەژین و بۆ هەمیشە حەسرەتی ئەو عەشقە لە دڵیاندا دەمێنێتەوە. بۆیە ئەلبێر کامۆ لە ئەفسانەی سیزیفدا دەڵێت: “هیچ عەشقێکی ئەبەدی وجودی نییە، ئەو عەشقە نەبێت کە کۆسپی لەبەردەمدایە” واتە ئەو عەشقەی عاشقانی بەیەک ناگەن. لەلایەکی ترەوە ئەم سێ چیرۆکەی یەکتری تەواو دەکەن و دەبنە یەک چیرۆکی ناو دەقەکە، لەڕووی کاریگەری و داگیرکردنی رووبەری ناو دەقەکەوە جیاوازن. ئەگەر بەپێی زەمەنی چیرۆکی عەشقەکە لە چیرۆکی یەکەمەوە دەست پێ بکەین، واتە لە چیرۆکی عەشقی حەمدی شاعیر و زادیناوە، دەبینین ئەم چیرۆکە زیاتر چیرۆکی عەشقێکی راگوزەرە و بریتییە لە عەشقی رێبوارێک بۆ کچێک کە بەڕێکەوت یەک دەبینن و رووبەرێکی کەمی دەقەکەی داگیر کردووە. چیرۆکی دووەم بریتییە لە چیرۆکی عەشقی زادینا و دربۆی ئێزدی، ئەو دربۆیەی دوای هەڵاتن لەگەڵ زادینای عاشقیدا لە هەولێر دەگیرسێنەوە، بەڵام ئەفسووس دربۆ بە دەستی غەدر بە دەستی خەڵەف لەسەر عەشقی زادینا دەکوژرێ و عومری جوانی بە عەشقی زادینا دەبەخشێت، لە سۆنگەی ئەمەشەوە زادینا بۆ هەمیشە بە خەم و حەسرەتەوە دەژی و هەمیشە چاوەڕێیە دربۆکەی بێتەوە و ئاهو ناڵە و سەمای غەمگینی هەر چارەنووسە غەمگینەکەی ئەوە. بەیتی زادیناش زیاتر باسی ئەو غەدرە دەکات کە لە دربۆی ئێزدی کراوە و لاواندنەوەی ئەو عاشقە غەمگینە ناکامەیە. “زادینا بە سێ دەنگان گازی خوڵای دەکات- بەو خوێنەی لە دڵی کاکەدربۆوە هەڵدەقوڵێ …ل48”.

 چیرۆکی سێیەم چیرۆکی عەشقی حەمدی بەگ و زادینایە، ئەگەرچی هێندەی چیرۆکی یەکەم بەسوێ و کاریگەر نییە، بەڵام رووبەڕێکی فراوانی لەناو دەقەکەدا داگیر کردووە، بۆیە دەتوانین بڵێین چیرۆکی سێیەم چیرۆکی سەرەکی دەقەکەیە، ئەسڵەن ئەگەر چیرۆکی سێیەم و کارەکتەری حەمدی بەگ نەبێت، چیرۆکی یەکەم و دووەم هەر نابن و لە پەراوێزی چیرۆکی سێیەمدا چیرۆکی یەکەم و دووەمیش دەگێڕدرێنەوە و دەقەکە بە ئاراستەی کۆتایی دەڕوات. هەرچەندە هەرسێ چیرۆکەکە زیاتر لە چیرۆکی پەریان دەچن و زادینا زیاتر وەکو کارەکتەرێکی ئەفسانەیی دەردەکەوێت، بەڵام پەرییەکی هێندە بێ هەست و دڵ نییە، لە هەر سێ دڵدارەکەی نزیک دەکەوێتەوە و باوەشیان بۆ دەکاتەوە و ماچ و رامووسانیشی تێدەکەوێت، بۆیە هەر سێ چیرۆکەکە هێندە لە واقیع دوور نین، هیچ نەبێت لەو واقیعەدا روودەدەن کە پێی دەگوترێت واقیعی دەق. ئەرنێست هەمەنگوای جوان گوزارشت لەمە دەکات کاتێ دەڵێت: “هەموو رۆمانەکان خاسیەتێکی هاوبەشیان هەیە، ئەویش ئەوەیە کە چیرۆکەکەیان زۆر راستەقینەترە لەوەی کە بە راستی روو دەدات، دوای خوێندنەوەیان هەست دەکەیت هەرچیت خوێندۆتەوە، بەسەر خۆت هاتووە و لەوە بەدواوە رووداوەکان پەیوەندییان بەخۆتەوە هەیە”.[9]

ئەگەر باسی بابەتی رۆمان کورتەچیرۆکەکەش بکەین دەتوانین بڵێین بابەتی دەقەکە بریتییە لە عەشق، عەشقیش ئەو بابەتەیە کە هەرگیز کۆن نابێت و هەمیشە تازە دەبێتەوە و بابەتێکی ئینسانی نەمرە. بەڵام نووسەری دیلبەرا ئانی بە شێوەیەکی تر مامەڵە لەگەڵ بابەتی عەشق دەکات و نزیکی دەکاتەوە و لە ئەفسانە و بە تەواویش قاچی لە واقیع نابڕێت.

کارەکتەر و کارەکتەرسازی لە دیلبەرا ئانیدا:

یەکێک لە رەگەزە هەرە گرنگ و چارەنووسسازەکانی رۆمان بریتییە لە کارەکتەر، چونکە کارەکتەر ئەو رەگەزەیە کە رووداوەکانی ناو رۆمان بەسەر ئەو دێن و دواتر خۆی راستەوخۆ دەیانگێڕێتەوە یان گێڕەرەوەیەکی تر بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ  رووداوەکانی رۆمانەکە دەگێڕێتەوە. گرنگ نییە جۆری کارەکتەرەکە چییە؟ مرۆڤە، ئاژەڵە، ئامێرە، جن و پەرییە، بەڵام بوونی لەناو رۆمانەکەدا گرنگە و بەبێ کارەکتەر شتێک نییە پێی بگوترێت رۆمان و ئەسڵەن تەسەور ناکرێت. گرنگی کارەکتەر لەوەدایە زۆرجار خۆشەویستیی کارەکتەر و جوان و لۆجیکی هەڵسوکەوتکردن و هەڵسوڕانی لەناو رۆمانەکەدا دەبێتە هۆی ئەوەی رۆمانەکە لای خوێنەر خۆشەویست بێت، ببێتە پاڵنەرێکی باش بۆ خوێندنەوەی رۆمانەکە و وابکات رۆمانەکە بۆ ماوەیەکی زۆر لە یادەوەریی خوێنەردا بمێنێتەوە. زۆرجاریش خوێنەر بەسەرهاتەکانی رۆمانەکەی لەبیر نامێنێت، کەچی ناو و هەڵسوکەوتی کارەکتەرەکەی هەر لەبیر دەمێنێت. ئەوەش گرنگ نییە کارەکتەرەکە کارەکتەری خێرە یان شەڕ، بەڵکو ئەوە گرنگە تاچەند بە شێوەیەکی جوان و لۆجیکی هەڵسوکەوت دەکات و خۆشەویستی و متمانە لای خوێنەر دروست دەکات.

دروستکردنی کارەکتەر و هەڵسوڕاندنی لەناو رۆماندا بە شێوەیەکی وا کە ببێتە جێگای متمانەی خوێنەر و لای خوێنەر خۆشەویست بێت پێی دەگوترێت کارەکتەرسازی. رۆماننووسی زیرەک و شارەزا ئەو رۆماننووسەیە بتوانێت بە شێوەیەکی ژیرانە و لۆجێکی لە رۆمانەکەیدا کارەکتەرسازی بکات، وابکات خوێنەر کاتێک دەست دەداتە رۆمانەکەی هەتا تەواوی دەکات نەتوانێت لێی داببڕێت. کارەکتەرسازیش بە دوو شێوەیە کارەکتەرسازیی راستەوخۆ، ئەو شێوازەیە کارەکتەرەکە لەناو رۆمانەکەدا هەڵسوکەوت دەکات و هەڵدەسوڕێت و خوێنەر لە رێگەی هەڵسوکەوت و هەڵوێستەکانییەوە دەیناسێت و لێی شارەزا دەبێت، خۆشی دەوێت یان رقی لێی دەبێتەوە، دوور نییە لاساییی هەڵسوکەوتەکانیشی بکاتەوە. کارەکتەرسازیی ناڕاستەوخۆش ئەو شێوازەیە گێڕەرەوە وەسفی کارەکتەر بۆ خوێنەر دەکات، کێیە و چییە و چۆنە و چۆن رەفتار دەکات و سیفەتەکانی چین، بەڵام ئەوەی لێرەدا گرنگە ئەوەیە گێڕەرەوە نابێت کارەکتەرەکە بکاتە دەسکەلای خۆی و وەکو سەربازی شەترەنج بیدات بە داروبەردا، بەڵکو دەبێت دەرفەتێکیشی بداتێ بۆ هەناسەدان و جووڵە و رەفتارکردن.

ئەگەر بەم پێیە لە رۆمان کورتەچیرۆکی دیلبەرا ئانیدا سەیری کارەکتەرسازی بکەین، لەبەر ئەوەی مەحموود نەجمەدینی گێڕەرەوە، گێڕەرەوەیەکی هەمووشتزانە، وەها باسی گێڕەرەوەی هەمووشتزان دەکرێت کە وەکو خودا وایە و هەموو شتێک لەبارەی کارەکتەرەکانییەوە دەزانێت. کەواتە کارەکتەرسازی لەم دەقەدا زۆربەی هەرە زۆری ناڕاستەوخۆیە، واتە لەجیاتی ئەوەی خۆمان لە رێگەی هەڵسوڕان و هەڵسوکەوتیانەوە کارەکتەرەکان بناسین، مەحموود نەجمەدینی گێڕەرەوە خۆی بۆمان باس دەکات، بەڵام هیچ دەقێکیش نییە کارەکتەرسازی تیایدا سەراپا ناڕاستەوخۆ بێت، چونکە لەو کاتەدا کارەکتەرەکان بەدەست گێڕەرەوەوە وەکو رۆبۆتیان لێدێت و ئاست و چێژی دەقەکە دادەبەزێت. بۆیە رەنگە ئەم قسەیە تاڕادەیەکی زۆر راست بێت کە هەموو دەقێکی رۆمان ئاوێتەیەکە لە کارەکتەرسازیی راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ، ئیتر کامیان لە کامیان زیاترە ئەوە گرنگ نییە و بەپێی پێداویستیی دەقەکەیە.

  لە رۆمان کورتەچیرۆکی دیلبەرا ئانیدا زیاتر لە سی کارەکتەر هەن، بەپێی گرنگی و دەرکەوتنیان دەتوانین ئەم سی کارەکتەرە بکەین بە چوار بەشی سەرەکییەوە:

یەکەم: ئەو کارەکتەرانەی لە سەرەتاوە هەتا کۆتاییی دەقەکە وجودیان هەیە و رۆڵ دەگێڕن. وەکو (حەمدی بەگ، مەحموود نەجمەدینی گێڕەرەوە، زادینا) دووەم: ئەو کارەکتەرانەی لە چەند بەشێکدا هەن رۆڵ دەگێڕن. وەکو (کەڕە سایەقی حەمدی بەگ، دربۆ، خەڵەف، حەمدی شاعیر …هتد. ). سێیەم: ئەو کارەکتەرانەی لە بەشێکدا هەن و رۆڵ دەگێڕن و نامێنن، ئەمانە زۆرن (وەکو کامەران ئەحمەدی، رەسوڵ، بلەکوێر، مەغدید، کاکەسێ، کاکەوەلی …هتد.) چوارەم: ئەو کارەکتەرانەی تەواو راگوزەرن و لە دیمەنێکدا هەن و ئیتر نامێنن. وەکو (کوڕ و ژنەکەی ناو تەکسییەکەی رێگای پێنجوێن، چایچییەکەی کانی دینار، ژنەکەی رەسوڵَ … هتد.).

لێرەدا نامەوێت باسی هەموو ئەو کارەکتەرانە بکەم، بەڵکو قسە لەسەر هەندێکیان دەکەم:

یەکەم: مەحموود نەجمەدینی گێڕەرەوە:

گێڕەرەوەیەکی هەمووشتزانی ورد و بە سەلیقەیە کە هیچی لەبیر ناچێت و دەچێتە قووڵاییی وردەکارییەکانەوە. زۆرجار سەیری فیلمێک دەکەین و سوور دەزانین ئەوە سینەمایە و کارێکی هونەریی رووتە، کەچی لەگەڵ ئەکتەرەکاندا دەبینە شەریکی رووداوەکان و خۆمان دەخەینە شوێنی کارەکتەرەکە و بە سەرکەوتنەکانی دڵخۆش دەبین و بە شکستەکانی غەمگین. لە راستیدا ئەوە کامێرا و جۆرەها هونەری سینەماییە کە وامان لێ دەکات ببینە شەریک شعوری کارەکتەرەکان و خۆمان بخەینە شوێنی ئەوان. لەم دەقەشدا ئەگەرچی سوور دەزانین ئەمە گەشتێکی خەیاڵییە و گەشتێکی فیزیکی نییە، بەڵام سەلیقە و وردەکاریی گێڕەرەوە، کە دەڵێی بە کامێرا شتەکانمان پیشان دەدات دەمانخاتە سەر ئەو خەیاڵەی هەست بکەین گەشتێکی راستەقینەیە. لەگەڵ باسکردنی نانخواردنەکاندا حەز بە خواردنەکان دەکەین، لەگەڵ باسکردنی سەرماوسۆڵەدا هەست بە سەرما دەکەین لەگەڵ باسکردنی کارەکتەرە بێزارکەرەکاندا وەڕس و بێزار دەبین. مەحمودی دەوڵەت ئابادی لە رۆمانی (کلیدەر)دا کە رۆمانێکی درێژی پێنج بەرگییە، کاتێک گوڵ محەمەدی کارەکتەری سەرەکیی رۆمانەکە و سوارەکانی هاوڕێی دەچنە هەر گوندێک، ئەوەی لەبیر ناچێت کە سوارەکان نان دەخۆن و دەحەوێنەوە، ئەسپەکانیشیان پێویستیان بە تاقەتکردنە، یانی دەبێت کا و جۆ و ئاویان بدرێتێ و ببەسترێنەوە و بحەوێنەوە. وردەکارییەکانی گێڕەرەوەش لە دیلبەرا ئانیدا بە شێوەیەکە هیچی لەبیر ناچێت، دوای نانخواردن باسی چوونە سەر ئاویش دەکات. کاتی خەوتن وێنە و دیمەنی دیوارەکانی بیر ناچێت، کاتێک سواری ئوتومبیل دەبن شێوازی هەڵسوکەوت و قسەکردنی سایەقەکەی بیر ناچێت.

دووەم: حەمدی بەگ، کارەکتەری سەرەکی:

حەمدی بەگ جگەلەوەی کارەکتەری سەرەکیی رۆمان کورتەچیرۆکەکەیە، گێڕەرەوەی هەمووشتزانی سنووردارە، هاوکاری گێڕەرەوەیە لە گێڕانەوەی دەقەکەدا و هاوسەفەری گێڕەرەوەشە لە گەشتە خەیاڵییەکەیدا. یەکێکیشە لە دڵدارەکانی زادینا، هەمیشە لە هەوڵدایە بۆ دۆزینەوەی زادینا و هەرگیز لە هەوڵەکانی ماندوو نابێت و کۆڵ نادات. گێڕەرەوە هەر لە سەرەتاوە وەکو عاشقێکی سەوداسەر وەسفی حەمدی بەگمان بۆ دەکات و دەڵێت: “حەمدی بەگ هەر وەختێ باسی زادینای دەکرد هۆش و گۆشی لای خۆی نەدەما …ل22 “. هەروەها لە رووی قەد و باڵا و سەر و سیماشەوە ئاوا وەسفی حەمدی بەگ دەکات و دەڵێت: “پیاوێکی کەڵەگەتی سوور و سپی راوەستا بوو. سەراپا رەشی پۆشی بوو …ل84” حەمدی بەگ کەسێکی خەمخۆریشە و دەستی یارمەتی بۆ لێقەوماو درێژ دەکات، گێڕەرەوە دەڵێت: “چیرۆکی کاکەسێی بۆ گێڕامەوە، پاشان داوای لێکردم منیش یارمەتی بدەم و بە یەکەوە کارێکی بۆ بدۆزینەوە…ل78” بیرۆکەی نووسینی دەقەکەش هی حەمدی بەگە و داوای هاوکاری لە گێڕەرەوە دەکات بۆ نووسینی: “ئەوینی زادینا بۆ دنیای خەیاڵی بردووم و سەرقاڵی کۆکردنەوەی حیکایەتەکانم، ئێستاش دەمەوێت من و تۆ، بەیەکەوە کتێبێک بنووسین…ل218 “. حیکایەتی عەشقی حەمدی شاعیر و زادیناش هەر لە رێگەی حەمدی بەگەوە دەزانین. حەمدی بەگ رۆژێک زادینا دەبینێت و ئاوێزانی یەکدی دەبن و کەمێک کەف و کوڵی دڵی دادەمرکێتەوە: “زادینا یەکڕاست هەستاوەتە سەرپێ و باوەشیان بەیەکدا کردووە، دەمیان خستۆتە نێو دەمی یەکەوە. یەکتریان رامووسیوە …ل234” حەمدی بەگ سەرەڕای هەموو شتێک مرۆڤێکی دڵناسکە و بە مردنی دایکی تێکدەشکێ و رەنگی پیری لێ دەنیشێت: “وەها گۆڕابوو، هیچ شوێنێکی لەو حەمدی بەگەی پێشتر نەدەچوو. گوتم: ئەوە چیتە؟ بۆ وات لێهاتووە؟ بە خەمبارییەوە گوتی: دایک مردن گاڵتە نییە. فرمێسک لە چاوەکانییەوە دابارین…ل240 “.

کەواتە گێڕەرەوە زۆر بەجوانی لە هەر سێ رەهەندەکەوە رەسمی کارەکتەری سەرەکیی دەقەکەی بۆ کردووین، کە بۆ ناساندنی هەر کارەکتەرێکی سەرەکیی دەق پێویستن ئەوانیش رەهەندی فیزیکی “ناساندنی سیما و قەد و باڵای کارەکتەر”، رەهەندی کۆمەڵایەتی “کارەکتەر سەر بە کام چین و توێژی کۆمەڵایەتییە”، رەهەندی دەروونی “حاڵەتی دەروونی کارەکتەر”. رەسمکردنی ئەم رەهەندانەش دەبێتە هۆی ئەوەی کارەکتەری حەمدی بەگ هەتا ماوەیەکی زۆر لە یادەوەریماندا بمێنێتەوە.

   سێیەم: زادینای ئێزدی، دووەم کارەکتەری سەرەکی:

“زادینا کچێکی بەلەباریک و سپیکەلانە بووە، دێم قەمەر بووە. دایکی کوردی دەریا دیتوو بووە و باوکی لە کوردانی ئێزدی بووە. خەڵکی شاری قەرس بووە، کچی بەفر بووە و چەشنی بەفر سپیوسۆڵ بووە…ل222 “

ئەگەرچی زادینا کارەکتەرێکی خەیاڵی و ئەفسانەیییە، بەڵام لەناو واقیعی دەقدا دەبێتە کارەکتەرێکی واقیعیش، بە پێچەوانەی داستانی دڵداریی مەم و زین و قەیس و لەیلاوە کە زین و لەیلا هەتا مردن وەفادارن بۆ دڵدارەکانیان و دڵ بە کەسی تر نادەن، زادینا سەرەتا دڵی بۆ حەمدی شاعیر لێ دەدات و سەمای بۆ دەکات، دواتر عاشقی دربۆی ئێزدی هاودینی دەبێت لەگەڵی هەڵدێت، دوای کوژرانی دربۆ ماوەیەک بەدوایدا وێڵ دەبێت. دواتر عاشقی حەمدی بەگ دەبێت و دوای ماچ و رامووسان وەکو ماسییەکی سرک فرتەی بۆ دەکات و لە دەستی ئەویش هەڵدێت. کەواتە زادینا هێندەی کارەکتەرێکی خەیاڵی و ئەفسانەیییە، هێندەش کارەکتەرێکی واقعییە و دەیەوێت بژی و سەما دەکات و نایەوێت پشت لە ژیان بکات. بۆیە زادینا کارەکتەرێکی سەرەکیی دەقەکەیە، چونکە ئەڵقەی پێکەوە بەستنی هەموو چیرۆکەکانە و چیرۆکی سەرەکیی دەقەکەش چیرۆکی ئەوە. زادیناش ئەو کارەکتەرەیە بە جوانی رەسم کراوە و خوێنەر نەک خۆشی دەوێت عاشقیشی دەبێت. زادینا بزوێنەری نووسینی دەقەکەیە و بەبێ زادینا رۆمان کورتەچیرۆکەکە لەدایک نەدەبوو.

چوارەم: دربۆی ئێزدی، دڵدارێکی ناکام:

دربۆی ئێزدی ئەو کارەکتەرەیە کە بەڕاستی عاشقی زادینا بووە و گیانی خۆی لەپێناوی عەشقی ئەودا بەخت کردووە. عەشقی راستەقینەی زادیناش هەر بۆ دربۆ بووە، بۆیە ئامادە بووە لەگەڵی هەڵبێت و گیانی خۆی بخاتە مەترسییەوە و سڵ لە مەترسییەکان نەکاتەوە. ناکامی دربۆ لە بەیتەکەشدا رەنگی داوەتەوە کە چۆن بەدەستی خەڵەف بووە بە قوربانی عەشقەکەی.”ئەو خەڵەفە پیسە کوی زانی کاکەدربۆ لە چایخانەی مام خەلیل ئیش دەکات؟ ئیدی زانیتی و لۆی هاتییە. نێڕوانێک چایخانە چۆڵ و هۆڵ بووە، خەڵەف ئامبازی بووە و خەنجەری لەسەر دری چەقاندییە… ل60″. دربۆ هاوشێوەی ئەو عاشقانەی لە چیرۆکی رەدووکەوتندا بەسەرهاتەکانیان دەزانین عاشقێکی گەنجی کەم ئەزموونە و بە ئاسانی دەکەوێتە داوی دوژمنەکەیەوە و سەری تیا دەچێت. دربۆ وەکو کارەکتەری دەقەکە زیاتر کارەکتەرێکی تەمومژاوییە و لە بەشێکدا دەیبنین و لە بەشێکی تردا تارمایییەکەی دەبینین، بەڵام خەمی دربۆ وەکو عاشقێکی بەمراد نەگەیشتوو، ئەو خەمەیە کە لە دڵی خوێنەردا دەمێنێتەوە.

پێنجەم: برایم، بلەکوێر، بەیتبێژێکی هونەرمەند:

بلەکوێر لەناو دەقەکەدا کارەکتەرێکی لاوەکییە، بەڵام گێڕەرەوە ئەرکێکی گرنگی پێ سپاردووە ئەویش گێڕانەوەی حیکایەتی زادینا و دربۆی ئێزدییە بەشێوەی بەیتێکی جوان و غەمگین، کە نووسەر دوای چەندان جار خوێندنەوەی بەیتەکانی توحفەی موزەفەرییە و گوێگرتن لە حەیرانی عاشقانەی حەیرانبێژە ناودارەکان توانیویەتی بەشێوەیەکی جوان و ناسک بەیتی زادینا بنووسێت. “بەخوای یەک کەلیمە چییە لە زاری ناترازێ، ئەگەر بەتەمای ئەوەی بن، ئەوە چەند ساڵە ئەم پیرە غەوارەیە لەم گوندەی ئێمەیە، بەهۆی ئەوە وا هیچ ناڵێ. کەس نازانێ خەڵکی کوێیە و لە کوێوە هاتووە. تەنێ ئەو گۆرانییە دەڵێ وا باسی ژنێکە بە نێوی زادینا…ل42” ئەگەرچی بلەکوێر بەیتبێژێکی ئاسایییە و گێڕەرەوە راگوزەر وەسفی دەکات، بەڵام هەڵگری سیفاتی هونەرمەندی راستەقینە و بەهەڵوێستە کە تەنیا بۆ هونەرەکەی دەژی و هیچ کەسێک ناتوانێت ناچاری بکات شتێک بڵێت کە خۆی حەزی لێ نەکات و لەگەڵ چڕینی گۆرانییەکەیدا ئاوێتەی ئاوازەکەی خۆی نەبێت و نەهەژێت. بۆیە بلەکوێر رۆحی کردووە بە بەری بەیتی زادینادا و بەیتەکەی بە نەمری هێشتۆتەوە.

ماوەتەوە بڵێم، ئەوەی لێرەدا نووسیومە شیکردنەوە و لێکدانەوەی خۆمە وەکو خوێنەرێکی ئەم دەقە، دەشێت کەسێکی تر بەشێوەیەکی تر دەقەکە بخوێنێتەوە و بیروبۆچوونی جیاوازی هەبێت. ئەمەش شتێکی ئاساییە و دەقەکە دەوڵەمەند دەکات، گرنگ ئەوەیە خوێنەری زیرەک ئەو خاڵانە روون بکاتەوە کە رەنگە لەلای خوێنەرێکی ئاسایی روون نەبن. من پێم وایە ئەم دەقە شاکاری مەحموود نەجمەدینە و لووتکەی کاری ئەدەبی ئەوە، بۆیە دیسان پیرۆزبایی لێ دەکەم و هیوادارم بەردەوام بێت و هەمیشە بگەشێتەوە.

 *دیلبەرا ئانی، مەحموود نەجمەدین و فورات سەیدۆ، چیرۆک، دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، چاپی یەکەم، 2025.

[1] رۆمان چییە؟ ئەوەی پێویستە رۆماننووس بیزانێت، زنجیرەی کتێبی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم 73. چاپی یەکەم، 2012، ل123-124.

[2] هەمان سەرچاوە، ل50.

[3] هەمان سەرچاوە، ل26.

[4] ئەدەب و هونەری کوردستانی نوێ ژمارە (1090). (29-5-2019)

[5] رۆمان چییە؟ ئەوەی پێویستە رۆماننووس بیزانێت، زنجیرەی کتێبی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم 73. چاپی یەکەم، 2012، ل116.

[6] هەمان سەرچاوە، ل99 و ل108.

[7] هەمان سەرچاوە، ل99 و ل108.

[8] هەمان سەرچاوە، ل121.

[9] هەمان سەرچاوە، ل106.

The post لێکدانەوەی دیلبەرا ئانی، شاکاری مەحموود نەجمەدین appeared first on ژنەفتن.

شیعر لە دەرەوەی وشە و دەربریندا- خۆشەویستییە، ژیاندۆستییە، مرۆڤدۆستییە… یەكەم كۆمەڵە شیعری (ئونسی لويس ئەلحاج- 27 يوليو 1937 – 18 فبراير 2014) شاعری هاوچەرخی لوبنانی، بە ناونیشانی «لن» ساڵی 1960دا بڵاو بۆوە، لەبەر ئەوەی شێوە كۆنەكانی شیعری عەرەبی لەرزاند، نەفرەتییان لێ كرد.

هەرگیز (ئونسی ئەلحاج) دەستەكانی بە سیاسەت پیس نەكرد، هەمیشە لەگەڵ ئازادی بوو. ئەوە قسەیەكی سادە نییە، بەڵكە ڕاستییەكی قووڵە كە لە ژیانی ئونسی ئەلحاجدا ڕەنگی داوە، ئەو شاعیرەی كە قسەی خۆی گوت و لە تەمەنی (حەفتا و حەوت) ساڵیدا، دوای ململانێیەكی درێژ لەگەڵ نەخۆشیی شێرپەنجە، بە ئارامی ڕۆیشت.

شیعرەكانی (ئونسی لويس ئەلحاج) بۆ زمانی فەڕەنسی و ئینگلیزی وەرگێڕدراون، و هەندێكـ لە موزیسیانانیش ئیلهامیان لە پەیڤەكانی وەرگرتووە و كاری هونەری و مۆسیقییان لەسەر بونیادناوە. لە یەکێک لە گرنگترین بابەتە تایبەتەکانی لەبارەی گۆرانیبێژی لوبنانی (فەیروز) بە ناونیشانی “بەوپەڕی توندوتیژییەوە خۆشم دەوێت”، تیایدا دەڵێت: لە ژیانی ئێمەدا شوێنێک بۆ فەیروز نییە؛ هەموو شوێنەک تەنها بۆ فەیروزە.

هەندێكـ لە بڵاوكراوەكانی شاعیر «سەری بڕاو»، «ڕابردووی ڕۆژە داهاتووەكان»، «چی بە زێڕ كرد؟ چی بە گوڵ كرد؟»، و «پەیامبەرێ بە قژی درێژەوە، تا کانیاوەکان»…

ئونسی ئەلحاج كۆچی دوایی كرد، بەڵام وشەكانی مانەوە— ئەو هەمیشە بە ئازادی وشەكانی دەردەبڕین، تەنانەت ئەگەر ڕووحیشی لە ڕێگای ئەو ئازادییەوە بریندار بوایە.

(2)

لە پێشەكى كۆمەڵە شیعرى (لن) هەر تەنها شاعیرێكى یاخى نییە، بەڵكە شاعیرێكى نەفرەتلێكراویشە… هەر تەنها هاوارێكى جیاوازى شیعرى نییە، بەڵكە هێرشێكى دۆزەخى بوو، بۆ سەر چوارچێوەى شیعرى و كولتوورى سونەتگەرایى. ئونسی ئەلحاج لەنێوان هۆشیاریى ڕەخنەیى و قەسیدەى شیعرى ئازاد و قەسیدەى پەخشاندا ئاگایییەكى نوێى لە قەسیدەى پەخشاندا هێنا ناوەوە، دەمەوێ‌ بڵێم ئاگاییى ئونسی ئەلحاج پەیوەندى بە ڕۆشنبیریى شیعرى جیهانییەوە هەبوو، بۆیە وەك ڕووداوێكى ئەدەبى لە بەرجەستەكردنى قەسیدەى پەخشان و چۆنێتىی گەیاندنى بە خوێنەران بە جوانى ڕەنگی دایەوە.

قەسیدە دنیایەكى داخراوە بەسەرخۆیدا، هیچ ئامانجێكى زەمەنى نییە. شیعر دڵ- لە دڵدانە. پەخشان- گێرِانەوەیە. قەسیدە كورتبرِى لە هەموو هۆیەكانى دەربرِین دەكات. ڕەگەزى یەكەمى شیعر- موزیكایە. شیعر ئەوە دەڵێ‌ كە گوتراوە، پەخشان ڕوو لە شتێ‌ دەكات و دەیدوێنێ‌ و هەموو چركەكانى گوتار بە هى خۆى دەزانێت، موزیكا لە پێكهاتەى پەخشاندا بوونى دەكەوێتە لەرزەوە. لە شیعردا شاعیر پێش خوێنەر دەكەوێت، چونكە ئەو ئامرازانە ناس دەكات، كە شیعرى پێ دروست دەكرێت، هەمیشە شیعر لەڕێگاى لەرەى موزیكاوە دەچێتە دڵى خوێنەرەوە، ئەوەى شاعیرێكى كۆنەپەرست و خوێنەرێكى كۆنەپەرست بەیەكەوە دەبەستێتەوە چارەنووسە!

ئەگەرچى لەنێوان داڕشتنى شیعر و پەخشاندا جیاوازییەكى بەرچاو هەیە، بەڵام ئەوەى جێى گومان ئەوەیە، كە هەموو كەلەپوورە زیندووەكانى دنیا، شیعرى مەزنیان لە پەخشان پێشكەش بە مرۆڤایەتى كردووە، هەر لەبەر هەندێ‌ ئەمرِۆ شیعر بە كێش و سەروا ناناسرێتەوە! ئەوەى بەردەوام ڕێگا لە شیعرى پەخشان و قەسیدەى پەخشان دەگرێ‌ كێش و سەروایە. لێرەدا شیعرى بە پەخشانكراو- پەخشان نییە، وەك چۆن قەسیدەى بە پەخشانكراو- پەخشان نییە.

 شیعرى لیریكى هەیە، بەڵام پەخشانى لیریكى نییە، قەسیدەى پەخشانى نزیكە لە گێرِانەوە، قەسیدەى پەخشانى بێ‌ ریتمە وەك ئەوەى (سان جۆن پێرس) دەینووسى، قەسیدەى پەخشان خاوەنى جیهانبینییە، قەسیدەى پەخشان ئەزموونێكى قووڵ و بەهێزە، بەو پرِشنگانە دەناسرێتەوە كە بڵاوى دەكاتەوە وەك قەسیدەكانى هینرى میشۆ و ئارِتۆ…!

هەموو قەسیدەیەك وەك پێویست كورتە، بەڵام كورتبرِى زێتر لەسەر پەخشان جێبەجێ‌ دەبێت، نەك قەسیدە… قەسیدەى كێشدار زێتر پێویستى بە یەكگرتنە، نەك گەرِانەوە بۆ سەرچاوە، قەسیدەى پەخشان پێویستى بە ئامرازى گێرِانەوە، وەسف، ئەزموون، جیهانبینى… هەیە.

(سوزان بیرنار) دەڵێت: پێویستە قەسیدەى پەخشان لەپێناو درەوشانەوە- كورتبڕى بكات! هەموو قەسیدەیەكى پەخشان پاڵنەرێكى ئاژاوەیى لە پشتە، ڕووخێنەرە، وزەیەكى ئەندازەیى تێدایە، ڕاپەرِینە بە دژى كۆتوبەند… (ڕامبۆ) دەیویست بەسەر زماندا زاڵ بێت و كورتبرِى لە (بۆن، دەنگ، ڕەنگ…) بكات… قەسیدەى پەخشان لەسەر درەوشانەوە، نەفرەت، شێتایەتى… وەستاوە، هەمیشە هەرِەمەكى بوونی خۆى نیشان دەدات! قەسیدەى پەخشان كارى شاعیرى نەفرەتلێكراو و بەرهەمى نەفرەتلێكردنە… لە قەسیدەى پەخشاندا شتێك نییە پێى بڵێن كۆتایى.

(3)

ئونسی ئەلحاج نامەبەری دۆزەخى زمانە، بەردەوام بە دواى ئامانجە مرۆیییەكانەوەیە، بە دواى خۆشەویستى، بە دواى مرۆڤدۆستى و ژیاندۆستییەوە. شیعر لاى ئەو خۆراكى خودە! ئافرەت لاى ئەو ئەلتەرناتیفى ژیانە! منداڵى لاى ئەو پشتگوێخستنێكى فریشتەییانەیە لە ڕەشەبا دەمانپارێزێت‌. ئونسی ئەلحاج هەمیشە لەنێوان ناپاككردنەوەی زمان و پووچگەراییى ژیان و وێرانكردنى شتەكان، وەك بیابان تینووە.

ئونسی ئەلحاج شاعیرى ڕچەشكێن، شاعیرى هەرێمە دەست بۆ نەبراوەكانە، شاعیرى نەست و ناخ و زمانە قەدەغەكراوەكان ناوەوەی مرۆڤی لەنێو زماندا چەسپاند، دەست بۆ نەبراوەكانى، لە زمان و لە سەر ئاستى بیركردنەوە بەرجەستە كرد. بەڵام شیعر هەر تەنها بە مەسەلە قەدەغەكراو و دەست بۆ نەبراوەكانەوە پەیوەست نییە، شیعر بە حەقیقەت و ژیان و خەونەوە بەندە! شیعر هەر تەنها ڕاستگۆیى و بوێرى نییە، شیعر چۆنێتیى تەعبیركردنە لە ژیاندۆستى، لە مرۆڤدۆستى، گەرِانى بەردەوام و بەجێهێنانى زێترى خۆشەویستى و چێژ و خۆشییە.

مەرج نییە قەدەغەكراوەكان هەمیشە قەیران بنێنەوە، بەڵام هەموو ڕچەشكێنییەك ئامانجى ڕچەشكاندنە، ئەوە بەو مانایە دێت، كە هەمیشە وزەى ژیان بەهێزترە لە مردن، ئەوە بەو مانایە دێت، كە یاخیبوون كۆتایى نییە.

(4)

تێگەیشتنى باو ئەوەیە كە پەخشان پەخشانە و شیعر شیعرە، كەواتە ئەو میكانیزمانە چین كە قەسیدەى پەخشان بەرەو شیعر دەبات، یان شیعر لە قەسیدەى پەخشان دروست دەكەن، بێ‌ ئەوەى وەك پڕەنسیپێكى بنەرِەتى بە سەرچاوەى پەخشانەوە گرێ‌ بدرێت! ئونسی ئەلحاج لە پێشەكى كۆمەڵەى (لن) بەرانبەر ئەو دیدە باوەى كە شیعر و پەخشان لێكجیا دەكاتەوە، پێی وایە لەنێوان شیعر و پەخشاندا پردى بەیەكگەیشتن هەیە! ئەگەرچى پێی وایە پەخشان و شیعر نكۆڵى لە یەكتر دەكەن، چونكە شیعر دەبێ‌ ئەوە بێت كە لە دەرەوەى پەخشاندا دەنووسرێت، بەڵام پەخشان نەرم و كراوەیە، شیعر ڕێكخراو و مەبەستدارە، پەخشان هێمن و جێگیرە، شیعر گرژە، شیعر نە زەمەنییە و نە پەیوەندى بە بارودۆخەوە هەیە، ئەوەش پێچەوانەى پەخشانە. پەخشان بەرهەمى عەقل و ئاگایییە، بەڵام شیعر بەرهەمى دەروونە، پەخشان گەیەنەر و ڕازیكەرە و شتەكانمان بۆ دەسەلمێنێ‌، بەڵام شیعر درەوشاوە و ئاماژەخوازە.

كەواتە ئایا دەكرێ‌ لە قەسیدەى پەخشان دەربچین؟ ئەو پرسیارە ئیشكالئامێزە یەكێكە لە پرسیارە ئاڵۆزەكانى پێشەكىی كۆمەڵە شیعرى (لن). بە برِواى من ئەو پرسیارە تەمومژاوییە! دەمەوێ‌ بڵێم دەكرێ‌ لە برى (ئایا) بە (چۆن) پرسیارەكە راست بكەینەوە: چۆن لە قەسیدەى پەخشان دەربچین؟ ئەگەرچى پرسیارى دووەمیش مەرج نییە ڕاست بێت، بەڵام لەگەڵ پەیبردن بە قەسیدەى پەخشان زێتر دەگونجێت‌. پرسیارى دووەم پرسى تایبەتمەندى و تاكگەرایى لەخۆدا هەڵگرتووە. ئونسی ئەلحاج پرسیارى یەكەم بە (نەرێ‌) وەڵام دەداتەوە: نەخێر ناتوانین لە قەسیدەى پەخشان دەربچین. لە پشت ئەو وەڵامەشدا پڕەنسیپێكى چەسپاو هەیە، ئەویش ئەوەیە كە بنەماى شیعر پەخشانە! پرسیارى یەكەم پێمان دەڵێت قەسیدەى پەخشان بە پەخشانەوە بەندە و دەكەوێتە ژێر كاریگەریى جۆرەكانى وەسف و ناونانەوە، بەڵام پرسیارى دووەم ئەو پرسیارەى لێرەدا هەوڵى فۆرمەلەكردنمان داوە پێمان دەڵێت قەسیدەى پەخشان بنەماكەى لەسەر پەخشان نەچەسپاوە، بەڵكە قەسیدەى پەخشان بنەماكەى شیعرە، دواجاریش دەمەوێ‌ تۆخترى بكەمەوە و بڵێم پەخشان ڕەگەزێكە لە ڕەگەزەكانى شیعر… شیعرى داهێنەرانە هەموو ڕەگەزەكانى قەسیدە و پەخشان لە ئاستێكى باڵادا خەلق دەكات، داهێنانیش لە ئاستە باڵاكانى زماندا دەدۆزێتەوە.

كەواتە لەنێوان شیعر و پەخشان مەسافەیەكى ئیستێتیكى و دەربرِینێكى بەرفرەوان هەیە، وەك چۆن مەسافەیەكى جوانى لە وەرگرى جۆراوجۆردا دروست دەكات. بەو مانایەش دەشێ‌ پرسیارى ئونسی ئەلحاج: ئایا دەكرێ‌ لە قەسیدەى پەخشان دەربچین؟ مەبەستى لە پەخشانێك بێت، كە مەسافەیەك لە شیعر نزیك دەبێتەوە.

(5)

شیعرى ئونسی ئەلحاج ڕووتە وەك ئادەم و حەوا بەر لەوەى لە بەهەشت دەربكرێن، وشە ڕووتەكانى بێ‌ ئەوەى هەست بە شەرم بكەن، ڕووبەڕووى دنیا دەبنەوە، هەموو وشە ڕووتەكانى لە قەسیدەكانیدا سەر بەرزانە دەوەستن، بێ‌ ئەوەى خۆیان بە جوانكارى خەریك بكەن، بێ‌ ئەوەى خۆیان دەمامك بدەن، هەر تەنها بە ڕووتى سەما دەكەن، بێ‌ ئەوەى كراسى خوازە و چوارشێوى ڕەوانبێژى بپۆشن! وشەكان لەو مانایانە دەردەچن، كە ئێمە دەیانزانین، ئونسی ئەلحاج لەنێوان شیعر و خۆشەویستى، یەكەمیان بە گوتنى بێدەنگ دادەنێ‌ و دووەمیان بە كردار. ئەو چەند شیعرەى ئونسی ئەلحاج بە بێدەنگى بخوێننەوە:

پلان

لەنێوان دارسنۆبەرەكاندا هاوارت دەكرد، باى دەنگت بەرەو ناخم دەهات، بێدەنگی هەڵگرتبوو

خۆت لە پەنا دارسنۆبەرەكاندا حەشاردابوو، دەگەمە هاوارت، دەگەرِێمەوە بۆ ئەوەى نەمبینیت

لەنێوان دارسنۆبەرەكاندا هاوارت دەكرد، ئازیزەكەم وەرە

من لە پەنا دارسنۆبەرەكان بووم، بۆ ئەوەى نەمبینى، لە هیكەوە بەرەو ڕووت دەبمەوە، تۆ ڕادەكەى.

سەرچاوە:

*أنسی الحاج، دیوان (لن )- المقدمە.ط3. دار الجدید. بیروت 1994 ص27..

——

تا بەیانی و نیوەی بەیانی

I

بۆتۆ دەرگا كراوەیە—

لە بەیانییەوە تا بەیانی،

بەیانی و نیوەی بەیانی.

II

بە جلەكانتەوە لەسەر گردەكە دانیشتوویت.

باران دەبارێ، تەڕ دەبیت.

مارەكە دەخشێ، و لەسەر گردەكە وەك شمشێر دەچەقێ.

هەناسەتان توند دەبێت.

III

ڕەنگی دەمت بۆنی سێوە.

IV

كاتژمێر شەوە—دوای شەو و نیوەی شەو.

ماڵی خۆشەویستەكەم لە بان شەوە.

ژوورێكی ماڵەكەی لە ناوەڕاستی شەوە.

لەوێوە بۆم دەڕوانێ، نامبینێ.

بۆ ئەو شوێنە دەچێ كە من بۆی دەچم، نامبینێ.

ڕووناكی دەكاتەوە، نامبینێ.

لە پاشان ئیتر دەخەوێ،

خەون بە پەنجەرەوە دەبینێ،

و دەترسێ با بیگرێتە خۆی.

V

چاو لە تاریكایی بكە؛

تێدەپەڕم، دەنگت پڕ دەكەم لە دەنگم.

دەنگت—لە گەروومەوە دێ—

شیرین، شیرین وەكو مێوژ.

سەرچاوە:

 أنسي الحاج: ماذا صنعت بالذهب؟ ماذا صنعت بالورد؟ دار الجدید، طبعة ثانیة، بیروت- 1994. ص51-52.

هەولێر 8/4/2026

The post شاعیرى نەفرەتلێكراو appeared first on ژنەفتن.

  هەر لەو ڕۆژەیشەوە چەمکی دراما و شانۆ، بە ئێستایشەوە ناوەندێکی گەورەی زانکۆکان و گفتوگۆی شانۆکاران و ڕەخنەگر و تیۆریستەکانی زانستەکانی هونەری شانۆ بوون. دەقی شانۆیی ئەدەبە و کارکردنە لەنێو زماندا، هاوکات شانۆیە و دەبێت نووسەری دەقی شانۆیی بتوانێت متوربەی ئەم دوولایەنە “ئەدەب و هونەر” بکات، بۆ ئەوەی دەقە شانۆیییەکەی لە هەمان کاتدا بۆ خوێندنەوە بشێت و بتوانرێت لەسەر شانۆیش نمایش بکرێت. دەقی شانۆیی نابێت، وێنای ئەوەمان بۆ بکات، کە ئێمە لە ژیانی ڕۆژانەماندا دەیانبینین و دەیزانین، بەڵکوو دەبێت دوور بێت لە ژیانە ڕاستەخۆکە و لەنێو جۆرە سمبۆلێکدا کار بکات، ئاشکرا بێت و هەستی سەرسوڕمانمان لا دروست بکات. هەر “ئەریستۆ” لە “پۆیەتیکا”دا ئاماژە بۆ ئەوە دەکات، پێویستە لە تراجیدیادا، واتە لە دەقە شانۆیییەکەدا، کە دواتر دەبێت بە نمایش، (سەرسوڕمان) لای بینەران دروست بکەین؛ ئەمەیش بە دوو ڕێگا پەیدا دەبێت: وه‌رگه‌ڕان و دۆزینەوە.” پیتەر بروک، لەم ڕووەوە قسەیەکی ئێجگار جوان و کاریگەری هەیە، دەڵێت: “مرۆڤ بۆیە دەچێتە شانۆ تا ژیانی تێدا بدۆزێتەوە، بەڵام ئەگەر هیچ جیاوازییەک لەنێوان ژیانی دەرەوە و ژیانی شانۆدا نەبێت، ئەوا شانۆ هیچ مانایەکی نابێت.” مەبەستی بروک چۆنیەتیی بەرجەستەکردنی دەقە شانۆیییەکەیە، کە لەسەر شانۆ بۆ بینەران نمایش دەکرێت. هەر لەم ڕووەوە دەقی شانۆیی سەخترین ژانرەکانی نووسینە.

  دەقی شانۆیی، لە مێژووی شانۆدا هێندە گرینگ و توخمێکی بەهێزە، تەنانەت هەموو سەردەمەکانی مێژووی شانۆ بە شانۆنامەنووسەکانی ده‌ناسرێنه‌وه‌؛ چ شتێک لە شانۆی گریگی کۆن دەزانین، جگە لە ناوی شانۆنامەنووسەکانیان و ئەو شانۆنامانەی بۆیان بەجێ هێشتووین و بە دەستمان گەیشتووە، دوای ئەوان ڕۆما. لە شارستانییەتی دێرینی ڕۆمادا، لەگەڵ ناوی سیزەرەکانیاندا، ناوی شانۆنامەنووسەکانیان دێت، کە هەوڵیان دەدا شوێنپێی شانۆنامەنووسە گریگییەکانی بەر لەخۆیان بکەنەوە. سینیکا، تەنیا فەیلەسوف نەبوو، بەڵکوو دەسەڵاتدارێکی گەورەیش بوو، جگە لە نامەکانی، دەقە شانۆیییەکانی، بە تایبەتیش “ئودیب”ەکەی، جێگای ئاماژە بۆ کردنە. سینیکا بە دەقە شانۆیییەکانی سەرەتایەکی پڕ بەهای بۆ ڕەوتی شانۆ، لە مێژوودا بۆ ئیتاڵیا دانا.

  هەر لێرەوە دەتوانین بڵێن، کە مێژووی شانۆ مێژووی دەقە شانۆیییەکانە؛ شەکسپیر، مارلۆ، مۆلێیر، ڕاسین و کۆرنی، ئیبسن، چێخەف، ستریندبێرگ، دواتر برێشت و بێکێت و هارۆڵد پینتەر و… لیستەکە زۆر درێژە، کە ڕۆڵێکی گەورەیان لە دروستکردنی هونەری شانۆدا بینیوە. تا ئێستا ژمارەیەکی زۆر لە شانۆنامەنووسانی دنیا خەڵاتی ئەدەبی نۆبێڵ-یان وەرگرتووە، هەر بۆ نموونە مەتەرلینگ، پیراندیللۆ، ئۆنێل، بێکێت، داریۆ فۆ، هارۆڵد پینتەر، پێتەر هانکە، یۆن فۆسە… هتد،  هاوکات تەکنیکی دەقی شانۆیی بە درێژاییی مێژوو گۆڕانکاری زۆری بەسەردا هاتووە، تا لەم سەردەمەی ئەمڕۆماندا دەقی شانۆیی لە پۆستمۆدێرنیزمەوە بازیداوەتە ناو پۆست-دراماوە. ئەم گۆڕانکارییانە لە تەکنیکی دەقی شانۆییدا، لە تەکنیکی هونەری شانۆ و نواندن و دیدی دەرهێنەرەکانیشدا ڕەنگی داوەتەوە.

  بێگومان، زمان وەک توخمێکی گرینگی دراما لەنێو ئەم مێژووە درێژەی شانۆ و چەمکی درامادا گۆڕانکاری زۆری بەسەردا هاتووە، بەڵام ڕۆڵە گەورە و گاریگەرەکەشی، تەنانەت لە پۆستدراماشدا لە دەست نەداوە. هەمیشە دراما/دەقی شانۆیی و هونەری شانۆ پەیوەندییەکی میکانیزمی و دوولایەنەیان هەبووە، زمان هەمیشە بناخەی شانۆ بووە، لای هەندێکیش دژایەتی کردن و بانگەشە بووە بۆ ڕزگاربوون لە دەسەڵاتی زمان و دەقی شانۆیی، بۆ نموونە وەک لای ئارتۆ دەبینرێت. ئارتۆ لە مانێڤستەکانیدا بۆ شانۆی “توندوتیژ” بانگەشەی مەرگی دەقی شانۆیی دەکرد و ئەوەی دووپات دەکردەوە، کە هونەری شانۆ دەبێت لە دەسەڵاتی دەقی شانۆیی دوور بخرێتەوە و شانۆ بگەڕێتەوە بۆ بنەما گەوهەرییەکانی خۆی.

شتێکی بەڵگەنەویستە، کە دەقی شانۆییش بە درێژاییی مێژووی شانۆ گۆڕانکاری بەسەردا هاتووە و لە هەر سەردەمێکدا مۆرکێکی تری لەخۆ گرتووە، بۆ نموونە دەقە شانۆیییەکانی “کلاسیکی نوێ” لە فەڕەنسا، کۆمەڵێک ڕێسای نوێی دروست کرد، یەکەی کات و شوێن و ڕووداو؛ کە دەبێت، ڕووداوەکانی شانۆنامەکە لە بیست و چوار سەعاتدا، لە یەک شوێندا ڕوو بدات و تەنیا لەنێو بازنەی یەک ڕووداویشدا بسوڕێتەوە. هەروەها سەردەمی ڕۆمانیسییەت، جیاوازن لە دەقەکانی قۆناخی ناتورالیزم، دوای ئەوە ڕیالیزم و سمبولیزم، تا دەگات بە پۆستدراما. بێگومان ئەم قۆناخ و ڕەوتانەیش کاریگەری بەسەر نووسەرانی شانۆنامەکانەوە هەبووە، هەروەها شانۆنامەنووسەکانیش کاریگەرییان بەسەر یەکەوە هەبووە و دەقە شانۆیییەکان لە یەک فۆرمدا نەماونەتەوە و چەندین تەکنیکی جیاواز پێودەدانگە دراماتۆرگییەکەی ئەم دەقانەی دیاری کردووە. شانۆنامەنووسی ئەمەریکی “ئۆژیێن ئۆنێل” کە خاوەنی خەڵاتی ئەدەبی نۆبێڵە، چەندین شێواز و فۆرمی لە نووسینی دەقە شانۆیییەکانیدا تاقی کردۆتەوە؛ ڕیالیزم و دەربڕینخوازی، دوو نموونەی بەهێزی تەکنیک و شێوازی دەقە شانۆیییەکانییەتی، بەڵام باس لەوە دەکات، گەر “ستریندبێرگ” نەبووایە، ئەو هەرگیز نەیدەتوانی ببێتە شانۆنامەنووس، هەروەها “سارتەر” و “بێکێت”یش باس لە کاریگەری “ستریندبێرگ” دەکەن. “ستریندبێرگ” بە شانۆنامەی “خەونەنمایشێک” شانۆی ئەوروپی لە مۆدێرنەوە گوێزایەوە بۆ پۆستمۆدێرنیزم. “هارۆڵد پینتەر” بە هیچ شێوەیەک ئەوەی نەدەشاردەوە، کە “بێکێت” چ کاریگەرییەکی گەورەی بەسەر ئەوەوە هەبووە؛ پینتەر توانی ئەوەی بێکێت لەو فۆرمە ئەبستراکت و هزرە فەلسەفییەدا چڕی کردبووەوە، بێنێتە ناو ماڵەکان و ژیانی ڕۆژانەی خەڵکییەوە. “سارا کێن”، “یۆن فۆسە” و “لاش نۆرێن”، کۆپی بێکێت بوون، لەو ڕوەوەی ئەوەی بێکێت دەیگوت، ئەوان لە فۆرمێکی تردا و بە زمانێکی تر دایاندەڕشتەوە. نموونە ئێجگار زۆرە و دەکرێت، مەسەلەی کاریگەرییەکان بکرێتە وتارێکی سەربەخۆ.

  دەتوانین ئاماژە بۆ ئەوەیش بکەین، کە هەندێک جار دەقی شانۆیی ڕۆڵێکی بێ هاوتای گێڕاوە لە بەرجەستەکردن و بڵاو کردنەوەی بیرە فەلسەفییەکان، بێ ئەوەی پێگەی خۆی، وەک دەقێکی شانۆیی لە دەست بدات، هەر بۆ نموونە فەیلەسوفی فەڕەنسی “ژان پۆل سارتەر” بە دەقە شانۆیییەکانی: “دەرگا داخراوەکان” و “مێشەکان” و “مردووە بێ گۆڕەکان”… هتد توانی بیرە فەلسەفییە خودگەرایییەکە، بە شێوەیەکی باشتر، بە بەروارد بە تێزە فەلسەفییەکانی، بڵاو بکاتەوە. ئەم نموونەیە تا ئاستێک لای “ئەلبێر کامۆ”یش ڕاستە.

  لە زۆر قۆناخی مێژوویدا، شانۆنامەنووسەکان ڕۆڵێکی یه‌کلاکه‌ره‌وه‌یان هەبووە لە دروستکردنی فۆرمە شانۆیییەکان و دامەزراندنی تیپێکی شانۆیدا، لە گەشەکردنی میتۆدێکی هونەریدا، بە تایبەتی دۆزینەوە و داهێنانی میتۆدێک بۆ هونەری نواندن، وەک لە “شانۆی ئازاد” لە پاریس، کە “ئەمیل زۆلا”، دەقە شانۆیییە ناتورالیزمییەکانی بە تایبەتی بۆ ئەم شانۆیە دەنووسی و پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە دەرهێنەرەکەیەوە “ئەندریە ئەنتوان”ەوە هەبوو، هەروەها “شانۆی هونەر”ی مۆسکۆ و پەیوەندیی دوولایەنەی “ستانیسلاڤسکی” و “چێخەف”، نموونەیەکی ترە. هەمیشە دەقە شانۆیییەکان ئەو هێزەیان هەبووە شانۆ دروست بکەن، نەک بە پێچەوانەوە، هەرگیز شانۆ، وەک هونەر نەیتوانیوە شانۆنامەنووس دروست بکات، به‌ڵکوو، شانۆنامەنووسەکان شانۆکانیان دروست کردووە، میتۆدەکانی نواندنیان قووڵ کردۆته‌وه‌ و پانتایییەکی فراوانیان بەخشیووە بە دەرهێنەرەکان و ئامڕازێکی ڕاستەوخۆ و بەهێزی هونەری دەرهێنان بووە. لێرەدا گرینگە ئاماژە بە ڕۆڵی “برتۆڵد برێشت” بکەین، کە چۆن توانی دەقی شانۆیی و هونەری شانۆ لە ئێستاتیکایەکی جیاوازدا کۆ بکاتەوە و ڕەنگێکی تر ببەخشێت، بە هونەری شانۆ، بۆ نموونە تەکنیکی نامۆبوون، کە بە هۆی دەقە شانۆیییەکانییەوە ڕێگای بۆ خۆشکرد. لەبەر ئەوە دەقی شانۆیی بنەما سەرەکییەکەیە، دەروازە گرینگەکەیە، بەڵام زۆر جار ئەم دەقە شانۆییانە، لە ژێر دەستی دەرهێنەرەکاندا کاری تیاکراوە و بەکارهێنراوە بۆ بەرجەستەکردنی دیدی دەرهێنەر و ئێستاتیکایەکی هونەری، بە درێژاییی مێژووی شانۆیش، ناوی هەندێک دەرهێنەر پەیوەستە بەناوی شانۆنامەنووسێکی دیاریکراوەوە، لەم ڕووەشەوە نموونەمان ئێجگار زۆرە و نامەوێت بچمە ناو ئەو بابەتانەوە.  

  دەقی شانۆیی ئەو مێژووە درێژەی هەیە و توخمێکی گرینگی دامەزراندنی هەموو پڕۆژەیەکی شانۆیییە، ناکرێت بە دەقی شانۆی کوردی بەراوردی بکەین. مێژووی دەقە شانۆیییەکان لای ئێمە زۆر نوێیە و هەموو ئەو دەقانەی نووسراون، دیاریکراوە و ژمارەیەکی ئەوتۆ نییە، لەبەر ئەوە زۆر ئاسایییە دەقە شانۆیییەکان لەو ئاستەدا نەبن. دەقی شانۆیی لە شانۆی کوردیدا ئێجگار لاوازە و نەیتوانیوە ڕۆڵێکی کاریگەری لە دامەزراندن و گەشەی شانۆی کوردیدا هەبێت، ئەمەیش یەکێکە لە کەلێنە گەورەکانی شانۆی کوردی، کە دەشڵێم، دەقە کوردییەکان نەیانتوانیوە گوزارشت لە کۆمەڵگەی کوردی بکەن، مەبەست ئەوەیە، ئەوەی ئەوان باسیان کردووە، ئەوەیە کە خۆمان ڕۆژانە دەیبینین و هەستی پێ دەکەین، ئەمەیش ڕێک قسەکەی پیتەر بروک، کە لای سەرەوە ئاماژەم پێ کردووە، بیر دەخاتەوە “ئەگەر هیچ جیاوازییەک لەنێوان ژیانی دەرەوە و ژیانی شانۆدا نەبێت، ئەوا شانۆ هیچ مانایەکی نابێت.” بەشێکی زۆری لەو دەقە شانۆییانەی من خوێندمنەتەوە، بە زمانێکی خراپ نووسراون، تەکنیکێکی گێڕانەوە کۆن و بەسەرچوو، ڕووداوەکانی شتی ساکار و ڕۆژانەی نێو خەڵکی وەک خۆی. ئەمە ئەوە ناگەیەنێت، کە ئێمە هیچ ئەزموونێکی باشمان نییە، نەخێر، هەندێک ئەزموونی زۆر باشمان هەیە، بەڵام مشتێکە لە خەروارێک و هیچ نووسەرێکی شانۆیمان نییە، کە تەواو خۆی بۆ نووسینی دەقی شانۆیی تەرخان کردبێت. ئەوەی، کە لێرەدا بە ڕاستی دەبێت ئاماژەی بۆ بکەم، ڕۆژهەڵاتی کوردستانە. بە بۆچوونی من پاشەڕۆژی دەقی شانۆیی لە ڕۆژهەڵاتەوەیە و چەندین نموونەمان هەن، کە لە ئاستێکی زۆر بەرزدا دەقی شانۆییان نووسیوە و شایانی هەموو جۆرە پشتگیری و هاندانێکن.

  هەر لە سۆنگەی ئەم گرینگییەی دەقی شانۆیییەوەیە، کە لە ناوەندی کەپرەوە خەڵاتی “دانا ڕەئووف”مان بۆ دەقی شانۆیی داناوە و ئەوەی تا ئێستا ئەو خەڵاتەی بردۆتەوە، چ لە ڕووی تەکنیک و چ لە ڕووی زمانەوە، ئەزموون و هەنگاوێکی زۆر باش بوون، چ بۆ ڕەوتی شانۆی کوردی و چ بۆ نووسەرەکان خۆیان. ئەم گرینگییەی من دەقی شانۆیی، دەگەڕێتەوە بۆ دەمێک ساڵ. پڕۆژەی زنجیرەی شانۆی بیانیش لە دەزگای ئاراس، کە لەسەر پێشنیازی من و بە سەرپەرشتی من دەردەکرا، هەوڵێکی تر بوو بۆ ئاشنابوون بە دەقەکانی شانۆی جیهانی و دروستبوونی کاریگەرییەک، کە دەقی شانۆی کوردی لای ئێمەیش پەرە بسەنێت.

The post دراماتۆرگی و ڕەوتی دەقی شانۆیی appeared first on ژنەفتن.

لە كۆمەڵگای زانیاریدا پەیوەندییەکان زۆر خێرا دەگۆڕێن، ناسنامە، زانیاری و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەكان لە گۆڕانی بەردەوامدان، بۆ نموونە: ترێندەکانی میدیای کۆمەڵایەتی زوو دروست دەبن و زوو دەفەوتێن، ناسنامەی دیجیتاڵی مرۆڤ بەردەوام دەگۆڕێت… زانیارییەكان بە خێرایی بڵاو دەبنەوە بێ ئەوەی جێگای بیرکردنەوەی قووڵ و فکری بن، چونكە زۆرجار ئامانج كێشكردنی سەرنجەكانە، نەك بیرکردنەوەی قووڵ… تەکنۆلۆژیا دەتوانێت شێوەی دەسەڵات و کۆمەڵگا بگۆڕێت.

بیرمەندی فێمینیستی ئەمریکی (شوشانا زوبۆف Shoshana Zuboff- لەدایكبووی 1951) پێی وایە لە سەردەمی تەكنۆلۆژیادا مرۆڤ دەبێتە ماددەی خاو بۆ سیستەمی دیجیتاڵی، چونكە سیستەمی نوێی ئابووری کۆمپانیا دیجیتاڵییەکان بەڕێوەی دەبەن، تەواوی ژیانی مرۆڤ بۆ داتا دەگۆڕن و  داتاكان دەكەنە کاڵای بازاڕی، بەو مانایە کۆمپانیاکان لەلایەك دەبن بە دەسەڵاتێکی شاراوەی زانیاری و لەلایەكی دیكە زانیاری و داتاكان دەكەنە سەرچاوەیەكی سەرەکیی بنەماكانی پەیوەندی و حەز و بازاڕ. بەكورتی سیستەمی ئابووریی دیجیتاڵی لەسەر چاودێری و کۆکردنەوەی داتاكانی ژیانی مرۆڤ بۆ قازانجی بازرگانی دامەزراوە.

 لە تۆڕی گەورەی ژیان، سروشت و تەكنۆلۆژیا دێتە ئاراوە و لە تۆڕی پەیوەندییە دیجیتاڵییەكان، كۆمەڵگای زانیاری دادەمەزرێت؛ لێرە لە كۆمەڵگای شارستانی جگە لەوەی مرۆڤ لەو تێگەیشتنە کۆنەی ناوەندی بوون و بوونێکی تەنیا و سەربەخۆ و جیاواز ڕزگاری دەبێت، وەک بەشێک لە تۆڕێکی گەورەی بوونەوەرەکان: ئاژەڵ، سروشت و تەكنۆلۆژیا و بە شێوەیەکی تێکەڵ، پەیوەندیدار خۆی وەك بوونەوەرە بەهێزکراوەکان دەبینێتەوە! بەمجۆرە لە كۆمەڵگای زانیارییدا مرۆڤ دەبێت بە بەشێک لە سیستەمێکی گەورەی ژیان و تەكنۆلۆژیا، نەكـ سەرکردە تایبەتمەندە بایۆلۆژی و ئۆنتۆلۆژییەكەی جیهان!.

 دواجار مرۆڤ وەک بوونێکی تێکەڵ لەگەڵ سروشت، ژینگە و تەكنۆلۆژیا، دەبێتە بەشێک لە سیستەمێکی ئەلگۆریتم (Algorithm)ی و ئەلگۆریتم وەك پلانی کارکردن دەبێت بە هێزێکی شاراوەی ڕێکخستنی ژیان، دەبێت بە ئامرازی دەسەڵات و چاودێری شارستانیەتی زانیاری دەكات و هەنگاو بە هەنگاو کێشەكان چارە دەكات و زانیارییەكان شی دەكاتەوە.

سێنسەر و ئارەزوو

تەكنۆلۆژیای دیجیتاڵی هەر تەنها ژیان بەڕێوە نابات، بەڵكە لەڕێگای ئامرازە هەستیارەكانەوە (سێنسەر-(Sensor ەوە ئارەزووەكانی مرۆڤیش بەڕێوە دەبات، چونكە ئامرازە هەستیارەكان زانیاری لەبارەی ڕەفتار و ئارەزووەكانی مرۆڤیش کۆ دەکەنەوە، بۆ نموونە: مۆبایل و ساعاتی زیرەک داتای جەستەی مرۆڤ کۆ دەکەنەوە، ئەپەکان شێوازی بەکارهێنان و هەڵبژاردنەکان دەناسێنن، سێنسەرەکان لە شوێنە گشتییەکاندا جووڵە و هەڵسوکەوتی خەڵک دەبینن.

بەم جۆرە سێنسەر وەک هەستەکانی مرۆڤ وایە بۆ ئامێرەکان؛ واتە وەک چۆن مرۆڤ بە چاو و گوێ هەست بە دەوروبەر دەکات، ئامرازی سێنسەریش تەواوی گۆڕانکارییە ژینگەیییەکان یان شتەکانی دەوروبەر هەست پێ دەکات و زانیارییانەكان بۆ سیگناڵێکی ئەلیکترۆنی یان داتا دەگۆڕێت، کە سیستەمێکی وەک کۆمپیوتەر یان ئامێرێکی تری ئەلیکترۆنی دەتوانێت تێیبگات! هەموو جۆرە جیاوازەكانی سێنسەر (سێنسەری گەرما هەست بە گەرمی دەكات، سێنسەری ڕۆناکی– ڕادەی ڕۆناکی دەپێوێت، سێنسەری جووڵە- جووڵەی کەس یان شت دەناسێت، سێنسەری پاڵەپەستۆی هەوا– فشاری هەوا دەپێوێت، سێنسەری دەنگ…) لەڕێگای مۆبایل و تەلەفۆنە زیرەکەکان، ئۆتۆمبێل، کامێرای چاودێری، ئامێرە زیرەکەکانی ماڵ و ئینتەرنێتەوە زانیارییەكان لە دەوروبەر وەردەگرێت و وەك داتا بە سیستەمە ئەلیکترۆنییەکانی دەبەخشێت و لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانیشدا ئەلگۆریتمەكان وەك هێزێکی شاراوە هەنگاو بۆ شیکردنەوەی زانیارییەكان و جێبەجێكردنیان دەنێن.

 كەواتە سێنسەر ئامرازێکە بۆ هەستکردن بە دەوروبەر، بە دیوەكەی دیكە زانیاری سێنسەرەکان کاریگەری لەسەر ڕەفتار و ئارەزووی مرۆڤیش دادەنێن، ئەگەرچی ناتوانن بەتەواوی ئارەزووە ئاڵۆزەكانی مرۆڤ شی بكەنەوە! لێرەدا پرسیاری سەرەكی ئەوەیە: ئایا تەکنۆلۆژی لە خزمەت ژیان و بیرکردنەوەی مرۆڤە، یان مرۆڤ ماڵی تەكنۆلۆژیایە؟!

بێگومان لە سەردەمی ئەمڕۆدا سیستمی تەکنۆلۆژیای دیجیتاڵی بەشێکی بنەڕەتی لە ژیانی مرۆڤ پێك دەهێنێ، چونكە ئەمڕۆ ژیان لە ناو تۆڕی زانیاری و پەیوەندیی بەردەوامدا دەگوزەرێت و مرۆڤ دەتوانێت زانیاری زۆر بەدەست بهێنێت و بەخێرایی بڕیارەکانی ژیانی بدات؛ بەڵام لەگەڵ هەموو ئەو خزمەتەی سیستمی دیجیتاڵی بە مرۆڤی دەبەخشێت، كەچی مرۆڤ  ماندوو و هەراسانە و کەمترین کاتی بۆ بیرکردنەوەی قووڵ و ئارامی و حەسانەوە هەیە! بۆیە زۆر لە فەیلەسوفان پێیان وایە کە مرۆڤ دەبێت تواناكانی بیرکردنەوەی ڕەخنەییی خۆی بپارێزێت، بۆ ئەوەی لە ناو ئەم گۆڕانکارییە دیجیتاڵانەدا خۆی نەدۆڕێنێت؛ كەواتە بەڕێوەبردنی ژیان لە سەردەمی دیجیتاڵدا پێویستی بە تێگەیشتنێکی نوێ هەیە کە تێیدا مرۆڤ بتوانێت لەنێوان سوودەکانی تەکنۆلۆژیا و پاراستنی ئازادی و هۆشیاری فکری هاوسەنگی خۆی ڕابگرێت.

سەرمایەداریی چاودێری

چەمكی سەرمایەداریی چاودێری لەلایەن (شوشانا زوبۆف)ەوە داڕێژراوە؛ بەو مانایەی كە ژیان دەکاتە کەرەستەی خاو لە خزمەتی بەرژەوەندییەکانی خۆیدا، بەڵام نەك تەنها وەك مۆدێلێکی بازرگانی، بەڵکە وەك فۆرمێکی بێوێنەی دەسەڵات، کە زوبۆف ناوی دەنێت (دەسەڵاتی ئامرازی)، دەسەڵاتێک كە لەڕێگای کۆکردنەوەی (زیادەی ڕەفتاری) و گۆڕینی بۆ (بەرهەمی پێشبینیكراو)ه‌وه‌ کار دەکات و ئامانجی تەنها پێشبینیکردنی ڕەفتاری مرۆڤ نییە، بەڵکە دەستکاریکردن و ئاڕاستەکردنیەتی لەپێناو قازانجدا.[1]

لە سەردەمی دیجیتاڵدا زۆرێک لە پلاتفۆرمەکان و کۆمپانیاکانی وەک: گووگڵ، فەیسبووک و ئەمازۆن، داتای بەکارهێنەران (وەک گەڕان، کلیک، شوێن، کڕین، لایک) کۆ دەکەنەوە و بەهۆی ئەلگۆریتمەكانەوە لێکۆڵینەوەی لەبارەوە دەكەن و لەوێوە پێشبینیی هەڵسوکەوتی داهاتووی مرۆڤ دەكەن. لەو بارەوە (زوبۆف) پێی وایە کۆمپانیاکان تەنیا هەڵسوکەوتی مرۆڤ پێشبینی ناکەن، بەڵکە هەوڵ دەدەن هەڵسوکەوتی مرۆڤ بگۆڕن بۆ ئەوەی قازانجیان زیاتر بێت.

 بە هەمان شێوە یەكێك لە بیرمەندە گرنگەکانی بواری فەلسەفەی زانست و فەلسەفەی پۆست هیومانیزم، فێمینیسم(دۆنا ژان هاراوای-Donna J. Haraway- لەدایکبووی ئەمریكا 1944) دەڵێت: مرۆڤ لە سەردەمی نوێدا تەنیا بوونێکی سرووشتی نییە؛ بەڵکە تێکەڵەیەكە لەنێوان مرۆڤ، ماشین و داتاـدا، ئەوەش واتای (سایبۆرگ) دەگەیەنێت؛ لە بیرۆکەی سایبۆرگدا مرۆڤ نیمچە- مرۆڤ و نیمچە- تەکنەلۆژیایە، بەو مانایە (دۆنا هاراوای) لە تیۆرییەكەیدا چەمکەکانی جەوهەرگەرایی ڕەت دەکاتەوە و لەبری ئەوە تێکەڵبوونی ئاژەڵ و ئامێر پێشنیار دەکات و پێی وایە چیدی سنوورەكانی مرۆڤ و ماشێن و تەكنۆلۆژیا جیا ناکرێتەوە؛ واتە مرۆڤ بەشێوەیەکی ڕۆژانە سایبۆرگێکی دیجیتاڵییە.[2]

كەواتە ئەو خزمەتگوزارییانەی لە پلاتفۆرمەکانی گووگڵ، فەیسبووک و ئەمازۆن، كە زۆربەیان (بێ بەرانبەر) پێشکەش دەکرێن، لەڕاستیدا لەسەر بنەمای لۆژیکێکی ئابووریی شاراوە کار دەکەن، کە کاریگەریی قووڵیان لەسەر تاک و ئازادییەكان و کۆمەڵگادا هەیە، بەو مانایەش سەرمایەداریی چاودێری بەقسەی شوشانا زۆبۆف (لۆژیکێکە کە تەکنۆلۆژیا بەکار دەهێنێت و فەرمانی پێ دەکات)، نەک خودی تەکنەلۆژیا بێت! ئەمە خاڵێکی سەرەکییە، چونکە کۆمپانیاکانی چاودێری دەیانەوێت وامان لێبکەن باوەڕ بکەین، کە کارەکانیان حەتمییەتی تەکنەلۆژیاکەن؛ بەڵام نووسەر جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە (حەتمییەتی تەکنەلۆژیایی بوونی نییە) و تەکنەلۆژیا هەمیشە ئامرازێکی ئابوورییە و لە لایەن ئامانجە ئابوورییەکانەوە ئاراستە دەکرێت.  

بە كورتی ئەگەر سەرمایەداریی کلاسیکی كاری لەسەر بەرهەمهێنانی کاڵا و خزمەتگوزاری كردبێ، ئەوە سەرمایەداریی چاودێری لەسەر بنەمای گۆڕینی داتای کەسی بۆ کاڵا دامەزراوە؛ بۆیە تاکەکان تەنها وەک بەکاربەر سەیر ناکات، بەڵکە وەک سەرچاوەی داتا دەیانبینێت، کە تێیدا وردترین زانیارییەکانی ژیانیان بۆ سەرچاوەیەکی قازانجبەخش بۆ کۆمپانیا زەبەلاحەکان دەگۆڕدرێت. بڕوانە: ه.س.پ.

ئەلگۆریتم و ئارەزوو

سیستمی تەكنۆلۆژیای دیجیتاڵی بەهۆی ئەلگۆریتمەوە، هەوڵدەدات بزانێت تۆ حەزت لە چییە، چی دەکڕیت، چ کاتێ… پاشان هەموو ئەم حەز و ئارەزووانە بۆ ڕیكلامەكانی زیاد دەكات و بازاڕەكان دەستنیشان دەكات. بەم جۆرە هەڵسوکەوتی مرۆڤ دەبێتە سەرچاوەی داتا بۆ قازانجی بازاڕ و بازاڕكردن، حەز و ئارەزووە کەسییەکان دەبنە سەرچاوەی دەرهێنان، لەبەرانبەردا ئازادی و سەربەخۆییی تاكەكانی مرۆڤ دەبنە زیانی لاوەکی.

پرسیاری سەرەكی ئەوەیە: ئایا ناچارین ژیانمان ڕادەست بکەین، بۆ ئەوەی بتوانین بەشداری لە کۆمەڵگای مۆدێرندا بکەین؟! هەڵبەتە، چونكە ئەمڕۆ مرۆڤ وەك که‌ره‌سته‌ی خاو (کردارەکان، هەستەکان، پەیوەندییەکان، جووڵە و چالاکییەكانی ئۆنلاین)ن! بەم جۆرە سیستمی تەكنۆلۆژیای دیجیتاڵی لەڕێگای پلانی كاركردنی ئەلگۆریتمەكانییەوە بە شێوەیەکی نیمچه‌ نەبینراو و ڕێکخراو کار بۆ گەیشتن بە ئەنجامێکی دیاریکراو دەکات، ئەمەش وا لە بەکارهێنەرانی دەکات هەست بە ئارامییەکی درۆزنانە بکەن، بێ ئەوەی ئاگاداری ئەو ئاستە بەرفراوانەی چاودێری بن، کە بە شێوەیەکی نەرم بەڕێوەیان دەبات! ئەو میکانیزمە نەرمە وا دەکات ڕەفتاری تاکەکان زۆر بە ئاسانی بەهۆی ئەلگۆریتمەوە پێشبینی بکرێت و ببێتە سەرچاوەی قازانجی گەورە بۆ کۆمپانیاکان.

ئارەزووەكانی مرۆڤ زۆر ئاڵۆزن، واتە نە تەواو ڕوونن و نە بە ئاسانی پێشبینی دەکرێن و نە بە تەواوی دەژمێردرێن، بەڵام لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكاندا ئەلگۆریتمەکان بەردەوام هەوڵ دەدەن ئەو هەموو ئاڵۆزییە بۆ داتا بگۆڕن، جگە لەوە لە سەردەمی سۆشیاڵ میدیا، ئەلگۆریتم تەنیا ئارەزوو نابینێت، بەڵکە هەندێ جار دروستی دەکاتەوە، بۆ نموونە: دوگمەی (لایک Like) لە فەیسبووکدا نموونەی ئامرازی کۆکردنەوەی داتایە، کە لە ڕواڵەتدا بێزیان دەردەکەوێت! بەڵام ئەم دوگمەیە لە ڕاستیدا یارمەتیی فەیسبووک دەدات بۆ شیکردنەوەی ئارەزوو، هەست و کارلێکەکانی بەکارهێنەران، کە دەبێتە هۆی دروستکردنی بنکەی داتای زەبەلاح و بەکارهێنانی بۆ پێشبینیکردنی ڕیکلامی ئاڕاستەکراو و تایبەت و ئاڕاستەكردنی مرۆڤ بۆ بازاڕیكردن، بەڵام لەگەڵ هەموو ئەوانەشدا مرۆڤ هەمیشە لەگەڵ ئارەزووی ئاڵۆز و ناپێشبینیکراو دەمێنێتەوە.

15/3/2026 هەولێر

[1] . بڕوانە سایتی ژنەفتن- سەرمایەداریی چاودێری- شیکردنه‌وه‌یه‌که‌ بۆ لۆژیکی نوێی دەسەڵات لەسەر بنەمای تێزەکانی -شوشانا زوبۆف، نووسینی د. کامەران محەمەد، 12ی ئه‌یلول، 2025. https://jineftin.krd/2025/09/12/%d8%b3%db%95%d8%b1%d9%85%d8%a7%db%8c%db%95%d8%af%d8%a7%d8%b1%db%8c%db%8c-%da%86%d8%a7%d9%88%d8%af%db%8e%d8%b1%db%8c/

[2] بڕوانە: إبستمولوجيا السايبورج عند دۆنا هاراوای: دراسة في فلسفة العلم النسوية- وائل أحمد صبره و محمد سليم حفني- مجلة كلية الاداب بقنا العدد 60 يوليو 2023.

The post شارستانیەتی زانیاری appeared first on ژنەفتن.

شفام* وتی: (باشە، ئەم جێگایەم دەوێت. بەڵام تەنها، بێگومان تێدەگەیت، دەمەوێت بزانم ژوورەکە لەگەڵ کێ هاوبەش دەکەم؟ نەک لەبەر ئەوەی دەترسم، هیچم نییە لێی بترسم، هاوبەشەکەم -پێم وایە ئەو کەسانەی شەویان لەگەڵ بەسەر دەبەین بە هاوبەش ناو دەبرێن- ئێستا لە ژوورەکەدایە؟).

(بەڵێ، لە ژوورەکەدایە و نووستووە).

(نووستووە!) شفام وشەکەی دووبارە کردەوە، پاشان فۆڕمی تۆمارکردنەکەی وەرگرت، بۆ کارمەندی پێشوازییەکەی پڕ کردەوە و دایەوە، دواتر ڕۆیشتە سەرەوە. کاتێک شفام ئەو ژوورەی بینی کە کارمەندەکە ژمارەکەی پێدابوو، کاوەخۆ هەنگاوەکانی خاو کردەوە و  هەناسەی خۆی ڕاگرت، بەو هیوایەی گوێی لە دەنگەدەنگێکی پیاوە بێگانەکە بێت. پاشان لەبەردەم کونی دەرگاکە چەمییەوە، ژوورەکە تاریک بوو. لەم کاتەدا گوێی لە کەسێک بوو بە قادرمەکەدا سەردەکەوت، ئێستا دەبێت شتێک بکات. دەتوانێت بڕوات، یان وا خۆی دەربخات کە هەڵەی لە ڕێڕەوەکەدا کردووە، یان دەتوانێت؛ بچێتە ژوورەوە، ئەو ژوورەی ژمارەکەیان پێداوە، کە دوو جێخەوی تێدایە، یەکێکیان کەسێکی لەسەر خەوتووە.

 شفام دەستی خستە سەر دەسکی دەرگاکە و کردیەوە. پاشان لە دوای خۆی دایخستەوە، بە دەستەکەی تریشی بە دوای پلاکی گڵۆپەکە دەگەڕا، بۆ ساتێک وەستا -وا بیری کردەوە کە هەردوو جێخەوەکە دەبێت لەم شوێنە بن- گوێی لە دەنگێک بوو، کە تێر و توند بوو:

(بووەستە! تکایە گڵۆپەکە هەڵمەکە. چاکەیەکم لەگەڵ دەکەیت ئەگەر ژوورەکە بە تاریکی بهێڵیتەوە).

شفام بە سەرسامییەوە وتی: (ئایا چاوەڕێی من بوویت؟)، بەڵام هیچ وەڵامێکی دەست نەکەوت، لەجیاتی ئەوە بێگانەکە گوتی: (نەکەویت بەسەر گۆچانەکەمدا، تکایە وریابە نەکەویتە سەر جانتاکانیشم. بهێڵە بەرەوە جێخەوەکەت ئاڕاستەت بکەم؛ سێ هەنگاو بەرەو لای دیوارەکە بڕۆ، پاشان بەرەو لای چەپ سێ هەنگاوی تر بڕۆ، دەستت بەر تەختەی جێخەوەکەت دەکەوێت).

 شفام گوێڕایەڵی پیاوەکە بوو، گەیشتە جێخەوەکە و جلەکانی دانا و خۆی خزاندە ژێر پەتووەکەوە. گوێی لە هەناسەی پیاوە بێگانەکە بوو، لە دڵی خۆیدا هەستی بەوە کرد بەو جۆرە خەوی لێ ناکەوێت.

دوای چەند ساتێک بە دوو دڵییەوە وتی: (بەڕاست، ناوم شفامە).

(باشە!) بێگانەکە وتی، (تۆ لەبەر کۆبوونەوەیەک لێرەیت؟)

(نەخێر، ئەی تۆ؟)

(نەخێر)

(لەبەر ئیش؟)

(نەخێر، لەڕاستیدا نا!)

شفام وتی: (ڕەنگە نامۆترین هۆکارم هەبێت بۆ ئەوەی یەکێک گەشت بۆ ئەم شارە بکات). لەسەر شۆستەی ویستگەکە، یەکێک لە شەمەندەفەرەکان ڕێڕەوەی خۆی دەگۆڕێت، زەوییەکە لەرییەوە، لەگەڵ لەرینەوەکەی هەردوو جێخەوەکەش کە ئەو دوو پیاوەی لەسەر پاڵ کەوتبوون، لەرینەوە.

بێگانەکە وتی: (دەتەوێت لەم شارە خۆت بکوژیت؟)

شفام گوتی: (نەخێر، وا دەردەکەوم؟)

بێگانەکە وتی: ( نازانم چۆن دەردەکەویت، ژوورەکە تاریکە).

شفام بە تۆنێکی دڵخۆش و نادڵنیاوە وتی: (کوڕێکم هەیە، دێوێکی بچکۆلە، لەپێناو ئەودا لێرەم).

(لە نەخۆشخانەیە؟)

(کێ وای وتووە؟ ئەو ساغە. کەمێک بێڕەنگە، دەتوانم ئەوە بڵێم، بەڵام هەر ساغە. دەمەوێت پێت بڵێم بۆ چی من لێرەم، لەم ژوورەدا لەگەڵ تۆم، وەک چۆن وتم، بابەتەکە پەیوەستە بە کوڕەکەمەوە. ئەو زۆر هەستیارە، شنەبایەک برینداری دەکات، سێبەرێک وەڕسی دەکات. ئەم نەگریسە، ڕۆحیکی شووشەیی هەیە. هەموو بەیانییەک، کاتێک دەچێت بۆ قوتابخانە، لە پشت پەرژینەکە دەبێت بووەستێت، چاوەڕێی تێپەڕینی شەمەندەفەری بەیانییان بێت. ئەم منداڵە لەوێ دەوەستێت و دەست ڕادەوەشێنێت، بە پەرۆشی و نائومێدییەوە دەست ڕادەوەشێنێت).

(پاشان چی؟)

(پاشان) شفام بەردەوامی پێدا (پاشان، دەچێت بۆ قوتابخانە، کاتێکیش دەگەڕێتەوە بۆ ماڵەوە واق وڕماو و کاسە، هەندێک جاریش بە گریان دەتەقێتەوە. ناتوانێت ئەرکەکانی قوتابخانەی جێبەجێ بکات. نایەوێت لەگەڵ کەسیش یاری بکات یان بدوێت. یەک مانگە ئەوە دۆخەکەیەتی. ڕۆژ دوای ڕۆژ، ئەم منداڵە زۆر بە سادەیی خۆی نەخۆش دەخات).

(چی وای لێ دەکات وا هەڵسوکەوت بکات؟)

شفام وتی: (سەیرکە، شتەکە نامۆیە! منداڵەکە دەست ڕادەوەشێنێت- چەند خەمگینە بۆ ئەو- هیچ یەکێکش لە سەرنشینەکانی شەمەندەفەرەکە دەستی بۆ ڕاناوەشێنن. ئەویش زۆر جدییانە لە بابەتەکە دەڕوانێت. بە ڕادەیەک –خۆم و هاوژینەکەم- ترسێکی زۆرمان هەیە، ئەو دەست ڕادەوەشێنێت و کەسیش لە بەرامبەردا دەستی بۆ ڕاناوەشێنێتەوە، ناتوانرێت زۆر لە سەرنشینەکان بکرێت بۆ ئەم بابەتە).

(کەواتە تۆ، بەڕێز شفام، دەتەوێت بە گەشتکردنت بە شەمەندەفەرەکەی سبەی بەیانی، دەست بۆ کوڕەکەت ڕابووەشێنێت، بە مەبەستی کەمکردنەوەی ئازارەکەی؟)

(بەڵێ، بەڵێ).

بێگانەکە وتی: (منداڵان هیچ گرنگ نین بەلامەوە، ڕقم لێیانە، خۆمیان لێ دوور دەخەمەوە، چونکە بەهۆی ئەوانەوە -ئەگەر ئەم ڕستەیە بەڕاستی وەرگریت- هاوژینەکەم لەدەست دا، ئەو لە ژانی لەدایکبوونی یەکەم منداڵماندا مرد).

شفام وتی: (بەداخەوەم). پاشان لە جێخەوەکەیدا پشووی دا. هەستی کرد کە دەتوانێت ئێستا نووقمی خەو ببێت.

بێگانەکە پرسی: (کەواتە گەشت بۆ کورتزباخ دەکەیت، وایە؟)

(بەڵێ).

بێگانەکە ڕاشکاوانە وتی: (هیچ بیرۆکەیەکت هەیە سەبارەت بەوەی ئەنجامی دەدەیت؟ شەرم لە خۆت ناکەیت، لەوەی منداڵەکەت دەخەڵەتێنیت؟ ئەوەی پلانت داناوە ئەنجامی بدەیت، دەبێت دانی پێدا بنێیت کە هەڵخەڵەتاندنە).

شفام بە تووڕەیییەوە وەڵامی دایەوە: (خۆت بە کێ دەزانیت؟ چۆن بەو شێوەیە قسە دەکەیت؟) پاشان سەری خۆی بە پەتووەکە داپۆشی، چەند ساتێک بەو شێوەیە مایەوە تا خەوی لێکەوت.

بۆ سپێدەی ڕۆژی دواتر کە خەبەری بوویەوە، سەرنجی دا بە تەنیا لە ژوورەکەدایە. تووشی شۆک بوو کە سەیری کاتژمێرەکەی کرد، تەنها پێنج خولەکی ماوە بۆ شەمەندەفەری بەیانیان، ئەستەمە پێی ڕابگات.

پاش نیوەڕۆ، کە زانی خەرجی شەویکی تری ئەم شارەی پێ نییە، نائۆمێدانە گەڕایەوە شارەکەی خۆی.

کوڕەکەی دەرگای بۆ کردەوە، دڵخۆش بوو، خەریک بوو لە دڵخۆشیدا دەفڕی. خۆیدا بەسەر باوکیدا، پەرۆشانە دەیکێشا بە ڕانی باوکیدا. پێی وت: (ئەمڕۆ یەکێک دەستی بۆ ڕاوەشاندم، بۆ ماوەیەکی درێژ دەستی بۆ ڕاوەشاندم).

شفام پرسی: (گۆچانی پێ بوو؟)

(بەڵێ، پیاوێک بە گۆچانەوە، دەستسڕەکەی بە گۆچانەکەیەوە بەستبووەوە و بۆ ماوەیەکی زۆر لە پەنجەرەکەوە گۆچانەکەی بۆ ڕاوەشاندم، تا لە ئاستی بینینم ونبوو).

***

*شفام، ناوی پاڵەوانی ئەم چیرۆکەیە، ناوەکەشی بە واتای (ئیسفنج) دێت.

-زیگفرید لینز (١٩٢٦-٢٠١٨) یەکێکە لە دیارترین نووسەرانی ئەڵمانیای دوای جەنگ. زیاتر لە بیست ڕۆمان و شانۆگەری و کۆمەڵە چیرۆکی هەیە، ساڵی ٢٠٠٠ براوەی خەڵاتی گۆتە بووە بۆ سەرجەم نووسینەکانی.

The post شەوێک لە ئۆتێلدا appeared first on ژنەفتن.

(لە ڕۆژنامەی هەولێردا چۆن باسی شیعر کراوە و چۆنیش نامەکەی من شێوێنراوە؟)

کاروان کاکەسوور

لەم کتێبەدا هەوڵم داوە ڕووبەڕووی نووسینێکی (ئارام کۆشکی)ی ئەندامی (ڕۆژنامەی هەولێر) ببمەوە، کە لەژێر ناونیشانی (نەسیحەتنامەی شاعیران… چەند سەرنجێکی کورت سەبارەت بە پرسی شاعیربوون)دا بڵاوی کردووەتەوە. ماوەی پێشوو نامەیەکم بۆ شاعیران نووسی و ناوم نا (تێپەڕاندنی خود و واقیعی باو لە ڕێی وێنەی شیعرییەوە). لەو نامەیەدا بۆچوونی خۆمم لەبارەی چەمکی شیعرەوە خستووەتە ڕوو و ئاماژەم بە هەندێک خەسڵەتی شیعری ئەم نەوانەی دوای نەوەی ڕاپەڕین کردوون. (کۆشکی) وەک ئەوەی ڕاهاتووە لەم بارەیەوە چەند دێڕێکی ساکاری بە زمانی ڕۆژانەی خەڵک نووسیون و کۆمەڵێک تۆمەتیشی داونەتە پاڵم. ئایا یەک دێڕیشی لەبارەی شیعرەوە نووسیوە؟ ئینجا وێنەیەکی ناشیرینیان کێشاوە، گۆیە هیی منە. ئایا بەو مەبەستە کێشاویانە، تا لەو ڕێیەوە سۆزی ئەو جەماوەرە ڕابکێشن و فریویان بدەن؟ ئایا دەیانەوێت بڵێن ئەوەی بەم شێوەیە ڕووبەڕووی بوونەتەوە، کەسێکە و پێوەندیی بە دنیای ئەدەب و هزرەوە نییە، بەڵکوو ئەمانەی گوتوون، تا لە بیری خەڵک نەچێتەوە؟

نزیکەی دە ساڵە لەم ڕۆژنامەیەدا جنێوم پێ دەدات و سووکایەتیم پێ دەکات، تەنیا لەبەر ئەوەی بۆچوونی جیاوازم دەربڕیوە. پێم وایە ئەو خوێنەرانەی ئاگایان لە بەرهەمەکانمە، دەزانن نە ڕستەیەکی زبرم لە نووسینەکانمدا بە کار هێناوە و نە بە لای کەسێتیی یەک نووسەریشدا چووم، بەڵام هێندە هەیە ئازادانە بۆچوونم دەربڕیوە و هەوڵم داوە چەمکەکان لێک بدەمەوە. هەندێکیانم لە شێوەی نامەدا بۆ نووسیوە و تێیاندا بەوپەڕی ڕێزەوە ناویم هێناوە، چونکێ لای من تا ئەم ساتەیش ململانێیەکە تەنیا پێوەندیی بە تێگەیشتنی جیاوازەوە هەیە، دەنا کەسێتیی ئەوم تێکەڵی بابەتەکە نەکردووە، بە مەرجێ ئەو هەمیشە ڕووی لە خۆم بووە و وەک بابەتێکی کۆمەڵایەتی لە ململانێیەکەی ڕوانیوە، بۆیە پەنای بردووەتە بەر جنێو، توانج، بوختان و هیی دیکەی لەم شێوەیە. دیارە وەک لە کتێبەکەیشدا گوتوومە هیچ گلەیییەکم نە لە (کۆشکی) هەیە و نە داوا لە ڕۆژنامەکەیشیان دەکەم دەست هەڵبگرن، بەڵکوو هیوادارم بەردەوام بن، چونکێ من خۆم ئەم بەریەککەوتنە بە گرنگ دەزانم و هەوڵ دەدەم لەو ڕێیەوە پێشانی خوێنەری بدەم ئەو ئاڕاستەیە تا چ ئەندازەیەک میلـلییە. هاوکات دەمەوێت ئاستێکی دیکەی جیاوازی زمان و تێگەیشتن بخەمە ڕوو، بەو مانایەی تێکڕای ئەو چەمکانە هەڵدەگرمەوە، کە فڕێ دراون، تا بۆ ڕاڤەی هەر یەکێکیان چەند سەرچاوەیەکی هزری و ئەدەبی بپشکنم. ئەگەر (کۆشکی) ئەوە چەند ساڵە ئەم ڕۆژنامەیەی کردووەتە سەکۆیەک و لێیەوە پەلاماری کەسێتیم دەدات، بێ ئەوەی تا ئەم ساتەیش نموونەیەکی لە وتارێکم وەرگرتبێت، ئەوە من نەک تیشک دەخەمە سەر تێکڕای ئەم نووسینەی، بەڵکوو هەر لێرەدا کەموزۆر بە لای هەندێک وتاری تریشدا دەچم، کە هەر لەم ڕۆژنامەیەدا بڵاو کراونەتەوە.

ئەگەر ڕووم لە (ڕۆژنامەی هەولێر)ـە، لەبەر ئەوەیە (کۆشکی) ئەندامیەتی، دەنا دەزانم نووسەر خۆی لە ناوەرۆکی نووسینی بەرپرسیارە. لە پێشەکیی کتێبەکەدا زیاتر لەوە دواوم.

ئەگەر (کۆشکی)، یان هەر کەسێکی دی لەبارەی ئەم کتێبەوە سەرنجێکی هەیە و دەیەوێت بۆچوونی جیاواز بخاتە ڕوو، ئەوە بەوپەڕی خۆشحاڵییەوە گوێی لێ دەگرم و ئامادەی گفتوگۆم.

کاروان کاکەسوور

ماڵپەڕی ژنەفتن ئەم کتێبەی وەک کتێبی ئەلیکترۆنی (فایلی pdf) بڵاو کردووەتەوە، دەتوانن لە سەرەوە لە دوگمەی (داگرتنی کتێب) داوەنلۆدی بکەن.

The post لەنێوان ئامۆژگاری و ئاماژەدا appeared first on ژنەفتن.

«دنیا خیانەتی لێ کردین!» و «کوردیان فرۆشت!»، جیا لە گازندەیەک، ئەزموونێکی دووبارەی نێو مێژووی کورد و شۆڕش و جووڵانەوەکانێتی. ئەم نووسینە گەرەکێتی وەڵامی ئەو پرسیارە بداتەوە، بۆچی جار دوای جار ئەم ئەزموونانە دووبارە دەبنەوە و هەمیشە کورد لە پێگەی «خیانەت‌دیدە»ـەدا خۆی دەبینێتەوە؟ چۆن دەبێت مامەڵەکردن لەگەڵ ئەم ئەزموونانە لە گازندەوە، بگۆڕێ بۆ پرسیاری کورد لە خۆی؛ واتە دەبێت چیتر کورد نەپرسێ: «بۆچی هەمووان خیانەتیان لێ کردین؟»، لەبری ئەوە بپرسێ: «بۆچی هەر جارێک خۆم دەخەمە دۆخی خیانەت‌لێ‌کراوییەوە؟». کەواتە بۆچی کورد جار دوای جار خیانەت دەچێژێت؟ ڕەنگە وەڵامەکە ئەوە بێ، کورد تەنها خیانەتەکان دەژمێرێت و دەیچێژێت و دەیگێڕێتەوە، بەبێ ئەوەی ئاگاییانە مامەڵەیان لەگەڵدا بکات. تا ئەم ئەزموونانە لە چەشتنەوە تێنەپەڕن بۆ شیکاری و ڕەمزاندن، مەحکومن بە دووبارەبوونەوە. جیاوازیی گیانەوەر و مرۆڤ لە مامەڵەکردن لەگەڵ چێژ و ئازار لەوەدایە، گیانەوەر هەرکات چێژ یان ئازارێک دەچێژێت وا دەزانێ ئەوەڵجارە ئەم ئازار یان چێژە تاقی دەکاتەوە، تەنها مرۆڤە لە سایەی یادگە و ئاگایییەوە دەتوانێ شیکاری و جیاکاری بکا. بەڵام خۆ کورد مرۆڤە، خاوەن یادگە و ئاگایییە، خێرە ئەم ئەزموونانەی خیانەت، وەک‌بێژی یەکەمجارە بیانچێژێت، هەروا دووبارە دەبنەوە؟

ئەوەی سیاسەتی کوردی ڕووبەڕووی خیانەتی زلهێزەکان دەکاتەوە، ئەوەیە کورد نایەوێ بێتە نێو ئەم جیهانەوە، هێشتا باوەڕی بە جیهانێکی ئەخلاقی و گەرەنتییەک هەیە، باوەڕی وایە، ئەوانەی خاوەن‌مافن و دۆزەکەیان ڕەوایە، پاڵپشتیی جیهان دەبەنەوە، دادپەروەرییەک ماوە. کورد باوەڕی بە ئەوی تری گەورە لەدەست نەداوە، هێشتا وا دەزانێ گەر پابەندی کۆمەڵێ ڕێسای ئەخلاقی و بنەماکانی مرۆڤ ببی، حەقی خۆت پێ دەدرێ. بۆیە زۆرجار، بەتایبەت دوای شەڕی داعش دەوترا: «جیهان قەرزاری کوردە، دەبێ قەرزەکەی بداتەوە». هێشتا وا دەزانێ، خیانەت لە دنیای مۆدێرندا ئاوارتەیە نەک ڕێسا. بۆیە ئەوەی لە حاڵەتی خیانەتدا دادەڕمێت، گفت و پەیمانێک نییە لەگەڵ زلهێزەکان، بەڵکوو فەنتازیا سیاسییەکەی کورد خۆیەتی. هەر پرۆژەیەکی سیاسیی کوردی هەنگاوێ دەنێت، یەکەم باسێک کە دەکرێت، باسی گەرەنتیی دەرەکییە؛ بێ‌ئاگا لەوەی ئەم گەرەنتییە هیچ بوونێکی واقیعی نییە و لە جیهان و سیاسەتی مۆدێرندا جێی نابێتەوە، تەنها شتێکە لەنێو فەنتازیای سیاسیی کوردەکان خۆیاندا. هیچ گەرەنتی و باوکێکی ئەخلاقی لە جیهان و سیاسەتی مۆدێرندا جێی نابێتەوە، بەڵام کورد نەیگەرەکە بەر ئەم تراومایە بکەوێت کە گەرەنتی و باوکێکی ئەخلاقی، بوونی نییە. بگرە ئەوەی هەیە، باوکێکی بێ‌شەرمی ترەمپ‌ئاسایە، نەک هەر خیانەت دەکا، بەڵکوو چێژی لێ دەبینێ. کورد ناهاوکاتە لەگەڵ جیهانی مۆدێرن و سیاسەتی مۆدێرن، بۆیە بەرمەبنای کۆمەڵە پێوەرێکی پێش‌مۆدێرن، سیاسەت بەڕێوە دەبات: جوامێری، ئازایەتی و فیداکاری و ڕەوایەتی و هتد. بەڵام سیاسەتی مۆدێرن کە گەمەی کارتەکانە، بۆ کورد و سیاسەتی کوردی کایەیەکی نامۆیە. هەڵبەتە، وەختێک نکۆڵی لە لۆژیکی ئەم گەمەیە دەکات، دووچاری خیانەت دەبێتەوە. ئینجا هەمدیسان پەنا دەباتەوە بەر حیکایەتە دێرینەکەی کە حیکایەتی کوردی قارەمان و کوردی قوربانییە. ئەتوانێ تا قیامەت قارەمانانە شەڕی دنیا بکا، بەڵام نەیگەرەک بچێتە ژێر باری ئەم گەمەیەوە و بۆ هەمیشە نکۆڵی لێ دەکات. چونکە دەستهەڵگرتن لە فەنتازیاکان ئازایەتییەکی گەرەکە کە زۆر زیاترە لە ئازایەتیی مەیدانی شەڕ. بۆیە لای کورد خیانەت ئەهوەنترە لە کەوتنی فەنتازیاکەی، بەرگەگرتنی خیانەت ئەهوەنترە لە قبووڵکردنی ئەو ڕاستییەی هیچ کەس و هێزێک نییە گەرەنتی دادپەروەری بکات، گەرەنتیکارێک لە جیهاندا نییە. بەم مانایە، ئەوەی کورد لە حاڵەتی خیانەتدا دووچاری دێت، دووبارەبوونەوەی ناچارییە. دووبارەبوونەوەی ناچاریی بەگوێرەی دەروونشیکاری، مەیلێکی نەستەکیی [نائاگاییانە] سوبێکتە بۆ دووبارەکردنەوەی ئەزموونە تاڵەکانی ڕابردوو، ئەم ئەزموونانە هاوشانی ئازارچەشتن، چێژێکی نەخۆشانە و شاراوەشی بۆ سوبێکت هەڵگرتووە. بۆیە کورد لە حاڵەتی خیانەتدا، ئامادەیە گیانی بکاتە قوربانی و شەهید ببێ، بەڵام نەیگەرەکە فەنتازیا سیاسییەکەی و چێژە شاراوەکەی بکاتە قوربانی. لێرەوە، تێپەڕاندنی ئەم دۆخەی کورد، ڕزگاریی کورد، پێویستی بە قوربانیدانە، بەڵام نەک تەنها قوربانیدانی جەستەیی، پێش هەموو شتێک گەرەکە ئەم فەنتازیا سیاسییە، ئەم چێژە نەخۆشانەیەی قوربانی‌بوون بکاتە قوربانی.

دەقەکە:

لە ڕاپۆرتە هەواڵێکدا، شەڕڤانێکی هێزەکانی سووریای دیموکرات (هەسەدە) دەرکەوت، لەسەر ملی نوسیبووی «دنیا خائینە»؛ وەک‌بێژی، گەرەکێتی ئەم ڕستەیە چەند بارە بکاتەوە، تاوەکوو ئەوەی چەشتوویانە و دەیچێژن هەرگیز بیر نەچێتەوە. مەقسەدی ئەم نووسینە، پێش هەر شتێک، تەقەلایەکە بۆ تێگەیشتن لەو شتەی لای کوردان بە «خیانەتی زلهێزەکان لە کورد» ناو دەبرێت؛ ئەو خیانەتەی بە شێوەیەکی پراگماتیکی، بەبێ هیچ جۆرە چەمکسازی یان پەیبردنێکی تیۆری دووبارە دەبێتەوە. نەک هەر دووبارە دەبێتەوە، بگرە ئەم دووبارەبوونەوانە دەژمێردرێن و وەک هەقیقەتێکی حاشاهەڵنەگر دەدرێتەوە بەگوێی جیهاندا نەک خود. تەنانەت لە فۆرمی گێڕانەوەی ئەو شتانەی بەسەر کورددا هاتوون، هێشتا دووبارەبوونەوە خۆی ناشارێتەوە. هەر بۆیە، لەم نووسینەدا، گەرەکمە دەستوپەنجە لەگەڵ فۆرمی هەقیقەتی دووبارەبوونەوەکەدا نەرم بکەم نەک ناوەڕۆکەکەی، یانی کارم بەسەر خیانەتی سیاسی و خیانەتی جیۆپۆلەتیکییەوە نییە، بەڵکوو دووبارەبوونەوەی بونیادی خودی دووبارەبوونەوەم پێ گرنگە. لە چوارچێوەی تیۆریی کۆمەڵایەتیی پۆست-لاکانی، ئەم دووبارەبوونەوە بونیادییە وەک سەمپتۆم[دەردەنیشانە][1]ـی پەیوەندیی کورد لەگەڵ خۆی لەنێو هەلومەرجی تایبەتی دەروونی و کۆمەڵایەتیی سەردەمی مۆدێرن، شرۆڤە دەکەم. بانگەشەکە ئەوەیە؛ ئەم شکستە دووبارانە، بەسادەیی بەرئەنجامی نەمانی گەرەنتیی دەرەکی نییە، بەڵکوو نەتیجەی خۆدانەبڕینە لە فەنتازیا بونیادییەکانی سیاسەتی کوردی. لەم نووسینەدا، چەمکی «دووبارەبوونەوە»[2] ئامرازێکی شیکارییە، لەبری وەسفکردن و گێڕانەوەی ڕووداوەکان، سەرنج دەخەینە سەر لۆژیکی ناوەکیی ئەم دووبارەبوونەوانە. میتۆدەکەشمان، شرۆڤەیەکی دەروونشیکارانەیە بەگوێرەی کۆمەڵێک چەمکی سەر بەم نەریتە، وەک؛ فەنتازیا و ژویسانس[3] و ئەوی تری گەورە[4] و فەنتازیای سیاسی و هتد…

پێشەکی

دەرکەوتن و بەهێزبوونی ڕۆڵی جۆلانی لە سیستەمی نوێی سووریادا، تەنها گرێدراو نییە بە شوێنگۆڕکێی گەمەکارانەوە. گەرێ ئەم چرکەساتە وەک چرکەساتی کەوتنی دەمامکی لۆژیکی سیاسەتی جیهانی ببینین؛ ئەم چرکەساتە، لە مێژووی جیهانی مۆدێرندا، ڕێسایە نەک ئاوارتە. ئەمما، پرسیارەکە ئەوەیە؛ خۆ مێژووی کورد سەرڕێژە لەم چرکەساتانە، ئیتر بۆچی وەها مامەڵەی لەگەڵ دەکەن، وەک‌بێژی یەکەمجارە تووشی دەبن؟ لەم چرکەساتەدا، ئەوەی لای کوردەکان دادەڕمێت -جار دوای جار، داڕماوە-، هاوپەیمانییەکی سەربازی نییە، بەڵکوو فەنتازیایەکی سیاسییە: فەنتازیایەکی هاوکات دەربارەی دیموکراسی و ئەخلاق و پشتیوانیی زلهێزەکان. باشە، بۆچی ئەم شکستانە جار دوای جار دووبارە دەبنەوە؟ بۆچی زانین و دیموکراسی و فیداکاری، وەرناگەڕێن بۆ سەرمایەیەکی سیاسیی پاوەجێ؟ بۆچی سەرباری ئاگاییی مێژوویی، دووبارە شکست بەرهەم دێتەوە؟ پرسیارەکە ئەوە نییە، بۆچی خیانەت لە کورد دەکرێ؛ بەڵکوو ئەوەیە: بۆچی پرۆژەیەکی سیاسی جار دوای جار خۆی دەخاتە دۆخی خیانەت‌لێ‌کرانەوە؟ ڕەنگە بەرهەڵستییەک بێتەپێش و بوترێ کە گوایە مەجبوورن، یانی ناچارییەکی ڕیاڵیستی ئەم ڕەوشە دەسەپێنێ. گەر واشبێ، هێشتا پرسیارێکی تر دەمێنێتەوە: بۆچی سەرباری هەبوونی ئاگاییی بەم ناچارییە، هێشتاش فەنتازیای تیۆریی کوردان هەر دەکەوێتە تەڵەی خیانەتەوە؟ هەڵبەتە، نامەوێ نکۆڵی لە هەلومەرجە ماتریاڵیستییەکان بکەم، تەنها گەرەکمە لەنێو هەلومەرجە ڕەمزییەکاندا وەڵامێ بدۆزمەوە.

دووبارەبوونەوەی دووبارەبوونەوە

گشتمان دووبارەبوونەوەی ناچاریی[5]‌مان بیستووە، فرۆید لە کتێبی «لەودیو پرەنسیپی چێژەوە»[6] دەیبەستێتەوە بە پاڵنەری مەرگ[7]ـەوە. لەم چەمکەوە تێدەگەین، بۆچی سوبێت جار دوای جار خۆی لە دۆخێکی ئازاربەخشدا دەبینێتەوە. لە دەروونشیکارییدا، گریمانەی هەبوونی ناچاریی دووبارەکردنەوە دەکرێت. بەگوێرەی ئەم پرەنسیپە، سوبێکت[8] تەنها ئەوکاتە مەحکومە بە دووبارەکردنەوەی شتێک کە ڕیشەکانی ناچارییەکەی بیرچووبێتەوە، یانی ڕابردووی تاک یان مێژووی گرووپێک ئەوکاتە دووبارە دەبێتەوە کە سوبێکت هێشتا ناتەبایە لەگەڵ دۆخی خۆی. بە قسەی ژیژەک، مەسەلەکە ئەوە نییە سوبێکت نازانێت؛ بابەتەکە ئەوەیە، لەم دووبارەبوونەوەیەدا چێژێک  بۆ سوبێکت شاراوەتەوە. دووبارەبوونەوەی بونیادی دووبارەبوونەوە، بەو مانایە دێت، کوردەکان نەیانتوانیوە لەڕووی یاسایییەوە جێ‌پێی خۆیان لەنێو سیستەمی جیهانییدا قایم‌ بکەن. هێزەکانی سووریای دیموکرات (هەسەدە)، ڕێک ئەمەی بەسەر هات، لەڕووی ئەخلاقییەوە بەفەرمی دانپێدانراو بوون، لەڕووی سەربازییەوە بەکار هێنران، کەچی لەڕووی دامەزراوەیی و یاسایییەوە قبووڵ نەکران. ئەم قبووڵنەکراوییە، مانای نەڕەمزێنراوییە، ئەوەشی نەڕەمزێنرێت، دووبارە دەبێتەوە. لە دۆخی کورددا، دووبارەبوونەوە بونیادێکی هەیە: تێکۆشان  سەرکەوتنی سەربازی یان ئەخلاقی  پشتبەستن بەوەی بە ئەوی تری گەورە ناو دەبرێت (مافەکانی مرۆڤ، ئەورووپا، ئەمریکا)  فرۆشران  پەنابردن بۆ حیکایەتی قارەمان-قوربانی. بەبڕوای من، ئەمە سووڕێکی بونیادییە نەک ڕێککەوت. ئینجا بۆ تێگەیشتن لەم سووڕە بونیادییە، کۆمەڵە چەمکێکی نێو هەمان پانتاییی تیۆری بەکار دەهێنم.

چیرۆکی باوکان

مۆدێرنە لەسەر نەبوونی هیچ گەرەنتییەک دامەزراوە، چ گەرەنتیی ئەخلاقی بێت یان گەرەنتیی ئایینی. ڕوونتر بێژین، ئەویترێکی گەورە لە سیاسەتی جیهانییدا نەماوە تا گەرەنتیی دادپەروەری بکات یان ئەخلاقییانە ڕەفتار بکات. سیاسەتی کوردی نەیگەرەکە ئەم شتە قبووڵ بکات، نەک هەر قبووڵی ناکا، بەڵکوو لەڕێی حیکایەتی خیانەتەوە، نکۆڵی لێ دەکات. هەڵبەتە وەک دەزانین، نکۆڵی پێش هەر شتێک، قبووڵنەکردنی تراوما[9]یە؛ قبووڵنەکردنی ئەو ڕاستییەی کە ماف ناگەڕێتەوە بۆ مافدار. نکۆڵی هەر شکستە، شکستی ئەوەی کە هیچ شتێک کامڵ نییە.  با پێچێک لێ بدەین  و بپرسین: ئاخۆ ئەم نکۆڵییە جۆرێ لە ناهاوکاتیی مێژوویی نییە؟ ناهاوکاتیی مێژوویی لە پەیوەندیدا بە جیهانی مۆدێرنەوە، واتە هێشتا تۆ سەر بەم جیهانە نیت. با هەندێک لەم پرسیارە ڕابمێنین؛ ئاخۆ بەڕاستی کوردەکان لە ئاستی ئاگاییدا هاتوونەتە نێو جیهانی مۆدێرنەوە؟ بەبڕوای من، کوردەکان بەبێ هاتنەناو ئاگایی مۆدێرنەوە، ئێش و ئازاری ژیانی مۆدێرن دەچێژن. لەنێو سیاسەتی کوردیدا، باوکی ڕەمزی[10] بوونی نییە، [کوردەکان] بە فەرمی دانیان پێدا نانرێت، هیچ پەیمانێک نییە شایەنی شکاندن نەبێ؛ بەڵگەش ئەوەیە، [کوردەکان] وا دەزانن هەبوونی وەهمی لەسەر هەق و مافداربوون، بەسە.

لە نەمانی باوکی ڕەمزیدا، لەبری گەرەنتی هێزە باڵادەستەکان، لە ئاستی خەیاڵییدا مانا بۆ خۆیان دادەتاشن. کوردەکان دەزانن گەرەنتییەک لەگۆڕێ نییە، بەڵام نکۆڵی لێ دەکەن و جێگەی پڕدەکەنەوە بەو فەنتازیا سیاسییەی کە گوایە فەزایەکی ئەخلاقی هەیە و ئەگەر بەگوێرەی بنەماکانی مافی مرۆڤ بجووڵێیتەوە، ئەوا قبووڵ و پاڵپشتی دەکرێت؛ بێئاگا لەوەی گەر هیچ گەرەنتیکارێک بوونی نەبێ و ئەم جیهانە ئەخلاقییە تەنها فەنتازیای ئێمە بێ، ئیتر وەختێ بۆ ماوەیەک ئەم فەنتازیایە دادەڕمێت -جار دوای جار دادەڕمێت، لەبری چەسپانی ئەم فەنتازیایە، شتێکی تۆقێنەر جێگەی ئەم قبووڵنەکردنەی نەمانی گەرەنتی لە جیهانی مۆدێرندا دەگرێتەوە، [ئەم شتە تۆقێنەرە] باوکێکی بێ‌شەرمە کە چێژ لەم خیانەتکردنە ئاگاییانەیە وەردەگرێت، نەک هەر چێژی لێ دەبینێ، بەڵکوو وەک هەقیقەتی سیاسەت پاکانەی بۆ دەکا؛ [باوکی بێ‌شەرم] ئەو دەسەڵاتەیە کە یاساکان پێشێل دەکا و خۆی بە خاوەن‌مافیش دەزانێ، کتومت کەسێکی وەک ترەمپە.

گەر باوکی ڕەمزی بوونێکی واقیعی نەبێ -بوونی نەبێ-، هەبوونی باوکی ئەخلاقییش تەنها فەنتازیای سوبێکت بێ، باوکی بێ‌شەرم ئاگاییانە خیانەت بکا و وەک ڕاستییەک پاکانەی بۆ بکا و چێژی لێ ببینێ؛ ئیتر «خیانەت‌دیدە» هیچی بۆ نامێنێتەوە جگە لە پرتەوبۆڵەکردن لەنێو فەزایەکدا کە ئەسڵەن لە جیهانی مۆدێرندا جێی نابێتەوە. ئەم گازندە و پرتەوبۆڵەیە، وەک خودی ئایدیای خیانەت‌لێ‌کراوی، جار دوای جار دووبارە دەبێتەوە، یەک جیاوازی دەمێنێتەوە، دووبارەبوونەوەی ئەم گازندەیە دەرخەری وابەستەبوونە بە باوکی بێ‌شەرمەوە. سادەتر بێژین، ئەم یاسا بێ‌شەرمە دیوێکی تری هەمان چەمکی ئایدیاڵیزەکراوی فەزای ئەخلاقیی چاکەخوازە. ئەنجامی هەنگاوەکانی سیاسەتی کوردی، چاوەڕوانیکردنی ڕەفتاری باوکی ڕەمزییە لە باوکی بێ‌شەرم، یان ڕوونتر بێژین، کورتکردنەوەی باوکی ڕەمزییە بۆ باوکی خەیاڵی.

با بێینەوە سەر باسی دووبارەبوونەوەی دووبارەبوونەوە، یاخود دۆزینەوەی شرۆڤەیەکی دەروونی بۆ ئەم دووبارەبوونەوە بونیادییە. بۆچی کوردەکان دەرس لە خیانەتەکان وەرناگرن؟ با نەگەڕێینەوە سەر ناچارییە ڕیاڵیستییەکان، ئەسڵەن باسەکە جێگرتنەوەیەکی ڕووت نییە، بەڵکوو پێکەوەبوونێک ئامادەیە. ئاخۆ چەشنێک لە چێژی ژێردەستەیی ئامادەیە؟ گەر ئازار بێجگە لە ئازارچەشتن شتێکی تری لە هەناوییا هەڵگرتبێت، جۆرێک لە ژویسانس [زێدەچێژ]، ئاخۆ ئەم چێژە شاراوەیە بەرهەمی نکۆڵیکردن لە نەبوونی گەرەنتی نییە؟ بەبڕوای من، بەرهەمی ئەوەیە. ئەم چێژە لە هەمان حیکایەتی قارەمان-قوربانییدا حازرە، چێژێک کە دەچێتە خزمەتی نکۆڵیکردن لە غیابی هەر گەرەنتییەکەوە؛ چێژی هەستکردن بە ژێردەستەیی، چێژی مانادان بە ژێردەستەیی، چێژی شەهیدبوون لەنێو جەرگەی شکستدا، چێژی باوەڕبوون بە گەرەنتی لە سەردەمی غیابی گەرەنتی. لە سایەی ئەو چێژەی بەرهەمی هەستی ژێردەستەییە، شکست مانادار دەکرێت، بگرە لەوەش زیاتر، بەرپرسیارێتیی شکست هەڵناگیرێت، بەڵکوو بەرپرسیارێتییەکە دەخرێتە ئەستۆی شتێک کە بوونێکی واقیعی نییە. گەر سیاسەتی کوردی مانایەکی هەبێ، هەر ئەم چاوەڕوانییەی گەرەنتییە لە سیاسەت. گەر کەمێ بێبەزەییانەتر لێی بچینەپێش، گەرەکە بێژین، پێدەچێ ئەمە بەشێک بێ لە شوناسی سیاسیی کورد: خیانەتمان لێ کرا، شوناسە.

کریس کۆچێرا وتبووی، کوردەکان شەڕ دەبەنەوە و لە ئاشتیدا دەدۆڕێن. بەبڕوای من، ئەم ڕستەیە گرێدراوە بەو شتەوە کە بە ناهاوکاتیی مێژووییی کوردان ناوم برد. لە دنیای شەڕدا، دۆست و دوژمن دیار و ناسراون، نەک لە ئاشتیدا. شەڕ، قارەمانێتی و فیداکاری گەرەک، کەچی ئاشتی مامەڵە و دانوستانە. گشتمان ئەو ڕستەیەمان بیستووە، ئاشتی هەر درێژەدانە بە شەڕ بەڵام بە ئامرازی تر. باسەکە لێرەدا، قبووڵکردنی ئەم ڕاستییەیە. مانایەکی تری ئەم ڕاستییە؛ ڕازیبوون و قبووڵکردنی غیابی گەرەنتییە. شەڕ شەفافە و ئاشتی تەمومژاوی. ژیان لە دۆخی ئاشتیدا، یاسا و بیرۆکراسی و درووستکردنی کارگە و ڕێگاوبانی دەوێ؛ ئەم ئەرکانەش وەڕسکەرن. لەنێو سیاسەتی ئاشتیدا، پێویستە ئاشنای گەمەکە بیت، کارتەکانی خۆت بناسیتەوە و پێشبینی کارتەکانی ئەوانی تر بکەی. لەم دۆخەدا، بۆ گەمەکردن، تەنها ئازایەتی بەس نییە و شتی ترت پێویستە.  

ئەوانەی کوردانی سووریا دووچاری بوون، تەنها ئەوە نییە کە جیهانی ڕۆژئاوا کۆنەداعشێکی هەڵبژارد نەک ئەوانەی ستایشی دیموکراتیکبوونیانی دەکرد [ڕۆژئاوا ستایشی کورد و هەسەدەی کردووە وەک هێزێکی دیموکراتیک]. ساتی پۆست-جۆلانی، بە دەربڕینی ژیژەک، ساتی دەرکەوتنی ڕاستییە: هەرگیز گەرەنتییەک نەبووە. بەڵام دەزانین ژێردەستەکان هێشتا باوەڕیان بە گەرەنتی ماوە، دەستهەڵگرتن لەم باوەڕە، ئازایەتییەکی گەرەک، چەند هێندە زیاترە لە ئازایەتی نێو مەیدانی شەڕ. بۆیە سادەترین کار، گەڕانەوەیە بۆ حیکایەتی قارەمان-قوربانی و حیکایەتی خیانەت. هەر ئەمەش، دووبارەبوونەوەی دووبارەبوونەوەیە.

دابڕان لەم دووبارەبوونەوەیە، پێویستی بە قوربانیدانە نەک ژیرتر بوون؛ واتە قوربانیدان بەو شتەی کە چێژمان پێ دەبەخشێ، مانامان پێ دەبەخشێ؛ لەگەڵ قبووڵکردنی شکست بەبێ هیچ پاساوێک. ئەمە دەرچوونە لە پێگەیەک کە هیگڵ بە «گیانی جوان» ناوی بردووە؛ واتە ئەو سوبێکتەی کە قوربانییە بەڵام نەیگەرەکە واقیعی سیاسەت قبووڵ بکات. قبووڵکردنی ئەوەی کە مانەوە لە مانا گرنگترە؛ قبووڵکردنی ئەوەی کە شکست، خیانەت نییە، بەڵکوو پێدراوێکی قابیلی شیکارکردنە. قابیلی شیکارکردن، واتە ئایدیای هەق و ماف، بەبێ هەبوونی بناغەیەکی ماددی، وەهم و کاڵایە. هاتنەسەر ئەو قەناعەتەی کە بەدرێژاییی ئەو ماوەیە، تەنها کاڵایەک بوویت، فیداکاری و قوربانیدانی گەرەک. ئەم فیداکارییە تاقەت‌پڕوکێنە، پێویستی بە دەستبەرداربوون لە خود و داهێنانی خودێکی ترە. سیاسەت لەو شوێنەوە دەست پێ دەکات کە چیتر نەڵێین: ئێمە ڕاست و مافدار بووین.

لەوەش زیاتر، با قبووڵی بکەین، ئیمپریالیزم کێشەی لەگەڵ ئەو سوبێکتەیە کە مۆدێلێک دادەهێنێت و نەزمی ڕەمزیی باڵادەست ڕووبەڕووی ئاڵنگاری دەکاتەوە. سەرمایەداری کێشەی لەگەڵ مۆدێلە نەک توندوتیژی. تراژیدیای کوردەکان ئەوە نییە، ڕۆژئاوا خیانەتی لێ کردوون، بەڵکوو ئەوەیە، کوردەکان هێشتاش وەها دەجووڵێنەوە، وەک‌بێژی، نەدەبوو خیانەت ڕوو بدات. کوردەکان ساویلکە نین، وە پابەندبوون بە پرەنسیپەوە مانای لاوازی نییە؛ بەڵام نابێ چاوەڕێی ڕەفتاری ڕەمزی لە باوکی بێ‌شەرم بکەی، یان باوکی ڕەمزی کورت بکەیتەوە بۆ ئایدیا خەیاڵییەکانی خۆت. سەرباری ئەوەش، گەرەکە خواحافیزی لە حیکایەتی قارەمان-قوربانی بکرێت، مافداربوون بخرێتەلاوە، پەیوەندیی بە باوکی بێ‌شەرمەوە بپچڕێنرێت؛ بەم مانایە، نابێ چیتر بپرسین بۆچی فرۆشراین؟ دەبێ بپرسین، بۆچی وامان لە خۆمان کرد قابیلی فرۆشران بین. هەموو ئەمانە، واتە مانەوە و هەڵکردن لە غیابی هیچ گەرەنتییەکدا؛ نەک ببینە سوبێکتێکی تراژیدی، ئەوانەی لەسەر هەق و مافدارن بەڵام مردنێکی جوانیان بەنسیب دەبێ.

گرنگترین ئەنجامگیریی تیۆریی ئەم نووسینە، پیاچوونەوەیە بە چەمکەکانی شکست و خیانەتدا. لە سیاقی کوردیدا، شکست لەدەستدانی سەرکەوتن نییە؛ نیشانەی جۆرێک لە بنبەستی سوبێکتیڤیتە و پەیوەندییە لەگەڵ ئەویترێکی گەورەی گریمانەکراو. ئەنجامگیریی سیاسیی ئەم نووسینە، پیاچوونەوەیە بە چەمکی سیاسەت و ئیدارەدانی ئاشتی و شکست. گرنگترین ڕەهەندی کەلتووریی پیاچوونەوە، ژویسانسی ئازارە، دواجار دەبێ بەرگەی تراوما و ناڕەحەتییەکانی ئەم دابڕانە بگیرێت.

سەرچاوە: گۆڤاری کۆمار

[1] Symptom.

[2] Repetition.

[3] Jouissance.

[4] Big Other.

[5] Repetition compulsion.

[6] Beyond the Pleasure Principle.

[7] Death drive.

[8] Subject.   

[9] Trauma.

[10] The symbolic father.

The post دووبارەبوونەوەی خیانەت یان دووبارەبوونەوەی دووبارەبوونەوە؛ appeared first on ژنەفتن.

سوێند بەو شارە نا لێی نیشتەجێبووم/ بە لەوبوو و لێ بوویەوە نا/ بەو یادەی لە یادگەمەوە دەچۆڕا/ بە جێھێشتن و ئاوڕنەدانەوەڕا بتی لە كەلەمدا تاشی/ بە خۆرێكی كۆنی لەكارنەكەتووڕا نووێبوونەوە/ شەو لەدایكبوو زامێك بوو/ ھەندێك وشە لە ئاسماندا دەتگوت ئەستێرەن/ ھەندێك لە زەویدا دەتگوت سەمان/ ھەندێك وشە لە كەلـلەدا نەھاتنە سەر زار/ ھەندێك وشە لە چاواندا پەژارە بوون/ چییان بۆ مایەوە جگە لە سەرگەردانی؟/ دەیانگوت ژیان ئەستەمترە لە مردن/ مانەوە لە ڕۆیشتن/ بەختەوەری گەمییە، دوور دەڕوات/ ئەو گرمەیەی دلی لەرزاند وشە نەبوو/ ئەوەی لە زاندایە ڕووبارێكە، نازانێت چەند مانگ لە نێو خۆیدا دەخنكێنێت/ لە ھەتاوم وابوو پەنجەیەك كەوتە نێو چاوی؛ تاریك بوو/ كاتێك پەنجەرانە تیشكەكان ڕەگئاژۆی سپێدان دەبوون/ دەرگەیانە گوێچكە بەسەر گۆرانیدا دادەخران/ مخابن دەنگ لە ئامێز ناگیرێت/ بینین لە غەریبیكردندا گیر نابێت/ با كەژ و كێوەكان بیبیستن، ئەوە چرپەیە/ با گیا و درەختەكان بیبینن، ئەوە ڕوانینە/ چەندە ئەستەمە مانەوە لە نێو دەنگدا/ چەندە ئاسانە جێھێشتنی ڕوانین/ بریا ڕووبار دەبووم/ بە ڕێکردن و ئاوڕنەدانەوەڕا بمناسەوە/ بە پاڵتۆیەکی دووراو لە فەرامۆشیدا بمناسەوە/ نیشانەی من بێن تەنگییە/ توانەوەی پەیژەکانە لە گەیشتنم بە تەم/ ئەوێ، باڵندەکان بە تامی ئاسن دەفڕن/ مانگ سکەیەکی ژەنگگرتوو لە باخەڵی هەورەکاندا دەدرەوشێتەوە/ ڕۆژگار ڕێڕەوێکی لولپێچە بەرەو قووڵایی/ کەس لەوێ نییە گەردنی ئاسۆ بگرێت/ ئەدی کێییە لەو دوورەوە وەکو دووکەڵ سەرهەڵدێنێ؟/ نە کچانی ئۆرشەلیم لێی بە ئاگان، نە گالیسکەیەکە ستوونەکانی لە زیو/ قژی سێبەری دوو باڵندەیە/ جلی بەرخەماڵەی سپین، تازە لە خوێی کانییان لێسابێتەوە/ چاوەکانی بەردەماسین لەناو جۆگەڵەیەکی ڕووندا/ پەنجەکانی تەمتومانی سەر لوتکەی چیاکانن/ ئەوە کێیە ئەستێرەکانی کوژاندەوە؟ / ڕامەچڵەکێ!/ لە سەرەتادا بێدەنگی هەبوو/ ڕۆژێک، دوو و سێ / لە درزی بێدەنگییەوە، وشەیەک وەک ئارەقەی شووشە تکا/ “من” بوو/ “من” لەناو تاریکیدا دەگەڕا/ ئەنگوستەچاوە و فەرامۆشی سەرپۆشی وشەکانە/ ئەو کاتەی گیانی “من” لە لێواری زانین لەنگەری گرت/ گوتی: با ڕووناکی هەبێت/ بەڵام ڕووناکی نەبوو/ “من” وەستا و گوتی: من کێم؟ دەنگی خۆی نەناسییەوە/ گوتی: من لە کوێم؟ شوێنی خۆی نەناسییەوە/ گوتی: من کەیم؟ کاتی خۆی نەناسییەوە/ سەری قەدماغەی برینی یادەوەریی قوڕێک بوو؛ نەیدەزانی/ ئێمە نهێنییەکانمان دەردەخەین بۆ ئەوانەی دەیانەوێت ببینن/ ئەوانەی تامەزرۆی قووڵایین؛ گوریسمان لە دەستیانە/ ئەوانەی شێتی فڕینن، باڵیان پێ دەبەخشین/ ئەوەیە بەخششی ئێمە/ ئەوانەی خۆراکیان تاریکییە، بە ڕووناکی کوێرییان دەکەین/ ئەوانەی نیشتەجێی ڕووناکین، لە تاریکستاندا گەمارۆیان دەدەین/ هەر یەکێکیان، تاقیکردنەوەیەکە/ کەوڵی باوەڕت فڕێدەدەیت؟/ تۆ لێرەیت و لەوێش/ تۆ لە خەونیت و لە ڕاستیشدا/ وەک بارانی بەهار دەبارێیت، وەک گەڵای پاییز دەوەریت/ تۆ کێیت؟!/ سەرەتا وشە هەبوو/ وشەکان لەبیرچوونەوە، لەناو تەمدا ون بوون/ بەرەبەیان دیوار بوو بە فەرشی ژێر پێ/ فەرش بوو بە دەرگە/ دەرگەکان دەکرانەوە/ ڕووەو ناشوێن/ ڕووەو ناکات/ ڕووەو رۆژانی رابردوو- پاشەڕۆژ/  بەرەبەیان ڕووناکیم بینی/ بە خۆمم گوت: ئەمە خەونە یان راستی؟/ هەروەک چۆن مرۆڤ لە تاریکیدا چاوەکانی دەترووکێنێ، منیش وەها دۆشداماو/ هەرکەس نیشانەکانی ئێمەی لەبیر بچێتەوە، لە تاریکاییدا سەرگەردان دەبێت/ پەردەمان لە چاوانت لادا و بینینت ئەمڕۆ تیژە/ ئاوابوونی ڕۆژی یادەوەریتم سەیر کرد/ دەستم بۆی درێژ دەکەم، وەک دڵۆپی زام بەناو پەنجەکانمدا دەڕژێت و نامێنێت/ ڕستەکان، چیرۆکەکان، ساتەکان، ناوەکان…/ خودایە دڵنیام بکەرەوە ئەو شتانەی بیریان لێ دەکەمەوە ڕوویان داوە/ ئەو مرۆڤانەی خۆشم دەوێن ڕاستین/ ئەو ناوانەی بانگیان دەکەم دەمناسنەوە/ ئەو ڕێگەیەی دێتەوە یادم دەمباتەوە ماڵەوە/ ئەی مانگی شەوانی پڕ لە بێدەنگی/ چەند جار تۆم بینیوە و ناوت چییە؟/ یادەوەریم وەک درەختێکی وشکهەڵگەڕاو گەڵاکانی ناوی ناسیاوەکانمن، هەڵوەریون و شکۆی پاڕانەوەوم پاراست/ ئای خۆشەویستم هەموو پەیڤەکان لێوتن/ پەیوەندیی نێوان زەوی و ئاسمانیت/ لە پێت ڕەگی ژیان و لە سەرت پەسڵان/ ئەوەی لە گوڵەکاندا وەک بۆن دەردەکەوێت، لە دڵەکاندا ئەڤینە/ ئەوەی لە دەریاکاندا وەک شەپۆل دەردەکەوێت، لە ژیاندا هزرینە/ ئەوەی لە ئاسماندا وەک ئەستێرە دەردەکەوێت، لە چاوەکانتدا بریسکەن/ گوڵە سپییەکان لە پێستتدا دەپشکوون/ ئەستێرەکان شەو لە ئاسمان وشک دەبنەوە، وەک ئاورینگی هیوای ڕۆژگار/ لە ترسی نهێنی، لە بۆنی گوڵەڕەز و تامی هەناردا حەشارتدام/ ئەوە دەنگی فریشتەکانە دێتە بەرگوێم وەک شیوەنی با؟ یانیش پەژارەی دڵێکی بریندارە لە کۆیلایەتی خۆیدا دەتلێتەوە؟/ وشەکانم لە لێوی مردووانەوە دزین تا دوو کۆتر و تەونی جالجالۆکەیەک هاوەڵیم نەکەن/ مرۆڤ نازانێ لە ناو کام پۆشاکدا دەمرێت، خوێن شەوی بەسەردا بێت دەمەیەت/ ئەم لاشەیەم بەم هەموو نیگەرانییەوە ناخرێتە گۆزەوە/ هێندە یادەوەریت پشکنیم، وردە ئەستێرەت خستنە ژێر پێستم، دارستان و لادێت لە سەرمدا ڕواند؛ ئەم لاشەیە نەبووە خۆڵەمێش/ لێگەڕێ وەک چۆن لە ناومدا ژیایت لە ناوتدا بمرم/ من کە نیشتەجێی بێدەنگیم، بەردەکە غلۆردەکەمەوە تا شکانی کات ببینم/ قەپێک لەو سێوە دەگرم، تا زەوی لە قورگمدا گیر ببێت/ پاشماوەی ئەو داسەم لە دروێنەی سێبەرەکاندا دەمی هەڵوەری/ لە ئاگردانی ئەم ئاگایییە، خۆڵەمێشی ساڵانێک بەجێماوە تەنیا با دەیناسێتەوە/ کاتێک دڵۆپەی باران بەسەر بنمیچی یادەوەریمدا داباری، دەرکم بەوە کرد هیچ دینگەیەک ئەم ئاسمانە ڕاناگرێت/ مارێک لە گەردنی متمانەمەوە ئاڵاوە و سێبەرمت لە جەستەم جیاکردەوە/ نەتگوت بەم رێگەیەدا مەرۆ ئاگرە؛ سووتام/ لە ژێر ئەم دیوارەدا مەحەسێوە؛ خوێنم لێ ڕژا/ ئەم کەشتییە کوون نەبێت دەخنکێم/ لێگەرێ با لە ژێر سایەی ئەم یادەوەرییەدا لە ناو پێکەنین بگەوزێین/ لێگەرێ ئەم شنەبایە بۆ کوێ دەمانبات بمانبات/ زەوی بخەرە نێو جانتاکەت و مانگیش لەژێر هەنگڵت/ تۆ کە هەم تینووێتی و هەم ڕووبار، ئاسمان لە نێو خۆتدا بخنکێنە/ نە مێژوو دەتدورێت و نە تەم دەبێتە پۆشاکت/ لە درزی برینەوە لە هەڵەی ڕێزمانی بووندا بڕوانە/ ئەوا ئێوارە هات؛ سوکرات بە ژەهر، باجیۆ بە پێوە و ئەوینیش لەنێوخۆیدا…/

The post ڕێگەی ئاوین appeared first on ژنەفتن.

لێرەدا سێ ڕەهەندی سەرەکیی ستراتیژییەتەکەی بەرامبەر بە ئێران و ناوچەکە دەخەینە ڕوو:

١– گەرووی هورمز: گۆڕینی چەکی هەڕەشە بۆ کارتێکی سووتاو

هەمووان دەزانین گەرووی هورمز کارتە هەرە بەهێزە ئابوورییەکەی دەستی ئێران بوو بۆ هەڕەشەکردن لە جیهان، بەڵام ترەمپ بە وردی زانی چۆن ئەم یارییە بخاتە سەبەتەکەی خۆیەوە. ئەو بە نیشاندانی ئارەزووی “ئاشتی”، ئێرانی هێنایە سەر مێزی گفتوگۆ. تاران بە جۆش و خرۆشەوە داواکارییەکانی بەرز کردەوە، ترەمپیش بە ناردنی جێگرەکەی پەیامی “ئاشتیخوازی” گەیاند، بەڵام ئەمە تەنها پلانێک بوو بۆ کات کوشتن.

ئەو کاتەی قۆستەوە تا تەواوی ناوچە ئاوییەکان بخاتە ژێر چاودێری و گەمارۆی خۆیەوە. بەمەش گەرووی هورمز بوو بە کارتێکی لاواز؛ چونکە ئێستا تەواوی کەناراوەکانی ئێران لە جیاتی ئەوەی هەڕەشە بن، کەوتوونەتە ناو بازنەی گەمارۆیەکی توندەوە.

٢– سەپاندنی ئاشتی وەک تەڵەیەکی سیاسی

ترەمپ بە سەپاندنی پرۆسەی ئاشتی، ئێرانی خستە گۆشەیەکەوە کە لە هەر حاڵەتێکدا ئاگربەست بشکێنێت، تەواوی جیهان لە دژی دەوەستێتەوە. ئەمە وای کردووە تەنانەت کارتی “شەڕ”یش لە دەستی ئێران دەربهێنێت. ڕەتکردنەوەی هاوکارییەکانی “ناتۆ” لە لایەن ترەمپەوە لەم چەند ڕۆژەی دواییدا، ئاماژەیەکی ڕوونە؛ هەمووان درەنگ لە یارییەکەی ترەمپ تێگەیشتن و ئێستا دەیانەوێت بەشدار بن لە سەرکەوتنەکانی ترەمپدا، بەڵام بە پێچەوانەوە ئەو دەیەوێت بە تەنها یارییەکە بکات، بۆ ئەوەی کە کۆتایی بە ئێران هێنا بە بیانووی هاوکاری نەکردنەوە تەواوی دەسەڵاتەکانی تری بسەپێنێت بەسەر ئەوروپا و ناتۆدا. ئەمە بەو مانایە نییە شەڕ ڕوو نادات، بەڵکوو ئەگەر ڕوو بدات، ئێران لە کورتترین ماوەدا تووشی هەرەسی سەربازی دەبێت، چونکە پێشوەختە لە ڕووی سیاسییەوە دۆڕاوە.

٣– ئابوورییەک لە لێواری داڕماندا

ئێستا پرۆسەی ئاشتی لە دژی بەرژەوەندییەکانی تاران دەگەڕێت، هەربۆیە ئێران دەڵێت ناچینە گەڕی دووەمی دانوستانەکان. ئەمە سەلمێنەری ئەوەیە کە سیاسەتە ترەمپ کاری کردووە. سەرنج بدەن، ترەمپ هەرکاتێک کاتی ئاگربەستەکان بەرەو کۆتایی دەچێت، وتارەکانی دەگۆڕێت؛ جارێک دەڵێت “نزیکین لە ڕێککەوتن” و جارێکی تر هەڕەشە دەکات. ئەم هەوراز و نشێوە بەشێکە لەو فشارە دەروونییەی کە ئێرانی خستووەتە ناو ئاگربەستێکی درێژخایەن و پڕ لە زیان. لە کاتێکدا کەشتییە ئێرانییەکان ڕێگەیان پێ نادرێت بجووڵێن و ئەوانەشی بەرەو ئێران دێن دەگەڕێندرێنەوە، ئابووریی ئەو وڵاتەی وێران کردووە و تەواوی هەڕەشەکانی پێچەوانە کردووەتەوە بۆ سەر خودی وڵاتەکەیان؛ واتە، ئەگەر ئێران بیەوێت سوود لە ئاوی دەوروبەری وڵاتەکەی ببینێت، دەبێت ڕێگە بدات جیهانیش سوود لە گەرووی هورمز ببینێت، لێرەدا ترەمپ کڕین و فرۆشتنی بە خاک و ئاوی ئێران خۆیەوە کردووە.

ئیسرائیل و لوبنان؛ ئامرازەکانی یارییەکە

لە ژێر دەستی ترەمپدا، ئیسرائیل پشتگیرییەکی بێوێنە دەکرێت (چونکە زۆرێک لە بەرپرسانی ئیدارەی ترەمپ جوون)، بەڵام تەنها تا ئەو ڕادەیەی لە خزمەت بەرژەوەندییەکانی ئەمریکادا بێت. کاتێک جێگری ترەمپ لە نەتانیاهۆ تووڕە دەبێت، پەیامەکە ڕوونە: “پێگەی زلهێزی تەنها بۆ ئەمریکایە”. ڕێگەدان بە ئیسرائیل بۆ لێدانی لوبنان تەنها بۆ ئەوە بوو کە دواتر وەک کارتێکی فشار دژی ئێران بەکاری بهێنێت بۆ بەدەستهێنانی تەنازولی زیاتر. ناچارکردنی لوبنان بۆ دانوستانی ڕاستەوخۆ لەگەڵ ئیسرائیل، کە پێشتر وەک “کوفرێکی سیاسی” دەبینرا، یەکێکی تر بوو لەو تابووانەی کە ترەمپ شکاندی.

ترەمپ و یاریی شکاندنی پیرۆزییەکان: کاتێک هەموو شتێک دەبێتە “کاڵا“

لە پشت هەموو ئەو فشارە سیاسی و سەربازییانەی باسمان کردن، بزوێنەرێکی سەرەکی هەیە کە بریتییە لە “ئیگۆی” بێسنووری ترەمپ. ئەو وەک کارەکتەرێکی ئیگۆیستی نارسیسست، کە لە نێو جەرگەی ململانێ و ئاڵۆزییەکانی بازاڕی “واڵ ستریت”ەوە هاتووە، سیاسەت وەک پرۆسەیەکی کڕین و فرۆشتن دەبینێت. لە دنیای ئەودا، هیچ شتێک نییە ناوی “پیرۆزی” بێت؛ هەموو شتێک تەنها کاڵایەکە بۆ بازرگانیکردن.

ئەم تێڕوانینە بازرگانییە بۆ سیاسەت، وای لێدەکات تەنانەت مامەڵە لەگەڵ گەورەترین سەرکردەکانی ناوچەکەش وەک کڕیار یان فرۆشیار بکات. کاتێک بە زمانێکی زبر و بێپەردە هێرش دەکاتە سەر شکۆ و پێگەی سەرکردەکان (وەک مامەڵەی لەگەڵ سعودیە و وڵاتانی کەنداو)، لە ڕاستیدا دەیەوێت پەیامێک بگەیەنێت: “لە بازاڕی مندا، هیچ کەسێک لە سەرووی نرخەوە نییە”. ئەو باش دەزانێت چۆن هەمووان ڕابکێشێتە نێو یارییەکەی خۆیەوە و وایان لێ بکات بەو یاسایانە یاری بکەن کە خۆی دایڕشتوون.

دەرەنجام:

ئێستا تاران و ناوچەکە تەنها لە بەردەم سیاسەتمەدارێکدا نین، بەڵکوو لە بەردەم بازرگانێکی “گرێ کوێرە”کاندان کە ئاشتی و شەڕ وەک دوو کاڵای جیاواز دەبینێت و هەر کاتێک نرخەکەی گونجاو بێت، یەکێکیان دەفرۆشێت. سیاسەتی ترەمپ وای کردووە ئێرانی ٨٠ ملیۆنی بکەوێتە نێو گەمارۆیەکەوە کە تێیدا هەموو کارتەکانی دەستی لەرزۆکن؛ هەر جووڵەیەکی هەڵە، دەکرێت کۆتایی بە هەموو شتێک بهێنێت. لەم یارییەی ترەمپدا، بەرپرسانی تاران لاوازتر بوون و دووبەرەکی و لێکترازان لە ناوخۆیاندا سەریهەڵداوە، چونکە هەموو هەنگاوەکانیان پێشوەختە لە حیساباتی “قازانج و زیان”ی ئەم بازرگانە نارسیسستەدا جێگەی کراوەتەوە.

The post ترەمپ و هونەری “گرێ کوێرە” appeared first on ژنەفتن.