لە خوێندنەوەی یەکەم دەقی دابان عەتار چەند ساڵێک لەمەوبەر تاوەکوو ئێستا، وەک یەک لە هەرە دڵخوازترین چیرۆکنووسی کورد لە لام کەمەندکێشی کردووم. شێوازی نووسینی دابان تایبەتە و کەموێنەیە. بەمەش پێم وایە ئێمە زۆر بەبەختین کە شتێک دەخوێنینەوە هاوتای نییە. بێهاوتایی واتای ئەوە ناگەیەنێت کە هەموو کەسێک چیرۆکەکانی دابانی دەچێت بە دڵا، لێ شتێک دەخوێنینەوە کە دەگمەنە.

خاسیەتێکی چیرۆکەکانی دابان، هیچ نەبێت بە لای خۆمەوە،  ئەوەیە کە زۆر جار وەک مەحاڵ وایە بە یەک خوێندنەوە سەری لێ دەربکەیت. یەک، دوو، بگرە سێ بۆ چوار کەڕەت پێویستە بە هەمان دەقدا بچیتەوە. ئالەنگاریی وەهاش لەم سەردەمەدا تا دێت کەم دەبێتەوە، ئەمەش بۆ هەردوو لای خوێنەران و نووسەران ڕاستە. ڕەنگە خوێنەرێکی ئەم سەردەمە چیدیکە ئۆقرەی دەقی درێژ و پڕڕاز و قورسنووسراو نەگرێت، هاوکات ڕەنگە نووسەرانیش نەیانەوێت چیرۆکێک بنووسن کە خوێنەران بێئۆقرە بکات.

هەڵبەت، ناڵێم هەموو خوێنەران و نووسەران وەها بیر دەکەنەوە یان گەر دەقێک تایبەتمەندیی ئاستەنگی و ئالەنگاری نەبێت دەقێکی باش و جوان نییە، بەڵام سەردەمەکە وا خۆی نیشان دەدات کە دەگمەن بێت دوو جار ببیتەوە نێچیری هەمان قولاپی دەقێک یان کتێبێک کە لە ئاستێک لە ئاستەکاندا ماندووت بکات. ئەم تێگەیشتنەش چەوتە و جار نا جارێک دەقێک ئالەنگاریی تێگەیشتنمان بکات و داوامان لێ بکات کە وزەی تێدا خەرج بکەین شایەنی ئەوەیە خۆمانی بۆ بەدەستەوە بدەین و وەک چۆن ڕاوچی بۆ نێچیرەکەی دادەنیشیت، خوێنەریش ئا ئاوها بۆ دەقەکە دابنیشێت و شەنوکەوی بکات.

لەم وتارەدا هەوڵ دەدەم کە شیکارییەک بۆ تێما و ڕەهەندە سەرەکییەکانی نوێترین کۆمەڵەچیرۆکی دابان بکەم بە ناوونیشانی “کودەتای گاڵتەجاڕی” کە لە ساڵی ٢٠٢٤ لە لایەن وەشانی نووسیارەوە چاپ و بڵاو کراوەتەوە و لە سێ چیرۆک پێک هاتووە بەم ڕیزبەندییە: زیندانی بەرد، دوورگەی شەڕ، کودەتای گاڵتەجاڕی (کە هەر ناوونیشانی ئەم چیرۆکەیانە بووەتە ناو و ناسنامەی کتێبەکە). مەرج نییە لێکدانەوەکانی من مەبەستی پەیامەکانی پشت نووسینەکانی پێکا بێت یان بەشێک لە مەتەڵی ئەم کتێبەی هەڵهێنابێت، بەڵام دواجار ئەوە ئەرکی بەرهەمە ئەدەبییەکانە وا بکات بیر لە دەقەکە بکەینەوە و چەشنێک لە زۆرانبازیی هزری ئەنجام بدەین. دواجار، چەند چێژ لە دەقێک دەبینین، دەبێت هێندەش چێژ لە تێڕامان لەو دەقە ببینین.

پاراتێکستی تەڵەوێنەی[1] سەر بەرگەکە

یەک لەو خووانەی لە خوێندنەوەی کتێبەکان هەمیشە هەمبووە بریتییە لە پشکنین و تێفکرین لە بەرگی کتێبەکان و نووسین و وێنەکانی سەری. چەند سەیرە کاتێک کتێبێک دەخوێنیتەوە ڕەنگە نەخش و ڕەنگی بەرگەکەی وەک هیی کاتی پێش خوێندنەوەی لێ نەیەتەوە. ڕێی تێدەچێت پێش خوێندنەوەی کتێبێک، وێنەی سەر بەرگەکەی تێگەیشتنێک لە ئەندێشەماندا بنەخشێنێت یان لە لامان ببێتە ڕازێک، کەچی پاش خوێندنەوەی کتێبەکە دیزاینی کتێبەکە مەتەڵەکەی هەڵبهێنرێت یان پڕڕازتر بێت و واتاکەی خۆی نەدات بەدەستەوە، ڕەنگیشە (وەلەو ئەمەیان کەمێک جێی نیگەرانییە) لە بنەماوە هیچ مانایەک یان مەبەستێکی هونەری نەبێت چ بۆ نووسەرەکە یان دیزاینەری بەرگەکە. وەلێ، دواجار، نەخشونیگاری سەر بەرگی کتێبەکان دەشێت پێش و پاش خوێندنەوەی دەقەکە تێڕوانیمان بۆیان بگۆڕدرێن. وەک کەمێکی تر پەی پێ دەبەین، ئەمە بە دڵنیایییەوە بۆ نەخشونیگاری سەر بەرگی کتێبەکەی دابان درووستە.

پاراتێکست (کە بە کوردی دەتوانین وەریبگێڕین بۆ هاوەڵدەق، باندەق، بانتێکست، سەروودەق یان سەرووتێکست) ئاماژەیە بۆ هەموو ئەو توخمانەی لەسەر بەرگی کتێبێک یان لە ناو کتێبێکدا هەن (وەک ناوونیشانی کتێبەکە، بەشی پێزانین، پێشەکی و پاشەکییەکان، وێنە و نیگارەکانی سەر و ناوەوەی کتێبەکە، هتد)، یانیش تەنانەت ئەو توخمانەی لە دەرەوەی کتێبەکەوەن (وەک چاوپێکەوتنەکانی نووسەرەکە، پۆستەرەکانی ڕێکلامی کتێبەکە، ئەو ڕانانەی لە بارەیەوە نووسراون، هتد) بەڵام خۆیان بەشێک نین لە دەقە سەرەکییەکە. 

چەمکی پاراتێکست لە لایەن ژێرارد ژێنێتەوە، کە فەیلەسووف و ئەدەبناسێکی فەڕەنسی بوو، داهێنراوە و لە کتێبەکەیدا شیکاری بۆ پاراتێکستەکانی دەقێکی بە سیستەماتیک کردووە. سا با شیکارییەکی پاراتێکستواڵانە بۆ سەر بەرگی کتێبەکەی دابان بکەین و بزانین بەرگی کودەتای گاڵتەجاڕی گوزارشت لە چی دەکات، ئەویش گەر بیکات. دواجار کاتێک کتێبەکە تەواو دەکەیت، وا هەست دەکەیت هیچ شتێک لە جێی خۆی نییە، گومان دەبەیت تۆش کاراکتەرێکی ناو چیرۆکەکەیت و نووسەر فێڵی لێ کردوویت کە کتێبەکەی ئەو دەخوێنیتەوە. ڕەنگە ئەوەش بە مێشکتدا بێت ئەو دابانیش ڕاستەقینە نییە و لە چینێکی دیکەی کەتوارەوە ئاڕاستە دەکرێت تا کار لە خۆت و کەتوارەکەی تۆ بکات. جا چجای ئەوەی بزانین کە بۆ بەرگی ئەم کتێبە هەڵکەوتووە بەم جۆرە بێت کە هەیە!

تاوێک لە وێنەی سەر بەرگی “کودەتای گاڵتەجاڕی” بڕوانە. پێم وایە دەشێت هەموو هاوڕا بین لەوەی نەخشی سەر بەرگی کتێبەکە بەرگێکی جوان نییە (وەلەو جوانی چەمکێکی تایبەتە، شتێک بۆ من جوان یان ناشیرین بێت مەرج نییە ئەو ئەزموونە بۆ تۆ بە هەمان شێوە بێت)، ناجوانی بەو مانایەی بوونەوەرێک دەبینی لە شێوەی لێبووکێک کە بە شێوەیەک دەمی بە خەندەیە نائاسودەکەرە و تەنانەت بۆ هەندێك دەشێت مایەی تۆقین بێت (گەر بینەری فیلمی ترسناکی هاوشێوەی ئەوەی سمایڵ بوو بێتیت) و ئەم ڕووخسارە لێبووکییەش وەک بڕبڕە تا خوارەوەی جەستەی هاتووە و بەشەکانی جەستەشی لە نووسین، بەتایبەتی لە شێوەی دەستنووسی کۆن پێکهاتووە و تامارێکی مۆریش دەوری بوونەوەرەکەی داوە. باکگراوندی ئەم بوونەوەرە لێبووکییە ڕەشە و لەسەر ڕەشەکەش پارچەی پێکبەستراوی تەڵەوێنەن و سێ پارچە تەڵەوێنەش بە ڕەنگی جیاواز لە دەوری بوونەوەرەکەوەن.

سوودێکی بەرگی کتێبەکە ئەوەیە کە ڕەنگە بتوانین بەکاری بهێنین بۆ ئەوەی بزانین کامە هاوڕێمان لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و ژیانمان بلۆک بکەین، ئەگەر هاوڕێیەکت بینی وتی ئەم بەرگە جوانە، بێ دوودڵی بلۆکی بکە، چونکە ئەو کەسە یان کێشەی بینینی هەیە یان ماسۆکیستە و حەزی لە ئەشکەنجەی دەروونیی خۆیەتی. دوور لە تەنز، ئایا هەر بەڕاستی بەرگی ئەم کتێبە بۆ وایە؟ دابان و زاری (کە دیزاینەری بەرگی کتێبەکەیە) بۆ وایان کردووە؟ ئایا کتێبەکەیان بە پەنگ بردووە یان تێمای چیرۆکەکان دیزاینێکی وا دەخوازن؟

پێم وایە ئەم دیزاینە هەمووی بە مەبەست کراوە. چیرۆکەکانی ناو کتێبەکە وەک بەرگەکەی دەمانخاتە کەشێکی سەیر و سوریالیستانە. بەرگەکە نائاسوودەکەرە چونکە لە بنەماوە نائاسوودەهێنن، ئایا چ شتێک لەوە نائاسوودەهێنترە کەتوار و خەیاڵی خۆت لە یەکتری جیا نەکەیتەوە؟!

زاری دیزانەرێکی لێهاتووە و زۆرینەی کارەکانی دیزاینی کتێبەکانی نووسیار (لە نێویاندا دوو بەرهەمی خۆم) لە لایەن ئەوەوە کراون. سا کێشەکە نە لە دیزاینەرە، نە بڵاوکار، نە نووسەر، بگرە هیچ کێشەیەکی دیزاین نییە و زۆر بە ژیرانە ئەنجام دراوە. چیرۆکەکان وا دەخوازن کە بەرگەکە بەم شێوەیە بنەخشێنرێت، سا بەرگی کتێبەکە پۆشاکێکی پڕبەپێستە بۆ جەستەی دەقی چیرۆکەکانی ناو ئەم کتێبە. پاش خوێندنەوەی چیرۆکەکانی ناو کتێبەکە، گەر خوێنەر کات بۆ تێڕامان لە بەرگەکە تەرخان بکات، ڕەنگە ئەم ڕاستییەی بۆ دەربکەوێت و بتوانێت هەندێک لە مەبەستەکانی پشت وێنەی ئەو بەرگە هەڵبهێنێت. با لە هەندێک لە واتا و ڕەهەندەکانی ئەو بەرگە بڕوانین.

توخمێکی سەرەکیی دیزاینی بەرگی کتێبەکە بریتییە لە پارچەکانی تەڵەوێنەکان کە لە باکگراوندی کتێبەکە هەن کە سنوورەکانیان ڕەنگیان مۆرە و ناوەوەی پارچەکانیش بەتاڵە. تەڵەوێنە خۆی لە خۆیدا یارییەکی مەتەڵاوییە، یاریکەر دەبێت پارچە تێکەڵبووەکانی وێنەیەک بە یەکدییەوە بلکێنێتەوە تاوەکوو وێنە ڕەسەنەکە خۆی بدات بە دەستەوە. سا هەر خودی هەبوونی ئەم مەتەڵە یارییە وەک توخمێکی سەرەکیی دیزاینی بەرگی کتێبەکە ئاماژەیە بۆ شتێک کە پەرتبوو و پارچەپارچەبووە (ڕەنگە لە کۆنتێکستی ئەم چیرۆکانەی داباندا شتەکە کەتوار بێت)، یان شتێک کە پێویستی بە چارەسەرکردن و شیکارکردن هەیە. سا کاراکتەری نێو چیرۆکەکانیش وان، یان هیچ نەبێت ئەو دونیا تێکستواڵییەی تێیدان وەهایە.

چیرۆکەکانی دابان فراگمێنتن، واتە پارچەپارچەن و ڕەنگە بۆ خوێنەر سەخت بێت بە یەکجار خوێندنەوە لە هێڵ و کاتەهێڵی چیرۆکەکان تێبگات. چەند پاراگرافێک دەخوێنیتەوە، کەچی لە پڕێکدا سەرنجمان دەچێتە سەر چیرۆک و پرسێکی تر و ئینجا دێتەوە سەر ئەوەی پێشوو ئینجا بۆ شوێنێکی دیکە سەرنجمان ئاڕاستە دەکرێت، ئەمە ڕێک وەک تەڵەوێنە وەهایە. خوێنەر وەک یارییەکی تەڵەوێنە دەبێت پارچەکان بدۆزێتەوە و بیانخاتە شوێنە ‘ڕاستەکەی’ خۆیان تاوەکوو وێنەی چیرۆکەکە ڕوون خۆی نیشان بدات. جیا لە شێوازی خوێندنەوەی چیرۆکەکان کە وەک تەڵەوێنەن، دەروون و یادەوەریی کاراکتەرەکانیش پارچەپارچەن. لە کۆتاییی چیرۆکەکانیشدا ڕەنگە هەندێک شت لە لامان هەر جێی پرسیار بن، ئەمەش ئاسایییە، ئاخر خۆ لەسەر بەرگی وێنەکەش چەند پارچەیەکی تەڵەوێنەکە لە دەوری لێبووکەکە هەن و چارە نەکراون کە دەشیت ئەوە دەربخەن هەندێک لە پارچەکانی نێو چیرۆکەکان بزر بن و لە جێی دیکەدا بدۆزرێنەوە یان هەر نەدۆزرێنەوە. ئەمەش ئاماژەیەکی ڕوونە بۆ دەقئاوێزان[2].

هەرچی لێبووکەکەیە، جەستەی لە دەستنووسێک پێکهاتووە، ڕەنگە عەباش بێت، وەلحاڵ دەستنووسەکە دەشێت هێما بێت بۆ ئەو دەقئاوێزانەی لە چیرۆکەکاندا هەیە و نووسەر چەند دێڕێکی شیعری مەحوی ئاوێتەی نووسینەکەی کردووە. هاوکات، ئەم پۆشاکە عەبائاسایەی لێبووکەکە کە هاوشێوەی دەستنووسە کۆنەکانە دەشێت هێما بێت بۆ چەند شتێک: سەرجەم کاراکتەرەکان پێکهاتەیەکن لە زمان و مێژوو، بەم پێیە دەرخەری تەکنیکی مێتافیکشنە کە زۆر لە کۆمەڵەچیرۆکەکەدا بەکار براوە. ئاماژەیەکی دیکە ئەوەیە کە دەستنووسەکە هێمای پیرۆزی و پیرۆزاندنی دەقەکانی ڕابردووە. بەڵام، لێبووکەکە ڕێک پێچەوانەی ئەم هێمایەیە و نیشانەی پووچێتی و گاڵتەجاڕیی ناوونیشانی کتێبەکەیە.

هاوکات دەشێت تەواوی پۆشاکە دەستنووسەکە لەگەڵ سەرە لێبووکییەکان تێکڕا ئاماژەش بن بۆ سێیەمین چیرۆک – کودەتای گاڵتەجاڕی— کە تێیدا باس لە خاڵێکی وەرچەرخانی هزری دەکات و ڕۆشنبیران هەموو دەیانەوێت لاف و گەزافی ئەوە لێ بدەن کە ئەوان ڕابەر و دەسپێکەری ئەو ڕووداوە بوون کە لە چیرۆکەکەدا بەو قۆناغە نوێ و شۆڕشگێڕانەیە دەگوترێت سەرهەڵدانی مەزن. سا لێبووکەکە کودەتایە بەسەر ئەو دەستنووسەدا و ئەوانەشی کە دەیانەوێت بانگەشەکانی خۆیان بکەنە دەستنووسێکی دیکەی پیرۆز بۆ ئایندە.

خۆی لە ڕابردوودا لێبووکەکان لە کۆشکدا پێگەیەکی گرنگیان هەبووە. ئەمان تەنها قەشمەرجاری دەستی پاشاکان و دارودەستەکەی نەبوون، بەڵکوو لێبووکەکان ئەرکێکی گرنگیان هەبووە ئەویش بریتی بووە لە گوتنی ئەو ڕاستییانەی کە کەس لە میرنشینێکدا نەیوێراوە بە پاشای بڵێت. بەڵام، لێبووک بە گوتنی ڕاستییە تاڵەکە بەڵام لە فۆڕمی گاڵتەوگەپدا توانیویەتی دەنگە کپکراوەکان بە پادشا و دەسەڵات بگەیەنێت. سا ئەدەبیاتی تەنز و ئەزموونی و شۆڕشگێڕانە بە هەمان ڕۆحیەتەوە دەیەوێت مرۆڤ بە ڕاستییەکان بتاسێنێت. لێبووک لێرەدا ڕابەرایەتی کودەتایەک دەکات بەسەر پیرۆزیی پادشا و دەسەڵاتدا. کاراکتەری شاکار، کە دەکرێت وەک لێبووکێک وێنا بکرێت، لە چیرۆکی سێیەمدا کە فیلمە یەک خولەکییەکەی دەردەهێنێت و بەڕاستی لەوێوە پاڵەوانکوژی سەرهەڵدەدات، هاوکات دژ بە سەرپەرشتیاری پڕۆژە زانکۆیییەکەی کۆڵ نادات و دەرهێنان بۆ فیلمەکە دەکات. شاکار بە هەمووان و دەسەڵاتی سەرپەرشتیارەکەی پێکەنی و ئەو پاڵەوانانەی کردە نوکتە.

باوجوو، لێرە پرسیارێک بە مێشکمدا دێت: ئایا کۆمەڵەچیرۆکەکەی دابانیش گێڕانەوەی نوکتەیەک نییە هاوشێوەی فیلمە یەکخولەکییەکە (ئاخر چۆن بڕوا بکەین کوڕێک پەیکەرێکی خۆش بووێت و لەبەر ئەو ببێتە پاسەوانی مۆزەخانەیەک. ئاخر چۆن نووسەرێک شێتانە هۆگر و عاشقی کاراکتەرێکی نێو چیرۆکێکی خۆی دەبێت زیاد لە هاوسەرەکەی خۆی و دواتریش چۆن فیلمێکی ماوە یەکخولەکی شۆڕشێکی سەرتاسەری سیاسی-ئەدەبی-کۆمەڵایەتی دەهێنێتە کایەوە کە هەموو ڕۆشنبیران شەڕی لەسەر بکەن تاوەکوو خۆیان بکەن بە خاوەنی)؟ بەڵام دەبێت بڵێم کە دابان پێمان ڕانابوێرێت، بەڵکوو دەیەوێت مشتەکۆڵەیەک ڕاستیمان لە ڕێی ئایرۆنی، گاڵتەجاڕی، تەنز و کۆمیدیای تاریک و تراژیدییەوە پێ ڕابگەیەنێت.

پێم وایە دەشێت زۆر زیاتر لەسەر بەرگی کتێبەکە بڵێین و بە چیرۆکەکانی ببەستینەوە، بەڵام شتێکی گرنگ سەبارەت بە پاراتێکستی ناوونیشانی کتێبەکە هەیە: ئایا هەر بەڕاستی کتێبەکە ناوی ”کودەتای گاڵتەجاڕییە”؟ یانیش ئەوەتا ناونیشانە ڕاستەقینەکەی لە پشت ناوونیشانی ”کودەتای گاڵتەجاڕی”ـیدا شاردراوەتەوە؟ دوایین وشەی سێیەمین چیرۆک و کۆتاییی کتێبەکە ئەمەیە: پاڵەوانکوژ. لە کۆتاییی چیرۆکی سێیەمدا، لێکۆڵەرە ئەدەبییەکە پێداگری دەکات کە دەبێت ناوی چیرۆکەکە یان وتارەکەی “پاڵەوانکوژ” بێت، سا لە دەقەکەدا بە قەبارەیەکی گەورەتر نووسراوە و وشەکەش تۆخ کراوە. ئەمەش هاوشێوەی شاکاری فیلمساز و سپیکار، دابان ناونیشانی ”کودەتای گاڵتەجاڕی” وەک گەچ بەکار هێناوە و لە ژێر ئەم چینەدا ناوونیشانەکەی شاردوەتەوە. چەند چینێک لە چیرۆک دەبێت لا بدەین تا ناوونیشانە ‘ڕاستەقینەکە’ خۆی بۆمان دەربخات (کە ئەویش پاڵەوانکوژە). ئایا ئەمە چارەسەری تەڵەوێنەکەیە؟ ڕەنگە وا بێت، ڕەنگە وا نەبێت.

چۆن ژانری کتێبەکە پۆلێن بکەین؟

پۆلێنکردنی ئەم کۆمەڵەچیرۆکە کارێک نییە بگاتە مەحاڵ بەڵام هێندەش ئەرکێکی سادە و بێگرێوگۆڵ نییە. سەرنجڕاکێشە گەر بە هەمان نەریت و کرۆکی دەقی کتێبەکە ژانرەکەی بە “پۆست-پاڵەوان” یان “ئەدەبیاتی پاڵەوانکوژی” پۆلێن بکەین. بەهەرحاڵ، با ئێمەش لە کەتوار دانەبڕێین و بزانین لە کەتواری خۆمان چۆن ئەم کتێبە لە ژێر سێبەری ژانرێکدا پۆلێن بکەین.

بە شێوەیەکی گشتی، دەتوانرێت ژانری کۆمەڵەچیرۆکەکە وەک ئەدەبیاتی پۆستمۆدێرن پۆلێن بکرێت چونکە چەندان تەکنیکی گێڕانەوەی پۆستمۆدێرنانە لە چیرۆکەکاندا هەن. یەک لە خاڵە سەرەکییەکان بریتییە لە بەکارهێنانی مێتافیکشن، واتە چیرۆک دەربارەی چیرۆک، یان چیرۆک لە ناو چیرۆک. لە چیرۆکی ئاساییدا، خوێنەر وا هەست دەکات چاو لە جیهانێکی ڕاستەقینە دەکات، دیوارێک لە نێوان ئێمەی خوێنەر و کاراکتەرەکاندا هەیە کە پێی دەگوترێت دیواری چوارەم. ئەم دیوارە مێتافۆرییە بەربەستی جیهانی ئێمە و جیهانی ئەوانە. ئەوان پەی بەوە نابەن کاراکتەرانێکی نووسراون و لە جیاتی گۆشت و خوێن، پەیڤ و پیتن. بەڵام لە مێتافیکشندا، نووسەر یان کاراکتەری گێڕەرەوە لەناكاو ڕوو دەکاتە خوێنەر و دەڵێت: “ئێستا خەریکم ئەم بەشەی چیرۆکەکە دەنووسم” یان “با بزانین ئەم کارەکتەرە چی بەسەر دێت”. یان کاراکتەر پەی بەوە دەبات و هۆشەمەندە بەوەی ئەو کاراکتەری ناو چیرۆکێکە، بەمە دیواری چوارەم دەبەزێنرێت. ئەمە وا دەکات خوێنەر هەمیشە لە یادیدا بێت کە ئەوەی دەیخوێنێتەوە بەرهەمی خەیاڵە. مێتافیکشن تەکنیکێکە وا دەکات خوێنەر گومان لە ڕاستییەکان بکات، بەتایبەتی ئەوەی پێی دەگوترێت “ڕاستیی ڕەها”. هەروەها، ئەم تەکنیکی گێڕانەوەیە وا دەکات خوێنەر بەژدارییەکی کارای هەبێت و تەنها ناچالاکانە لە دەق نەڕوانێت بەڵکوو هاوتای نووسەر بە دوای مانای دەقەکەدا بگەڕێت و شێوە بە مانای دەقەکە بدات. بەم پێیەش خوێنەر لەگەڵ دەقەکەدا بیر دەکاتەوە و دەستەمۆ نییە.

مێتافیکشن چەشنێکە لە پارۆدی[3]، پارۆدیش جۆرێکە لە لاساییکردنەوەی بەرهەمێک بەڵام لەگەڵ خستنەڕووی سەرنج، ڕەخنە و زۆرجاریش دووبارە داڕشتنەوەی بە شێوەیەکی گاڵتەجاڕانە و توانجئامێزانە، کە خۆی لە خۆیدا زۆر لەگەڵ تێما سەرکییەکەی چیرۆکەکاندا دێتەوە.

بەڵام، پێم وایە خاڵێک گرنگە لە بەکارهێنانی مێتافیکشن بەتایبەتی لەم کۆمەڵەچیرۆکەدا: دابان لە ڕێی ئەم تەکنیکەوە دەشێت ڕەخنە لە ئاوەزی کورد بگرێت لەوەی تاکی کورد مێژوو و ئێستا وەک خاڵێکی وەستاو دەبینێت و گێڕانەوە مێژوویییەکان پیرۆز دەکات و ناوی داستانیان لێ دەنێت، بەڵام دابان دەڵێت کە هەموو ئەو مێژووەی کورد و مێژووی هەموو گەلەکانی دیکەیش گێڕانەوەن و ئەم گێڕانەوانەش درووست دەکرێن و بونیاد دەنرێن و خۆڕسک ناڕوێن، سا پێویستە کودەتا بەسەر ئەو بیرتەسکییە بکەین کە مێژوو و بونیادنانی دونیای ئێستا و ئایندەمان تەنها وەک بت و پەیکەرێک دەبینێت. هەر بۆیەشە دەرهێنەرە بزرەکەی نێو کودەتای گاڵتەجاڕی تەنانە پاش دۆزینەوەشی لە لایەن ڕەخنەگرەکەوە هەر بێناو دەمێنێتەوە و ناوی نازانین. ئەوەی دەیزانین ئەوەیە لە جێگەیەکی دەقەکە بە “شاکار” ناوی دەهێنرێت بەڵام دەزانین کە ئەوە ناوی خۆی نییە و لە دەرئەنجامی فیلمەکەیەوە هاوڕێکەی ئەو ناوەی لێناوە. هەمدیس لە ناونەنانی ئەم کاراکتەرە دابان دەیەوێت ناڕاستەوخۆ ئەمانە بخاتە ڕوو: ڕێ لە خودی شاکار دەگرێت ببێتە فیگەرێکی “پاڵەوان” و مێژوویی، هاوکات ئەو بیرۆکە بونیادگەرییەش دووپات دەکاتەوە کە بیرۆکەکان لەسەر تاقە کەسێک تاپۆ ناکرێن، وەک لە دەسپێکی چیرۆکەکەوە دەبینین نووسەران هەموو شەڕیانە بیرۆکەی بزووتنەوەیەک بە ناوی ئەوانەوە بلکێنرێت لە پێناو شکۆمەندییەکی بەتاڵ.

تەکنیکێکی دیکەی بەکاربراو کە زۆرجاریش لە دەقە پۆستمۆدێرنستییەکاندا دەبینرێت بریتییە لە دەقئاوێزان. دەقئاوێزان بریتییە لە تێکهەڵکێشکردنی دەقی بەردەست بە دەقی دەرەوەی خۆی، جا چ ئەو دەقە ئاوێتەیە یان تێهەڵکێشکراوە هیی نووسەر خۆی بن یان هیی دەقی نووسەرانی دیکە بن. هەڵبەت دەقئاوێزان پرسێکی فرەڕەهەندە و لێرە ناپڕژێینە سەری، بەڵام کتێبی کودەتای گاڵتەجاڕی بە ئاشکرا و نائاشکرا، ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ ئاماژەی تێدایە بۆ دەقگەلی دیکە یان دەقگەلی دیکە ئاماژەیان بۆ ئەو تێدایە[4]، بەمەش مانا و مەبەست و هێماکانی ناو دەقەکە ئاڵۆزتر دەبن و ڕەنگە تەڵەوێنەی نوێ بن بۆ خوێنەر.

یەک لەو دەقئاوێزانانەی بەری دەکەوین لە چیرۆکی دوورگەی شەڕ دێڕێکی مەحوییە (ل.٤١، دێڕەکەی مەحوی تۆخ کراوە):

“نەمزانی کامیان بوون، وێنەکە بوو یان…؟ لە لێوی ڕامام. لێوی سەرەوەی لە هەردوو لایەوە تەسک بووبوونەوە، کرابوونەوە، ویستبووی شتێک بڵێت؟ خونچەدڵ بوونم لە حەسرەت لێوی تۆیە خونچەدەم! شتێکی گوت؟ ئایا ئەو دەنگە ئەو بوو؟”

هەر وەک چۆن لە چیرۆکەکەدا باڵندەکان بوونێکی زەقیان هەیە، وەهاش لە شیعرەکەی مەحوی: غولغولی بولبول؛ مورغی خەمۆش. شتێک کە سەرنجی ڕاکێشام کاتێک لێکدانەوەی مەلا عەبدولکەریمی مودەڕڕیسم لەمەڕ ئەم شعرە خوێندەوە ئەم تێبینییەی ئەو بوو لە پەراوێزی دوادێڕدا: “لە دەستنووسەکانی بەردەستماندا لە نێوان ئەم بەیتە و بەیتی پێشوودا، جێگەی بەیتێک بە بۆشی ماوەتەوە. دیارە فەوتاوە. شێخ موحەممەدی مەحویش نووسیویە زۆرمان هەوڵدا، دەستمان نەکەوت.” مەحوی لە کۆتادێڕدا خۆی بە ”مورغی خەمۆش”، واتە باڵندەی کپ و بێدەنگ، دەچوێنێت. لە بەرانبەردا کاراکتەرەکەی دابان لە پڕێکدا دەست دەداتەوە نووسینی شیعر و هەوڵ دەدات ئەو خامۆشییە بشکێنێت. بەهەرحاڵ، دیارنەمانی دێڕەکەی پێش کۆتا دێڕی شیعرەکەی مەحوی وێنەدانەوەیەکی جوانە هاوشانی بەرگی کتێبەکەی دابان، ئاخر ئەو دێڕەش وەک پارچەیەکی تەڵەوێنەیەک وایە و دیار نەماوە تا وێنەکە بەتەواوی تەواو بکات، تۆ بڵێیت ئەم چیرۆکەی دابان بە جۆرێک لە جۆرەکان دۆزینەوەی ئەو بەیتە نەبێت؟

یەک بیرۆکەی دیکە کە دەمەوێت سەبارەت بە ژانری ئەم کتێبە بیخمە ڕوو بەڵام کەمێک دڕدۆنگم، ئەدەبیاتی کارلێککەرە[5]. ئەم چەشنە لە ئەدەبیات زیاتر ئەو ڤیدیۆگەیم و بەرهەمە دیژیتاڵییانە (هاوشێوەی وێژەی هایپەرتێکست[6]) دەگرێتەوە کە یاریکەر ڕۆڵی دەبێت لە ڕێڕەوی چیرۆکی یارییەکە یان دەقە دیژیتاڵییەکە. بڕیارەکانی یاریکەر، ئەو ئینپوتانەی دەیخاتە ناو چیرۆکەکەوە، هەموو دەبنە هێنانە ئاراوەی دەرئەنجام و گێڕانەوەیەکی جیاواز، یان هەر هیچ نەبێت خوێنەر بەدەستی خۆی ڕێڕەوی دەقەکە دیاریی دەکات، هاوشێوەی ئەوەی لە وێژەی هایپەرتێکست دەیبینین، کە ئەوە خوێنەر خۆیەتی دەیەوێت کلیک لەسەر کامە بەستەر و هایپەرلینک بکات. بێگومان ئەم بەرهەمەی دابان ناشێت وەک ئەدەبیاتێکی وەها وێنای بکەین کە خوێنەر بە کردەیی ڕێڕەوی چیرۆکەکان دەگۆرێت یان دیارییان دەکات، بەڵام لە خوێندنەوەی چیرۆکەکاندا، وەک پێشتریش ئاماژەم پێدا، ئەرکی خوێنەرە پارچە مەتەڵەوێنەییە جیاوازەکانی چیرۆکەکان بە یەکدییەوە بلکێنێت تا ڕێگای خۆی بدۆزێتەوە لە نێو ڵێڵاییەکانی سنووری نێوان کەتوار و خەیاڵی چیرۆکەکان. هەر لە بەرگی کتێبەکەوە، کە وێنەی تەڵەوێنەیە، نووسەر بانگهێشتی خوێنەر دەکات یاری بە پارچەکانی دەقەکە بکات.

دوورگە دابڕاوەکان

لە هەر سێ چیرۆکەکەدا دەتوانین هەست بە بوونی تڕاوما (زەبری دەروونی) بکەین. لە هەر چیرۆکێکیاندا زەبری دەروونی بە هێما و شێوەی جیاواز خۆی دەردەخات. چیرۆکەکانی دابان گەڕانێکی نائۆرتۆدۆکسیانەیە بۆ ئەو کاراکتەرانەی نامۆ بوون بە هۆی جەنگ و نائارامییەوە. ڕەنگە ڕاستەوخۆ وا نەڵێت، بەڵام لە ڕێگەی خوێندنەوەیانەوە زۆر شت ڕوون دەبێتەوە. ئەوانەی ئەزموونی زەبری دەروونی یان تەنگەژەی پاش زەبری دەروونی[7] دەکەن، کەتوار بۆیان دەشێوێت و لە خاڵێکی کات و مێژوودا گیر دەخۆن و بەند دەبن.

لە چیرۆکی ”زیندانی بەرد”ـدا بۆ نموونە، تەنانەت ناوونیشانەکەش هێمایە بۆ زەبری دەروونی و گیرخواردن لە نێو ڕێڕەوی کاتدا. کاراکتەری ئەم چیرۆکە لە دەسپێکی چیرۆکەکەوە باسی دەکات کە شوێنەکەیان دادەڕمێت و بە بەرچاوییەوە باوکی قاچی دەشکێت، پێشمەرگەی برینداریش دەبینێت کە بە هۆی پێکانەوە بە شەلەشەل گوزەر دەکەن، ئەمانە هەمووی دیمەنگەلێکن کە منداڵێکی بچووک دەشێت لە ڕێگەیەوە تووشی زەبری دەروونی بێت. لەم سۆنگەیەوە، چیرۆکەکە ئەوە دەخاتە ڕوو کە وەختێک مرۆڤ بە دەردەسەری و زامی دەروونیدا گوزەر دەکات دەشێت دڵی لەو پڕۆسەیەدا ببێتە بەرد، یانیش وەک داهۆڵەکان ناخبەتاڵ بمێننەوە.

ئەو شێوازە گێڕانەوەی چیرۆکەکانیش، بەتایبەتی وەک ئەوەی لە زیندانی بەرددا دەیبینین کتومت هاوشێوەی ئەزموونی زەبری دەروونییە. لە زەبری دەروونیدا، یادەوەرییەکان چیدیکە لەسەر یەک ڕاستەهێڵ نین و یەک لە دوای یەک بە ڕێڕەوی کاتتدا ئەزموون بکرێن، بەڵکوو لە زەبری دەروونیدا ڕابردوو و ئێستا تێکەڵ دەبن. دەروونبریندارەکان وەک ئەوەی لە ئێستادا ڕووبدات ئەزموونی زەبرە دەروونییەکانیان دەکەنەوە. داهۆڵەکانیش، دایکەداهۆڵ و باوکەداهۆڵ، هێمان بۆ داڕمانی هەستی پارێزگاری. خۆی بۆیە مرۆڤ تووشی تەنگەژەی پاش زەبری دەروونی دەبێت، لەبەر ئەوەی ئەو بڕوا و پێوابوونەی هەیبوو لەوەی دونیا شوێنێکی پارێزراو و سەلامەتە وردوخاش دەبێت. سا داهۆڵەکان تەنها وەهمێکی پارێزگاریی بوون بۆ کاراکتەرەکەی زیندانی بەرد و پاسەوانانێکی بێدەسەڵاتبوون.

لە چیرۆکی ”دوورگەی شەڕ”ـیشدا، کاراکتەرەکە بەهۆی لەدەستدانی دایکییەوە تەنگی پێهەڵچنراوە.  بووەتە دوورگەیەک، هەمیشە لە جیهانە خەیاڵییەکەیدا دوورگەیەکی پڕ باڵندەی چەکدار دەنەخشێنێت. هەڵبەت، هەر خۆی نەخشاندنی ئەو دوورگەیە ناخی خۆیەتی، مرۆڤ کە گیرۆدەی زامی دەروونییە دەبێتە دوورگەیەک و لە خاکەکانی دیکە دادەبڕێت. تەنانەت شێوازی گێڕانەوەکەش کە پارچەپارچەیە ڕێک هێمایە بۆ ئەو پارچەپارچەبوونەی زنجیرە یادەوەرییەکانی ئەوانەی بە دۆخێکی زەبراویدا تێدەپەڕن.

لە چیرۆکی ”کودەتای گاڵەتەجاڕی”ـیشدا زەبری دەروونی زیاتر ناڕاستەوخۆ بوونی هەیە. ئێمە زۆر دەربارەی کاراکتەری شاکار نازانین. نازانین کە منداڵی چۆن بووە، بۆچی دەیەوێت ببێتە دەرهێنەر، هیچ لە بارەی ڕابردوویەوە نازانین. ئاخۆ دەبێت زەبرێکی دەروونی هەبێت کە وا سەرسەختانە هەوڵ بدات قەشمەری بە پاڵەوانەکان بکات؟ خۆی، لەم چیرۆکەدا گەر زەبری دەروونییەک هەبێت، دانەیەکی بەکۆمەڵ و سیستەماتیکانەیە. شەڕ لێرە هاوشێوەی زیندانی بەرد نییە کاراکتەرکە ڕاستەوخۆ لێکەوتەکانی جەنگ ببینێت، یان وەک دوورگەی شەڕ کاراکتەرێک ناخ و خەیاڵی ببنە دوورگەیەک پڕ لە باڵندەی چەکدار، بەڵکوو لێرەدا گەر شەڕێک هەبێت شەڕی دەمەبۆڵەی دەستەبژێرەکانە، یانیش ئەو شۆکەیە کە پاش ڕاپەڕین هاتە کایەوە. بە جۆرێک لە جۆرەکانیش دەشێت ناڕاستەوخۆ هێمای جەنگی ناوخۆ بێت. ڕەنگە ڕەفتارە سەیرەکەی شاکار لە نووسینی شیعر لەسەر دیوارەکان و دواتر داپۆشینیان لە نێو ئەو باڵەخانانەی کاری تێدا دەکردن هێما بێت بۆ ئازارەکان و پاشان چەپاندیان و نەویستنی ئەوەی یادەوەرییەکان بێنەوە یاد هاوشێوەی ئەوانەی زەبری دەروونیان هەیە خۆیان لەو یادەوەرییانە بەدوور دەگرن کە دەشێت دووبارە بیانگەڕێنێتەوە بۆ ساتی ڕووداوەکە.

دواجار، زەبری دەروونی یەکێکە لە تێما سەرەکییەکانی چیرۆکەکان جا چ ڕاستەوخۆ ئاماژەی بۆ درابێت یان ناڕاستەوخۆ. تڕاوما لە ناو چیرۆکەکاندا سەرلەنوێ داڕشتنەوەیەکی بنەڕەتی دەکەن بۆ شوناسی کاراکتەرەکان، کە تێیدا کاراکتەرەکان هەوڵی مانەوە دەدەن بەمەش ناچارانە دەچنە دۆخی بەبەردبوونەوە و خۆیان لە نێو زیندانێکی بەردیندا بەند دەکەن، یانیش هەڵدێنە ناو خەیاڵ یان هۆگری شتانێکی بێگیان دەبن وەک پەیکەرەکان، داهۆڵەکان، دیوارەکان و پەیوەندیبەستن لەگەڵ ئەو کاراکتەرانەی خۆمان فرانکنستاینئاسایانە لە ئەندێشەدا دەیانئافرێنین، بەڵام لە باتی پێوەنانی پەلوپۆ بڕاوە جیاوازەکان، کاراکتەرەکان، دەقەکانی دیکەیش، لە وشە و یادەوەری و ئەندێشە بڕاوە جیاوازەکانەوە دەئافرێنرێن.

کوشتنی پاڵەوانی بێخەوش

ڕەنگە تەوەر و تێمای هەرە گرنگی کۆمەڵەچیرۆکەکە بریتیی بێت لە پرسی پاڵەوانکوژی. لە ڕێگەی چیرۆکی کودەتای گاڵتەجاڕییەوە، دابان ڕەخنەیەکی توند لە ئەقڵی ڕۆشنبیری، کۆمەڵایەتی و سیاسیی کورد دەگرێت. پوختەیەکی چیرۆکەکە بەم شێوەیەیە:

گێڕەرەوەی چیرۆکەکە نووسەر و توێژەرێکە کە لە بنچینە و هاتنە ئاراوەی ئەو بزووتنەوەیە یان ئەو قۆناغە دەکۆڵێتەوە کە بە “سەرهەڵدانی مەزن” دەیناسێنێت. چیرۆکەکە بەوە دەست پێ دەکات کە چەندان ڕۆشنبیر و دەستەبژێر شەڕ و بانگەشەی ئەوە دەکەن کە ئەوە کارەکانی ئەوان بووە بووەتە هۆی هێنانە کایەوەی سەرهەڵدانی مەزن. لە بەرەنجامی خوێندنەوەی چەندان وتار و نووسراوی هەمەچەشن بۆ توێژینەوەکەی، ڕۆژێک وتارێک دەخوێنێتەوە کە ئاماژەی تێدایە بۆ فیلمێکی یەکخولەکی و وا دەردەکەوێت کە بەڕاستی ئەم فیلمە دەسپێکی هەڵگیرسانی سەرهەڵدانی مەزن بووە. ئیدی ئەم نووسەرە دەیەوێت دەرهێنەرە ونەکەی ئەم فیلمە بدۆزێتەوە و دیدارێکی لەگەڵدا بکات. پاشان لە ڕێگەی ژنی وەزیریی ڕۆشنبیرییەوە کە خۆشەویستە کۆنەکەی فیلمسازەکە بووە، زیاتر دەربارەی دەرهێنەرەکە دەزانێت کە وەختی خۆی لە هونەرە جوانەکان قوتابی بووە و وەکوو پڕۆژەی ساڵی چوارەم ویستوویەتی فیلمێک دەربهێنێت و تێیدا پاڵەوان وەک گەلحۆ و نوکتەیەک نمایش بکات. بەڵام، مامۆستای زانکۆکەی کە سەرپەرشتیاری پڕۆژەکەی بوو ئەم بیرۆکە گاڵتەجاڕانە و مەزەئاسایانە ڕەت دەکاتەوە. کچەی خۆشەویستیشی ناپاکی لێ دەکات و بە دزیی ئەوەوە داوا لە مامۆستای زانکۆکە دەکات کە پشت لە کوڕەکە نەکات. بەڵام دواجار کۆڵنادات و فیلمەکە هەر بەرهەم دەهێنێت بەس ناچار دەبێت کە فیلمەکە بکات بە یەکخولەک. دواجار، نووسەرەکە فیلمسازەکە دەدۆزێتەوە کە ئێستا بووەتە گەچکارێک، بەڵام بەردەوام شعر لەسەر دیوارەکانی ئەو باڵەخانانەی کارییان تێدا دەکات دەنووسێت و پاشان بە گەچ ڕووپۆشیان دەکات، لە کاتی نووسینی شعرەکانیش لەسەر ڕووی ئەو دیوارانە ڤیدیۆی خۆی تۆمار دەکات.

بێگومان چیرۆکەکە چەندان ڕەهەندی جیاواز لە خۆ دەگرێت و چەندان تەوەری جیاوازیش دەوروژێنێت، لێ یەک لە تێما هەرە سەرەکییەکانی بریتییە لە پاڵەوانکوژی و ژێرتێماکانی. بە گوێرەی چیرۆکەکە، پێش ئەو ڕووداوە وەرچەرخێنەری ڕوویدا و ڕێڕەوی تێگەیشتن لە چەمکی پاڵەوان گۆڕی، پاڵەوانەکان ئەفسانەئاسا و خودان هێزی سەرووسرووشتی بوون و هەردەم لە خلیسکێنەی ترۆپکی ملاملانێی چیرۆکەکەوە بۆ بردنەوە دەخلیسکان. هەمیشە براوەبوون و بەسەر دژەپاڵەوان و شەڕانگێزەکاندا سەرکەوتنیان بەدەست دەهێنا.

بەشێکی زۆری گێڕانەوەکانی ئێمە، چ نووسراو بن یان کرابن بە بەرهەمی سینەمایی یان هیی کایەی نێو کۆمەڵایەتی و سیاسیی ئێمە بن، هێشتا مۆرکێکی گێڕانەوەی نەریتییان تێدایە. مێژووی کوردی و گەلانی دیکەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست زۆرجار بە دەوری بیردۆزی “پیاوە مەزنەکان”ـدا دەسوڕێنەوە. ئەو پیاوانەی بەسەر دوژمنەکاندا زاڵ دەبن و داستانەکان دەئافرێنن. بەڵام شاکار پاڵەوانی نێو فیلمە یەکخولەکییەکەی بە شێوەیەکی پووچ و ناپاڵەوانانە دەکوژێت و دەیکاتە گاڵتەجاڕ. خۆی کودەتاکەی شاکار کودەتا ڕەسەنەکەیە، کەچی سەرهەڵدانی بیرۆکەی پاڵەوانکوژی دەبێتە بیرۆکە و ڕێبازێک کە زۆرێک لە ڕۆشنبیران لەسەر تاپۆکردنی ئەو بیرۆکەیە دەبێتە شەڕ و دەمەبۆڵەیان.

لێرەدا دابان گاڵتەجاڕی و پووچیی ئەو ڕۆشنبیرانە دەردەخات کە خواخوایانە خۆیان بکەن بە خاوەن و مەشخڵهەڵگری بیرۆکەیەک کە لە کرۆکدا ڕەتی پاڵەوان دەکاتەوە، کەچی بیرمەندەکان خۆیان شەڕی ئەوەیانە ببنە پاڵەوانی ڕەوتی پاڵەوانکوژی. ئەوان لەسەر ئەوە دەجەنگن کە کێ “خاوەنی” بیرۆکەی پاڵەوانکوژییە، بەمەش دەبنەوە بە هەمان ئەو شتەی کە بانگەشەی ئەوەیان دەکرد تێکیان شکاندووە. لە لایەکەوە لاف و گەزافی ئەوەیانە چەمکی پاڵەوانیان هەڵوەشاندوەتەوە، کەچی لە لایەکی دیکەوە ئەم ڕیسە دەکەنەوە خوری. سا پێش-سەرهەڵدانی مەزن و پاش-سەرهەڵدانی مەزن، کە گوایە پاڵەوانگەرایی و دژەپاڵەوانگەراییدا ناکۆکن، کەچی نین، ئەمەش لە ڕاستیدا پارادۆکس و دژگۆیییە. چونکە لەو چەرخە نوێیە پاڵەوانکوژییەدا، هێشتا خەڵکانێک هەن بێزوو بە بوونە پاڵەوانی ڕەوتی پاڵەوانکوژی دەکەن.

دەبێت هەردەم نیگەرانی ئەوە بین کە ڕەوت، بزووتنەوە و  سەردەمە نوێیەکان لە لایەن هەلپەرستەکانەوە دەڕفێنرێن و هەوڵ دەدەن جڵەوی خاوەنداریەتی بگرنە ئەستۆی خۆیان.

بەهەرحاڵ، لەوانەیە خاڵێکی تری گرنگی چیرۆکەکە ئەوە بێت کە بپرسێت هونەری ڕاستەقینە چییە؟ ئایا کێ هونەرمەندی ڕاستەقینەیە؟ شاکار بە گەچ شیعرەکانی دەشارێتەوە، هونەرەکەی خۆی بۆ خۆی هەڵگرتووە، تەنانەت فیلمەکەی ئەوە کە ڕەوتە نوێیەکە دەهێنێتە کایەوە، کەچی بێناو ماوەتەوە و خراوەتە ئەودیوی پەراوێزەکانەوە. خۆیشی بە لایەوە گرنگ نییە کە ببێتە پاڵەوانی ئەو ڕەوتە نوێیەی کە لە فیلمەکەیەوە وەک بیگ بانگ دەستی پێ کردووە. ڕەنگە دابان لە ڕێی درووستکردنی ئەم دۆخەوە پێمان بڵێت کە هونەری ڕاستەقینە هونەرێکە شاراوە، هونەرێکە مرۆڤ بۆ خۆی دەستی داوەتێ و بە دڵسۆزییەوە مامەڵەی لەگەڵدا دەکات. ئەمە لە دۆسییەی شاکاری کاراکتەری ناو چیرۆکەکە کەمێک زیادەڕەوی تێدایە، چونکە مەبەستە ڕاستەقینەکە ئەوە نییە کە خوێنەر لە دەقەکانمان داببڕێنین، لێ خەمەکە ئەوەیە نووسین و کارەکانی نووسەرێک نەبنە نمایش.

خۆ دەشێت ئەوە ڕاست بێت کە کاتێک دەنووسین دەبێت لە هاوکێشەکانماندا ڕەچاوی خوێنەریش بکەین، بەڵام بە شێوەیەک نەبێت لە پێناوی بەرزکردنەوەی تیراژی چاپ و ڕازیکردنی خوێنەر خۆمان بدۆڕێنین و چۆنیەتیی بیرکردنەوەمان بنێژین. کتێبێک دەنووسیت و خوێنبەرەکانی دەستت بە دیار دەکەون لە تاو ماندووبوونی بێوچانی وەشاندنی پەنجەکانت بەسەر تەختەکلیلەکەدا شەو تا بەیانی، لێ چ پێویست دەکات وێنەی موولوولە دەرکەوتووەکانی دەستت لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بڵاو بکەیتەوە؟

خاڵێکی تری سەرنجڕاکێش ئەوەیە کە گێڕەرەوەکەی سەرقاڵی نووسینی توێژینەوەکەیەتی دەربارەی سەرهەڵدانی سەرهەڵدانی مەزن، ئەویش لە کۆتاییی چیرۆکەکەدا دێتە سەر ئەوەی نووسینەکەی لە ژێر ناوی نووسەرێکی دیکەدا بڵاو بکاتەوە. چەشنێکە لە کودەتا بەسەر ئیگۆی خۆیدا. ئەرێ دابان پێمان دەڵێت گەر کەسێک خەون بەوەوە دەبینێت ببێتە چیرۆکنووس/نووسەر/بیرکەرەوە، دەبێت وەک نووسەر/پاڵەوان پێ بەسەر ئیگۆی خۆیدا بنێت؟ خۆی ڕەنگە ئەمە یەکەم هەنگاوی هەرکەسێک بێت گەر بیەوێت بێتە نێو دونیای هزر و بیرکردنەوە. شەیکسپیر سەدان ساڵ لەمەوبەر گوتویەتی “گوڵ هەر ناوێکی دیکەی هەبووایە، بۆنی هەر خۆش دەبوو”[8]. ئایا چیرۆکێک ناوی دابان، من، یان تۆ یان هیی ناحەزێکی نێو مێژووی بە سەرەوە بووبێت، گەر ئەو چیرۆکە لە ڕووی هونەرییەوە بێکەموکوڕی بێت و بمانتاسێنێت، گرنگە نووسەرەکەی کام بژاردەیەیانە؟

لێرەشەوە جیاکاری و پۆلێن لە نێوان دوو چەشنی هونەردا دەبینین، هونەرێکی بە دامەزراوەییکراو یان دەستەمۆ و هونەرێکی شاراوە یان خۆبەختکاری. هونەری مامۆستای زانکۆکە، بۆ نموونە، هونەرێکی تینووی ناوبانگ، خەڵات، فەرشی سووری فێستیڤاڵەکان و دانپێدانان و ئەو کۆتادیمەنانەی ئەو جۆرە فیلمانەن کە لە لایەن جەماوەر و ئاپۆڕایەکی زۆرەوە پەسەند بکرێت و هەرس بکرێت. بەڵام هونەری شاکاری گەچکار هونەرێکی شاراوەیە. ڤیدیۆی خۆی تۆمار دەکات بۆ بەرهەمهێنانی فیلمێکی بێ جەماوەر، تەنها لە پێناوی ئەوەی شیعرەکانی بە ئەرشیڤ بکات. ئایا هونەرەکەی ئەو “ڕاستەقینەیە، لەبەر ئەوەی نمایشێک نییە بۆ جەماوە؟ چونکە مەترسییەکە لەوەدایە کە کاتێک بیرۆکەیەک دەبێتە ”براند”، ”مۆدە”، ”فاشیۆن”، یان باو و بە بزووتنەوە دەکرێت، مەترسی ئەوە دێتە کایەوە کە ڕۆحی ئەو بیرۆکەیە جێمان بهێڵێت و بمرێت.

وەهمی ڕکێف و کەتوار

وەک چۆن مرۆڤی سەردەم هەست بە بوونی بۆشایییەکی دەروونی لە ناخیدا دەکات، بە هەمان شێوە چەشنێک لە بۆشاییی دەروونی لە ناخی کاراکتەرەکاندا هەیە. ڕەنگە ئەم بۆشاییەش سەری بۆ تەنیاییبوون کێشا بێت، بە جۆرێک کاراکتەرەکانی نێو چیرۆکەکان تەنیا و نامۆن. ئەم پاڵەوانە تەنیایانە پەنا دەبەنە بەر خەیاڵ یان شتانێکی نائاوێتە بە کەتوار تاوەکوو مانا بە ژیانیان بدەن. لە زیندانی بەرددا، پاڵەوانەکە پەنا دەباتە بەر پەیکەرەکان. لە دوورگەی شەڕدا، پاڵەوانەکە پەنا دەباتە بەر خۆشویستنی کاراکتەرێکی خەیاڵی نێو چیرۆکەکانی. لە کودەتای گاڵتەجاڕیشدا، توێژەرەکە وێڵی گەڕانە بە دوای فیلمێکی ونبوو و نائەرشیڤکراو.

سەرئەنجام، کودەتای گاڵتەجاڕی دەرخەری پووچیی هەوڵ و کۆششەکانی مرۆڤە: مرۆڤ خۆیەتی دەبێتە درووستکاری زیندانەکانی خۆی و لە نێویشیاندا خۆی تێدا بەند دەکات. کاڵبوونەوەی هێڵی نێوان ئەوەی بە دونیای ڕاستی دادەنێین لەگەڵ وەهم و وڕێنە. گۆڕانی سەنگی هێز و ڕاپەڕینی سوڕیالی کە هیچ ئامانجێک لە ئاسۆکەیدا نابینرێت. گرێی بوونە فریادڕەس و نیمچەخودا لە هەر ڕەوتێکی نوێ کە سەرهەڵدەدات.

وەهمی ئەو جڵەو و ڕکێفەی بەسەر دونیا و ئەوانی ترەوە هەمانە: هەرەسی کەتوار و بزربوونی مانا، جەنجاڵیی و دادوبێدادیی لۆژیک. گرنگ نییە لە چیدا هەست دەکەیت کۆنتڕۆڵی هەموو شتێکت کردوە— شعر، چیرۆک، فیلم، دەسەڵات، قارەمانی، خۆشەویستی، ناکۆتا هتد— گاڵتەجاڕی و پووچی هەمیشە ئامادەباشن کودەتا بەسەر خۆت و واتاکانتدا بکات.

[1] تەڵەوێنە یان مەتەڵەوێنە دوو وشەی داتاشراون و لە بەرانبەر jigsaw puzzleـی ئینگلیزی بەکار هاتوون. وشەکان لە تەڵە- یان کورتکاروەی مەتەڵ(+ە)- لەگەڵ پێکەوەلکانی بە “وێنە”ـەوە بەرهەم هاتوون. یاری تەڵەوێنە وێنەیەک یان تابلۆیەک دەکرێت بە چەندان پارچەی جیاواز و تێکەڵ دەکرێن. یاریکەر دەبێت هەوڵی دووبارە ڕێکخستنەوە و پێکەوەلکاندنی پارچەکان بداتەوە تا دووبارە شێوە بە تابلۆ ڕەسەنەکە بداتەوە.

[2] Intertextuality

[3] Parody

[4] دابان عەتار. شارێکی ئاوس بە شیعر. گۆڤاری دنیای چیرۆک، ژمارە ٢، هاوینی ٢٠٢٥. ل. ١٠٦-١٢٠

[5] Interactive Fiction

[6] ‌Hypertext Fiction

[7] Post-Traumatic Stress Disorder (PTSD)

[8] شەیکسپیر، شانۆنامەی ڕۆمیۆ و جولێت

The post تیامان لە نێوان شەبەنگی جەمسەرەکانی پاڵەوانکوژی و پاڵەوانپەرستی appeared first on ژنەفتن.

         ئەم کتێبە چەند توێژینەوەیەکی زانستی سەربەخۆ نییە، بەو مانا باوەی نووسینی ئەکادیمی هەیەتی. کۆمەڵێک لێکۆڵینەوەش نییە، کە لە چوارچێوەی یەک پڕۆژەدا ئەنجام درابن. بابەتەکانیش بەشێوەیەک دانەڕێژراون، وەڵامی یەک پرسیاری دیاریکراو، بەپێی مێتۆدێکی تایبەتمەند، بدەنەوە. بەڵکوو هێندێک وتارن، لە ناوەڕۆکدا خوێندنەوەی چەردێک دیاردەی مەعریفین، لە کات و ساتی جیاجیادا نووسراون. ئەوەی دواییان نەبێت، ئەوانیتر لەنێوان ساڵانی ٢٠٢٢-٢٠٢٦، لە گۆڤار و سایتی هزری (ژنەفتن، خاڵ، ڕامان) بڵاو کراونەتەوە. هەرچەندە وتارەکان، وا خۆ دەنوێنن بە ڕۆحێکی ئەکادیمییانە و نەفەسێکی ڕەخنەیییانە نووسرابن، بەڵام زێتر تێبینیکردنن، چاودێری و تێڕامانن. لێوردبوونەوەی کەسین، پەیوەستن بە ژیان و کارکردنی چەندین ساڵە لە بواری ئەکادیمیدا، لە کاری کارگێڕییەوە بگرە تا بە نوسین دەگات،  وردتر لە بواری نووسینەوە و لێکۆڵینەوەی مێژووییدا. ویستوومانە، بەپێی زەین و تێگەیشتنی کەسی و ئەزموونکردنی دۆز و تێڕامان لە ڕەوشە جیاجیاکانەوە، بە زمانێکی سادەتر لە زمانی ئەکادیمی، وەڵامی پرسیارگەلێک بدەینەوە، کە لە ژیانی زانستیدا سەریان هەڵداوە و پەیوەست بوونە بە: ناسنامە و مەودای کاری مرۆڤی ئەکادیمی، سروشتی بەرهەمهێنانی زانینی مێژووییی دەزگاییانە سەرەدەری لەگەڵ ڕابردوو و چۆنیەتیی گێڕانەوەی غەیرە ئەکادیمییانەی.

         ئەم چوارچێوە هەمەکییە، شرۆڤەی ناوونیشانی کتێبەکە دەکات؛ وەهمی مرۆڤی ئەکادیمی. مەبەست لە وەهمیش نکۆڵیکردن نەبووە لە بەهای ئەکادیمیا لەخۆیدا یان کەمکردنەوەی شکۆی ئەو مەعریفە زانستییەی هەمانە. بەڵکوو پرسیارە لەبارەی چۆنیەتیی گەڵاڵەبوونی وێنەی ئەوەی ناونراوە ”مرۆڤی ئەکادیمی”، لە بەستێنی ئێمەدا: دەبێ چۆن بووبێت؟ چی بەرهەم هێنابێت؟ ئەکادیمیبوون چی پێداوە؟ ئەرێ دەبێ ئەو کاغەزەی بڕوانامەی لەسەر چاپ دەکرێت، ئەو پلە و پایە زانستییەی لەنێو دامەزراوەیەکی زانکۆییانە هەیەتی بەسە بۆ ئەوەی – بە مانا ڕەخنەیییەکە – مرۆڤێکی بەرهەمهێنی مەعریفە بێت؟ یاخود ئەکادیمیا، لە هەندێک لە بەستێنەکانی ئێمەدا، تەنیا وێنەیەکی کۆمەڵایەتی و دەسەڵاتێکی ڕەمزییانەیە، پتر لەوەی چەشنێک بێت لە پێڕەوی مەعریفی، کە بنەماکەی پرسیار و ڕەخنە و پێداچوونەوەیە؟

ماڵپەڕی ژنەفتن ئەم کۆمەڵە وتار و توێژینەوەیە وەک کتێبی ئەلیکترۆنی (فایلی pdf) بڵاو کردووەتەوە. دەتوانن لە سەرەوە لە دوگمەی (داگرتنی کتێب) داوەنلۆدی بکەن.

The post وەهمی مرۆڤی ئەکادیمی appeared first on ژنەفتن.

یەکەمین گەڕانەوە بۆ ماڵ لەوانەیە قارەمانانە نەبووبێت. نە کەشتی هەبوو، نە پاشا، نە جەنگ، نە پێنێلۆپییەک کە لە تەنیشت ئامێری جۆڵاییەکەوە چاوەڕێی گەڕانەوەی ئۆدیسیەس بکات. تەنیا گرووپێکی بچووک لە مرۆڤە سەرەتایییەکان هەبوون، بەسەر  شاخ و بەناو دەشتدا دەڕۆیشتن، لە کۆتاییی ڕۆژەکەدا، دەگەڕانەوە بۆ لای ئاگرێک. سەیپیەنسەکان، ماڵ و پەناگەکانیان بۆ ڕاوکردن، کۆکردنەوەی خۆراک، دۆزینەوەی ئاو، شوێنکەوتنی ئاژەڵەکان، ڕزگاربوون لە سەختیی کەشوهەوا، جێدەهێشت. بەڵام بەهای ئەم جێهێشتنە لەم شوێنەدا دەگەیشتە لووتکە، کە بەر لە جێهێشتن، گەڕانەوە بۆ ماڵەوە گەورەترین ئامانج بوو. زۆر پێش ئەوەی ماڵ شێوەی خێوەتگە، خانوو، یان باڵەخانەیەک وەربگرێت، تەنیا بازنەیەک بوو لە خەڵک. هەر بۆیە گەڕانەوە بۆ ماڵەوە، کۆنترە لە خودی هۆشیاریی مرۆڤ بۆ هەبوونی پەناگەیەک.

هەزاران ساڵ دواتر، مرۆڤەکان شارستانیەتەکانیان بونیاد نا، بەناو زەریاکاندا گەشتیان کرد، بیابانەکانیان بڕی، جەنگیان بەرپا کرد، بوونە پەنابەر، گەشتیان بۆ سەر مانگ کرد، ژیریی دەستکردیان بەرهەم هێنا، بەڵام هێشتا، یەکێک لە کۆنترین پرسیارەکان، تەنانەت لەناو ئەم هەموو شۆڕشە تەکنەلۆژیدا بە زیندوویی ماوەتەوە: دوای ئەوەی زۆر دوورکەوتینەوە، دەگەڕێینەوە بۆ کوێ؟ ئەم پرسیارە سەیپیێنسەکان بە ئۆدیسێوسەوە، گلگامێش بە پەنابەرانەوە و ڕەنگە ڕۆژێکیش مرۆڤ بە ڕۆبۆتەکانەوە ببەستێتەوە.

مرۆڤ بوونەوەرێکی کۆچەرە بەڵام ئەوەی هێزی شاراوەیە لە پشت ئەم کۆچەرییە هەستی سەر بە شوێنێک بوونە. دەمانەوێت ئەوە بدۆزینەوە کە لە بەرزترین لوتکەی چیاکاندایە، بەڵام ئەمە بەبێ بیرکردنەوە لەو گوندانەی کە لە دوامانەوە جێمان هێشتوون، ناگاتە ئامانج. ئەمە ڕوونی دەکاتەوە کە بۆچی گەڕانەوە بۆ ماڵەوە لەناو قووڵاییی مێژوو و کولتووری مرۆڤدا ڕەگی داکوتاوە. تەنانەت تێڕوانینیشمان بۆ مەرگ زۆرجار لە ڕێگەی زمانی گەڕانەوەوە بۆ ماڵەوە دەربڕدراوە: گەڕانەوە بۆ خاک، گەڕانەوە بۆ باوباپیران، گەڕانەوە بۆ لای خودا، گەڕانەوە بۆ سروشت. هەر بۆیە، گەڕانەوە بۆ ماڵەوە هەمیشە بە مانای گەڕانەوە بۆ ناو پەناگە یان خانوو نایەت. هەندێک جار دەگەڕێینەوە بۆ لای کەسێک، بۆ لای زمانێک، بۆ لای باوەڕێک. یان هەندێک جار بۆ وەشان (version)ێکی لەبیرکراوی خودی خۆمان.

گەڕانەوە بۆ ماڵەوە وەک تێما و مێتافۆری ئەدەبی

یەک: لە زمانی گریکیدا وشەیەک هەیە، پەیوەستە بە گەڕانەوە بۆ ماڵەوە: نۆستۆس (nostos). لەمەوە یەکێک لە وشە دیارەکانی ناو ئەدەب و کولتوور و زانستە مرۆڤاییەکان سەرچاوە دەگرێت، نۆستالژیا (nostalgia). ئەو ویست و ئازارەی کە پەیوەستە بە تامەزرۆیی و تاسەی ماڵ، شار، یان سەردەمێک. هەر بۆیە یەکێک لە بەهێزترین تێما و دیارتریان بابەتەکان لەناو ئەدەبیاتدا، نۆستالژیایە. (گەڕان بۆ کاتی لەدەستچوو)ی مارسێل پروست و (گاتسبیی مەزن)ی سکۆت فیتزگێرالد و (سووکەڵەیی لە تاقەت بەدەری بوون)ی میلان کۆندێرا، لە نموونەی ڕۆمانە ناودارەکانن کە نۆستالژیا تێیاندا بابەت و تێمای سەرەکییە. لە شیعردا (قوربانی تۆزی ڕێگەتم ئەی بادی خۆش مروور)ی نالی و (ئۆدیسی)ی هۆمێر و (وێرانە خاک)ی تی. ئێس. ئیلیەت لە دیارترین نموونەکانن.

ڕەنگە کۆنترین هێڵی ئەدەبی بۆ گێڕانەوە بریتی بێت لە:  جێهێشتن  وێڵبوون  گۆڕان  گەڕانەوە.

لەناو ئەدەبدا، گەڕانەوە بۆ ماڵ تاقیکردنەوەیەکی نموونەیی بۆ ناسنامە دروست دەکات. بەو مانایەی کە تێکستە ئەدەبییەکە دەیان پرسیار وەک پایەی گێڕانەوەی چیرۆکەکە و دروستکردنی وێنەکە دەخەنە ڕوو. گریمان کارەکتەرێک بۆ ماوەی بیست ساڵ، ماڵ جێدەهێڵێت؛ کاتێک دەگەڕێتەوە، (کێ) یان (چی) بە تەواوی دەگەڕێتەوە؟ هەمان جەستە؟ هەمان کەسایەتی؟ هەمان بیرەوەری؟ ئەی چی ئەگەر ماڵەکە مابێت، بەڵام خەڵکەکەی ڕۆیشتبن؟ چی ئەگەر خەڵکەکەی مابن، بەڵام ماڵەکە و کۆڵان و شارەکە گۆڕابن؟

ئەم پرسیارانە، گەڕانەوە بۆ ماڵ دەگۆڕن بۆ شتێکی زۆر ئاڵۆزتر لە گەشتکردن، دەبێتە ویستێکی دەورەدراو بە بیرکردنەوەی فەلسەفی و کێشەی بوون. لەناو ئەدەبدا، گەڕانەوە بۆ ماڵ دەمانخاتە بەردەم ئارگومێنتێکی ئاڵۆز و قووڵ: دەتوانین بگەڕێینەوە بۆ هەمان شوێن بەبێ ئەوەی بگەڕێینەوە بۆ هەمان جیهان!

دوو: گلگامێش، گەڕانەوە بۆ ماڵ وەک دانایی

گلگامێش، یەکێکە لە کۆنترین چیرۆکەکانی مرۆڤایەتی کە تا ئێستە بە درەوشاوەیی مابێتەوە، کە گەڕانەوەیەکی قووڵ بۆ ماڵەوە لەخۆ دەگرێت. گلگامێش دوای مەرگی ئەنکیدۆ، ئوروک جێدەهێڵێت. بۆ یەکەم جار، پاشا مەزنەکە تێدەگات کە هێز ناتوانێت بەسەر مەرگدا زاڵ بێت. بۆیە، بەدوای نەمریدا، گەشت دەکات بۆ ئەودیوی جیهانە ئاشناکەی. بەناو ناوچە مەترسیدارەکاندا تێدەپەڕێت. چاوی بە بوونەوەری نائاسایی دەکەوێت. دەگاتە ئوتناپیشتیم، ڕزگاربووانی لافاوە گەورەکە. بەدوای ئەو نهێنییەدا دەگەڕێت کە لەوانەیە لە مەرگ ڕزگاری بکات، بەڵام شکست دەهێنێت.

دواتر گلگامێش دەگەڕێتەوە بۆ ئوروک. ئەم گەڕانەوەیە گرنگییەکی یەکجار گەورەی هەیە، ئەو ناگەڕێتەوە بۆ ماڵەوە لەکاتێکدا نەمریی هەڵگرتبێت، ئەو دەگەڕێتەوە بۆ ماڵ لەکاتێکدا زانین (knowledge)ی هەڵگرتووە. دیوارەکانی ئوروک پێش گەشتەکەیشی لەوێ بوون. بەڵام ئێستە گلگامێش بە جۆرێکی تر دەیان بینێت. گەڕانەوەکەی بۆ ماڵ یەکێک لە دێرینترین ڕاستییەکان دەخاتە ڕوو، هەندێک جار دەبێت ماڵ جێبهێڵین بۆ ئەوەی تێبگەین نەک هەر ماڵ مانای چییە، بەڵکوو بوون و خودی خۆمان چ مانایەک هەڵدەگرن.

سێ: ئۆدیسیۆس، نموونەی باڵای گەڕانەوە بۆ ماڵەوە

ئەگەر گلگامێش یەکێک لە کۆنترین گەڕانەوەکان بۆ ماڵ بێت، ئەوا ئۆدیسیۆس بەناوبانگترینیمان پێشکەش دەکات. (ئۆدیسی)ی هۆمێر لە بنەڕەتدا وەڵامێکی گەورەیە بۆ ئارەزوویەکی سادە: دەمەوێت بگەڕێمەوە بۆ ماڵەوە. هیچ بەرهەمێک هێندەی ئۆدیسی پێناسەی گەڕانەوە بۆ ماڵەوە ناکات. لە دوای جەنگی ترۆی، ئۆدیسیۆس دە ساڵ بەسەر دەبات لە هەوڵدان بۆ گەڕانەوە بۆ (ئیساکا). ڕووبەڕووی دڕندە، باهۆز، خوداوەندەکان، فریودان، دوورگەکان، زیندانیکردن، وەسوەسە و مەرگ دەبێتەوە. هەموو دێو و درنجێک دوای دەخات. هەموو وەسوەسەیەک سەرنجی دەڕفێنێت. هەموو دوورگەیەک ژیانێکی دیکەی پێشکەش دەکات. دووبارە و دووبارە، جیهان جێگرەوەی پێشکەش دەکات. بەڵام ئۆدیسیۆس ڕەتیان دەکاتەوە. بۆچی؟ چونکە هیچ کام لەوانە ”ماڵەوە “نین. چونکە ئیساکا تەنیا خاکێک نییە. ئیساکا پێنێلۆپی، تەلەماکوس، مێژووەکەی، ناوەکەی، تێدایە.

ئۆدیسیۆس تەنیا سەلامەتی ناوێت، ئەو بەدوای ناسنامەکەی، بەدوای مێژوو، بەدوای خۆیدا دەگەڕێت. ڕەنگە ئەمە یەکێک بێت لە قووڵترین ماناكانی ماڵ: ماڵ ئەو شوێنەیە کە پێویست ناکات بە تەواوی ڕوونی بکەینەوە ئێمە کێین. ئۆدیسیۆس گەڕانەوەی بۆ ماڵەوە لە گەشتێکی جەستەیییەوە گۆڕی بۆ تامەزرۆیییەکی بوونگەرایی. پرسیاری کرد: تۆ کێیت کاتێک هیچ کەسێک ناوی تۆی لە یاد نەماوە؟ لە ئۆدیسیدا پرسیارەکە ئەمەیە: تا چەند گەشت دەکەین بۆ ئەوەی بگەڕێینەوە بۆ ئەو شوێنەی پێمان وایە سەر بەوێین؟

چوار: گەڕانەوە بۆ ماڵەوە وەک دێرینترین و نەبڕاوەترین تێما لەناو ئەدەب

مێژووی ئەدەب پڕە لەو تێکستانەی کە ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ لەناو تێما و بابەت و مێتافۆری ویست و گەڕانەوە بۆ ماڵەوە دەخولێنەوە. گەشتی دانتێ تەنیا بۆ دۆزەخ و بەرزەخ و بەهەشت نییە، بەڵکوو گەشتێکی چەند قۆناغە بەناو ماڵی ڕوحیدا. کۆمیدیای یەزدانی گەڕانەوەیەکی دیکەیە بۆ ماڵەوە. دانتێ بە ناو دۆزەخ و بەرزەخ و بەهەشتدا گەشت دەکات تەنیا بۆ ئەوەی بگەڕێتەوە بۆ سەرچاوە ڕاستەقینەکەی خۆی. ماڵ چیتر فلۆرەنس یان شارێک نییە، بەڵکوو ڕاستییەکی ڕۆحییە. لای دانتێ گەڕانەوە بۆ ماڵ گەڕانەوەیەکی ڕۆحییە.

شەیکسپیر چەندین جار گەڕانەوە بۆ ماڵ وەک بابەتێکی دیار لەناو شانۆنامەکانی بەکار دەهێنێت، پاشاکان دەگەڕێنەوە، تارمايییەکان دەگەڕێنەوە، دەربەدەرەکان دەگەڕێنەوە. لای شەیکسپیر، گەڕانەوە بۆ ماڵەوە گەڕانەوەیە بۆ ناو سیستمی ژیان و بوون و ڕەچەڵەکی مانەوە. لەناو ئەدەبی مۆدێرنیشدا، گەڕانەوە بۆ ماڵەوە چەندین فۆڕمی نوێی وەرگرت. مۆدێرنیتە دڵنیایی و سەقامگیریی ماڵی تێکشکاند، پیشەسازییە جۆراوجۆرەکان ملیۆنان کەسی گواستەوە بۆ شارەکان. جەنگەکان نەتەوەکانیان ئاوارە کرد، کۆلۆنیالیزم سنوورەکانی سەرلەنوێ کێشایەوە. لەپڕ ماڵ خۆی بوو بە شتێکی ناسەقامگیر. مارسێل پروست نیشانی دا کە چێژتنی یەک پارچە کێکی (مادلین) دەتوانێت کەسێک بگەڕێنێتەوە بۆ ئەو ماڵەی کە لە منداڵیدا تێیدا گەورە بووە. جەیمس جۆیس لە (ئولیس)دا ئۆدیسیۆسێک لە یەک ڕۆژدا چڕ دەکاتەوە، بە واتایەک کە ڕەنگە مەزنترین گەشت بە گەڕانەوە بۆ ماڵێکی ئاسایی کۆتایی بێت. جەی. ئار. ئار. تۆڵکین، (شای ئەنگوستیلەکان) بە یەکێک لە خەمناکترین گەڕانەوەکانی مێژووی ئەدەب کۆتایی پێ دەهێنێت. فرۆدۆ دەگاتە (شایەر) بەڵام چیتر ناتوانێت لەوێ بژی، جەنگ ئەوی گۆڕیوە. ئاڵۆزترین و قوورسترین گەڕانەوە ئەوەیە کە بۆت دەردەکەوێت چیتر سەر بەو شوێنە نیت کە تامەزرۆی بوویت.

پێنج: ئەدەبی تاراوگە (ئاوارەیی و خەونی گەڕانەوە بۆ ماڵەوە)

مێژووی مرۆڤایەتی تا دێت زیاتر پڕ دەبێت لە کۆچ و جێهێشتنی ماڵ بە زۆرەملێیانە. جووەکان، کوردەکان، ئەرمەنەکان، ئەفریقییەکان لەسەر خاکی خۆیان، وەدەردەنرێن و چی دیکە چێژ لە ماڵ وەک بەشێک لە ناسنامە وەرناگرن. ڕەنگە لە جیهانی ئەمڕۆدا ژمارەی پەنابەران و ئەوانەی کە ماڵی خۆیان جێهێشتووە و لەناو حەسرەتی گەڕانەوەدان، هاوتای ژمارەی ئەوانە بێت کە لە ماڵەکانی خۆیدا هەست بە بوونی خۆیان دەکەن. بۆ ئەوان ئێستە گەڕانەوە لە ناو یادەوەریدا ڕوو دەدات. ئەدەبی تاراوگە، لە زۆر ڕووەوە، ئەدەبی گەڕانەوەیەکی پچڕاوە بۆ ماڵەوە. پەنابەر لە نێوان دوو شوێندا دەژیت: ئەو وڵاتەی کە لە ڕووی جەستەیییەوە لەدەست دراوە و ئەو وڵاتەی کە بەردەوامە لە بوون لە ناو بیرەوەریدا. هەر بۆیە ئەدەبیاتی تاراوگە زۆرجار وەسفی نەرم و هەتسبزوێنی خواردن، بۆن، شەقامەکان، گۆرانییەکان و وەرزەکانی ماڵی تێدایە. کاتێک جوگرافیا دەگۆڕێت و سنوورەکان دەبن بە بەرد، یادەوەری دەبێتە ماڵ، دەبێتە نیشتمان.

عەبدولڕەزاق گوڕنە، براوەی خەڵاتی نۆبڵی ئەدەب – ٢٠٢١، لە ڕۆمانی (بە تەنیشت دەریاوە)، یەکێکە لە دیارترین ڕۆمانە مۆدێرنەکان دەربارەی تاراوگە و ویست بۆ گەڕانەوە بۆ ماڵەوە، ڕەتی دەکاتەوە گەڕانەوە بۆ ماڵ وەک شتێکی سادە یان سۆزدارییانە پێشکەش بکات. ڕۆمانەکە دەربارەی جیهانی ناوەوەی ساڵح عومەر دەدوێت، کە پیاوێکی بەتەمەنی خەڵکی زانزیبارە، بە مەبەستی داواکردنی پەنابەری دەگاتە ئینگلتەرا. هەروەها دەربارەی لەتیف مەحموود، پەنابەرێکی تری زانزیبار کە ڕابردووی بە شێوەیەکی چاوەڕواننەکراو بە ڕابردووی ساڵحەوە بەستراوەتەوە. هەردوو پیاوەکە هەمان نیشتمانیان جێهێشتووە، بەڵام بیرەوەریی جیاواز لەسەر نیشتمان و برینی جیاوازی ماڵەوەیان لەگەڵ خۆیاندا هێناوە. لە جیهانی گوڕنەدا، تاراوگە لە سنوورەوە دەست پێ ناکات. ئەو کاتە دەست پێ دەکات کە خودی بیرەوەری دەبێتە شتێکی ناسەقامگیر. ماڵ ئیتر شوێنێکی جێگیر نییە، بەڵکوو چیرۆکێکی جێی ململانێیە، کە لە ڕێگەی یادەوەرییەکان و تێڕامانە نەبڕاوەکان و ویستە هەمیشەییەکان دووبارە دروست دەکرێتەوە.

ئەوەی ڕۆمانی بە تەنیشت دەریاوە بەتایبەتی گرنگ دەکات بۆ بیرۆکەی گەڕانەوە بۆ ماڵەوە، ئەوەیە کە ڕۆمانەکە دەپرسێت ئایا گەڕانەوە ئەگەری هەیە کاتێک ڕابردوو ناتوانرێت بگەڕێندرێتەوە؟ ساڵح و لەتیف لە ڕووی جوگرافییەوە زۆر دوورن لە زانزیبار، بەڵام لە ڕووی سۆزدارییەوە هێشتا لە ناویدا دەژین. گفتوگۆکانیان دەبنە جۆرێک لە گەشتی گەڕانەوە. لە ڕێگەی چیرۆکگێڕانەوەوە، دووبارە سەردانی ململانێ خێزانییەکان و ئاڵۆزییە سیاسییەکان و ناپاکی و ئەو بارودۆخانە دەکەنەوە کە ناچاریان کردن ماڵەوە جێبهێڵن. کەچی ئەو ماڵەی لە ڕێگەی بیرەوەرییەوە بۆی دەگەڕێنەوە، ئاشتییانە یان بێتاوان نییە. ئاڵۆزە و هەندێک جاریش ئازاربەخشە. هەر بۆیە گوڕنە ئاڵنگاریی ئەو بیرۆکە ڕۆمانسییە دەکات کە دەڵێت کەسی دوورخراوە تەنیا بە سادەیی تاسەی گەڕانەوە دەکات. هەندێک جار نیشتمان هەمان ئەو شوێنەیشە کە پێویست بوو مرۆڤ لێی ڕابکات!

بۆچی گەڕانەوە بۆ ماڵەوە؟

مرۆڤەکان دەگەڕێنەوە چونکە ناسنامە پێویستی بە بەردەوامییە. ئێمە بەردەوام دەگۆڕێین، بیروباوەڕەکانمان دەگۆڕێن، شارەکانمان دەگۆڕێن. بەبێ خاڵێکی گەڕانەوە، ئەو دەزووە لەدەست دەدەین کە خودی ڕابردوومان بە خودی ئێستامانەوە دەبەستێتەوە. لە ڕووی دەروونییەوە، گەڕانەوە بۆ ماڵەوە پێویستییەکی بنەڕەتی بۆ سەر بە شوێنێک بوون تێر دەکات. کاتێک ماڵ یان شوێنیش دەگۆڕێت، نەخشەی هەست و یادەوەرییەکە هەر دەمێنێتەوە. تەنانەت دەکرێ بڵێین چارەسەری دەروونی زۆرجار لە گەڕانەوە بۆ ماڵەوە دەچێت.

سەدەی بیست و یەک جارێکی تر گەڕانەوەی بۆ ماڵەوەی گۆڕیوە. ئەمڕۆ، ملیۆنان کەس لە وڵاتانێکدا کار دەکەن کە تیایدا لەدایک نەبوون. ماڵ تا دێت زیاتر گەڕۆک و هەڵگرتنی ئاسان دەبێت. هەندێک جار لە زمانێکدا دەدۆزرێتەوە. یان لەو وێنە هەڵگیراوانەی ناو مۆبایلێکدا. دەروونناسان تا دێت زیاتر (ماڵی دەروونی) وەک هەستێکی سەلامەتی، ئاشنایی، ڕەسەنایەتی پێناسە دەکەن کە دەتوانێت سەربەخۆ لە شوێنێکی دیاریکراو بوونی هەبێت. بەڵام هێشتا یەکێک لە کۆنترین پرسیارەکان وەک خۆی ماوەتەوە. نەک ئەو پرسیارەی کە بەرەو کوێ دەڕۆیت؟ بەڵکوو پرسیاری ”لە دوای هەموو شتێک، تۆ سەر بە کوێیت؟“

ئەو پرسیارە لە دیوارەکانی ئوروکەوە، بەسەر دەریاکانی ئیساکادا، بە ناو دەربەدەریی نەبڕاوەی ئاوارە و پەنابەرێکدا، و تا سەردەمی دیجیتاڵی دەنگ دەداتەوە. هەر سەردەمێک ڕێگەکان دەگۆڕێت، بەڵام مەبەستەکە وەک خۆی دەمێنێتەوە. گەڕانەوە بۆ ماڵەوە لە دواجاردا گەڕانە بۆ وەرگرتنەوەی ئەو شوێنە، ئەو کەسانە، یان ئەو خودەی کە ڕێگەمان پێدەدات بە دڵنیایییەوە بڵێین: من گەیشتم. مرۆڤەکانی ئەم سەردەمە، گەڕانەوەیان بۆ ماڵ لە هەموو کاتێک نامۆتر و ئاڵۆزتر کردووە. ملیۆنان کەس دوور لەو ماڵانەی تێیدا لەدایکبوون دەژین، خێزانەکان بەسەر وڵاتاندا دابەش بوون. پەنابەران بیرەوەری ئەو ماڵانەیان هەڵگرتووە کە لەوانەیە هەرگیز دووبارە نەیانبیننەوە. کۆچبەران هەندێک جار دوای دەیان ساڵ دەگەڕێنەوە و بۆیان دەردەکەوێت کە ئەو شوێنەی بە بێگەردی لە بیرەوەرییاندا پارێزرابوو، نەماوە.

لە هەمان کاتدا، تەکنەلۆژیا ڕێگەمان پێ دەدات لە یەک کاتدا لەناو ماڵ و دوور لە ماڵ بین، ئاڵۆزانە و تێکشکاوانە. کەسێک لە لەندەن دەتوانێت هەموو ئێوارەیەک قسە لەگەڵ دایکی لە سلێمانی بکات، لە پشتییەوە دیوار و دەرگاکانی ماڵی منداڵی ببینێت. پەنابەرێک لە بەرلین دەتوانێت لە ڕێگەی مۆبایلێکەوە ڕاستەوخۆ سەیری شەقامەکانی هەولێر بکات. ئەمە جۆرێکی دیکەیە لە گەڕانەوە بۆ ماڵەوە، بە شێوەیەک کە بەردەوام و خێرا لە ڕێگەی دیجیتاڵییەوە بگەڕێینەوە ماڵەوە، بەڵام چ گەڕانەوەیەک! بێهەست و بریندارانە.

ڕۆبۆتەکان و گەڕانەوە بۆ ماڵەوە

بۆ هەزاران ساڵ، گەڕانەوە بۆ ماڵ ویستێکی مرۆیی بووە، چونکە مرۆڤەکان ئەو بوونەوەرانەن کە بیرەوەرییان هەیە، هەستی وابەستەبوون بە ماڵ و بە شوێن هەیە. بەڵام ڕۆژ بە ڕۆژ زیاتر ئەم چیرۆکە گەشتی نوێ و سەیر لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت. چیرۆکەکانمان وێنەی بوونەوەرە دەستکردەکان دەکەن کە پرسیاری سەرسوڕهێنەرانە دەکەن.

لە کوێوە هاتووم؟

بۆچی بوونم هەیە؟

سەر بە کوێم؟

ئەم پرسیارانە، ڕۆبۆتەکان دەکەنە یەکێک لە تازەترین کارەکتەرەکانی ئەدەبی دێرینی گەڕانەوە بۆ ماڵەوە. ڕۆمانی (فرانکشتاین)ی ماری شێلی، زۆر پێش تەکنەلۆژیا، پێشبینی ئەم کێشەیە دەکات، دروستکراوەکە بەدوای دروستکەرەکەیدا دەگەڕێت، بەدوای ماڵەکەی، بە دوای بنەچەکەیدا دەگەڕێت.گەشتەکە بەشێکی گەڕانە بە دوای بنەچە و سەرچاوە و ناسنامەدا.

دواتر، خەیاڵی زانستی ئەم پرسیارانە قووڵتر دەکاتەوە. لە بلەید ڕەنەر (Blade Runer)دا، بوونەوەرە دەستکردەکان بەدوای دروستکەرەکەیاندا دەگەڕێن چونکە وەڵامیان دەوێت دەربارەی ژیان و مەرگ. لەپڕ کێشە کۆنەکەی گلگامێش لە ناو جەستەیەکی دەستکرددا دەگەڕێتەوە. ئەمە یەکێکە لە جوانترین دەستکەوتەکانی خەیاڵی زانستی. پرسیارە کۆنەکانی مرۆڤ دەبەخشێتە ئەقڵە نامرۆیییەکان. ڕۆبۆتەکان بۆ کوێ دەگەڕێنەوە؟ بۆ کۆدەکان، بۆ کارگەکان، بۆ تاقیگەکان کە لەوێوە چالاک کران، یان جارێکی تر بۆ ئەو خەیاڵ و بیرۆکەیەی مرۆڤ کە بووە هۆی بەرهەمهێنانیان!

ئەگەر ڕۆبۆتەکان بەڕادەیەکی پێویست پێشکەوتن و ڕۆژێک لە ڕۆژان فۆڕمێکی بەردەوامی ناسنامە گەشە پێبدەن، پرسیارە سەرنجڕاکێشەکە ڕەنگە ئەوە نەبێت کە ئایا دەتوانن بگەڕێنەوە بۆ ماڵەوە، بەڵکوو لەوانەیە ئەوە بێت کە ئایا دەتوانن بە تەواوی شتێک وەک ماڵ بناسنەوە. مرۆڤەکان ماڵ بە منداڵییەوە دەبەستنەوە، چونکە ئێمە لەوێوە دەست پێ دەکەین، لەوێوە خۆمان دەدۆزینەوە. ئەمەش ڕەنگە هەمان ویست بێت بۆ ڕۆبۆتێک. ڕەنگە ڕۆبۆت بپرسێت: یەکەمین وەشانم چی بوو؟ بۆ ئەنجامدانی چی دیزاین کرابووم؟ ئێستە لە کوێم؟ چی شتێکی وەشانی سەرەتام لە ناومدا ماوەتەوە؟ چۆن دەتوانم بگەڕێمەوە بۆ سەرەتام؟ ئەمانە پرسیاری تەکنەلۆژین، بەڵام هاوشێوەی هەمان ئەو پرسیارانەن کە مرۆڤ لەناو خەیاڵ و ویستی گەڕانەوە بۆ ماڵەوە لە خۆی دەکات.

گەشتی هەمیشەییی گەڕانەوە بۆ ماڵەوە

لە گەڕانەوەی سەیپیەنسەکانەوە، تا گەڕانەوەی گلگامێش بۆ ئوروک، لە ئۆدیسیۆسەوە تا ئەو کۆچبەرانەی لەم سەری کیشوەرەکانەوە لە ڕێگەی پەیوەندیی ڤیدیۆییەوە باوەش بە ماڵەوەدا دەکەن، گەڕانەوە بۆ ماڵەوە بە بەردەوامی فۆڕم و شێوازی خۆی گۆڕیوە. بەڵام پرسیارە سەرەکییەکەی بە شێوەیەکی سەرسوڕهێنەر بە نەگۆڕی ماوەتەوە.

گلگامێش دەپرسێت: چی دەمێنێتەوە کاتێک من نەتوانم بۆ هەمیشە بمێنمەوە؟

ئۆدیسیۆس دەپرسێت: سەر بە کوێم؟

پەنابەرێک دەپرسێت: ئایا بیرەوەری دەتوانێت ببێتە ماڵ؟

مرۆڤی مۆدێرن و ڕۆبۆتێک دەپرسن: ئایا هێشتا دەتوانم لەناو ئەم هەموو ژاوەژاوەدا بگەڕێمەوە بۆ ماڵەوە؟

هەر ئەمەشە وا دەکات گەڕانەوە بۆ ماڵ وەک یەکێک لە بەردەوامترین چیرۆکەکانی مرۆڤایەتی بمێنێتەوە. چونکە ڕۆیشتن شتێکی حەتمییە. منداڵی جێدەهێڵین، شوێنەکان جێدەهێڵین، کەسەکان جێدەهێڵین، باوەڕەکان جێدەهێڵین، وەشانەکانی پێشووتری خودی خۆمان جێدەهێڵین. ژیان بە بەردەوامی دوورمان دەخاتەوە لەو شوێنەی لێییەوە دەستمان پێ کرد. لەگەڵ ئەوەشدا، لە شوێنێک لە ناخماندا، شتێک بە بەردەوامی ئاوڕ دەداتەوە. چونکە گەڕانەوە بۆ ماڵەوە لە ڕاستیدا هەرگیز دەربارەی گەڕانەوە بۆ دواوە نەبووە. بەڵکوو دەربارەی ئەوەیە بە بڕی پێویست دوور گەشت بکەین بۆ ئەوەی تێبگەین لە کوێوە هاتووین. ماڵ مەرج نییە ئەو شوێنە بێت کە بۆی دەگەڕێینەوە. لەوانەیە ماڵ ئەو شوێنە بێت کە لە کۆتاییدا ڕوونی بکاتەوە بۆچی جێمان هێشت.

The post گەڕانەوە بۆ ماڵەوە appeared first on ژنەفتن.

پوختەی توێژینەوە:

 ئەم توێژینەوەیە هەوڵێکی زانستییە بۆ دووبارە خوێندنەوەی مێژووی کۆمەڵی کوردەواری بە میتۆدی مێژوونووسی فەڕەنسی (مارک بلۆخ 1886-1944). توێژینەوەکە جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە، کە مێژووی کورد، لە جەوهەری خۆیدا، مێژوویەکی (گوندنشینیی ماوەدرێژە) نەک مێژووی دامەزراوە سیاسییەکان. ئەویش بە بەکارهێنانی چەمکەکانی وەک (سێمانتیکای زەوی) و (فیسیۆلۆجیای کۆمەڵ)، کە ئه‌وه‌مان بۆ ڕوون ده‌که‌نه‌وه‌ زەوی بەڵگەنامەیەکی مێژوویی و ئەرشیفێکی زیندووی یادەوەرییە. دەرەنجامەکان ئاماژە بەوە دەدەن کە زمانی کوردی و دابونەریتە کشتوکاڵییەکان، قووڵترین کایەن کە تێیدا شوناسی کوردی لە بەرانبەر کاتی خێرای دەوڵەت و مۆدێرنێتەدا پارێزگاری لە خۆی کردووە.

کلیلە وشەکان: مێژووی گوندنشینی، مارک بلۆخ، کۆمەڵی کوردەواری، ماوەدرێژ (Longue duree)، سێمانتیکای زەوی، یادەوەریی بەکۆمەڵ.

پێشەکی:

مێژوونووسین لەگه‌ڵ قوتابخانه‌ی ئانالیزی فه‌ڕه‌نسی لە گێڕانەوەی ژیانی پاشاکانەوە بەرەو نووسینەوەی مێژووی (مرۆڤه‌ پەراوێزخراوه‌کان) گۆڕا، لەم وەرچەرخانەدا (مارک بلۆخ) وەک مێژوونووسێکی گەورە ڕۆڵێکی گه‌وره‌ی گێڕا کە مێژووی لە کۆشکەکانەوە بۆ کێڵگەکان گواستەوە. گرنگی مێژووی گوندنشینی لەوەدایە کە ڕیتمە هێواش و قووڵەکانی ژیارمان بۆ دەردەخات، ئەوەی بلۆخ پێی ده‌وت (فیسیۆلۆجیای کۆمەڵ).

بۆ گەلی کوردیش، کە مێژووەکەی هەمیشە لە دەرەوەی لۆجیکی دەوڵەت و لەناو قووڵاییی چیا و گوندەکاندا دروست بووە، مێژووی گوندنشینی ستراتیجییەکی مانەوە بووه‌. لەکاتێکدا دەوڵەتە داگیرکەرەکان خەریکی سڕینەوەی شوێنەوارە سیاسییەکان بوون، گوند وەک قەڵایەکی مەعریفی، (یادەوەریی میللی) ده‌پاراست.

ئەو میتۆدەی لەم توێژینەوەیه‌دا بەکار هاتووە، فرە میتۆدییە، کە تێیدا مێژوو ئاوێتەی سۆسیۆلۆجیا و جوگرافیا و زمان دەبێت. ئێمە لێرەدا (زەوی وەک دەق) و (زمان وەک ئەرشیف) بۆ هەڵکۆڵینی ئەو مێژووەی کە لە بێدەنگیی کێڵگەکاندا نووسراوەتەوە، بەکار دێنین.

لە کۆشکەوە بەرەو کێڵگە

لە مێژووی نوێدا، زۆر بە کەمی مێژوونووسێک دەدۆزینەوە، وەک مارک بلۆخ توانیبێتی (هەستی کۆمەڵناسی) و (ئەندێشەی مێژوویی) پێکەوە کۆ کردبێتەوە، کە مێژووی گوندی نەک تەنها وەک بەشێکی پشتگوێخراو لە گێڕانەوەی مرۆڤایەتیدا، بەڵکوو وەک ده‌روازه‌یه‌کی نهێنی بۆ تێگەیشتن لە ڕۆحی ژیارەکان بینیبێت. لە کاتێکدا مێژوونووسانی سەدەی نۆزدەهەم سەرگەرمی نووسینەوەی مێژووی جەنگ و تەخت و تاج بوون، بلۆخ سەرقاڵی لێکۆڵینەوەی زەوی و گوند و جووتیار و پەیوەندیی نێوان مرۆڤ و خاک و کات بوو، ئەو جەختی لەوە دەکردەوە، کە مێژووی ڕاستەقینە لە کێڵگەکاندا دەنووسرێتەوە نه‌ک لە کۆشکەکاندا و (جووتیار هەڵگری مێژووی ماوەدرێژە)، وەک لە پێشەکیی کتێبی (مێژووی گوندنشینیی فەرەنسا: لێکۆڵینەوەیەک ده‌رباره‌ی تایبه‌تمه‌ندییه‌ بنەڕەتییەکانی)دا ئاماژەی پێ کردووە¹.

سوزان فرایدمان Susan W. Friedman لە شاکاره‌که‌یدا ده‌رباره‌ی مارک بلۆخ ئاماژە به‌وه‌ دەدات، که‌ تێڕوانینی بلۆخ بۆ مێژوو لە دوای جەنگ، تێڕوانینێکی ڕەخنەیی بوو بەرامبەر بە جوگرافیای کلاسیک. بلۆخ چیتر وەک پەیڕەوکەرێکی سادە نه‌ده‌دوا، بەڵکوو وەک ڕەخنەگرێک دەرکەوت، کە پێی وابوو جوگرافیا دەبێت لە خزمەت (توێژینەوەیەکی فرە- پسپۆڕی)دا بێت².

لێره‌وه‌ بلۆخ سه‌رله‌نوێ واتای (گوندنشینی) پێناسە کردەوە، نەک وەک پانتایییەکی جیوگرافی، بەڵکوو وەک (سیستمێکی هزری و کەلتووریی خاوەن ڕیتمێکی هێواش)، کە گۆڕانکارییەکانی بە سەدە نەک بە دەیه‌کان دەپێورێن. لەمەوە تێڕوانینی ئەو بۆ ئەوەی دواتر له‌لایه‌ن فێرنان بڕۆدێله‌وه‌ ناونرا (مێژووی ماوه‌درێژ ³(longue durée لەدایک بوو، واتە مێژوویەک کە سەردەمەکان لە ڕێگەی بەردەوامیی بونیاده‌کانه‌وه‌ نەک لە ڕێگەی گۆڕانی ڕووداوە ڕاگوزه‌رییه‌کانەوە دەخوێنێتەوە.

به‌مه‌ش بەلای بلۆخه‌وه‌ (گوندنشینی) بۆ (تاقیگەیەکی تێگەیشتن لە مرۆڤ) لەمیانه‌ی پەیوەندییه‌کانی لەگەڵ زەوی و دەسەڵات و کاتدا گۆڕا. مێژووی گوندنشینی لەلای ئەو، زانستێک بوو دەربارەی تایبەتمەندییەکانی (بەردەوامی) و فەلسەفەیەک لە یادەوه‌ریدا و گەڕانێک به‌ ناو ئەوەی که‌ (چۆن ڕابردوو لە خاک و زمان و نەریتەکاندا به‌زیندوویی دەمێنێتەوە)⁴.

کاتێک ئەم بیرۆکەیە، بەسەر کۆمەڵی کورده‌واری جێبەجێ دەکەین، تێڕوانینێکی نوێمان بۆ تێگەیشتن لە دیاردەیەکی بێوینه‌ لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا پێدەبەخشێت، گەلێک لە دڵی جوگرافیای سیاسیدا دەژیت، بەڵام لە دەرەوەی لۆجیکی دەوڵەتە، بە زەویدا ڕۆچووه‌، چیایی⁵، کشتوکاڵی، شوانکارە، نەریتەکانی گوند به‌ڕێوه‌ی ده‌بەن، زیاتر لەوەی دامەزراوەکانی شار حوکمی بکەن. چونکه‌ کۆمه‌ڵی کورده‌واری زیاتر گوندنشینی بووه‌، ته‌نانه‌ت له‌ ساڵی 1985دا که‌ زیاتر له‌نیو سه‌ده‌ ده‌وڵه‌ت نه‌ته‌وه‌ دامه‌زرابوو و ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی کوردستانیان به‌سه‌ردا دابه‌ش کرابوو، سیاسه‌تی سڕینه‌وه‌ و ڕاگواستن و سووتان و ڕوخانی گونده‌کانی کوردستانیان په‌یره‌و ده‌کرد، به‌ڵام هێشتا ڕێژه‌ی گوندنشینی %54،8 بوو. ئه‌م ڕێژه‌یه‌ش له‌چاو ڕێژه‌ی وڵاته‌کانی ڕۆژئاوای ئاسیادا وه‌کوو (تورکیا % 46،3) و (ئێران %48،2) و (عێراق %29،8) و (سوریا %48،2) زیاتر بوو⁶. بۆیه‌ مێژووی کورد، لە ناوەڕۆکدا، مێژووی شار و دامەزراوە سیاسییەکان نییە، بەڵکوو مێژووی گوندنشینییه‌کی ماوه‌درێژە، که‌ سەرەڕای چەوسانەوە و دابەشبوون به‌رده‌وام بووه‌، چونکە بونیادی گوندنشینی تێیدا لە هەموو سنوورێکی دەستکرد بەهێزتر بووە.

بەو مانایە، دەکرێت بگوترێت بلۆخ تەنها دەربارەی مێژووی ئه‌وروپا یان فەڕەنسا نەینووسیوه‌، بەڵکوو دەربارەی هەموو کۆمەڵگەیەک دواوه‌، کە لە (ڕیتمی زەوی) نەک لە (ڕیتمی بازاڕ)دا ژیاوه‌ و هەموو ئه‌و گەلانه‌ش سه‌رنجی ڕاکێشاوه،‌ کە هێشتا کاتەکەی به‌ ئه‌ندازه‌یه‌ک هێواشە، کە پێی بگوترێت (گوندنشینیی).

دۆزینەوەی فیسیۆلۆجیای کۆمەڵ لە ناو زەویدا

سوزان فرایدمان ئاماژه‌ به‌ یەکێک لە قووڵترین ڕەخنەکانی بلۆخ بەرامبەر بە جوگرافیناسە هاوچەرخەکانی (وەک ڤیدال دی لابلاش) ده‌کات. بلۆخ پێی وابوو ئەو جوگرافیایەی تەنها باس لە (هێڵە سنوورییەکان) دەکات، (ئێسکه‌ په‌یکه‌رێکی بێ گیان) نیشان ده‌دات، نەک (گۆشت و خوێنێکی زیندوو)⁷. ئەم خوازه‌ بلۆخییە کلیلێکە بۆ تێگەیشتن لە مێژووی گوندنشینی کوردستان. مێژووی کورد ئەگەر تەنها وەک مێژووی (سنوورە سیاسییەکان) بخوێندرێتەوە، دەبێتە مێژوویەکی مردوو، بەڵام ئەگەر وەک (فیسیۆلۆجیای کۆمەڵ) لە ناو کێڵگە و زەوییەکاندا ببینرێت، ئەوا دەگەینە ناوەڕۆکی ژیارە کوردییەکە.

مێژووی کورد ئەگەر تەنها وەک مێژووی (سنوورە سیاسییەکان) بخوێندرێتەوە، دەبێتە مێژوویەکی مردوو، بەڵام ئەگەر وەک (فیسیۆلۆجیای کۆمەڵ) لە ناو کێڵگە و زەوییەکاندا ببینرێت، ئەوا دەگەینە ناوەڕۆکی ژیارە کوردییەکە.

لە تێڕوانینی بلۆخدا، لادێ بێدەنگ نییە، بەڵکوو جووڵەیەکی هێواشە، جووڵەیەک هاوشێوەی هەناسەدانی زەوی. ئەو جووتیارەی کێڵگەکەی دەکێڵێت، نه‌ک ڕابردوو دووبارە ناکاتەوە، بەڵکوو بە شێوەیەکی نوێ دەینووسێتەوە. لە ڕێگەی ئەم سووڕە بەردەوامەی کێڵان و چاندن و دروێنەکردنەوە، گوند مێژووی تایبەت بە خۆی دروست دەکات، مێژوویەک بەبێ پاشا و داگیرکردن، بەڵام حوکمی یاساکانی سروشت و زستان و وشکەساڵی و بەپیتی و برسێتی دەیگرێتەوە.

بلۆخ لە ‌هه‌ردوو به‌رگی کتێبی (کۆمه‌ڵگه‌ی ده‌ره‌به‌گێتی Feudal Society)دا باس له‌وه‌ ده‌کات که‌ جووتیاران (بابەتی مێژوو) نین، بەڵکوو (دروستکه‌ره‌ بێدەنگەکان)ین، چونکە ئەوان لە بێدەنگیی خۆیاندا ئەوە دەپارێزن کە پاشاکان لەبیری دەکەن⁸. واته‌ گوند لە ناوەڕۆکدا، ئەو یاده‌وه‌رییه‌یه‌ کە بەرگەی لەبیرچوونەوە دەگرێت و هەموو کێڵگەیەک بەڵگەنامەیەکە و هەموو نەریتێکی کشتوکاڵی ئەرشیفێکی مرۆیی کراوەیە.

لەم سۆنگەیەوە، گوندی کوردەواریش بێدەنگ نییە، بەڵکوو جووڵەیەکی هێواشە. واته‌ ئەو جوتیارەی کێڵگەکەی دەکێڵێت، بە شێوەیەکی مۆرفۆلۆجیش مێژوو دەنووسێتەوە. ئەم (خاوی بونیادی)یە ئەوەیە کە قووڵایی بە گوند دەبەخشێت. ئەوە ئەو شوێنەیە کە بەرگەی مۆدێرنێتە دەگرێت، نەک بە هۆشیارییەکی سیاسییەوە، بەڵکوو بە سروشتی ڕیتمەکەیەوە.

بلۆخ جیاوازیی لەنێوان مێژووی شارەکان و مێژووی گوندەکاندا دەکات، وەک چۆن پزیشک جیاوازیی لەنێوان دوو لێدانی دڵدا دەکات، شار لە کاتی کورت، خێرا، پڕ لە ڕووداودا و گوند لە کاتێکی هێواش، خولگەیی، دووبارەبووەوەدا دەژی⁹.

لەبەر ئەوە، مێژووی گوندنشینی شیکردنەوەیەکە بۆ شێوازەکانی ژیان کە لە کشتوکاڵەوە سەرچاوە دەگرن، وه‌ک شێوازی خاوەندارێتی، خزمایەتی، سرووته‌کان، نەریتەکان، پەیوەندیی مرۆڤ بە مردن و ئاسمانەوە. بەو واتایه‌ گوند تاقیگەی مرۆڤە لە پەیوەندیدا بە نەمرێتییەوە، چونکە هەموو وەرزی کشتوکاڵ دووبارەبوونەوەی به‌دیهێنانی یه‌که‌مه‌، مردن و زیندووبوونەوە، کێڵان و لەدایکبوون. لەمەوە (بیروباوه‌ڕ) لە ژیانی گوندەکاندا سەرچاوە دەگرێت، کە بلۆخ ئاماژەی پێ کردووە، لەوێ مرۆڤ لە هه‌وڵدانێکی بەردەوامدایە لەگەڵ هێزەکانی سروشت، بەڵام لە هەمان کاتدا لە هاوئاهەنگییەکی ڕۆحیدایە لەگەڵیاندا.

لەو تێڕوانینەدا مێژووی گوندنشینی دەبێتە فەلسەفەیەک لە کاتدا، ئەو بەدوای پاڵەوان و ڕووداودا ناگەڕێت، بەڵکوو بەدوای شێواز و بونیاددا وێڵ ده‌بێت. ئەوە مێژووی مرۆڤی ئاسایییە، کە کتێبەکان باسی ناکەن، بەڵام لە بێدەنگیی خۆیدا ناوەڕۆکی ژیاره‌کان پێک دەهێنن. لەبەر ئەم هۆکارە، بلۆخ لە وتە بەناوبانگەکەیدا دەڵێت: “مێژوو گێڕانەوەی ڕابردوو نییە، بەڵکوو لێکۆڵینه‌وه‌ی مرۆڤه‌ لە کاتدا”¹⁰.

گوندنشینی کوردی وه‌ک مێژووییه‌کی ماوه‌درێژ

ئەگەر هەوڵ بدەین مێژووی کۆمەڵی کورده‌واری بەم چاوەوە بخوێنینەوە، دەبینین کە تێڕوانینه‌کانی بلۆخ کلیلێکی ناوازەمان بۆ تێگەیشتن و کردنه‌وه‌ی ده‌رگاکان پێده‌دات. ئاشکرایه‌ کورد بە درێژاییی سه‌رده‌مێکی دوورودرێژ، لە نێو چیا و پێده‌شت و زه‌وییه‌ کشتوکاڵییه‌ دابڕاوه‌کاندا ژیاون، وه‌ک مارتین ڤان برونه‌سن باس له‌ هه‌ڵکه‌وته‌ی گوندی کوردی ده‌کات و چه‌ندین نموونه‌ دێنێته‌وه‌ و ده‌ڵێت:” له‌نێوچه‌ی باڵه‌کایه‌تیش (باکووری خۆرهه‌ڵاتی عێراق) هه‌ر‌ ئاوه‌هایه‌. تیره‌ گچکه‌که‌ی سه‌کر، که‌ له‌ دۆڵێکی ته‌نگی لقی چۆمێکی باڵه‌کدا ده‌ژێت، له‌ بنه‌چه‌دا ته‌نها گوندێک بووه‌. که‌ خه‌ڵکه‌که‌ی زۆربوون، په‌لێکی لێبووه‌ته‌وه‌ و له‌ شوێنێکی هه‌ورازتری دۆڵه‌که‌دا گوندێکی نوێیان بنیاتناوه‌، پاش که‌رتبوونێکی دی، به‌ دۆڵه‌که‌دا هه‌ڵکشاون و باڵاتر سێیه‌م گوندیان ئاوه‌دان کردۆته‌وه‌”¹¹. ئه‌مه‌ش گوندەکانیانی کردووە بە یەکەی نیمچە – خۆبژێنی و پشتیان بە هاوکاریی خێزانی و عەشیرەتی و هه‌ره‌وه‌زی به‌ستووه‌ و نەوە دوای نەوە به‌وشێوه‌یه‌ خۆیان نوێ کردووه‌ته‌وه‌.

ئەم بەردەوامییە بوونیادییه‌ ئەوەیە کە له‌ هه‌ردوو کتێبه‌که‌ی بلۆخدا (کۆمه‌ڵگه‌ی ده‌ره‌به‌گێتی و مێژووی گوندنشینیی فەرەنسا) به‌شێوه‌یه‌کی گشتی ڕه‌نگی ‌داوه‌ته‌وه‌. هه‌ر ئه‌وه‌ی فێرنان بڕۆدێل به‌ ماوه‌درێژ ( (longue duréeناوی برد، لەوێ فەرمانڕەواکان دەگۆڕێن و گوندەکان دەمێننەوە و ده‌وڵه‌ته‌کان ده‌ڕوخێن و نەریتەکان جێگیرتر ده‌بن¹².

لێره‌وه‌ ده‌توانین بڵێین کورد به‌شێوه‌یه‌کی گشتی لە (مێژووی دەوڵەت)دا نه‌ژیاوه‌، بەڵکوو زیاتر لە (مێژووی گوند)دا ژیاوه‌، مێژوویەک لەسەر بنەمای دووبارەبوونەوە زیاتر لە گۆڕان و لەسەر بنەمای زارەکی زیاتر لە نووسین و لەسەر بنەمای یادگە زیاتر لە بەڵگەنامە.

گوندی کوردی سه‌ره‌ڕای پانتایییە جوگرافییه‌که‌ی، پێکهاتەیەکی هزری، عەقڵێکی بەکۆمەڵە کە زیاتر بە نه‌ریت و ئەفسانە دەژی نەک بە یاسا.

بۆیه‌ گوندی کوردی سه‌ره‌ڕای پانتایییە جوگرافییه‌که‌ی، پێکهاتەیەکی هزری، عەقڵێکی بەکۆمەڵە کە زیاتر بە نه‌ریت و ئەفسانە دەژی نەک بە یاسا. لەو سرووتانه‌دا، ئەوە دەردەکەوێت کە بلۆخ ناوی دەنا (هۆشیاریی ئەفسانەییی گوند)، واتە توانای مرۆڤی گوندنشین بۆ گۆڕینی کاری ڕۆژانە بۆ ڕێوڕەسمێکی سیمبوولی خاوەن واتایەکی گەردوونی.

ئایین و داستان وەک چێوەی مێژووی گوندنشینی:

بلۆخ دەڵێت لە کۆمەڵگەی دەرەبەگایەتیدا، ئایین کاریگەرییەکی بنەڕەتی لە هاندانی خەڵک بۆ بایەخدان بە ڕابردوو هەبوو، چونکە کتێبە پیرۆزەکان خۆیان کتێبی مێژوویین¹³. لە گوندی کوردیشدا، مێژوو لە ڕێگەی (حوجرە) و (تەکیە)وە دەگوازرایەوە. مێژووی گوندنشینیی کورد مێژوویەکی (پیرۆزکراو)ە، کاتێک جوتیارێک باسی ڕابردووی دەکات، پەنا بۆ چیرۆکی هاوەڵان و ئەولیا و پیاوچاکان ده‌بات. لێرەدا، مێژوو وەک (ئاکار) دەردەکەوێت نەک (زانست). ڕابردوو لای گوندنشینیی کورد، وەک بلۆخ ئاماژەی بۆ دەکات، ئامرازێکە بۆ ڕەتکردنەوەی ئەو گەشبینییە کاتییەی کە تەنیا لە ئێستا دەڕوانێت، بۆیه‌ مرۆڤی گوند لە ڕێگەی ڕابردووەوە خۆی لە ناو گەردووندا پێناسە دەکاتەوە¹⁴.

هه‌ره‌وه‌ها بلۆخ باس لەوە دەکات کە مرۆڤی ناو گوند، بەهۆی ڕێزی زۆری بۆ ڕابردوو، دەستی بە (دووبارە بونیادنانەوەی ڕابردوو بەو شێوەیەی کە دەبوو هەبێت) دەکرد¹⁵. ئەمە لە مێژووی کورددا ڕیشەدارە. ئێمە زۆرجار ڕابردوومان بەشێوەیەک (سەوز) کردووەتەوە هەتا لەگەڵ برینەکانی ئێستاماندا بگونجێت. گوندنشینیی کورد، کاتێک چیرۆکی شکۆمەندیی باووباپیرانی دەگێڕێتەوە، خەریکی (ساختەکردنێکی پیرۆز Pious Forgery)ە، ئەو نایەوێت ڕاستییە ڕووتەکان بڵێت، بەڵکوو دەیەوێت (حەقیقەتێکی ئاکاری) بونیاد بنێت، کە لە بەرانبەر داگیرکەردا بەرگری لە شوناسەکەی بکات. وەک بلۆخ دەڵێت:”هەر پێنووسێک دەتوانێت هەر شتێک بگێڕێتەوە”¹⁶، بەڵام لە ژینگەی گوندی کوردیدا، (زمان – گێڕانەوەی زارەکی) ئەو ڕۆڵەی بینیوە.

دواتر بلۆخ ئاماژە بە (داستانەکان (Epic Tales وەک کتێبی مێژووی ئەو کەسانەی ناتوانن بخوێننەوە بەڵام حەزیان لە گوێگرتنە دەکات¹⁷. ئەمە ڕێک وێنای سیستەمی (دەنگبێژی) و (حەیران) و (بەیتی کوردی) و… تادیە. لە گوندەکانی کوردستاندا، دەنگبێژ (ئەرشیف پارێز)ە. کاتێک گوندنشینێک گوێ لە بەیتی (دمدم)¹⁸ دەگرێت، واته‌ خەریکی خوێندنەوەی مێژووە. لێرەدا (یادەوەریی میللی) دەبێتە جێگرەوەی (مێژوونووسینی فەرمی). ئەم داستانانە، وەک بلۆخ دەڵێت، باشترین پەنجەرەن بۆ تێگەیشتن لە بونیادی کۆمەڵایەتی و ئاستی هۆشیاریی نەتەوەیەک.

مێژوو بارۆمەتری ئاستی کەلتووری گشتییە، مێژووی گوندی کوردیش بارۆمەتری (بەرگری)یە.

بەم شێوەیە مێژووی گوندنشینیی کوردی، ڕێک ئەو جیهانەیە کە بلۆخ وەسفی دەکات، جیهانێک کە تێیدا سنووری نێوان (واقیع) و (ئەفسانە) کاڵ دەبێتەوە. لێرەدا مێژوو ئامرازی (مانەوە)یە. وەک چۆن بلۆخ دەڵێت مێژوو بارۆمەتری ئاستی کەلتووری گشتییە، مێژووی گوندی کوردیش بارۆمەتری (بەرگری)یە. گەڕانەوەی ئێمە بۆ مێژوو، گەڕانەوە نییە بۆ ناو تەپوتۆزی کتێبەکان، بەڵکوو گەڕانەوەیە بۆ ناو ئەو (یادەوەرییە میللییە) زیندووەی کە هێشتا لەناو دەنگی دەنگبێژێک یان چیرۆکی پیرەمێردێکی گوندنشیندا هەناسە دەدات.

 سێمانتیکای زەوی: زمان وەک ئەرشیفی مێژوویی

یەکێک لە گەورەترین پشکدارییه‌ میتۆدلۆژییەکانی مارک بلۆخ، هێنانی زمان بوو بۆ نێو بواری مێژووی کۆمەڵایەتی. ئەو پێی وابوو کە ناوی گوند و ڕووبار و چیاکان پاشماوەی زمانە لەناوچووەکانن و ئەوانه‌ (بەڵگەنامەی بێدەنگ)ن، کە شوێنەوار و مێژووی گەلە کۆنەکان دەپارێزن زیاتر لەوەی دەقەکان بیکەن¹⁹.

ئەم تێڕوانینە دەتوانرێت بە ڕوونی لەسەر جوگرافیای کورد جێبەجێ بکرێت، زۆرینەی ناوی گوند و ناوچەکان لە کوردستاندا ڕیشه‌ی مێژوویییان هه‌یه‌، کە ئەمەش ئاماژەیە بۆ بەردەوامییەکی کەلتووری کە هەزاران ساڵ درێژ دەبێتەوە. بۆ نموونە، وشه‌گه‌لێکی وه‌ک پیره‌مه‌گروون و هه‌ورامان و که‌نگاوه‌ر و…تاد ڕیشه‌ی زه‌رده‌شتییان هه‌یه‌، ئه‌وا ناوه‌ عه‌ره‌بی و تورکی و فارسییه‌کان که‌ له‌ ژماره‌ نایه‌ن، چیرۆکی مێژووییی جۆراوجۆرمان بۆ ده‌گێڕنه‌وه.‌ ئەوان لە بەهای مێژووییدا هاوشێوەی ئەوەن کە بلۆخ لە ناوەکانی کێڵگە کۆنەکانی فەڕەنسادا بەدوایدا دەگەڕا.

بلۆخ پێی وابوو کە (تەکنیکەکان وەک زمان وان، لە بنەڕەتدا شتی کۆمەڵایەتین)²⁰. بۆیە ئەگەر لەم گۆشەنیگایەوە لە وشە و زاراوە و زمان ڕابمێنین، ئەوا مێژوویەکی شاراوەی کوردەواری دەدۆزینەوە، کە لەناو کاری ڕۆژانەی گوندەوە بۆ ناو کایە سیاسی و ڕۆشنبیری و زانستی و فیکرییەکان گواستراونەتەوە. لێره‌دا هه‌وڵ ده‌ده‌ین به‌ کورتی ئاماژه‌یان بۆ بکه‌ین:

میتۆدۆلۆژیای (توێژینەوە) و (شیکردنەوە)

 لە ڕووی میتۆدۆلۆژییەوە کاتێک بلۆخ باس لە (شیکردنەوە Analysis) دەکات²¹، مەبەستی وردبوونەوەیە لە بونیادە کۆمەڵایەتییەکان. لە زمانی کوردیدا، وشەی (شیکردنەوە) ڕیشەکەی بۆ (شیکردنەوەی تووک و مووی ئاژەڵ) دەگەڕێتەوە و ته‌نانه‌ت وشه‌ی (لێکدانه‌وه‌)ش له‌وه‌وه‌ هاتووه‌ که‌ کاتێک سه‌ری دوو گوریس له‌یه‌ک ده‌ده‌یته‌وه²².‌ بۆیه‌ ئەمە ئەوە دەردەخات کە یەکەمین هەنگاوی (عەقڵانییەت) لای مرۆڤی کورد، لە مامەڵەی وردی لەگەڵ سروشت و جەستەی ئاژەڵەوە دەستی پێ کردووە.

هەروەها وشەی (توێژینەوە Research) کە ئەمڕۆ زاراوەیەکی بنەڕەتی نێو کایەی زانستی و ئەکادیمییه‌، لە (توێژ توێژکردنی زەوی و گەڕان بۆ سەرچاوەی ئاو)ەوە هاتووە²³. لێرەدا (توێژەر) وەک ئەو (جوتیار-جوگرافیناسە) وایە کە بلۆخ ستایشی دەکات، ئەو کەسەی کە: “هەستێکی پاکی دەربارەی هەزارەها بەستەر هەیە کە مرۆڤی نێو کێڵگە (جوتیار) بە سروشتەوە دەبەستێتەوە.”²⁴ بۆیە گەڕان بەدوای ڕاستیدا لە عەقڵی کوردیدا، هاوشێوەی گەڕانە بەدوای ئاو لەناو قووڵایییەکانی زەویدا. ئەمە ڕێک ئەو (گەڕانە بەدوای ڕاستی Search for reality)ەیە کە بلۆخ بە مەرجی سەرەکیی مێژوونووسینی دەزانی و له‌ ته‌واوی کتێبی (پیشه‌ی مێژوونووس)یدا جه‌ختی له‌سه‌ر ده‌کرده‌وه‌.

 (ڕامیاری) و (دۆخ)- دەسەڵات لە ژێر جڵەوی گونددا:

یەکێک لە پارادۆکسە هەرە سەرنجڕاکێشەکان، چەمکی (ڕامیاری Politics)یە. لە کاتێکدا بلۆخ باس لە (دەسەڵاتی سیاسی) و (پێکهاتنی چینە کۆمەڵایەتییەکان) دەکات²⁵، له‌ زمانی کوردیشدا (ڕامیاری) لە بنەڕەتدا بریتی بووە لە (ڕامکردن یان جڵەوکردنی وڵاخی بەرزە و سرک) و (ڕامیار)یش واتە کەسێکی ژیر و لێزان و بەتوانا کە دەتوانێت ئاژەڵی سرک و یەکەناس ڕام بکات²⁶. لێره‌وه‌ ئەمە مێژوویەکی سیاسیی تایبەت دەگێڕێتەوە، دەسەڵات لای کورد وەک (ڕامکردنی هێزە سرکەکان) بینراوە، چ هێزی سروشت یان هێزی مرۆیی بێت.

هەروەها وشەی (دۆخ) یان (بارودۆخ Situation)، لە (جڵەوی ئەسپ)ەوە هاتووە. (بارودۆخ) کاتێکە کە باری سەرشان و جڵەو یەک دەگرنەوە. لێرەدا، تێگەیشتنی کورد بۆ سیاسەت، تێگەیشتنێکی (ئۆرگانی- کێڵگەیی)یە، نەک تیۆرییەکی دابڕاو. ئەمە هاوتایە لەگەڵ تێبینییەکەی بلۆخ کە دەیگوت (یەکەی کێشەکان) تەنها لەناو واقیعدا مانا وەردەگرن²⁷.

ڕژێمی کشتوکاڵی و مۆرفۆلۆژیای (جووت)

بلۆخ باس لە (ڕژێمی کشتوکاڵی Agrarian Regime) وەک سیستمێکی یاسایی و نەریتی کە فشار دەخاتە سەر بەرهەمهێنەران دەکات.²⁸ ئەو پێی وایە ئەم ڕژێمانە چ لە سروشتیاندا و چ لە هۆکارەکانیاندا (دامەزراوەی کۆمەڵایەتین).

لە کۆمەڵی کوردەواریشدا، چەمکی (جووت) بەتایبەت دوو گا یان جووتێ گا بۆ کێڵان به‌کارهاتووه²⁹ و بنەمای ئەم ڕژێمە بووە. (جووتکردن)یش سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی که‌ کارێکی تەکنیکی بووە، هاوکات دروستکردنی هاوبەشییەکیش بووە لە ناو زەویدا. ئەمە پەیوەستە بەوەی بلۆخ ناوی دەنێت (عەقڵییەتی کۆمۆنیتاری Communitarian mentality) کە لە ناو ڕژێمی (کێڵگەی کراوە Open field)دا لە باکووری فەڕەنسا بینیویەتی³⁰.

جا ئەگەر لە زمانی کوردی ڕابمێنین، ئەوا کۆمەڵە وشەیەک هەن، کە ئەم (ڕژێمە)مان بۆ ڕوون دەکەنەوە، وەک: (ڕەنج)، کاری زەحمەتی ناو کێڵگە، کە دەبێتە بنەمای ناسنامەی مرۆڤی گوندنشین. (بەرهەم و بەرەنجام)یش وشەی بەرهەم لە (بەری هەموو)ەوە هاتووە. (بەرەنجام Result)یش کاتێکە کە تۆ (بەر) و (بەرهەم)ی (ئەنجام)ی ڕەنجەکەت دەچنیتەوە³¹. دیارە لە ئاستە قووڵەکەشیدا ئەمە لۆجیکی (هۆکار و ئەنجام) لای کورد ڕوون ده‌کاته‌وه‌، کە لۆجیکێکی کشتوکاڵییە. وشه‌ی (کێشمەکێش)یش کە ئەمڕۆ بۆ ململانێی سیاسی بەکار دێت، لە ڕیشەدا لە (کێشکردنی گەنم و ڕاوەستان و دوودڵبوون لێی، که‌ ده‌بێته‌ تێکه‌ڵوپێکه‌ڵ و ئاڵۆزبوون)ەوه‌ هاتووە³².

ئەم وشانە ئەوە دەسەلمێنن، کە بلۆخ ڕاستی کردووە کاتێک دەیگوت: “تەکنیکەکان وەک زمان وان”، بۆیە زیادەڕەوی ناکەین ئەگەر بڵێیین زمانی کوردی مێژوویەکی (جووت و ڕەنج و خەرمان)ە کە ئەمڕۆ کراوە بە مێژوویەکی سیاسی.

 توێکاریی کێڵگە و فیسیۆلۆجیای شارستانێتی:

دواتر بلۆخ باس لە جیاوازیی نێوان دوو جۆر ئامێری کێڵان دەکات: (لارێر L’araire و لاشاروو La charrue) ئەو پێی وایە لاشاروو دایکی کێڵگە درێژەکانە و نیشانەی جۆرێک لە (شارستانێتی کشتوکاڵی)یە³³. بەڵام هه‌ر خۆی له‌وه‌ ئاگادارمان دەکاتەوە کە نابێت تەنها بایەخ بە ئامێرەکە بدەین، بەڵکوو دەبێت لەو (یاسا کۆمەڵایەتییانه‌) ڕابمێنین کە لە پشت ئەم ئامێرانەوەن.

لەم ڕوانگەیەوە و لە کوردەواریدا، (تەوەر – ئەو دارە یان ئەو ئاسنەی کە بەرهەمەکە لە دەوری دەخولێتەوە) و (خولگە- ئەو دارەکونەیە کە دەکرێتە بەشی سەرەوەی ئاش بۆ خولانەوە) و (بەرداش- بەردی ئاش، ئەو دوو بەردەی کە گەنم و جۆ ئەهاڕێ، واتە بەردی ئاش)³⁴ ، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا که‌ ئامێری ئاشن، هاوکات بوونەتە میتافۆری بیرکردنەوە. کاتێک دەڵێین (تەوەری باسەکە)، ئێمە بە نائاگا دەگەڕێینەوە بۆ ئەو دارە یان ئاسنەی کە بەرهەمەکە لە دەوری دەخولێتەوە. کاتێک دەڵێین (خولگە)، دەگەڕێینەوە بۆ ئەو پارچە دارەی کە ڕێگە بە خولانەوە دەدات. لێرەدا –پێده‌چێت- لۆژیکی زانستیی کورد لە (ئاش)دا دروست بووبێت.

هەروەها وشەی (کۆسپ یان بەربەست یان ئاستەنگ Obstacle)، کە ئەمڕۆ بۆ بەربەستە کۆمەڵگەیی و مێژوویییەکان بەکار دێت، لە بنەڕەتدا (بەردێک یان بەرزاییەکی بچووکە کە دێتە بەردەم مرۆڤ) لەناو کێڵگە یان ڕێگەی گونددا. ئەمە ئەوەمان بۆ دەردەخات کە مێژووی کورد زیاتر مێژووی (کۆسپەکان)ە، نەک تەنها مێژووی تەختییەکان.

چارەسەر: بەرەو چارەکردنی تراژیدیای مێژوویی

یەکێک لە قووڵترین و گرنگترین وشەکان بریتییه‌ له‌ وشەی (چارەسەر (Solution ، دیاره‌ گرنگترین بەشی جەستەی مرۆڤ، سەرە، هەرکاتێک سەر چارە و دەرمان کرا، ئیتر گرفتەکە کۆتایی هاتووە³⁵. ئەمە تێگەیشتنێکی یەکجار قووڵە بۆ کۆمه‌ڵ و مێژوو. لای کورد کێشەکان تەنها کاتێک (چارەسەر) دەبن کە سەر (ناوەندی هزر و بڕیار) چارەسەر بکرێت.

ئەمە پەیوەستە بەوەی بلۆخ ناوی دەنێت (نوێنەرایەتییە کۆمەڵایەتییەکان Social representations) و ڕەخنە لە (ڤێبەر) دەگرێت چونکە بایەخی بە (وەهمی جوگرافی (Geographical illusion  نەداوە، واتە ئەو شێوەیەی کە مرۆڤەکان دەربارەی ژینگەی خۆیان بیری لێ دەکەنەوە³⁶. لای بلۆخ گۆڕانکاری لە (سەر) و (هۆشیاری)دا لە گۆڕانکاری لە (ماددە)دا گرنگترە. چارەسەری مێژوویی کوردیش، بە دیدی بلۆخی لە گۆڕانکاری لەو (سەر)ەدایە کە مێژووی گوندی تێدا پارێزراوە.

لادێ و دەسەڵات لەنێوان دابڕان و بەرگریدا

لە تێڕوانینی بلۆخدا، به‌ پێچه‌وانه‌ی هەندێک لە مێژوونووسانه‌وه‌ گوند ملکەچی شار نییە، بەڵکوو زۆرجار ئەوەیە کە بەرگری لێ دەکات و سەربەخۆییی سیمبولێتی خۆی دەپارێزێت.

ئه‌و پەیوەندیی نێوان دەرەبەگ و جووتیاری لە شاکاره‌که‌یدا (کۆمه‌ڵگه‌ی ده‌ره‌به‌گێتی) بە پەیوەندییەکی هێزی دوولایەنە وەسف کردووە، دەرەبەگ پێویستی بە بەرهەمی جووتیارە و جووتیار پێویستی بە پاراستنی دەرەبەگ هەیە، بەڵام لەنێوانیاندا هەمیشە (ناوچەیەکی خۆڵەمێشیی سەرپێچیی بێدەنگ) هەیە³⁷.

ئەم وەسفە بە شێوه‌یه‌کی سەرسوڕهێنەر بەسەر پەیوەندیی گوندە کوردنشینەکان بە دەسەڵاتە ناوەندییەکانەوە جێبەجێ دەبێت، چ عوسمانی بێت یان فارسی یان نوێ، چونکە کورده‌کان لە بارێکی (نیوە ملکەچی و نیوە سەربەخۆیی)دا ژیاون‌، کاتێک ناچار بوون باجیان داوە و کاتێک هەلێکیان بۆ ڕه‌خسابێت هه‌ڵگه‌ڕاونه‌ته‌وه‌ و ڕاپه‌ڕیوون.

ئەم بەرگرییە لادێییە ئایدیۆلۆجی نەبووە، بەڵکوو سروشتی بووە، واته‌ بەرگریکردن بووه‌ لە شێوازی ژیان لە دژی دەسەڵاتی شار. لەبەر ئەوە شۆڕشەکانی کورد لە هه‌ردوو سەدەی نۆزدە و بیستەمدا لە گوند و چیاکانه‌وه‌ دەستیان پێکردووە، نەک لە شار.

لەو چوارچێوەیەدا، جووڵانەوەی کوردیی هاوچەرخ دەکرێت وەک خەباتێک لەنێوان دوو کاتدا بخوێنرێتەوە: (کاتی خێرای دەوڵەتی نوێ) و (کاتی هێواشی گوند) کە ئه‌وه‌ ڕەت دەکاتەوە بە تەواوی تێکەڵ ببێت. بەو واتایە کورد له‌وه‌دا دەژی کە بلۆخ ناوی ناوه‌ (کاتی دووانەییی مێژوو)، واته‌ ڕابردوو و ئێستا لە هەمان دیمەندا پێکەوە³⁸.

خاوی مێژوویی و کێشەی نوێکردنەوە

بلۆخ پێی وابوو هەڵەیە وەک دواکەوتنێک له‌ خاوی گوند بڕوانرێت، چونکە کاتی هێواش لە ناخیدا حیکمەتی بەردەوامی هەڵگرتووە. لە کتێبی (پیشه‌ی مێژوونووس)دا ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌کات که‌ مێژوو بە هێڵێکی ڕاست به‌ره‌و پێشه‌وه‌ ناڕوات، بەڵکوو بە ڕیتمێک هەناسە دەدات هاوشێوەی بای ناو کێڵگەکان³⁹.

ئەم ڕیتمە ئەوەیە کە پارادۆکسی کوردی ڕوون دەکاتەوە، لە کاتێکدا شارەکانی هەرێمی کوردستان ئەمڕۆ لە بواری بیناسازی و تەکنۆلۆجیادا خێرا دەڕۆن، ڕۆحی گوندنشینی هێشتا حوکمی سیاسەت و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان دەکات.

خێزان هێشتا لە تاک گەورەتر و عەشیرەت لە پارت کاریگه‌رتر و یادگە لە یاسا بەهێزترە. ئەمەش وای کردووە کۆمەڵی کورده‌واری لەنێوان دوو کاتدا بژی: (کاتی زەوی) و (کاتی دەوڵەت).

ئەم دژایەتییە تایبەت نییە بە کورد بە تەنها، بەڵکوو تایبەتمەندیی هەموو کۆمەڵگەیەکی گوندنشینییه‌ کە دەکەوێتە قۆناغی نوێبوونەوەوە، بەبێ ئەوەی بونیاده‌ سیمبولییه‌کانی خۆی بگۆڕێت. بەڵام لە دۆخی کورددا، بابەتەکە ئاڵۆزترە، چونکە نوێبوونەوە زۆرجار لە دەرەوە دێت، لە دەوڵەتە ناوەندییەکانەوە کە بە زۆر سەپاندویانه‌، ئەمەش وایکردووه‌ گوند زیاتر بە خاوی خۆیەوە په‌یوه‌ست بێت و بمێنێته‌وه‌.

بەم شێوەیە خاوی لە تایبەتمەندییەکی ئابوورییەوە بۆ شێوەیەک لە شێوەکانی بەرگریی کەلتووری دەگۆڕێت، واته‌ (بەرگریکردن لە توانەوە) و لە (لێکچوون) و لە (لەبیرچوونەوە).

مێژووی کورد وەک مێژوویەکی گوندنشینی

خوێندنەوەی دووبارەی مێژووی کورد لە دیدی بلۆخەوە ئه‌وه‌ ئاشکرا دەکات، کە ئەم بەردەوامیی شێوازێکی کۆمەڵایەتیی کشتوکاڵییە کە سه‌رده‌مانێکی درێژ لە دابڕانی چیاکاندا ژیاوە، نه‌ک ته‌نها زنجیرەیەک ڕاپه‌ڕینی چه‌کداری و سیاسی.

بەهاکان کە ژیانی کوردی ئاڕاسته‌ دەکەن – شەرەف، میوانداری، تۆڵەسەندنەوە، ئارامگری، پەیوەندی بە زەوییەوە – هەموویان بەهایەکی گوندنشینیین بە پلەی یەکەم.

پەیوەندییه‌کانی نێوان (مرۆڤ و سروشت)، (خێڵ و دەسەڵات)، (ئەفسانە و واقع)، تۆڕێک لە واتاکان پێک دەهێنن، کە تەنها لەناو لۆژیکی گوندا ده‌توانین لێی تێبگه‌ین نەک لە لۆژیکی دەوڵەتی نوێدا. بەو واتایە، دەتوانین بڵێین کورده‌کان سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی (گەلێکی بێ دەوڵەت)ن، هاوکات (گەلێکن کە گوندیان بەجێنەهێشتووە) واته‌ هێشتا له‌ گوندا ده‌ژین و گوندیش له‌واندا به‌ زیندوویی ماوه‌ته‌وه‌، به‌م شێوه‌یه‌ لەناو مێژووی ماوه‌درێژدا دەژین، کە – بلۆخ باسی لێوە کردووە – ئه‌ویش مێژووی بونیاده‌ نەک ڕووداو، بەردەوامییه‌ نەک پچڕان.

لادێ وەک یادگەیەکی فەلسەفی

ڕەنگە خوێنەر پرسیار بکات: بۆچی بلۆخ پێداگرە لەسەر ئەوەی گوند کلیلی تێگەیشتن لە مێژوو بێت؟ وەڵامەکە، وەک لە کتێبی (پیشه‌ی مێژوونووس)دا ئاماژه‌ی بۆ دەکات، ئەوەیە کە مێژوو لە شارەکاندا یادگەی خۆی بە خێرایی لەدەست دەدات، لە کاتێکدا لە گوندەکاندا ڕابردوو لە هەموو بەردێک و ناو و نەریتێکدا دەمێنێتەوە⁴⁰.

توێژینه‌وه‌ لە گوندنشینی هه‌ر زانستێکی کۆمەڵایەتی نییە، بەڵکوو ڕاهێنانێکی فەلسەفیشە له‌سه‌ر تێگەیشتن لە مرۆڤ لە ناوەڕۆکی ئۆرگانی خۆیدا، کە بە سروشت و یادگە و زمانەوە بەستراوەتەوە.

گوند بە دیدی ئەو، ئەو شوێنەیە کە کات تێیدا چڕ دەبێتەوە، لەوێ سێ ڕه‌هه‌نده‌که‌ی کات – ڕابردوو و ئێستا و داهاتوو – لە یەک ئەزمووندا تێکەڵ دەبن⁴¹. لەمەوە دەکرێت بڵێین توێژینه‌وه‌ لە گوندنشینی هه‌ر زانستێکی کۆمەڵایەتی نییە، بەڵکوو ڕاهێنانێکی فەلسەفیشە له‌سه‌ر تێگەیشتن لە مرۆڤ لە ناوەڕۆکی ئۆرگانی خۆیدا، کە بە سروشت و یادگە و زمانەوە بەستراوەتەوە.

لە دۆخی کورددا، ئەم ڕەهەندە فەلسەفییە بە ڕوونی دەردەکەوێت، گوند سیستەمێکی واتای تەواوە. جووتیاری کورد له‌گه‌ڵ کێڵانی زەویدا، (چاودێریی کات)یش دەکات، چونکە زەوی لای ئەو سەرچاوەی بژێوی نییە، بەڵکوو بوونەوەرێکی ڕۆحییە کە پەیوەندییەکی خزمایەتیی سیمبولیی پێوەی هەیە. ئەمەش چڕیی ئەو وشانە ڕوون دەکاتەوە کە (زەوی بە دایک)، (باران بە ڕەحمەت) و (چیاکان بە پەناگە) دەچوێنن.

بەرەو مێژوویەکی کوردی بە دیدی بلۆخەوە

هزری بلۆخ ئاسۆیەکی نوێمان بۆ خوێندنەوەی کۆمەڵگە ناپیشەسازییەکان، وەک کۆمەڵی کورده‌واری بەدوور لە چەمکەکانی دەوڵەت و نەتەوە و نوێبوونەوە، دەکاتەوە.

لە دیدی مێژووی گوندنشینییه‌وه‌، تراژیدیای کوردی دەکرێت نەک وەک شکستێکی سیاسی، بەڵکوو وەک ئەنجامێکی سروشتی بۆ ناکۆکیی دوو ڕیتم تێبگەین: ڕیتمی دەوڵەتی نوێ کە خێرایی و یەکجۆری دەوێت و ڕیتمی گوندنشینی کوردی کە لەسەر خاوی و فرەچەشنی و یادگە دەژیت. کورد، بەو واتایە، لە دەرەوەی مێژوو نییه‌، بەڵکوو لەناو مێژوویەکی دیکه‌دایه،‌ مێژوویەکی خاو و ماوه‌درێژ، کە بە کێڵان نەک بە یاساکان و بە ئەفسانە نەک بە پەرلەمان دەنووسرێتەوە.

گوندنشینی کورد پاشماوەیه‌کی ڕابردوو نییە، بەڵکوو ئێستایه‌کی بەردەوامە، ئەو کاتەیە کە هێشتا شکستی نەهێناوە و ئەو یاده‌وه‌رییه‌یه‌ کە مرۆڤ لەوە دەپارێزێت ڕیشەکانی لەدەست بدات.

بەم شێوەیە، دەکرێت بڵێین خوێندنەوەی مێژووی کورد بە میتۆدی مارک بلۆخ به‌های هزریی خۆی هه‌یه‌، چونکە لە چێوەی (پەراوێزی سیاسی) دەری دەهێنێت و دەیخاتە (ناوەندی ئەنترۆپۆلۆجی)ەوە. واته‌ گوندنشینی کورد پاشماوەیه‌کی ڕابردوو نییە، بەڵکوو ئێستایه‌کی بەردەوامە، ئەو کاتەیە کە هێشتا شکستی نەهێناوە و ئەو یاده‌وه‌رییه‌یه‌ کە مرۆڤ لەوە دەپارێزێت ڕیشەکانی لەدەست بدات.

کاتێک لەمە تێدەگەین، لەوەش تێدەگەین کە گوندنشینی قۆناغێک نییە کە دەبێت تێپەڕێنرێت، بەڵکوو یادگەیەکە دەبێت گوێی لێ بگیرێت. ڕەنگە لە بێدەنگیی گوندە کوردنشینەکاندا، وەک لە بێدەنگیی کێڵگە فەڕەنسییەکاندا کە بلۆخ دەربارەی نووسی، وەڵامی پرسیارێکی نەمری وه‌ک: چۆن مرۆڤ لە لەبیرچوونەوە ڕزگاری دەبێت؟ هه‌بێت.

ئەنجامەکان:

لە ئەنجامی بەکارهێنانی میتۆدی توێژینەوەی مێژووییی مارک بلۆخ بۆ مێژووی گوندنشینیی کوردی، گەیشتینە ئەم خاڵانە:

1. مێژووی ڕاستەقینەی کورد لە ناو (کێڵگە) و (جووت) و (خەرمان)دایه‌. جوتیاری کورد سه‌ره‌ڕای زەوی کێڵان بەشێوەیەکی (مۆرفۆلۆجی) مێژووی نووسیوه‌تەوە و بەردەوامیی بە شوناس داوه‌، ئه‌مه‌ له‌کاتێکدا میر و سەرۆکەکان نەیانتوانیوە بیپارێزن.

2.   کۆمەڵی کوردەواری لە نێوان دوو کاتدا دەژی: (کاتی خێرای دەوڵەت) کە هەوڵی سەپاندنی مۆدێرنێتە دەدات و (کاتی هێواشی گوند) کە ڕیتمێکی سروشتی و ماوەدرێژە. بەرگریی کورد لە جەوهەریدا بەرگریی (کاتی زەوی)یە لە دژی (کاتی بازاڕ و سیاسه‌ت).

3. وشەگەلێکی وەک (ڕامیاری، توێژینەوە، چارەسەر) دەیسەلمێنن کە عەقڵانییەتی کوردی ڕەگێکی کشتوکاڵی و ئۆرگانی هەیە. واته‌ زمانی کوردی ئەرشیفێکی جیۆلۆجییە کە مێژووی پەیوەندیی مرۆڤی بە خاکەوە تێدا نووسراوەتەوە.

4.  لە دیدێکی بلۆخییانەوە، گوندی کوردەواری شوێنی هاوئاهەنگییە لەگەڵ سروشت. سوڕی کشتوکاڵ (مردن و زیندووبوونەوە) وای کردووە (ئەفسانەی شاراوە و بیروباوه‌ڕ) ببێتە بڕبڕەی پشتی هۆشیاریی کورد، ئەمەش وای کردووە مێژووی کورد مێژووی (بەرگری) بێت نەک تەنیا مێژووی (ژێردەستەیی).

5.  ناوی چیا و ناوچه‌کان (وەک هەورامان، ئاتەشگا، کەنگاوەر) بەڵگەنامەی بێدەنگن، کە (ڕاستی مێژوویی) دەپارێزن. ئەم سێمانتیکایە دەیسەلمێنێت کە کورد گەلێکە (گوندی بەجێنەهێشتووە)، تەنانەت کاتێک لە ناو شارەکانیشدا دەژی، ڕۆحی گوندنشینی وەک بونیادێکی دەروونی حوکمی دەکات.

6.   ئامێرە سادەکانی وەک (ئاش، جووت، تەوەر) سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی لای کورد کەرەستە بوون، هاوکات بوونەتە میتافۆری بیرکردنەوەی زانستی و فەلسەفی، کە تێیدا (چارەسەر) و (ناوەندی بڕیار) لەناو واقیعی کێڵگەوە سەرچاوەی گرتووە.

په‌راوێزه‌کان

[1] ( Marc Bloch, French Rural History: An Essay on its Basic Characteristics, trans. Janet Sondheimer (London: Routledge, 2015), P p xxiii- xxx.

2  ) Susan W. Friedman, Marc Bloch, Sociology and Geography: Encountering Changing Disciplines (Cambridge: Cambridge University Press, 1996), p 135.

3 ) Fernand Braudel, On History, trans. Sarah Matthews (Chicago: University of Chicago Press, 1980), p 25.

4 ) Marc Bloch, The Historian’s Craft, trans. Peter Putman (Manchester: Manchester University Press, 1992), P p 32-36.

5) بڕوانه‌: کامه‌ران محه‌مه‌د: مێژووی چیانشینیی: خوێندنەوەیەکی برودێلییانە بۆ دیالێکتیکی جوگرافیا و مێژوو لە کوردستاندا، گۆڤاری مێژووناسی، ژماره‌: 11، ساڵی سێیه‌م، 2025، ل 90 و دواتر.

6) عەبدوڵڵا غەفوور:جوگرافیای کوردستان، چاپی پێنجەم، دەزگای توێژینەوە و بڵاوکردنەوەی موکریانی، هەولێر، ٢٠٠٨)، ل 243.

7 ) Susan W. Friedman, Marc Bloch, Sociology and Geography: Encountering Changing Disciplines, p 137.

(8   بڕوانه‌: Bloch, Marc. Feudal Society, Translated by L.A. Manyon. 2nd ed. 2 vols. London: Routledge & Kegan Paul, 1965.

9) بڕوانه‌: Marc Bloch, French Rural History: An Essay on its Basic Characteristics

10 ) Marc Bloch, The Historian’s Craft, P 23.

11) ئاغا و شێخ و ده‌وڵه‌ت، وه‌رگێڕان: کوردۆ عه‌لی، ده‌زگای چاپ و په‌خشی سه‌رده‌م، به‌رکی یه‌که‌م، چاپی چواره‌م، سلێمانی، 2003، ل 85 و دواتر.

12 ) FernandBraudel: The Mediterranean and the Mediterranean world in the age of Fhillip II, t: Sianreynolds, Vol 1,U.S.A, 1st printing,1995, P p  25-50.

13 ) Bloch, Marc. Feudal Society, vols 2, p 88.

14 ) Bloch, Marc. Feudal Society, vols 2, P p 88 89.

15 ) Bloch, Marc. Feudal Society, vols 2, P p 88 – 92.

16( Bloch, Marc. Feudal Society, vols 2, P p 88-92.

17) Bloch, Marc. Feudal Society, vols 2, P p 88-92.

18 ) عه‌بدولحه‌مید حوسه‌ینی: به‌یتی دمدم، بنکه‌ی مه‌لا ئاواره‌، ئه‌ورپا، 1981.

19 ) Marc Bloch, The Historian’s Craft.

20 ) Susan W. Friedman, Marc Bloch, Sociology and Geography: Encountering Changing Disciplines, p 145.

21 ) Susan W. Friedman, Marc Bloch, Sociology and Geography: Encountering Changing Disciplines, p 135.

22 ) چاوپێکه‌وتنی توێژه‌ر له‌گه‌ڵ  به‌ختیاری مام حه‌مید، له‌ ڕۆژی (3/12/2025)، له‌ سلێمانی.

23 ) چاوپێکه‌وتنی توێژه‌ر له‌گه‌ڵ  به‌ختیاری مام حه‌مید، له‌ ڕۆژی (3/12/2025)، له‌ سلێمانی.

24 ) Susan W. Friedman, Marc Bloch, Sociology and Geography: Encountering Changing Disciplines, p 140.

25 ) Susan W. Friedman, Marc Bloch, Sociology and Geography: Encountering Changing Disciplines, p 137.

26 ) چاوپێکه‌وتنی توێژه‌ر له‌گه‌ڵ  به‌ختیاری مام حه‌مید، له‌ ڕۆژی (3/12/2025)، له‌ سلێمانی.

27 ) Susan W. Friedman, Marc Bloch, Sociology and Geography: Encountering Changing Disciplines, p 140.

28 ) Susan W. Friedman, Marc Bloch, Sociology and Geography: Encountering Changing Disciplines, Pp 144-145.

29 ) چاوپێکه‌وتنی توێژه‌ر له‌گه‌ڵ  به‌ختیاری مام حه‌مید، له‌ ڕۆژی (3/12/2025)، له‌ سلێمانی.

30 ) Susan W. Friedman, Marc Bloch, Sociology and Geography: Encountering Changing Disciplines, p 146

31 ) چاوپێکه‌وتنی توێژه‌ر له‌گه‌ڵ  به‌ختیاری مام حه‌مید، له‌ ڕۆژی (3/12/2025)، له‌ سلێمانی.

32) چاوپێکه‌وتنی توێژه‌ر له‌گه‌ڵ  به‌ختیاری مام حه‌مید، له‌ ڕۆژی (3/12/2025)، له‌ سلێمانی.

33 ) Susan W. Friedman, Marc Bloch, Sociology and Geography: Encountering Changing Disciplines, p 146.

34) چاوپێکه‌وتنی توێژه‌ر له‌گه‌ڵ  به‌ختیاری مام حه‌مید، له‌ ڕۆژی (3/12/2025)، له‌ سلێمانی.

35 ) چاوپێکه‌وتنی توێژه‌ر له‌گه‌ڵ  به‌ختیاری مام حه‌مید، له‌ ڕۆژی (3/12/2025)، له‌ سلێمانی.

36 ) Susan W. Friedman, Marc Bloch, Sociology and Geography: Encountering Changing Disciplines, p 136.

37 ) Bloch, Marc. Feudal Society, vols 2, p 145.

38 ) Marc Bloch, The Historian’s Craft, Pp 29-36.

39 ) Marc Bloch, The Historian’s Craft, Pp 29-36.

40 ) Marc Bloch, The Historian’s Craft, Pp 29-36.

41 ) Marc Bloch, The Historian’s Craft, Pp 29-36.

سەرچاوەکان

سه‌رچاوکان به‌ زمانی کوردی

1. عه‌بدولحه‌مید حوسه‌ینی: به‌یتی دمدم، بنکه‌ی مه‌لا ئاواره‌، ئه‌وروپا، 1981.
2. عەبدوڵڵا غەفوور: جوگرافیای کوردستان، چاپی پێنجەم، دەزگای توێژینەوە و بڵاوکردنەوەی موکریانی، هەولێر، 2008).
3. کامه‌ران محه‌مه‌د: مێژووی چیانشینیی: خوێندنەوەیەکی برودێلییانە بۆ دیالێکتیکی جوگرافیا و مێژوو لە کوردستاندا، گۆڤاری مێژووناسی، ژماره‌: 11، ساڵی سێیه‌م، 2025.
4. مارتین ڤان برۆنه‌سن: ئاغا و شێخ و ده‌وڵه‌ت، وه‌رگێڕان: کوردۆ عه‌لی، ده‌زگای چاپ و په‌خشی سه‌رده‌م، به‌رکی یه‌که‌م، چاپی چواره‌م، سلێمانی، 2003.

سه‌رچاوکان به‌ زمانی ئینگلیزی

• Fernand Braudel, On History, trans. Sarah Matthews (Chicago: University of Chicago Press, 1980).
• FernandBraudel, The Mediterranean and the Mediterranean world in the age of Fhillip II, t: Sianreynolds, Vol 1,U.S.A, 1st printing,1995.
• Marc Bloch, Feudal Society, Translated by L.A. Manyon. 2nd ed. 2 vols. London: Routledge & Kegan Paul, 1965.
• Marc Bloch, French Rural History: An Essay on its Basic Characteristics, trans. Janet Sondheimer (London: Routledge, 2015.
• Marc Bloch, The Historian’s Craft, trans. Peter Putman (Manchester: Manchester University Press, 1992).
• Susan W. Friedman, Marc Bloch, Sociology and Geography: Encountering Changing Disciplines (Cambridge: Cambridge University Press, 1996).

چاوپێکه‌وتن

1. چاوپێکه‌وتنی توێژه‌ر له‌گه‌ڵ به‌ختیاری مام حه‌مید، له‌ ڕۆژی (3/12/2025)، له‌ سلێمانی.

تێبینی: ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ له‌ گۆڤاری مێژووناسی، ژماره‌ (12)، ساڵی سێیه‌م، هه‌ولێر، پایزی 2025 دا بڵاوکراوه‌ته‌وه‌.

The post مێژووی گوندنشینی appeared first on ژنەفتن.

سەرەتا کە کتێبی (مامزێر)م لە کتێبخانەکەمدا دەرهێنا تا بیخوێنمەوە، ناوی ڕۆمانەکە بە ناوێکی کوردی تێگەیشتبووم. چونکە پێشوەختە دەزانم (کاروان عومەر کاکەسوور) ڕۆماننووس و نووسەرێکی کوردە، ناوی ڕۆمانەکەش (مام- زێڕ) دوو ناوی کوردین، بۆیە وا تێگەیشتم ڕۆمانەکە لەبارەی کەسێکەوە بێت کە ناوی مامزێر بێت، یان ڕووداوێکی ناوخۆیی و خۆماڵی هەبێت پێوەندی بە ناوەکەوە هەبێت.

کاتێک لاپەڕەی ڕۆمانەکەم هەڵدایەوە، بینیم ڕۆماننووس پێش ئەوەی دەست بە گێڕانەوەی ڕۆمانەکەی بکات، واتای ناوی (مامزێر) ڕوون دەکاتەوە، کە وشەیەکی عیبرییە و واتای (زۆڵ) دەدات. هەروەها لە کۆتاییی کتێبەکەشیدا تێماندەگەیەنێت، ئەو کاتەی لە زانکۆ خەریکی خوێندنەوەی مێژووی ئایینەکان بووە، زۆر سەرنج و تێبینی لای خۆی تۆمار کردووە، لەم ڕۆمانەدا سوودی لێ بینیوە.

لێرەوە تێگەیشتم کە ڕووداوەکانی نێو ئەم ڕۆمانە، دەبێت سەر بە مێژووی کۆن و کولتووری جووەکان بێت. لەگەڵ خوێندنەوەی ڕۆمانەکەش، لە سەرەتادا، بینیم زمانی گێڕانەوەکە بە دین و ئەفسانەوە بارگاوی کراوە. چووەتە نێو بازنەی فەرهەنگێکی سەرەتاییی دینی. سەرەتایی بە واتای حیکمەتی تەورات، عەهدی قەدیم، قەدیم هەم بە واتای کۆن و هەم بەواتا عیبرییەکەی (خۆرهەڵات- کەدیم)، واتا زمانێک تەماهی دەکات خۆرهەڵاتی کۆن بە ئەفسانە و چیرۆک و دینەکەی لە ئێستایەکی واقیعیدا، بە ڕووداو بکاتەوە. ڕووداوێکی ئەدەبی، لە شێوەی ڕۆماندا.

(٢)

لەگەڵ یەکەم خوێندنەوەم بۆ ڕۆمانەکە، بە تایبەتیش کە لە کۆتاییی کتێبەدا ڕۆماننووس دەڵێت: (لە ڕۆژگاری زانکۆ کاتێ خەریکی خوێندنەوەی مێژووی ئایینەکان بووم، زۆر سەرنج و تێبینیم لای خۆم یاداشت کردبوو، کە لێرەدا سوودم لێ بینین[1]) تێگەیشتم کە خوێندنەوەی مێژووی ئایینەکان، زانیاری و مێژوو و چیرۆک و گێڕانەوەی ڕووداوەکانی نێو تەورات، وەک سەرچاوەیەکی مەعریفی- ئەپیستمی بۆ نووسینی ئەم ڕۆمانە سوودیان لێ وەرگیراوە. لێرەوە پێش ئەوەی بیر لە ڕووداو و یاد و قسە و باس و خواسەکانی نێو ڕۆمانەکە بکەمەوە، بیرم لە خوێندنی زانکۆیی ئایین و سوودوەرگرتن لەم خوێندنە کردەوە، کە بە ناوی مێژووی دینەکان دەکرێت.

سوودوەرگرتن لە کولتوور و چیرۆکەکانی تەورات و دینی جوو، بۆ نووسەرێک کە لە کەشێکی تری دینی و ڕوحیی جیاواز لە جوو پەروەردە بووە، وجوودی بە دینێکی تر ئاودێر کراوە، پرسیارێک لەبارەی هێز و وزەی ئەو دینە دروست دەکات، بەوەی لە ڕێی چیرۆکەکانی نێو دەقێکی موقەدەسی جووییدا، چەند دەتوانێت لای خوێنەری کورد ببێتە مەراقێکی ڕوحی و وجوودی و مەعریفی؟

لەنێو ڕۆماننووسانی کورددا ئەزموونی ڕۆماننووس (میران ئەبراهام)مان هەیە، کە بە ڕوح و وجوودێکی جوویییانە (نیشتمانی سارا) و (شەوگەڕەکان)ی نووسیوە. ئەم دوو ڕۆمانە بۆ ڕۆماننووس، ئەزموونێکی ئەدەبی باڵا و ڕوحێکی ڕەسەن و بێگەرد بەرجەستە دەکەن.

 لە غەیرە کورد نموونەی نووسەرێکی مەسیحی وەک (ئەمین مەعلوف)مان هەیە، کە (باخچەکانی نوور) و (سەمەرقەند) و چەندین ڕۆمانی تری نووسیون، سەرکەوتووانە مێژووی مانی و ئیسلامەکانی بە ڕۆمان کردووە. ئەوەی وای کردووە ڕووداوەکانی نێو ڕۆمانەکانی (ئەمین مەعلوف) لەبارەی مانی و ئیسلام، ببێ بە پارچەیەک لە مەراقە ڕوحی و وجوودی و مەعنەوی و ڕەمزییەکانی خوێنەریش، ئەمەیە کە ئەو وەک ڕۆماننووس، ڕووداوەکانی نێو مێژووی ئیسلام و مانی و دینەکانی تر، دەکەنە ڕووداوێکی ئەدەبی و مۆری ڕۆماننووسی  خۆی لەسەر دادەنێت.

ئەمین مەعلوف سنووری ئەو پەروەردە مەسیحییە تێدەپەڕێنێت و تێکەڵ بە فەزای ڕوحی گشت دین و مرۆڤەکان دەبێت. بابەتەکانی خودا و ئیمان و ئەخلاق و پەیام لە ڕێی ڕۆمانەوە دەکاتە شتێکی گشتی، ئەمەش پێوەندی بە توانای ڕۆمان هەیە وەک ئەدەب، کە ڕووداوەکان لە مێژوو، لە دین، لە کەسەکان و ئەندامەکانی دەستێنێتەوە و بە هێزی خەلاقی خۆی دەیکاتە مەراقێک بۆ ڕوحی گشت مرۆڤەکان.

واتا ئەگەر ڕۆمان بتوانێت ڕووداوەکانی نێو مێژوو، چیرۆکەکانی هەر دینێک، کەسیێتی و بابەت و ناوەکانی تر، بکاتە ڕووداوێکی (روائی)، واتا ڕۆماننووس ئەندامی هەر دینێک و نەتەوەیەک و کۆمەڵێک بێت، یان نەبێت! جارێکی دیکە، بە ڕۆمان ڕووداوەکە بگێڕێتەوە، لە ڕووی تەکنیکەوە سەرکەوتوو بێت، کارێکی نایاب پێشکەش بە خوێنەران دەکات.

کەواتە یەکەم پرسیار بیکەین ئەوەیە، بۆ ڕۆمانێک بخوێنینەوە، کە کەسەکەی لەژێر هەژموونی ڕووداوێکی دیاریکراوی جووەکانەوە نووسراوە؟ چ پێوەندی بە ڕوحی ئێمەوە هەیە؟ لە چیدا دەتوانین لە ڕووی ڕوحی و ڕەمزی و ئەخلاقی و مەعنەوییەوە لەم ڕووداوەدا بەشدار بین؟ ئەم ڕووداوە (کەوتنی هەیکەلی سێیەمی جووەکان) دەتوانێت چی لە ویژدانی ئێمەدا ڕووناک بکاتەوە؟

کەلتووری دینی جوو، چ لە ڕێی تەورات و هەموو ئەو میراتەی بە درێژاییی هەزار ساڵ بۆ کاملکردن و پڕکردنەوەی بۆشایییەکانی عەهدی قەدیمەوە نووسراون، سەر بە هەرێمێکی ڕوحانی دوورن لەو  کەشە ڕوحی و پەروەردەیی و فێرکردنەی کە لە هەرێمی ڕوحی ئێمەدا ئامادەیە و پێی پەروەردە بووین. دوورە لەو کەشە دینییە ئیسلامییەی بەسەر ژیانی کۆمەڵایەتیی زۆربەماندا زاڵە.

ئەگەر ئێمە لەو ڕوانگەیەوە تەماشای ڕۆمانەکە بکەین، پاساوێکی بەهێزمان نابێت بۆ نووسین و خوێندنەوەی، بەڵام بۆ ئەوەی من لەم بارەدا هاوکاری نووسەر و خوێنەرانی تری ئەم ڕۆمانە بکەم، ڕووداوی مێژووی نێو ڕۆمانەکە، بە چیرۆکی گشت ئیبراهیمییەکان دەبەستمەوە، تا لەوێوە نزیکبوونەوەیەکی مێژوویی و  ڕوحی و مەعنەوی بە خوێندنەوەی ئەم ڕۆمانە بدەم، لەوەش بیبەمە دەرەوە، کە تەنیا چەند سەرنجێکی ئەکادیمی و زانکۆیی بێت! چونکە بە سەرنجی زانکۆیییانە ڕوحمان لەنێو ئێستاماندا باڵا ناکات و ویژدانمان لە نێو فەزای ئەمڕۆی ئیبراهیمییەکان بەرەو مرۆڤ و جوانی و ژیان ناجووڵێنێت.

فەزای ئیبراهیمییەکان بە گشتی، ئەمڕۆ لە دۆخێکی قەیراندایە، سەرنجی ئەکادیمی، تێبینیی زانکۆکان ناتوانێت لەم دۆخە دەربازی بکات، کە نووسینەوەی ئەم ڕۆمانەش دەکەوێتە نێو ئەو دۆخە مەعریفی و پەروەردەیی و زانستییەی کە هەیە و گەمارۆی دەدات. بۆیە بۆ ئەوەی ئەم ڕۆمانە لەنێو ئەو دۆخە قەیراناوییە جیا بکەینەوە و لەڕێی ئەم چیرۆکە تەوراتییەشدا قسەیەک لەسەر گشت ئیبراهیمییەکان بکەین و لە تەئویلێکی نوێدا، بیر لە بیرکردنەوەی ئیبراهیمییەکان بکەینەوە و لەم قەیرانەدا بە هزر و تەئویلێکی نوێ و هاوچەرخانە هاوکاریی خۆمان بکەین.   

(٣)

کاروان عومەر کاکە سوور، لە سەرەتای ڕۆمانەکەدا، وا پیشان دەدات، وەک ئەوەی ڕووداوی ڕۆمانەکە لە زار و هۆشیاریی کەسێکی جوو دەگێڕدرێتەوە، کە دوای ڕووخانی هەیکەلی سێیەم، بە دیل گیراوە و بە ڕووتی لەنێو قەفەسێکدا بەند کراوە. بەڵام لە ڕاستیدا، ئەمە فێڵێکی تەکنیکی نووسەرە و دوای چەند دێرێکی خوارتر تێدەگەین، باسی کەسێک دەکات هاوچەرخی خۆمانە، چیرۆکنووسە، بەڵام لە خۆمان ناچێت!

ئەو کەسەی ڕووداوەکان دەگێڕێتەوە، خۆی بە وێنەی چیرۆکنووسێک وەسف دەکات، کە هیچ شتێک وەک خۆی ناگێڕێتەوە. ئینجا لە ژێر سێبەری چیرۆکەکانی نێو تەوراتدا، لە کەشێکی دینی و ئەفسانەییدا، لەڕێی کۆمەڵێ ناو و کەس و ڕووداوی تر، بوون و ژیان و ڕۆشەنبیری و پێگە و کەسیێتی و بیرکردنەوەی خۆی و کەسانی دەوروبەریشی دیار دەدات، بەڵام ڕۆماننووس هەوڵ دەدات، خوێنەر نەزانێت بە ڕاستی ئەوە کێیە قسە دەکات؟ کەسێکی جووی دیلی ڕووداوێکی پێش زایینە؟ یان کەسێکە لە پایتەختی وڵاتێکی وەک عێراق دەژیەت؟ کەسێکە لەنێو واقیع دەچێتە نێو تەورات، یان لەنێو تەوراتەوە دێتەوە نێو واقیع؟

ڕۆماننووس هەوڵ دەدات، تا کۆتاییی ڕۆمانەکە ئەم تەکنیکە بەردەوام بکات و خوێنەرەکانی بخاتە دۆخێکی ئەفسانەیی و واقیعی و لەسەر زەمینی هیچ کامیشیاندا ڕای نەگرێت، بەڵکوو وەک ژیانی کەسەکە لەنێو واقیع و ئەفسانەدا خوێنەرەکان بسووڕێنێتەوە. بەڵام ئەگەر لای ڕۆماننووس ئەمە تەنیا سوودوەرگرتن بێت لە خوێندنێکی زانکۆیی، یان تەکنیکێک بێت تا خوێنەران مەراق بکات و خۆیشی وەک ڕۆماننووسێکی نوێ، خاوەن شێوازێکی تایبەتی لە گێڕانەوەدا پێشکەش بکات، لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا، ئەمانە هۆکاری نووسینی ئەم ڕۆمانە نین بەو شێواز و ناوەڕۆکەی کەوتۆتەوە. هەتا ئەگەر لە ناسنامەی کتێبەکەش هەڵەیەک هەبێت، بەوەی لەسەر بەرگی کتێبەکە نووسراوە (ڕۆمان) و لە ناوەوە کاروان عومەر کاکەسوور پێی دەڵێت (نۆڤێللا)، ئەمانە ئاماژەن بۆ ئەوەی هۆشیارییەکی سەرتاپاگیر، لە پشت ئەم نووسینەدا زاڵبوونێکی هەیە. ئەم هۆشیارییە لە شێوەی کۆمەڵێ هۆکاری دەروونی و ڕوحی و مێژوویی و سیاسی و کۆمەلایەتی، هەژموونی چیرۆکەکانی تەورات و ئەو کەسە دیلە دەکاتە سەرچاوەی کارەکە!

(٤)

کاروان عومەر کاکەسوور لە ڕۆمانەکەدا، ئاماژە بەمە دەدات کە واقیع و ئەفسانە لەیەک کاتدا ژیانی کاراکتەرە سەرەکییەکەیان هەڵدەسووڕاند. بۆیە غەریب نییە، کە ئێستا دیلی نێو قەفەزێکە، خۆی لەو واقیعەوە بۆ ئەفسانە و چیرۆکەکانی نێو تەورات بگوازێتەوە. نەوەک تەنیا خۆی، بەڵکوو کەسوکار و دایک و باوک و کەسەکانی دەوروبەریشی بۆ هەمان ئەفسانە بگوازێتەوە. وەک ئەوەی خۆی و هەموو کەسەکانی، لەنێو هەمان دۆخی ئەفسانەییدا بژین، هەموویان لەو واقیعەوە بەرە و ئەفسانە و لە ئەفسانەوە بۆ واقیع بگوێزرێنەوە. ئەمەش لە هەقیقەتدا (نهێنی)یە، بەڵام ڕۆماننووس دەیەوێت وەک (هونەر) پیشانی بدات!

بۆیە لێرەدا ئەم ڕۆمانە وەک هونەرێک ناخوێنینەوە، بەڵکوو ڕاستتر وەک نهێنییەک کەشفی دەکەین! بۆیە ئەوەی درێژە بە خوێندنەوەی ئێمە بۆ ئەم ڕۆمانە دەدات، هونەری ڕۆمانەکە نییە، بەڵکوو نهێنییەکەیەتی! نهێنییەک لە ژێر ئەو هونەرەی ڕۆماننووس دەیەوێت بیشارێتەوە، یان ڕاستتر نەوەک ڕۆماننووس، بەڵکوو ئەو هۆشیارییەی گەمارۆی بیرکردنەوە و ژیانی کاراکتەرەکانی نێو ڕۆمانەکەی داوە، ئێمەش وەک خوێنەرێک، واقیعی ڕۆمانەکە و کەسەکانی نێوی لە هونەرەوە بۆ نێو نهێنییەکان دەگوازینەوە، تا لەوێوە هۆشیاری بەم هۆشیارییە پەیدا بکەین، کە ڕۆمانەکەی پێ نووسراوە و ژیانی بە کۆمەڵێ کاراکتەر بەخشیوە.

ئەوەی وا دەکات کاراکتەری ڕۆمانەکە، لەنێوان واقیع و ئەفسانە بگوازرێتەوە، هونەر نییە، بەڵکوو نهێنییە، نهێنییەکەش، (مێژووە) ڕۆژی (نۆی ئاب) وەک ڕووداوێکی گرنگ، وەک نهێنییەکی مێژوویی لەنێو هۆشیاریی جووەکاندا، دوایی گشت ئیبراهیمییەکاندا، ماوەتەوە و لە ژێرەوە کاری خۆی دەکات. مێژوویەک وا دەکات هەرگیز لە بیرمان نەچێت، مرۆڤی بێ پەرستگە، بێ موقەدەس، بێ شوێنی پاک، بێ ماڵ، بێ نیشتمان، دیلی قەفەزێکە لە دەشتێکی تاقەتپڕوکێندا!

ڕۆماننووس، یان ڕاستتر هۆشیاریی زاڵ، وای کردووە ڕۆماننووس بۆ نیشاندانی ئەم مێژووە، جگە لە گێڕانەوەی ڕووداوەکانی نێو ڕۆمانەکە، لە کۆتاییی کتێبەکەشدا دە پەراوێز دابنێت.

هۆشیارییەکە وا دەکات، زەمەنی ڕۆمانەکە، بە ئەفسانە دەست پێ بکات، ڕوو لە واقیع بکات و واقیعەکە بباتەوە نێوەخۆی، هەروەها خۆیشی بە هەموو توانا و هێزییەوە، بێتەوە نێو واقیع و بیپێچێتەوە. زەمەنی فیزیکی بۆ نێو زەمەنێکی میتافیزیکی دەگویزێتەوە و مرۆڤەکانیش لە جەستەیەکی ئێستایییەوە بۆ نێو دەروونێکی ئەشکەنجەکێش لەژێر زەبری ڕووخانی هەیکەلدا دەگوازێتەوە. ئەم هۆشیارییە کەسەکانی نێو ئەو ڕۆمانە، لە جەستەوە دەکا بە ڕەوان، شاریش لەژێر هەڕەشە و گوڕەشەی تۆپ و تەقینەوەکان دەباتەوە ژێر پەردووی ڕووخانی هەیکەلی سێیەمەوە.

(٥)

ئێستا لە ڕێی خوێندنەوەی ڕۆمانەکە تێدەگەین، هۆشیارییەک، قورساییی چیرۆکەکانی عەهدی قەدیم، مێژووی جووی بەسەر واقیعدا زاڵ کردووە. واتا لەنێو واقیعی ڕۆمانەکەدا، ڕووداوێکی مێژوویی دەبێتە ڕووداوی گێڕدراوەی نێو ڕۆمانەکە. ئەم ڕووداوە هۆشیارییەک لەنێو ڕۆمانەکەدا پەیدا دەکات، کە وەک بازنەیەک و سەرەتا و کۆتاییی ڕووداوەکانی تری نێو ڕۆمانەکە بسڕێتەوە، واتا ڕووداوەکان سەرەتا و کۆتاییان نییە، بەشێوەیەکی بازنەیی هەن، هۆشیارییەکە سەرەتا ناهێڵێت ڕووداوەکە لەنێو مێژووەکە بێتە دەرەوە و بچێتە نێو ڕۆمانەکەوە، دەیەوێت وا نیشان بدات ڕۆمانەکە خۆی ڕووداوێکی سەرەکی سەربەخۆی نەبێت، تەنیا ئەم ڕووداوە مێژوویییە هەڵسووڕێنەری ڕۆمانەکە بێت.

بەڵام دوای بیست لاپەڕەیەک دەبینین، گێڕەڕەوە، کۆمەڵێ ڕووداو دەگێڕێتەوە، کە زۆربەیان ڕووداوی پاژەکی واقیعێکی شێواون، کە لە ڕاستیدا وەک شوێنەواری دەروونی ئێستای ئەم ڕووداوە مێژوویییە دەردەکەون. واتا لە ڕۆمانەکەدا ڕووداوێکی سەربەخۆ  پەیدا نابێت، کە بکرێت لەنێو ڕۆمانەکەدا بە شێوەیەکی بەردەوام یان پچڕپچڕ و یان بە تێکشکاوی بگێڕدرێتەوە. ئەوەی دەگێڕدرێتەوە، شوێنەواری ئەو ڕووداوە مێژوویییەیە، کە لەسەر ژیان و واقیع و دەر و دەروونی کەسەکاندا دەیبینینەوە.

واتا لێرەوە ئەم هۆشیارییە زاڵە وا دەکات، مێژووی ڕووخانی هەیکەل وەک تاکە ڕووداوی سەرەکی و گەورە دەربکەوێت و ئەوەی تر کە لەواقیعی ژیانی کەسەکاندا، لە زەمەنی ئێستادا ڕوودەدات، لە پاشماوە و شوێنەواری ئەو ڕووداوە زیاتر نین. واتا ئەم هۆشیارییە ڕێگە نادات، جگە لەڕووخانی هەیکەل، ڕووداوێکی تر لەنێو ڕۆمانەکدا پەیدا ببێت. ئەوەی پەیدا دەبێت تەنیا شوێنەوار و پاشماوەی ئەم ڕووداوەن و بە پچرپچڕی دەگێڕدرێنەوە.

ڕووداو و شوێنەواری ڕووداو، دوو پانتایی پێکەوە بەندن، بەڵام جیاوازیشن. ڕووداو خودێکی هەیە، لەگەڵ شوێنەوار و سیفەتەکانی جیاوازە، باسکردنی شوێنەوار و سیفەتی ڕووداو، یەکسان نابێت بە باسکردن و ناسینی خودی ڕووداوەکە. بۆیەشە ئەوەی لەم ڕووداوە مێژوویییەدا باس دەکرێت، دیوێکی مێژووەکە نیشان دەدات کە دیوێکی ماددییە و لەنێو شوێنەوار و سیفەتەکانی ڕووداوەکەدا دیار دەبن، بەڵام دیوە نادیارەکەی مێژووەکە، لە نێو خودی ڕووداوەکەدا پەنهانە و لە شوێنەوار و سیفەتەکانیدا دیار نابێت. بۆ ناسینی دیوی نادیار و ناماددی ڕووداوەکە دەبێت لە خودی ڕووداوەکە بکۆڵینەوە نەوەک پاشماوە و شوێنەوارەکانی، هەر لە ڕێی ئەم خودەوە دیوی نادیاری مێژووەکەش دیار دەبێت. هەروەها بۆ ناسینی واقیعی کەسەکە و کەسانی نێو ڕۆمانەکە، دەبێت لە دیوە ئەفسانەیییەکە بگەین، واتا بۆ ناسینی واقیعی ژیان پێویستە دیوە ئەفسانەیییەکەی ئەزموون بکەین. بۆ ناسینی واقیعی ئەم ڕۆمانەش دەبێت دیوی ئەفسانەییی ڕۆمانەکە ئەزموون بکەین.

لەڕووی شێوازەوە، کە ڕۆمانێک بە ڕووداوێکی سەرەکی دەست پێ دەکات، دوایی لەڕێی گێڕانەوەی کۆمەڵێ ڕووداوی پاژەکی و پارچەپارچەیی، کە وەک جۆگەلەی باریک دەڕژێنەوە نێو ڕووباری ڕووداوە سەرەکییەکە، کارێکی چەندین جار و لە چەندین ئەزمووندا دووپات بۆتەوە، بەتایبەتی لای ئەو نووسەرانەی ڕەهەندێکی هزری، دینی، ئەفسانەیی، پێشین و خۆرهەڵاتی بە ڕۆمانەکەیان دەبەخشن. چونکە ئەم ڕەهەندە خۆی ئەو چیرۆک و پاژانە لەنێوەخۆیدا هەڵدەگرێت، یان بە دەربڕێنێکی تر، ئەو ئاگامەندییە خۆرهەڵاتییە، ناوەرۆک و شێوازی ئەم ڕۆمانانە پەیدا دەکات!

(٦)

ڕووداوی سەرەکیی نێو ڕۆمانەکە، دوو دیوی هەیە، دیوێکی ماددی و دیوێکی ناماددی. سەرەتا ئەوەی دیار دەبێت دیوە ماددییەکەیە، ڕووی ماددیی ڕووداوە سەرەکییەکە، دیلکردنی کەسێک، وەک دیلکردنی کەسێکی جوو دوای ڕووخانی هەیکەلی سێیەم. ئەمە تەنیا ڕووی دەرەوە و ڕواڵەتی ڕووداوەکەیە، خودی ڕووداوەکە نییە، دیلبوونی کەسێک وەک کەسێکی جوو، دەرکەوتەی ڕووداوی سەرەکیی ڕۆمانەکەیە، لەبن ئەو ڕواڵەتەدا دیوە ناماددییەکەی دەپۆشێت. – کە دوایی ئاشکرای دەکەین-

دەبێت لەمەش بگەین کە ڕووخانی پەرستگەی جوو، ڕووداوی سەرەکیی مێژووە، ئیمکانی هێزەکی تێدایە بۆ ئەوەی ببێتە ڕووداوی سەرەکیی ڕۆمانەکە، ئەمەش بەمە بەدی دێت، کە ڕووداوی مێژووییی ڕووخانی پەرستگە و دیلبوونی ژمارەیەک جوو، لە دیوە ماددییەکەی دەربهێندرێت و دیوە پەنهان و ڕوحی و ڕەمزی و نادیار و ناماددییەکەی ئاشکرا بکرێت. ئەگەر ڕۆمان ڕووداو لە دیوی ماددییەوە بۆ دیوی ناماددی نەگوازێتەوە، ئەوا ڕووداوەکە دەبێتەوە بە بەشێک لە کتێبێکی مێژوویی. کە کۆمەڵێ زانیاری لەبارەی ڕووداوەکە و شوێنەوارەکانی بە خوێنەر دەدات.

لەم ڕۆمانەدا دەبینین، چ لە ڕووی ناوەڕۆکەوە، چ لە ڕووی تەکنیکەوە، گواستنەوەکە ئەنجام دراوە، بەڵام دیسانیشەوە کێشەیەکی قووڵ و گەورە ڕووبەڕووی ئەم گواستنەوەیە دەبێتەوە، کێشەی گواستنەوەی ڕووداو لە ڕووە ماددییەکەی بۆ ڕووە ناماددییەکەی، کێشەیەکی وجوودییە، پێش ئەوەی مەعریفی بێت. بۆیە پێویستی بە تەئویلکردنە، نەوەک تەفسیرێکی ڕواڵەتی. ئەمەش قووڵاییی ڕووداوە مێژوویییەکەیە، کە قووڵاییەکی وجوودی و مرۆییش بە ڕۆمانەکە دەبەخشێت، وا دەکات ڕۆمانەکە شایستەی نەوەک تەنیا خوێندنەوە بەڵکوو تەئویلکردن بێت. مەبەستیشم لێرەدا لە تەئویلکردن بە واتا لاهووتییەکەی نییە، کە بێین و لەبارەی پەرستگە-هەیکەل و ڕەهەندەکانی دینی و ئەفسانەیی و لاهووتی و خواوەندییەوە قسە بکەین. ئەگەر چی ئەمەش بابەتێکی دەوڵەمەندە و دەکرێت بە درێژی لەسەر کاریگەرییە قووڵ و گەورە و مێژووییی پەرستگە لەسەر مرۆڤ بدوێین، بەڵام ئەمە مەبەستی من نییە، چونکە من شتێکی دیکەی تایبەت لەم دەقەدا، دەبینمەوە و دەمەوێت ئەو دۆزینەوەیە تەئویل بکەم و بە ڕووداوە مێژوویییەکەی ببەستمەوە.

لەم ڕۆمانەدا، وێنە بچووکەکەی ڕووداوی سەرەکی، جوویەکی دیلە، وێنە گشتییەکەی ڕووداوەکە، مێژووی ڕووخانی پەرستگەی جووەکانە. لەم دوو وێنەیەدا دەتوانین ڕووتی و ڕووخان،  پۆشین و سڕینەوە، بەیەکدی بەراورد بکەین. واتا ڕووە ماددییەکەی هەردوو وێنەکە لەنێو یەکدیدا بدۆزینەوە و بزانین وێنە گشتییەکە بریتییە لە دەیان وێنەی بچووک، دەیان وێنەی بچووکیش دەبنە وێنە گشتییەکە. بەڵام لەگەڵ ئەمەشدا ئەوەی دەردەکەوێت شوێنەواری ڕووداوەکەیە و خودی ڕووداوەکە نییە! هۆکاری ئەمەش ئەمەیە، کە ڕۆمانەکە پتر دووپاتی ئەو ئازارە دەروونی و کێشە ڕەوانییە دەکاتەوە کە جووەکان لە ئەنجامی ڕووخانی (پەرستگە- جیهان) تووشی دەبن. ڕۆمانەکە بە قووڵی وێنەی ئەو ئازار و کاریگەرییە دەروونی و ڕوحییە دەکێشێت، کە مرۆڤی جوو ناتوانێت ڕووبەڕووی ببێتەوە و مانگی (ئاب) لە تەقویمەکانی خۆی دەسڕێتەوە. نیشاندانی کاریگەریی ڕووە دەروونییەکەی ڕووخانی پەرستگە، یەکسانە بە ڕووخانی جیهان بۆ جووەکان، لەم بارەیەوە دەکرێت، لەژێڕ ڕۆشناییی تیۆرییەکانی دەروونناسی و کۆمەڵناسی و مرۆڤناسی زۆر قسە بکرێت، بەڵام من لەم بارەیەشەوە قسە ناکەم و دەمەوێت قووڵتر و دوورتر بڕۆم و هەموو ئەو تەفسیرە ڕواڵەتییانەی دەکرێت بە سادەیی بۆ ئەم چەمک و ناو و بابەتانە بکرێن بەجێبێڵم، تا بگەمە کڕۆکی ڕووداوەکە، یان خودی ڕووداوەکە لەخۆیدا.

دەرنەکەوتنی خودی ڕووداوەکە، پێوەندی بە گەمەیەکی زمانەوانی، یان تەکنیکی نووسین نییە، بەڵکوو ڕووداوەکە خۆی لە ئاستی تایبەتی و گشتیدا، دیوێکی ناوەکی و دیوێکی دەرەکی هەیە، ئەوەی لە دەرەوە دیارە، پەردەیە و شتێکی ناوەکی دەشارێتەوە، کە ئەسڵی ڕووداوەکە لەوێدا پەنهانە، بۆیە بۆ تێگەیشتن لە خودی ڕووداوەکە نەوەک دەرکەوتە و شوێنەوارەکانی، دەبێت پەردە لەسەر ئەم کڕۆکە هەڵدەینەوە تا دیار ببێت. لێرەشدا من ئەوە دەڵێم، کە مەرج نییە، هۆشیاریی ڕۆماننووس، یان ئاگامەندییەکەی پەی بەم دیوە ناماددییەی ئەو ڕووداوە بردبێت، کە ئەو لە خوێندنەوەی تەورات ناسیویەتی. ڕەنگە ئەم دیوە ناماددییە، تەنیا هۆشیاریی من پەی پێ بردبێت و کەشفی کردبێت. واتا ئەوەی ئەم دیوە ناماددییەی خستۆتە نێو ڕووداوەکەوە، ڕۆماننووس نییە، ئەوەی کەشفیشی دەکات من نیم، بەڵکوو ئەوە خودی ڕووداوەکەیە، کە لەنێو شوێنەوارەکانیدا ڕادەچەنێت و خۆی بۆ هۆشیاریی ئێمە دیار دەدات.

واتا ڕووداو خۆی، هێز و وزەیەکی سەربەخۆی هەیە، لەژێر دەسەڵاتی ڕۆماننووس و ڕەخنەگردا کپ نابێت و تەسلیمی هیچ هێزێکی دەرەکی، لە دەرەوەی خۆی نابێت. بەڵکوو ئەو هێزە لە کات و ساتی گونجاوی خۆیدا خۆی لە نێو بوون و ژیان و جیهاندا مانیڤێست دەکات.

ڕووداوگەلی پاژەکی و چیرۆک و کەس و وردە گێڕانەوەکانی تر، کە وەک نەرمە ڕووناکی کۆ دەبنەوە، دەتوانن کەمێک لە دیوی ناماددیی ڕووداوە سەرەکییەکە ڕۆشن بکەنەوە. ڕووداوە سەرەکییەکە، لە ڕووی ماددییەوە لە ڕێی کەسێک و مێژوویەکدا دەردەکەوێت. بەڵام بە ناسینی دیوی ناماددی ڕووداوەکە، دەزانین ئەم ڕووداوە تەنیا هی کەسێک و هی هەموو جووەکان نییە، بەڵکوو هی گشت ئیبراهیمییەکانە.

(٧)

لە سەرەتای ڕۆمانەکەدا، دەزانین ئەو کەسە گرفتی ئەوەی هەیە، دایکی لەسەرەتای ژیانی گوێی لێ نەگرتووە و باوکیشی فەرامۆشی کردووە. مرۆڤێکی بێ کارە. کەسێکە ناتوانێت ڕووداو پەیدا بکات، چیرۆک دابهێنێت، کەس و شتەکانی دەوروبەری بجووڵێنێت. ڕووتی و دیلی و بەندییەکەی، تەواوکەری ئەو دۆخەیە کە لە سەرەتای ژیانیدا پێی دەکەوێتە نێو جیهانەوە. ئەو جیهانە کە لە سەرەتادا بریتییە لە گوێلێنەگرتن و فەرامۆشکردن و بەندکردنی لە ژوورێکدا، یان وەک خۆی دەڵێت لە (ئەشکەوت)ێکدا، کە ڕەهەندەکانی لە ئەشکەوتەکەی پلاتۆن دەچێت، چونکە لەوێدا ناتوانێت جەستەی دایکی ببینێت، وێنەکان دەتوێنەوە، دەبن بە وێنەی باڵندەی خورافی، وێنەکان دیوی ماددی خۆیان لەدەست دەدەن و لەبەر چاوەکانیدا بەرجەستە ناکرێنەوە. زمانی ناجووڵێت، ناتوانێت دەنگ دەربهێنێت، شتەکان وەک ئەوەی لەنێو تەمدا بن ئاوا وێنە دەگرن، وەک وێنەکانی نێو ئەشکەوتەکەی ئەفلاتۆن، کە لە وردەهێلی ڕووناکیی کز وەک سێبەر بەسەر دیواردا دەردەکەون.

ئەم باس و وێنە زمانییانەی لە سەرەتای ڕۆمانەکەدا دەخوێنینەوە، وەک سەرەتا خۆیان دیار دەدەن، بەڵام لە هەقیقەتدا ئەم زمانە باسی پاشماوە و شوێنەواری ڕووداوێک دەکات کە قەوماوە. واتا ئەم زمانە تەنیا تەکنیک نییە کە ڕۆماننووس بەکاری هێنابێت، بەڵکوو پارادۆکسی ژیان و گێڕانەوەیەکی گەورەی ئیبراهیمییە، ڕووداوی سەرەکی دەمێکە ڕووی داوە، ئەوەی ئێستا دەبیندرێت و قسەی لەبارەوە دەکرێت، شوێنەواری ڕووداوەکەیە، ئاسەوارەکانیێتی نەوەک خودی ڕووداوەکە. ڕووداوەکە قەوما و کۆمەڵێ شوێنەواری وەک پاشماوە لەسەر جیهان جێهێشتووە. بۆیە ئەوەی لە سەرەتای ڕۆمانەکە وەک پێشەکی باس دەکرێت، لە هەقیقەتدا پاشماوەی ڕووداوێکی گەورەیە، شوێنەواری شکستێکی گەورەیە، ئەم پارادۆکسە وجوودییە، لە تەکنیکی نووسینی ڕۆمانەکەدا خۆی دووپات کردۆتەوە، ڕۆمانەکە بە کۆتاییی ڕووداوەکان دەست پێ دەکات و وردە وردە دەکەوێتە نێو باسکردنی شوێنەواری ڕووداوەکان.

بەڵام ئەو خاڵەی من بە تۆخی دەیبینم، ئەوەیە کە ڕووداوی ڕۆمانەکە لە ڕووی ماددییەوە، دەرکەوتنێکی ئاچووخی هەیە، ئەوەی لە ڕووی ماددییەوە دەردەکەوێت، کەس و چیرۆکی پاژەکی و پاشماوەی ڕووناکی ڕووداوێکن، نەوەک خودی ڕووداوەکە. ڕووداوەکە دێت و دەقەومێت، دەکەوێت، بەواتای ئەوەی دەبێتە واقیع-کەوتن- کەتوار. بەڵام ڕووداوەکە لە جیاتی ئەوەی خودی ڕۆشن ببێتەوە، سیفەت و شوێنەوارەکانی دەردەکەون. واتا خودی ڕووداوەکە هەر بە نادیاری و لەژێر پەردەدا دەمێنێتەوە، ئەوەی دەردەکەوێت دەرکەوتە و شوێنەوار و سیفەتەکانی ئەم ڕووداوەن! واتا (ڕووداوەکە خۆی بەجێدێڵێت و دەکەوێتە نێو شوێنەوارەکانی خۆیدا!). ئەمەش لە ڕووی وجوودی و تەکنیکی ڕۆماننووسین، پێوەندی بە هۆشیاری و توانای هزری و زمانی و تێگەیشتنی ڕۆماننووسەوە هەیە. بەو واتایەی ڕۆمان هەڵگری ئاگامەندی نووسەرە، کە ئەو ئاگامەندییە چەند (ڕووداو) هەڵدەگرێت و چەندیش (وتار).

(٨)

ئەم قسەیە: (ڕووداوەکە خۆی بەجێدێڵێت و دەکەوێتە نێو شوێنەوارەکانی خۆیدا!). واتای چییە؟ بۆ ئەوەی لەم دەستەواژەیە بگەین، دەبێت بزانین ڕووداو چییە؟ شوێنەوارەکانی ڕووداو چین؟

با سەرەتا سەرنج لە دیوە ئەفسانەیییەکە بدەین؛ کەسێکی جوو بە دیلی گیراوە، بە ڕووتی لەنێو قەفەسێکدا، لە دەشتێکی گەرمدا بەندیان کردووە، ئەم سەرەتایە، سەرەتای ڕووداوی سەرەکیی نێو ڕۆمانەکەیە، نەوەک هی ڕۆمانەکە، چونکە ڕووداوەکە لە ڕاستیدا مێژوویییە، کە کەسێکی جوو، واتا سەر بە گێڕانەوەی ئیبراهیمی، پێش ئەوەی پێ بخاتە نێو جیهانەوە، دەیخەنە نێو قەفەزەوە. ئەمە ڕووداوێکی گەورەیە، خودی ڕووداوەکە ئەوەیە کە کەسێکی ئیبراهیمی، دەیەوێت پێ بخاتە جیهانەوە! بێت لە سایەی گێڕانەوەیەکی ئیبراهیمیدا ئەزموونی ژیان بکات، واتا هاتنی کەسێکی ئیبراهیمی بۆ نێو جیهان ڕووداوە سەرەکی و گەورەکەیە! یان ڕاستتر ئەمە دیوی ناماددی و هەقیقیی ڕووداوەکەیە! دیوی ئەفسانەییی ڕۆمانەکەیە لە هەمان کاتدا! بەڵام ئەم کەسە کە باسی هاتنی خۆی بۆ نێو جیهان دەکات، باسی خودی ڕووداوەکە ناکات، چونکە خودی ڕووداوەکە بەکۆمەڵێ دەرکەوتە و سیفەت و ئاسەوارەوە پەردەپۆش کراوە، واتا کەسەکە لە جیاتی ئەوەی باسی ناوەڕۆکی ڕووداوەکە بکات، باسی شوێنەوارەکانی دەکات، باسی دوای ڕووداوەکە دەکات، باسی ئیبراهیمییەکان لە دەرەوەی جیهاندا دەکات.

کەسەکە بۆ ئەوەی باس لە هاتن و فڕین و ئازادی و هەقیقەتی ئیبراهیمییەک لە جیهاندا بکات، ئاگامەندی دەچێتە سەر باسی وێنەی جۆرەها باڵندەی نەبیندراو و کەسنەدیو و خوڕافی. ئەو دۆخە دەناسێنێت کە لەنێو کۆشکدا بە دەستبەسەرکراوی هەیبوو و نەدەبوایە دوو پێی بخاتە دەرەوە. وەک ئەوەی وەک مرۆڤی نائاگامەند لە ئەشکەوتەکەی پلاتۆن بێت، یان وەک مرۆڤی ڕووت و دیلی نێو قەفەزەکەی ئێستایدا بێت.

ئەزموونی ژیانی ئەو ئیبراهیمییە، ئەزموونی بەندی و قەفەسە، ئەزموونی بێ باڵی و ڕووتییە، کەسێک لە پەراوێزی ژیاندا کەوتووە. ئەم کەوتنە فڕێدانیێتی بۆ نێو جیهانی (قەفەس- ئەشکەوت- ماڵ – کۆشک)، کەوتنە نێو ئەو ناوانە، کەوتنە نێو یەک واقیعە، کە چیرۆکی ئەو پەیدا دەکەن. چیرۆکە واقیعییەکەی مرۆڤی ئیبراهیمی، یان واقیعی چیرۆکەکەی، کەوتنیێتی بۆ نێو جیهانێک ،کە نایناسێت و لە پەراوێزدا گیری دەکات، واقیع وێنەی قەفەزێک وەردەگرێت، کە بەڕووتی تێیدا بەندە و ناتوانێت دوو پێیەکانی بخاتە دەرەوەی.  وێنەگەلی چڕی سەرەتای ئەم ڕۆمانە، دیوی تاکەکەسیی مرۆڤی پەراوێزخراو و دیلی ئەشکەوت، وەهم و چیرۆکەکانی دین، لە فەزای گشتیدا، لە نێو زمانی گێڕانەوەیەکی ئیبراهیمیدا دەکێشێت. مرۆڤ لە ئەنجامی خەتایەکانی، دەبێت بە ڕووتی لەنێو قەفەزی ژیاندا، لە چلەی دەشتێکی گەرم و پڕوکێنەردا، ئەزموونی خۆی بکات.

ئەم ئەزموونە لەم ساتەدا زیندووە، واتا لە ڕووی زەمەنییەوە ئێستایە، بەڵام ئەم ئێستایە، لە دۆخێکی هەمیشەییدایە بۆ مرۆڤ، دۆخێک لە سەرەتاوە تا گێڕانەوەی چیرۆک و ئەفسانە و واقیعەوە، هەمیشە دۆخێکی (تراژیدی-کۆمیدی)یە، کە هەردوو دیوەکەش هەمان شتی یەک ژیان و یەک دین و یەک چیرۆکن! چیرۆکێک کە تەواو بووە و گەیشتۆتە نێو قەفەسی خۆی و وەک باڵندەیەکی خورافی و ئەفسانەیی توانای فڕینی نەماوە، ئەوەی لێی ماوەتەوە تەنیا پاشماوەی چیرۆکەکانێیتی، پاشماوەیەک کە ناتوانێت، زیندوویێتی بە کەس و ڕووداوەکان بداتەوە.

ئەم پاشماوەیە شوێنەوارەکانی ڕووداوەکەن، شوێنەواری مرۆڤ، کە هات و بێرەدا ڕەت بوو، شوێنەواری ئەزموونەکانی مرۆڤ، کە بە وێنەیەکی تراژیدی، یان کۆمیدی ئەزموونی خۆی لەگەڵ ئەوانی تر بەش کرد و کەوتە نێو چیرۆکەکانی مێژوو و گێڕانەوەکانی ئیبراهیم. لێرەشدا گێڕانەوەی ئیبراهیمی کە لە سەرەتای خۆیەتی، سەردەمی جوو، پێش ئەوەی مەسیحییەکان و موسڵمانەکان شتی تر بگێڕنەوە. هەر لە سەرەتادا مرۆڤی گێڕەوەوە، یان پێغەمبەر، دەکەوێتە قەفەزدا. گێڕانەوەکە دەکەوێتە قەفەزەوە، قەفەزێک لە دەشتێکی تاقەتپڕووکێنەردا.

پاشماوەی ڕووداوەکان، ڕووداوەکان خۆیان نین، ئەم ڕۆمانەش کە لە نێو سەرەتای گێڕانەوەیەکی ئیبراهیمیدا پەیدا دەبێت، کەسەکەی، پێغەمبەرەکەی، گێڕەڕەوەکەی مەحکوومە بە قەفەز و نەناسین و پەراوێزخستن و زمانگیران و پێ نەخستنە نێو جیهان و ژیانەوە. خۆ ئەگەر پێی خستبێتە نێو جیهانیش ئەوا لێی دەردەکرێت و فڕێ دەدرێتە جیهانەوە. یان جیهانەکەی دەڕووخێندرێت.

(٩)

ئەزموونی ئەم کەسە ئیبراهیمییە، لەگەڵ زمانی ڕۆمانەکەدا یەکانگیرن، یان بە دەربڕینێکی تر، کە هۆشیاریی ڕۆماننووس لەبارەی گێرانەوەیەکی ئیبراهیمی دەناسین، لەگەڵیدا ئەو زمانەش دەناسین، کە دەربڕین لەو هۆشیارییە دەکات.

زمانی ڕۆماننووس لەگەڵ تێگەیشتنی بۆ تەورات و چیرۆکەکانی، هەروەها تێگەیشتنی بۆ ڕۆمان و ئەفسانە و واقیع، لەنێو ئەو زمانەدا یەکدەگرنەوە، کە دەربڕین لە زمانی نووسین و خوێندنەوە و ڕۆمانی نووسەر دەکات. دەربڕینێک کە کەس ناتوانێت وەک دەقەکە خۆی دیوی دەر و دەروونی نووسەر دیار بدات! لە هەمان کاتیشدا، ئەم هۆشیارییە تاکە دەسەڵاتە، کە ڕۆمانەکە بەو شێوە و ناوەڕۆکە دەخاتەوە. لێرەوە ڕۆمان دەبێتە لۆگۆس! واتا ئێمە لەنێو ئەو لۆگۆسەدا، دەتوانین لە (ڕووداو) و (شوێنەوارەکانی ڕووداو)ی ئەم ڕۆمانە بگەین. با بپرسین لەم ڕۆمانەدا، ڕووداو، یان شوێنەوارەکانی ڕووداو، کامەیان پانتایییەکی فروانتری گرتووە؟

بە خوێندنەوەی ڕۆمانەکە، دەبینین شوێنەواری ڕووداوەکان پتر سێبەری بەسەر ڕۆمانەکەدا کردووە. لە زۆر شوێندا، زمانی ڕۆماننووس لەنێو ڕووداودا دەرناکەوێت، یان با بڵێین زمانەکە ڕووداو دیار نادات، بەڵکوو زمانەکە پتر لایەنێکی هزری، شیعری، وتاری دیار دەدات. ئەم لایەنە هزرییە، شیعری و وتارییە، وەک ڕووداو بوونی ڕۆمان ناجووڵێنێت، خودی ڕووداوەکە ڕووناک ناکاتەوە، بەرەو جیهان و ژیانێکی کردەکی نابات، لەنێو گێڕانەوەکەدا شتەکان لە ڕووداو خاوتر ڕوودەدەن، زانیاریی مێژوویی و سروشتی دەبەخشن، کە ئەمەش خودی ڕووداوەکە ڕووناکتر ناکاتەوە، بەڵکوو وەسفی ڕووداوەکە درێژتر دەکات، ناتوانیت بەقەد هێزی ڕووداو ژیان و جیهانی ڕۆمانەکە بەرەو پێشەوە ببەن. هەر بۆ نموونە لاپەڕە (١١) و (١٢) لەبارەی ناوی ئەسپەکانەوە، یان لە لاپەڕە (٢٤)ەوە لەبارەی (ئیسکاتۆلۆجییەوە) قسە دەکرێت، یان ئەو وشانەی لە لاپەڕەکانی دواتردا لەبارەی (خەوزڕان)ەوە دەنووسرێن، هەروەها زۆر بابەتی تریش وەک ڕووتی و پۆشین و شیعر و ماینی پێغەمبەر و شتی تریش سەر بە خودی ڕووداو نین، بەڵکوو وەسفن، ناوەڕۆکی ڕووداوەکە ڕۆشنتر ناکەنەوە، ئەمە واتای ئەوە نییە، کە من ئەو پاژ و وەسف و پارچە نووسینانە لەنێو ڕۆماندا ڕەت بکەمەوە، نەخێر ڕەتیان ناکەمەوە، چونکە ئەرکێکی مەعریفی و هونەری و ئەیستەتیکیش ڕادەپەڕێنن، بەڵام ئەوە ڕوون دەکەمەوە، کە ئەو پەرەگراڤ و لاپەڕانە قووڵایی بە ڕۆمانەکە نابەخشن و کڕۆکەکەی دیار نادەن. زۆربەی ڕۆمانەکان کەموزۆر، وەسفکردنێکی جوانی تێدەکەوێت، کە لە ڕاستیدا، کڕۆکەکان ڕۆشن ناکەنەوە. هەر لەم بارەیەوە، لە ساڵی ٢٠١٢ کە ڕۆمانی (ماڵی ڕێحان)م بڵاو کردەوە، نووسەر (ڕێبین خدر) ئەو سەرنجەی لەسەر ڕۆمانەکەم هەبوو، ڕاستیشی دەکرد!

لەم ڕۆمانەدا سەرەتا ڕووداو هەیە، ئینجا دەگێڕدرێتەوە، واتا بکەرێک هەیە، هێز بە وەرگرەکانی دەدات و دەیانجووڵێنێت. بەڵام کەسەکان ئەوەندەی زانیاری و قسە بۆ ڕۆماننووس دەکەن، ئەوندە کار ناکەن، ژیانی کەسەکان پتر لە ڕێی قسە و خوێندنەوە و زانیاری بەخشینەوە دەکرێت، واتا کەسەکان ئەوەندەی باسی ژیان دەکەن، ئەوەندە ژیان ناکەن. بۆیەشە ئەو جۆرە ژیانە پتر شوێنەواری ڕووداوێکی سەرەکی بەسەرەوەیە، نەوەک ڕووداوەکە خۆی بێت. بۆیەشە لێرەدا ڕەنگە لەمە بگەین، کە سەرتاپای ئەم ڕۆمانە لەم لۆگۆسەدا دەرهاتبێت، چونکە درک دەکات، ڕووداو کەوتۆتە نێو واقیعێک، کە هێزی ژیان و ئەزموونکردنی جیهانی نەماوە. بۆیە ژیانەکە ناتوانێت بەتەنیا لە ڕێی ڕووداودا خۆی بەیان بکات، بۆیە زمانەکە وەسفی ژیان دەکات. واتا کە مرۆڤ ناتوانێت پێ بخاتە نێو جیهانەوە، ناتوانێت پەی بە جیهان ببات و ئەزموونی بکات، بەڵکوو تەنیا دەتوانێت ڕواڵەتەکەی وەسف بکات. بە دەربڕینێکی تر، ئەگەر ڕووداو هەقیقەت بێت، ئەوا مرۆڤ پەی پێ نەبردووە، بۆیە ناچارە بە ڕێژەیی وەسفی بکات.

لێرەدا لەبەردەم دوو باردا دەبین، یەکەم باری تەکنیکی، واتا ڕۆماننووس بە چ تەکنیکێک ڕووداوەکە دەگێرێتەوە، بە شێوازێکی ئاسایی، یان نامۆ و نوێ؟ ئەمە لایەنێکی تەکنیکییە و ڕۆماننووس وەک وەزیفەیەکی ئەدەبی و ڕەخنەیی و ئەیستەتیکی ڕەچاوی دەکات. تا شێوازی ڕۆمانەکەی باشتر و بەهێزتر و تۆکمەتر دەربکەوێت، واتا هەوڵ دەدات چەندین سیفەتی ئەرێنی لە ڕووی شێوازەوە بە ڕۆمانەکەی خۆی ببەخشێت.

 لایەنی دووەم باری ئۆنتۆلۆجییە، دۆخێکی ڕەمزییە کە ڕووداوەکان پەیدا دەکەن، نەوەک تەکنیکی گێڕانەوەی ڕووداوەکان. واتا لەم بارەدا، ڕووداو بۆ نموونە (کەسێکی ئیبراهیمی چۆن دێتە نێو جیهانەوە؟!) ئەم ڕووداوە هاتنە نێو جیهانی مرۆڤێکی ئیبراهیمی، خۆی ڕووداوە. ڕووداوێکە دیوێکی ئەنتۆلۆجی و مەعریفی هەیە. ئەگەر لە ڕووە مەعریفییەکەی پێشبەر بکرێت، دەبێت بە بەڵگەی مێژوویی و ئەدەبی و دەقگەلی موقەدەس و هتد..، بەڵگەی بۆ بهێنرێتەوە. ئەگەر لە ڕووە ئۆنتۆلۆجییەکەش بخرێتە ڕوو، دەبێت ڕۆماننووس تەسەورێکی تایبەتی خۆی بخاتە ڕوو. لێرەوە ڕووداو ڕوو دەدات! ئیشکردن لەسەر چیرۆکەکانی تەورات و هەر گێڕانەوەیەکی تری ئیبراهیمی، توانا و وزەیەکی چاک بە نووسەر دەدەن تا باسی هاتنی  مرۆڤیی ئیبراهیمی بۆ نێو جیهان بکات. (چۆن دێت؟ بە چی دێت؟ دەتوانێت بێت؟ ئەگەر هات چۆن ئەزموونی دەکات؟ لەگەڵ کێ بەشی دەکات؟) دەکرێت کۆمەڵێ پرسیاری تری لەم جۆرە بکرێن.

لێرەدا پێش چیرۆکەکە، تێدەگەین ڕووداو ئەوەیە، مرۆڤ بێتە نێو جیهانەوە، واتا ئەزموونی جیهان بکات، بۆ ئەوەی کەشفی جیهان بکات، لە ڕێی جیهانەوە ئەزموونی ئیمان و هەقیقەت و واقیع و ژیان بکات، ئەمەش لە ڕێی خولقاندنی ڕووداوەوەیە، کەسەکان دەبێت بجووڵێن، تا ڕووداو بخوڵقێنن. ڕۆماننووسیش دەبێت گێڕانەوەی ڕووداوەکان بکات بە ڕووداوێکی ئەدەبی، یان فەلسەفی یان فەرهەنگی و ڕۆشنبیری.

ڕووداو دۆخە، بارە، حاڵەتە. هۆشیارییە، ڕۆماننووس دەکەوێتە نێوی، لەنێویدا دەجووڵێت. ئەوەی دەجووڵێت هۆشیارییە، هێز و وزەیەکی مرۆیییە، ئەو لۆگۆسەیە کە درک بە خودی ڕووداو دەکات و بە زمانیش دەربڕینی لێ دەکات. مەرجیش نییە ئەوەی لەم هۆشیارییە دەکەوێت،  دۆخێکی ئەرێنی بێت، واتا جووڵەکە بارێکی ئەرێنی ڕووناک بکاتەوە، وەک ئەوەی کەسەکە دەتوانێت پێ بخاتە جیهانەوە. ئەگەری ئەوەش دانەنرێت کە نەتوانێت پێ بخاتە جیهانەوە. لەهەردوو باردا ڕووداو ئامادەیە، چ پێ بخاتە جیهانەوە، یان نەخاتە جیهانەوە. چونکە ڕووداو مەرجدار ناکرێت بە بارێکی ئەرێنی یان نەرێنی، چونکە ئەگەر ڕووداوەکە بە بارێکی ئەرێنی یان نەرێنی وەسف کرا، ئەوا ڕووداوەکە دەکەوێتە نێو شوێنەوارەکانی!

قسەکەی ئێمەش لەسەر ئەوەیە، مرۆڤێکی ئیبراهیمی بە ڕووتی لەنێو قەفەزدایە، ناتوانێت بەرەو جیهان جووڵە بکات. ئەگەرچی قەفەز و دەشت و گەرما تاقەتپڕووکێنەکە هەمووی بەشێکن لە جیهان. بەڵام هاتنە نێو جیهان ئەزموونە، هەتا لەنێو قەفەزیشدا بێت. قەفەز ناتوانێت ئەزموونی هاتن و نەهاتنی مرۆڤ بۆ نێو جیهان ڕابگرێت، یان پێشی بخات. بەڵکوو خۆی دەبێتە ڕووداو و توانای دیاریدانی مرۆڤ و جیهان و پێوەندیی نێوانیان هەیە، وزەی ئەوەی تێدایە ئەزموونی جیهان و ژیان و ئیمانی مرۆڤ ئاشکرا بکات.

(١٠)

با بگەرێینەوە لای کاراکتەرەکەی نێو قەفەزدا و لە دیوە واقیعییەکە تەماشای بکەین، ئەو ئاگامەندییە ببینین، کە لەبارەی جیهانەوە دەدوێت، ئایا جیهان پەرستگەیە، یان پەرستگە جیهانە؟ ئایا ئیبراهیمییەکان پێ ناخەنە جیهانەوە، یان لە جیهانەوە فڕێدرانە دەرەوە؟ ئایا جیهان لە سنووری پەرستگەدایە، یان لە دەرەوەی پەرستگەدا جیهان هەیە؟

دەکرێت ئەم پرسیارانە و وردە پرسیاری تریش لەبارەی تێگەیشتن لە مێژووی پەرستگە و  جیهان و پێوەندیی نێوان ئەزموونی پەرستگە و ئەزموونی جیهان بکرێت. ئایا هۆشیاریی بە پەرستگە، چەند بەشدارە لە هۆشیاربوون بە جیهان و بە پێچەوانەشەوە؟ کامەی پێش کامیان دەکەوێت و کامەیان ڕووداوە و کامەیان شوێنەواری ڕووداوە؟ ئایا ئەسڵ بۆ پەرستگەیە یان بۆ جیهان؟ من لە پەرستگەم بۆیە ئەزموونی جیهان دەکەم، یان لە جیهانم بۆیە ئەزموونی پەرستگە دەکەم؟

بێگومان ئەم پرسیارانە لە فەزای لاهووتی جوویی پێشبەر دەکرێن، پەرستگە وەک مەودایەکی موقەدەس، خۆی جیهانی گەلێکە کە خودایەکەی هەڵیبژاردووە! پەرستگە جیهانێکی موقەدەسە لەنێو جیهاندا، پەرستگە زاتی جیهانە بۆ جوو و ئیبراهیمییەکان بە گشتی. پەرستگە پێوەندیی نێوان ئیبراهیمییەکان و جیهان ڕێک دەخات و دادەڕێژێت و قانوون و ڕێسای بۆ دادەنێت. ئیبراهیمییەکان و غەیری ئیبراهیمییەکانیش دەبێت شوێنێکی موقەدەسیان هەبێت لە نێو جیهاندا، تێیدا خودیان تەحقیق ببێت، تا لەوێدا بێنە نێو جیهانەوە و ئەزموونی بکەن.

پەرستگە دامەزراندنی جیهانێکە لە نێو جیهاندا، حزووری شتێکە کە توانای حازربوونی هەیە. پەرستگە خۆی جیهانێک لە نێوخۆیدا حازر دەکات. سنوورێک بۆ پاکی و قودسیبوون دەکێشێت. زەوی پەرستگە لە زەوی جیهان جیا دەکاتەوە، یان مەدوای زەوی موقەدەس لە زەوی جیهان جیا دەکاتەوە. لێرەشدا پێوەندی نێوان زەوی و جیهان، دێتە پێشەوە. جیهان لەسەر زەویدا خۆی دەردەخات، پەرستگەش لەسەر زەویدا خۆی لە شێوەی ئاوایی حەرەمێکی موقەدەسەوە دیار دەکات. ئەو زەوییەی پەرستگەی لەسەر ئاوا دەکرێت، دەبێتە زەوییەکی موقەدەس و لە پارچە زەوییە ئاسایییەکانی تری جیا دەکاتەوە، واتا لەسەر زەویدا شوێن و جێ پەیدا دەبن. ئەشکەوت و کۆشک و کتێبخانە و پەرستگەکان دەبنە جێ لەنێو شوێندا. ڕۆمانەکەش بە ئاگاداری و بێ ئاگاداری نووسەر، کۆمەڵێ باس لە بارەی شوێن و پیرۆزی و فەزای کراوەی بەهەشت و دۆزەخ و شار و ئیمکانی تر بۆ شوێن و جێ دەکاتەوە.

کردنەوەی شوێن و پێوەندی بە پیرۆزی و دەسەڵاتەوە، دەمانخاتە نێو پێوەندیی وجوود و مەعریفە و هەقیقەت و ڕاستی جیهان و جیهانی ڕاستییەوە. هێڕشکردنە سەر وڵات و پەرستگەی گەلی هەڵبژێردراوی خودا و ماڵی خودا و هەقیقەت، ماڵی هەقیقی مرۆڤی ئیبراهیمی، ئەم هێڕشکردنە خۆی دەبێتە ڕووداو و شوێنەوارەکانی لەسەر جیهان و زەوی و هەموو شوێنەکاندا دیار دەکات.

لێرەشدا پێوەندییەک لەنێوان شوێن و هەقیقەتدا دێتە گۆڕێ، شوێنی هەقیقی و هەقیقەتی شوێن. پەرستگە وەک شوێنێکی هەقیقی بۆ ڕاستی، بۆ حزووری خودا، لەسەر زەویدا دیار دەبێت. ڕووخانیشی، ڕووخانی هەموو بەهاکانی ئەم شوێن و ڕاستییەیە کە لە خۆیدا هەڵیدەگرێت. ڕووخانی بەهاکانی خودای ئیبراهیمە لەسەر زەویدا، هەر لەڕێی ئەم ڕووداوەدا، پێوەست بە کات دەبێت، ڕۆژێکی دیاریکراو، وەک (نۆی ئاب) یان ڕۆژی جەژن و یادە و بۆنەکان، ئەو کاتانە لەم شوێنانەدا، پێوەندیی خودا، جیهان و مرۆڤ لەسەر زەوی لەخۆ دەگرن.

هایدێگەر دەڵێت: (ئەسەری تەلارسازیی پەرستگەیەکی گریکی بۆ نموونە، وێنەی هیچ شتێک ناکات، بە سادەیی لەنێو بەردەلانە درزبردووەکان قیت دەبێتەوە، ئەم ئەسەرە تەلارسازییە وێنەی خودا لەخۆ دەگرێت و ئەم ناپەنهانییە لە مەجالی موقەدەسدا لە ڕێی ڕێڕەوە کراوە و ستوندارەکانی دیار دەدات، بە هۆی پەرستگەوە خوداوەند لە پەرستگە حازر دەبێت، ئەم حزوورەی خوداوەندە لە خودی خۆیدا بڵاوبوونەوە و گەمارۆدانی مەودایە وەک مەودایەکی موقەدەس. بەڵام پەرستگە و مەودایەکەی لە بێسنووریدا نافڕن، پەرستگە وەک ئەسەرێک ئەوەیە هەموو تولەڕێگە و جومگەکان کۆ دەکاتەوە، کە تێیدا لەدایکبوون و مردن، کارەسات و نیعمەت، سەرکەوتن و بەزین، خۆڕاگری و شکان بۆ بوونەوەری مرۆیی شێوەی قەدەری خۆیان وەردەگرن. فەزای کراوەی ئەم جومگە کراوانە لە پەیدابوونیان، جیهانی ئەم گەلە مێژوویییەیە، بە دەستپێکردن لەم جیهانەوە و لەم جیهانەدا ئەم گەلە بۆ خودی خۆی دەگەڕێتەوە تا ئەوە بەدی بێنێت کە بۆی دانداراوە.) [2]

پەرستگە حزووری خوداوەند حازر دەکات، خودی خوداوەند دەهێنێتە نێو پەرستگە، نەوەک سیفەت و کارەکانی. لەوێوەش هەمو ئەو ڕێیانە بە مرۆڤ دەبەخشێت تا لەنێو جیهاندا، لەسەر زەویدا پێی بگاتەوە بەو قەدەرەی کە خواوەند بۆی نووسیوە. حزووری خواوەند ڕووداوی سەرەکیی پەرستگەیە، شوێنەوارەکانیشی لە دەرەوەی پەرستگە لە شێوەی لەدایکبوون و مردن، خۆشی و ناخۆشییەکان، سەرکەوتن و دۆڕان، خۆڕاگری و شکان و هەر کارێکی تر، بۆ مرۆڤ ڕەنگ دەگرن. واتا پەرستگە ڕووداوە و جیهان شوێنەوارەکانی ئەو ڕووداوەن.

ڕووداو موقەدەس و پاک و یەک و جێگیر و خۆگرە، لە ڕێی حزووری خوداوەند خۆی دەردەخات و ئاشکرا دەکات، بەڵام کە دێتە نێو جیهانی ئاسایی، دەبێتە کۆمەڵێ ڕووداوی پاژەکی و کۆمەڵێ شوێنەواری ئاساییی مرۆیی. لە پێناو ئەوەی، ئەوەی خوداوەند ئەمری پێ کردووە بەدی بێت. بەڵام ئەو وردە ڕووداو و شوێنەوارانە هەر وا بە سادەیی و بێ کێشە ناکەونە نێو جیهانەوە، چونکە جیهان بە پێچەوانەی پەرستگە، فرە و زۆر و ناجێگیر و ناڕێک و ناجۆرە، مرۆڤیش تێیدا لەنێو شهووددا ئەزموونی ژیان دەکات، بۆیە ناو و چەمک و پێناسە و زانیاری و زانینەکانی یاری پێدەکەن، پیسی دەکەن، دەیخەنە نێو جیهانی ئارەزوو و حەز و ماددەی ئاسایییەوە. جیهان هەوڵ دەدات گەمارۆی پەرستگە و مەودای موقەدەسی گەلێکی هەڵبژێردراو بدات، نەهێڵێت قەدەری خۆیان لە جیهاندا جێبەجێ بکەن. دەکرێت جیهان یان زەوی ناپیرۆز و ئاسایی لە ڕێی کەسێکی (مامزێر)ەوە گەمارۆی ئەزموونکردنی موقەدەس و پەرستگە لە جیهان بدات.

قەدەری مرۆڤ ئەوەیە ئەزموونی جیهان و ژیان بە پاکی و قودسییەتەوە بکات، ئەو حزوورەی بۆ خوداوەند لەنێو پەرستگەدا پەیدا دەبێت، لە ڕێی کارەکانییەوە، بیخاتە نێو جیهانەوە، تا قەدەری مرۆڤ لە ژیانێکی پاک و بێگەرددا شێوەی خۆی بگرێت. بەڵام لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا، دەزانین کە خودای جوو، خودایەکە لەسە زەوی و بێ پەرستگەش دەتوانێت، جیهانی خۆی لەسەر زەویدا فەرش بکات! وەک خوای مەسیحی و ئیسلام نییە کە لە ئاسمان بێت. بۆیە جیاوازییەکی گەورە لە نێوان پەرستگەی جوو و پەرستگەکانی یۆنان و دواتریش لەگەڵ کڵێسە و مزگەوتدا هەیە. هەروەها جیاوازییەکی گەورە لە وێنەکانی پێغەمبەرەکاندا لەنێوان تەورات و ئینجیل و قورئاندا هەیە، لەمەدا ئیبراهیمییەکان بە قووڵی جیا دەبنەوە، وێنەی ئادەم و ئیبراهیم و لووت و موسا و داود و سلێمان لە تەوراتدا بە شێوە و ناوەڕۆکێکە و لە ئیسلامدا بە شێوە و ناوەڕۆکێکی تر.

(١١)

یەکێک لەو چەمکانەی لەم ڕۆمانەدا هەوڵی داوە، ڕۆشنی بکاتەوە و لەبارەی ناوەڕۆکەکەیەوە بدوێت، (ڕووتی)یە. ڕۆماننووس لە لاپەڕە (١٥) تا لاپەڕە (٢٠) باسی ڕووداوێکی کەسەکەی نێو قەفەسەکە دەکات، کە ئێوارە تای گەرم خستوویەتی و تلی پێ دەدا، چاوی بەردەوام دەکەوتە ڕەشکە و پێشکە، سەرنجی دایکی دەدات، بە درێژاییی ئەو لاپەڕانە، چەند وردە ڕووداوێک باس دەکرێن، بەڵام دوایی لەسەر یەک واتا دەگیرسێتەوە کە ئەویش ڕووتییە، کە هەستکردن بە ڕووتی ڕایدەچڵەکێنێ.

سەرەتای بابەتەکە بۆ ئەوە دەڕوات، کە لە کۆتاییی خەونەکە لەبارەی دایکییەوە چڕ ببێتەوە و شتێک لەبارەی ژن، یان دایک، یان مێ لە عەهدی قەدیمدا بڵێت، بەڵام دایکەکە، کە سەرەتا ڕووداوە، دوایی دەبینین لە ڕووداوەکە دەکەوێت و شوێنەواری تر جێگەی دەگرێتەوە، کۆتاییی خەونەکە بە ڕووتی نێو قەفەسەکە گرێ دەداتەوە. ڕووتبوون بە سەرچاوەی ئازارەکان دادەنێت. لەگەڵ ئەمەدا ڕووداوەکان بەجێ دەمێنن و باسی ڕووتی دەبێتە ناوەندی قسەکردنەکە، بە (بینین) گرێ دەدرێتەوە، بینین مەودای قسەکردنەکە پاوان دەکات، بەوەی بینین کە دەکەوێتە سەر جەستە و ڕۆحی تێدا دەخوڵقێنێت و ماهیێتی ڕۆحەکەش دەردەخات.

پێوەندییەک لەنێوان جەستە و جلپۆشین و ڕۆح دادەنێت و لەرێی وتووێژی نێوان کەسەکە و (بیبی کەناری) ناوێک قسەی لەسەر دەکات. جل بە قەفەز گرێ دەداتەوە، قەفەزیش ئاماژەیە بۆ کۆتاییی گیان و خەیاڵ و قاڵبی جەستە.

دوای ئەمە دەبینین، نووسین وەک ئازارێکی دڕندە باس دەکات، (چ هەستێکی قێزەوەن و چ ڕشانەوەیەکی مەرگبەخشە!!)[3] ڕایدەگەیەنێ ڕۆژی ڕووخانی هەیکەلی سێیەمە، چارەنووسی کەسەکانی نێو کۆشک دیار نییە چییان بەسەر دێت. لەنێو ئەم بیرانەدا، جارێکی تر دێتەوە سەر باسی سیمای دایکی، بەڵام هەر زوو دەپەڕێتە سەر باسکردنی باوکی، دوایی دێتەوە سەر باسکردنی دایکی و دەیبەستێتەوە بە ترسی لە ڕووتبوونەوە. بەڵام درێژە بە باسەکە نادات و دەچێتەوە سەر بیرۆکەی کۆتاییی شتەکان و ژیان، ترسان و بیرکردنەوە لە قیامەت، واتای مردن لای ئیبراهیم  خەلیل و مرۆڤی مۆدرن، دیسانەوە دێتەوە سەر باسی ڕووتی و ئەمجارە ڕووتی بە سەرچاوەی زەندەقچوون دادەنێت. هەروەها بە هاندەری دادەنێت بۆ بیرکردنەوە لە ڕابردووی پر لە گومانی. دوایی لەسەر زاری دیلەکانی تردا باسی ڕووتی ئادەم و داپۆشینی دەکات. دوای ئەوە ڕووتی بە سەرچاوەی هێمنی دیلەکان دادەنێت، بە ڕووتی نێر وەک مێی لێ دێت، ئینجا دێتە سەر باسی پێوەندیی ڕووتی و هێمنی و نەرمی زمان و قسەکردن. هەروەها ڕووتبوونەوە وەک سەرچاوەی گەڕانەوە بۆ ناوەوە دیار دەدات. هەروەها دوای ئەوە دەڵێت ڕووتی چ هەستێکی دووفاقییە!

دوای لاپەڕەیەک لەم باسە ئەو جارە ڕووتی بەربارانی (ڤادڤیلا) باس دەکات، ئینجا دەگەرێتەوە سەر ڕووتییەکەی خۆی لەنێو قەفەزدا و بە سەرچاوەی ڕیسوابوونی دەزانێت. ئینجا دەپەڕێتەوە سەر باسی شیعر و خەوزڕان و شوانی و کوشتنی مێگەڵەکەی، فۆبیای مەرگ و دیسانەوە باسی شیعر و ئینجا دێتەوە سەر باسی ڕووتی و ڕاکردن، ڕووتی سەرچاوەی داپڵۆسینی ڕۆحە، چونکە ڕووتی کە دەبێتە کردار، نەوەک بە تەنیا جەستە بەڵکوو ئیرادەش ڕووت دەکاتەوە.

ئینجا دێتە سەر باسی ڕووتی ئادەم و حەوا لە بەهەشت و پۆشتەبوونیان لە سەر زەویدا، ڕووتی هۆکاری بیرکردنەوە بوو لە خواوەندێک، خواوەندێکی پۆشتە تا ڕووتی مرۆڤ بشارێتەوە. بۆیە ئەزموونی مرۆڤ لەگەڵ خودا، لەسەر زەوی دەبێتە ئەزموونی خۆڕزگارکردن لە ڕووتی. ئینجا کەسەکە تێدەگات، دایکی ڕووتە، ئەستێلای دراوسێیان ڕووتە، ئینجا ڕووتی وەک حاڵەتێکی شیعری باس دەکات. دوای ئەمانە دێتە سەر ڕووتبوونەوەی دایکی و حەزی ئەوەی نیشانەی سەر جەستەی دایکی ببینێت، هەروەها ئەو قسانەی خەڵک لەبارەی ڕووتی دایکییەوە دەیکەن و لەوێوە دێتە سەر باسی ناوی دایکی (دیدیلاز) و چۆنیەتیی پەیدابوونە ئەفسانەیییەکەی ئەم ناوە. ئینجا توڕەبوون و دایکی و حەزی ڕاکردن لە ماڵەوە و بوونە شوانی کۆمەڵە ئاژەڵێکی خوڕافی. ئینجا دێتە سەر باسی دیارنەبوونی نەناسینی باوکی و پاکییەکەی، دوووکەرتبوونی لەنێوان پارچەیەکی پیس و پاکدا، ئینجا دێتە سەر باسی هەندێ منداڵ و پیاوی عارەب، وردە ڕووداوی تر و باسی (مانتیس) و ناولەپ خوێندنەوە و خوێندنەوەی بەخت و خوێندنەوەی غەیب و ڕمللێدان و ئیشی فالچییەکان. دوای ئەوە دێتە سەر باسی پووری و پێوەندی لەگەڵ دایکی، هەروەها پێوەندیی پووری لەگەڵ کوڕێک و نووسینی نامە دڵدارییەکانی. ئینجا چەند باسێکی لاوەکی دەکاتەوە تا دەگات بە ناسینی کەسێک بە ناوی (سیڤەر مارژەن)، سیڤەریش چەند لاپەڕەیەک بە ڕووداوی پاژەکی پڕ دەکاتەوە تا دەگاتە سەر باسکردنی کەسێکی تر کە ئەویش (گۆڵدا)یە.

لەم لاپەڕانە و ئەوانەی تریشدا، دەبینین کەشی ڕۆمانەکە دۆخی جووەکان و ڕووخانی هەیکەل و قەفەز و ڕووتی و ئەو مێژووە بەجێدێڵێت، هەموو قسەکان لەبارەی ژیانی شارێکی ئاساییی وڵاتێکی وەک کوردستان یان ئێراقە. کەسەکان و ڕووداوەکان و جۆری خانوو و کۆڵان و ژیانی کەسەکان، پێوەندی بە مێژووی دوور و جووەکانەوە نییە، مەگەر ناوی دایکی گۆڵدا نەبێت کە ناوی (ئەستێر)ە، ئەگەر نا هیچ ئاماژەیەک نییە باسی دیرۆک و ڕووداوێکی کۆن بێت. باسەکان بەم شێوەیە، بە زمانێکی وەسفی درێژ دەبنەوە. لە لاپەڕە ٦٤ باسی کەسێک دەکات، چیرۆکی کوشتنی ژنەکەی بۆ دەگێڕێتەوە، باسەکان دێنە سەر کوشتنی نووسەرانی سەردەمی ئێستا وەک عەبدولخالیق مەعروف و فەرەج فۆدە و هی تر.

لە لاپەڕەکانی دواتردا گۆڵدا و عیشقی ئەم کچە دەبێتە هەوێنی لاپەڕەکان تا لە لاپەڕە ٧٣دا جارێکی دی دەگەڕێتەوە سەر واتای ڕووتی. دواییش لەسەر زاری ڤادڤیلا دەنووسێت: (جەستەی هەمیشە ڕووتم پەراوێزی ئاسمانە و ماناکانی گوناهی لەسەر ڕاڤە دەکرێت). ئینجا لە لاپەڕە ٧٥-٨٤ دوو گفتوگۆی کوڕەکە، لەگەڵ ڤادڤیلای پووری و گۆڵدای خۆشەویستی دەنووسرێن، ئەو لاپەڕانە ئەوەندە چڕ نووسراون، کە من چەندین جارم خوێندنەوە بۆ ئەوەی بزانم ئەو کەسە لەگەڵ دەدوێت؟ تا ڕادەی ئەوەی گومان بکەم لە نەخشەسازی کتێبەکەدا تێکەڵی پێکەڵی لەنێوان ئەو دوو وتووێژە هەبێت، چونکە لە کاتێکدا لەگەڵ پووری دەدوێت، گۆڵدا دێتە ناو بابەتەکە و کە لەگەڵ گۆڵداش دەدوێت پووری دێتە نێو باسەکە، بۆیە دوای خوێندنەوەی چەند جاری ئەم لاپەڕانە، هێشتا گومانم هەیە لەوەی ڕاستییەکەی بە دڵنیایییەوە چی بوو؟! لە لاپەڕە ٨٤یشەوە تا ٨٩ وتووێژی کەسەکە و سیڤەری مارژەن و ڤادڤیلا تێکەڵ دەبن، ئەگەر چەند جارێک نەگەڕێیتەوە سەریان نازانی کێ قسەکان دەکات؟ کەسەکەیە، یان سیڤەری مارژەن، یان ڤادڤیلا؟! ئینجا دوای ئەوە لەگەڵ پووری لەبەر شەڕ لەنێو پایتەختدا دەڕۆن، هەڵدێن، بەرەو شوێنێک کە تەنیا بە پیتی (ش) ناودێری دەکات. ئیدی لە باسی شارەوە لەگەڵ پوورەکەی دەچێتە سەر دەستنووسی کەسێک بە ناوی (مەروان نابلسی) و باسی ڕوحی کتێب و ڕوحی نووسەر دەکات، دواتریش باسی کچە نیگارکێشەکەی (فریدا) دەکات و لەگەڵیاندا دەبێتە هاوڕێ، دوای چەند لاپەڕەیەک دەگەرێتەوە لای پوورەکەی و جێهێشتنی شار و کۆچکردن و ڕای سیڤەری مارژەن و دواتریش باسەکە دەچێتە سەر شیعر وەک سەرچاوەیەک بۆ مەترسی و تا ڕادەی ئەوەی شیعر شێوەی هەموو کارەساتەکانی مرۆڤ بێت. دوایی دێتەوە سەر بابەتی ڕووتی و لە دێرێکدا دەنووسێت: (منی ڕووتوقووت زەحمەتە ئەو ئاگرە بدۆزمەوە و بچمە ناو ئەشکەوتی ناخی خۆمەوە.) ل ١٠٥ لە ڕۆیشتن و کۆچکردنەکەدا، پووری ون دەبێت، شەڕ تەواو دەبێت، ئەو دەگەڕێتەوە نێو شار، کەس نابینێتەوە.

دەگەڕێتەوە سەر (نۆی ئاب) و واقیعە تراژیدییەکەی، دەکەوێتەوە نێو دۆخی دیلبوونی لەنێو قەفەزدا بە ڕووتی و سەرمای شەوی بیابان کە تا بەیانی دەیکوژێت. دوایی باسی دۆخی نێو شار دەکات، کەشێکی سوریالی بە ڕووداوی شۆڕشی دایک و باوکی دەدات، دواتریش ڕووخانی خانوەکەی ئەوان و هەیکەل بەیەکدی بەراورد دەکات. دواتر دێتە سەر ئەوەی کە چۆن دەگیرێت. دۆخی خۆی بە دۆخی (فریدا) بەراورد دەکات، کە ئەو ڕەنگە لە ماڵەوە بەتەنیا، بێ زار و زمان، بە ترس و لەرز، لە پشت پەنچەرە شکاوەکانی ماڵەکەی، بە سەختی شەو بکاتەوە. ئەویش بە ڕووتی لە بیاباندا.

لەو گێڕانەوە درێژەی سەرەوە، تێدەگەین، ڕۆمانەکە باسی کەسێک دەکات، گیراوە، لە بیاباندا، لە شەوێکی سارددا بیری ئەو ڕووداوانە دەکاتەوە کە لە منداڵییەوە تا گەنجێتی و گیرانی بەسەر خۆی و دایکی و پووری و چەند کەسێکییەوە هاتوون. هێلی ڕووداوەکان زۆر کورتە، ئەوەی ڕووداو بێت، شەڕ و هەڵاتن و گیرانیێتی. شتەکانی تر، یادکردنەوەی هەندێ وردە ڕووداو و ڕا و قسەن. بەراوردکردنی دۆخی ئێستا، ڕووخانی خانووەکەیان، بە دۆخێکی پێشین و سەرەتایی کە ڕووخانی هەیکەلی سێیەمی جووەکانە.

لەم باسەی سەرەوە تێدەگەین ڕووتی لەم ڕۆمانەدا، سەرچاوەی زۆر شتە لەوانە: (ڕاچڵەکین، ئازار، ترس، زەندەقچوون، بیرکردنەوە لە ڕابردوو، هێمنی، مێبوون، گەڕانەوە بۆ ناوەوە، هەستی دووفاقی، ڕیسوابوون، داپڵۆسینی ڕوح، داپڵۆسینی ئیرادە و بیرکردنەوە لە خوداوەند).

لەم وەسفانەی سەرەوە وا دیار دەبێت، لەسەر کاریگەری و کردارەکانی ڕووتی قسە دەکرێت، نەوەک لەسەر خودی ڕووتی خۆی. هەموو ئەو  هەست و شتانەی لەئەنجامی ڕووتییەوە پەیدا دەبن، شتێکی ئەوتۆ لەبارەی خودی ڕووتی دیار نادەن، بەڵکوو ئەم دیاردانە، شتێکی تر لەژێر خۆیاندا دەشارنەوە. جگە لە ڕووتی دەکرێت زۆر شتی تر ببنە سەرچاوەی ئەو هەست و شتانەی سەرەوە، دەکرێت پۆشین، دەنگ، نووستن، بەئاگابوون، یان هەر دۆخێکی تر کە مرۆڤ بە جەستە و ڕەوانەوە تێی بکەوێت ڕایچڵەکێنێت، بیترسێنێت، ئازاری بدات، زەندەقی ببات و هتد..، ئەم جۆرە وەسفانە مرۆڤ نابەنەوە نێو خودی خۆی و هەر لە دەرەوە دەیهێڵنەوە. ئەم شتانەی دەوترێن، ڕواڵەتی دەرەوەی ڕووتین. ڕووتی لە دەرەوە نیشان دەدات نەوەک لە ناوەوە.

ڕووتی ئەگەر ڕووداوی واقیعی نێو ڕۆمانەکە بێت. وەک دیوە ئەفسانەیییەکە دەکەوێتەوە نێو شوێنەوارەکانی خۆی. ڕووتی لە ژێر سێبەری سیفەتەکانی ڕوون دەکرێتەوە، نەوەک لە ناوەوە ڕۆشن بکرێتەوە. هەستی ترس، ئازار، هێمنی و ڕیسوابوون و هتد..، لە ڕێی پێنچ هەستگەلی دیار و نادیاری مرۆڤەوە درکیان پێ دەکرێت. واتا سەرچاوەی ئەم شتانە هەستەکانی مرۆڤن، نەوەک ڕووتی. ڕووتی ئەگەر نەبیندرێت، واتا هیچ کاریگەری و هێزێکی لەسەر پەیدابوونی ئەم هەستانە نابێت. کە کاریگەریشی لەسەر هەبوونی ئەم هەستانە هەبێت، واتا لە خودی خۆی دەرچووە و کەوتۆتە نێو سیفەتەکانی!

تا ئێستاش مرۆڤ لە هەندێ فەرهەنگی سەرەتایی و  کۆن و ڕەسەندا، بە ڕووتی دەژیەت و ئاسایی ژیانی خۆی دەکات، بێ ئەوەی کاریگەریی شارستانی کۆمەڵگەی مرۆڤی هاوچەرخی بەسەرەوە بێت، کە لە ژێر کاریگەریی دین و بەهاکانی کۆمەڵگەی نوێ، جەستەیان بشارنەوە، یان دایبپۆشن. بینینیان بۆ جەستەی ڕووت، پێوەندی بەم هەستانەوە نییە کە لای مرۆڤی شارستانییەوە هەیە. لای ئەوان جەستە هێشتا هی مرۆڤی یەکەمە، مرۆڤی ڕەسەن، مرۆڤی سەرەتا کە جەستەی لەنێو خودی خۆیدایە و نەچووەتە دەرەوەی خۆی، هێشتا لە شوێنی ڕەسەنی خۆیەتی و لەژێر کاریگەریی سیفەت و کردارەکانی دەرەوەی خۆی پێناسە ناکرێتەوە. جەستەی مرۆڤی سەرەتایی کە ڕووتە، چونکە خۆی ڕووتە نەوەک لەبەر هۆکارێکی تری تایبەت بە شارستانی یان کولتوور و کۆمەڵگە ڕووت کرابێتەوە.

ڕووتی مرۆڤی سەرەتایی، وێنەی بێگەردی مرۆڤە وەک خۆی، بێ قانوون و ڕێساکانی کۆمەڵێک یان وڵاتێک لەپێناو پاراستنی بەرژەوەندی و تێگەیشتنەکانی خۆی لە شێوەی سستمێکی قاییم و تۆکمەدا دایدەمەزرێنێت. 

ڕووتی تا سەرچاوەی ئەم هەستانە بێت کە کەسەکەی نێو ڕۆمانەکە باسی دەکات، بە دیوە ئەرێنی و نەرێنییەکەیەوە، جۆرێکە لەو دۆخە دەروونییەی تێگەیشتنی مرۆڤی شارستانی بۆ جەستەی داناوە و دەیەوێت لە سروشتی دەربهێنێت و واتای تایبەتی خۆی پێ ببەخشێت. لەنێو ئەم هەستانەدا، ئیدی مرۆڤ ڕووت نییە، ڕووتی سروشت نییە، بەڵکوو کە ڕووت دەکرێتەوە، واتایەکی دیکەی شارستانی و کولتووری و کۆمەڵایەتی بە جەستە دەدات، یان بەسەریدا دەسەپێنێت. لە نێو کۆمەڵگە شارستانییەکاندا جەستەی ڕووت هەرگیز ڕووت نییە. ڕووت نییە واتا پاک و بێگەرد و موقەدەس نییە. بەڵکوو بارگاویکراوە بە هەموو ئەو بەها و نرخ و خورافانەی دنیای مۆدێرن بەسەر جەستەدا دەیسەپێنێت. جەستە لە نێو سستەمە نوێکاندا کە ڕووت دەبێتەوە، واتایەک و ناوێکی دیاریکرا و بە جەستە دەبەخشێت، تا ڕادەی ئەوەی جەستەکە لە خودی کەسەکە دەستێنێتەوە.

لە جیهانی هاوچەرخدا ڕووتی هەرگیز ڕووتی نییە، هەرگیز ڕووتی مرۆڤی یەکەم و سروشتی نییە، ڕووتەکان ڕووت نین! بەڵکوو هەمیشە بە نرخێک، بەهایەک، تێگەیشتنێک دادەپۆشرێن. ڕووتی یەکەم مرۆڤ، مرۆڤی سروشت، هاڕمۆنی بە مرۆڤ و دەوروبەری دەبەخشێت، لەگەڵ ڕووتی سروشت و جیهان یەکتری تەواو دەکەن. کە لەجیهانی نوێشدا ئەم هاڕمۆنیایە ونە، ئەوا جەستەش لە خودی ون دەبێت و دەبێتە سەرچاوەی ئەو هەستانەی لەم ڕۆمانەدا باس دەکرێن.

لە لاپەڕە ١١٣ ئەم ڕۆمانەدا، لە باسکردنی ڤادڤیلا ئەم وێنەیە دەبینین: (لە دامێنی یەکەمین کێودا بەدەم ڕۆیشتنەوە یەک یەک جلەکانی دادەکەند و بۆ ئەملاوئەولای هەڵدەدان، ئەنجام جەستەیەکی ڕووتوقووتی لێ مابووەوە و وێنەی مرۆڤی چاخی بەردین بەو ڕێگایەدا هەڵدەزنا).

ئەمە ئەو وێنەیەیە کە ڕۆمانەکە کامل دەکات، بەهایەکی بەرز بە جەستە و ڕۆحی مرۆڤ دەداتەوە!

(١٢)

بیژی، مامزێر، زۆڵ و هەر ناوێکی تر، واتایەکی نەرێنی، دیتنێکی کۆمەڵایەتی تایبەت بە منداڵێک، یان مرۆڤێک دەبەخشێت، وەک کەسێکی (تاوانبار) دەبیندرێت. کە ژن و پیاوێک لە دەرەوەی سستەمی دینی و کۆمەڵایەتیی کۆمەڵە کەسێک، سێکس دەکەن و منداڵێکی لێ پەیدا دەبێت. ئەو منداڵە باجی ئەم سێکسکردنە دەدات. کێشەکە لە بنەڕەتدا سێکسکردنە بە شێوە و ناوەڕۆکێک کە لەگەڵ سستەمی باوی کۆمەڵایەتیی ئەو ژن و پیاوە ناگونجێت. کۆمەڵگە ڕازی نییە ئەو ژن و پیاوە بە ئازادی سێکس بکەن و لەدەرەوەی دەستووری دانپێدانداروی ئەواندا منداڵ پەیدا بکەن، بە تێگەیشتنی کۆمەڵگە، ئەگەر کردیان ئەوان کەسانێکی پیسن و منداڵەکەشیان پیسە و تاوانبارە، یان بە لایەنی کەمییەوە؛ بەری تاوانێکە کە دوو کەس بە ئەنجامدانی سێکسێکی ناشەرعی- ناکۆمەڵایەتی، ناپاک کردوویانە.

لە لاپەڕە (٤٣- ٤٤)ی ڕۆمانەکەدا هاتووە: (باوکت فریشتەیەک بووە لە دنیای پاکی و دڵی بە دیدیلازێکی گڵاوی ئەم دنیا پیسوپۆخڵەدا چووە… هاتۆتە لای و سکی پڕ کردووە… هەر خێرا خواوەند سزای داوە و خستوویەتیە ناو زێرابەکانەوە … تۆی لە دوای خۆیدا هێناوەتە بوون و هەموو هیوایەکی بەوەیە لەم مەرگەساتە ڕزگاری بکەیت … تۆ نیوەت بۆگەنە و نیوەت پاک … نیوەتت لە باوکتەوە وەرگرتووە و نیوەکەی ترت لە دنیای دایکت، بەڵام نازانی بە چ ڕێگایەک ئەو دوو لایەت لە یەکتر جیابکەیتەوە، پاکی لە کوێتەوە دەست پێ دەکات و پیسی لە کوێتەوە کۆتایی دێت، دواجار سەرتاپای گیانت بە پیس دەزانی، بەوەی تۆ بەرهەمی ساتێکی بەنەفرەتکراوی … ئەو ساتەی باوکت لەسەر شێوازی “ئادەم”ی باوە گەورەی فریوی خوارد و پاکیی بە پیسی گۆڕیەوە).

ئەم پەرەگرافە کورتە پوختەی تێگەیشتنی خوداوەند و کۆمەڵگە و تەنانەت کەسەکە خۆیشی پیشان دەدات لە بارەی بیژیبوونەوە. وشەکانی بۆگەنی و ناپاکی و پیسی و نەفرەتکردن و فریوخواردن و سزادان، تەواوی ئەو جیهانە پیشان دەدەن کە بیژی فڕێ دەدرێتە نێوی.

کێشەی بیژی، لە بنەمادا کێشەی جەستەیە. جەستە کە لە بن دەسەڵاتی خواوەند و کۆمەڵگە و قانوون دەردەچێت و بە ئازادی خۆی ڕووت دەکاتەوە و تێکەڵ بە جەستەیەکی تر دەبێت و دەیەوێت عاشقانە دادوەری و ڕاستی و جوانیی خۆی جێبەجێ بکات. لەم دۆخەدا جەستەی (ژن) بەر نەفرەتی خوداوەند و کۆمەڵگە دەکەوێت و منداڵەکەشی بە پیس و بۆگەنی دەکەوێتە جیهانەوە.

مرۆڤی بیرکەرەوە، کە زمان و شارستانی و کولتووری داهێنا، چەمک و ناوەکانی تایبەت بە جەستە و ڕووتبوونەوە و داپۆشین، واتا ئەو دۆخە ئەخلاقییەی مرۆڤ بۆ گەمارۆدانی جەستەی پەیدا کرد، بیژیبوونی کردە ئاماژەیەک بۆ ئەو ناوانەی لەسەرەوە باس کران. بەڵام لە لایەکی دیکەوە دەتوانین بە پێچەوانەی ئەو تێگەیشتنەی ئەم ڕۆمانە بۆ مرۆڤی بیژی باسی دەکات، بە جۆرێکی دیکە تەماشای بکەین و تێی بگەین. مرۆڤی بیژی لە ڕەهەندێکییەوە، مرۆڤی سەرەتایی، مرۆڤی سروشتییە، مرۆڤێک تەنیا دایکی دەناسێت، لە ڕەهەندێکی دیکەشەوە مرۆڤی خێزانێکە کە یەک ژن و چەند مێرد پێکی دێنن، ئێستاش کۆمەڵگەی مرۆیی هەن، بە کۆمەڵێ هۆکار، ژنێک چەند مێردێکی هەیە و کە منداڵیشی دەبێت، منداڵەکە هی هەمووانە! منداڵێک کە باوکی دیار نییە و هی هەموو مێردەکانە!

جەستەی مرۆڤ، لە گێڕانەوە ئیبراهیمییەکان، لە کۆمەڵگەی شارستانی بە کۆمەڵێ وەهم و خورافە و خەیاڵی کوشندە گەمارۆ دراوە. ئەو گەمارۆدانەش لەپێناو ئەوەیە هێزی جەستە، هێزی ژیانی جەستە، توانای تێکەڵبوونی لەگەڵ جەستەکانی تر، هێزی سێکسکردنی جەستە، ئارەزووی کۆنتڕۆڵ بکرێت و بەپێی ویستی مرۆڤانەی خۆی دیار نەبێت.

جەستەی پیاو کە حەز دەکات، جگە لەژنەکەی لەگەڵ جەستەی تریش تێکەڵ ببێت، جەستەی ژنیش هەر وایە. جەستەی ئەویش ئارەزووی تێکەڵبوونی لەگەڵ جەستەی تر هەیە. بەڵام بۆ دەبێت هەمیشە لە گێرانەوە ئیبراهیمی و شارستانییەکاندا جەستەی ژن بەشە پیسەکە بێت و بەر نەفرەتی خواوەند و کۆمەڵگە بکەوێت؟

ئێستا کۆمەڵگەی مرۆیی، لە هەندێ شوێندا هەوڵ دەدات لە ڕێی قانوون، بابەتی جەستە و ئارەزووی سێکسکردنی مرۆڤ چارەسەر بکات  و ئەو ئازادییە بخاتە بەردەستی تاکەکانی کۆمەڵگە تا بە پێی ئارەزوو  ویست و ئیرادەی ئازادی خۆیان، کە لەگەڵ سروشتی مرۆڤی سروشتدا دەگونجێت هەڵسوکەوت بکەن. لە هەندێ کۆمەڵگەدا ناوی بیژی لە نێو قانوونەکاندا نەماوە و سەودای قانوونی لەگەڵ ئەم منداڵانە یان کەسانە لەسەر بنەمای ئەو تێگەیشتنە دینی و کۆمەڵایەتییە نییە کە بە تاوانباری ببینێت. ئێستا لە زۆر وڵاتان، ژنان ئەزموونی هەڵبژاردنی سپێرمی پیاوێک دەکەن و لە هێلکەدانی خۆیاندا دەیچێنن و منداڵەکە بێ ئەوەی باوکی هەبێت، یان خاوەنی سپێرمەکە بناسێت، وەک کوڕ یان کچی دایکی خۆی ئەزموونی بوون و ژیان دەکات. ئیدی منداڵ منداڵی باوکی خۆی نییە! ئەمەش مەترسییەکە ڕووبەڕووی پیاوی ئیبراهیمی دەبێتەوە! لەلایەکی دیکەوەش ئەو منداڵەی کە بەو شێوەیە بێ سێکسکردن پەیدا دەبێت هەڕەشەیەکە بۆ پیاوان. لەلایەکی دیکەوەش دەکرێت ژنێک دوای سەد ساڵی تر سپێرمی پیاوێک لە هێلکەدانی خۆیدا بچێنێت، کە لە ژیاندا نەماوە؟! ئیدی ئەو ئاسۆیەی مرۆڤ لەبەرابەر جەستە و لەدایکبوون و پەیدابوونی منداڵ و مرۆڤی ئاییندە دەیکاتەوە، لە ئاسۆی ئیبراهیمییەکاندا بە نێو کۆمەڵێ تاوان و سزا و قوربانیداندا تێدەپەڕێت.

لەمەودوا بیژی، وەک ئاماژەی کێشەیەکی ئەخلاقی و کۆمەڵایەتی و دینی تەماشای ناکرێت، هەروەها ئەو ئازادییە سێکسییەی داوا دەکرێت، مرۆڤ دەباتە قۆناغێکی تری کۆمەڵایەتییەوە، چونکە ئازادیی سێکسکردن، بەو واتایەی ژن لەگەڵ ژن و پیاو لەگەڵ پیاو، ژن لەگەڵ هەموو پیاوێک کە ئارەزووی دەکات و پیاو لەگەڵ هەر ژنێک کە ئارەزووی دەکات، کاریگەرییەکانی لەسەر خێزان و کۆمەڵگە و ژیاندا گەورە دەبێت، دەبێتە هۆی هاتنە کایەی ئەخلاقێکی نوێ، کە جیاواز تەماشای جەستە و ڕووتی و منداڵبوون دەکات. بە شێوەیەک دەبێتە گەڕانەوەی مرۆڤ بۆ ئەو سەردەمەی ناوی بیژی لە هیچ فەرهەنگێکدا نەبوو. دەرچوون لەبازنەی ئەو ئەخلاقەی وەک بیژی تەماشای مرۆڤ دەکات، گەڕانەوەیە بۆ مرۆڤی سەرەتایی.

(١٣)

لەم ڕۆمانەدا، شوێن (مەکان) لە هەندێ ڕەهەندەوە بیری لێ کراوەتەوە، وەک شوێنی موقەدەس، شوێنی ئاسایی، دۆزەخ، شار، ناشوێن، فەزا، قاوغ و چەندین ناوی تریش بەکار هاتوون بۆ ئەوەی خزمەتی بیرۆکەی شوێنی موقەدەس و ئاسایی بکات. بە جێنشینبوون و کۆچکردنی مرۆڤ و بوونەوەرەکانی تری ببەستێتەوە.

بەڵام ئەوەی جێی سەرنجی منە، لەم ڕۆمانەدا جیاوازی لەنێوان شوێن و (جێ – محل)دا نەکراوە، ناوی شوێن بۆ هەردوو تێگەکە بەکار هاتوون، شوێن – مەکان لە جێ فراوانتر و گشتیترە، جێ دەکرێت دەستنیشان بکرێت، خاڵێکی دیار بێت.

شوێن تا ئێستا لە کشاندایە و ناجێگیر و لە بننەهاتووە، ناکرێت سنووری دەستنیشان بکرێت، بوون دەکشێت و فراوانتر دەبێت، بەڵام جێ دەستنیشان دەکرێت و سنوورەکانی دیاری دەکرێن. شوێن ڕەهایە بۆیە ناشوێنیشە! چونکە ئەو مەودایەی کە هێشتا شوێن بۆی نەکشاوە، کوێیە؟! هەیە یان نییە؟ عەدەمە؟ کەواتە شوێن عەدەمە و لەگەڵ کشانی جێگاکاندا پەیدا دەبێت.

جێگە، جێ و ڕێ، خاڵێکی دەستنیشانکراوە، بوونێکی دیارە و دەرکەوتووە. ئەو شتانەی دەکەونە نێو جێوە، دیارن، بە پێچەوانەی دۆزەخ و بەهەشت و هەر جێیەک کە دیار نییە، لەنێو ناشوێندایە، کە جێیەکەی دیار بوو شوێنەکەی دەردەکەوێت! واتا شوێن لە نێو جێدا خۆی دەردەخات، ئەو بەها ئەخلاقی و ئۆنتۆلۆجییەی هەڵیشیدەگرێت هەر لە جێدا دیار دەبێت.

لێرەدا پێوەندیی نێوان جێگە و جێنشینی و نیشتەجێبوونی مرۆڤ پەیدا دەبێت. ئەو پێوەندییە خودی شوێن ڕوون دەکاتەوە. نەوەک وەسفەکانی شوێنەکە. بۆ نموونە دۆزەخ، کە جێ نییە و دیار نییە دەکەوێتە کوێوە، هیچ کەسێکی تێدا نیشتەجێ نەبووە تا ئێستا. بۆیە نابێت بە جێ، بەڵکوو شوێنێکی ڕەهایە. دیار نییە، هەرچییەکیشی لەبارەوە بوترێت ڕێژەییە و دەبێتە وەسفکردنی شوێنەکە.

جێ دەکرێت لەنێویدا نیشتەجێ ببین، بیبینین، دەستی لێبدەین، بیکەینە ماڵ و لەنێویدا بوونی خۆمان دیار بدەین. بەڵام لەگەڵ شوێندا ئەم کارە نەکردەیە. لە ڕۆمانەکەدا کێشەیەک لەنێوان (جەستەی گوناهبار و شوێنی پیرۆز)، هەروەها (شوێنی سووتێنەر و ڕۆحی میهرەبان) پەیدا دەکات، ئەم کێشەیە کێشەیەکی هەقیقی نییە، بە دوو هۆکار:

یەکەم- لە ئەنجامی جیاوازی نەکردن لەنێوان شوێن و جێدا پەیدا بووە. ئەگەر هۆشیاریی ڕۆمانەکە پەی بەوە بردبا، کە جەستەی گوناهبار دەکەوێتە نێو دنیا، جێ نەوەک شوێن بەو پێیەی ڕەهایە و جێنشینی مرۆڤ نییە. ڕوحی میهرەبانیش لە جێدا دیار نابێت، بەڵکوو سەر بە شوێنە. بۆیە ئیمکانێکی کردەکی نییە بۆ کۆبوونەوەی جەستەی گوناهبار و شوێنی پیرۆز، بۆ (ڕۆحی میهرەبان و شوێنی سوتێنەریش) ئەگەر سووتان هەبوو، ئەوا لەنێو جێدا دەبێت نەوەک لەنێو شوێندا. ئەگەر ڕۆحێکی میهرەبانیش هەبوو، ئەوا لەنێو شوێندا دەبێت. بۆیە ئەگەر دۆزەخ و بەهەشت هەبن، ئەگەر فریشتە و گوناهبار هەبن، ئەوا لە نێو جێدا دەبن، ئەو جێیەی نیشتەجێبوونی مرۆڤی تێدا ڕوو دەدات. جێ ڕووداوە، نیشتەجێبوون دەرکەوتەی ئەو ڕووداوەیە. لەگەڵ دەرکەوتنی ئەو ڕووداوەش بۆ خۆی، بۆ ئەوانی تریش دەردەکەوێت، وەک ڕووناکی، ئەوەی تێیدا نیشتەجێ بێت دیار دەبێت، ئەوەی دیار نەبێت، سەر بە شوێنە، کە تاریکە، عەدەمە.

ئادەم و حەوا لە شوێنەوە کەوتنە نێو جێ. جیهان لە نێو جێدایە، مرۆڤ لەنێو جێدایە، جێ ماڵی بوونە. ماڵی مرۆڤە.

دووەم- لە ڕۆمانەکەدا درک نەکراوە، کە لە دۆزەخ و لە بەهەشتیشدا، مرۆڤ پێویستی بە بەها مرۆیییەکان و مافی مرۆڤ و هیچ بەهایەکی کۆمەڵایەتی و دین و دنیایی نییە. بەهای مرۆیی و ڕوحی میهرەبانی و پیرۆزی و گوناه و هەر چەمکێکی دیکە، لەوێدا هیچ پێویست نین و نە مرۆڤ و نەخودا کاری پێیان نییە! بۆیە ئەو جۆرە پرسیارانەی لە ڕۆژی قیامەت دەکرێن، بەو ئەقڵە ناکرێت کە لێرەدا لەنێو جیهاندا خۆی دەردەخات، ئەو هۆشیارییە تەنیا بۆ ئێرەیە، بۆ ئەوێ ئەو هۆشیارییە ناتوانێت ئەو جۆرە پرسیارانە بکات. چونکە لەوێ نە ئەم دنیایە و نە ئەم کۆمەڵگەیە و نە ئەو ماددەیە هەیە کە لێرەدا ئێمە تێیدان. بەهاکانی مرۆڤ تایبەتن بە کۆمەڵگە لە ژیانی دنیادا.

٢٠٢٢

[1] ل ١٢٧

[2]  مارتن هايدجر، كتابات اساسية، الجزء الاول، منبع الاثر الفني، ترجمة و تحرير: اسماعيل المصدق. المجلس الاعلى للثقافة. 2003 ص92-93

[3] ل٢٢

The post دیوە ئەفسانەیی و دیوە واقیعییەکەی ڕۆمانی (مامزێر)ی ڕۆماننووس (کاروان عومەر کاکەسوور) appeared first on ژنەفتن.

پانتاییی ڕۆشنبیری، خۆی شوێنی بیرکردنه‌وه‌یه‌ له‌ هه‌موو کێشه‌کانی کۆمه‌ڵگا نه‌ک که‌ڵکه‌ڵه‌ی سێکسی. به‌ڵام کاتێک به‌ هه‌ق و ناهه‌ق له‌م که‌ڵکه‌ڵه‌یه‌ ده‌ئاڵێت، شتێکی زیاترمان له‌سه‌ر خۆی پێ ده‌ڵێت که‌ ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ “کێشه‌ی سێکس چاره‌نه‌بووه‌”. هه‌ر کێشه‌یه‌ک، چ له‌ ئاستی تیۆری و چ پراکتیکیشدا، ده‌بێت له‌ پانتاییی ڕۆشنبیریدا بیری لێ کرابێته‌وه‌ و دواییش هه‌رس بووبێت. بووبێته‌ گوتاری ڕۆشن و پێشکه‌وتنخوازانه‌ و له‌و کڵێشه‌ سه‌ره‌تاییانه‌ ده‌رچووبێت که‌ هه‌ر درێژکراوه‌ی عه‌قڵی دینی و خێڵه‌کی و هه‌سته‌ دێرینه‌کانن. کاتێک کێشه‌ی له‌ش و په‌یوه‌ندییه‌ ڕه‌گه‌زییه‌کان چاره‌نه‌بووه‌، و له‌ژێر په‌رده‌دا ماوه‌ته‌وه‌ (یان به‌ زمانی تیۆری، به‌ر ڕۆشناییی “ئه‌وی تری گه‌وره”‌ نه‌که‌وتووه‌) ئیدی له‌و جێیه‌دا چڕ ده‌بێته‌وه‌ و ته‌نگژه‌ درووست ده‌کات که‌ باسمان کرد: پانتاییی ڕۆشنبیری. سه‌د ساڵ پێش ئێستا ڕۆشنگه‌رانی کورد له‌م پانتایییه‌دا، ده‌بوو به‌رگری له‌ خوێندن و خۆیان وته‌نی “عیلم و عیرفان” بکه‌ن؛ به‌ڵام دوای سه‌ده‌یه‌ک ئه‌رکه‌که‌ ده‌گۆڕێت: ده‌شێت زه‌ین و مێشکه‌کان فێری خوێنده‌واری بووبن، به‌ڵام له‌شه‌کان هه‌ر له‌ چوارچێوه‌ی نه‌ریتی کۆندا مابێتنه‌وه‌. سه‌رێکی خوێندوو (خوێنده‌وار)، به‌ له‌شێکی سه‌رکوتکراوه‌وه‌ ئه‌و کڵێشانه‌ به‌رهه‌م دێنێت که‌ زووزوو ده‌یبیستینه‌وه‌: شتانی وه‌ک “ڕۆشنبیر، پێ له‌ به‌ڕه‌ی خۆی زیاتر ڕاده‌کێشێت”. وه‌کبڵێی “خۆ-سانسۆرکردن” و “پیرۆزکردنی له‌ش”، سیفه‌تێکی جه‌وهه‌ریی پانتاییی ڕۆشنبیری بێت. بکه‌ری پشت ئه‌م کڵێشانه‌، گه‌رچی له ‌ڕواڵه‌تدا ژن‌وپیاوی کو‌لتوورپارێزن، به‌ڵام کێشه‌که‌ کو‌لتووره‌که‌ خۆیه‌تی. په‌یوه‌ندییه‌ مرۆیییه‌کان له‌ کو‌لتووره‌که‌دا هه‌ر نه‌خۆشانه‌ن، بۆیه‌ ناچار ده‌رهاوێژییه‌که‌ ڕووی له‌ پانتاییی ڕۆشنبیرییه‌؛ چونکه‌ له‌وێدا کو‌لتوور به‌ زمانێکی تر دێته‌گۆ.

زۆرینه‌ی خه‌ڵکه‌ ڕۆشنبیره‌که‌ خۆیشی قوربانییه‌. قوربانیی ئه‌و کڵێشانه‌ی که‌ به‌دڵی دابونه‌ریته‌ و ئه‌ویش زۆرجار بێ‌بیرلێکردنه‌وه‌ ده‌یانڵێته‌وه‌. جار هه‌یه‌ کار ده‌گاته‌ ئه‌وه‌ی خه‌ڵکێک خۆیان پیاوی ڕۆشنبیر ڕابکێشنه‌ ناو گه‌مه‌یه‌کی نمایشییه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی دواتر خۆیان وه‌ک قوربانی نیشان بده‌ن.

پێشگریمانه‌ی ئه‌م نووسینه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ سێکس په‌یوه‌ندیی به‌ ڕۆشنبیر و ناڕۆشنبیریشه‌وه‌ هه‌یه‌. واته‌ به‌ کۆی نیشته‌جێکانی ناو کو‌لتووره‌وه‌. به‌ڵام ئه‌وده‌م له‌سه‌ر ڕۆشنبیر چڕ ده‌بێته‌وه‌ که‌ ناچاره‌ بیری لێ بکاته‌وه‌ و به‌ جۆرێکیش مۆدێلێکی لێ بخاته‌ڕوو. به‌ڵام ئاشکرایه‌ لای ئێمه‌ نه‌ وه‌ک پێویست بیری لێ کراوه‌ته‌وه‌، نه‌ مۆدێلێکی مرۆیی و عه‌قڵانییشی لێ خراوه‌ته‌ڕوو. ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ هاتوچۆیه‌کی هیستریاییه‌ له‌نێوان نه‌ریت و مۆدێرنه‌دا، که‌ زۆرینه‌ی خه‌ڵکه‌ ڕۆشنبیره‌که‌ خۆیشی قوربانییه‌. قوربانیی ئه‌و کڵێشانه‌ی که‌ به‌دڵی دابونه‌ریته‌ و ئه‌ویش زۆرجار بێ‌بیرلێکردنه‌وه‌ ده‌یانڵێته‌وه‌. جار هه‌یه‌ کار ده‌گاته‌ ئه‌وه‌ی خه‌ڵکێک خۆیان پیاوی ڕۆشنبیر ڕابکێشنه‌ ناو گه‌مه‌یه‌کی نمایشییه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی دواتر خۆیان وه‌ک قوربانی نیشان بده‌ن. گوژمی کو‌لتوور له‌سه‌ر ئه‌م جۆره‌ خه‌ڵکه‌، به ‌جۆرێکه‌ له‌وه‌ زیاتر ده‌ڕوات و ده‌گوترێت “با هه‌رچی په‌ڕاوی له‌و جۆره‌یه‌ هه‌ڵبدرێته‌وه‌”. فاشیزمی کولتووریی پشت ئه‌م بانگهێشته‌، له‌وه‌ ڕوونتره‌ ڕوون بکرێته‌وه‌.

له‌م چرکه‌ساته‌ی ئێستای کۆمه‌ڵگای کوردیدا، شتی کۆن و نوێ به‌شێوه‌یه‌کی سه‌یر ئاوێته‌ی یه‌کتر بوون. هه‌ڵه‌ ناکه‌ین گه‌ر بڵێین به‌شی زۆری ئه‌و درووشم و ده‌مامک و چه‌مکانه‌ی به‌رز ده‌کرێنه‌وه‌، ئاماژه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی شته‌ بنه‌ڕه‌تییه‌کان ده‌یانه‌وێت له‌ژێره‌وه به ‌سه‌لامه‌تی بمێننه‌وه‌. بۆ نموونه‌، ده‌شێت که‌سێک یان به‌ریانێک باسی دادایزم یان نیهیلیزم بکات، به‌ڵام کێشه‌که‌ له‌بنه‌وه‌ خێزان بێت. یان کچێک که‌ باسی پۆستمۆدێرنه‌ ده‌کات، مه‌رامه‌ نه‌سته‌کییه‌که‌ خۆلادان بێت له‌ سێکسی فرۆیدی. هه‌ر له‌م چرکه‌ساته‌دا، دوو جۆر سوپه‌رئیگۆ له‌ ململانێدان له‌ناو که‌سایه‌تیی کورددا: سوپه‌رئیگۆی باوکانه‌ و سوپه‌رئیگۆی دایکانه‌. به‌پێی سوپه‌رئیگۆی باوکانه‌، ده‌بێت ئه‌مه‌ بکه‌یت و ئه‌وه‌ نه‌که‌یت، بکه‌ و مه‌که‌. به‌ڵام به‌پێی سوپه‌رئیگۆی دایکانه‌، ده‌بێت که‌سێکی خۆشویستراو بیت، ئایدیاڵ بیت، یه‌که‌م و سه‌رکه‌وتوو بیت و ئا له‌م جۆره‌ خورافانه‌. کو‌لتووری کوردی هه‌ڵگری ئه‌خلاقێکی ده‌مارگیره‌ که‌ وه‌ک ناوکێکی پاتۆلۆژیک (ناته‌ندرووست) ماوه‌ته‌وه‌، و ئه‌مه‌ باوکانه‌که‌یه‌. ڕه‌هه‌ندێکی تازه‌ی جیهانییشی هاتووه‌ته‌سه‌ر که‌ هه‌موو تاکێک هان ده‌دات خۆشحاڵ بێت، خۆی بنیات‌بنێت، چێژ وه‌ربگرێت و سه‌رکه‌وتوو بێت و (…). ئه‌مه‌ی ناوکه‌وانه‌که‌ شمولی واقیعی ئێمه‌ ناکات، چونکه‌ ده‌ڵێت “په‌یوه‌ندیی باشت به‌وانی تره‌وه‌ هه‌بێت”. ئێمه‌ دوای لێکئاڵانی هه‌ردوو سوپه‌رئیگۆکه‌، په‌یوه‌ندییه‌ مرۆیییه‌کانمان شڵه‌قاوه‌. یه‌که‌میان زێده‌تونده‌ و دووه‌میشیان هه‌ر زێده‌توند، به‌ڵام له‌ناو یه‌ک فه‌زای سوبێکتیڤدا که‌ جار هه‌یه‌ سرووشتی هێڵێک وه‌رده‌گرن و ده‌چنه‌ سه‌ر یه‌کتر: له‌ حاڵه‌تێکی وایشدا، مرۆڤێک ده‌رده‌که‌وێت که‌ مه‌یلی بۆ هیچ نییه‌، ده‌ربڕینی توندوتیژی نه‌بێت. دیاره‌ خاڵه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌که‌ ئه‌وه‌ نییه‌ بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ پێشوو، به‌ڵکوو زه‌مینه‌سازییه‌ بۆ تاکێک که‌ په‌یوه‌ندییه‌کانی له‌نێوان دونیای کۆنی باوکانه‌ و نوێی دایکانه‌دا به‌جۆرێک ڕابگرێت خۆی له‌ناونه‌چێت. ئه‌وه‌ی ئێستا ده‌یبینین، سوبێکتێکی په‌رته‌ له‌ژێر فشارێکی دووجادا که‌ ناچاره‌ به‌ده‌م تێژه‌نینه‌وه‌ پێبکه‌نێت که‌ له ‌قووڵاییدا خۆشحاڵ نییه‌ و پێشناکه‌نێت.

ناکۆکییه‌کانی کو‌لتووره‌که‌، بووه‌ته‌ به‌شێک له‌ ڕیا و ناکۆکیی پانتایییه‌ ڕۆشنبیرییه‌که‌ش؛ چونکه‌ مرۆڤه‌که‌ هه‌مان مرۆیه‌. هیچکه‌س نییه‌ ڕێژه‌یه‌ک له‌م ڕیایه‌ی به‌رنه‌که‌وێت، چونکه‌ شته‌که‌ خۆی له‌ تاک سه‌رووتره. پانتایییه‌که‌ بۆ ئه‌وه‌ی هه‌نگاوێک به‌ره‌و پێشه‌وه‌ بڕوات و به‌شێوه‌ی دیاله‌کتیکی گرفتێک تێپه‌ڕێنێت، له‌ هه‌وڵدایه‌ هه‌نگاوێک بگه‌ڕێته‌وه‌ دوا: بۆ نموونه‌، ده‌وترێت پێویسته‌ سزای کۆمه‌ڵایه‌تیی ئه‌و پیاوانه‌ بدرێت و شته‌که‌ هه‌ڵبماڵرێت. ئاشکرایه‌ ئه‌م فه‌رمانه‌، هه‌مان فه‌رمانی سوپه‌رئیگۆی باوکانه‌یه‌ و له‌بری پیاوێک، ژنێک ده‌ریده‌کات. ژنه‌کان له‌م حاڵه‌ته‌دا، هه‌ر پیاوی کولتوورپارێزن. هه‌ندێکیشیان هیچ په‌یوه‌ندییه‌کی ڕۆشنگه‌ر و عه‌قڵانییان به‌و باسانه‌وه‌ نییه‌ و گیرۆده‌ی کۆمه‌ڵێک گرێن که‌ سه‌ره‌نجام سه‌ر له‌ ژیانی پیاوێکی پاره‌داره‌وه‌ ده‌رده‌که‌ن که‌ هه‌موو شتێک به ‌پاره‌ ده‌کڕێت، ئازادییه‌ خۆڕسکه‌ کو‌لتوورییه‌که‌ نه‌بێت. پیاوێک که‌ به‌ر له‌و حاڵه‌ته‌، ته‌مه‌نی هه‌یه‌ و مافی عه‌شق و سێکسی نییه‌؛ به‌ڵام دواتر پاره‌ له‌ ژێستێکی شکسپیریدا گه‌نجی ده‌کاته‌وه‌!

پرسی سێکس خۆی پێشوه‌خت وه‌ک په‌یمانێکی شاراوه‌ و بونیادیی نێوان هێزه‌ سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانی لێ هاتووه‌ و که‌س خۆی له‌ قه‌ره‌ی نادات.

ئه‌مڕۆ چاپکراوی کوردی هه‌ڵده‌کشێت، به‌ڵام زۆرینه‌یان په‌یوه‌ندییان به‌ دۆخی سرووشتیی کۆمه‌ڵگاکه‌وه‌ نییه‌. هه‌م وه‌ک ناوه‌ڕۆک ڕۆشنایییه‌کی ئه‌وتۆیان تیا نییه‌ و هه‌م ڕه‌هه‌ندی بازاڕیش گۆڕیونی بۆ شمه‌کی سووکنابه‌خشی ڕاگوزه‌ر. وه‌کبڵێی له‌م نێوانه‌دا پرسی ئازادی، ته‌نیاوته‌نیا به ‌پاره‌ ده‌کڕدرێت و ده‌بێت ستایلی ژیانی مادی بخرێته‌ جێی شه‌ڕه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌که‌ی ئازادی. له‌ په‌راوێزیشه‌وه‌، ناسیۆنالیزمێکی ناڕه‌سمیی کاڵ هه‌یه له‌ سه‌رکوت و کۆنه‌پارێزیدا شان له‌ شانی خێڵ و دین ده‌دات و ده‌ستی چه‌وری خۆی به‌ چه‌پدا ده‌سڕێت. ئه‌م ناسیۆنالیزمه‌ کاڵه‌، دیسان له‌ش و عه‌شق و هتد سه‌رکوت ده‌کات و ڕه‌وایه‌تی به‌ کو‌لتووری خێڵ ده‌دات. ئه‌مه‌ش ئاسان ڕوو ده‌دات، چونکه‌ پرسی سێکس خۆی پێشوه‌خت وه‌ک په‌یمانێکی شاراوه‌ و بونیادیی نێوان هێزه‌ سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانی لێ هاتووه‌ و که‌س خۆی له‌ قه‌ره‌ی نادات. هاوکات ئه‌و چه‌په‌شی ڕاسته‌وخۆ و بێ‌تێڕامان ئازادیی په‌یوه‌ندییه‌ مرۆیییه‌کان یه‌کسان بکات به‌ په‌یوه‌ندیی کاڵایی، ده‌بێته‌وه‌ به‌ هاوه‌ڵی هه‌مان ناسیۆنالیزمی کۆنه‌پارێز.

په‌ڕاوی ڕێبه‌ری سه‌له‌فییه‌کان له‌و ماوه‌یه‌ی پێشوودا، خاڵێکی هه‌ستیاری تیا بوو که‌ پانتاییی ڕۆشنبیری سه‌رنجی نه‌چووه‌سه‌ر. مانه‌وه‌ له‌ناو دووانه‌ی دۆست و دژدا، زۆرجار ڕه‌هه‌ندی ناسکی دیارده‌کان له‌بار ده‌بات. وێڕای ئه‌وه‌ی ئه‌و په‌ڕاوه‌ له‌ڕووی یاسایییه‌وه‌، مایه‌ی سزای خۆی بوو؛ به‌ڵام خاڵی نه‌بووه‌ له‌ خۆخشانی له‌ کولتووره‌ باڵاده‌سته‌که‌. ئه‌و فه‌زح (ئابڕووبردن)ـه‌ی درووست کرا، هه‌مووی له‌ یاسادۆستی و دین‌بێزی‌یه‌وه‌ نه‌هات؛ به‌ڵکوو هه‌مان سوپه‌رئیگۆی باوکانه‌ی کو‌لتووری له‌ژێره‌وه‌ ئیشی خۆی ده‌کرد: که‌س بۆی نییه‌ سنوور ببه‌زێنێت و هتد. له‌م حاڵه‌ته‌شدا، هه‌ر پیاوان و ڕۆشنبیران نه‌بوون به‌ به‌یاننامه‌ی “بیر-لێنه‌کراوه‌”وه که‌وتنه‌ ناو نه‌ریتی فه‌زحه‌وه‌؛ به‌ڵکوو ژنان پێشوه‌خت خۆیشیان تێی که‌وتبوون- ئیدی له‌ په‌ڕاوه‌ ڕاسته‌وخۆکه‌دا و چ له‌ کاردانه‌وه‌کانیشدا. گۆڕانی کو‌لتووری، ئه‌وده‌م ده‌ڕه‌خسێت که‌ ژنیش وه‌کوو پیاو بخرێته‌ ژێر به‌رپرسیاری و پاشهاته‌کانه‌وه‌؛ نه‌ک ئه‌وه‌ی چه‌شنی مناڵێکی قوربانی هه‌ڵاوێرد بکرێت.‌

پێویستمان به‌ جیاکردنه‌وه‌ی پرسی سێکسه‌ له‌ پانتاییی ڕۆشنبیری. واته‌ پانتاییی ڕۆشنبیری، به‌زاتی خۆی هیچ په‌یوه‌ندییه‌کی به‌و باسانه‌وه‌ نییه‌.‌ ‌‌  ‌    

‌ ‌ ‌

ئازادیی په‌یوه‌ندییه‌ مرۆیییه‌کان، به‌و واتا جه‌برییه‌ نایه‌ت که‌ ده‌بێت هه‌مووکه‌س زۆرترین په‌یوه‌ندیی سێکسی هه‌بێت. ئه‌مه‌شیان ڕه‌نگه‌ هه‌ر بچێته‌وه سه‌ر سوپه‌رئیگۆی دایکانه‌ که‌ فه‌رمانی په‌یوه‌ستبوونی به‌رده‌وام ده‌رده‌کات. بۆیه‌ ده‌شێت مرۆ ساڵانێکی زۆر به‌ یه‌ک ئه‌زموون بیبڕێته‌وه‌ و هه‌ست به‌ ده‌وڵه‌مه‌ندییه‌کی ناوه‌کی و سوبێکتیڤیش بکات. سێکسی زۆر له‌م جۆره‌ کو‌لتوورانه‌دا، پتر له‌ هه‌ژارییه‌وه‌ دێت نه‌ک ده‌وڵه‌مه‌ندی. به‌کورتی، نه‌ زۆری و نه‌ که‌می، هیچیان زاتی ئازادییه‌که‌ دیاری ناکه‌ن؛ به‌ڵکوو باسه‌که‌ چۆنیه‌تییه‌ نه‌ک چه‌ندێتی. بۆ ئه‌وه‌شی کو‌لتوور چۆنیه‌تیی خۆی بگۆڕێت، ناچاره‌ له‌ پانتاییی ڕۆشنبیریدا پاڵپشتیی هزری بۆ خۆی بدۆزێته‌وه‌ و بچه‌مکێنرێت. ڕه‌نگه‌ زیاد له‌ ڕێگه‌یه‌ک و ڕیفۆرمێکیشی بوێت: جار هه‌یه‌ له‌ هه‌ناوی دینێک یان کو‌لتوورێکه‌وه‌، هاوکێشه‌یه‌کی دڕ نه‌رم ده‌کرێته‌وه. جاری دیکه‌ش، پێناسه‌ی نوێ بۆ شته‌کان دێنه‌گۆڕێ. بۆ وێنه‌، گه‌ر وشه‌ی سێکس خۆی له‌ نیگای یه‌که‌مدا شتێکی زبره‌ بۆ کو‌لتووره‌که‌، ئه‌وا ده‌کرێت له‌ڕێی چه‌مکی “سێکسوالیته‌”وه‌ له‌و هه‌ستیارییه‌ی دابشکێنرێت. سێکسوالیته‌ ناکاته‌ سێکس (و جووتبوون). به‌ڵکوو پتر له‌ مانای عه‌شق نزیکی ‌ده‌کاته‌وه. هه‌تا له‌ ده‌روونشیکاریی فرۆیدیدا، مرۆڤه‌کان له‌ سه‌ره‌تای ژیانه‌وه‌ عه‌شق و سێکس وه‌کوو یه‌ک ئه‌زموون ده‌که‌ن. لای ساوا عه‌شق سێکسه‌ و سێکسیش عه‌شقه‌؛ که‌ له‌ چه‌مکی سێکسوالیته‌دا یه‌ک ده‌گرن. له ‌ڕاستیدا، له‌ گه‌وره‌ییشدا ئه‌م دوو ڕه‌هه‌نده‌ی عه‌شق و سێکس ته‌واو لێک جیانابنه‌وه‌ و ته‌نانه‌ت خاڵی نین له‌ توێژاڵێکی مه‌عنه‌وی. ده‌روونشیکاری وه‌ک جه‌مسه‌ری سێیه‌می سێکوچکه‌ی ئه‌ده‌ب و فه‌لسه‌فه‌، ده‌توانێت تۆلێرانسێکی زیاترمان تیا بچێنێت به‌رامبه‌ر کڵێشه‌ دڕه‌ کو‌لتووری و ڕۆشنبیرییه‌کان.

گه‌ر ڕاستییه‌ک له‌م باسوخواسانه‌دا هه‌بێت له‌وێدایه‌ که‌ ڕۆشنبیر یه‌ک که‌س نییه‌، به‌ڵکوو پێگه‌یه‌کی ڕه‌مزییه‌؛ به‌ڵام هێشتاش هیچ پێوه‌رێکی ڕوونمان نییه‌ سنووری ئازادییه‌ که‌سییه‌کان تا کوێ دێت. ده‌شێت له‌ جێیه‌کدا، حاڵه‌تێک ڕووی یاسایی وه‌ربگرێت؛ به‌ڵام له‌ڕووی ئازادیی مرۆیییه‌وه‌ هیچ پێوانه‌یه‌کی جێگیر بوونی نییه‌ بڵێت ده‌بێت ڕۆشنبیر ئاوا بجووڵێته‌وه‌. ڕۆشنبیر له‌م ڕووه‌وه‌، مرۆڤێکه‌ وه‌ک مرۆڤه‌کانی تر. بۆیه‌ له‌سه‌ر کێشی جیاکردنه‌وه‌ی دین له‌ ده‌وڵه‌ت، پێویستمان به‌ جیاکردنه‌وه‌ی پرسی سێکسه‌ له‌ پانتاییی ڕۆشنبیری. واته‌ پانتاییی ڕۆشنبیری، به‌زاتی خۆی هیچ په‌یوه‌ندییه‌کی به‌و باسانه‌وه‌ نییه‌.‌ ‌‌  ‌    

‌ ‌ ‌

The post    ڕامانێکی کورت له‌ کڵێشه‌ی “ڕۆشنبیر و سێکس” appeared first on ژنەفتن.

جاری وه‌هایش وەک ڕێبوارێکی بەجێماو، دەدات لە جامی پەنجەرە بە ناکاو!
کەلاوە چکۆلەی ئێمە خەمناک و تاریکە!
داپیرە! بۆچی وه‌ها بە بێدەنگی پاڵت داوە بە پەنجەرە؟

 ئاخۆ ماندووی بە دەنگەلوورەی ڕەشەباوە، یاخود وەنەوز دەدەیت بە نیوەگیان لەژێر ژاوەژاوی چەرخی ڕستن؟
با بخۆینەوە، ئەی یاری ئازیز! بۆ ڕۆژگاری گەنجی، هەژاری و بەفیڕۆچووم.
با لە خەم سەرخۆش بین – کوانێ شووشەی شەراب؟ لانیکەم دڵەکانمان هێور دەبن.
گۆرانییەکم بۆ بڵێ! سروودێک لەو بارەی کە چلۆن مەلێکی چریکێنەر بە هێمنی لە لێوارەی دەریادا دەژی.
گۆرانیی ئەو کچۆڵەیە کە بەیانیان بە دوای ئاودا دەڕوات.

بای زریان ئاسمانی تاریکی لە خۆ گرتووە.
لە تەوژمی بەفر و بۆراندا گێژاوێکی گرژ سەری هەڵداوە!
بڕێک جار وەک گورگێک دەلوورێنێت و هەندێک جار وەک منداڵێکی ونبوو دەست دەکات بە گریان!
هەندێ ساتیش لەپڕدا بە پووش و پەڵای ڕزیو خشپە دەکات بە سەربانێکی پۆرتکاو،

 جاری وه‌هایش وەک ڕێبوارێکی بەجێماو، دەدات لە جامی پەنجەرە بە ناکاو
ئەی دۆستی خۆشەویست! بۆ ڕۆژگاری گەنجی، هەژاری و بەفیڕۆچووم.
با لە مەی سەرخۆش بین! کوانێ جامی شەراب؟ بێگومان گیانێکی تازە دەبەخشێت پێمان!

The post ئێواره‌یەکه‌ی زستان appeared first on ژنەفتن.

نازانم یەکەم جار کەی بوو کە پشکۆی جگەرەکەی نا بە لەشی منەوە، بەڵام ئێستا هەموو ئەندامم جێگەی سووتانە. جاری وا هەبوو ڕادەچڵەکام و چەند شەو خەوم لێ نەدەکەوت، جاریش هەبوو ئێشەکەی دەمیگەیاندە شەوی دواتر. دوای هەر جگەرەیەک کە دەیکێشا، بە لەشی من دەیکوژاندەوە و هەر ئاوڕیشی لێ نەدەدامەوە، تا بزانێت کوێی دڵ و جەستەمی هەڵکۆڵیوە.

زۆر جار وەک لاشەیەک لەبەر پێی دەکەوتم و دەپاڕامەوە دەستم بگرێت، بەڵام ئەو بەسەر تەرمەکەمدا پیاسەی دەکرد و وەک براوەیەک ڕایدەبوارد. هەرگیز تێنەگەیشتم ئەو هەموو چێژەی کە لە ئازاردانی من وەری دەگرت، چی بوو؟

بیرم نەماوە دواجار چۆن بوو.

بڵێی جگەرەکەی نابێت بە بیرەوەرییەکانمەوە؟ چۆن نامناسێتەوە؟ نە ئەو ماندوو دەبوو، نە منیش. وا دیارە منیش چەشتەی ئەو ژانی کوشتنە بووبووم؛ زۆر جار ژانێک لە دڵمەوە دەهات و وەبیرم دەکەوتەوە کە هێشتا خۆشم دەوێت. دڵم گەرم دەبوو، لێی دەبوورام و خۆویستانە دەیگوت: «تاوانبار دەزانی، وانییە؟ دەی نەتکردایە، خۆت ویستت…»

ئەویش یەکەم جار کە پێی وتبووم خۆشی دەوێم، تەزی خستبووە دڵمەوە، بەڵام هەر ئەو کاتە بوو کە بۆ یەکەم جار جگەرەکەی نابووە سەر جەرگم. ئێشەکەی قورس بوو، بەڵام نەمردم. ڕەنگە تامەزرۆی ئەو بیستنە بووبێتم؛ دەڵێی بەو وشەیە ڕزگاری کردم.

جارێکی تریش وتی: «ئەو پیاوە بۆچی چاوت لێ دەکات؟»

وتبووم بێتاوانم …

وتبووم …

وتبووم …

بەڵام ئەو جگەرەکەی نا بە لەپی دەستمەوە؛ لەبری گرتنی دەستێکی کە چیتر هی من نەبوو، دەستی خۆشی ون کردبوو. جارێکیشیان … نا، ئەو جارە تاکە جارێک بوو کە بەڵێنی دابوو چیتر جگەرەکەی وا نەکۆژێنێتەوە و ئازارم نەدات.

لەپڕ بڕیاری کۆچی دا و چیتر نەمدییەوە. بە شوێنیشیدا نەگەڕام، چونکە هێزێکم تێدا نەمابوو. ڕۆیشت؛ بێ هەواڵ و بێ سۆراغ. ساڵان تێپەڕین، برینەکان چڵکیان دەکرد، جێگەکەیان دەخورا و من چێژم لەو خورانە دەبینی، وەک بڵێی حەزم بە چاکبوونەوەیان نەدەکرد. دیتووتانە جێی برینێک دەخورێت و ئازارت دەدات، بەڵام پێت خۆشە دەستی لێ بدەیت؟ حەز ناکەیت قووڵ ببێتەوە، بەڵام هەر دەستی لێ دەدەیت.

ئەمڕۆ لەم قەرەباڵغییە پڕ هاتوچۆیەدا، لەپڕ دیم. نەمناسێتەوە… لێی ڕوانیم و نەیدەناسیم. یان خۆی لێ گێڵ کردم. وەک ئەوەی نەناسین بۆ ئەو باشتر بێت. ئاها… بیرم هاتەوە بۆچی ڕۆیشت! دواجار کە ڕانەوەستابووم تا جگەرەکەی بکوژێنێتەوە، هاوارم کردبوو، زریکاندبووم؛ هەموو ئازارم ڕژاندبووە دەرەوە و لە پلیکانەکانەوە پاڵی پێوە نابووم… ئەو وا بیری کردبووەوە کە مردووم، هەڵات …

تا دوور کەوتەوە لێم ڕوانی، دڵنیا هەڵدەهات و ترسنۆکانە …

ئێستا لە بەرامبەرم لەگەڵ خاتوونێک ڕاوەستاوە. سەیری دەکەم؛ بۆچی چاوەکانی وا خوێنیان لێ دەچۆڕێت؟ دەستی خاتوونەکەشی گرتووە، بەڵام دیارە چەندە سڕە. دەڕوانێت، نەیدەناسیم. بەڵام من خەمی چاوەکانیم ناسیمەوە؛ وەبیرم دێتەوە کاتێک سەری لەسەر سینەم بوو و دەیگوت: «ئێرە دەکەم بە گۆڕم».

هەموو جێی برینەکانم دەکولایەوە و دەخورا، قووڵتر بوون، ئەوەنە قووڵ کە هەست دەکەم چیتر دەستم پێیان ناگات.

The post برین appeared first on ژنەفتن.

فەیلەسووفی ئەڵمانی ئیمانوێل کانت لە شاکارە تایبەتەکەیدا (بەرەو ئاشتی هەمیشەیی) هەوڵ دەدات بۆ وێناکردنی جیهانێک کە تێیدا “هێزی یاسا” و دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان مرۆڤایەتی لە یاسای دارستان و دڕندەیی جەنگ بپارێزن و مافی نەتەوە و پێکهاتە بێ دەوڵەتەکان لە چوارچێوەی ” Cosmopolitan Law” یان یاسای گەردوونیدا مسۆگەر بکەن؛ لای کانت، ئەخلاق بڕبڕەی پشتی سیاسەتە. بەڵام لە ڕووی مێژوویی و فەلسەفییەوە، ئەم تێڕوانینە ئایدیالیستییە هەمیشە کێشاویەتی بە دیوارە کۆنکرێتییەکەی فیکری تۆماس هۆبزدا. هۆبز لە تێزە فەلسەفییەکەی خۆی، لێڤیاتان ( Leviathan ) پێمان دەڵێت کە لە غیابی دەسەڵاتێکی ناوەندیی باڵادا، دۆخی سروشتی (State of Nature) دەبێتە “جەنگی هەمووان لە دژی هەمووان”. لەو دۆخە ئەنارشیستییەدا، چەمکی دادپەروەری و ماف بوونیان نییە و تەنیا یاسای سروشت، کە یاسای هێزی ڕووتە حوکمی سەرەکی دەکات. لە ڕوانگەی ڕیالیزمی هاوچەرخیشەوە، سیستەمی نێودەوڵەتی هێشتا لەم دۆخی سروشتە هۆبزییە دەرنەچووە، چونکە چەترێکی جیهانیی ڕاستەقینە نییە کە ستەمی زلهێزەکان سنووردار بکات.

پرسی چەکدانان و لێکهەڵوەشاندنەوەی هێزەکانی سووریای دیموکرات (هەسەدە)، کە وەک پێشهاتێکی نوێی جیۆپۆلەتیکی و تراژیدی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا سەری هەڵداوە، مۆدێلێکی بەرجەستە، زیندوو و هاوچەرخی ئەم دیالێکتیک و کێشمەکێشە فکرییەیە. ئەم دۆسیەیە بە ڕوونی پێمان دەڵێت، لە هاوکێشە جیهانییەکاندا، کاتێک بەرژەوەندیی جیۆپۆلەتیکی و ستراتیژیی دەوڵەتە زلهێزەکان دەکەوێتە ناو بازنەی ململانێکان، خەونە ئەخلاقییەکان، پەیمانە مرۆیییەکان و قوربانییانی سەر زەوی بە ئاسانی دەسڕێنەوە. لێرەدا، “یاسای هێز”ی زلهێزەکان بە پاڵپشتیی لۆژیکی دەوڵەت-نەتەوە، بەسەر “هێزی یاسا” و پرەنسیپەکانی مافی چارەی خۆنووسینی هێزە نادەوڵەتییەکاندا سەردەکەوێت و واقیعی ڕەق جێگە بە ئایدیالی ئەخلاقی لێژ دەکات.

نیکۆلۆ مەکیاڤێلی لە کتێبی (شالیار)دا هۆشدارییەکی مێژوویی بە فەرمانڕەواکان دەدات و دەڵێت: “ئەو کەسەی پشت بە هێزی نامۆ و هاوپەیمانی دەرەکی دەبەستێت، هەرگیز رەگ و پایەکانی جێگیر نابێت، چونکە ئەو هێزانە لۆژیکی ناوخۆیی تۆ ناپارێزن و تەنیا لەبەر بەرژەوەندیی کاتیی خۆیان لە گۆڕەپانەکەدا ئامادەن.” هەسەدە لە ڕووی فکرییەوە کەوتە ناو ڕێک ئەو تەڵە ستراتیژییەی کە مەکیاڤێلی پێنج سەدە لەمەوبەر نەخشەی مەترسییەکەی کێشابوو.

هەسەدە وەک هێزێکی کارا لە جەنگی دژ بە ڕێکخراوی تیرۆریستی داعشدا، بووە هاوپەیمانی سەرەکیی هێزە نێودەوڵەتییەکان و بەتایبەت ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. بەڵام لە فەلسەفەی سیاسیی زلهێزەکاندا، بەتایبەت لە ژێر ڕۆشناییی تیۆری “پڕاگماتیزم” (Pragmatism)ی فەیلەسووفانی وەک جۆن دێویی، ڕاستی و دروستیی هەر هاوپەیمانییەک تەنیا بە “بڕی سوودبەخشییەکەی لە کاتی ئێستادا” دەپێورێت. مێژوونووس و بیرمەندی تیۆریی “ڕیالیزمی هێرشبەر”، جۆن مێرشایمەر لە کتێبی (تراژیدیای سیاسەتی زلهێزەکان)دا ڕوونی دەکاتەوە کە دەوڵەتە گەورەکان لە گەڕان بەدوای هەژمووندا، هیچ بەهایەکی ئەخلاقی ناناسن؛ کاتێک ئەرکی سەربازیی کاتی بە کۆتایی دەگات و نەخشەی بەرژەوەندییە گەورەکان دەگۆڕێت، بەڵێنە ئەخلاقییەکان دەبنە قوربانیی ڕێککەوتنی نوێی نێوان دەوڵەتە خاوەن سەروەرییەکان و هێزە ناوخۆیییەکان لەسەر مێز جێدەهێڵرێن.

بۆ تێگەیشتن لە چەمکی چەکدانان لە ڕوانگەی یاسای نێودەوڵەتییەوە، دەبێت بگەڕێینەوە بۆ تیۆریی “گرێبەستی کۆمەڵایەتی”. فەیلەسووفی ئینگلیز جۆن لۆک لە کتێبی (دوو نامە لەسەر  حکومەت) ئاماژە بەوە دەکات کە کۆمەڵگە مافی پاراستنی خۆی دەبەخشێتە دەوڵەت بە مەرجێک دەوڵەت دادپەروەری بپارێزێت. بەڵام کاتێک دەوڵەت تووشی دابەشبوون دەبێت، قەوارەی نوێ سەر هەڵدەدەن. لێرەدا بیرمەندی کۆمەڵناسی گەورە ماکس ڤیبەر لە تێڕوانینە ئەکادیمییەکانیدا پێناسەیەکی پڕ بە پێستی دەوڵەت دەکات و دەڵێت: “دەوڵەت بریتییە لەو دامەزراوەیەی کە قۆرخکاریی شەرعیی بەکارهێنانی هێزی فیزیایی و چەکی لە دەستدایە (Monopoly of the legitimate use of physical force).”

لە سیستەمی نێودەوڵەتیی هاوچەرخدا، سەروەریی دەوڵەتی سووریا لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکان و زلهێزەکانەوە دانی پێدانراوە. لێرەوە، هێزە نافەرمییەکان وەک هەسەدە، لە ڕوانگەی یاسایییەوە وەک “ئەکتەرێکی نادەوڵەتی” (Non-State Actor) پۆلێن دەکرێن. هێزی ئەم یاسایە کاتێک دەردەکەوێت کە بەرژەوەندیی ئەمریکا، ڕووسیا و تورکیا لە خاڵێکدا یەکدەگرێتەوە؛ لێرەدا پرسی چەکدانانی هەسەدە وەک زەرورەتێکی یاسای نێودەوڵەتی بۆ گەڕانەوەی جوگرافیاکە بۆ ژێر چەتری سەروەریی ناوەندی دەسەپێنرێت، چونکە سیستەمی نێودەوڵەتی تەنیا دەوڵەتە فەرمییەکان وەک خاوەنی شەرعیی چەک دەناسێت، نەک ئەو گەلانەی کە لە پێناو پاراستنی خاکەکەیان گەورەترین قوربانییان داوە.

مارکس پێمان دەڵێت کە یاسا، دەستوور و ڕێککەوتنە نێودەوڵەتییەکان تەنیا “سەرخانن” (Superstructure) بۆ پاراستنی “ژێرخانی ئابووری” (Infrastructure)ی هێزە  ئیمپریالیستەکان. چەک لەم هاوکێشەیەدا ئامرازێکە بۆ کۆنترۆڵکردنی سەرچاوە سروشتییەکان، بەتایبەت ناوچە و کێڵگە وزەیی و نەوتییەکان و سەرچاوەکانی ئاو لە باکوور و ڕۆژهەڵاتی سووریا. کاتێک کۆمپانیا زەبەلاحەکان و دەوڵەتە سەرمایەدارەکان دەگەنە ڕێککەوتنێکی نوێ لەسەر دابەشکردنی سامانی ناوچەکە، چەکی هێزە خۆجێییەکان بەهای بەکارهێنانی نامێنێت و دەبێت بەپێی لۆژیکی بازاڕ دابماڵرێت.

لەلایەکی ترەوە، فەیلەسووفی پۆست-مۆدێرن میشێل فوکۆ لە کتێبی (چاودێری و سزادان) باس لە چەمکی “زانیاری/دەسەڵات” دەکات. لە ڕوانگەی فوکۆوە، زلهێزەکان گوتارێکی سیاسی (Discourse) بەرهەم دەهێنن کە تێیدا دیاری دەکەن شەرعییەت بە کێ بدرێت و کێ لەو شەرعییەتە بێبەش بکرێت. کاتێک میدیا و دیپلۆماسیی نێودەوڵەتی ناسنامەی هەسەدە لە “هاوپەیمانێکی پێویست لە دژە تیرۆر”ەوە دەگۆڕێت بۆ “هێزێکی نادەستووری و کاتی”، ئەمە بەو مانایەیە کە جەنگە نەرمەکە، پێش جەنگە سەربازییەکە کەوتووە بۆ ئامادەکردنی زەمینەی دەروونی و فکریی چەکدانانەکە. کۆمەڵناس پیێر بۆردیۆ کاتێک باس لە “سەرمایەی ڕەمزی” دەکات، ئاماژە بەوە دەدات کە چەک بە تەنیا هێز نییە، بەڵکوو ئەوە دانپێدانی ڕەمزیی نێودەوڵەتییە کە چەک دەکاتە هێزێکی شەرعی. هەسەدە کاتێک لەم سەرمایە ڕەمزییە بێبەش کرا، چەکەکانی لە هاوکێشە یاسایییەکەدا بەهاکەیان لەدەست دا.

ئاگامبێن چەمکێکی گرنگ دەخاتە ڕوو بە ناوی “دۆخی نائاسایی” (State of Exception)، کە تێیدا دەسەڵاتە گەورەکان یاسا بنەڕەتییەکان پەک دەخەن بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە باڵاکانیان. دۆخی ڕۆژاوا یان باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا، بۆ چەندین ساڵ لە ناو ئەم دۆخی نائاسایییەدا هێڵدرایەوە؛ هێزێک کە نە دەوڵەت بوو و نە لایەنێکی یاساییی جێگیر، بەڵکوو لە بۆشایییەکی یاساییدا دەجوڵایەوە کە زلهێزەکان خۆیان دروستیان  کردبوو تا ئەو کاتەی بەرژەوەندییەکانیان دەپارێزێت.

ئەم واقیعە کاتێک لە گۆشەنیگای فیکری ڕۆژهەڵاتییەوە دەخوێنرێتەوە، ئیبن خەلدونی مێژوونووس لە کتێبی (موقەدیمە) دا لە ڕێگەی تیۆریی “عەسەبیەت” (پشتگیریی کۆمەڵایەتی و ستراتیژی)یەوە شیکاری بۆ دەکات. ئیبن خەلدون ئاماژە بەوە دەکات کە “سروشتی دەسەڵاتی دەوروبەر (قەوارە بچووکەکان یان هێزە ناوچەیییەکان) ئەوەیە کە ناتوانن بۆ ماوەیەکی درێژ لە دەرەوەی بازنەی کێشکردنی دەوڵەتە گەورەکان و ئیمپراتۆریەتە ناوەندییەکان بژین.” جوگرافیای هەسەدە کاتێک کەوتە ناو گەمارۆی هێزە ناوچەیییە سەربازییە گەورەکان و لە لایەکی تریشەوە بووە شوێنی تاقیکردنەوەی ستراتیژیی نوێی واشنتن و مۆسکۆ، چارەنووسی فکری و سیاسیی خۆی ڕادەستی فاکتەری دەرەکی کرد. ئەمە تراژیدیایەکی جوگرافییە؛ کاتێک ژینگەی سیاسیی ناوچەکە لەبری ئەوەی زەمینەی مانەوە بێت، دەبێتە خاڵی بەریەککەوتنی بەرژەوەندییەکان.

دۆسیەی هەسەدە وانەیەکی تاڵ بۆ مێژووی هزری سیاسیی زیاد دەکات؛ ئەویش ئەوەیە کە لە سیستەمی “ئەنارشیزمی نێودەوڵەتیدا” (کە تێیدا هیچ حکومەتێکی جیهانیی ڕاستەقینە و دادپەروەر نییە بۆ چەسپاندنی یاسا بە شێوەیەکی یەکسان)، هەمیشە “یاسای هێز” دوا وشە و بڕیار دەنووسێت. ئەخلاقیەت و مافی مرۆڤ لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا تەنیا ئامرازێکی  ڕەوانبێژی (Rhetoric) و دروشمێکی مۆدێرنن بۆ شاردنەوەی ڕووی ڕاستەقینەی بەرژەوەندییە مادییەکان.

ئەوەی مانەوەی ڕاستەقینەی قەوارە، نەتەوە و بزووتنەوە سیاسییەکان لە داهاتوودا دیاری دەکات، تەنیا پشتبەستن نییە بە هێزی سەربازیی کاتی یان بەڵێنی دیپلۆماسیی زلهێزەکان، بەڵکوو بریتییە لە سێ ڕەهەندی سەرەکی: یەکەم، یەکگرتوویی ستراتیژی و ناوخۆیی بەبێ درز؛ دووەم، هۆشیاریی فکری و سیاسیی کۆمەڵگە کە نەبێتە قوربانیی پڕوپاگەندەی دەرەکی؛ و سێیەم، توانای گۆڕینی هێزی سەربازیی سەر زەوی بۆ پێگەیەکی دەستووری، یاسایی و دامەزراوەیی باوەڕپێکراو لە ئاستی نێودەوڵەتیدا پێش ئەوەی کاتی هاوپەیمانییەتییەکان بەسەر بچێت. هەسەدە بووە قوربانییەکی تری ئەو مێژووە نەگۆڕەی کە تێیدا زلهێزەکان بە قەڵەمی بەرژەوەندی، یاسای هێز بەسەر چارەنووسی گەلاندا دەنووسنەوە.

سەرچاوە و پەراوێزەکان:

1. کانت، ایمانوئل، سنجش صلح پایدار (بررسی مکتب ایدئالیسم در سیاست).
2. هابز، توماس، لویاتان (مفهوم وضعیت طبیعی و منطق قدرت دولت).
3. ماکیاولی، نیکولو، شهریار (تحلیل خطرات اتکا به ائتلاف‌های خارجی).
4. میرشایمر، جان، تراژدی سیاست قدرت‌های بزرگ (منطق رئالیسم تهاجمی و منافع ابرقدرت‌ها).

5.

 Weber, Max, Politics as a Vocation (Definition of the legitimacy of weapons and state power).

6. Marx, Karl, Das Kapital (The relationship between economic infrastructure and legal/political superstructure).

7. Foucault, Michel, Discipline and Punish (The relationship between political discourse and the construction of power).

8. Bourdieu, Pierre, The Political Field (The concept of symbolic capital and the recognition of legitimacy).

9. ئاگامبێن، جۆرجیۆ، دۆخی نائاسایی.

10. ئیبن خەلدون، موقەدیمە، یاسای عەسەبیەت و کێشکردنی قەوارە بچووکەکان بۆ ناو  بازنەی دەوڵەتە گەورەکان.

The post یاسای هێز یان هێزی یاسا؟ appeared first on ژنەفتن.

پزیشکەکە لێی بێ‌هیوا ببوو و وتبووی هیچم لە دەست نایەت و لەوانەیە حەفتەیەک، یان چەند ڕۆژی دیکە دڵی لە لێدان بکەوێت. نیگایەکی دڵتەنگی بوو. زۆر دڵتەنگ.

نەیدەتوانی قسە بکات، بەڵام ئاگای لێ بوو کە خەڵکانێکی زۆر بە دەورییەوە دانیشتبوون، بۆ دیتنی دوایین هەناسەکانی، بۆ ئەوەی شیوەن و گریانی بۆ بکەن، بۆ ئەوەی ماڵئاواییی هەتاهەتایی لێبکه‌ن.

بۆ چەند چرکەیەک خۆمم لە باتی ئەو دانا. ئاخۆم ئێستا چ هەستێکی بێت؟ ئێستا چۆن بیر دەکاتەوە؟ ئایا مەرگی قەبووڵ کردووە یان هێشتا پێی وایە کە زیندوو دەمێنێتەوە؟ نا نا… نیگاکانی هێشتا ژیانی تێدا بوو. وادیارە هێشتا پێی خۆش نەبوو بەدەم مەرگەوە بچێت.

گەرچی جەستەی بێ‌هێز بوو، بەڵام پەنجە ماندووەکانی بە ئەسپایی لەسەر بەتانییەکە هەر دەجووڵانە‌وه؛ وەک ئەوەی خە‌ریکی بادانی دەزوویەکی نەبینراو بێت، یان خه‌ریکی رستنی خەیاڵێک کە  جگە لە خۆی، کەس نەیدەبینی. لەو ساتەدا زانیم، ئەو مێژوویەکی درێژی کارکردنی لەگەڵ خۆیدا دەبردە ژێر خاک، بەبێ ئەوەی هەرگیز دەرفەتی ئەوەی هەبووبێت تەنیا جارێک دەستی بۆ پشوودان دابنێت.

دەیانوت داوای لە کوڕە گەورەکەی کردبوو کە بیبات بۆ لای پزیشکێکی دیکە. لە شارێکی گەورەتر.  پێی وابوو پزیشکەکانی شارە بچووکەکەی ئێمە زۆر شارەزا نین. هەڵبەت ڕاستیشی دەکرد. سەقز نه هێندە پزیشکی بە ئەزموونی هەبوو، نه خەستەخانەیەکی تەیار کە ئامێرە پێشکەوتووه‌کانی پزیشکیی تێدابێت، بوو. و زۆربه‌ی ئەو  نەخۆشانه‌ی نیازیان بە نەشتەرگەریی (قورس یان دژوار)، ببوایە، دەیانبردن بۆ تەورێز و ورمێ یان تەنانەت تاران. ئەی بۆ کوڕەکەی نه‌یده‌برد بۆ لای پزیشکێکی دیکە لە شارێکی گەورەتر؟ واتە گەر بە دوایین داواکاریی دایکی گوێی بدایه‌ و دایکی بە دڵێکی ناڕازی کۆچی دوایی نەکردایە، ئایا ویژدانی خۆیشی ئاسوودەتر نه‌ده‌بوو؟ ئایا بە خۆی نه‌ده‌وت لانیکەم تا دوا چرکەکانی ژیانی دایکم، بە قسەییم کردووە و هەرچی داواکاریی هەبوو خستومەتە سەر چاوم؟ بۆچی؟ 

خۆ ئەو موسوڵمان بوو. دایکیشی هەروه‌تر. مەگەر موسوڵمانەکان ناڵێن بەهەشت لە ژێر پێی دایکاندایه؟ ئایا بیری لەوە نەدەکردەوە  گەر دایکی بە دڵشکاوی کۆچی دوایی بکات، لەوانەیە خودا بیخاته دۆزەخەوە؟

واتە بۆ دەبێ له کات و ساتێکی وەهادا بیر لەوە بکاتەوە کە کارێکی ژیرانە بکات، خۆ دەزانێ بردنی دایکی بۆ شارێکی دیکە بێسوودە و تەنیا بەفیڕۆدانی پارەیە؟ ئەی نەدەبوو لەبەر دڵی دایکی، ناژیرانە‌ بیبات و وا بزانێ بڕێک پارەی فڕێ داوە؟

بۆ مەگەر خۆشەویستی چ شتێکی ژیرانەی تێدایە وا ئێستا ژیرانە بیر لە مەرگی دایکی دەکاتەوە و سوود و زیانەکانی لێک ده‌داته‌وه و دڵی دایکی شاد ناکات؟ خۆ دەزانم کێشەی پارەیشی نەبوو!

ڕەنگە گەر هاوسەرەکەت هێشتا زیندووبوایه ئەم داخوازیەتی بۆت ببردایه‌ته سەر. ئاخر نەمبیستبوو باسی خراپەی بکەی. بەڵام لەوانەیە ئەویش لە کوڕەکەت دڵرەق‌تر لەم ساتە وەختەدا بوایە. کێ دەزانێ؟

بەڵام بۆ دەبێ لە مێشکی مندا ئەم پرسیارانە سه‌رهەڵبده‌ن؟ لەوانەیە خۆشیان بیریان لەم بابەتانە کردبێته‌وه و وەڵامیشیان بۆیان ببێت. ڕەنگە هیچ وەڵامێکیشیان نەبێت…

بەڵام ئەو دوا نیگاکانی‌ دایە‌ی ئازیزم دێتەوە بیر. نیگایەکی ئێجگار خەمباری بوو. نیگایەک پڕ لە ئەفسووس و بێکەسی و نامۆیی. دەزانم کە چەندە سەختە چاوەڕێی مردن بیت و خزم و کەس و کارەکانت بە دەورتەوە دانیشتبێتن تا تۆ بمری. گەرچی هەموویان بە گریانەوە سەیرت دەکەن، بەڵام گریانیشیان بۆ تۆ نامۆیە…

بۆنی بێکەسی بە دەم‌وچاوییەوە دیار بوو. بە چاوە خەمبار و ماندووەکانییه‌وه کە تەمەنێکی زۆر ڕەنجیان کێشابوو. تەمەنێک لە گونددا هەموو کارەکانی ماڵی دەکرد. منداڵی گەورە دەکرد، له‌سه‌ر ته‌نوور نانی دەکرد، شیری دەدۆشی، مەشکەی دەژەند، دەسکەنەی دەکرد و هه‌موو ئەو کارە دژوارەکانی ژیانی لادێی ده‌کرد.

قەت نەحەسایەوە. دڵنیام لەوەی نەحەسایەوە. خۆ زۆریش بەساڵاچوو نەبوو کە تووشی ئەم شێرپەنجەیە بوو. نا نا گەر خودایەکیش ببێت، قەت ئەم ژنە مەینەتیەی خۆش نەویستوە و نەیهێشت لانیکەم لە تەمەنی پیریدا تۆزێک بحەسێتەوە. ئاخر ژیان بۆ ئەو هەمووی هەر ڕەنج بوو.

بەڵام نا نا… ڕەنگە  لە هیچکام له‌و کارانەی وا کردوویە‌تی بێزار نەبووبێت. هەرچیەک بێت ژنێکی زۆر بەتوانا بوو و دەیتوانی هەموو کارێکی ژیانی لادێیی بەڕێوە ببات و لەوانەیە ئەم هەموو تواناییە هەستێکی خۆشی ژیان و شادییەکی دەروونی پێ دابێت. وا هەستم دەکرد کە لە کاتی نانکردن لە سه‌ر تەنوورەکەدا سەیری سەمای ئاگرەکەی دەکرد و بە وردی لە دروستکردنی بەرهەمە هونەرییەکەی خۆی دەیڕوانی.

ئاخر باش لەبیرم نایەت ئەوم بە خەمباری دیبێت! لەوانەیە پیشانی نەدابێت کە خەمبارە. زۆر سکاڵای نەدەکرد لە ژیان. لەوانەیە زانیبێتی بۆڵەکردن بێسوودە و کەسێک نییە گوێی لێ ڕابگرێت. نازانم نازانم…

دوای چەند کاتژمێر چاوەڕوانی، ئاخری دڵی لە لێدان کەوت و بۆ هەمیشە ژیانی بەجێ هێشت. ژیانی بەجێ هێشت بۆ ئەوەی ڕەنگە لە بیرەوەرییەکانیشدا بسڕدرێته‌وه. وەک ئەوەی ڕۆژێک لە ڕۆژانیش هەر نەبووبێت. ئاخر کێ ژنێکی کوردی لادێیی وا هەموو ژیانی زەحمەت و کار بووە، لە یادیدا ده‌مێنێتەوە؟ کێ؟ 

گەرچی هەموومان مەحکوومین بە لەبیرچوونەوە، بەڵام ئەو زووتر لە فڵان نووسەر یان ئەکتەر یان هونەرمەند یان هەر سێلێبریتییەک لە یادەکان دەچێته‌وه. نازانم دیسان و دڵنیا نیم…

دوای شۆردنی بردتیان بۆ مزگەوت تا نوێژی مردووت لەسەر بکه‌ن. له‌ یه‌کێک لەو  مزگەوتانەی وا قەت لەگەڵ ژنان میهرەبان نەبوون و ڕێگەیان پێ نەئەدان کە بڕۆنە ژوورەوە. ئاخر مزگەوتیش وەکوو هەموو ئاسەوارەکانی پیاوسالاری، پیاوانە بوو و تەنیا ڕەگەزی یەکەم دەیتوانی لەوێ بێت! بەڵام بۆ نوێژی ئاخر تۆیشیان برد بۆ ئەوێ دایەی ئازیز.

دوای نوێژەکە، پیاوە بە تەمەنەکان ڕۆیشتن و من مامەوە لای تەرمەکەت. تەرمی تۆ کە بەشێکی زۆر لە بیرەوەریی منداڵیمی داگیر کردبوو. ئەو کاتانەم وەبیر دێتەوە کە هاوینان بۆ ماوەی چەند حەوتوویەک یان مانگێک دەچووم بۆ دێهات و تۆ هەمیشە لەگەڵما میهرەبان بووی و ئاگات لێم بوو؛ کە نەکا کوڕەکەی شیرین تەڵخی لێ بچێت. با کاتێکی خۆش لە لادێ بباتە سەر.

بەڵێ، من بووم و تەرمی دایە ئازیز. هەستێکی نامۆم هەبوو. بیرم لە تەواوی بیرەوەرییەکانم کردەوە. ئەو بیرەوەرییانەی وا دایە ئازیز لەوێ بوو. زیندوو بوو. دڵم پڕ بوو و دام لە پرمەی گریان. ئاخر ئیتر ئەو تەنیا ئەم تەرمە بوو وا لە بەرده‌م من پاڵکەوتبوو. ئاخر چۆن شتی وا دەبێت؟ یانی ئیتر ناتوانێ قسە بکات و ئاگای له منداڵەکان بێت؟ مەرگ چەندە نامۆیە…

بەڵی دایە ئازیز تۆ مردوویت و کفنێکیان بە دەوری جەستەی بێ ڕۆحته‌وه پێچاوه و لە  تابووتێک نراوی تا بتبەن بۆ گۆڕستانی ئایچی.

بوەستە، با مژدەیەکیشت بدەمێ! لە کاتی دوا ئامۆژگاری مەلا لەسەر مەزارەکەت، تۆ بە ناوی دایکت دەناسرێیتەوە و منداڵەکانیشت بە تۆوە بانگ دەکەن. ئاخر پێم وابێت تەنیا لەوە دڵنیان کە ئەو کەسەی مردووە، منداڵی ئەو دایکەیە و زۆر ناتوانن دڵنیا بن لەوەی باوکی هەمان پیاو بێت وا بە باوکی دەیناسن!

بەڵام ئەمە چ سوودێکی هەیە بۆت؟ تۆ مردووی و بۆنی بیرچوونەوەت لێ نیشتووە. ڕەنگی بێ ڕەنگیت گرتووە[1].

بریا تەواوی ئەم ڕووداوانە گاڵتە بوایه‌تن و تۆ لەناکاو زیندوو ببوایته‌وه و هەستایتایە سەر پێ و بە هەموانت بوتایە ئەمانە هەموویان گاڵتە و درۆ بوونە و من هێشتا زیندووم. بەڵام نا نا… ئەم شتە قەت ڕوو نادات. ژیان زۆر دڵڕەق‌ترە لەوەی کە ئاوا شادمان بکاتەوە. مەرگیش تەنیا کۆتایی بە ژیانی مرۆڤ دەهێنێت و وێستگەی ئاخرمان پێ پیشان دەدات. وێستگەی ماڵئاوایی…

تۆ هێشتا لە بەرانبەر مندا بووی و من بیرم لەمانە دەکردەوە. بەڵام خۆ دەزانم ئەمانە تەنیا خولیاکانی منن و تۆیش تەنیا تەرمێکی کە ئیتر هەست بە هیچ دەردێک ناکەی. ئێتر ئێشت نییە و لە تەواوی ئەو نەخۆشییانە ڕزگارت بووە. تۆ ئیتر بۆ منداڵەکانت خەفەت ناخۆیت و لە کاتی خەمۆکییاندا ناڵێیت”دایکتان بمرێت”! ئەمە وێستگەی کۆتاییی ژیانتە. ئاخ کە چەندە هەستێکی نامۆم هەیە…

[1] – ئەم دوو ڕستەیە لە شێعرێکی شێرکۆ بێکەسەوە وەرگیراوە.

The post دوایین پشوو appeared first on ژنەفتن.