هونەرمەند ڕەنج حکمەت بڕیاڕ دەدات ماڵەکەی خۆی بۆ بیست و چوار کاتژمێر بگوازێتەوە ناو فەزای گشتی، واتە شوێنی نیشتەجێبوونی لە شوێنێکی (تایبەت و کەسی)یەوە بگوازێتەوە بۆ فەزای گشتیی شار. ماڵ ئەو شوێنەیە کە مرۆڤ دروستی کردووە بۆ پاراستنی ژیانی تایبەتی و کەسی کەسەکان یان خێزانەکان لە دژی ئەوەی تر، دروستکردنی ئەو دیوارە کە مرۆڤ کەسایەتیی خۆی و نهێنییەکانی تێدا دەبپارێزێ لە چاو ئەوانەی تر، یان شاردنەوەی ئەو هەڵسوکەوتەی کە هەڵدەستێ بە ئەنجامدانی لە پشت دیوارەکانەوە کە نامۆیە بۆ دابونەریتی کۆمەڵگە، بە واتایەکی تر ماڵ ئەو شوێنە ئارامەیە کە کەسایەتیی شاراوەی کەسەکان بەنهێنی دەهێڵێتەوە لە چاوی کۆمەڵگە و ئەوانی تر. لێرەدا ماڵ دەبێتە هەڵگری چەندین نهێنی و ڕووداو کە کەسەکان لە پشتی دیوار و دەرگاکانی ماڵەکاندا ئەنجامی دەدەن.

بەڵام هونەرمەند ڕەنج حکمەت نایەت هەمان ئەو ماڵە ئاسایییە کە لە ڕۆژانەدا تێیدا دەژی بیهێنێتە فەزای گشتییەوە یان وەکوو خۆی دایبنێتەوە، بەڵکوو هەوڵ دەدات مانا و شێوەی ماڵ بگۆڕێت! واتە ئەو مانا کلاسیکییە باوەی کە ماڵ هەیەتی تێکی بشکێنی و بەشێوەیەکی جیاواز مانایەکی تری باتەوە بە ماڵ، لە مانا کلاسیکییەکەی دەریبهێنی کە ئەویش (پاراستن و ئارامییە) لە دژی ئەوانی دی، واتە (داخراوە)، بەڵام لەلای هونەرمەند ڕەنج حکمەت (کراوەیە و بێسنوورە، شەفاف و بینراوە بێ دیوار و دەرگا و پەنجەرە و بنمیچە)، لە هەمان کاتدا ماڵەکەی هونەرمەند ڕەنج حکمەت مرۆڤەکان سەربەست و سەربەخۆن لەناو (بۆکس)دا نین و کاریگەریی ماڵیان بە سەرەوە نییە، واتە هونەرمەند دیزاینی ماڵەکەی بەشێوەیەک کردووە کە خۆی (هونەرمەند) لە دەرەوەی سنووری ماڵەکە بێت، نەک لەناو ماڵەکەیدا، بۆ نموونە، قەروێڵەی نووستنەکە (تەختی نووستن) لە دەرەوەی ماڵەکەیە، واتە لەژێر سەقفی ماڵەکەدا نییە بەڵکوو لە تەنیشت ماڵەکەدایە، کە کاتێک بیەوێت بخەوێ و خەو ببینێ یان لەکاتی ڕاکشان و بیرکردنەوەدا سەربەست بێت، کاریگەریی ماڵی بە سەرەوە نەبێ و نەبێت بە بەشیک لەو بۆکسە داخراوە،بە هەمان شێوە بانیۆکە (تەشتی خۆشتن) لە دەرەوەی سنووری ماڵەکەیە، ئەو کاتەی کە دەیەوێت خۆی بشوات و خۆی پاک بکاتەوە لە دەرەوەی ماڵەکەدا ئەم کردارە ئەنجام دەدات، ئەوەی کە لێرەدا پەیوەندی دروست دەکات، ئەو ئاوەیە کە لە دووشەکەوە دەڕژێتە خوارەوە بۆ ناو بانیۆکە، کە بەستراوە بە تانکی سەر بنمیچی گەرماوەکە، ئەم پەیوەندییەش پەیوەندییەکی کاتییە، لەگەڵ نەمانی ئاو لە دووشەکەوە ئەو پەیوەندییەش نامێنێ،بە هەمان شێوە تەوالێتی ڕۆژئاوایی، لە دەرەوەی سنووەی ماڵەکەدایە، تەنها بە ماڵەکەوە لکاوە، ئەویش بۆ کۆکردنەوەی پاشەڕۆی (گوو – میز) لەژێر ماڵەکەدا، بەم شێوەیە کرداری گووکردن، لەگەڵ میزکردن، خۆشتن و خەوتن، وەکوو کردەوە (کار – فعل) لە دەرەوەی ماڵەکە ڕوو دەدات بەڵام دەرئەنجامەکە یان بەرهەمەکەی دەچێتەوە بۆ ماڵەکە. لێردا هونەرمەند دەیەوێت ئەوە بڵێت کە مرۆڤ لە دەرەوەی ماڵ سەربەخۆترە وەکوو (بکەر – فاعل).

کوتلە وەک هێمایەک بۆ ماڵ

ماڵەکەی هونەرمەند ڕەنج حکمەت ماڵ نییە وەک باڵەخانەیەکی ئاسایی، بەڵکوو وەکوو مانا ماڵە یان وەک هێمایەکە بۆ ماڵ، واتە کوتلەیەکی ڕەمزییە بۆ ماڵ، لێرەدا هونەرمەند ڕەنج حکمەت هەڵدەستێ بە ئەبستراکت(تجرید)کردنی ماڵ بەشێوەیەکی (سوریالی) فرەڕەهەند، ئەویش بە هەڵگەڕانەوەی بەشەکانی ماڵەکە بە چەند شێوەیەکی جیاواز (هەمە چەشنەی ڕوانگەی جیاواز) بەڵام لەسەر یەک (کوتلەی یەکگرتوو) واتە چەند ڕوانگەیەکی تێکشکاوی یەکگرتووی لەخۆ گرتووە، بۆ نموونە گەرماوەکە لەسەر لایە، واتە ئەرزی گەرماوەکە بووە بە دیواری گەرماوەکە، لە هەمان کاتدا بانیۆکە کوتلەیەکی سەربەخۆیە لە دەرەوەی گەرماوەکەیە، دەکرێت بڵێین بە ئاسمانەوەیە، بە هەمان شێوە تەوالێتە ڕۆژهەلاتییەکە هەڵگەڕاوەیە، واتە تەوالێتە ڕۆژهەڵاتییەکە بە ئاوەژوو دانراوەتەوە، نەک (لەسەر زەوی دانرابێت) بەڵکوو ئەرزی تەوالێتە ڕۆژهەڵاتییەکە چۆتە سەرەوە لە بنمیچەکە جێگیرکراوە، ئەمەش وای کردووە هونەرمەند ڕەنج حکمەت دەستکاری جازیبیەتی زەوی (هێزی ڕاکێشانی زەوی) بکات لە دیزاینی ئەو کوتلەیە، و بەڵگەش بۆ ئەمە، سیفۆنی ئاوی تەوالێتە ڕۆژهەڵاتییەکەیە وەکوو خۆی بە دیواری تەوالێتەکەوە هێشتووەتەوە وەک چۆن لە واقعدا هەیە، یان تەوالێتە ڕۆژئاوایییەکە دەستەسڕەکە و بەلۆعەکە بە دیوارەکەوەیە کە لە واقعدا تەختاییی زەوی گەرماوەکەیە، لە هەمان کاتدا تەوالێتە ڕۆژئاوایییەکە لکاوە بە دیواری گەرماوەکەوە کە لە واقعدا زەوی گەرماوەکەیە، بەڵام ژێری بۆشە، بۆ بانیۆکەش خاولی خۆ وشککردنەوەکە بە دیوارەکەوە هەڵواسراوە وەکوو لە واقعدا بوونی هەیە، بەڵام بەلۆعەی دووشەکە بە بنمیچی ماڵەکەوەیە، بەڵام لە واقعدا ئەوە بنمیچ نییە بەڵکوو دیواری واقعیی گەرماوەکەیە، تانکی سەر سەربانەکە لە سەر سەربانەکە نییە بەڵکوو لەسەر دیواری گەرماوەکەیە لە واقعیدا، پەیژە ئاسنەکە لە واقعدا بە زەویی گەرماوەکەوە دانراوە بۆ چوونە سەر دیواری گەرماوەکە نەک بنمیچی گەرماوەکە بەڵکو بۆ دیوی ژێرەوەی تەوالێتە ڕۆژهەڵاتییەکە کە بە ئاوەژوو دانراوە، واتە هەمووی دژ بەیەک لکێنراون بە یەکەوە. ئەم کوتلەیە شێوە ئەبستراکت دەرچووە.

گەر لە دوورەوە ئەم کوتلەیە ببینین، بەم وەسفەی سەرەوە دەردەکەوێت کە ئەم کوتلەیە لەسەر زەوی نییە، بەڵکوو بە ئاسمانەوە وەستاوە بەهۆی ئەو پێچەوانانەی دژ بەیەکە لە دیوار و سەقف و زەویدا پێکەوەی لێکدراون، لەوانەیە وەک پەیکەرێکی ئەبستراکتی دەرکەوێت، بەو کەلوپەلەی کە پێوەی لکێنراوە، وەکوو تانکی ئاو و پەیژەی ئاسنین و سیفۆنی ئاو و دووش… هتد، بەڵام لە بنەڕەتدا هونەرمەند ڕەنج حکمەت هەوڵی داوە وەک کوتلەیەک بە ئاسمانەوە بمێنێتەوە کە دژی یاسای هێزی کێشکردنی زەوی (جازبیە) بێت یان ئەوەتا دەیەوێت لە هەموو لایەکەوە ببینرێت، بەڵگەی ئەوەش ئەم کارە خۆی لەسەر سەربانی باڵەخانەیەکی چەند نهۆمی بەرزدا دروستی کردووە، کە هەوڵی ئەوە دەدات ئەو هەستە لەلای بینەر دروست بکات کە ئەم ماڵە بە ئاسمانەوەیە وە یەک ڕووی نییە بەڵکوو چەندین ڕوویەکی پێچەوانەی هەیە.

شوێن     

لێرەدا شوێن پەیامێکی سیاسی لە پشتەوەیە لە هەمان کاتدا ئاکتێکی سیاسییە، هونەرمەند ڕەنج حکمەت، ئەم شوێنەی بە تایبەت دەستنیشانی کردووە، بۆ کارەکەی، واتە دوای گەڕانێکی زۆر کەوتۆتە سەر ئەو بڕیاڕە کە لەسەر سەربانی فەرمانگەیەکی هونەری شاری سلێمانی، لە ناو کارگەی کولتوور کە گەورەترین سەنتەری کولتووری شارەکە لەخۆ دەگرێ، ئەم کارەکەی تێدا بە ئەنجام بگەیەنێ، کە بە باوەڕی من ئەم بڕیارە لە باکگراوندێکی سیاسی و دژە دەسەڵاتی کولتوورییەوە هاتووە، وەک پەرچەکردارێک دژ بە ڕەوشی کولتووری ئەم ناوچەیە بەگشتی و شاری سلێمانی بەتایبەتی، واتە شوێنی کارەکە لە کۆنسێپتی کارە هونەرییەکەیدا پشکی شێری بەردەکەوێت. لێرەوە شوێن پانتایییەکەکی گەورەی داگیر کردووە لە ناردنی ئەو نامەیە کە لە ڕێگەی کارە هونەرییەکەوە دەیەوێت بیگەیەنێت بە بینەر، بەتایبەتی سەربان وەک بەرزترین شوێن یان دەتوانم ناوی بنێم (لوتکە) واتە منی هونەرمەند لە بەرزترین شوێنی دەسەڵاتی کولتووری ئەم شوێنەوە لە ناو گەورەترین شوێنی کولتووری ئەم شارەدا ئەم کارەکە ئەنجام دەدەم.

تێکەڵاوبوونی ئەم دوو فەزایە، واتە ماڵ وەک شوێنێکی (تایبەتی – کەسی) شوێنەکە وەک (فەزایەکی گشتی – قەرەباڵغ)، خۆی لە خۆیدا ئەو پارادۆکسە دژ بەیەکە دروست دەکات کە ئایا لە ناو کارگەیەک بۆ وەبەرهێنانی کولتووری، توانای ئەوەی هەیە کە (تاک) بتوانێ بیر بکاتەوە لەناو ژیانێکی ئاساییی ناو ماڵدا کە لەنێوان ژووری نووستن و گەرماو و تەوالێتدا ژیان بەسەر بەرێ.

لێرەوە هونەرمەند ڕەنج حکمەت دەیەوێت لە ڕێگای هاتنە ناوەوەی ئەو سنوورەوە گشتییە، واتە سنووری دەسەڵاتی کولتووری بە دامودەزگا حکومی و ڕێکخراوەکانیەوە شوێنێک جیا دەکاتەوە و ڕاستەوخۆ ڕەخنە لەم سیستەمە دەگرێت، بەڵام بەشێوەیەک کە خۆی وا پیشان دەدات کە ڕاستە من لە ناو سنووری ئێوەدام، بەڵام من لە سەروو ئێوەوەم واتە من لە لوتکەی شوێنەکەدام ئێوە لەژێر منەوەن، بەڵگەش ئەوەیە دەبێ بە چەندین پەیژە سەرکەون تا بگەنە شوێنەکەم، لە هەمان کاتدا ببینن چۆن پاشەڕۆی ماڵەکەشم بەسەر ئێوەدا دێتە خوارێ.

بینەر وەک بەشێک لە کارەکە

لەم کارەدا هونەرمەند ڕەنچ حکمەت بانگهێشی بینەر دەکات بۆ ماڵەکەی خۆی، بەڵام بە یاسا و ڕێسای خۆی، لە هەمان کاتدا مەرجی هەیە بۆ بینەر، لێرەدا دەتوانم ناوی ئەم مەرجە بگۆڕم بە وشەی (سزا) واتە گەر هەر بینەرێک بێتە ناو کارەکەیەوە مامەڵە لەگەڵ کەلوپەلی ماڵەکەی بکات (دەستکاری شتەکان بکات یان سنووری کارەکە ببەزێنێ) ئەوە دەبێت بیست و چوار کاتژمێر لەگەڵ هونەرمەند بمێنیتەوە و نمایش بکات، یان دوای نمایشەکەی بیست و چوار کاتژمێر هەمان پێرفۆرمانسی من دووبارە بکاتەوە، لە هەمان کاتدا یاسا و ڕێسای داناوە کە چۆن بێتە ناو کارەکەیەوە، نابێ بە هیچ شیوەیەک ئامێری وێنەگرتنت پێ بێ، واتە لێرەدا هونەرمەند ڕەنج حکمەت بە مەرج بینەر قبوڵ دەکات، بینەریش لەگەڵ خۆیدا لە ناو کارەکەدا (بەند دەکات)، واتە لێرەدا بینەر تەنها بۆی هەیە تەماشاکەر بێت یان ببێتە (شاهێدێک) بۆ کاری پێرفۆڕمانسەکە، لێردەدا بینەر دەوری پاسیڤێکی بێ دەسەڵات دەبینێ، لە هەمان کاتدا هونەرمەند ڕەنج حکمەت یاسا و ڕێسای بۆ دادەنێت بۆ گێڕانەوی کارەکە لە دوای تەواوبوونی ٢٤ کاتژمێر، واتە لێسەندنەوەی ئامێری تۆمارکردن و وێنەگرتن لە بینەر قەدەغە دەکات وەک پێشتر باسم کرد، ئەمە ئەوە دەردەخات کە هونەرمەند ڕەنج حکمەت دەیەوێت لە دوای تەواوبوونی کاری پێرفۆرمانسەکەی بینەر لە ڕێگەی تەنیا زمانەوە ئەم کارە بگێڕێتەوە بۆ کەسی سێهەم، لێرەدا کێشەی (گێڕانەوە) دەکەوێتە ناو کارەکەوە، کە بە بڕوای من بە گێڕانەوەی کارەکە بۆ کەسی سێهەم ئیتر کارەکە لە گێرانەویەکی واقعی لە سەدا سەد دەردەچێت و دەچێتە دۆخی چیرۆک و ئەفسانەوەوە، کە بە تێپەڕبوونی کات و ڕۆژ کارەکە وەک خۆی نامێنێ بەڵکوو شتی لێ دەقرتێ و لە هەمان کاتدا شتی بۆ زیاد دەکرێت، بەم شێوەیە ئیتر بەشە بچووکەکانی یان پارچە بچووکەکانی ئەم کارە پێرفۆرمانسە ون دەبێت و لەگەڵ تێپەڕ بوونی کاتدا کارەکە ئاراستەیەکی تر وەردەگرێت هەم وەک کۆنسێپت وە هەم وەک فۆڕم و جووڵە، ئیتر لێرەوە هەندێ چیرۆکی جیاواز و خەیاڵاوی تێکەڵاو بە کارەکە دەبێت کە کەسی سێهەم خۆی دروستی دەکات و دووبارە دەیگێڕێتەوە، ئەمەش بە باوەڕی من سوود بە کارەکە ناگەیەنێ، لە هەمان کاتدا کەسی سێهەم نابێ بە بینەر بەڵکوو دەبێت بە چیرۆکخوانی چیرۆکێکی ئەفسانە کە نەی دیووە.

بە پێچەوانەشەوە لە ڕوویەکی ترەوە هونەرمەند ڕەنج حکمەت لەگەڵ ئەوەی بینەری پابەند کردووە بە یاسا و ڕێسای خۆیەوە، لە هەمان کاتدا چەندین ئامێری کامێرای دانابوو لە چەند شوێنێکی جیاوازی کارەکە وە بەردەوام کارە پێرفۆرمانسەکەی تۆمار دەکرد، واتە ٢٤ کاتژمێر، لێرەدا دووبارە هونەرمەند ڕەنج حکمەت هێزی خۆی وەک (هونەرمەد)ی خوڵقێنەری کارەکە بەکار دەهێنێ بۆ  گێڕانەوەی کارەکە و بە دیکۆمێنتکردن و تۆمارکردنی کارەکە، لە دواییدا بەوشێوەی کە خۆی دەیەوەێت کارەکە بگێڕێتەوە دەیگێڕێتەوە!! واتە لێرەدا هونەرمەند هێزی ڕەهای هەیە لە گێڕانەوەی پێرفۆرمانسکە بە پشتبەستن بە بەڵگەی (فۆتۆگرافی و تۆماری ڤیدیۆیی و دەنگی) کە ئەو ڕاستییەمان بۆ دەگێڕێتەوە کە خۆی بە ڕاستی داناوە لە هەمان کاتدا ئەو بینینەمان پیشان دەدات کە ئەو هەڵی بژاردووە نەک چاوی بینەر کە تەماشای کردووە و کارەکەی لێوە بینیوە.

لێرەدا ئەبێ ئەوەش بڵێن بەکارهێنانی ئەم دەسەڵاتە ڕەهایە لە خودی هونەرمەندەوە لەپێناوی ئەوەدا بوو کە کۆنسێپتی کارەکەی بە لاڕێدا نەڕوات و نەبرێت بە ئاقارێکی تردا.

خود، دەنگ، بینەر، کەرستەکان

خود

لەم کارە پێرفۆرمانسەدا خودی هونەرمەند ئامادەیی نەبوو! بەڵکوو ئەو خودە ئامادە بوو کە بە ئاگایییەوە کۆنتڕۆڵی هەڵسوکەوتەکانی ناو کارەکەی دەکرد، واتە هونەرمەند ڕەنج حکمەت خودی ناوەوەی وەک مڕۆڤێکی تەنیا (لێرەدا بۆیە دەڵێم تەنیا لەگەڵ ئەوەی شوێنەکە شوێنێکی گشتی و فەزایەکی کراوە بوو بەڵام هونەرمەند ڕەنج حکمەت دەیەویست ئەوە بۆ بینەرەکانی پیشان بدات کە بە تەنیایە) بۆیە چاوەکانی هیچ کاتێک بەرچاوی بینەرەکانی نەدەکەوت واتە (پەیوەندی بینین) بوونی نەبوو لەنێوان هونەرمەند و بینەردا.

هونەرمەند ڕەنج حکمەت پێوستی بە هێزێکی گەورە بوو، بۆ ئەوەی ئەم پەیوەندییە لە نێوان خۆی و بینەردا نەهێڵێت، بەڵام لەسەر حسابی خودی هونەرمەندەکە بوو کە (خود) وەک هەست و وەک مامەڵە لەگەڵ جەستەی خۆی لەلای هونەرمەند ڕەنج حکمەت ئامادەیی نەبوو، یان دەتوانم بڵێم لە دەستی دابوو لە ژێر ئەو فشارە دەروونییە گەورەیەدا کە لە ساتی نمایشەکەدا دروست بووبوو، واتە لەگەڵ ئەو هەموو هەوڵەی هونەرمەند ڕەنج حکمەت بۆ دەرخستنی کەسێکی سەربەستی تەنیا لە مامەڵەکردن و هەڵسەکەوتدا، بەڵام ئەو لە ناخەوە چاوەڕوانی ڕووداوێکی دەکرد کە ڕوو بدات، واتە هەموو کاتەکە ئەو لە ئامادەباشیدا بوو بۆ ڕووداوێک کە ڕوو بدات لە ناو ماڵەکەی (لێرەدا مەبەستم لە بینەرە) یان لە دەرەوی ماڵەکە (لێرەدا مەبەستم دەزگا حکومییەکانە)، بۆ تێکدانی ئەو کارە پێرفۆرمانسە، بەڵگەی بۆ ئەمە ئامادەنەبوونی جەستەی هونەرمەند لە نمایشەکەدا، هیچ بەرکەوتەیەکی فیزیکی لەنێوان دەست و قاچ و جووڵەی هونەرمەند نەبوو لەگەڵ جەستە خۆیدا، واتە پەیوەندییەکی ئاساییی نێوان عەقڵ و جەستە بوونی نەبوو، لێرەدا جەستە فەرامۆش کرابوو، ئەمەش بۆ دوو خاڵ دەگەڕێنمەوە:

یەکەم: ئەوەیە کە پێشتر باسم کرد ئەو حاڵەتە دەروونییەیە کە هونەرمەند ڕەنج حکمەت تێیکەوت بوو لە چاوەڕوانی ڕووداوێکدا بوو کە لە ئان و ساتدا ڕوو بدات. (لێرەدا ئەم هەستە لە پێش کارەکەوە بوونی هەبوو، واتە پێشتر هونەرمەند ڕەنج حکمەت ئەو ڕووداوەی خستبووە پلانییەوە کە بە‌هۆی کارە پێرفۆرمانسەکەوە (خۆ ڕووتکردنەوە)وە دەزگا حکومی و فەرمییەکان کارەکە ڕابگرن، یان بینەر قبوڵی ئەو حاڵەتە نەکات و کارەکە بشێوێنێت).

دووەم: بابەتی خۆ ڕووتکردنەوە، بە تایبەتی لەناو کۆمەڵگەی ئێمەی خێڵەکی و سونەتی و دینداردا، هەمیشە جەستە فەرامۆش کراوە بەتایبەتی هەندێ لە بەشەکانی جەستە (تابۆ)کراوە بە هەموو یاسا و ڕێسایەکی کۆمەڵایەتی و دینییەوە و بەپێی یاسا خۆ ڕووتکردنەوە لە شوێنە گشتیەکاندا قەدەغەیە و سزای هەیە.

جەستە لە دووری چاوی ئەوی دیدا، هەمیشە ئازادە، واتە جەستە لە تەنیایدا ئارامە، بەڵام لە کارە پێرفۆرمانسەدا جەستەی هونەرمەند ڕەنج حکمەت ئازاد نەبوو بگرە لەگەڵ ئەوەی جەستەیەکی ڕووتمان دی بە مانای (ڕووتی مرۆڤ) بەڵام ئازاد نەبوو بەڵکوو فەرامۆش کرابوو لەپێناوی ئەوی دیدا (لێرەدا مەبەستم بینەرە)، ئەمەش بە هۆکاری ئەو فشارە دەروونییەیە کە لە ناوەوی هونەرمەند دروست بووبوو بەهۆی دابونەریتی کۆمەڵایەتی و دینی و سیاسی و بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ چاوی بینەردا، جەستەی هونەرمەند وەک جەستەیەکی سەربەست ئامادەیی نەبوو بەڵکوو لەژێر فشاردا بوو، لەگەڵ ئەوەشدا هونەرمەند وەک کارێکی پێرفۆرمانس لە نمایشکردنی ڕووتبوونەوەدا کارێکی بوێری ئەنجام دا.

دەنگ  

لە ڕوویەکی ترەوە مرۆڤ کە تەنیا ئەبێ و ئەم تەنیایییە وا لە مرۆڤ دەکات هانا بهێنی بۆ جەستەی خۆی تا بتوانێت کەمێک لە تەنیایییەکەی کەم بکاتەوە، واتە جەستە لەژێر فشاری دەروونیدا پەنا دەبات بۆ دەنگ، وەکو (فیکەلێدان، گۆرانیوتن، قسەکردن، پرتە پرت، هاوار، پیاکێشان بە دەستی یان بە قاچ) واتە دەنگ کاردانەوەیەکی دەروونی مرۆڤانەیە جەستە پێی هەڵدەستێ لە تەنیایی و لە ترس لە تەنیاییدا، لە هەمان کاتدا کە مرۆڤ بە تەنیا دەبێ ئەو کاتەی کە بیر دەکاتەوە بە دەنگی بەرز بیر دەکاتەوە، واتە کفتوگۆ لەگەڵ خۆیدا دەکات بە دەنگی بەرز بۆ ئەوەی بێتە دەرەوە لە ناو جەستەی لە هەمان کاتدا گوێ بەشدار بێ لەم گفتۆگۆکردنە، بەڵام لەم کارە پێرفۆڕمانسەدا دەنگ بوونی نەبوو، واتە هونەرمەند ڕەنج حکمەت ئامرازی دەنگی بەکار نەهێنابوو، سەرنجەکە لەوەدا بوو بینەریش بێدەنگ بوو، ئەوەی دەبیسترا دەنگی ژاوەژاوی شار بوو لەگەڵ بانگدان لە مزگەوەتەکانی شار.

بینەر

سەرەتا ئەو بینەرانەی کە هاتنە ناو کارەکەوە، هەموویان ڕازی بوون بە یاسا و ڕێساکانی کارەکە، یەکەم بینین بەری ئەکەوتی ئەو کوتلەیە (قەبارە گەورەیە) بوو کە لە ناوەڕاستی سەربانەکەدا دانرا بوو، دوای چاوەکان دەچووە سەر کەسێکی بێجووڵە و بێدەنگ لەسەر قەرەوێڵەیەک پاڵکەوت بوو، لێرەدا بینەرەکان خۆی ئامادەکردبوو بۆ ڕوودانی ڕووداوێک، بەڵام هیچ ڕووی نەدەدا، ئەم چاوەڕوانییە بێدەنگییەکی سەیری دروست کردبوو، لەگەڵ جووڵە و هەنگاوەکانی هونەرمەند ڕەنج حکمەت لەنێو ماڵە تازەکەی (قەرەوێڵەی ئاسنی، حەمام، توالێتی ڕۆژهەڵاتی و ڕۆژئاوایی و پەیژەی ئاسنین… هتد). لێرەوە بینەر هەر چاوەڕوانی ڕووداوێکی دەکرد کە ڕوو بدات، ئێستا نا تۆزێکی تر، بەڵام لە درێژەی کارەکەدا بەتایبەتی لە هەر سێ حاڵەتەکەدا، واتە (خۆشتن و گووکردن و میزکردن) بۆ هەندێ لە بینەران مایەی سەرسوڕمان بوو، کە چاوەڕوانی ئەوەیان نەدەکرد هونەرمەند ڕەنج حکمەت هەندێ لە بەشە تایبەتییەکانی جەستەی بەم شێوەیە ڕووت بکاتەوە، لەگەڵ ئەوەی پێش نمایشەکە بینەر ئاگادار کرابۆوە کە هەندێ حاڵەتی خۆ ڕووتکردنەوە ڕوو دەدات بۆ ئەوەی نەبێ بە (شۆک) بەڵام لە هەندێ بینەردا ئەو حاڵەتە دەرکەوت وەک شۆک و لە هەمان کاتدا بۆ چەند بینەرێک وەک بێزارکەر دەرکەوت، بە باوەڕی من بۆ دوو خاڵ دەگەڕێتەوە:

یەکەم: لە ئاستی چاوەڕوان کراوی بینەر نەبوو کە هونەرمەند ڕەنچ حکمەت بەم شێوەیە خۆی بە تەواوی ڕووت بکاتەوە.

دووەم:-دەگەڕێتەوە بۆ ئەو پەروەردە کۆمەڵایەتی و دابونەریتەی کە کۆمەڵگە لەسەری ڕاهاتووە، کە وەکوو لە پێشدا باسم لێوەکردووە.

ئیتر ئەم چاوەڕوانییە لە ڕوودانی ڕووداوێک لە ناو نمایشەکەدا بوو بە چاوەڕوانییەکی بێزارکەر (مومیل) کە بە بڕوای من یەکێک بوو لە پلانەکانی هونەرمەند ڕەنج حکمەت خۆی، کە ئەو دووبارەبوونەوەیە و ئەو بێزارکەرییە بە ئاگایییەوە دابنێ و کارەکە هیچ ڕووداوێکی گەورەری تێدا نەبێ، بەڵكوو دووبارەکردنەوەی ئەو ژیانە ئاساییەیە کە لە ناو ماڵەکاندا دەکرێت هەموو کات و ڕۆژ و سەردەمێک، لەنێوان ئەم مامەڵە سادە و ساکارە بچووکانەی ژیاندا مرۆڤ ئەتوانێت مێشک بجوڵێنێ بۆ بیرکردنەوە و دۆزینەوەی چەندین ڕەهەندی جیاواز، لێرەوە لەناو دۆخێکی چاوەڕوانکراوی مومیلی دووبارەدا بینەر ئەوەندەی تر پاسیڤ و بێ دەسەڵات دەردەکەوێت بەرامبەر کارەکە.  

کەرستەی ناو کارەکە

مامەڵەی هونەرمەند ڕەنج حکمەت لەگەڵ کەرستەی ناو ماڵەکەدا مامەڵەیەکی ئاڵۆز و تایبەتی بوو، ئەوەی جێی سەرنج بوو شێوەی بەکارهێنانی کەلوپەلەکانە بوو، ئەویش دەگەڕێتەوە بۆ شێوازی دیزاین و دروستکردنی ماڵەکە (کوتلەکە) کە بە ئاگایییەوە هونەرمەند ڕەنج حکمەت ئەم کەرەستانەی داناوە، بۆ نموونە گەر بیەوێت خۆی بشوات ئەوە پێویستە بچێتە سەر سەربان بە پەیژە ئاسنەکەدا تا بتوانێت بەلۆعەی دووشەکە بکاتەوە، دووبارە بێتە خوارەوە تا خۆی بشوات، بە هەمان شیوە دوای خۆشتن دەبێ بچێتەوە سەر سەربان بە هەمان پەیژەی ئاسنەکەدا بۆ گرتنەوەی بەلۆعەی دووشەکە، لە هەمان کاتدا گەر بیویستایە میز بکات دەبوایە بچێتە سەر سەربان بە پەیژە ئاسنەکەدا بچێتە سەرەوە بۆ ئەوەی توالێتە ڕۆژهەڵاتییەکە بەکار بهێنێ (کە بە ئاوەژوو دانرا بوو)، دووبارە بێتەوە خوارەوە بە پەیژە ئاسنەکەدا بۆ بەردانەوەی سیفۆنی ئاوی تەوالێتی ڕۆژهەڵاتییەکە و لابردنی ئەو میزەی کە کۆ بۆتەوە لەسەر سەربانی بەڕێوەبەرایەتیی ڕۆشنبیری و لاوان بەشی شێوەکاری و موزیک. ئەم کردارە ئاڵۆز و بە هیلاک بەرە، وای کردبوو کە جووڵە و بەرکەوتەکانی جیاواز دەرکەون لە کرداری ئاساییی ڕۆژانەی مرۆڤ، لەگەڵ ئەو کەرەسانەدا کە لە ژیانی ڕۆژانەدا بەشێوەیەکی سادە و سانا دانراون بۆ بەکارهێنان.

مامەڵەکردن لەگەڵ کەرەستەکانی کارەکە ڕاستە ئاڵۆز و بێزارکەر بوو، بەهۆی دووبارەبوونەوەی لە ماوەی ئەو بیست و چوار کاتژمێرەدا، بەڵام هەندێ لە سەرکێشی تیابوو، بەتایبەتی بۆ خودی هونەرمەند ڕەنج حکمەت کە دەیتوانی هەموو شوێنەکانی ماڵەکەی بەکار بهێنی و لەزەت لەم جووڵە و کردارانە وەرگڕێ وە وەک کردارێکی سەرکێشی و پڕ مەترسی سەیری بکەین، ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ شێوازی دیزاینکردنی ئەو (کوتلەیە) و نەبوونی پارێزگاری و سەلامەتی، بە باوەڕی من مامەڵەکردن و جووڵەکان لەگەڵ دیزاینی کوتلەکەدا (ماڵەکە) تەواوکەری یەکتر بوون، شێوە و جووڵەیەکی گونجاوی دابوو بە کارەکە.

لە کۆتاییدا بە پێویستی ئەزانم بە کورتی باسی دوو کارە پێرفۆرمانسی (ماڵێک بێ دیوار و Wohnamt) بکەم، وەک درێژکراوەی مێژووی هونەری شێوەکاری پێرفۆرمانس لە لای ئێمە. بە تایبەتی کە بیرۆکەی ماڵ یان شوێنی نیشتەجێبوون و فەزای گشتی هەمیشە ئامادەیی هەبووە لە کاری هونەرمەندانی ئێمەدا، بۆیە وەستان لەسەر ئەم کارانە بە باوەڕی من لە خزمەتی ئەم نووسینەمدا دەبێت بۆ سودوەرگرتن و خوێندنەوەیەکی ورد لە کاری (٢٤ کاتژمێر پێرفۆرمانس، هونەرمەند ڕەنج حکمەت)دا و دۆزینەوە و شیکارییەکی فرەڕەهەندی بۆ کارەکە بکرێت یا بزانین ئەم کارانە بەرەو کوێ دەڕوات لە داهاتوودا، لە هەمان کاتدا دەستنیشانکردنی ڕەگ و ڕیشەی هونەری شێوەکاری پێرفۆرمانس سەبارەت بە کۆنسێپتی ماڵ و فەزای کراوە بە پێی کات و شوێنی سەردەمەکە.

– کاری پێرفۆرمانسی (ماڵێکی بێ دیوار)

هونەرمەندان ڕۆژگار مەحموود – ئاڤان عومەر لە ساڵی (2008) لە شاری سلێمانی لە چوارچێوەی (پڕۆژەی شار)دا ئەم کارەیان نمایش کراوە، کارەکە لە ماوەی یەک ڕۆژ تا ئێوارە بەردەوام بووە، ماڵێک لە ناوەڕاستی گەڕەکێکدا لەسەر ڕووبەری زەوییەکی تەخت (١٥٠) مەتر دووجا دروست کراوە بە هەموو کەلوپەلی ژوورەکانییەوە دانراوەتەوە کە دیوار بوونی نییە تەنها کەلوپەلی ژوورەکان ناسنامە دەدەن بەو ڕووبەرەی کە لەسەری دانراوە، واتە ژووری نووستن و میوان و چێشتخانە و هۆڵ و هتد، ئەم کارە بۆ ژیان لەگەڵ خەڵک و بە تایبەتی ژنان و شوێنە گشتییەکاندا، لە هەمان کاتدا بۆ گۆڕینی فەزای ماڵە و بە بەرچاوکردن بۆ نەبوونی دیوار لە فەزای گشتیدا. 

– کاری پێرفۆرماسی (Wohnamt)

هونەرمەند سۆران ئەحمەد، لە ساڵی (٢٠٠٩) لە شاری سلێمانی ئەنجامی دا، کارەکە بۆ ماوەی یەک ڕۆژ بەردەوام بووە، پڕۆژەکە لە دوو قۆناغی (ماوەیی) دژ بە یەکتر، بۆ یەک باڵەخانە پێک هاتبوو، باڵەخانەکە لە ئێستادا پێی دەوترێت (دەزگای دیزاینی ڕاگەیاندن سەر بە بەڕێوەبەرایەتیی ڕۆشنبیریی سلێمانی) کە لە بنەڕەتدا ئەو باڵەخانەیە خانووی ئاساییی نیشتەجێ بووی هاوڵاتی بووە، بەڵام لەم کارەدا هەوڵ دراوە دوو ڕێبازی دژبەیەک پۆلێن بکرێت، واتە خانووەکە لە بنەڕەتدا خانوویەکی تایبەتی خێزانی بووە، بەڵام لە ڕێگەی پرۆسەی بە کرێدانەوە ئەم خانووە گۆڕدراوە بۆ خانوویەکی گشتی واتە بووە بە فەرمانگەی حکومی خزمەتگوزاری.

بیرۆکەکە لە ڕاستیدا لەگەڵ بیرەوەرییەکانی ژوورێکدا یەک دەگرنەوە، کە ئەمڕۆ بۆتە بەشی ژمێریاریی بەڕێوەبەرایەتیی ڕۆشنبیری، بەڵام لە نەخشەی بنەڕەتی باڵەخانەکەدا ئەم ژوورە وەک ژووری نووستن (خەوتن) دیزاین کراوە، هەوڵی هونەرمەند سۆران ئەحمەد ئەوەیە کە ئەم بیرەوەرییە نەبینراوانە دووبارە لە ڕێگەی کەرەستە و مۆبیلیاتی ژووری خەوتنەوە وەکو سیسەم و معرەز و مێزی توالێت و دۆڵاب دابنێتەوە لە ناو ژوورەکەدا، لە هەمان کاتدا فەرمانبەرەکان لەسەر میزی کارەکانیان کاری ڕۆژانەی خۆیان ئەنجام دەدەن، واتە ژوورەکە لە یەک کاتدا هەردوو کارەکە ئەنجام دەدات وەک ژووری نووستن کە دەتوانرێت بەکار بهێنرێ و لە هەمان کاتدا وەک ژووری ژمێریاری ئەو فەرمانگەیە کاری ڕۆژانەی خۆی تێدا ئەنجام دەدات.

کۆتایی

لێرەوە بۆمان دەردەکەوێت پرسی ماڵ یان شوێنی نیشتەجێبوون وەک بیرۆکە و کۆسێپت ڕەگ و ڕێشەی هەیە لە ناو هونەری شێوەکاریی ئێمەدا، هەوڵ دراوە بە ڕێگە و شێوازی جیاواز تێگەڵ بە فەزای گشتی بکرێت، کاری 24 کاتژمێر پێرفۆرمانسی هونەرمەند ڕەنج حیکمەت، لە ڕێکەوتی ( 26.09.2026 بۆ 27.09.2026 ) لە سەر سەربانی بەڕێوەبەرایەتیی ڕۆشنبیری و لاوان بەشی شێوەکاری و بەشی موسیقا، لە ناو کارگەی کولتووری شاری سلێمانی. نوێترین کاری پێرفۆرمانسە لە سەر ماڵ و شا – شوێنی تایبەتی و شەخسی -و شوێنی گشتی.

28.10.2026

سەرچاوەکان

1/ 24 کاتژمێر پێرفۆرمانس، هونەرمەند ڕەنج حکمەت. نووسینی ئافان سدیق، وێبسایتی ژنەفتن.

2/ 24 کاتژمێر پێرفۆرمانس، جەستە وەک درووستکەری ڕووداو، هۆشەنگ بەهجەت، وێبسایتی فریز.

3/ گواستنەوەی ژیانی تایبەتی بۆ فەزای گشتی، سەنگەر قوبات، واڵی تابەتی خۆی.

4/ کاری پێرفۆرمانسی (ماڵێکی بێ دیوار) هونەرمەندان ڕۆژگار مەحموود – ئاڤان عومەر لە ساڵی ( 2008 ) لە شاری سلێمانی، لە هونەرمەند ڕۆژگارەوە وەرگیراوە.

5/ کاری پێرفۆرماس ( Wohnamt ) هونەرمەند سۆران ئەحمەد، ساڵی 2009 لە بەڕێوەبەرایەتی ڕۆشنبیری سلێمانی. لە وێبسایتی سۆران ئەحمەدەوە وەرگیراوە.

6/ گفتوگۆی بازنەی دەربارەی 24 کاتژمێر پێرفۆرمانس، هونەرمەند ڕەنج حکمەت، لە ڕێکەوتی 25.10.2026 لە کارەگەی کولتور، بە ئامادەبوونی خاوەن کارەکە. 

The post ئەو ڕووداوەی چاوەڕوان دەکرا ڕوو بدات، ڕووی نەدا. appeared first on ژنەفتن.

چاپی دووەمی ڕۆمانی «کە تاوس فریشتەی ساوانە» دەرفەتێکە بۆ ئەوەی کە ئەم بەرهەمە جارێکی‌تر نەک هەر وەک چیرۆکێک کە ژیانی چەند کەسێک دەگێڕێتەوە، بەڵکوو وەک دەقێکی ئەدەبی لە ڕووەکانی شێوازی گێڕانەوە، داڕشتنی کەسایەتی، پەیوەندیی نێوان تاک و کۆمەڵ و پەیوەندیی نێوان نووسەر و خوێنەر بخوێندرێتەوە.

ڕۆمانەکە ژیانی خەڵکانێکی ڕۆژهەڵاتی کوردستان لە سەردەمێکی مێژووییی نزیکدا بۆ خوێنەر دەگێڕێتەوە؛ بەڵام ئەوەی گرنگە هەر گێڕانەوەی ڕووداوەکان نییە، چونکە ئەو ژیانە بە باسکردنی خەم، خولیا، عەشق، یادەوەری، ترس، هیوا و ململا‌نێی مرۆڤەکان دەگێڕدرێتەوه.

بۆیە «واقیع»  لەم ڕۆمانەدا هەر ئەو شتانە نییە کە لە دەرەوە ڕوویان داوە؛ بەڵکوو واقیعی ناوخۆی مرۆڤیشە. مرۆڤ چۆن خەمەکانی دەژیێت؟ چۆن عەشق و شکست و هیوا و یادەوەری کار لە هەڵسوکەوتی دەکەن؟ و چۆن خەمەکەی وەک تاک دەبێتە بەشێک لە خەمی گشتی؟

لەم ڕووەوە، ڕۆمانەکە هاوتەریب لە دوو ئاستدا بەرەو پێش دەچێت: ئاستی ژیانی تاکەکەسی و ئاستی واقیعی کۆمەڵایەتی ــ مێژوویی.

٢- واقیع لە ڕۆماندا: گێڕانەوەی ژیان، نەک تۆمارکردنی ژیان

یەکێک لە تایبەتمەندییە گرنگەکانی ڕۆمانی «کە تاوس فریشتەی ساوانە» شێوازی مامەڵەکردنیەتی لەگەڵ واقیع.

ڕۆمانەکە نایەوێت هەر وێنەیەکی تۆمارکراو لە ژیان پێشان بدات. واقیع لە ڕێگەی کەسایەتییەکان، گفتوگۆکانیان، بیرکردنەوەکانیان و ئەزموونە تایبەتییەکانیانەوە پێک دەهێنرێتەوە.

ئەم جۆرە گێڕانەوەیە گرنگە؛ بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەیکە مێژوو لە ڕێگەی ڕووداوە گشتییەکانەوە دێتە ناو ژیانی تاکەوە، لێرەدا نەک هەر بەوە دەزانین چی ڕووی داوە، لەوەش تێ دەگەین کە مرۆڤ چۆن ئەو ڕووداوانە ژیاوە.

بەم پێیە، ڕۆمانەکە دەکرێت وەک جۆرێک لە «مێژووی ژیاو»یش بخوێندرێتەوە؛ مێژووی ئەو مرۆڤانەی زۆرجار لە دەقە فەرمییەکانی مێژوودا دەنگیان نادۆزرێتەوە، بەڵام لە ئەدەبدا دەنگیان دەبێتە بەشێک لە یادەوەریی کۆمەڵ.

٣- کەسایەتی؛ لە ئامرازی گێڕانەوەوە بۆ دەنگی گێڕانەوە

کەسایەتییەکان لەم ڕۆمانەدا هەر ئامرازێک نین بۆ ئەوەی نووسەر بە هۆیانەوە چیرۆکەکە بگێڕێتەوە. ئەوان خۆیان دەنگ و دیدگا و جیهانی تایبەتی خۆیان هەیە. ئەم خاڵە زۆر گرنگە، چونکە کاتێک کەسایەتی خۆی قسە دەکات، نووسەر دەست لە پێشاندانی کەسایەتییەکە بە شێوەی ڕاستەوخۆ هەڵدەگرێت. خوێنەر لەبریی ئەوەی چاوەڕوان بێت نووسەر لەسەر کەسایەتییەکە چی دەڵێت، دەنگی خودی کەسایەتییەکە دەبیسێت.

لە ئەنجامی ئەمەدا، کەسایەتی لە «بابەتی گێڕانەوە»وە دەگۆڕێت بۆ «بەشداربووی گێڕانەوە».

ئەمەش ڕاستەوخۆ دەمانباتەوە بۆ بیرۆکەی پۆلیفۆنی میخائیل باختین. لە ڕوانگەی باختینەوە، ڕۆمانی پۆلیفۆنیک دەرفەت دەدات بە چەندین دەنگ و دیدگا کە تەنیا کۆپی دەنگی نووسەر نەبن، بەڵکوو هەر یەکەیان هەڵگری جیهانبینی و ڕوانگەی خۆی بێت. لە ڕۆمانی «کە تاوس فریشتەی ساوانە»دا بەئاشکرا ئەم تایبەتمەندییە لە شێوازی گێڕانەوەدا دەبینرێت.

٤- تەکنیکی گێڕانەوە: ڕۆمانێک کە کەسایەتییەکان دەیگێڕنەوە

یەکێک لە دیارترین تایبەتمەندییە فۆرمییەکانی ڕۆمانەکە ئەوەیە کە گێڕانەوە لە ڕۆمانەکەدا لە ڕێگەی مونۆلۆگ و دیالۆگی کەسایەتییەکانەوە بەرەوپێش دەچێت.

بەم شێوەیە، نووسەر ڕاستەوخۆ نایەتە پێشەوە بۆ ئەوەی ڕووداوەکان بۆ خوێنەر ڕوون بکاتەوە. کەسایەتییەکان دەدوێن، بیر دەکەنەوە، یاد دەکەنەوە، ڕووداوەکان دەگێڕنەوە و بە قسەکردنیان بەش بەش جیهانی ڕۆمانەکە دروست دەکەن.

لێرەدا نووسەر بەشێوەیەکی هونەری لە پشت دەنگەکانی کەسایەتییەکانەوە کار دەکات. ئەمە بە مانای ئەوە نییە کە نووسەر بوونی نییە؛ بە پێچەوانەوە، هەڵبژاردنی ئەوەی کە «کێ قسە بکات؟»، «چی بڵێت؟»، «لە کوێ بیڵێت؟» و «دەنگەکان چۆن بە یەکەوە پەیوەندییان هەبێت؟» خۆی بەشێکی گرنگی کاری هونەری نووسەرە. بەڵام بەو کارە لە ئاستی پەیوەندیی ڕاستەوخۆی نووسەر لەگەڵ خوێنەر کەم دەبێتەوە.

لە تیۆریی گێڕانەوەدا پێویستە جیاوازیی نێوان «نووسەر» و «دەنگی گێڕەرەوە» بزانین. ژێرار ژۆنێت، تیۆرسیەنی ئەدەبیی فەڕەنسی، پرسیاری «کێ دەدوێت؟» و «کێ دەبینێت؟»  دێنێتە ئاراوە؛ ئەمەش بنەمای جیاکردنەوەی دەنگی گێڕانەوە و فۆکالیزەیشنە.

لە ڕۆمانەکەدا، بەهۆی ئەوەی زانیارییەکان لە ڕێگەی خودی کەسایەتییەکانەوە دەگەنە خوێنەر، فۆکالیستەکان دەتوانن لە کەسایەتییەکەوە بۆ کەسایەتییەکی‌تر بگۆڕێن. لە ئەنجامدا، خوێنەر بە یەک «چاو» ناچێتە ناو جیهانی چیرۆکەوە، بەڵکوو لە چەندین پەنجەرەوە سەیری ئەو جیهانە دەکات.

٥- مونۆلۆگ؛ دەنگی ناخی مرۆڤ

مونۆلۆگ لەم ڕۆمانەدا هەر شێوازێکی قسەکردن نییە؛ بەڵکوو ئامرازێکە بۆ کردنەوەی دەرگای جیهانی ناوەوەی کەسایەتی. کاتێک کەسایەتی لەگەڵ خۆیدا دەدوێت، خوێنەر لەبریی بینینی کردارەکانی، دەچێتە ناو بیر و هەستەکانییەوە. بەم شێوەیە، ئەوەی لە دەرەوە ڕوو دەدات لەگەڵ ئەوەی لە ناوەوەی مرۆڤدا ڕوو دەدات تێکەڵ دەبێت.

لە ئەنجامی ئەمەدا، کەسایەتی هەر لە ڕێگەی کردارەکانییەوە ناناسرێت، بەڵکوو لە ڕێگەی دەنگی ناخیشیەوە دەناسرێت.

ئەم شێوازە هەروەها ڕێگە بە نووسەر دەدات کە باری دەروونی و هەستی کەسایەتییەکان بەبێ ئەوەی بەردەوام پێویستی بە ڕاڤەکردنی دەنگی گێڕەرەوە بێت، بە خوێنەر بگەیەنێت.

٦- دیالۆگ؛ لە گفتوگۆی کەسایەتییەکانەوە بۆ دروستکردنی واقیع

ئەگەر مۆنۆلۆگ دەروازەی جیهانی ناوەوەی کەسایەتییەکان بێت، دیالۆگ دەروازەی پەیوەندیی ئەوانە لەگەڵ یەکتر. لە ڕۆمانی  «کە تاوس فریشتەی ساوانە»دا دیالۆگ تەنها بۆ گواستنەوەی زانیاری نییە. کەسایەتییەکان لە ڕێگەی قسەکردنەوە خۆیان دەناسێنن، یەکتر دەناسێنن، نهێنی ئاشکرا دەکەن، هەست دەردەبڕن و هەندێکجار واقیعێکی جیاواز لە واقیعی کەسایەتییەکانی‌تر پێشان دەدەن.

لێرەدا دیالۆگ دەبێتەشوێنی بەرهەمهێنانی مانا.

ئەمەش لە چەمکی «دیالۆگاییزم»ی باختین نزیکە؛ لە دیدی باختینەوە، قسەکردن تەنها گواستنەوەی زانیاری نییە، بەڵکوو کردارێکی پەیوەندیدارە و دەنگی هەر کەسایەتییەک لە پەیوەندی لەگەڵ دەنگەکانی‌تردا مانای خۆی وەردەگرێت.

بەم پێیە، دیالۆگ لەم ڕۆمانەدا تەنیا ناوەڕۆک نییە؛ خۆی فۆرم و میکانیزمی گێڕانەوەیە.

٧- پۆلیفۆنی: ڕۆمانێک بە چەند دەنگ

ئەگەر هەموو ڕۆمانەکە لە ڕێگەی دەنگی یەک گێڕەرەوە بگێڕدرایەوە، خوێنەر لەگەڵ یەک دیدگا بەرەوڕوو دەبوو، بەڵام لەو شێوازەدا کە ڕۆمانی «کە تاوس فریشتەی ساوانە» پێشکەشی دەکات، هەر کەسایەتییەک بەشێک لە ڕاستی چیرۆکەکە لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت.

کەسایەتییەک تەنیا بەشێک دەزانێت و ئەوی‌تر بەشێکی تری دەزانێت. یەکێک ڕووداوێک بەشێوەیەکی دیاریکراو دەبینێت و ئەوی‌تر هەمان ڕووداو بەشێوەیەکی جیاواز لەو دەبینێت. لە کۆتاییدا، هیچیان بە تەنیا ناتوانن هەموو وێنەکە تەواو بکەن.

ئەمە خاڵێکی سەرنجڕاکێشە بۆ خوێندنەوەی باختینیی ڕۆمانەکە؛ ڕۆمان لە کۆمەڵێک دەنگ پێک دێت، نەک لە دەنگێکی تاک.

بەڵام لێرەدا پێویستە وردبین بین. هەموو کۆبوونەوەیەکی دەنگەکان بە مانای «پۆلیفۆنیی باختینی» نایەت. پۆلیفۆنی لە کاتێکدا مانای تیۆری خۆی وەردەگرێت کە دەنگ و دیدگاکان بتوانن سەربەخۆییی خۆیان هەبێت و دەنگی نووسەر بەئاشکرا بەسەریاندا زاڵ نەبێت.

لە ڕۆمانەکەدا ئەم تایبەتمەندییە بەشێوەیەکی سەرنجڕاکێش لە شێوازی گێڕانەوەدا دەردەکەوێت.

٨ – ڕۆمان و پازڵ؛ چیرۆکێک کە دەبێت خوێنەر تەواوی بکات

یەکێک لە جوانترین تایبەتمەندییەکانی ئەم تەکنیکە ئەوەیە کە هەر کەسایەتییەک بەشێک لە پازڵی گشتی چیرۆکەکە لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت.

کەسایەتییەکان بە جیاجیا چیرۆک دەگێڕنەوە، بەڵام هیچ یەکێکیان هەموو چیرۆکەکە نازانێت. خوێنەر دەبێت ئەو پارچە جیاجیایانە لە تەنیشت یەکەوە دابنێت و وێنەی تەواوەتی دروست بکات.

بەم پێیە، پڕۆسەی گێڕانەوە لە دوو ئاستدا جێبەجێ دەکرێت:

ئاستی یەکەم: کەسایەتییەکان بەشەکانی چیرۆک دەگێڕنەوە.

ئاستی دووەم: خوێنەر ئەو بەشانە کۆ دەکاتەوە و لە مێشکی خۆیدا کۆی چیرۆکەکە تەواو دەکات.

لەوێدا خوێنەر لە «وەرگر»ی چیرۆکەوە دەگۆڕێت بۆ بەشداربوو لە تەواوکردنی چیرۆکدا.

ئەمەش دەکرێت لەگەڵ ڕوانگەکانی تێگەیشتنی ئەدەبی و تیۆریی «خوێنەری بەشدار»دا بگونجێت؛ چونکە دەق هەموو شتێک بە خوێنەر ناڵێت، بەڵکوو بۆ پڕکردنەوەی کەلێنەکان و گرێدانی پارچەکانی هەڵگری زانیاری بە یەکترەوە، شوێن بۆ چالاکیی خوێنەر دێڵێتەوە.

٩- کەلێن و زانیاریی ناتەواو؛ خوێنەر بۆچی ناچارە بەشداری بکات؟

کاتێک گێڕانەوە لەلایەن گێڕەرەوەیەکی تەواو زانا و زاڵەوە نەکرێت، زانیارییەکان بەشێوەیەکی یەکسان و تەواو ناگەنە خوێنەر. هەر کەسایەتییەک تەنیا ئەوە دەگێڕێتەوە کە دەیزانێت، واتە ئەوەی بیری دێتەوە یا بەشێوەیەکی تایبەتی خۆی لێی تێدەگات. بەمەش کەلێنی زانیاری دروست دەبێت. بەڵام ئەم کەلێنانە نیشانەی لاوازیی دەق نین؛ بە پێچەوانەوە، دەکرێت ببنە ئامرازێکی هونەری؛ خوێنەر دەبێت لەنێوان دەنگەکاندا پەیوەندی بدۆزێتەوە، زانیارییەکان بەراورد بکات و هەندێک لەو شتانەی دەق بە ڕاستەوخۆ نایڵێت، خۆی لێیان تێبگات. لەم ڕووەوە، شێوازی پازڵیی ڕۆمانەکە، تەنیا شێوازێکی جوانیی فۆرم نییە؛ ئەم شێوازە ئەرکی خوێنەر دەگۆڕێت.

١٠- نووسەر لە پشت دەنگەکانەوە

دەکرێت یەکێک لە تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی ئەم ڕۆمانە بەم شێوەیە کورت بکرێتەوە:

نووسەر لە چیرۆکدا دیار نییە و لە پشت چیرۆکەکەوە کار دەکات.

دەنگی نووسەر بەشێوەی ڕاستەوخۆ نابیسرێت، بەڵام هەڵبژاردنی دەنگەکان، داڕشتنی گفتوگۆکان، دابەشکردنی زانیاری و بەستنەوەی چیرۆکی کەسایەتییەکان بە یەکەوە، هەموویان نیشانەی ئامادەییی چالاکانەی نووسەرن.

لەبەر ئەمە، نابێ لە «دیارنەبوونی نووسەر» بە مانای ئامادەنەبوونی نووسەر تێبگەین؛ چونکە ئەوە گۆڕینی شێوازی ئامادەبوونی نووسەر پێشان دەدات. نووسەر پێش خوێنەر ناکەوێت و ناڵێت: «چی ڕاستە و چی هەڵەیە». لەبریی ئەوە، دەنگەکان دەخاتە بەرامبەر یەکتر و خوێنەر و وادەکات خوێنەر خۆی

لە نێوانیاندا بە تێگەیشتنی تایبەتی خۆی بگات.

ئەم شێوازە لە ڕوانگەی باختینەوە گرنگە، چونکە پۆلیفۆنی بەو واتایە دێت کە دەنگە جیاجیاکان تەنیا دەنگی دووبارەبووەوەی نووسەر نەبن.

١١- فۆکالیزەیشن؛ کێ دەدوێت و کێ دەبینێت؟

لە تیۆری ژێرار ژۆنێتدا، «کێ دەدوێت؟» و «کێ دەبینێت؟» دوو پرسیاری جیاوازن. فۆکالیزەیشن پەیوەندی بەوەوە هەیە کە زانیاریی چیرۆک لە ڕێگەی کام دیدگا و کام ئاگایییەوە دەگاتە خوێنەر.

ئەگەر ئەم چەمکە لەسەر ڕۆمانی  «کە تاوس فریشتەی ساوانە» جێبەجێ بکەین، دەبینین کە گێڕانەوە بە یەک دیدگاوە سنووردار نەکراوە و هەر کەسایەتییەک پەنجەرەیەکە بۆ بینینی بەشێک لە جیهانی چیرۆک.

ئەوەی کەسایەتییەک دەیزانێت، لەوانەیە کەسایەتییەکی‌تر نەیزانێت.

ئەوەی کەسایەتییەک بە «ڕاستی» دەبینێت، لەوانەیە کەسایەتییەکی‌تر بەشێوەیەکی تەواو جیاواز لێی تێبگات. بەم شێوەیە، ڕۆمانەکە لە ڕاستییەکی گێڕدراوەوە دەگوازرێتەوە بۆ کۆمەڵێک ڕاستی لای کەسایەتییەکان.

١٢- زمان و دەنگ؛ کەسایەتییەکان چۆن خۆیان دەنووسن؟

کاتێک ڕۆمان بە دیالۆگ و مونۆلۆگ بەرەو پێش دەچێت، زمان دەبێتە بەشێک لە دروستکردنی کەسایەتی.

کەسایەتی هەر بەوە ناناسرێتەوە کە چی دەکات؛ بەوەش دەناسرێتەوە کە چۆن قسە دەکات.

وشە هەڵبژێردراوەکان، درێژی و کورتی ڕستەکان، شێوازی وەڵامدانەوە، دوودڵی، بێدەنگی، تووڕەبوون و هەستەکانی‌تر، هەموویان دەتوانن دەنگی تایبەت بە کەسایەتی دروست بکەن.

لەبەر ئەمە، دیالۆگ لە ڕۆمانەکەدا دوو کاری سەرەکی دەکات:

یەکەم: چیرۆک دەگێڕێتەوە.

دووەم: کەسایەتی دروست دەکات.

ئەم دوو ئەرکە یەکێک لە خاڵە فۆرمییە بەهێزەکانی ڕۆمانەکە پێک دەهێنن.

١٣- کات و یادەوەری؛ ڕابردوو چۆن دێتەوە بۆ ئێستا؟

کاتێک کەسایەتییەکان چیرۆکی خۆیان دەگێڕنەوە، ڕابردوو بەشێوەیەکی سروشتی دێتەوە بۆ ئێستا.

لێرەدا یادەوەری تەنیا گەڕانەوە نییە بۆ ڕووداوێکی کۆن؛ بەڵکوو شێوەیەکی نوێی ڕێکخستنەوەی ژیانە. مرۆڤ ڕابردووی وەک خۆی بیر نایەتەوە؛ بەڵکوو لە ئێستاوە سەیری ڕابردوو دەکات.

لەبەر ئەمە، ئەوەی کەسایەتی لە ڕابردووی دەگێڕێتەوە، تەنیا ئەوە نییە کە «ڕووی داوە»؛ بەڵکوو تێگەیشتنی ئێستایشە لە ڕابردوو. ئەم پەیوەندییەی نێوان یادەوەری و ئێستا، ڕۆمانەکە لە گێڕانەوەیەکی سادەی ڕووداوەکان دوور دەخاتەوە و دەیکات بە گێڕانەوەی ئەزموونی مرۆڤ.

١٤- لە تاکەوە بۆ کۆمەڵ؛ کەسایەتی و واقیعی کوردی

لە پشت ئەم تەکنیک و شێوازە فۆرمییەوە، بابەتێکی گەورەتر هەیە: ژیانی مرۆڤی کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان.

کەسایەتییەکان هەرچەندە چیرۆکی تایبەت بە خۆیان هەیە، بەڵام لە جۆرێک لە نامۆییدا، ژیانیان به بارودۆخی کۆمەڵگا و مێژوو و خەمە گشتییەکانەوە گرێ دراوە. ئەمەش وا دەکات خەمی کەسایەتییەک لە ئاستی تاکەکەسدا قەتیس نەمێنێ و ببێتە هێمای خەمێکی فراوانتر. بەم شێوەیە، ڕۆمانەکە لەنێوان ژیانی تاک و یادەوەریی کۆمەڵدا پەیوەندی دروست دەکات.

١٥- چاپی دووەم؛ دەرفەتی دووبارە خوێندنەوە

چاپی دووەمی «رۆمانی کە تاوس فریشتەی ساوانە» تەنیا بڵاوکردنەوەی دووبارەی کتێبێک نییە؛ دەکرێت دەرفەتێک بێت بۆ ئەوەی دەقەکە لەژێر ڕۆشناییی خوێندنەوەی نوێدا ببینرێت.

هەر دەقێکی ئەدەبی لەگەڵ هەر خوێنەرێکدا پەیوەندییەکی نوێ دروست دەکات. بەتایبەتی ئەم ڕۆمانە، کە زانیارییەکانی بەشێوەی پارچەپارچە و لە ڕێگەی دەنگی کەسایەتییەکانەوە دەگاتە خوێنەر، لە هەر خوێندنەوەیەکدا دەتوانێت پەیوەندییە نوێیەکانی نێوان ئەو پارچانە زیاتر ئاشکرا بکات.

لە چاپی دووەمدا، ئەوەی گرنگە تەنیا ژمارەی چاپ نییە؛ گرنگ ئەوەشە کە دەقەکە بتوانێت خوێنەرێکی نوێبخاتە ناو ئەو جیهانەی کە لە نێوان دەنگە جیاجیاکاندا دروست بووە.

١٦- کۆتایی: ڕۆمانێک کە خوێنەر بەشێکە لە گێڕانەوەی

ڕۆمانی «کە تاوس فریشتەی ساوانە» لە ڕووی بابەتەوە گێڕانەوەی بەشێکە لە ژیانی خەڵکی ڕۆژهەڵاتی کوردستان؛ بەڵام لە ڕووی فۆرمەوە، گرنگییەکی تایبەتی لە شێوازی گێڕانەوەدا هەیە.

ڕۆمانەکە پشت بە مونۆلۆگ و دیالۆگ دەبەستێت و کەسایەتییەکان بە دەنگی خۆیان بەشە جیاوازەکانی چیرۆکەکە بەرەوپێش دەبەن. دەنگی ڕاستەوخۆی  نووسەر نابیسرێت و نووسەر لە پشت دەنگەکانەوە کار دەکات. کەسایەتییەکان هەر یەکەیان پارچەیەک لە واقیع لەگەڵ خۆیان دەهێنن و خوێنەر دەبێت ئەو پارچانە پێکەوە بلکێنێت. واتە ڕۆمانەکە وەک پازڵێک وایە کە تیایدا هەر کەسایەتییەک پارچەیەکە، هەر مونۆلۆگێک بەشێکە، هەر دیالۆگێک نیشانەیەکە، و خوێنەر ئەو کەسەیە کە دەبێت وێنە گشتییەکە تەواو بکات.

لە ڕوانگەی باختینەوە، ئەمە ڕێگەیەکە بۆ نزیکبوونەوە لە پۆلیفۆنی و دیالۆگاییزم؛ لە ڕوانگەی ژۆنێتەوە، گۆڕینی دەنگ و فۆکالیزەیشنە؛ و لە ڕوانگەی بەردەنگەوە، بانگهێشتکردنی خوێنەرە بۆ ئەوەی لە دروستکردنی مانای دەقدا بەشدار بێت.

لە کۆتاییدا، بەهای ڕۆمانەکە تەنیا لەوەدا نییە کە چی دەگێڕێتەوە، بەڵکوو لەوەشدایە کە چۆن دەیگێڕێتەوە.

 لە ڕۆمانی «کە تاوس فریشتەی ساوانە»دا، ئەم «چۆنیەتییە بەشێوەیەکی سەرنجڕاکێش بەوە گرێدراوە کە چەندین دەنگ لەگەڵ یەکدا کۆ دەبنەوە، پارچە پارچەی واقیع دەهێننە ناو دەق و لە کۆتاییدا وێنەیەکی گەورەتر لە ژیان دروست دەکەن و لە ناو ئەم پڕۆسەیەدا، خوێنەر لە دەرەوەی چیرۆک نییە، بەڵکوو دەبێتە بەشێک لە دروستکردنی چیرۆکەکە.

پەراوێز:

١. پۆلیفۆنی (Polyphony): فرەدەنگی؛ شێوازێکی گێڕانەوەیە کە تێیدا دەنگ و دیدگای جیاجیای کەسایەتییەکان سەربەخۆیانە دەردەکەون و دەنگی نووسەر بەسەر هەموویاندا زاڵ نییە.

٢. میخائیل باختین  (Mikhail Bakhtin، ١٨٩٥–١٩٧٥): فەیلەسوف و تیۆرسیەنی ئەدەبی، خەڵکی ڕووسیا، بە تیۆریی پۆلیفۆنی و دیالۆگاییزم و لێکۆڵینەوەکانی لەسەر ڕۆمان ناسراوە.

٣. ژێرار ژۆنێت  (Gérard Genette، ١٩٣٠–٢٠١٨): تیۆرسیەنی ئەدەبی، خەڵکی فەڕەنسا کە یەکێکە لە گرنگترین دامەزرێنەرانی تیۆریی گێڕانەوەی نوێ؛ بەتایبەتی لە بواری کات، دەنگی گێڕەرەوە و فۆکالیزەیشن.

 ٤. فۆکالیزەیشن (Focalization): ئەم زاراوەیە لە تیۆریی گێڕانەوەناسی ژێرار ژۆنێتدا لەسەر ئەوە چڕ دەبێتەوە کە دەق لە ڕێگەی کام ناوەندی دید و زانیاری و تێگەیشتنەوە جیهانی چیرۆک دەخاتە ڕوو؛ بە واتایەکی ڕوونتر، کێ دەبینێت؟

 ٥. فۆکالیست (Focalizer): ئەو گێڕەرەوە یان کەسایەتییەیە کە ڕووداوەکان لە ڕێگەی دید و تێگەیشتنی ئەوەوە باس دەکرێن؛ واتە ئەو کەسەیە کە «دەبینێت».

٦. دیالۆگاییزمی باختین (Bakhtinian Dialogism): وەک چەمکێکی سەرەکی لە هزری باختیندا، پێداگری لەسەر ئەوە دەکات کە هەر دەنگ و وتەیەکی ناو دەق لە پەیوەندی و ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ دەنگ و دیدگاکانی‌تردا مانا پەیدا دەکات؛ واتە دەق جیهانێکی داخراو و تاکدەنگ نییە، بەڵکوو پێک دێت لە گفتوگۆی بەردەوامی نێوان دەنگ و دیدگا جیاجیاکان.

The post «کە تاوس فریشتەی ساوانە»؛ لە واقیعەوە بۆ پۆلیفۆنی دەنگەکان appeared first on ژنەفتن.

١. د. لەشکرى بۆ ئەوەى ڕەوایەتى بە کتێبەکەى بدات وشەگەلى وەک وەهمى و نازانستى و ئەو بابەتانەى زۆر بەکار هێناوە، بۆیە منیش خوێندنەوەیەکى نازانستى و نائەکادیمى بۆ کتێبەکەى دەکەم بەبێ ئەوەى بکەومە ناو وەهمەوە. پێدەچێت د. لەشکرى وشەى وەهمى هەر بە واتاى زڕ، یان گەندەڵ و پووچ بەکار هێنابێت، کە پاشتر ڕوونترى دەکەمەوە. «وەهمی مرۆڤی ئەکادیمی»ی د. حەیدەر لەشکری، کە لە ساڵی ٢٠٢٦دا بڵاو کراوەتەوە، لە پێنج وتاری سەرەکی پێک دێت و چەند پرسێکی پەیوەست بە ژیانی ئەکادیمی، زانستە مرۆڤایەتییەکان، کوردناسی، ناسنامە و مێژوونووسی دەخاتە بەرباس. نووسەر لە پێشەکی، لاپەڕەی ١٠، بە ڕوونی دەڵێت کتێبەکە توێژینەوەیەکی سەربەخۆ نییە بە مانا باوەکەی نووسینی ئەکادیمی و وتارەکانیش لە چوارچێوەی یەک پڕۆژەدا ئەنجام نەدراون. ئەم ڕوونکردنەوەیە بۆ هەڵسەنگاندنی کتێبەکە گرنگە، چونکە خوێنەر دەبێت لە سەرەتاوە بزانێت لەگەڵ کۆمەڵێک تێبینی و تێڕامانی ڕەخنەییدا ڕووبەڕووە، نەک لەگەڵ توێژینەوەیەکی یەکپارچە کە پرسیار و میتۆد و ئەنجامی هاوبەشی هەبێت. هەڵبەتە ئەوەش هەیە، بەڵام بەشێوەیەکى شاراوە. د. لەشکرى، لەپاڵ چەندانى دیکەدا، یەکێکە لە توێژەرە ئەکادیمییەکانى کورد، کە زۆر لەمێژە توێخى باوى ئەکادیمى فڕێداوە و لە دەرەوەى هزرینى باو، میتۆدى باو و زانستگەراییی باو، بیر دەکاتەوە.

٢. لەشکری لە هەمان پێشەکیدا ئاماژە بەوە دەکات کە وتارەکان، جگە لە دوا وتار، لەنێوان ساڵانی ٢٠٢٢–٢٠٢٦دا لە گۆڤار و سایتە هزرییەکاندا بڵاو کراونەتەوە. هەروەها دەڵێت ئەم نووسینانە بە ڕۆحێکی ئەکادیمی و نەفەسێکی ڕەخنەیی نووسراون، بەڵام زیاتر تێبینی و چاودێری و تێڕامانن. پێزیستە ئەم پێناسەیە لە هەموو خوێندنەوەکەى مندا ڕەچاو بکرێت. بەهای وتارێکی ڕەخنەیی تەنها بەوە ناپێورێت کە چەند زانیاریی نوێی کۆ کردووەتەوە؛ بەڵکوو بەوەش دەپێورێت کە چەند توانیویەتی پرسیاری گرنگ بەشێوەیەکی ڕوون بخاتە ڕوو و خوێنەر بۆ بیرکردنەوەیەکی وردتر هان بدات.

٣. هەرچەندە نووسەر کتێبەکە بە پڕۆژەیەکی یەکگرتوو ناناسێنێت، کەچى لە لاپەڕەی ١١دا چوارچێوەیەکی هاوبەش بۆ وتارەکان دەستنیشان دەکات. ئەو چوارچێوەیە پەیوەستە بە ناسنامە^[1] و مەودای کاری مرۆڤی ئەکادیمی، سروشتی بەرهەمهێنانی زانینی مێژوویی، مامەڵەی دامەزراوەیی لەگەڵ ڕابردوو و چۆنیەتیی گێڕانەوەی نائەکادیمی. لە ڕووی هەڵسەنگاندنی ئێمەوە، ئەم خاڵانە ئەوە دەردەخەن کە پێنج وتارەکە، لەگەڵ جیاوازیی بابەتەکانیاندا، دەچنەوە کەنار پرسیارێکی هاوبەشەوە: چۆن زانین بەرهەم دەهێنرێت، چۆن ڕەوایی پێ دەدرێت و چۆن دەکرێت لە گوتار و بانگەشە جیا بکرێتەوە؟

٤. بە سەرنجدان لە ناوونیشانى کتێبەکە لە یەکەم خوێندنەوەدا بۆى هەیە ئەو هەستەمان لەلا دروست بکات کە نووسەر دژایەتیی مرۆڤی ئەکادیمی دەکات، بەڵام ئەمە لەگەڵ ڕوونکردنەوەی خودی نووسەر کە پاشتر دێت، ناگونجێت. لەشکری لە لاپەڕەی ١١دا دەڵێت مەبەستی لە «وەهم» نکۆڵیکردن لە بەهای ئەکادیمیا یان کەمکردنەوەی شکۆی مەعریفە زانستییەکەی نییە. ئەو پرسیار لە چۆنیەتیی گەڵاڵەبوونی وێنەی مرۆڤی ئەکادیمی لە زەمینەی ئێمەدا دەکات. ئەم جیاوازییە گرنگە، چونکە ڕەخنەگرتن لە وێنەیەکی کۆمەڵایەتیی ئەکادیمیبوون، بە مانای ڕەتکردنەوەی خودی زانکۆ و زانست نییە.

٥. د. لەشکری لە پێشەکیدا چەند پرسیارێکی ڕوون دەورووژێنێت: مرۆڤی ئەکادیمی دەبێت چۆن بێت؟ چی بەرهەم بهێنێت؟ ئەکادیمیبوون چی پێ داوە؟ ئایا بڕوانامە و پلەی زانستی بە تەنها بەسن بۆ ئەوەی کەسێک بەرهەمهێنەری دانایی بێت؟ ئەم پرسیارانە ناوەڕۆکی ڕەخنەییی کتێبەکە دیاری دەکەن. لە هەڵسەنگاندنی ئێمەدا، گرنگییان لەوەدایە کە جیاوازیی لەنێوان پێگەی دامەزراوەیی و توانای بەرهەمهێنانی زانین دەخەنە ڕوو. بەڵام ئەم جیاوازییە نابێت ببێتە هۆی ئەوەی هەموو خاوەن‌بڕوانامەکان بە یەک حوکم هەڵبسەنگێنرێن. جگە لەوەش ئەم پرسیارانە پێشتر کراون و قسەى زۆریشیان لەسەر کراوە، بەڵام لەشکرى بۆى گرنگ نەبووە بگەڕێتەوە سەریان و بە پێویستیشى نەزانیوە بگەڕێتەوە سەریان، یان ناویان بهێنێت. بە بڕواى من ئەمە دیاردەیەکى نێگەتیڤى نێو ئەکادیمى و نووسەرانى کوردە کە بایەخ بە هەوڵ و ماندووبوونى یەکتر نادەن بەڵام لە کونی دەرزییەوە هەر سەرچاوەیەکى بیانى دەدۆزنەوە کە بە تەقەى تفەنگیش پەیوەندى بە بابەتەکەیانەوە هەبێت و چەڕەدووکەڵێکى سەرچاوەیى دروست دەکەن.

٦. لە لاپەڕەی ١٣دا، نووسەر مرۆڤی ئەکادیمی لەنێوان سێ وێنەدا دەبینێت: توێژەر، ڕۆشنبیر و قسەکەر لەبارەی دۆخی گشتی. ئەو جەخت لەوە دەکاتەوە کە لەنێوان وتاردانی ڕۆشنبیرییانە و توێژینەوەی زانستیدا مەودایەک هەیە. ئەمە تێبینییەکی گرنگە، چونکە کەسێک دەتوانێت لە بوارێکدا توێژەرێکی بەهرەمەند بێت، بەڵام هەر بۆچوونێکی لەبارەی پرسی گشتییەوە بەشێوەیەکی زانستی پشتڕاست نەکرابێتەوە. لە هەمان کاتدا، بەشداریی ئەکادیمی لە گفتوگۆی گشتی بۆخۆی کێشە نییە؛ ئەوەی گرنگە پاراستنی جیاوازیی نێوان زانیاریی پسپۆڕانە و هەڵوێستی کەسییە.

٧. لە ڕووی ڕەخنەیییەوە، پێشەکیی کتێبەکە یەکێک لە خاڵە بەهێزەکانییەتی، چونکە نووسەر جۆری نووسینەکە، سنووری ئامانجەکەی و پرسیارە سەرەکییەکانی ڕوون دەکاتەوە. ئەمە خوێنەر لە چاوەڕوانییەکی نادروست دەپارێزێت و لە وەهم دوورى دەخاتەوە. بەڵام هەمان ڕوونکردنەوە بەرپرسیارێتییەکی دیکەش دروست دەکات: کاتێک نووسەر خۆی لە بەرهەمهێنانی زانین و پێوەرەکانی ڕەخنە دەکۆڵێتەوە، خوێنەر مافی ئەوەی هەیە بپرسێت ئایا لە هەر وتارێکدا جیاوازیی نێوان تێبینی، گریمانە و ئەنجامی بەڵگەدار پارێزراون یان نا؟

٨. ئەوەی لە سەرەتای کتێبەکەدا سەرنج ڕادەکێشێت، تەنها بابەتەکان نییە، بەڵکوو شێوازی پرسیارکردنە. د. لەشکرى لەبریی ئەوەی ئەکادیمیبوون بە پێناسەیەکی فەرمی کۆتایی پێ بهێنێت، دەیخاتە ناو پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنانی زانین، پێگەی کۆمەڵایەتی و توانای ڕەخنەیییەوە. بە بۆچوونی من، ئەمە دەستپێکێکی بەجێیە بۆ گفتوگۆیەکی زانستی. بەڵام بەهای کۆتاییی ئەم دەستپێکە بەوە دیاری دەکرێت کە لە بەشەکانی دواتردا چەندە دەتوانێت لە ئاستی پرسیارەوە بگاتە ئاستی شیکردنەوەی ورد و نموونەگەلێکى بۆ بهێنرێتەوە.

دووەم: قەیرانی میتۆد لە کوردناسیدا

٩. وتاری یەکەم، «قەیرانی میتۆد لە کوردناسیدا؛ چەند تێبینییەکی نائەکادیمی»، لە لاپەڕەی ٢٢ دەست پێ دەکات. خودی ناوونیشانەکە دوو ئاماژەی گرنگی تێدایە: یەکەم، نووسەر کێشەیەک لە ئاستی میتۆددا دەستنیشان دەکات؛ دووەم، تێبینییەکانی خۆی بە «نائەکادیمی» ناو دەبات. ئەم ناونانە نابێت بە مانای بێ‌بەهاییی باسەکە وەربگیرێت، بەڵکوو دەبێت لە چوارچێوەی ئەو پێناسەیەدا بخوێندرێتەوە کە نووسەر لە پێشەکیدا بۆ جۆری نووسینەکانی خستوویەتیە ڕوو.

١٠. پرسیاری میتۆد لە کوردناسیدا پرسیارێکی بنەڕەتییە، چونکە هەر لێکۆڵینەوەیەک لەبارەی مێژوو، زمان، کولتوور یان کۆمەڵگەی کوردییەوە، پێویستی بە دیاریکردنی شێوازی بەرهەمهێنانی زانیاری هەیە. لە هەڵسەنگاندنی ئێمەدا، بەهای ئەم وتارە لەوەدایە کە سەرنج لەسەر ناوەڕۆکی ئەوەی دەگوترێت؛ دەگوازێتەوە بۆ چۆنیەتیی گەیشتن بەو زانیارییە. ئەمە بۆخۆی پێوەرێکی گرنگە: نابێت زۆریی سەرچاوە یان فراوانیی بابەت جێگای ڕوونیی میتۆد بگرێتەوە.

١١. لە خوێندنەوەی ڕەخنەییی ئەم وتارەدا پێویستە لەنێوان دوو شتدا جیاوازی بکرێت: دەستنیشانکردنی کێشەی میتۆدی و سەلماندنی ئەوەی کە ئەو کێشەیە تا چەند لە توێژینەوەکانی کوردناسیدا بڵاوە. یەکەمیان دەتوانێت بە شیکردنەوەی چەند نموونەی دیاریکراو دەست پێ بکات، بەڵام دووەمیان پێویستی بە بەڵگەی فراوانتر هەیە. بۆیە لە هەڵسەنگاندنی مندا ناکرێت هەر تێبینییەکی ڕەخنەییی نووسەر بە حوکمێکی گشتی لەسەر هەموو توێژینەوەکانی کوردناسی وەربگیرێت.

١٢. ئەگەر توێژینەوەیەک لەبارەی کوردناسییەوە ئەنجام بدرێت، پێویستە خوێنەر بتوانێت بزانێت پرسیارەکە چییە، سەرچاوەکان چۆن هەڵبژێردراون و لە چ بنەمایەکەوە ئەنجامەکان هەڵهێنجراون. ئەمە پێوەری هەڵسەنگاندنی ئێمەیە، نەک دەقێک بە ناوی نووسەرەوە بخەینە ڕوو. لەم ڕوانگەیەوە، گرنگیی باسکردنی قەیرانی میتۆد لەوەدایە کە توێژەر ناچار دەکات پەیوەندیی نێوان پرسیار، بەڵگە و ئەنجام ڕوون بکاتەوە. واتە هەر ناڕێکییەک لەو پەیوەندییەدا هەبێت وەک کرۆکى قەیرانەکە ئاشکراى بکات.

١٣. هەروەها پێویستە جیاوازی لەنێوان کەموکوڕیی میتۆدی و جیاوازیی ڕوانگەدا بکرێت. دوو توێژەر دەتوانن لە هەمان بابەت بکۆڵنەوە و بە دوو لێکدانەوەی جیاواز بگەن، بەبێ ئەوەی بە ناچاری یەکێکیان میتۆدی هەڵەی بەکار هێنابێت. ڕەخنەی زانستی پێویستە پیشانى بدات لە کوێدا سەرچاوە بە نادروستی بەکار هێنراوە، لە کوێدا ئەنجام لە بەڵگەکان دوور کەوتووەتەوە و لە کوێدا گریمانە بە ڕاستیی سەلمێنراو و ناسێنراوە.

١٤. بەهای ئەم وتارە، لە چوارچێوەی گشتیی کتێبەکەدا، لەوەدایە کە پرسیاری دانایی ڕەخنەیی دەخاتە سەرەتای گفتوگۆکەوە. بەڵام حوکمدانی کۆتایی لەسەر ئاستی سەرکەوتنی وتارەکە پێویستی بە پشکنینی هەموو ئەو نموونە و سەرچاوانە هەیە کە لە ناو دەقەکەدا بەکار هاتوون. بۆیە لێرەدا ناتوانین بەبێ ئەو پشکنینە بڵێین نووسەر هەموو قەیرانەکەی سەلماندووە یان هەموو هۆکارەکانی دەستنیشان کردووە. ئەوەی دەتوانرێت بگوترێت ئەوەیە کە وتارەکە پرسیارێکی گرنگ دەخاتە بەردەم لێکۆڵینەوەی کوردناسی و د. لەشکرییش بوێرانە ئەو کارەى کردووە.

سێیەم: وەهمی مرۆڤی ئەکادیمی لە زەمینەی ئێمەدا

١٥. وتاری دووەم، «وەهمی مرۆڤی ئەکادیمی لە زەمینەی ئێمەدا»، لە لاپەڕەکانی ٦٨–١٢١دا هاتووە و لە ڕووی ناوونیشانەوە نزیکترین وتارە لە پرسیاری سەرەکیی کتێبەکەوە. بۆ تێگەیشتن لە مەبەستی ئەم وتارە، دەبێت بگەڕێینەوە بۆ ئەو پرسیارانەی نووسەر لە پێشەکیدا دەیانورووژێنێت: ئەکادیمیبوون چی بە مرۆڤ دەدات و ئایا پلەی زانستی بە تەنها بەڵگەی توانای بەرهەمهێنانی دانایییە؟ لە هەڵسەنگاندنی مندا، گرنگیی ئەم پرسیارە لەوەدایە کە بەها و ڕەواییی مرۆڤی ئەکادیمی لە خودی کار و بەرهەمەکەیدا دەپشکنێت، نەک تەنها لە نازناوی فەرمییدا.

١٦. لەشکری لە پێشەکیی کتێبەکەدا پرسیار لەوە دەکات کە ئایا ئەکادیمیا لە هەندێک لە بەستێنەکانی ئێمەدا زیاتر وێنەیەکی کۆمەڵایەتی و دەسەڵاتێکی ڕەمزییە، لەبری ئەوەی پرۆسەیەکی مەعریفی بێت کە بنەماکەی پرسیار و ڕەخنە و پێداچوونەوەیە؟ یان نا؟. ئەم دەربڕینە بە شێوەی پرسیارە و نابێت بگۆڕدرێت بۆ حوکمێکی گشتی کە گوایە هەموو ئەکادیمیای کوردی تەنها وێنە و دەسەڵاتی ڕەمزییە. جیاوازیی نێوان پرسیار و حوکم لێرەدا بنەڕەتییە، چونکە ئەمانەتی زانستی پێویست دەکات نووسەر بەو شێوەیە بخوێنێتەوە کە خۆی بیرۆکەکەی داڕشتووە.

١٧. لە ڕووی ڕەخنەیییەوە، دەتوانین بپرسین بۆچی پێگەی دامەزراوەیی و توانای زانستی هەمیشە یەک شت نین. بڕوانامە دەتوانێت نیشانەی تێپەڕاندنی قۆناغێکی فەرمیی خوێندن بێت، بەڵام هەڵسەنگاندنی توانای توێژەر پێویستی بە خوێندنەوەی بەرهەمەکانی هەیە. لە هەمان کاتدا، نابێت بەهای بڕوانامە و دامەزراوەی ئەکادیمی بە تەواوی کەم بکرێتەوە، چونکە ئەوانیش بەشێکن لە ڕێکخستنی پەروەردە و توێژینەوە. ڕاستە لە کوردستاندا خودى بەدەستهێنانى بڕوانامە بە گرنگتر تەماشاى دەکرێت و چەندین ماف و جیاووک بۆ خاوەن بڕوانامەکە دەستەبەر دەکات، بەڵام هێشتا ئەمە بەڵگە نییە لەسەر پێشگەیشتوویی ئەکادیمیانە و شێواز و ئەتەکێتى خاوەن پلە زانستییەکە، یان خاوەن بڕوانامەکە.

١٨. جیاوازیی نێوان توێژەر و ڕۆشنبیر، کە نووسەر لە لاپەڕەی ١٣ی پێشەکیدا ئاماژەی پێ دەکات، بۆ خوێندنەوەی ئەم وتارە گرنگە: توێژەر لە کارە پسپۆڕییەکەیدا پابەندە بە پرسیار و بەڵگە و ڕێوشوێنی توێژینەوە؛ بەڵام ڕۆشنبیر دەتوانێت لەبارەی پرسە کۆمەڵایەتی و سیاسییە هەنووکەیییەکانەوە هەڵوێست و لێکدانەوەی گشتی دەرببڕێت. ئەم دوو ڕۆڵە دەتوانن لە یەک کەسدا کۆ ببنەوە، بەڵام نابێت تێکەڵ بکرێن. کەسێک بەهۆی پسپۆڕییەکەی لە بوارێکدا، بە ناچاری لە هەموو بوارەکانی دیکەش خاوەنی هەمان دەسەڵاتی زانستی نییە. جگە لەوەش هەموو کارێکى پسپۆڕی و ئەکادیمییانە شیاوى لاساییکردنەوە و دووبارەکردنەوەیە، بەڵام لەبەر ئەوەى پرسەکۆمەڵایەتییەکان بگۆڕن و چەقبەستوو نین و ڕۆژانە ڕوو دەدەن، ئەوە کارى ڕۆشنبیر دینامیکیتر و بوونناسانەترە و لە ناو ڕووداوەکانەوە هەڵوێست وەردەگرێت. بە پێچەوانەى کارى ئەکادیمی و پسپۆڕییەوە کە لە نێو کڵێشەیەکى پێشوەختەوە هەنگاو دەنێت کە کەسانیتریش بەو ڕێگەیەدا ڕۆیشتوون و پاساوى بابەتیبوون دەکەنە پاڵپشتى خۆتێکەڵنەکردنبە بابەتەکەیان. ئەم ڕوانگە پۆزەتیڤیستانەیەش بڕبڕە پشتى ئەو قەیرانەیە کە لەشکرى قسەى لەبارەوە دەکات.

١٩. یەکێک لە پرسیارە گرنگەکان بۆ هەڵسەنگاندنی ئەم وتارە ئەوەیە، کە ئایا نووسەر لە هەموو شوێنێکدا جیاوازیی نێوان ڕەخنەی تاکە ئەکادیمییەکان و ڕەخنەی سیستەمی ئەکادیمی دەپارێزێت؟ ئەگەر کەموکوڕییەک لە بەرهەمی تاکێکدا هەبێت، بە تەنها ناتوانێت ببێتە بەڵگە بۆ لاوازیی هەموو دامەزراوەکە!؟ هەروەها، ئەگەر دامەزراوەیەک کێشەی ڕێکخستن و پێوەری هەبێت، ئەمە بۆ خۆی بە مانای بێ‌بەهاییی هەموو بەرهەمەکانی ئەو دامەزراوەیە نییە؟ ئەم جیاوازییە پێوەرێکی پێویستە بۆ هەر ڕەخنەیەکی دادپەروەرانە. بەبڕواى من ئەم دوو ڕوانگەیە یەکترى تەواو دەکەن: لاوازیی دامەزراوەکە و مکووڕبوونى لەسەر سەپاندنى سێتێک ڕێنمایی بە ناوى زانستییەوە بەسەر توێژەردا، توێژەرێکى لاواز و لەق بەرهەم دەهێنن. هەر بۆیەشە کەسانێمکان هەن پێش ئەوەى ببنە کەسى ئەکادیمى زۆر جوانتر و تۆکمەتر و وردتر بیریان کردۆتەوە.

٢٠. لە ڕووی زانستییەوە، پرسیاری «بەرهەمهێنانی مەعریفە» پێویستی بە وردکردنەوە هەیە: بەرهەمهێنانی دانایی تەنها بە مانای داهێنانی تیۆرییەکی نوێ نییە؛ دۆزینەوەی بەڵگە، ڕاستکردنەوەی زانیاریی پێشوو، شیکردنەوەی سەرچاوە و پێشکەشکردنی لێکدانەوەیەکی بەڵگەدار هەموویان دەتوانن بەشداری لە پێشخستنی زانستدا بکەن. بۆیە لە هەڵسەنگاندنی ئەو پرسیارەی لەشکری دەیورووژێنێت، دەبێت پێوەرەکانی بەرهەمهێنانی مەعریفە بەفراوانی و بەوردی دیاری بکرێن.

٢١. لە هەڵسەنگاندنی گشتیی ئەم وتارەدا، بەهێزترین خاڵ بریتییە لە خستنە ژێر پرسیاری ئەو گریمانەیەی کە پلە و پێگەی ئەکادیمی بۆ خۆیان دەبنە بەڵگەی توانای زانستی. ئەمە پرسیارێکی بەجێیە و دەتوانێت گفتوگۆیەکی گرنگ لەبارەی پێوەرەکانی هەڵسەنگاندنی کار و بەرهەمی ئەکادیمییەوە دروست بکات. بەڵام بۆ ئەوەی ئەم گفتوگۆیە بە ئەنجامی زانستی بگات، پێویستە هەر حوکمێک لەسەر دۆخی ئەکادیمیا بە بەڵگەی دیاریکراو پشتگیری بکرێت و لە حوکمی گشتیی نەپشکنراو دوور بخرێتەوە.

٢٢. ئەگەر ئەم وتارە بەو ئامانجە هەڵبسەنگێنین کە نووسەر لە پێشەکیدا ڕاگەیاندووە، واتە ورووژاندنی پرسیار لەبارەی وێنە و ڕۆڵی مرۆڤی ئەکادیمی، ئەوا خودی بابەتەکە و پرسیارەکانی خاوەنی گرنگییەکی ڕوونن. بەڵام لە هەڵسەنگاندنی کۆتاییدا نابێت گرنگیی پرسیارەکە وەک سەلمێنراوی وەڵامەکە تێکەڵ بکەین، ئەمەش پێوەرێکە کە لە خوێندنەوەی هەموو وتارەکانی کتێبەکەدا پێویستە بپارێزرێت.

چوارەم: مەرگی زانستە مرۆڤایەتییەکان و ژیانەوەیان

٢٣. وتاری سێیەم، «مەرگی زانستە مرۆڤایەتییەکان و ژیانەوەیان لە بواری ئەکادیمیدا»، لە لاپەڕەکانی ١٢٢–١٦١دا هاتووە. نووسەر لە لاپەڕەی ١٤ی پێشەکیدا ڕوونی دەکاتەوە کە مەبەست لە مەرگی زانستە مرۆڤایەتییەکان، مەرگی تەواو و ڕاستەقینەیان نییە. بەڵکوو ئەو دەربڕینە پرسیارێک دەورووژێنێت کە شیاوی لێوردبوونەوەیە. ئەم ڕوونکردنەوەیە بۆ ئەمانەتی خوێندنەوە گرنگە، چونکە ناونیشانی وتارەکە نابێت وەک ڕاگەیاندنی کۆتاییهاتنی زانستە مرۆڤایەتییەکان لێک بدرێتەوە. لێرەدا ئەو سەرنجەش دەردەبڕم کە د. لەشکرى لە دانانى نێونیشانەکاندا هەمیشە نا و وەهم و مەرگ دێنێتە ئاراوە و کاتێکیش ڕوونکردنەوە دەدات دەڵێ مەبەستم ئەوە نییە و ئەوەیە. چاکتر بوو هەر لەسەرەتاوە بەپێى مەبەستەکانى خۆى ناوونیشانەکانیشى دابڕشتنایە.

٢٤. د. لەشکری لە پێشەکیدا پرسیاری ئەوە دەکات کە چی بەسەر ئەو زانستانەدا دێت کە بەهایان پەیوەست نییە بە بەهاکانی بازاڕەوە؟ ئەگەر دانایی تەنها بەپێی سوودی ڕاستەوخۆ هەڵبسەنگێنرێت، ئەمە پرسیارێکی دیاریکراوە دەربارەی پێوەرەکانی بەهای زانین. لە هەڵسەنگاندنی مندا، ئەم پرسیارە زۆر گرنگە چونکە ناکرێت هەموو بەرهەمێکی زانستی تەنها بەپێی داهاتی دارایی یان بەکارهێنانی ڕاستەوخۆی لە بازاڕدا هەڵبسەنگێنرێت. بەڵام ئەمە بە مانای ئەوە نییە کە پەیوەندیی زانستە مرۆڤایەتییەکان بە پێویستییەکانی کۆمەڵگە و بازاڕەوە گرنگ نییە.. زانستە مرۆڤایەتییەکان زانستى بەهاخوڵقێنن نەک بازاڕخوڵقێن: ئەمانە ئەو زانستانەن کە مرۆڤ هان دەدەن چۆن بتوانن لە ناو کۆمەڵگە و بازاڕدا بەشێوەیەکى بەهادار ڕەفتار بنوێنن، ڕێکخستن و تێگەیشتن و سەنگینى و ئاسایشى بۆ دابین بکەن، نەک بەشێک بن لە میکانیزمى فروانکردنى بازاڕەکە. زانستە مرۆڤیەتییەکان نەرێت و ئاکارمەندی مرۆڤەکانى نێو بازاڕ بەرهەم دەهێنن، نەک دابینکەرى ئیش و قازانج و نرخى کەلوپەلەکان. بەم پێیەش گرنگییەکەیان لەوەدایە ئەو گەندەڵى و فڕوفێڵ و ساختانە لە هزرى مرۆیەکاندا دەسڕنەوە، کە بازاڕ دەکەنە جەللادى کۆمەڵگە.

٢٥. لە هەمان لاپەڕەدا، نووسەر دەپرسێ ئایا زانستە مرۆڤایەتییەکان دەتوانن بە پێناسەکردنەوەی پەیوەندییەکانیان بۆ کۆمەڵگە و ژیانی گشتی و لەخۆگرتنى ئەو پرسانەی بازاڕ ناتوانێت بە تەنها وەڵامیان بداتەوە، گرنگیی خۆیان بگەڕێننەوە. ئەم دەربڕینە دەریدەخات کە نووسەر تەنها لە قەیرانەکە ناپرسێت، بەڵکوو پرسیاری ئەگەری ژیانەوە و پێناسەکردنەوەی ڕۆڵی ئەو زانستانەش دەورووژێنێت. بەڵام چونکە پرسیارەکە بەشێوەیەکی کراوە داڕێژراوە، نابێت وەک چارەسەرێکی تەواو و سەلمێنراو پێشکەش بکرێت.

٢٦. لە ڕووی ڕەخنەیییەوە، پێویستە جیاوازیی لەنێوان قەیرانی دامەزراوەیی و قەیرانی بەهای مەعریفیی زانستە مرۆڤایەتییەکان بکرێت. ئەگەر بەشێکی زانکۆیی کێشەی بودجە، خوێندکار یان دەرفەتی کارى هەبێت، ئەمە بۆ خۆی نایسەلمێنێت کە ئەو زانستە بەهای مەعریفیی خۆی لەدەست داوە. هەروەها، ئەوەی زانستێک بەهای هزری و کولتووری هەیە، بە تەنها ناتوانێت هەموو کێشە دامەزراوەیییەکانی چارەسەر بکات. بوارى پزیشکى هەتا بڵێى بازاڕخوڵقێنە و بوارى زمانى کوردى هەتا بڵێى دوورەبازاڕە. بەڵام بە ئاشکرا گەندەڵى بوارى ساخلەمى و پزیشکى لە وڵاتەکەماندا دەبنین و پەراوێزبوونى زمانى کوردیش لە بازاڕ، چەند زمانێکى دیکەى جگە لە زمانى کوردى هێناوەتە سەنتەرەوە. ئەم جیاوازییە پێوەرێکی پێویستە بۆ هەڵسەنگاندنی هەر باسێک لەبارەی قەیرانی زانستە مرۆڤایەتییەکانەوە.

٢٧. گرنگیی پرسیاری نووسەر لەوەدایە کە بەهای زانین لە چوارچێوەیەکی فراوانتردا دەخاتە بەرباس: زانستە مرۆڤایەتییەکان دەتوانن لە تێگەیشتن لە زمان، مێژوو، کولتوور، ئەخلاق و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکاندا ڕۆڵیان هەبێت. بۆ ئەوەی بەهای ئەم ڕۆڵانە بەشێوەیەکی زانستی هەڵبسەنگێنرێت، پێویستە لە هەر بوارێکدا نموونە و بەڵگەی دیاریکراو بخەینە ڕوو.

٢٨. لە هەڵسەنگاندنی ئەم وتارەدا، پرسیارێکی گرنگ ئەوەیە کە نووسەر چەندە لە نێوان دۆخی گشتیی زانستە مرۆڤایەتییەکان و دۆخیان لە زەمینەی کوردیدا جیاوازی دەکات. ئەم دوو ئاستە بۆیان هەیە پەیوەندییەکى پتەویان پێکەوە هەبێت، بەڵام یەک شت نین. کێشەیەک کە لە سیستەمی زانکۆییی وڵاتێکدا هەیە، بە ناچاری بە هەمان شێوە لە سیستەمێکی دیکەدا ڕوو نادات. بۆیە هەر بەراوردێک پێویستی بە دیاریکردنی بارودۆخی دامەزراوەیی و کۆمەڵایەتیی خۆی هەیە.

٢٩. لە ڕووی بەهێزییەوە، ئەم وتارە پرسیاری بەهای زانستە مرۆڤایەتییەکان لە پەیوەندی بە کۆمەڵگە و ژیانی گشتییەوە دەخاتە بەردەم خوێنەر. ئەمە کارێکى زۆر بەجێیە، چونکە دامەزراوەی ئەکادیمی ناتوانێت بەتەواوی لە پرسیار و پێویستییەکانی کۆمەڵگە داببڕێت. بەڵام لە ڕووی هەڵسەنگاندنی زانستییەوە، پێویستە لەنێوان دیاریکردنی کێشە و پێشکەشکردنی چارەسەردا جیاوازی بکرێت. ئەوەی نووسەر پرسیارێکی گرنگی ورووژاندووە، لە خۆیدا نایسەلمێنێت کە وەڵامی کۆتایی بۆ دۆزیوەتەوە.

٣٠. ئەگەر وتاری سێیەم لەگەڵ دوو وتاری پێشوودا بخوێنینەوە، پەیوەندییەکی بابەتی لەنێوانیاندا دەبینین: یەکەم پرسیاری میتۆد، دووەم پرسیاری مرۆڤی ئەکادیمی و سێیەم پرسیاری بەهای زانستە مرۆڤایەتییەکان دەورووژێنێت. ئەمە لێکدانەوەیەکە بۆ ڕێکخستنی بابەتەکان، نەک بانگەشەی ئەوەی نووسەر سێ وتارەکەی وەک قۆناغەکانی یەک تیۆری داڕشتووە. بەو سنوورەوە، دەتوانین بڵێین ئەم سێ وتارە یەکتر تەواو دەکەن لە ورووژاندنی پرسیاری زانین و دامەزراوەی ئەکادیمی و ئەمەش خاڵێکى زۆر باشى کتێبەکەیە.

پێنجەم: ناسنامە و مێژوو لە سەردەمی دیجیتاڵیدا

٣١. وتاری چوارەم، «ناسنامە و مێژوو لە سەردەمی دیجیتاڵیدا؛ لە خۆنواندنەوە بۆ وەرچەرخان لە کۆیادی کوردەکان»، لە لاپەڕەکانی ١٦٢–٢٢٢دا هاتووە. نووسەر لە پێشەکیی کتێبەکە، لاپەڕەکانی ١٥–١٦، ڕوونی دەکاتەوە کە کۆیاد چیتر تەنها لە ڕێگەی دەق، قوتابخانە و دامەزراوە فەرمییەکانەوە دروست نابێت؛ بەڵکوو تۆڕە دیجیتاڵییەکانیش بوونەتە فەزایەک بۆ گێڕانەوەی وێنە، ڕەمز و حیکایەتەکانی پەیوەست بە ڕابردوو. ئەمە بنەمایەکی ڕوونە بۆ تێگەیشتن لە پرسیاری سەرەکیی وتارەکە.

٣٢. لەشکری لە پێشەکیدا ئاماژە بەوە دەکات کە لە فەزای دیجیتاڵیدا ناسنامە و بیرەوەری تێکەڵ بە یەکتر دەبن و سنووری نێوان ڕابردوو و ئێستا کاڵ دەبێتەوە. ئەم تێبینییە گرنگە، چونکە پەیوەندیی کۆمەڵگە بە ڕابردووەوە، تەنها لە ڕێگەی خوێندنەوەی کتێبی مێژوویییەوە دروست نابێت. وێنە، دەنگ و گێڕانەوەی دیجیتاڵی دەتوانن ببنە بەشێک لە ئەزموونی ڕۆژانەی ڕابردوو. بەڵام لە هەڵسەنگاندنی گشتییدا، پێویستە جیاوازیی لەنێوان بڵاوبوونەوەی بیرەوەری و دروستیی زانیاریی مێژوویی بکرێت.

٣٣. گرنگیی ئەم بابەتە بۆ کۆمەڵگەی کوردی لەوەدایە کە گێڕانەوەی ڕابردوو بەشێوەیەکی فراوانتر دەچێتە ناو ژیانی گشتییەوە. بەڵام ئەوەی زانیارییەک بەئاسانی بڵاو دەبێتەوە، بە مانای ئەوە نییە کە بەڵگەیەکی مێژووییی پشتڕاستکراوەیە. لە ڕووی ڕەخنەیییەوە، دەبێت بپرسین سەرچاوەی زانیارییەکە چییە، چۆن دەستکاری کراوە و ئایا لە چوارچێوەی مێژووییی خۆیدا پێشکەش کراوە؟ یان نا؟ ئەمانە پێوەرەکانی هەڵسەنگاندنی ئێمەن، نەک دەربڕینی ڕاستەوخۆی نووسەر.

٣٤. لە خوێندنەوەی ئەم وتارەدا، چەمکی کۆیاد پێویستی بە جیاکردنەوە لە مێژوونووسی هەیە. بیرەوەریی هاوبەش دەتوانێت پەیوەست بێت بە هەست، ڕەمز و ئەزموونی کۆمەڵایەتییەوە، بەڵام مێژوونووسیی ئەکادیمی پێویستی بە شیکردنەوەی سەرچاوە و پشتڕاستکردنەوەی بانگەشەکان هەیە. ئەم جیاوازییە بە مانای بێ‌بەهاییی بیرەوەری نییە؛ چونکە بیرەوەریش دەتوانێت ببێتە سەرچاوەیەکی گرنگ بۆ توێژینەوە. بەڵام پێویستە بە پێوەرەکانی ڕەخنە، سەرچاوە هەڵبسەنگێنرێت، نەک یەکسەر خۆیان بەدەستەوە بدەین. ئەوەى لە زمان کەسێکەوەیە، تەنێ ئەو کاتە ڕاستە، کە بە پرۆسەى پشکنینى ڕەخنەکاریدا تێپەڕێت. چونکە ڕاستى وەک بەهایەکى ڕووتەڵ و کامڵ تەنیا لەلاى یەک کەس نییە و ڕاستیى بابەتێکى دابەشکراوە بەسەر ڕوانگە جیاوازەکاندا.

٣٥. لە ڕووی زانستییەوە، پرسیارێکی گرنگ ئەوەیە کە ئایا دیجیتاڵبوون تەنها شێوازی بڵاوکردنەوەی گێڕانەوەکان دەگۆڕێت، یان کاریگەری لەسەر خودی چۆنیەتیی تێگەیشتن لە ڕابردووش هەیە؟ ئەم دوو ئاستە پەیوەندییان هەیە، بەڵام نابێت بەبێ بەڵگە وەکیەک دابنرێن. بۆ سەلماندنی کاریگەریی فەزای دیجیتاڵی لەسەر ئاگاییی مێژوویی، پێویستە لە چۆنیەتیی بەکارهێنان و وەرگرتنی گێڕانەوەکان بکۆڵرێتەوە. ئەمە ڕەخنەیەکی میتۆدییە کە لە هەڵسەنگاندنی بابەتەکەدا دەیخەمە ڕوو کە پێویستە نووسەر وەڵامى بداتەوە.

٣٦. هەروەها پێویستە لەنێوان زیادبوونی دەرفەتی بەشداری و یەکسانبوونی دەسەڵاتی گێڕانەوەدا جیاوازی بکرێت. فەزای دیجیتاڵی دەتوانێت دەرفەت بدات بە کەسانی زیاتر بۆ بڵاوکردنەوەی بیرەوەریی خۆیان، بەڵام ئەمە بە ناچاری واتاى ئەوە نییە، کە هەموو دەنگەکان بە یەکسانی دەبینرێن. لە هەڵسەنگاندنی مندا، ئەم جیاوازییە گرنگە بۆ ئەوەی نەکەوینە ناو ئەو گریمانەیەی کە فراوانبوونی ئامرازی پەیوەندی بۆخۆی دەبێتە هۆی دیموکراتیزەبوونی زانین و دانایی.

٣٧. پرسیارێکی دیکە ئەوەیە کە چۆن دەکرێت لە فەزای دیجیتاڵیدا لەنێوان پاراستنی بەڵگە و بەرهەمهێنانی مانادا هاوسەنگی بپارێزرێت. ئەرشیڤکردنی وێنە و دەنگ و بەڵگە دەتوانێت یارمەتیدەر بێت بۆ پاراستنی ڕابردوو، بەڵام کۆکردنەوەی زانیاری بە تەنها تێگەیشتنی مێژوویی دروست ناکات. پێویستە بەڵگەکان لە چوارچێوەی کاتی، کۆمەڵایەتی و سیاسیی خۆیاندا بخوێندرێنەوە.

٣٨. لە ڕووی هەڵسەنگاندنی وتارەکەوە، بەهای پرسیاری سەرەکی لەوەدایە کە پەیوەندیی ناسنامە و مێژوو بە فەزای دیجیتاڵییەوە دەخاتە بەرباس. ئەمە بوارێکی گرنگە بۆ توێژینەوەی کوردی. بەڵام ئاستی سەرکەوتنی وتارەکە لە سەلماندنی کاریگەرییە دیاریکراوەکاندا دەبێت بە پشکنینی بەڵگە و نموونەکانی خودی دەق دیاری بکرێت. نابێت بەبێ ئەو پشکنینە بانگەشەی ئەوە بکەین کە نووسەر هەموو لایەنەکانی گۆڕانی کۆیادی کوردی لە سەردەمی دیجیتاڵیدا ڕوون کردووەتەوە.

٣٩. لە چوارچێوەی گشتیی کتێبەکەدا، ئەم وتارە بابەتی گێڕانەوەی ڕابردوو لە ئاستی دامەزراوە و نووسینی ئەکادیمییەوە دەباتە ناو فەزای فراوانتری ژیانی کۆمەڵایەتی. ئەمە لێکدانەوەی ئێمەیە لە شوێنی وتارەکە لەنێوان پێنج وتارەکەدا. بەو مانایە، پرسیاری مێژوو چیتر تەنها پەیوەست نییە بەوەی مێژوونووس چۆن دەنووسێت، بەڵکوو پەیوەستە بەوەش کە کۆمەڵگە چۆن ڕابردوو دەبینێت و دەگێڕێتەوە.

شەشەم: بۆچی هەمووان دەیانەوێ ڕابردوو قۆرخ بکەن؟

٤٠. دوا وتاری کتێبەکە، «بۆچی هەمووان دەیانەوێ قۆرخی ڕابردوو بکەن؟ ئەو دەمەی مێژوو دەبێتە گوتار نەک زانین»، لە لاپەڕەکانی ٢٢٣–٣٠٣دا هاتووە. ئەم وتارە بەڕوونی پرسیاری پەیوەندیی نێوان مێژوونووسی و گێڕانەوەی ڕابردوو دەورووژێنێت. نووسەر لە لاپەڕەی ١٦ی پێشەکیشدا دەڵێت گەڕانەوە بۆ مێژوو بۆخۆی کێشە نییە؛ چونکە کۆمەڵگەکان پێویستیان بە ڕابردووی خۆیانە بۆ تێگەیشتن لە ئێستایان. کێشەکە ئەو کاتە دەست پێ دەکات کە ڕابردوو لە بوارێکی لێکۆڵینەوە و شرۆڤەوە ببێتە سەرچاوەی ڕەوایەتیدان، یان مێژوو ببێتە گوتارێکی داخراو.

٤١. ئەم جیاوازییە یەکێک لە گرنگترین خاڵەکانی کتێبەکەیە: د. لەشکری خودی پەیوەندیی کۆمەڵگە بە ڕابردووەوە ڕەت ناکاتەوە؛ بەڵکوو ئەو شێوازە دەخاتە ژێر پرسیار کە تێیدا ڕابردوو دەبێتە ئامرازی ڕەوایەتیدان بە هەڵوێستێکی پێشوەختە. لە هەڵسەنگاندنی ئێمەدا، ئەمە جیاوازییەکی بنەڕەتییە لەنێوان ناسینی ڕابردوو و بەکارهێنانی ڕابردوو بۆ پشتڕاستکردنەوەی بانگەشەیەکی ئێستا. یەکەمیان پێویستی بە پرسیار و بەڵگە هەیە، دووەمیان دەتوانێت هەڵبژاردنی بەڵگەکان بەپێی ئەنجامێکی پێشوەختە ئاراستە بکات.

٤٢. لە کۆتاییی وتارەکەدا، لاپەڕەی ٢٩٨، نووسەر دەڵێت گرفتی پانتاییی کولتووریی ئێمە تەنها زۆریی قسە و باسی مێژوویی نییە، بەڵکوو کەمیی هزری مێژووییە. ئەم دەربڕینە تێزی ڕەخنەیییەکی ڕوون لەخۆ دەگرێت: زۆر قسەکردن لەبارەی ڕابردوو بە ناچاری بە مانای بوونی تێگەیشتنێکی قووڵی مێژوویی نییە. لە ڕووی هەڵسەنگاندنی منەوە، ئەم جیاوازییە گرنگە، چونکە لەنێوان بەکارهێنانی ناو و ڕەمزە مێژوویییەکان و توانای شیکردنەوەی ڕووداوەکاندا مەودایەک هەیە.

٤٣. لە هەمان لاپەڕەدا، لەشکری دەڵێت تا ئەو کاتەی ڕابردوو بکرێتە ئامرازی سەپاندنی هەڵوێستێکی دیاریکراو و لەلایەن ئایدیۆلۆژیاکانەوە قۆرخ بکرێت، توانای کۆمەڵگە لە ڕەخنەگرتن لە خودی خۆی لاواز دەبێت، ئەمە حوکمێکی ڕوونی خودی نووسەرە. بەهای ڕەخنەییی ئەم بیرۆکەیە لەوەدایە کە قۆرخکردنی ڕابردوو تەنها بە کێشەیەکی مێژوونووسی ناناسێنێت، بەڵکوو بە توانای کۆمەڵگەوە بۆ پێداچوونەوە بە باوەڕ و هەڵوێستەکانی خۆیەوە دەیبەستێتەوە.

٤٤. لەشکری لە لاپەڕەی ٢٩٨دا داوای بنیاتنانی ڕۆشنبیرییەکی مێژووییی ڕەخنەیی دەکات کە گوێ لە دەنگە جیاوازەکان بگرێت و بیرەوەری لە لێکۆڵینەوەی زانستی جیا بکاتەوە. هەروەها داوا دەکات ناسنامەسازی و زانستخوازی لە یەکتر داببڕدرێن. ئەم داواکارییە بۆ تێگەیشتن لە ئامانجی دوا وتارەکە گرنگە، چونکە نووسەر بە تەنها ڕەخنە لە قۆرخکردنی ڕابردوو ناگرێت، بەڵکوو پێوەرێکیش بۆ مامەڵەیەکی ڕەخنەییی لەگەڵ مێژوو دەخاتە ڕوو.

٤٥. لە ڕووی ڕەخنەیییەوە، پێویستە ئەوە ڕوون بکرێتەوە کە جیاکردنەوەی ناسنامەسازی لە زانستخوازی بە مانای ئەوە نییە کە توێژینەوەی مێژوویی هیچ کاریگەرییەکی لەسەر ناسنامە نییە. ئەوەی دەبێت جیا بکرێتەوە، ئامانجی توێژینەوەیە لە کاریگەرییە کۆمەڵایەتییەکانی. توێژەر دەتوانێت بەڵگەیەکی مێژوویی بخاتە ڕوو کە کاریگەری لەسەر تێگەیشتنی کۆمەڵگە لە ناسنامەی خۆی هەبێت، بەڵام نابێت بەڵگەکان تەنها بۆ بەرهەمهێنانی ئەنجامێکی ناسنامەییی پێشوەختە هەڵبژێرێت.

٤٦. لە لاپەڕەی ٢٩٩دا، نووسەر جەخت لە گەڕاندنەوەی بەها بۆ مێژوونووسی دەکاتەوە: ئەو ڕەخنە لەو شێوازە دەگرێت کە مێژوو دەبێتە ئامرازێک بۆ بەرهەمهێنانەوەی ناسنامە و پاساوهێنانەوە بۆ ڕەوتی دەسەڵات. لە هەڵسەنگاندنی ئێمەدا، ئەم خاڵە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە پرسیاری سەربەخۆییی توێژینەوەوە هەیە. ئەگەر ئەنجامی توێژینەوە لە پێشدا دیاری کرابێت، ئەوا مەترسیی ئەوە هەیە کە سەرچاوەکان تەنها بۆ پشتڕاستکردنەوەی ئەو ئەنجامە بەکار بهێنرێن.

٤٧. لە لاپەڕەکانی ٢٩٩–٣٠٠دا، لەشکری ئەرکی بنەڕەتیی مێژوونووسیی ئەکادیمی بە بەرهەمهێنانی ڕەخنەیی زانینی مێژوویی دەناسێنێت، ئەویش بە پشتبەستن بە بەڵگە و سەرچاوە ماددی و غەیرەماددییەکان. ئەم پێناسەیە گرنگە، چونکە مێژوونووسی لە تەنها گێڕانەوەی ڕووداوەکان جیا دەکاتەوە. لە ڕووی زانستییەوە، بەڵگەی مێژوویی نابێت تەنها وەک ماددەیەک بۆ پڕکردنەوەی گێڕانەوەیەکی پێشوەختە بەکار بهێنرێت، بەڵکوو دەبێت بتوانێت خودی گێڕانەوەکەش بخاتە ژێر پرسیارەوە.

٤٨. د. لەشکری لە کۆتاییی وتارەکەدا دژی ئەوە دەوەستێتەوە کە مێژوونووس ببێتە وەستای دروستکردنی ناسنامە. ئەو پێیوایە ئەم ڕۆڵە توانای مێژوونووس بۆ خستنە ژێر پرسیاری تێگەیشتنە جێگیرەکان سنووردار دەکات. ئەمە ڕەخنەیەکی دیاریکراوە لە ئامانج و ڕۆڵی مێژوونووسی، نەک ڕەتکردنەوەی ئەوەی مێژوو لە ژیانی ناسنامەییی کۆمەڵگەدا کاریگەری هەیە. لە هەڵسەنگاندنی ئێمەدا، پاراستنی ئەم جیاوازییە پێویستە بۆ ئەوەی مەبەستی نووسەر بە هەڵە نەگوازرێتەوە.

٤٩. لە لاپەڕەی ٣٠١دا، نووسەر دێتە سەر ئەوەى کە مێژوونووسیی ئەکادیمی نابێت لەسەر گریمانەی بێخەوشیی کۆمەڵگە یان ڕاست و دروستیی بەردەوامی کردارەکانی دەست پێ بکات. ئەو دەیەوێت مێژوونووس بتوانێت هەم دەستکەوت و هەم شکست، هەم هێز و هەم لاوازی بخاتە ژێر لێکۆڵینەوە. ئەم پێوەرە بۆ خوێندنەوەی مێژوویی گرنگە، چونکە ڕابردوو نابێت تەنها لە ڕێگەی شانازی یان سەرزەنشتەوە بخوێندرێتەوە.

٥٠. لە هەمان لاپەڕەدا، لەشکری بەهای مێژوونووس بە توانای بەرهەمهێنانی شرۆڤەی زانستییەوە دەبەستێتەوە، نەک بە ئاستی دڵسۆزیی بۆ گێڕانەوە نەتەوەیییەکان. ئەم خاڵە یەکێک لە ڕوونترین پێوەرەکانی کتێبەکەیە. لە ڕووی هەڵسەنگاندنی منەوە، دڵسۆزیی نەتەوەیی و پابەندبوون بە میتۆدی زانستی بە ناچاری دژ بە یەکتر نین، بەڵام کاتێک بەڵگەکان دژ بە خواست و باوەڕی توێژەر دەردەکەون، ئەوە پابەندبوون بە میتۆدە کە دەبێت ئەنجامی توێژینەوە دیاری بکات.

٥١. لە لاپەڕەکانی ٣٠٢–٣٠٣دا، نووسەر ڕوونی دەکاتەوە کە بوونی مێژوونووسیی ئەکادیمیی بەهێز بە مانای نەمانی گێڕانەوە سیاسی، نەتەوەیی و ئایینییەکان نییە. ئەو دان بەوەدا دەنێت کە ئەو گێڕانەوانە ئەرکی کۆمەڵایەتی و ناسنامەییی خۆیان هەیە، بەڵام مێژوونووسیی ئەکادیمی دەبێت بیانخاتە ناو فەزای ڕەخنەیییەوە. ئەمە جیاوازییەکی گرنگە، چونکە نووسەر داوای سڕینەوەی گێڕانەوە جیاوازەکان ناکات؛ بەڵکوو داوا دەکات هیچ گێڕانەوەیەک بەدەر نەبێت لە پرسیار و پشکنینی زانستی.

٥٢. لە هەڵسەنگاندنی مندا، بەهێزترین خاڵی دوا وتارى کتێبەکەى لەشکرى، ئەوەیە کە جیاوازیی لەنێوان گێڕانەوەی ڕابردوو و زانینی مێژوویی دەخاتە ناوەندی باسەکەیەوە. ئەم جیاوازییە دەتوانێت ببێتە بنەمایەکی گرنگ بۆ گفتوگۆ لەبارەی مێژوونووسیی کوردییەوە. بەڵام پێویستە لە هەڵسەنگاندنی خودی وتارەکەشدا هەمان پێوەر بەکار بهێنرێت: هەر حوکمێک دەربارەی گێڕانەوەی مێژووییی کوردی دەبێت بە نموونە و بەڵگەی دیاریکراو پشتگیری بکرێت و سنووری ئەو حوکمەش ڕوون بکرێتەوە.

حەوتەم: بەهای زانستی، کەموکوڕییەکان و ئەنجامی کۆتایی

٥٣. ئەگەر پێنج وتارەکە بە یەکەوە بخوێنینەوە، دەبینین پرسیارەکانیان لە چەند ئاستێکی جیاوازدا دێن و دەچن: میتۆدی توێژینەوە، ڕۆڵی مرۆڤی ئەکادیمی، بەهای زانستە مرۆڤایەتییەکان، گۆڕانی کۆیاد لە سەردەمی دیجیتاڵیدا و پەیوەندیی نێوان مێژوونووسی و گێڕانەوەی ڕابردوو. ئەم پەیوەندییە بابەتییە لەگەڵ ئەو چوارچێوە هاوبەشەدا دەگونجێت کە نووسەر لە پێشەکییدا دیاری کردووە. بەڵام نابێت لەوەوە ئەنجام وەربگرین، کە کتێبەکە خاوەنی یەک تیۆریی تەواوە؛ چونکە نووسەر خۆی ئەو بانگەشەیە ناکات و ڕەتی دەکاتەوە.

٥٤. لە هەڵسەنگاندنی گشتییدا، یەکێک لە بەهاکانی کتێبەکە ئەوەیە کە خوێنەر بۆ جیاکردنەوەی چەند ئاستێکى زانین هان دەدات: بڕوانامە لە توانای زانستی، وتاردان لە توێژینەوە، بیرەوەری لە مێژوونووسی و ناسنامەسازی لە لێکۆڵینەوەی ڕەخنەیی. ئەم جیاوازییانە بەشێوەیەکی ڕوون لە پرسیار و ئەنجامەکانی کتێبەکەدا دەردەکەون. بەهایان لەوەدایە کە یارمەتیدەرن بۆ تێگەیشتن لەوەی بۆچی هەموو گوتارێکی پەیوەست بە زانست و مێژوو، بە ناچاری زانینێکی پشتڕاستکراوە نییە.

٥٥. بەڵام لە ڕووی ڕەخنەیییەوە، پێویستە جیاوازیی لەنێوان بەهای پرسیار و بەهێزیی بەڵگەدا بکرێت. نووسەر دەتوانێت پرسیارێکی زۆر گرنگ بوورووژێنێت، بەڵام ئەوە بۆخۆی نایسەلمێنێت کە هەموو ئەنجامەکانی لەسەر بنەمای بەڵگەی تەواو دامەزراون. هەروەها، کەموکوڕیی بەڵگە لە بانگەشەیەکی دیاریکراودا نابێت ببێتە هۆی ڕەتکردنەوەی هەموو بەهای هزریی کتێبەکە. هەڵسەنگاندنی دادپەروەرانە دەبێت هەر بانگەشەیەک بەپێی جۆر و بەڵگە و سنووری خۆی بخوێنێتەوە.

٥٦. پرسیارێکی دیکەی ڕەخنەیی ئەوەیە کە ئایا هەموو چەمکە سەرەکییەکانی کتێبەکە بە ئاستێکی یەکسان ڕوون کراونەتەوە؟ چەمکەکانی وەک وەهم، میتۆد، مرۆڤی ئەکادیمی، کۆیاد، ناسنامە و گوتاری مێژوویی هەر یەکەیان مێژوو و بەکارهێنانی تیۆریی خۆیان هەیە. بۆیە لە هەڵسەنگاندنێکى زانستیدا پێویستە بزانین لە هەر وتارێکدا ئەم چەمکانە بە چ مانایەک بەکار هاتوون و ئایا ماناکەیان لە درێژایی باسەکەدا پارێزراوە یان نا؟ ئەمەش پرسیارێکی پشکنینکارییە، نەک حوکمێکی پێشوەختە لەسەر هەڵەی نووسەر.

٥٧. لە ڕووی بەرهەمی تیۆرییەوە، نابێت ئەوەی کتێبەکە پرسیاری گرنگی ورووژاندووە بەو مانایە وەربگیرێت کە تیۆرییەکی سەربەخۆ و تەواوی بەرهەم هێناوە. خودی نووسەر لە پێشەکیدا بەرهەمەکەی بە کۆمەڵێک وتار و تێڕامانی ڕەخنەیی دەناسێنێت. بۆیە پێوەری دادپەروەرانە ئەوەیە کە بپرسین ئەم وتارانە چەندە توانیویانە پرسیارەکان بە ڕوونی بخەنە ڕوو و چەندە خوێنەر بۆ لێکۆڵینەوەی زیاتر ئامادە دەکەن. بەڵام ئەگەر بانگەشەیەکی دیاریکراو بە شێوەی حوکمی زانستی پێشکەش کرابێت، ئەوا پێویستە بە پێوەری بەڵگە و سەلماندن هەڵبسەنگێنرێت.

٥٨. یەکێک لە خاڵە گرنگەکانی کتێبەکە ئەوەیە کە ڕەخنەى لە ئاستی تاکە کەسدا ڕاناوەستێت، بەڵکوو پرسیاری پەیوەندیی زانین بە دامەزراوە و کۆمەڵگە و گێڕانەوەی ڕابردووەوە، دەورووژێنێت. لە هەڵسەنگاندنی مندا، ئەمە بوارێکی گرنگە بۆ گفتوگۆی زانستیی کوردی. بەڵام بۆ ئەوەی ئەم گفتوگۆیە بەرهەمی دیاریکراوی هەبێت، پێویستە لە ئاستی حوکمە گشتییەکانەوە بگوازرێتەوە بۆ لێکۆڵینەوەی ورد لە دامەزراوە، بەرهەم و گێڕانەوە دیاریکراوەکان.

٥٩. ئایا نووسەر ئامانجەکەی پێکاوە؟ وەڵامەکە دەبێت بە پێی ئەو ئامانجە بدرێتەوە کە خۆی لە پێشەکیدا ڕاگەیاندووە: ئەگەر ئامانج ورووژاندنی پرسیار، پێشکەشکردنی تێبینیی ڕەخنەیی و خستنە ژێر پرسیاری هەندێک وێنە و گێڕانەوەی جێگیر بێت، کتێبەکە چوارچێوەیەکی ڕوونی بۆ ئەو گفتوگۆیە خستۆتە ڕوو. بەڵام ئەگەر پێوەرەکە سەلماندنی ئەزموونیی هەموو بانگەشەکان و بەرهەمهێنانی تیۆرییەکی تەواو بێت، ئەوا ئەمە ئامانجێک نییە کە نووسەر لە سەرەتاوە بەڵێنی دابێت. ئەم جیاوازییە دەبێت لە هەر حوکمێکی کۆتاییدا ڕەچاو بکرێت.

٦٠. لە کۆتاییدا، «وەهمی مرۆڤی ئەکادیمی» کتێبێکی ڕەخنەیییە کە پرسیاری گرنگ دەربارەی بەرهەمهێنانی زانین، ڕۆڵی مرۆڤی ئەکادیمی، بەهای زانستە مرۆڤایەتییەکان و شێوازی مامەڵەکردن لەگەڵ ڕابردوودا دەورووژێنێت. بەهای سەرەکییەکەی، لە هەڵسەنگاندنی ئێمەدا، لەوەدایە کە خوێنەر هان دەدات جیاوازیی لەنێوان ناونیشان و توانایی، گوتار و زانین، بیرەوەری و لێکۆڵینەوەی ڕەخنەییدا بکات. بەڵام ئەو داواکارییە ڕەخنەییەی کتێبەکە دەیخاتە ڕوو، دەبێت بەسەر خودی کتێبەکەشدا جێبەجێ بکرێت. ئەگەر نووسەر داوا دەکات هەموو گێڕانەوەیەک بخرێتە ژێر پرسیار، ئەوا گێڕانەوە ڕەخنەیییەکەی خۆیشی لەو پشکنینە بەدەر نییە. ئەمە نە کەمکردنەوەی بەهای بەرهەمەکەیە و نە پاساوهێنانەوە بۆ کەموکوڕییەکانی؛ بەڵکوو پابەندبوونە بەو بنەمایەی کە ڕەخنەی زانستی لەسەری دامەزراوە: هیچ بانگەشەیەک نابێت لە بەڵگە و پێداچوونەوە بەدەر بێت.

پیرۆزبایى لە پڕۆفیسۆر د. لەشکرى دەکەم بۆ ئەم کارە نایابەى.

^[1] د. لەشکرى لە سەراپاى کتێبەکەیدا بەدواى شوناسى مرۆڤی ئەکادیمیدا دەگەڕێت، کەچى هەر وشەى ناسنامەى بەکار هێناوە، کە ئەمەش ناکۆکە لەگەڵ ئامانجەکەى: ناسنامە بەڵگەنامەیەکى پیشەیییە و شوناس بەردەوامییەکى مرۆیییە بۆ بوونە ئەوەى دەیەوێت ببێت.

The post وەهمی مرۆڤی ئەکادیمی؛خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ قەیرانی زانین، ناسنامە و گێڕانەوەی مێژوویی appeared first on ژنەفتن.

 ئه‌م بابه‌ته‌ کورتەی‌ باسێکه‌ له‌ کۆی ئه‌و لێدوانانه‌ی که‌ له‌ کۆڕه‌که‌ی مه‌ریوان و له‌ 22 ی ڕه‌زبه‌ردا، سه‌باره‌ت به‌م کتێبه‌ پێشکه‌ش به‌ خوێنه‌ران و به‌شداربووان کرا.

 ***

کاتێک باس له‌ خوێندنه‌وه‌ی فۆرمی ده‌قێکی هونه‌ری یان ئه‌ده‌بی ده‌کرێ، پێویسته‌ بگه‌ڕینه‌وه‌ بۆ تیۆریی جوانیناسیی”  ئادۆڕنۆ” و ئه‌و پێناسه‌ گشتگیره‌ی که‌ له‌ فۆڕمی به‌رهه‌می هونه‌ری و ده‌قی ئه‌ده‌بی له‌ به‌رده‌سته‌. (فۆرم، ئه‌و گشتییه‌ته‌ی که‌ توخم و ڕه‌گه‌زه‌‌ زمانی و مانایی و ته‌کنیکییه‌کانی به‌رهه‌می هونه‌ری یان ده‌قی ئه‌ده‌بی پێکه‌وه‌ ده‌به‌ستێ.)‌ نۆڤێلێتی “وێڵی” له‌ سۆنگه‌ی فۆرمه‌وه‌، گێڕانه‌وه‌یه‌کی مۆدێڕنه‌، به‌ که‌ڵکوه‌رگرتن له‌ هه‌ندێک پارامێتر و ته‌کنیکی ئه‌ده‌بی پاش مودێڕنیستی چیرۆکه‌که‌ی ده‌باته‌ پێشه‌وه‌. ‌

*زمانی گێڕانه‌وه‌ی وێڵی،‌‌ زمانێکی مودێڕن، شه‌فاف و تاڕاده‌یه‌ک نزیکه‌ له‌ زمانی ‌” فردینان سێلین”.

*  گێڕانه‌وه‌‌ی که‌سایه‌تییه‌کان و ڕووداوه‌کان له‌نێوان خه‌ون و واقێعدایه‌ و گێڕانه‌وه‌یه‌کی مه‌یله‌و سوورئالیستییه‌.

* تێمی سه‌ره‌کیی چیرۆک، تێمێکی سایکۆلۆژی و ئێگزیستانسیالیسته‌ – به‌ ڕوانگه‌یه‌کی ئۆنتۆلۆژیکی‌- و  زیاتر به‌ لای‌ دۆخی ” کافکایی”دا ڕۆیشتووه‌.

  له‌ گێڕانه‌وه‌ی به‌شی سێیەم و کۆتاییی ڕۆماندا، ده‌رده‌که‌وێت، که‌سایه‌تیی ” تۆ” ی چیرۆکەکە مردووه ‌و وه‌گێڕ ده‌یهه‌وێ له‌ ڕێگه‌ی یاده‌وه‌ری و بیرهێنانه‌وه‌ی بیره‌وه‌رییه‌کانی خۆی له‌گه‌ڵ که‌سایه‌تیی “تۆ” خولیا و خه‌ون و بیرکردنه‌وه‌ و حه‌زه‌کانی  بگێڕێته‌وه‌.

*  ئه‌م نۆڤێلێته‌ به‌پێی گێڕانه‌وه‌ و گۆشه‌نیگاکان، له‌ سێ به‌شی سه‌ره‌کی پێکهاتووه‌.

*  به‌شی یه‌که‌م: چیرۆکبێژی له‌ گۆشه‌نیگای که‌سی دووهه‌مه‌وه‌یه‌‌‌. وه‌گێڕ وه‌ک که‌سێکی متمانه‌پێنه‌کراو‌، که‌ بۆ خۆی یه‌کێکه‌ له‌ که‌سایه‌تییه‌کانی ناو داستان، له‌ گۆشه‌نیگای دووه‌م که‌سی تاکه‌وه‌ چیرۆکی که‌سایه‌تییه‌کی نادیار که‌ به‌ “تۆ” ناسراوه‌ ده‌گێڕێته‌وه‌. ئه‌و “تۆ”یه‌، له‌وانه‌یه‌ تۆی خوێنه‌ر بێت. یان له‌وانه‌یه‌ ئه‌و ” تۆ”یه‌ که‌سایه‌تییه‌کی ناو چیرۆکه‌‌ و وه‌گێڕ ىێت بێ ئه‌وه‌ی ناوی بهێنێ، بۆ تۆی خوێنه‌ری ده‌گێڕێته‌وه‌. یان ڕه‌نگه‌‌ ئه‌و “تۆ”یە هه‌ر دووکیان بێت، واته‌ هه‌م که‌سایه‌تیی ناو چیرۆک بێت و هه‌م “تۆ”ی خوێنه‌ر بیت، له‌وانه‌یه‌ هیچیان نه‌بێت. که‌سایه‌تییه‌کی نادیاربێ و وه‌گێڕ بۆ تۆی خوێنه‌ر و ئه‌و تۆیه‌ی ناو چیرۆکیش ڕه‌وایه‌تی ده‌کا. وه‌ک چۆن له‌ به‌شی سێهه‌مدا که‌سایه‌تیی چیرۆک نکۆڵی ده‌کات له‌و تۆیه‌ی که‌ له‌ به‌شی یه‌که‌م و دووه‌مدا گێڕدراوه‌ته‌وه‌ و بۆ خۆی ده‌ڵێت: (ئه‌وه‌ی گێڕدراوه‌ته‌وه‌ من نیم، نابێ من بم. ده‌ڵێم من نیم… چونکه‌ دڵنیام من نیم. نازانم بۆ ئه‌م کابرا هاتووه‌ به‌رۆکی منی گرتووه؟ بۆ به‌زۆر و هه‌ر به‌خورتی هه‌ندێ شت ده‌داته‌ پاڵ من، که‌ من نیم… من ئه‌مانه‌ له‌ئه‌ستۆ ناگرم.. ) وێڵی، ل 73. یان ده‌پرسێت؟ ئه‌ی ئه‌و تۆیه‌ کێیه‌؟ کاتێک ئه‌و تۆیه‌ من نیم، بۆ یه‌خه‌ی منی گرتووه‌. ل 74.     

به‌شی دووه‌م:  له‌ به‌شی دووه‌مدا، ل. 53. ‌ سێ که‌سایه‌تیی سه‌ره‌کی و دوو کاراکتێری ناسه‌ره‌کی که‌ به‌ پیتی – ز ، ک –  ناویان هاتووه‌، له‌ ناو چیرۆکدا ده‌گێڕدرێنه‌وه‌، ” تۆ” من” که‌سی نادیار.” له‌ به‌شی یه‌که‌مه‌وه‌ تاکوو به‌شی سێیه‌م، گێڕانه‌وه‌ به‌ گۆڕینی په‌یتا په‌یتای گۆشه‌نیگاکان چیرۆک ده‌باته‌ پێشه‌وه‌، له‌ گۆشه‌نیگای دووهه‌م که‌سی تاکه‌وه‌ بۆ یه‌که‌م که‌سی تاک و دواتر یه‌که‌م که‌سی کۆ و سێهه‌م که‌سی تاک. ئه‌مه‌ش یه‌کێک له‌وه‌ ته‌کنیکانه‌یه‌ که‌ نووسه‌رانی پاش مودێڕن بۆ گێڕانه‌وه‌ی داستان زۆر که‌ڵکی لێ وه‌رده‌گرن. هاوکات هه‌ر له‌م به‌شه‌دا نووسه‌ر له‌ ته‌کنیکی (گێڕانه‌وه‌ی گێڕانه‌وه‌) یان گێڕانه‌وه‌ی چیرۆک له‌ناو چیرۆکدا که‌ڵک وه‌رده‌گرێت، ئه‌م ته‌کنیکه‌ ته‌کنیکی هاوبه‌شی گێڕانه‌وه‌یه‌‌، به‌ڵام به‌ زۆری چیرۆکنووسانی پاش مودێڕن که‌ڵکیان لێ وه‌رگرتووه‌، خۆرخه‌ لۆئیس بۆرخس، گارسیا مارکێز و ئیتالۆ کالوینۆ، زۆرترین که‌ڵکیان‌ له‌م ته‌کنیکه‌ وه‌رگرتووه‌.    

* به‌شی سێهه‌م. له‌ به‌شی سێهه‌مدا، که‌ هاوکات ده‌بێته‌ به‌شی کۆتاییی ڕۆمانیش، له‌ گۆشه‌نیگای که‌سی یه‌که‌مه‌وه‌ چیرۆک ڕه‌وایه‌ت ده‌کرێت. وه‌گێڕ له‌م به‌شه‌دا نکووڵی ده‌کات له‌ هه‌موو ئه‌و بابه‌تانه‌ی که‌ وه‌گێڕی به‌شی یه‌که‌م و دووهه‌می چیرۆک وه‌پاڵی داوه‌. “ئه‌مه‌ منم؟  بۆ ئه‌مه‌ منم؟ ئه‌م تۆیه‌ منم؟ بۆ ده‌بێ ئه‌م تۆیه‌ من بم؟ ئه‌مه‌ی ده‌گێڕدرێته‌وه‌ منم؟ نا ئه‌وه‌ی گێڕدرایه‌وه‌ من نیم… نابێ من بم… ده‌ڵێم من نیم…. چونکه‌ دڵنیام من نیم…. هه‌ر ده‌ڵێم من نیم….) ل. 73  نکووڵیکردن و پێداگری و جه‌ختکردنه‌وه‌ له‌ حاشاکردن له‌و ” تۆ”یه‌ که‌ گێڕدراوه‌ته‌وه‌، بۆ خۆی ده‌بێته‌ پێناسه‌کردنی که‌سایه‌تییه‌کی تر، که‌ زیاتر وه‌ک که‌سایه‌تیی نادیاری ناو چیرۆک ده‌رده‌که‌وێ. له‌م به‌شه‌دا نووسه‌ر به‌ هه‌ندێ مه‌به‌ستی تایبه‌ت له‌ ته‌کنیکی مێتافێکشن (ئه‌و په‌ڕ چیرۆک) که‌ یه‌کێک له‌ تێم و تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی گێڕانه‌وه‌ی پاش مودێڕنیستییه‌، که‌ڵک وه‌رده‌گرێ. (خوێنه‌ری ئازیز ئه‌و هه‌ڵه‌یه‌…- مه‌به‌ستی وه‌گێڕه‌- ئه‌گه‌ر که‌سێکی وه‌ک منی لێقوماو تووشی ته‌نگوچه‌ڵه‌مه‌یه‌کی وه‌ها بوو ده‌بێ ئامرازێک بدۆزێته‌وه‌ بۆ ڕزگارکردنی خۆی… یان چه‌کێک بدۆزێته‌وه‌ بۆ به‌رگریکردن له‌ خۆی… من له‌م نێوانه‌دا چه‌که‌که‌م هه‌ڵبژارد… ئه‌و چه‌که‌ش ئه‌و خۆی خستییه‌ به‌رده‌ستم… ئه‌و خۆی گوتی بنووسه‌… ئه‌و گوتی بنووسه‌… ) ل. 79.

  ئه‌گه‌ر باس له‌ گێڕانه‌وه‌یه‌کی سه‌رکه‌وتووی پێکهاته‌مه‌ند‌ بکرێ، ئه‌وه‌ ده‌بێت باس له‌ ستراکچێرێکی گشتی وه‌کوو-  گێڕانه‌وه‌، که‌سایه‌تی، فه‌زا، گۆشه‌نیگا، دیالۆگ و ڕووداو بکه‌ین. به‌ڵام له‌ گێڕانه‌وه‌ی پاش پێکهاته‌خوازیدا، هه‌ندێ تێم و پارامێتری تر، به‌ده‌ر له‌ ستراکچێری گێڕانه‌وه‌یه‌کی  پێکهاته‌خوازانه‌) ڕۆڵ ده‌بینێ. بۆیه‌ له‌ گێڕانه‌وه‌ی پاش پێکهاته‌خوازیدا خوێنه‌رله‌ گه‌ڵ چه‌ندین جۆر گێڕانه‌وه‌دا ڕووبه‌ڕوو ده‌بێته‌وه‌، بۆ نموونه‌ ( گێڕانه‌وه‌ی لێکدراو( ته‌رکیبی) واته‌ تێکڵاوێک له‌ هه‌موو ژانره‌کان، یان چه‌ند ژانرێکی تایبه‌ت. گێڕانه‌وه‌ی بریکۆلاژ، به‌ ته‌عبیری “نۆرترۆپ فرای” گێڕانه‌وه‌ی پچڕ پچڕ و په‌رته‌وازه‌، گێڕانه‌وه‌ی ناهێڵه‌کی، گێڕانه‌وه‌ی زمان، گێڕانه‌وه‌ی گێڕانه‌وه‌. گێڕانه‌وه‌ی ئاڵۆز و دژه‌گێڕانه‌وه‌، گێڕانه‌وه‌ی مودێرن به‌‌ پێکهاته‌ و ته‌کنیگه‌لی پاش مودێڕن له‌ چه‌شنی مێتافێکشن، نانۆ فێکشن‌، بنه‌ماشکێنی و په‌رته‌وازه‌یی) ته‌واوی ئه‌م پارامێترانه‌ له‌ گێڕانه‌وه‌ی پاش پێکهاته‌خوازیدا ڕۆڵی سه‌ره‌کی ده‌بینن. له‌م نێوانه‌دا گێڕانه‌وه‌ی مودێڕن به‌ ته‌کنیک و پێکهاته‌ی پاش مودێڕن له‌ ئه‌ده‌بی گێڕانه‌وه‌ییی ئێمه‌دا، تا ڕاده‌یه‌کی زۆر، گرنگی پێدراوه‌ و هاوکات وه‌ک زه‌رووره‌تێکی فۆرمیکیش (زمان و چۆن گێڕانه‌وه‌، بابه‌ت، ته‌کنیک) لای چیرۆکنووسانی کورد، به‌ تایبه‌ت چیرۆکنووسانی ڕۆژهه‌ڵات به‌ جیدی ئاوڕی لێ دراوه‌ته‌وه‌.  

 بنیامین ده‌ڵێت: (ڕووداوه‌ ناوه‌کییه‌کانی جیهانی ڕۆمان، شتێکی ئه‌وتۆ نییه‌ جگه‌ له‌ کێشمه‌کێش و ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ نه‌بێت دژ به‌ هێز و توانستی کات.) بۆیه‌ گرێدانه‌وه‌ی ئێستا و ڕابوردوو له‌م‌ کورته‌ ڕۆمانه‌دا و گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ یاده‌وه‌ری و بیره‌وه‌رییه‌کانی ڕابوردوو، -ئه‌و یاده‌وه‌ری و بیره‌وه‌رییانه‌ی که‌ ته‌نیا ڕۆماننووس ده‌بێته‌ میراتگری و جگه‌ له‌ ڕۆماننووس که‌سی تر ناتوانێ میراتگری بێت- شتێک نییه، به‌ده‌ر له‌ ‌ڕاگه‌یاندنی جه‌نگێکی ته‌واو نه‌بێ دژ به‌ هێز و توانستی کات. بۆیه‌ “ئێمیل سێوران، نووسه‌ری به‌ ڕه‌چه‌ڵه‌ک ڕۆمانیایی له‌ وته‌یه‌کدا ده‌ڵێ: (وێرانگه‌ریی “کات”  ته‌نیا به‌ هونه‌ر و ئه‌ده‌بیات قه‌ره‌بوو ده‌کرێته‌وه‌.)

    وێڵی، گێڕانه‌وه‌ی چیرۆکی که‌سایه‌تییه‌کی مردووه‌ بۆ مردوویه‌کی تر، یان گێڕانه‌وه‌ی ته‌نێکی شه‌که‌ت و که‌نفتی کاته‌، بۆ‌ ته‌نێکی شپرز و وێرانی ناو جیهانی خۆی. گێڕانه‌وه‌ی چیرۆکی- تۆ-یه‌کی ئابلۆقه‌دراوه‌ به‌ سه‌دان مۆته‌که‌ و هه‌زاران سالوولی تاریک و ژه‌نگاوی. که‌سایه‌تیی “تۆ”ی چیرۆک، له‌ گۆشه‌نیگای وه‌گێڕه‌وه‌، که‌سێکی شپرزی ده‌روونی و زه‌ینییه‌ و تووشی ناسه‌قامگیرییه‌کی کوشنده‌ بووه‌ و له‌ هیچ قوژبنێکی ئه‌م ئه‌ستێره‌یه‌دا سه‌قام ناگرێ، ئه‌م حاڵه‌ته‌ تایبه‌تمه‌ندی و خه‌سڵه‌تی سه‌ره‌کیی ئینسانی مودێڕنه‌ که‌ له‌ هیچ شوێنێک ئارام ناگرێ و ناسکنێ. ئه‌و تایبه‌تمه‌ندییه‌ی که‌ هایدگێر له‌ کتێبی “بوون و کات”دا به‌ خه‌سڵه‌تی سه‌ره‌کیی ” دا+ زاین” ناوی هێناوه‌.  

  وێڵێ له‌ سێ گۆشه‌نیگای جیاوازه‌وه‌ چیرۆک ده‌گێڕێته‌وه‌، که‌سی دووهه‌می تاک، که‌سی یه‌که‌می تاک و کۆ، که‌سی سێهه‌می تاک، ڕه‌وایه‌تێکی مودێڕن، به‌ڵام به‌ هه‌ندێ ته‌کنیک و تایبه‌تمه‌ندیی گێڕانه‌وه‌ی ئه‌ده‌بی پاش مودێڕن له‌ چه‌شنی گێڕانه‌وه‌ی گێڕانه‌وه (ڕه‌وایه‌تی ڕه‌وایه‌ت) مێتافێکشن له‌ چه‌ند شوێنێکدا، گێڕانه‌وه‌ی ناهێڵه‌کی، که‌ڵکوه‌رگرتن له‌ ته‌کنیکی گێڕانه‌وه‌ی چیرۆک له‌ناو چیرۆکدا که‌ ته‌کنیکی هاوبه‌شی گێڕانه‌وه‌ی هێڵه‌کی و مودێڕن و پاش مودێڕنه‌. که‌ڵکوه‌رگرتن له‌ گێڕانه‌وه‌ به‌ گۆشه‌نیگای که‌سی دووه‌می تاک و کۆ.  

تا ئه‌و شوێنه‌ی بزانم، گۆشه‌نیگای دووه‌‌م که‌س له‌ گێڕانه‌وه‌ی مودێڕندا هه‌ندێک له‌ ڕۆماننووسانی ڕۆژئاوایی کاریان پێ کردووه‌. به‌ڵام زیاتر چیرۆکنووسانی پاش مودێڕن،‌ وه‌کوو ته‌کنیکێکی به‌هێز و سه‌ره‌نجڕاکێش- که‌ ڕاسته‌وخۆ، خوێنه‌ر په‌لکێش ده‌کات بۆ ناوه‌ندی گێڕانه‌وه‌ و جه‌غزی ڕووداوه‌کان- به‌ زۆری به‌کاریان هێناوه‌ و گه‌شه‌یان پێ داوه‌. بۆیه‌ ده‌کرێ بڵێم ئه‌م ته‌کنیکه‌ وه‌ک یه‌کێک له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌ به‌رچاوه‌کانی گێڕانه‌وه‌ی پاش مۆدێڕن باس ده‌کرێ. هه‌ندێک له‌و نووسه‌ره‌ ڕۆژئاوایییانه‌ی، که‌ له‌ ئاستێکی زۆر به‌رزدا له‌م ته‌کنیکه‌ له‌ گێڕانه‌وه‌دا که‌ڵکیان وه‌رگرتووه‌، ده‌کرێ ئاماژه‌ بده‌ین به‌  نووسه‌رانێکی وه‌کوو (کارلۆس فۆئنتێس) له‌ نۆڤێلێتی “ئائوورا و ڕۆمانی پێست خستن” ، ئیتالۆ کالوینۆ له‌ ڕۆمانی “ئه‌گه‌ر شه‌وێک له‌ شه‌وه‌کانی زستاندا موسافیرێک.” ناتالی سارۆت-  که‌ بۆ خۆی له‌ پێشڕه‌وانی شه‌پۆلی نوێی ڕۆمانی فه‌رانسه‌یه‌-  له‌ ڕۆمانی “تۆ خۆتت خۆش ناوێ”، هه‌روه‌ها (پۆل ئاستێر له‌ ڕۆمانی ” شاری شووشه‌یی” دا- که‌ ڕۆمانێکی جینایی پاش مودێڕنه‌.)  “تام ڕابینز و چه‌ند که‌سی تر…  له‌  گێڕانه‌وه‌ی مودێڕنی فارسیشدا، نووسه‌رانێکی به‌دیاری وه‌کوو”گوڵشیری و ڕه‌زا به‌راهه‌نی و شه‌هریار مه‌ندنی پوور” که‌م تا زۆر بۆ گێڕانه‌وه‌ که‌ڵکیان له‌م ته‌کنیکه‌ وه‌رگرتووه‌.

چیرۆکنووس به‌ چ مه‌به‌ستێک بۆ گێڕانه‌وه له‌ گۆشه‌نیگای دووه‌م که‌س، ئێستا تاک یان کۆ یانژی تاک و کۆ که‌ڵک وه‌رده‌گرێ؟

 *تووشکردنی ڕاسته‌خۆی خوێنه‌ر وه‌کوو ئه‌وه‌ی بۆ خۆی به‌شێک بێت له‌ به‌سه‌رهاتی چیرۆک.

*  گه‌ڕان و پشکنینی ورد به‌ ناو زه‌ینی که‌سایه‌تیی داستاندا به‌شێوه‌یه‌کی ئاڵۆز و لایبرێنتی.

* سازکردنی ناشه‌فافیه‌ت سه‌باره‌ت به‌ شوناسی که‌سایه‌تیی نێو چیرۆک، به‌ جۆرێک  خوێنه‌ر تووشی گومان ده‌بێت له‌وه‌ی که‌  ئه‌و “تۆ”یه‌ی نێو داستان تۆی که‌سایه‌تیی نێو چیرۆکه‌ یان ئه‌و تۆیه‌‌ منی  خوێنه‌ره.

 بۆیه خوێنه‌ر زۆر جار وا هه‌ست ده‌کا، چیرۆکنووس چاوبه‌ستی لێ کردووه‌ و فریوی داوه‌. به‌ هه‌ر حاڵ هه‌ر چۆنێک بێ، ئه‌مانه‌‌ به‌شێکن‌ له‌‌ کۆی ئه‌و خاڵانه‌ی که‌ چیرۆکنووس له‌ گێڕانه‌وه‌دا، بۆ بردنه‌ پێشه‌وه‌ی چیرۆکه‌که‌ی و کارتێکه‌ریی زیاتر له‌سه‌ر خۆێنه‌ر، له‌ ته‌کنیکی گۆشه‌نیگای دووه‌م که‌سی تاک یان کۆ، یان تاک و کۆ،  که‌ڵک وه‌رده‌گرێ. ئێستا له‌م نێوانه‌دا، چیرۆکنووسانی کورد که‌متر له‌م ته‌کنیکه‌ بۆ گێڕانه‌وه‌ی چیرۆک که‌ڵکیان وه‌رگرتووه‌. بۆیه ده‌توانم بڵێم‌ یه‌کێک له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌ به‌رچاوه‌کانی “وێڵی” گێڕانه‌وه‌ی چیرۆکه‌‌ به‌ ” گۆشه‌نیگای دووهه‌م که‌س”  له‌ ئاستێکی به‌رزدا. بۆیه‌ تا ڕاده‌یه‌کیش ئه‌م کتێبه‌ فۆرمێکی موته‌فاوه‌ت و جیاوازی په‌یدا کردووه‌. 

‌‌

-. داڕشتنی که‌سایه‌تیی “تۆ” له‌ نۆڤێلێتی ‘وێڵی’دا.

گێڕانه‌وه‌ی – تۆ –  له‌ “وێڵی”دا، گێڕانه‌وه‌ی که‌سێکی لێکهه‌ڵوه‌شاوه‌ی که‌له‌لای کات و پڕ له‌ مۆته‌که‌ و دڵه‌ڕاوکێ و شڵه‌ژان و شپرزییه‌. نووسه‌ر له‌م نۆڤێلێته‌دا وه‌کوو ده‌رهێنه‌رێکی باش، سووژه‌یه‌کی مودێڕنی لێکهه‌ڵوه‌شاوه‌ نمایشت ده‌کا. بۆیه‌ – تۆ – له‌ وێڵیدا ته‌نیا تۆی ئاسایی نییه‌، به‌ڵکوو که‌سێکی وه‌ڕس و ماندوو بێزاره‌. که‌نفتی کات و لێکهه‌ڵوه‌شاوه‌یه‌‌  (بگری ئه‌ی لێکهه‌ڵوه‌شاوه‌ بگری، بگری ئه‌ی ماندوو و که‌نفتی کات.) وێڵی  ل. 51.   

له به‌شی دووه‌می چیرۆکدا خوێنه‌ر که‌سایه‌تییه‌ک ده‌بینێ، نکووڵی ده‌کا له‌ ته‌واوی ئه‌و چیرۆک و به‌سه‌رهات و حاڵه‌تگه‌له‌ی  که‌ له‌ به‌شی یه‌که‌مدا وه‌پاڵی دراوه‌ و هه‌مووی ڕەت ده‌کاته‌وه‌، به‌ جۆرێک ده‌ڵێت “ده‌توانم بڵێم هیچ شتێکی ئه‌و تۆیه‌ من نیم”.

  دیسانه‌وه‌ له‌ به‌شی دوومدا، چیرۆکی درکاندنێک ده‌خوێنینه‌وه‌‌، وه‌کوو درکاندنه‌که‌ی “ڕاسکولینکۆف”ی داستایۆڤسکی، به‌ڵام درکاندنێکی نائیختیاریی و زۆره‌ملی. (ئه‌وه‌ من نیم، ئه‌و ناچاری کردم بێم بنووسم ئه‌وه‌ منم، ئه‌و ڕووداوانه‌ منم، ئه‌و ڕابوردووه‌ منم، ئه‌و لاوه‌ من بووم، ئه‌و مێردمنداڵه‌ من بووم، ئه‌و پیره‌ من بووم.. ئه‌و تۆیه‌ منم؟ به‌ڵام ئه‌و تۆیه‌ به‌ ڕێککه‌وتیش نابێت من بێت. ئه‌و تۆیه‌ به‌ لێکچواندنیش نابێ بدرێته‌ پاڵ من و به‌ من بچوێندرێ..) ل..77.

  که‌سایه‌تیی “من”  له‌ به‌شی دووه‌می چیرۆکدا، نکووڵی ده‌کات له‌و- تۆ-یه‌، که‌ وه‌گێڕ له‌ به‌شی یه‌که‌مدا گێڕادرابوویه‌وه‌. به‌ڵام منیش وه‌ک  ئه‌و -تۆ- یه‌ هه‌ولێرم خۆش ده‌وێت، هه‌ولێرم خۆش ده‌وێت.. ” 

 ڕاسکولینکۆف له‌ ڕۆمانی ” تاوان و سزا” دا، کاتێک ناتوانێ قورسی تاوانه‌که‌ی هه‌ڵبگرێ خۆی ده‌درکێنێ،‌ به‌و خۆدرکاندنه‌ش سووک ده‌بێ و سزای تاوانه‌که‌شی قبووڵ ده‌کات. (هه‌رچه‌ند ئه‌مه‌ دۆخێکی داستایۆڤسکییانه‌یه‌ و له‌م دۆخه‌دا‌ هه‌میشه‌ تاوان،‌ به‌دوای سزادا ده‌گه‌ڕێت، ئه‌م دۆخه‌ش ڕێک پێچه‌وانه‌ی دۆخی کافکایییه‌، له‌ دۆخی کافکاییدا، سزا به‌ دوای تاواندا ده‌گه‌ڕێ، نه‌ک به‌ پێچه‌وانه‌وه‌). که‌سایه‌تیی -من-  له‌ وێڵیدا به‌ دوو مه‌به‌ست خۆی ده‌درکێنێ. یه‌که‌م له‌به‌ر ئه‌وه‌ی که‌ بیسه‌لمێنێ، ئه‌و- تۆ-یه‌، ئه‌م -من-ە نییه‌. دووه‌م له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و هه‌ست و خۆشییانه‌ ببووژێنێته‌وه‌ که‌ درکاندن و خۆدرکاندن پێی ده‌به‌خشن. ئه‌گه‌رچی له‌ کۆتاییدا، نه‌ک هه‌ر ئاسووده‌ نابێ، به‌ڵکوو پاشگه‌ز ده‌بێته‌وه‌ له درکاندنه‌که‌ی خۆی و هێڵنج ده‌دا. خوێنه‌ر له‌ به‌شی سێهه‌مدا ده‌زانێ که‌ وه‌گێڕی چیرۆکی که‌سایه‌تیی “تۆ” بگێڕه‌وه‌یه‌کی متمانه‌پێکراو نییه‌. دواتر هه‌ر له‌م به‌شه‌دا و دوای گوشارێکی زۆر بۆ بیرهێنانه‌وه‌ی یاده‌وه‌رییه‌کان، که‌سایه‌تیی چیرۆک له‌وپه‌ڕی ته‌نیایی و که‌نفتیدا خۆی وه‌ک داهۆڵێک ده‌بینێ، داهۆڵێکی هه‌میشه‌ تا لێهاتوو، بێخه‌و، چه‌قیو له‌ شوێن و کاتدا.. (من کێم تا کابووس زیندانی بکه‌م؟ وه‌کوو سه‌گ له‌ کابووسه‌کانم ده‌ترسم… هه‌ر ناوێرم بیریان لێ بکه‌مه‌وه‌… من جگه‌ له‌ وڕێنه‌کردن قسه‌یه‌کی به‌سوودم بۆ که‌س نه‌کردووه‌… )ل. 81.

له‌ کۆتایییه‌کانی ڕۆماندا، وه‌گێڕ ئاماده‌ ده‌بێ هه‌موو شتێک له‌ بریتی که‌سایه‌تیی چیرۆک بکات جگه‌ له‌  نووسین نه‌بێ. به‌و مانایه‌ که‌ وه‌گێڕ ناتوانێ له‌ بریتی که‌سایه‌تیی چیرۆک بنووسێت. ئه‌مه‌ش به‌رچاوخستنی گرنگی و سه‌ربه‌خۆییی جیهانی ده‌ق و بابه‌تی نووسینه‌. چونکه‌ بابه‌تی نووسین جیهانێکی تایبه‌ت و جیاوازه‌ و هه‌ر نووسینێک سه‌ر به‌ جیهانی تایبه‌ت به‌ خۆیه‌ و ته‌نیا نووسه‌رانی جیدی و ڕاسته‌قینه‌ ده‌توانن له‌و جیهاندا بژین و بنووسن.

دیسان له‌ کۆتا به‌شی ڕۆماندا، وه‌گێڕ مردنی که‌سایه‌تیی چیرۆک ده‌گێڕێته‌وه‌، ته‌نانه‌ت مردنی خۆیشی ده‌گێڕێته‌وه و خۆیشی به‌ مردوو ده‌زانێ و له‌سه‌ر گۆڕی که‌سایه‌تیی چیرۆک چه‌ند جارێک پرسیار ده‌کات و ده‌ڵێ: “ئێستا ئه‌مه‌ گۆڕی تۆیه‌ یان گۆڕی من؟” ئێستا وه‌گێڕ چیرۆکی مردوویه‌ک بۆ مردوویه‌کی تر ده‌گێڕێته‌وه‌؟ یان چیرۆکی مردوویه‌ک بۆ زیندوویه‌ک ده‌گێرێته‌وه‌؟ یان نا چیرۆکی زیندوویه‌ک بۆ مردوویه‌ک ده‌گێڕێته‌وه‌؟ با خوێنه‌ر بۆ خۆی وڵامی ئه‌م پرسیارانه‌ بداته‌وه‌.

   ‌

The post ته‌کنیک و پارامێتره‌کانی گێڕانه‌وه‌ی پاش مودێڕن له‌ نۆڤلێتی “وێڵی”دا appeared first on ژنەفتن.

من لەگەڵت بووم، پێکەوە بە پێیان دەهاتینەوە و خەریک بووم بەوردی پێم دەکوتی دەبێ کامە کڵاو و چ ڕەنگە سەرپۆشیک و کێها جلی پاییزە لە کومێد دەربهێنی. من دەمزانی کامانە لێت دێنەوە و کامە جلانە لە تۆ جوانە. بۆ خۆم لەگەڵت بووم و بە دڵی من کڕی بووتن. جا خۆ ئێستاش کەس وەکوو من تۆ ناناسێ. من لە منداڵییەوە نا، لە سەرەتاوە لەگەڵ تۆ بووم. پێش ئەوەی لەدایک بیت لەگەڵت بووم. پێش ئەوەی تۆ من ببینی و پێم بزانی من هەبووم، ئەو دەمە کە لە زگی دایکتدا نەرمە نەرمە دەهاتی و دەچووی و جار جار – زۆر کەم، بە دەردی ژنان دەڵێن زگی کچ کەم دەجووڵێتەوە– لینگە فرتەت دەکرد، ئەو دەمە کە حەولت دەدا لەو کونە تاریکە بێیە دەرێ، من لە دیوەکەدا لە پەنای ماما و دایکت و پوورت دانیشتبووم و چاوەڕێم دەکرد ببی. پەلەم بوو زوو چاوت بکەیەوە، یەکەم هەناسەت بە بوونی منەوە هەڵمژی و دایک و باب و خزم و کەسوکار و بنەماڵەت بتدەنە دەستی خۆم. بۆ خۆم بانگم بە گوێچکەتدا خوێند و نێوم لێ نای و یەکەم جلەکانت من لەبەرم کردی. ئاگام لێ بوو چۆن گڕوگاڵت دەکرد و پێت هەڵگرت و فێرە قسە بووی. نزیک تەمەنی مەدرەسە، بۆ خۆم لەسەر کۆشی پووری دایکت دامنای و بە دەرزی دروومان گوێچکەمان بۆ کون کردی و بەنێکی سوورمان تێ کرد هەتا نەسوێتەوە. تۆش دەتقیژاند و هاوارت دەکرد و بە دەوری حەوشەدا هەڵدەهاتی و هەموو سەر و ملت خوێناوی بووبوو. جا ئەوجار بوخچەکەم بۆ دانای. بوخچەی تایبەتی خۆت. پرچەکانتم خستە نێوی و دایکیشت بۆی لە یەخدان خستی. تۆش عاقڵانە بە قسەت کردین و چەقەسرۆییت نەکرد؛ ئیدی لەوە بەولا چاوەڕێ بووم زووتر گەورە بی و زۆرتر پێکەوە قسە بکەین. پلانی هەمو ژیانتم بۆ دانابووی. چاوەڕێ بووم خۆت بناسی و ئیدی یەکجاری تێبگەی کە منم ئاگام لە تۆیە و تۆ بەخێو دەکەم و تۆش من بەخێو دەکەی و وا لێک دەهاڵێین کە دوای چەند ساڵ، من و تۆ لێک ناکرێینەوە. ئیتر نازانی بەبێ من چیت. من دایمە لەنێو سەرتدام و بۆ دەقەیەک چییە بێدەنگ نابم و بە چاوی تۆ دەبینم و بە زاری تۆ قسە دەکەم.

من دەمزانی و تۆش دەتزانی و هەموو کەس لەو شارەدا دەیزانی کە گۆڕی گەورە و جێی جارانت منم. تۆش بەش بەحاڵی خۆت دەستەمۆ بووبووی و لاساریت نەدەکرد و تەرە نەدەبووی و پێک شاد و شکوور بووین. هەر بۆیە ئەو ساتە کە یەکەم جار، لەو ئێوارەیەی مانگی خەرمانان، لە فێنکاییی دەمەو پاییزدا بە ڕقەوە هاوارت کرد و جوابە جەنگیت لەگەڵ کردم، بۆ هەمیشە لە بیرەوەریی من و خەڵکی ئەو شارەدا دەمێنێتەوە.

ئێوارەیەکی پاییز بوو، هێشتا خۆر ئاوا نەبووبوو. ئەو ساتە لە رۆژ کە خەڵکی لە شەقام، بە پەلەپەل و هەلەهەل سەرلێشێواو و ماندوو  وەک مێروولە عەجەمە، لەسەر کار دەهاتنەوە بەرەو ماڵ نەختێک بحەسێنەوە بۆ ئەوەی بۆ کاری زۆرتری سبەینێ بەیانی حازر بن. من و تۆ تازە گەیشتبووینەوە ماڵێ.

دەنگی کاناڵێکی هەواڵنێری مەهوارەیی لە ماڵی جیرانەکەتان دەهات و تۆ لەم بەری دیوارەوە گوێت لە منگەمنگی کابرای پێشکەشکار بوو. پەنجەرەی ژوورەکەت بەرەو کۆڵانێکی بۆنبەست دەکراوە و لق و پۆپی دارێکی تووی گەورە لە حەوشەی ماڵی ڕووبەڕووتانەوە خۆی لە کەلێنی نەردەکانەوە دەهێنا ژوورێ. لە پەنجەرەوە چاوت لە دەرێ دەکرد. هەوا بۆنی فێنکایی و تۆزی پاییزی لێ دەهات. زوو زوو لە بەینی هاڵ و دیوەکەی خۆت دەهاتی و دەچووی. بۆ جاری هەزاروم چاوت لە سەعاتی مۆبایلەکەت دەکرد و لە سەرڕا دەچووی دیوەکان دەگەڕای. بەینە نا بەینێک لەبەر پەنجەرە سەیری دارە تووەکەت دەکرد و گەڵا وەریوەکانت دەبژارد.

لە دەرەوە هەرا و هوریا و دەنگی سیگناڵی ماشین و ئیگزۆزی مۆتۆڕ دەهات و تۆ چاک دەتزانی چ باسە. بۆیەش حەجمینت نەبوو. لەو دەقەیەوە لاقت گەیشتە ماڵێ چەن جار لە دەرگایان دابوو. دەهاتن بانگیان دەکردی و هەڵدەهاتن. هەرجار لە دەرکەیان دەدا سەرت ‌هەڵدەهێنا و لە پەنجەرەوە چاوت لە شیناییی بێکۆتاییی ئاسمان کرد کە نەردەکان وەک چەقۆ لەت لەتیان کردبوو. ئاسمان دەیزانی چی ڕووی داوە؟ دەیزانی هەزاران پرچ و کەزی لەو شارەدا ئەوشۆ سووتاون؟ بای دەهات و چاوت بە گەڵاکان کەوت کە پەڵەی سووریان تێدا بوو و بە سەماوە هەڵدەخولانەوە.

دەتزانی کاتی هاتووە. هەرچی بە کۆڵانەکەتاندا دەهات، شناس و غەوارە، لە دەرگای دەدا و بانگی دەکردی.

تەقەی دەرگا هات و دیسان هەرایان لێ کردی:

• وەرە دەرێ! چاوەڕێتین!
• دەترسم!
• لە چی دەترسی؟
• لە هەموو چاوەکان!

 دڵەکوتەت بوو، بەڵام مشتت توند کردبوو. هەستای چوویتە سەر کۆمۆدەکەت. لەبیرتە هاندان هاندان لە دەرگایان دەدا، هەرکەس لە دەرکەی دەدا دوایی دەستبەجێ تەپەتەپی لاقی دەهات و هەڵدەهات و دەڕۆیشتە دەرێ لە کۆڵانەکە. ترس و لەرزەلەرزی دەستت لەبیرە ئەو کاتەی دەگەڕای و جلوبەرگ و قەلە و دەلەی نێو کۆمۆدت لا دەدا و ئەو بوخچە چکۆلەیەت دەردێنا کە بە منداڵی پێم دای و رۆژانێک دەمانکوت دنیا و عالەم سەر لێک دا، دەری ناهێنی. دڵت پڕ بوو ئەو دەمەی گرێکانت هەڵوەشاند و دوو پەلکەی هۆندراو لە پرچێکی درێژ و ڕەشت دەرهێنا. پێت وانەبوو جوان مابن، بەڵام هەروا نەرم و خاو بوون. لەبیرتە کە بەسەر شانت دادا، نەتدەزانی بە کامە لادا لایان دەی؟ دەتکوت لەبیرت چۆتەوە پرچ ڕازاندنەوە چۆنە؟ ئاخر بە منداڵی هەمیشە پرچمان بۆ کورت کورت دەکردیتەوە. دوایەش گەورەتر بووی و مانگی شەرمێت هات و پرچت درێژ کردەوە، پرچەکانت لەنێو بوخچەدا بوون. بە ئاواتەوە بووی با بڕواتە نێو قژت و لێت بشێوێنێ بەڵام لەنێو کومێدێکدا لە ماڵێ ئاسوودە دانرابوون و با و بۆرانیان نەدەدیت.

لەبەر ئاوێنە ڕاوەستای و تماشات کرد سپی هەڵگەڕابووی. چاوت لە دەستت کرد وەک شەق شەقە دەلەرزین. کوتم باشە بۆ وا دەکەی لە خۆت ئەگەر هێندە دەترسی؟

دەمزانی هەمیشە لە چارشێوەکان و لەچکە سپییەکان و باتۆمەکان و ماشینە سەوزەکان و ڕیشسپییەکان و ئاغابانوو بەسەرەکان و پەیکەرە ڕەشەکان، لە هەموو هەموو چاوەکان دەترسای. دەتزانی من هەزار چاوم هەبوو و هەموو چاوەکانم لەسەر تۆ بوون و بۆیەش دەتزانی کە ئەگەر قەرار بووایە ئەو شەوە پرچت ببەیتە دەرێ، دەبوو لەنێوان ماڵە زەرد و بۆر و دێز و قووتوو شەمچەیییەکاندا، خۆت لەنێو خەڵکدا حەشار بدەی و پێت وابوو لەوێ وەک دڵۆپەیەک لەنێو دەریایەک ونی. من دەمزانی بە تەمای چی، هەرچی نەبێ بۆ خۆم خۆ شاردنەوەم فێری تۆ کردبوو. بەڵام خۆ ئاخری هەر دەگەڕایەوە لای من، من گۆڕی گەورە و جێی جارانت بووم. دەمزانی تەنیا بە غیرەتی شار و خانوبەرە و قەتار و حەشیمەتی ئەو شارە پرچەکانت ڕفاند و بردت. بۆیەش لەو لاوە ڕاوەستام و تماشام کردی کە چۆن دەمامکێکت لە دەموچاوت دا.

بۆ کۆتا جار سەیری ئاوێنەت کرد. شتێک کەم بوو. جووتێک گوارەی شۆڕت لە گوێ کرد. لە بیرتە لەجیاتی گوارە بەنێکی سوورم لە گوێ کردبووی؟ پرچەکانت بەسەر شانت دادا. وەک ئەوە وابوو هەموو ژیانت چاوەڕێی ئەو رۆژە بووبێتی، گورج و گۆڵ خۆت بە دەرێ دا کرد. بانگم کردی؛ چاوێکت لێ کردم و کوتت: ئەوڕۆ ڕۆژی تۆ نییە!

گێژەڵووکەی گەڵای سوور و تۆز و قژی خورمایی وڵاتی داگرتبوو. دەوروبەر و بەرچاوت بە گاز و دووکەڵ و تۆز و خۆڵ داپۆشرابوو ق گەرووتی وشک کردبوو. گەڵاکان بە سەر و چاوتدا دادەوەرین و بە هەموو فززە و تەققە و سرتەیەک، یەک بە خۆت ڕادەچەنی و قوتە قوت چاوت لە وڵات دەکرد. گەیشتیتە سەر شەقامی سەرەکی و لە دیمەنی بەرامبەرت ڕامای. ئەژنۆت شکا. لە تاریک و ڕوونی ئێوارەدا هەر قژ و پرچ و کەزییە و ئەگریجە و پەلکە بوو وەک مارەکانی حەزرەتی مووسا، ڕۆحیان بە بەردا هاتبوو و دەهاتن و دەچوون. دیتت هەر چی دەتبینێ، بانگت دەکا و بە دەمتەوە پێدەکەنێ و دەستت دەگرێ و سەمات لەگەڵ دەکا. با و گژە گژ بوو و دەستە دەستە پرچەکان وەک ڕەشمار بە هەموو کۆڵانێکی شاردا دەخشکان و بوخچەکان لە حەوادا دەسووڕانەوە و لە ئاسماندا سەمایان دەکرد. دەنگی گۆرانی و موسیقا لە دوورەوە، لە شوێنێکی نادیار دەهات. کەس لە کەسێک بوو کە باب، کوڕی خۆی نەدەناسییەوە. ڕاوەڕاوێک بوو، دەتکوت کایەی گول گولێنە. ڕەشمارەکان هەموو کون و کەلەبەرێکیان گرتبوو و هەستم پێ کردبوو بە تەمای گەستنی من بوون. جار نا جارێک دەهاتم بەر بینگم پێ دەگرتن، هەناسەتانم سوار دەکرد و دەمەویست بتانبەم بۆ شوێنێک کە هەموو تەما و ئارەزووی بێ منی لە کەللەتان بێتە دەر. ئێوەش تێکڕا پڕش و بڵاو دەبوونەوە و خۆتان بە نێو کۆڵانێک یا حەوشەی ماڵێكدا دەکرد. ئەو شارەی لەوە پێش وەک هەناری گەیو هەڵقڵیشابوو و لێک ترازابوو و هەر کوچەیە و هەر ماڵەو بگرە هەر کەسەی لەلایەک عەلاحیدە و تەنیا بووبوو، بە تانوپۆی قژ و پرچەکان پێکەوە دوورابۆوە و پینە و پەڕۆ کرابوو.

تماشام دەکردی چۆن لەتاو دووکەڵ و هانکە هانک و هەڵات هەڵات و دڵەکوتە و هەنیسکی فرمێسک و قاقای خۆشی منت لەبیر چووبووەوە و بە جۆرێک بە سەرمدا هاوارت دەکرد و پرچت بە حەوادا دەدا و گوارەت دەلەنگاندەوە و دەستت لێم مست کردبوو و دمدرێژیت دەکرد کە بۆ خۆشم حەپەسابووم. ئەگەر ملم هەبوایە خۆت وەک مار لە دەوری قایم دەکرد و بە تۆڵەی هەموو ئەو ساڵانەی لە دەوری ملت دا بووم، دەتخنکاندم! ڕقی تۆڵە وای لێکردی پێت وابێ دەرەقەتم دێی. ڕەنگە خۆت لەوە خۆش کردبوو کە تازە بەرەڵام کردووی و کارم پێت نەداوە و ئەو پرچانەی لەو رۆژە بە دوا هەمیشە بەسەر شانتدا مانەوە و وەها بە نازەوە لە دونیایان دەڕوانی، دەتکووت هەموو ئەو شارە موڵکی ئەوانە؛ تازە قەت ناچنەوە نێو بوخچەوە. لەبیرتە چی بەسەرهات؟ ئەو رۆژە هەستم کرد بەتەما بووی بیسووتێنی. وەک هەزارانی دیکە کە هینەکەی خۆیان بردە سەر شەقام و بە چەپڵەڕیزانەوە ئاوریان تێ بەردا. بەڵام بۆچی تۆ نەتبرد؟ شەوێش کە هاتیتەوە کارت پێی نەبوو، نەختاڵە هیوایەکم هەبوو و دەمزانی لە قووڵاییی دڵتدا یەکجار وەک خەڵک پشتت تێ نەکردووم.

ئاخر من نیگابانی ئەو بوخچەیە بووم. من بەڵێنم دابوو تا ئەو رۆژەی دەمری و تەنانەت دوای مردنت، بگرە هەتا دوای ئەو رۆژەی یەک نەفەر نێوی تۆی لەبیر ماوە، من ئاگاداری پرچەکانت بم و لەوێدا بۆت ڕاگرم. تۆ گەمژانە سەرخۆش بووی و لە جەنگدا براوە بووی و شەقامەکانی شاری قووتوو شەمچەکان موڵکی تۆ و ڕەشمارەکانی دیکە بوو، بەڵام من ودمی مارم پێیە. خۆم مات دابوو. تۆ لە شەقامەکان سەمات دەکرد و من لەبن گوێچکەت ورتەم دەهات: ڕەنگە موسیقا گوێچکەتی کەڕ کردبێ و دووکەڵ و بۆنی فرمێسکڕێژ بەرچاوتی گرتبێ و منت لێ دیار نەبم، بەڵام خۆ من لەبیرم ناچێتەوە بەڵێنی من و تۆ وابوو تا کۆتایی من و تۆ بین. من چاوەڕێ بووم هاوارەکانت کە تەواو بوون و ژیر بوویەوە، بتگرمە باوەش و دەستە مستە ڕق ئەستوورەکانت قامک بە قامک بکەمەوە و پرچت بخەیتە نێو دەستم و بۆت بخەمە نێو بوخچەوە و بۆت لەنێو کەلێن و قوژبنی دیوار و ژێر فەڕش بشارمەوە و دەرگا و پەنجەرەی ماڵ داخەم کە دووکەڵ و تۆز و فرمێسکڕێژ و با و بۆران بەرت نەکەوێ. هێشتا فڕێت نەدابوو. نەتسووتاندبوو. هەڵت نەپاچیبوو. لە دڵی خۆمدا دەمکوت: ڕایگرتووە بۆ ئەوەی ڕۆژێک بیخاتەوە بەردەست. دەمکوت: من دەیناسم، بۆ خۆم بەخێوم کردووە. کەس وەکوو من چاکی ناناسێ. خودا شاخان دەبینێ و بەفریان تێدەکا.

لەو رۆژە بەولاوە، هەر جارەی لە دەرێ دەهاتیتەوە بۆ ماڵێ، هاوارم دەکرد و بوخچەم لەبیر دەهێنایەوە و سینگم دەگرتی و خەونەکانم لێ هەراسان دەکردی؛ لە ژوورەکەتدا فڕێت دابوو و هەرچی تکا و رەجا و هەڕەشە و گوڕەشەم دەکرد چارت نەدەهات. هیچت نەدەکوت. هەر زەق چاوت لە چاوم دەبڕی.

ئاخرێکانی مانگی ڕەشەممە، رۆژێک جل و کەوشی زستانت خڕ دەکردەوە و لات دەبردن. کۆمێدت دەردابوو. وڵاتت هەڵگرتبوو و خۆت بۆ بەهار ساز دەکرد. بە دڵمدا هات نەکا بەتەما بیت لەگەڵ ئاوری چوارشەممەسووری بیسووتێنی. کوتم جا تازە؟ کاری وا نەکەی! چاوت لێکردم و بزەت هاتێ. شتێکی دیکەت لە بن سەردا بوو. بوخچەکەت ڕاخست و  جلە کۆنەکان و جانتای بێکەڵکە و کۆمەڵێک شاڵ و لەچکە و کۆچکە و مەقنە و ڕووسەریت قەد کرد و لەوێت خست و گرێت دا و لە عەمبارێت خستن. کەس نازانێ چییان بەسەر هات.

خەمم نییە. لەو ساڵەوە من چەندە گەڕاوم دیسان بۆخچەت بۆ ببینمەوە. دەنکێکی دیکەت بۆ بە دوورین بدەم. ئێستاش کە پرچەکانت سپییان تێ کەوتووە و ماش و برینجی بوون، لە بن گوێت هەڵدەخوێنم: خۆ تا هەتایە خۆت حەشار نادەی. رۆژێک لە بن قووتوو شەمچەکان دێیتە دەرێ و لەو حەشیمەتەی دەستیان دەگرتی و گۆرانییان لەگەڵ دەخوێندی، جیا دەمێنییەوە و نێوچاوانە قەشانەکەت وەدەرت دەخا و من دەورەت دەدەم. من و تۆ لێک ئاڵاوین. لەبیرت چۆتەوە، یا خۆت لێ گێل کردووم، من هەر تانوپۆی ئەو پەڕۆیە نیم. من لە پێش تۆوە هەبووم و و دوای مەرگی تۆش هەر دەمێنمەوە و بەسەرهاتی ئەو رۆژانە بۆ خەڵکی سەردەمی دوای تۆ دەکەمە حیکایەت و داستان.

چیرۆکەکانی تۆش، خۆم دەیانووسمەوە.

The post کێ ودمی ماری پێیە؟ appeared first on ژنەفتن.

با كه‌م ماسی

به‌ته‌مای چاوه‌كانی تۆوه‌ بمرن.

خۆرنشین بۆته‌ عاده‌تی ماتۆلكه‌كانی نێو لانكه‌\ ئه‌وه‌نده‌ هه‌ڵنایه‌ی دیق ئه‌كه‌ن.

خه‌ڵكێكی ناوازه‌ نیم\ ته‌نیا ساڵى جارێک سپیم هه‌ڵگرتووه…‌ تا به‌رماڵه‌كه‌تان\ سپی خۆی هاویشتۆته‌ له‌شمه‌وه‌\ سپی له‌ قه‌باره‌ی هه‌تاو و بۆر\ گۆرانی بۆ گه‌رمه‌شینه‌كانی دایكم و\ ڕێبواره‌ بێ سه‌ره‌كانی كانیی عاشقان وتووه‌.

ته‌نیا دووساڵ جارێك شه‌مه‌نده‌فه‌رێكی مه‌غریبیم\ پڕ كردووه‌ له‌ بۆنی مردوو و\ ساڵی سه‌خت و\ تاقه‌تی به‌سه‌رچووی باڵنده‌ و \كوڕه‌كانی مه‌یدانی وه‌نه‌ک:

ئاااااخخ كوڕه‌كانی مه‌یدانی وه‌نه‌ک

كوڕه‌كانی خه‌وی كارتۆنی و

مه‌یدانی “بفه‌رما جه‌ناب سه‌روان”\ كه‌ قاچتان تێڕی هیچ ئاپارتمانێک نه‌خه‌وت

به‌م شه‌مه‌نده‌فه‌ری نه‌گبه‌تییه‌ بۆ كوێتان به‌رم؟!

له‌ كوێڕای ئه‌م زه‌وینه‌ بنیشنه‌وه‌\ بۆنی هه‌تاو له‌ عاره‌قه‌ی له‌شتان بڕوات؟!

تكا ئه‌كه‌م خه‌ون ببینن!: (وه‌ك چۆن مردوو خه‌ون ئه‌بینێ)

هه‌موو رۆژێک شیعرێ باڵ ئه‌كێشێ به‌ سه‌رتانا\ چاوێكی جوان له‌ مابه‌ینی قژه‌كانیا بزه‌ لێ ئه‌دا\

دنیات بۆ پڕ ئه‌كا له‌ ماچ \له‌ هه‌نگوینی به‌یانییان\ له‌ نانی گه‌رم\ له‌ نیشتمان.

-خه‌ون؛ ته‌نیا به‌شی زیندووی مردووه‌كانه‌ كوڕه‌كان-

…………

ساڵێكی سه‌خت

تاقه‌تی باڵنده‌ به‌سه‌رچوو

ئاپارتمان له‌ گه‌رووما وه‌ی ئه‌كرد:

وه‌ی له‌ ساڵه‌ جێماوه‌كانی دره‌خت\ له‌ فێنكایییه‌ حه‌رامبووه‌كه‌ی كانیی وه‌ی\ وه‌ی له‌ هه‌سپه‌ هه‌تیوه‌كه‌ی باپیرم\ كه‌ نه‌یزانی به‌ كوێڕای پیرییه‌كانی بحیلێنێ \خه‌م سه‌وز نه‌كات\ وه‌ی له‌ چاوه‌ بێ نازه‌كه‌ی له‌یلێ\كه‌ ئێستا من قاچی ئاپارتمانێكم و\ئه‌و شیعرێكی بێوه‌ژن.

بێوه‌ژن خه‌یاڵت خه‌راپ نه‌چێ خانه‌ خه‌راپ!

خۆرنشین له‌ عاده‌تی خۆی ناگه‌ڕێته‌وه‌

ره‌شم هێناوه‌ تا به‌ری ماڵه‌كه‌ت

له‌شم بۆنی مردوو ئه‌دات

وه‌ك چۆن كاول\ بۆنی ماسی

په‌نجه‌ره‌كه‌ت بكه‌ره‌وه‌!

– ئه‌مهه‌وێ؛ جیهان داخه‌م-

The post خه‌ون appeared first on ژنەفتن.

بۆ وێناکردنی فۆرمی کارە هونەرییەکە سوود لە لێدوانی خودی هونەرمەند وەردەگرم، پاشان هەوڵ دەدەم لە ڕێی وشەوە وێنایەکی گشتگیر دەربارەی کەشی کارەکە و ڕووداوەکان بگوازمەوە. ئەو لە لێدوانی کارەکەیدا بەم شێوەیە فۆرمی کارکەی دەناسێنێت: “من، ڕەنج حیکمەت، پێرفۆرمانسێک ئەنجام ئەدەم، ماوەی ٢٤ کاتژمێر ئەخایەنێت. لە سەربانی کارگەی کولتوور ئەمێنمەوە، وردتر بیڵێم سەربانی وەزاراتی ڕۆشنبیری/ بەڕێوەبەرایەتیی ڕۆشنبیری. لەم سەربانە قەروێڵەی نووستن، ئاودەست، بانیۆ و دووشی حەمام ئامادەیی هەیە. پەیوەندی لەگەڵ بینەرەکانم ناکەم، تەنیا بەشێوەیەکی خۆڕسک ئەو چالاکییانە ئەکەم کە لەگەڵ ئەو کەرەستانەی ناوم هێنان ئەگونجێن… لە تەواوی ئەو مەودایەدا، پێرفرۆرمانسەکەم بۆ گشت خەڵک کراوەیە”.

کاتێک وەرگرەکان پێ دەخەنە سەر سەربانەکە، کات پێنجی ئێوارەیە، هونەرمەندەکە لەسەر قەرەوێڵەکە پاڵکەوتووە، پشتی لە وەرگرەکانە، تەنها جووڵە لە سەربانەکە بڵاوبوونەوەی ئەو وەرگرانەیە کە دێن و هەر یەکەیان سووچێک یان گۆشەیەک بۆ بینینی کارەکە هەڵدەبژێرن، ئەمە و گۆڕینی ئاڕاستەی پاڵکەوتنی هونەرمەندەکە، تاکە پەیوەندیی هونەرمەند بە وەرگرەکانەوە بریتییە لە بینینیان بە شێوەیەکی سروشتی دوور لە سەرنجدانی تایبەت، ئەو قەرەوێڵەیەی لەسەری پاڵکەوتووە وەک هەر جێگەیەکی دیکەی خەوتن دۆشەک و سەرینێک لەگەڵ بەتانییەکی لەسەرە، دووری نێوان وەرگرەکان و کارە هونەرییەکە لە چەند مەترێک تێپەڕ ناکات، لە ناوەڕاستی سەربانەکەدا و کەمێک لەولاتر ئۆبجێکتێکی نامۆی ئەندازەیی کە سێ دیوی هەیە و سەربانێکی بچووکی هەیە کە تەنکییەکی ئاوی لەسەر داندراوە و پەیژەیەکی پێوە پەیوەست کراوە، لە دیوێکی دیوارەکە دووشێکی گەرماو کە بە بەلۆعەکانی بە بنمیچەکەوە نووساون هەڵواسراوە بەشێوەیەک کە بۆ کردنەوەی ئاوەکە دەبێت بە پەیژەکەدا سەر بکەویت و بەلۆعەکان بکەیتەوە و بە هەمان شێوەش بۆ گرتنەوەی ئاوەکە، کە کۆتاییی دووشەکە دەچێتەوە سەر بانیۆیەکی گەرماو کە لە ژێریدا داندراوە. لە دیوەکەی تر تەوالێتێکی دانیشتن (ڕۆژئاوایی) هەیە لەگەڵ گڵۆپێک بۆ ڕووناککردنەوە لە شەودا و بەلوعەیەک بۆ دەست شتن. لە دیوی سێیەمی ئۆبجێکتەکە ئاوڕێژێکی ئاودەست (فڵەش بۆکس) هەیە لەگەڵ سیفۆنێکی تەوالێتی (ڕۆژهەڵاتی) کە بەپێچەوانەوە (بە هەڵگەڕاوەیی) بە سەقفەکەوە لە ئۆبجێکتەکەوە بە مەترێک یان تۆزێک زیاتر هاتۆتە دەرەوە، هەڵواسراوە.

یەکەم جووڵەی تێبینیکراو ئەو کاتەیە کە هونەرمەندەکە هەڵدەستێت و لەسەر قەرەوێڵەکە دادەنیشێت، پاشان بە پەیژەکەدا سەر دەکەوێت و دەچێتە سەربانی ئۆبجێکتەکە و بەلۆعەی دووشەکە دەکاتەوە و دێتەوە خوارەوە، لەبەردەم وەرگرەکاندا دەست دەکات بە لەبەرداکەندنی جلوبەرگەکانی تا ئاستی ڕووتبوونەوەی تەواوەتی، دەچێتە ناو بانیۆی گەرماوەکە و هەر بە پێوە دەست دەکات بە خۆشتن، دواتر بە خاولییەک کە لە هەمان دیو بە دیوارەکەدا هەڵواسراوە خۆی وشک دەکاتەوە و هەر بە خاولییەکە و شۆرتێکی ژێرەوە دەچێتەوە سەربانی ئۆبجێکتەکە بۆ گرتنەوەی ئاوەکە، بەم شێوەیە پاش ئەم خۆشتنە ئیدی زۆرینەی کاتەکان لەسەر قەرەوێڵەکە لەبەردەم وەرگرەکاندا پاڵکەوتووە بێ ئەوەی هیچ پەیوەندییەکیان لەگەڵدا بکات، لەو کاتانەی کە پێویستێتی بۆ میزکردن دەچێتە سەربانی ئۆبجێکتەکە و لە کونی سیفۆنە هەڵگەڕاوەکەوە میزەکەی هەڵدەداتە سەر سەربانی بەڕێوەبەرایەتی ڕۆشنبیری واتە ئەو باڵەخانەیەی کە کارەکە لە سەربانەکەیدا ڕوو دەدات، پاشان لە ڕێی ئاوڕێژەکەوە ئاو دەکات بە میزەکەدا بۆ پاککردنەوەی سەربانەکە. پاش تێپەڕینی کاتژمێرەکان ئیدی پێویستی بە بەکارهێنانی تەوالێتی ڕۆژئاوایییەکە دەبێت، کە ڕاستەوخۆ لەبەرچاوی وەرگرەکانیدا دادەنیشێت بۆ دەرکردنی پاشەڕۆی جەستەی. لە ماوەی بیست و چوار کاتژمێردا چەند جارێک و بەپێی پێویستی و بەشێوەیەکی خۆڕسک ئەم کەرەستانە بەکار دەهێنێت. لە کۆی ئەو ماوەیەدا وەرگرەکان دێن و دەڕۆن و ئازادن لە هەر کاتێکدا ئامادە بن، تا ڕادەی ئەوەی دەتوانن بمێننەوە بۆ تەواوی ماوەی کارەکە.

 لێرەوە دەچینە ناو خوێندنەوەیەکی فرەڕەهەندی شیکاری، وەک دەستپێکێک چەند ڕوانینێکی دیاردەناسییانە لەسەر کارە هونەرییەکە دەخەمە ڕوو، بەر لەوەی جەستەی هونەرمەند ئامادەیی هەبێت لەسەر سەربانی کارگەی کولتوور/ سەربانی بەڕێوەبەرایەتیی ڕۆشنبیری، شتەکان تەنها کۆمەڵێک ماتریاڵی بێدەنگ و وەستاو بوون، لە ڕوانگەیەکی دیاردەناسییانەوە شتەکان (ئۆبجێکتەکان) لە خۆیاندا خاوەنی هیچ بەهایەکی بنەڕەتی یان پێشوەختە نین. ئەوان چاوەڕێی ئامادەیی و درککردنی بکەرێکی ئەزموونکەرەوە دەکەن بۆ وەرگرتنی مانا. بانیۆ، قەرەوێڵەی خەوتن یان تەوالێت چەند ئامرازێکن لە بۆشایییەکدا، بکەرێک دەتوانێت لە ڕێگای بەکارهێنان و ئەزموونکردنیانەوە ڕەهەندە دیاردەناسییەکەیان (واتە ئەوەی ئەو شتانە چۆن دەکەونە بەرچاو و ئەزموونی ئێمە نەک ئەوەی شتەکان لە خۆیاندا چین) بۆمان ئاشکرا بکات. بێگومان بە تەواوبوونی کارە هونەرییەکە و ڕۆشتنی ئەو بکەرە کە لەم کارەدا (ڕەنج)ە، ئیدی ئەو کەرەستانەی لە کارەکەدا بەکار هاتوون دەبنەوە کەرەستەی بێگیان، ئەمەش گرنگی جەستەی هونەرمەند بۆ بەهاپێدان بە کەرەستەکانی ناو کارەکە نیشان دەدات. جگە لە کاتی دەستپێک و ئامادەبوونی بینەر، دەستپێکی کارە هونەرییەکە کاتێکە کە جەستەی هونەرمەند دەبێتە چەقی ئەزموونکردنەکە، واتە کاتێک جەستەکە ئۆبجێکتەکان لە جووڵە و ئاکتەکانی تێوە دەگلێنێت. بە تێگەیشتنێکی (میرلۆ پۆنتی)یانە جەستە خودی ئەو میدیەمەیە کە جیهان لە ڕێگەیەوە بەرجەستە دەبێت. چونکە لای پۆنتی، ئێمە لە ڕێگای جەستەوە لە جیهاندا ئامادەییمان هەیە، بەم هەنجەتە دەکرێت بڵێین لە ڕێگای جەستەی (ڕەنج)ەوە وەرگر ئەزموونی کارە هونەرییەکە دەکات و پەی بە ئەرک کەرەستەکانیش دەبات.

کە ئەمەش ڕەهەندێکی مرۆڤناسیی کارەکەمان بۆ ئاشکرا دەکات، بەوەی (مرۆڤ) جیاواز لە زیندەوەرەکانی تر بوونەوەرێکی (خودنیگا)یە بەو واتایەی خودی خۆی دەبێتەوە بە بابەت بۆ خۆی، بە جۆرێکی تر مرۆڤ لە توانایدا هەیە پرسیار دەربارەی چیەتیی خۆی و بوونی خۆی لە ناو (هەبوو)ەکانی دیکەدا بکات، تەنانەت وردەکارییەکانی خۆشی ببنەوە بە بابەت بۆ بیرلێکردنەوە و پرسیارکردن، هەروەها لە کردەیەکی وەک ئەم کارە هونەرییەدا مرۆڤ لە توانایدا هەیە ئەزموونی بابەتەکانی خۆی بکات و ئاڵنگاری لەگەڵ دۆخە فیسیۆلۆجییەکانی جەستەی خۆی بکات.

لەم ۲٤ کاتژمێرەی کارە هونەرییەکەی تێدا ئەنجام دەدرێت جەستە نواندنەوەی هیچ شتێکی دیکە ناکات، هێندەی دەبێتە بکەری هونەری و مانا دەبەخشێتە کەرەستەکانی دەوروبەری. لە ڕێگەی ئەم ئامادەیییە بێ وەستانەوە، جەستەی هونەرمەندەکە لە ئۆبجێکتێکی پاسیڤ یان وێنەیەک بۆ بینینەوە دەگۆڕێت بۆ میدیەمێک کە لە هەوڵی دروستکردنی ڕووداودایە.

پرسیارێکی تر کە دەکرێت بمانباتە بەردەم یەکێکی تر لە ڕەهەندەکانی کارە هونەرییەکە، کە ئەویش ئەو ڕەهەندەیە کە کارەکە دەبێتە (هەڵوەشێنەرەوەی ڕۆتین) لەم میانەیەشدا پرسیارەکە ئەوەیە؛ ئایا ئێمە بە بەردەوامی کردە سادە و ڕۆتینییەکانی ژیانی ڕۆژانە تێبینی دەکەین؟ هەرگیز ڕاماندەگرێت و پرسیارمان لا دروست دەکات؟ وەک ئەوەی لەم کارەدا دەبێتە جێی سەرنج.

کاتژمێرەکانی ژیانی مرۆڤەکان پڕیەتی لە کردەی دووبارەبووەوەی ڕۆتینی، کە بەشێوەیەکی بەردەوام ئەنجامی دەدەن، بەشێوەیەکی گشتی ئەو کردانە نابنە بابەتی بیرکردنەوە و پرسیارمان لا دروست ناکەن. ڕەنج زیرەکانە بەها بەم کردە ڕۆتینییانە دەدات وەک ئەوەی پێمان بڵێت: لە ناوەوەی ئێمە شتگەلێک ڕوو دەدەن بەشێوەیەکی خودکارانە کە ئەگەر تێبینییان بکەین دەکرێت ببنە بابەت بۆ بیرلێکردنەوە و لێکۆڵینەوە لەوەی چۆن وەک میکانیزمی بەرگری، جەستە و مێشکمان دەپارێزن لە شۆک و زەبرەکانی دەرەوەی خۆمان.  ئاشکرایە کۆمەڵگەی سەرمایەداریی مۆدێرن، ژیانی ڕۆژانەی کردووە بە زنجیرەیەک کرداری بەش بەش کراو و دابڕاو لە یەکتر. مرۆڤ لەناو ڕۆتیندا تووشی کوێربوونی ئاگایی دەبێت، کردە بنەڕەتییەکانی ژیانی مرۆڤی لەدەست دەردەچێت، دەمەوێت سوود لە چەمکێک وەربگرم دەربارەی ئاگاییکردنەوەی ڕۆتین یان باشتر بڵێم هەڵوەشاندنەوەی ڕۆتین ئەویش چەمکی (گرنگی ساتەوەختەکان)ە، ساتەوەخت بریتییە لە ئەو چرکەساتەی کە تێیدا ڕووداوێک یان کردارێکی ڕۆژانە و ئاسایی، لە ڕێگەی ئاگایییەوە، لە ڕۆتینی بەکاربردن دادەبڕێت و دەبێتە ئەزموون.

ڕەهەندی پارادۆکسە بونیادییەکانی کارە هونەرییەکە یەکێکە لە ڕەهەندە هەرە گرنگەکان کە بۆ من دەکرێت بە هێڵێک هایلایتی بکەین و وەک جەوهەری کارە هونەرییەکە تەماشای بکەین، ئەم کارە هونەرییە زیاد لە پارادۆکسێکی لە هەناویدا هەڵگرتووە کە لە خۆیدا لە ئاڵنگاری مامەڵەکردندایە لەگەڵ ئەو دژیەکییە بونیادیانە، بەمەش داینامیکیەتێک بە کردەکە دەبەخشێت کە من بە وزەی بنەڕەتی کارەکەی ناو دەبەم.

ئەو سەربانەی کە کارە هونەرییەکەی تێدا ئەنجام درا، بووە مەیدانی بەیەکگەیشتن و بەیەکداکێشانی چەندین پارادۆکس کە لەم بەیەکداکێشانانەوە وەرگر ئەزموونی وەرگرتنی پەیامە ڕادیکاڵەکانی هونەرمەند دەکات. پارادۆکسی ئاستی بەرز و نزمی (ئەدریناڵین) لە هێمنبوونەوە و نزمبوونەوەی لە کاتی خۆشتن و خەوتن لە دژی بەرزبوونەوە و سترێسی ڕووتبوونەوە لەبەرچاوی بینەر، لێرەدا سەربانی بەڕێوەبەرایەتیی ڕۆشنبیری دەبێتە گۆڕەپانێک بۆ پێکدادانی کۆمەڵێک جەمسەری پێچەوانە کە بە بەردەوامی هێڵەکانی ئەزموونکردن  بەرەو لای خۆیان ڕادەکێشن.

لە لایەکی دیکەوە پارادۆکسی نێوان گشتێتی و تایبەتێتی، کردە ژیارییەکانی وەک (خەوتن، خۆشتن و دەرکردنی پاشەڕۆ)کە زۆرینەی جار لەودیوی دەرگا داخراوەکانەوە دوور لە سەرنجدانی چاوەکان ئەنجام دەدرێن، لەم کارەدا ڕاستەخۆ دێنە ناو چەقی بینینی وەرگرەکانی کارەکە، ئەوەمان بیر نەچێت کە هێنانی کردە شاراوەکانی جەستە بۆ بۆشایییەکی گشتی و بەرچاوی ئەوانی دی، بە جۆرێک تێکدانی سیستمی کۆنترۆڵکردنی جەستەیە، جەستەی ڕامکراو ئەو جەستەیەیە کە سیستەمەکە فێری کردووە کار و کردە تایبەتییەکانی خۆی وەک (میزکردن، خەوتن، ڕووتبوونەوە، خۆشتن) بباتە پشت پەردە و دەرگا داخراوەکان، تاوەکوو لە دەرەوەدا تەنها وەک جەستەیەکی بەرنامەڕێژکراو، بەرهەمهێن و گوێڕایەڵ ئامادەییی هەبێت. ڕەنج لەم کارەدا لە ململانێدایە لەگەڵ خۆی بە دەربڕینێکی دیکە (من)ی ناو دەروونی لە ململانێدایە لەگەڵ (منی باڵا)کەی، ئەو بەم کارە جگە لەوەی خۆی دەخاتە نێوان بەرداشی ئەو ئاڵنگاری و کێشمەکێشە دەروونییە، هەروەها بە ویست یان بێویستی خۆی وەرگرەکانیش دەخاتە ناو هەمان ململانێی دەروونی.

هەروها پارادۆکسی (پاسیڤبوون و کارایی) کردەی خەوتن کە لە ڕووی فیسیۆلۆجییەوە ناچالاکترین دۆخی جەستەی مرۆڤە، لێرەدا دەبێتە کردەیەکی ئەکتیڤ و ڕادیکاڵی هونەری. ڕەنج لە کاتی خەوتنیدا کۆنترۆڵی جەستەی لەدەست دەدات، بەڵام ڕێک لەم بێئاگایییەدا بینەر ناچار دەکات بێتە ناو درککردنی شوێنەکەوە و ئەزموونی ئامادەییی ئەو جەستەیە بکات کە لەبری ئەوەی خەریکی بەرهەمهێنانی کاری هونەری بێت، خۆی دەبێتە کارە هونەرییەکە.

ڕەنج لەم کارەدا بە مەبەست بڕیار دەدات پەیوەندیی لەگەڵ وەرگرەکان نەکات، ئەمەش رەهەندێکی تری کارەکەیە، کە من بە (داماڵین لە کەسایەتی کۆمەڵایەتی – دیپێرسۆناڵیزەیشن) ناوی دەبەم، دەکرێت ئەمە یارمەتیدەر بێت لەوەی کە بتوانێت ئاستی سترێسی ئەو لەهەمبەر کردە سروشتییەکان کە بەرامبەر بە وەرگرەکان ئەنجامی دەدات کەم بکاتەوە، دابڕانی بە مەبەست لە پەیوەندیی لەگەڵ وەرگردا، ڕەنج لە ناوونیشانە کۆمەڵایەتییەکانی دادەماڵێت و دەیگۆڕێت بۆ هونەرمەندی پەتی، ئەمە وادەکات لەناو کارە هونەرییەکەدا چیدی ئەو (ڕەنج) نەبێت بە تەنها، ئەو هاوڕێ و مامۆستا و برا و خزمی هیچ کام لە وەرگرەکان نەبێت، بەڵکوو تەنها هونەرمەندێکە کە خەریکی کارێکی هونەرییە و پێرفۆرمەنس دەکات بۆ ماوەی ۲٤ کاتژمێر لەسەر سەربانێک لە کارگەی کولتووردا. ئەمەش خەرمانەیەک بە دەوری ئەودا دروست دەکات کە بێگومان خەرمانەیەکی بێڕەنگ و وەهمییە بەڵام وا دەکات بینەرەکان ئاسانتر کردە ناباوەکانی کە لەبەرچاویاندا ڕوو دەدات، قبوڵ بکەن، هەڵبژاردنی دابڕانی بە مەبەست لە پەیوەندیی لەگەڵ وەرگر بژاردەیەکی ژیرانەیە، چونکە ئەگەر لە کاتی (پێرفۆرمانس)ەکەدا هێشتا لە پەیوەندیدا بووایە لەگەڵ وەرگرەکانی، کارەکە لە سیحرەکەی دادەماڵدرا. ڕادەی پەرچەکرداری وەرگر بەرامبەر بە کردەکان بەتایبەتیش کردەیەکی وەک ڕووتبوونەوە کە هێشتاش یەکێکە لە (تابوو)ەکانی کۆمەڵگە، لە چاوەڕوانییەکانم گەلێ ئاساییتر بوو، ئەمەش دەگەڕێنمەوە بۆ هێزی کۆنتێکستی هونەر کە وەرگرەکان بە جیاوازی بیر و بڕوای ئایدۆلۆژی و ئاینییانەوە، ئاگاییان بەرامبەر بەوە هەیە کە ئەم کردەیە لە ناو چوارچێوەی کارێکی هونەری و لە کۆنتێکستی هونەردا ڕوو دەدات، بۆیە هەرچەند کارێکی باو نەبێت وەلێ ئامادەن وەک ئەوەی کە هەیە وەریبگرن.

ڕەهەندی ڕەخنەییی کارە هونەرییەکە ناکرێت لەبەرچاو نەگیرێت، بۆ من کارەکە بە شێوەیەکی توند ڕەخنەیییە. ناتوانم تێبینیی ئەو وردەکارییانە نەکەم کە لە ڕووداوە وردەکانی پێرفۆرمانسەکەدا ڕوو دەدەن و ڕەخنەی خۆیان بەیان دەکەن، وەک دەڵێن: شەیتان لە وردەکاریدایە. دەپرسم بۆچی هونەرمەند ڕاستەوخۆ میزەکەی فڕێدەداتە سەر سەربانی بەڕێوەبەرایەتییەکی فەرمی کولتوور؟ ئەم ئاکتە بەکارهێنانی وردەکارییە جەستەیییەکانە وەک چەکێک نەک تەنها بۆ ڕەخنەکردن بەڵکوو دەگاتە ڕادەی (میزپیاکردن). بێگومان ئەگەر ئەم دەستەواژەیەم لێ قبوڵ بکەن، کە جگە لە ڕەهەندە فیسیۆلۆجی و سێکسۆلۆجییەکەی، لە هەندێک لە کۆمەڵگەکاندا بگرە لە زۆریاندا (میزپیاکردن) وەک ئەوپەڕی سووکایەتیپێکردن یان ئەوپەڕی ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر بە شتێک یان کەسێک یان شوێنێک بەکار دەبرێت. ڕەنگە ڕەنج بە مەبەست ئەو کارەی نەکردبێت بەڵام هێشتاش ئەمە وا ناکات خوێندنەوەی ئەو ڕەهەندە لە ڕێی ئەو کردەیەوە بەتەواوەتی هەڵە بێت. ئەمە دژ وەستانەوەیە بەرامبەر (پیشەسازیی کولتوور). ئەم چەمکە کە ئادۆرنۆ و هۆرکهایمەر لە کتێبی (دیالێکتیکی ڕۆشنگەری)دا ناوی دەبەن، ئەوان پێیان وایە لە سیستمی پیشەسازی کولتووردا، هونەر لە ئەزموونێکی بەئاگاهێنەرەوەی ڕووداودروستکەرەوە دەگۆڕدرێت بۆ کاڵایەکی سڕکەر و بەرهەمهێنەری چێژی پەتی. وا دەزانم میزپێداکردن بە باڵەخانەی بەڕێوەبەرایەتییەکی فەرمی لەناو دامەزراوەیەکدا بەناوی (کارگەی کولتوور) بەیانکردنی ئەوپەڕی ناڕەزایەتییە تا ڕادەی میزپێداکردن، بەڵام لە کوێوە؟ لە ناوەندی کارێکی هونەرییەوە کە لەبری ئەوەی بانگهێشتی وەرگرەکانی بکات بۆ (چێژ) ئەوان کۆ دەکاتەوە تا شاهێدی ڕوودانی وەها ڕووداوێکیان بکات کە بریتییە لە (میزپێداکردن بە پیشەسازیی کولتوور)دا.

لە لایەکی دیکەوە ئاشکرایە کە بۆنە و پێشانگاکانی ناو سیستمی پیشەسازیی کولتوور هەمیشە کار لەسەر دروستکردنی هەیەجان و ورووژاندنی وەهمی دەکەن، بەمەش ئاستی ئەدریناڵینی وەرگرەکان بەرز دەکاتەوە تا لە دۆخی بەکاربەریدا بیانهێڵێتەوە.

بەپێچەوانەوە ڕەنج  بە مەبەست هێڵی گەیاندنی چێژی ڕووت دەپچڕێنێت، کارەکەی لە شوێنکاتی جێگیر و نۆرماتیڤی (پێشانگا) دادەماڵێت، چونکە پێشانگا لە بونیادی مۆدێرنی خۆیدا شوێنێکە بۆ نمایشکردنی کار (کاڵا)ی تەواوبوو، بەڵام لەم کارە پێرفۆرمانسەدا کاتێک بۆ یەکەم جار وەرگرەکان دێنە سەربانەکە هێشتا نەک هیچ شتێک تەواو نەبووە بگرە هیچ شتێک دەستی پێ نەکردووە. بڕیارە پاش کەمێکی تر ڕووداوێک لە شێوەی (ئیڤێنت) ڕوو بدات. لە بری بەرهەمێکی هونەری قابیلی فرۆشتن یان تێڕامانی چێژبەخش، کارەکە دەبێتە پرۆسەیەکی زیندوو کە تێیدا کات، جەستە و شوێنەکە بەیەکەوە ڕووداوێک لە ساتەوەختی ئێستادا دەهێننە بوون.

لایەنێکی دیکە کە بۆ من بەتەواوەتی لەگەڵ ڕەهەندی ڕەخنەییی کارە هونەرییەکەدا یەک دەگرێتەوە، بریتییە لە سەربەخۆیی لە ڕووی (تێچووی دارایی) پرۆژەکەوە، ئازادیی بیری ڕەخنەگرانەی هونەرمەند لەم کارە هونەرییەدا جگە لە ئاستی چەمکسازی و هەڵبژاردنی شوێن، لە ڕاستگۆییی بەرامبەر بە باوەڕەکانیشیدا ڕەنگ دەداتەوە، لە کاتێکدا کە ئێستای جیهانی هونەر سەرڕێژە لەو هونەرمەندانەی کە هونەر وەک ماشێنێک بۆ وەدەستخستنی دەستکەوتی دارایی بەکار دەهێنن، ڕەنج بڕیار دەدات تەواوی کارەکە لەسەر ئەرک و بودجەی تایبەتی خۆی بە ئەنجام بگەیەنێت، ڕەتکردنەوە و هەوڵنەدان بۆ وەرگرتنی (فەند) لە دامەزراوە حیزبی و حکومی و ڕێکخراوەیییەکان، گەرەنتی باڵادەستی سەربەخۆییی ئەوە لە بڕیاردانی هونەری لە کارەکەیدا، ئەوەمان لەبیر نەچێت بەشێوەیەکی گشتی خۆبەدوورگرتن لە سەرمایەی ئابووریی دامەزراوەیی، دەبێتە مەرجی بنەڕەتی بۆ پاراستنی سەربەخۆیی(ئۆتۆنۆمی)ی نێوکۆی هونەر. ئەو لە ڕێی بڕیاری بەئەنجامگەیاندنی کارەکەوە لەسەر ئەرکی تایبەتی خۆی، ڕێگە نادات هیچ دەسەڵاتێک هێڵەکانی سانسۆر یان هەژموونی خۆی بەسەر ئامانجە ڕادیکاڵە ڕەخنەیییەکانی کارەکەدا بسەپێنێت. ئەم ڕاستگۆیییە لەگەڵ باوەڕەکانی خۆیدا وا دەکات توندی ڕەخنەکانی خاوێن و بێ سازش بمێننەوە.

لە کۆتاییدا ئەوەی لەبارەی ئەم کارە هونەرییەوە دەمەوێت بیڵێم ئەوەیە کە لە دوای ئەم ٢٤ کاتژمێرەی سەر سەربانەکە، تێگەیشتن بۆ هونەری پێرفۆرمەنس لەناو کۆنتێکستی هونەری هاوچەرخی کوردیدا دووچاری وەرچەرخانێکی بنەڕەتی دەبێت. ئەگەر تا پێش ئەم کارە، بەکارهێنانی جەستە لە کاری هونەریدا لە سنووری دەربڕینی سیمبۆلی و ئاماژەی پارێزراو و جەسارەتی فۆرمیدا دەسووڕایەوە، ئەوا لەم کارەدا ڕووتبوونەوەی بێپەردەی هونەرمەند لەژێر نیگای ڕاستەوخۆی بینەردا، هەڵوەشاندنەوەی ئەو بۆشایییە ئارامە بوو، بە بڕیاری بەزاندنی ڕاستەوخۆی سنوورەکان. ئاخر شکاندنی (تابوو) تەنها لە ڕێگای تێکشکاندنی سنوورەکەیەوە درک دەکرێت. ئەگەر وەک زیادەڕۆیی و پەسنکردنێکی زیاد لە سنوور لێم وەرنەگرن پێم وایە ئەم کارە توانستی هونەری لە کوردستاندا لە ئاستێکی لۆکاڵییەوە فڕێدەداتە ناو مەیدانی ڕووبەڕووبوونەوە جیهانییەکانی هونەر لە نێویشیاندا میدیەمی پێرفۆرمانس.

 ئەم کردە هونەرییە، ئەرکی سەرشانی کارەکانی دوای خۆی بەشێوەیەکی نائاسایی قورس دەکات، چونکە ئاستی داواکاری و ئاگاییی وەرگرەکان سەرلەنوێ پێناسە دەکاتەوە، هەر پێرفۆرمەنسێک کە لە کوردستان بە دوای ئەم بەرزبوونەوە ڕادیکاڵەی ئاستی جەسارەتدا بێتە کایەوە، بەرپرسیارێتیەکی زیاتری لەسەر شان دەبێت بەوەی پێویستە لە تەنها دەربڕینی سیمبۆلیدا کورت نەبێتەوە، جەستە چیدی ئامڕازێک نەبێت کە وەک یەکێک لە ئامڕازەکانی ناو کارە هونەرییەکە دەربکەوێت بەڵکوو لە توانایدا هەبێت خودی خۆی کارە هونەرییەکە بێت، بەڵکوو ژیانیش بدات بە شوێنەکە و ماتریاڵە بەکارهاتووەکان. بە جۆرێک مێژووی ئەم میدیەمە هونەرییە (پێرفۆرمەنس) پێش ئەم کارە و دوای ئەم کارە، هەرگیز وەک یەکتر نابێت.

The post 24 کاتژمێر لەسەر سەربانەکە appeared first on ژنەفتن.

ئه‌گه‌ر‌ ئه‌وه‌ ڕاست بێت وه‌کوو ئه‌وه‌ی ئۆسقۆفی ئێرله‌ندی بێرکێلی[1] ده‌یڵێت، که‌ بوون، به‌ مانای‌ خۆدرککردن دێت (esse est percipi) ئایا ده‌کرێت له‌ درک[2] هه‌ڵبێی؟ چون ده‌توانین ببینه‌ که‌سێکی نادرککراو؟

مێژووی کێشه‌که‌

ڕه‌نگه‌ بتوانین وێنای ئه‌وه‌ی بکه‌ین که‌ هه‌موو چیرۆکه‌که‌ په‌یوه‌ست بێت به‌ (بێرکێلی)یەوه‌، که‌ به‌پێی پێویست سه‌باره‌ت به‌ بوونێکی خۆدرککردن و( درک) قسه‌ی کردووه‌. ئه‌و ڕۆڵه‌ی که‌ ته‌نیا له‌لایه‌ن بۆستێن کیتون[3] ده‌توانرا بگێڕدرێت، ‌ڕۆڵی ئۆسقۆف بێرکێلییه‌. یان به‌شێوه‌یه‌کی تر ڕێڕه‌وێکه‌ له‌ ئێرله‌ندییه‌که‌وه‌ بۆ ئێرله‌‌ندییه‌کی تر، له‌ بێرکێلییه‌وه‌ که‌ درکی هه‌بووه‌ و درکی به‌ خۆی کردووه‌، بۆ بێکت که‌ «هه‌موو به‌خته‌وه‌رییه‌کی percipere  و  percipi » تا کۆتایی برد و ته‌واوی کرد. هه‌ر بۆیه‌ ده‌بێت به‌شێک له‌ فیلمه‌که‌ (یان به‌شێکی جیاکراوه‌ له‌م مه‌سه‌لانه‌) له‌به‌رچاو بگرین که‌ که‌مێک جیاوازتر بێت له‌وه‌ی بێکت خۆی.

بارودۆخی کێشه‌که‌

ره‌نگه‌ چه‌ند شتێکی ته‌حه‌مولنه‌کراو له‌ خۆدرککردندا بوونی هه‌بێت. ئایا ئه‌م خۆدرککردنه‌ له‌لایه‌ن که‌سی سێیه‌مه‌وه‌یه‌؟ نه‌خێر، پاشان که‌سه‌ سێیه‌مه‌ درکه‌ گریمانه‌یییه‌کان له‌ په‌لوپۆ ده‌که‌ون له‌وکاته‌ی که‌ هه‌رکامه‌یان هه‌ست ده‌که‌ن نه‌ک به‌ ته‌نیا له‌لایه‌ن ئه‌وی تره‌وه‌ به‌ڵکوو له‌لایه‌ن خۆیانه‌وه‌ درک کراون. که‌واته‌ ئایا چه‌ند شتێکی ترسناک له‌ نێو خۆدرککرندا بوونی هه‌یه‌، به‌ڵام چی؟

پێدراوه‌کانی کێشه‌که‌

تا ئه‌وکاته‌ی درک یان (کامێرا) له‌ پشته‌وه‌ی که‌سایه‌تییه‌که‌دایه‌، مه‌ترسیدار نییه‌، چونکه‌ درک به نائاگایی [له‌ لایه‌ن که‌سایه‌تییه‌که‌وه‌] ده‌مێنێته‌وه‌. درک کاتێک که‌سایه‌تییه‌که‌ ده‌خاته‌ چوارچێوه‌ی خۆیه‌وه‌ که‌ له‌ گۆشه‌یه‌کی لاره‌وه‌ لێی نزێک ده‌بێته‌وه‌ و ئه‌و سه‌باره‌ت به‌ خۆدرککردن به‌ئاگا دێنێت. به‌شێوه‌یه‌کی باو ئه‌وه‌ ده‌ڵێین که‌ که‌سایه‌تییه‌که‌ ئاگایی سه‌باره‌ت به‌ خۆدرککردنی به‌ده‌ست ده‌هێنێت و «دێته‌ نێو percipi » له‌ کاتێکدا که‌ کامێراکه‌ له‌ پشته‌وه‌ی که‌سایه‌تییه‌که‌دا له‌ گۆشه‌ی 45-پله‌دا له‌ سووچێکه‌وه‌ بۆ سووچێکی تر تێدەپه‌ڕێت.

بابه‌تی یه‌که‌م: دیوار و پلیکانه‌، ئه‌کشن[4]

که‌سایه‌تییه‌که‌ ده‌توانێت به ‌ڕۆیشتنی خێرا به‌ ته‌نیشت دیواره‌که‌وه‌ مه‌ترسی سنووردار بکات. له‌ ڕاستیدا  ته‌نیا یه‌ک سووچی هه‌ره‌شه‌ئامێزی هه‌یه‌. ڕێکردنی که‌سایه‌تییه‌ک به‌ درێژاییی دیواره‌که‌ یه‌که‌م ئه‌کتی سینه‌ماتۆگرافیکه‌ (زۆربه‌ی سینه‌ماکاره‌ گه‌وره‌کان ئه‌م شته‌یان تاقی کردووه‌ته‌وه‌). ئه‌کشن به‌شێوه‌یه‌کی ئاشکرا زۆر ئاڵۆز ده‌بێت کاتێک ببێته‌ ستوونی یان حه‌ڵقه‌یی، وه‌کوو ئه‌وه‌ی سه‌ر پلیکانه‌که‌، پاشان گۆشه ‌و سووچه‌کان به‌پێی په‌یوه‌ندیی له‌گه‌ڵ میحوره‌کان به‌دوایه‌کدا گۆڕانیان به‌سه‌ردا دێت. به‌ هه‌ر شێوه‌یه‌ک بێت، هه‌موو جارێک گۆشه‌نیگای 45 پله‌ تێده‌په‌ڕێنێت، که‌سایه‌تییه‌که‌ ده‌وستێت، له‌ کرده‌ و ئه‌کشن ده‌وستێت، خۆی ده‌نووسێت[به‌ شوێنێکه‌وه‌ ]، و ئه‌و به‌شه‌ی ده‌موچاوی که‌ به‌ ده‌ره‌وه‌یه‌ به‌ ده‌ست داده‌پۆشێت، یان به‌ ده‌سته‌سڕێک یان ئه‌و پارچه‌ قوماشه‌ی که‌ له‌ کڵاوه‌که‌ی هاتووه‌ته‌ خواره‌وه‌. ئه‌مه‌ بابه‌تی یه‌که‌م بوو، درکی ئه‌کشن، که‌ ده‌کرێت ڕێگری لێ بکرێت له‌ ڕێگای ڕاگرتنی کرده ‌و ئه‌کشنه‌وه‌.

بابه‌تی دووه‌م: ژووره‌که‌، درک

ئه‌مه‌ دووه‌م ئه‌کتی سینه‌ماتۆگرافیکه‌، ناوه‌وه‌، ئه‌و شته‌ی له‌نێو دیواره‌کاندا ڕوو ده‌دات. پێشتر، که‌سایه‌تییه‌که‌ وه‌کوو که‌سێکی درککه‌ر سه‌رنجی نه‌ده‌ده‌رایه‌: ئه‌وه‌ کامێراکه‌ بوو که‌ ئه‌وی بۆ درکێکی «کوێر»ئاماده‌ ده‌کرد، واته‌ ئه‌وه‌ی پێویست بوو بۆ کرده‌ی ئه‌و. به‌ڵام ئیستا کامێراکه‌ ئه‌و له‌ ژووره‌که‌دا درک ده‌کات و که‌سایه‌تییه‌که‌ ژووره‌که‌ درک ده‌کات: هه‌موو درکێک دوو هێنده‌ ده‌بێت. پێشتر، که‌سایه‌تییه‌ سێیه‌مه‌کان ده‌یانتوانی به‌شێوه‌یه‌کی هێزه‌کی درکی که‌سایه‌تییه‌که‌ بکه‌ن، به‌ڵام له‌لایه‌ن کامێراکه‌وه‌ ڕێگریان لێ کرابوو. ئیستا، که‌سایه‌تییه‌که‌ خۆی درک ده‌کات و ئه‌و شتانەشی که‌ درکی پێ ده‌که‌ن ده‌بنه‌ ئه‌و شته‌ی که‌ هه‌رکامه‌یان ئه‌و تووشی‌ درک ده‌که‌ن‌: نه‌ک به‌ ته‌نیا ئاژه‌ڵه‌کان، ئاوێنه‌کان، وێنه‌یه‌کی ڕه‌نگاوڕه‌نگی خودا، فۆتۆکان، هه‌روه‌ها قاپ و قاچاخه‌کان (به‌ هەمان شێوه‌ ئازنشتاین له‌ زمانی دیکنزه‌وه‌ ده‌ڵێت: کترییه‌که‌ ته‌ماشام ده‌کات…). شته‌کان له‌م ڕوانگه‌یه‌وه‌ له‌ مرۆڤه‌کان مه‌ترسیدارترن: ناتوانم درکیان بکه‌م به‌بێ ئه‌وه‌ی ئه‌وان درکم نه‌که‌ن، هه‌موو درکێک وه‌کوو ئه‌مانه‌ درککردنی درکه‌. ڕێگەچاره‌ی دووه‌م بریتییه‌ له‌ کردنه‌ ده‌ره‌وه‌ی ئاژه‌ڵه‌کان، داپۆشینی ئاوێنه‌که‌، داپۆشینی شته‌کان، دڕاندنی وێنه‌ ڕه‌نگاوڕه‌نگه‌که‌، دڕاندنی فۆتۆکان: ئه‌مه‌ له‌ناوبردنی درکی دووهێنده‌یه‌. که‌مێک پێش ئێستا، له‌نێو شه‌قامه‌که‌دا، که‌سایه‌تییه‌که‌ هێشتا شوێن ـ کات،  به‌ تایبه‌ت به‌شه‌ جیاوازه‌کانی ڕابردوو (ئه‌و وێنانه‌ی که‌ له‌گه‌ڵ خۆی هه‌ڵیگرتبوو) له‌ به‌رده‌ستدا بوو. له‌ ژووره‌که‌دا، هێشتا هێزی پێویستی هه‌بوو بۆ ڕێکخستنی وێنه‌کان که‌ ئه‌ویان گه‌ڕاندبووه‌وه‌ بۆ درک. به‌ڵام پاش که‌مێک ئه‌وی هیچی له‌ به‌رده‌ست نییه‌ جگه‌ له‌ کاتی ئێستا، له‌ فۆرمی ژوورێکی به‌رته‌سکی داخراودا که‌ له‌وێدا هه‌موو ئایدیایه‌کی کات و شوێن، هه‌موو وێنه‌یه‌کی ئیلاهی، مرۆیی و ئاژه‌ڵ و شته‌کان له‌ناوچووه‌. ته‌نیا شتێک که‌ ماوه‌ته‌وه‌ ئه‌سکه‌مله‌که‌یه‌[5] له‌ ناوه‌ڕاستی ژووره‌که‌دا که‌ باشتر له‌ هه‌ر نوینێک، باشترین که‌ره‌سته‌یه‌ که‌ پێش یان پاش پیاوه‌که‌ بوونی هه‌یه‌، که‌ ئێمه‌ له‌نێوان فه‌زای عه‌ده‌مدا ڕاده‌گرێت (چوون ـ و ـ هاتن).

بابه‌تی سێیه‌م: ئه‌سکه‌مل، کاریگه‌ری

که‌سایه‌تییه‌که‌ ده‌یتوانی له‌سه‌ر ئه‌سکه‌مله‌که‌ دانیشێت و له‌وێدا سه‌رخه‌وێک بشکێنێت، تا ئه‌وکاته‌ی درکه‌کان له‌ناوبچن. به‌ڵام درک هێشتا له‌ پشته‌وه‌ی ئه‌سکه‌مله‌که‌ چاودێری ده‌کات، که‌ له‌وێدا هه‌ردوو لاکه‌ی هاوکات له‌ به‌رده‌ستدایه‌. وا ده‌رده‌که‌وێت که‌ درک ئه‌و ئیراده‌  باشه‌ی که‌ که‌مێک پێش ئیستا ده‌ریخستبوو له‌ده‌ست دابێت، واته‌ ئه‌و کاته‌ی که‌ په‌له‌ی کردبوو بۆ به‌رته‌سککردنه‌وه‌ی ئه‌و گۆشه‌نیگایه‌ی که‌ له‌ ڕووی که‌مته‌رخه‌مییه‌وه‌ تێیپه‌ڕاندبوو، تاوه‌کوو که‌سایه‌تییه‌که‌ بپارێزێت به‌رامبه‌ر به‌ که‌سه‌ سێیه‌مه‌ گریمانه‌یییه‌کان. ئیستا به‌ ئه‌نقه‌ست ئه‌و شته‌ ده‌کات و هه‌وڵ ده‌دات له‌ سه‌رخه‌وشکاندکه‌ی تێبگات. که‌سایه‌تییه‌که‌ به‌رگری له‌ خۆی ده‌کات و له‌ ترساندا و به‌وپه‌ڕی لاوازییه‌وه‌ خۆی گرمۆڵه‌‌ ده‌کات. “کامێرا ـ درک” له‌مه‌ سوودمه‌ند ده‌بێت، به‌ته‌واوه‌تی له‌ گۆشه‌که‌وه‌ ده‌رده‌چێت، ده‌سووڕێته‌وه‌، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ به‌رامبه‌ر که‌سایه‌تییه‌که‌ که‌ سه‌رخه‌و ده‌شکێنێت و نزیک ده‌بێته‌وه‌ لێی. بۆیه‌ ئه‌وه‌ ئاشکرا ده‌بێت که‌ چییه‌، درکی کاریگه‌ری، واته‌  درکی خۆ سه‌باره‌ت به‌ خۆ، کاریگه‌رییه‌کی په‌تی. ئه‌م درکه‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌یه‌کی دووانه‌ی پیاوێکی سه‌رشێته‌[6] له‌نێو ئه‌سکه‌مله‌که‌دا‌. ئه‌مه‌ درکی که‌سێکی یه‌ک چاوه‌ که‌ ته‌ماشای که‌سایه‌تییه‌ یه‌ک چاوه‌که‌ ده‌کات. درک چاوه‌ڕێی کاتی خۆی ده‌کرد. هه‌ربۆیه‌ ئه‌مه‌ ئه‌و شته‌ بوو که‌ زۆر ترسناک بوو: به‌م مانایه‌ی که‌ ئه‌م درککردنی خۆ له‌لایه‌ن خۆوه‌، «شتێکه‌ ناسڕێته‌وه‌و حاشاهه‌ڵنه‌گره‌». ئه‌مه‌ سێیه‌م کرده‌ی سینه‌ماتۆگرافیکه‌، گرته‌ی نزیک[7]، کاریگه‌ری یان درکی کاریگه‌ری، درکی خۆ [خۆدرککردن]. هه‌روه‌ها ئه‌م درکه‌ خۆیشی له‌ناوده‌چێت، به‌ڵام له‌ کاتێکدا که‌ جووڵه‌ی ئه‌سکه‌مله‌که‌ بوه‌ستێت و که‌سایه‌تییه‌که‌ بمرێت. ئایا به‌پێی ئه‌و بارودۆخه‌ی ئۆسقۆف بێرکلی خستوویه‌ته‌ ڕوو، نابێت له‌ بوون بوه‌ستین بۆ ئه‌وه‌ی ببینه‌ که‌سێکی نادرککراو؟

چاره‌سه‌ری گشتی

فیلمی بێکت له‌ سێ وێنه‌ی بنه‌ڕه‌تی سینه‌ما تێده‌په‌ڕێت، ئه‌وانیش ئه‌کشن، درک و  کاریگه‌رین. به‌ڵام هیچکامیان هه‌رگیز له‌لایه‌ن بێکته‌وه‌ کۆتایی پێ نایه‌ت، هیچ نامرێت. کاتێک ئه‌سکه‌مله‌که‌ له‌ جووڵه‌ ده‌وستێت، ئایدیای ئه‌فلاتۆنی ئه‌سکه‌مل [کورسی]، ئه‌سکه‌ملی ڕۆح، ده‌ست ده‌کات به‌ جووڵان. کاتێک که‌سایه‌تییه‌که‌ ده‌مرێت، وه‌کوو ئه‌وه‌ی مورفی باسی ده‌کات، ئه‌وه‌ پێشتر به‌ره‌و ڕۆح ده‌ستی کردووه‌ به‌ جووڵه‌. ئه‌و وه‌کوو ته‌په‌دۆرێکه‌ له‌سه‌ر زه‌ریایه‌کی پڕ له‌ جووڵه‌ و شه‌پۆل. ئه‌و چیتر ناجووڵێت، به‌ڵام له‌ ژینگه‌یه‌که‌ که‌ ده‌جووڵێت. ته‌نانه‌ت کاتی ئێستاش له‌ناوده‌چێت، له‌نێو بۆشایییه‌کدا که‌ چیتر هه‌ڵگری تاریکی نییه‌، له‌ سه‌یرووره‌یه‌کدا که‌ چیتر هه‌ڵگری هیچ گۆڕانێک نییه‌ که‌ جێگای تێگه‌یشتن بێت. ژووره‌که‌ به‌شه‌کانی خۆی له‌ده‌ست داوه‌ و له‌ بۆشایییه‌کدا گه‌ردیله‌یه‌کی ڕووناک و پرشنگدار به‌ره‌ڵا ده‌کات، گه‌ردیله‌ی ناکه‌سی و له‌ هه‌مان کاتدا تایبه‌ت، که‌ چیتر هه‌ڵگری خۆ نییه‌ بۆ خۆجیاکردنه‌وه‌ی له‌وانی تر یان تێکه‌ڵیان بێت. سه‌یروه‌ی هه‌ستپێنه‌کرا ژیانه‌، «به‌بێ وه‌ستان یان هیچ بارودۆخێک»، بۆ به‌ده‌ستهێنانی شه‌پۆل و شڵپه‌شڵپێکی جیهانی و ڕۆحی.

سه‌رچاوه‌:

Gilles Deleuze, Critique et clinique, éd. Minuit, paris, 1993, pp. 36-39.

[1] évêque irlandais Berkeley

[2] La perception

[3] Buster Keaton

[4] l’Action

[5] la Berceuse

[6] l’homme convulsif

[7] le gros plan/close-up

The post مه‌زنترین فیلمی ئێرله‌ندی appeared first on ژنەفتن.

The post  قەتارێک سەری لێ شێواوە و هووو appeared first on ژنەفتن.

       دەموو قەدٚیمیاوە هەمیشەی ژنیەبێم؛ مەحموودٚ قاوەچی باڵابەرز و هەیکەڵین، پیاڵە چایێ دەسشەو جۆرێو بەینوو چوارپایە ئاسنینەکانە خۆلێ وەرۆوە ئەجۆ پایێش نمەگنا زەمین و ئەجۆ سەما کەرۆ، زم و هامن کواپانتۆڵش پۆرەن و یەرێ لکێش وستێ‌نێنە مێبینەکەیش، چەمێ مچکلە سیاوەکێش برێقەشا مەی و عانێو نەخوۆ یا قسێ نەکەرۆ ددٚانە مەسنۆعیەکاش فشارۆ یۆترینیرە و چێڕێ کەرۆوە، دەنگێ قایمێش پۆوەنێ کە هەمیشەی عانێ وەروو سەماوارە زلەکێشنە بە دەسە زلەکاش خجڵوو چایی کەردەیرەن، چەنی مشتەریەکاش گنۆ سۆعبەت و شۆخیێ و دەنگێ قایمێش قاوەخانەکەنە وازیاوە. کەسی نەدٚیەنش حەتەرێش تەنگێ با و تاوەی وەروو چەماو یۆیوە لانمەشۆ نەکوو مشتەری چایێوتەرش گەرەک بۆ، بەڵام پی شەوەنە و پی لێزمەو وارانی نمەزانوو کۆگەوە لوابێ؟ بێدەنگی و چۆڵی قاوەخانەکەینە تەنیا من و ئادٚ وەراوەروو یۆترینیوە کۆمیلەما کەردەبێ و جگەرێ کێشێنمێ. قاوەخانەکە زل نەبێ، دەوراندەورش سەکۆ بەسیا بێ و لتە قاڵیێشا وستێ‌بێنێ سەروو سەکوەکا، وەروو سەکوەکانە چوارپایێ ئاسنینیشا نیای‌بنێرە و هەر چن ڕەنگێوە زەردشا کەردێ‌بێنێ بەڵام ژەنگەشا ئاردێ بێ، سەروو هەر چوارپایێوە دوێ یەرێ قەندانێ وەرشەوێ بێنێ کە وەروو ئانەی قەنی فرەشا چەنەبێ سەرقابەکەشا پۆختە نەنیەیابێوە و هەر پاسە چن چێرسیگاریێچ. جگەرەکەم تەمامیا بێ و دلێ چێرسیگارەکەو وەروو دەمیمنە کۆشنامەو، دەسم بەرد پەی پاکەتە جگەرە وینستۆنەکام کە چەنی فەندەکەکەیم نیابێنێم پاڵوو چاییەکەیم. تا جگەرێوەم گیسنانە چەمێم بڕینە، ئێننە بێدەنگ نیشتەبێرە دووکەڵوو جگەرەکەیش نەبیەی شکەم بێ هەن یا نیا، سوینیش هەست نەکریێ، حزوورش نە سەربارم بێ نە دڵوەشکەرم، بێدەنگی ئا شەوێنە کە تەنیا دەنگوو لێزمەو وارانی ئەی عانێو کێشێ تاقە دەلاقەو قاوەخانەکەیرە، تاپۆش من ویروو وێم وزێوە، ئەجێ جەسەمنە ئامانا جبەر و وەراوەروو وێمەو نیشتەنارە و چەمێم بڕیێنێناوە وێم! ئەجێ ئینانێ وەراوەروو وێمەو و فرە ورد سەرنجەو وێم مدٚەو، سەرنجەو جگەرە کێشتەیم، سەرنجەو سێخارە لوایم و سەرنجەو چێراو بیەیم بێدەنگی شەوێوە پاییزیە و وارانیەنە. فرە سامناک و غەریب یۆترینی شێنمێ و هەر چی ویرێ کەرێناوە نەزانێنا مشۆ بەینوو پیایێ پەنجا شەس ساڵەینە و جوانێوە سی ساڵەینە چە ئەوەشیایێو بۆ؟ جگەرەکەم گیسنامنە و چرکێوە تا دیانێ پەی نۆتوو جگەرەکەیم و گڕەو فەندەکەکەی چەمم کل بی چەنەش، دووکەڵوو یۆوەم هەناسەو جگەرەکەیم دامەو جبەر و دیانێشەو پەی، دیم پاڵاو پای ڕاسیش وەتەنش و پاش نیان سەروو سەکوەکەیوە، دەسی ڕاسش کە جگەرێوە بەینوو گلکەکاشنە سۆچێ نیانش سەروو کەشکەو پایشەو و وێش دان ملوو دەسی چەپیشرە، کۆتێوە ئامریکایی سەوزش پۆرە بێ، دیار بێ پڕانەو و دیسان دیار بێ پەی شانە هەژارەکاش بارێوە قورسا، مێبینە سیاوە پشۆرەکەش شل شلێو دەوروو کەمەری باریکیشنە مدرابێ، کواپانتۆڵە ئەفسەریەکەش و گجیە سادە سیاوەکەش فاسێڵەی دوە گەزیمانە کۆنە بیەیشا دێ چەمەو. بێ ئانەی دەسیش سەروو کەشکەو پایشەو لابەرۆ، جگەرەکەی یاونێوە لچە باریکە کەوەکاش و هەر پاسە کە چن چڕچێ گنێنێنە بەینوو برواش و دلێڕاسەو تەوێڵە مچکلەکێش هەناسێ قووڵێ دێنە جگەرەکەی، چەنی هەر هەناسێوە دووکەڵ ڕوێش پۆژنێ و ئەشیایم چن ساتێ خواینەیم تا دووکەڵەکە هەوای نەمینوو قاوەخانەکەینە مەحو بۆوە و دیسان خاڵخاڵوو قژە تەنکەکاش کە دای‌بێنێش لارە و خاڵخاڵوو ڕیشە پەڕەکەیش کەوتێوە سەعرا. هەر چی ویرێ کەرێناوە جگەم ئینەی هەردوەما پی شەوە درێژە وارانیێنە زیفما ئاما بێ پەی و دابێما چێروو وارانی و وێما یاونابێ بازارە کۆنەو ئی دەگایێ و وێما ترنجنابێنە قاوەخانێوە قەدٚیمی و جگەرێ کێشێنمێ، خاڵێ هامبەشێتەرما بێنێ، بەڵام نەزانێنا چێشێنێ؟ هەر چی ویرێ کەرێناوە ئی پیا غەریبە جە هەر ئاشنایێوی ئاشناتەربێ پەیم. حەزم نەبێ جە تاپۆیش، جە جگەرە کێشتەیش و جە ئا قیافە شەق و شڕەیشە چەم کل کەروو. حەزم بێ ئی بێدەنگیە کە سواروو شانام بیەبێ و ناقێم فشارای‌بێنێش بە دەنگوو ئادٚی مەڕیۆ. حەزم بێ دەم کەرۆوە و دەنگیش بژنەوو، هەر پا دەنگیشە کە پاسە زانێنا زەنگدار و جەرگ‌بڕا جوابوو گردوو پەرسەکام بدٚۆوە، ئا پەرسێ چی شەوە درێژێ پاییزێنە منشا وێڵوو چێروو وارانی کەردەبێنا و ئاخر سەر پەنام ئاردێبێ سەقفی کۆنە و دووکەڵینوو ئی قاوەخانەی.

        حەزم بێ قسێ کەرۆ وەروو ئانەی گردوو تەوانیم کۆم کەردەو و بێ ئانەی دڵنیا بوو دەنگی گڕ و زایفم یاوۆ لاش یا نا واتم:

-خەم مەوەرە!

چوون پاسە زانێنا پێسەو منا، پاسە زانێنا منیچ ئاشناو ئادٚینا و ئا خەمێ ڕێخەشا پێکاننە ڕۆحم، ڕۆحوو ئادٚیچ یەواشێ و بێدەنگ وەرای وەرارە!  نێگاش جە بووموو قاوەخانەکەی و وەروو پایاش هۆرگێرته و سەرەش بەرز کەردەو، سەرەش بەرز کەردەو و دیام پەی، چا عاننە دیانە چەمام مۆچرکێوە نۆکوو پایمەو ئاما و تۆقەو سەرەیمەو رەدٚە بیە! لەرزم کەرد و پەی ئانەی وێم جەم و جۆر کەرووە واتم:

-خەم ئێمەش واردێنمێ!

دیسان سەرەش وستراوە و ئیجار ئێتر هەناسێچ نەدێنە جگەرەکەیش. مەن و مدرا بێ. ئا بێقەراری و هەڵەهەڵە دلێ مننە بێ، دلێ ئادٚینە بیەبێ سکوون و ئەهوەنی. دیێنێش پەی و وەراوەروو چەمامەو پێسەو کوێوی بێ کە سەدٚها تاش و تلێش چەنە کەننیوە وێش نەورنۆ و وێش مەنۆوە. وەراوەروو چەمامەو پێسەو بەحرێوی بێ؛ بێ شەپۆل، ئارام ئارام. یاوانینە سەراپاشنە پاڵایە ئایداسە زەردەکاشەو گێرەش تا ئاخرین تاڵەی چەرمێ یا سیاوەو تۆقەو سەرەیش، جە گرد یاگێوەش فرەتەر چەمێشنە ئەوەشیایما فرەتەر دیارا. هەر وەروو ئانەی حەزم بێ دیسان بدٚیۆم پەی، بدٚیۆ ئا بووڵەهەنگوورە سیاوە و زلا دیسان وینووە ئەر بە قیمەتوو لەرزی دووبارەی و مۆچرکێوەتەرێ بۆ.

    جگەرێوە تەرم گیسنانە و دیسان دەنگی زایفم بەرزم کەردەو:

-شاعێر چە وەشش واتەن:

 ئای مردن لەکوێی ژیان کۆشتمی!

 بە ڕاس ژیوای کۆشتیمێ!

ئینەم وات و دیسان چن چرکێ بێدەنگی مۆتڵەق قاوەخانەکەش گێرترە، تەنیا دەنگوو دڵۆپاو وارانی نەبۆ، کە فرە یاخی کێشێنێ دەلاقەو قاوەخانەکەیرە و ئادٚێچ پێسەو من حەزشا بێ چەم بڕانە ئی تاپوە ئەفسووناویەی. چەمش بڕانە و دەنگیش بژنەوا.

-ژیوای مەوداو بەینوو دوێ هەناسان، ئەر بەینوو ئا دوە هەناسەینە تاوات یاوی بە لووتگەو بەرزاییەکاو ڕۆحیت، بە قووڵایی بەحروو بیەیت تۆ ژیوانی! و چەنی هۆرئامای هەناسەی دماینی تۆ دیسان جە ئەدٚای بیوە…

درۆسم زانابێ، دەنگش زەنگدار و جەرگ‌بڕ بێ، وەختێو ئی قسا کەرێ سەرە بەرز نەکەرێوە و نەدٚیێ پەیم، لچێ باریکێ کەوێش کەم جمێنێوە و یۆ پاسە زانێ ئی دەنگە یاگێوتەرەو مەی. وشک بیەبێنا، دەقێق نەفامێنا چێش ماچۆ. بەڵام ئاواتم بێ درێژە بدٚۆ. چننە تەژنێوە موشتاقوو ئاوێن، یا زاڕۆڵێوە ئاورا موشتاقوو لتێ نانی ئاننە موشتاقوو قساش بێنێ. دەنگش هەم سەرسام‌ئاوەر بێ هەم ئەهوەن کەرێوە. هەم مۆچرکیت وزێنە هەم ئاشۆیت نیشنێوە. یەواشێو واتم:

-ئێنسان چەنی یاوۆ بەرزاییەکاو ڕۆحیش؟ یا قووڵایی بەحروو بیەیش؟

-بە لوای و نەمدٚرای!

-بەڵام من چەنی هەر هەنگامێوە زرەپیانا!

-ئەر زرەپیابی ئیسە دەس پەڕنی، چوون چەنی هەر گلێرایێوی چیوێوت دەس کەوتەن! چیوێوت ئاردەن چەنی وێت…

-بەڵام من مانیانا، وینی پی شەوە وارانیێ چەنی وێڵ وێڵێو وێم یاونان ئی قاوەخانە، سەرگەردان و بێ ئامانج، بە گردی ژیوایم بێ مانان.

-مانیایی ئاسایین! بەڵام ئەر یاوی بە ماناو ژیوای پەی هەزار و یۆوەمین کەڕەتی تینیت گنۆناوە و درێژە مدٚەی، پێسەو سێزیفی…ماناو ژیوای چرکەکاتنە یۆزەوە. وەختێو مەحکوومێنمێ بە ژیوای، مەحکوومێنمێ بە زەجری، سا زەجراو ژیوای شارۆ کەرە، مچکلەتەرین تا گەورەتەرین ساتەکاتنە. یەواش یەواش بنیەشا لاو یۆی، تا یاوی بە ماناو بەرزایی ڕۆحیت یا قووڵایی بیەیت. ئاسمان هیچ وەخت نمەشکاوۆ تا ماناو ژیوای وارۆ ملترە. وێت مشۆ چێروو گەورەتەرین حەسرەتی تا مچکلەتەرین شادٚی وشکنی و بزانی ئاخروو گەڵاڕێزانوو ئاواتەکاتنە و ئاسانەو سەردٚا سڵۆوەو زمسانوو تەمەنینە هەمارلەت چننا؟!

-بەڵام من تین و تەوانم نیا و ئاواتەوازوو مەرگینا.

وەختێو ئینەمە وات سەرسام مەنانێ، هۆشم شیەبێوە چێشی یانەنە ئاردا جبەر و دانێش ئی بازارە کۆنە و یاوانێ ئی قاوەخانە. هیچم ویر نەبێ و هیچ نەزانێنا جگەم ئینەی دڵم گیریابێ و خەمێوی گەورە کە نەزانێناچ چە خەمێوەن چنگێش پێکاینێنە گیانم. جگەم ئینەی زیابێنێرە وێم خەلاس کەروو، وێم کشووە. دیانێ وێمراوە، کۆتە سیاوەکەم کە هەر پاسە دابێم ملوو شانامرە تەڕ بیەبێ، گجیە چوارخانە سوورەکەم و پانتۆڵە سیاوەکێم و پاڵایە سیاوەکێم کە سەروو پایمەو کەردێ‌بێنێ یەک عاننە غەریب و ناژناسێ کەوتێ وەروو چەمێم، دەسم بەر پەی قژام، تەڕێ بێنێ و ئامای بێنێ ملوو چەمامرە، گلکێم کەردێ شانەو ڕیشیم، دیسان دیانێوە پەیش و واتم:

-مەرگ، مەرگ، جە مەرگی واچە…

-مەردەی وەهنینە، کەس نمەتاوۆ تەمامەن مرۆ!

قسەکێش بڕیەم و بە دەنگێ بەرز واتم:

-یانێ چێش؟! چەنی نمەتاومێ تەمامەن مرمێ؟؟؟

ئینەم وات و فرە ئەرامەننە دەسێوم کەردم دلێ قژامرە و پەو دەسەکەیم جگەرەکەم کۆشنامەو.

-چوون مەرگ لووتگەو ئەهوەنین، بەڵام ئێمە…

هەناسێوە قووڵش هۆرکێشت، جۆرێو کە شانێ هەژارێش بەرزێ بیێوە، دیسان درێژەش دا:

-بەڵام ئێمە مەحکوومێنمێ بە زەجری…!

-لاو تۆوە زەجر چێشا؟!

-زەجروو ویر کەردەیوە، ویر کەردەیوە بە وێما، ویر کەردەیوە بە ویرۆ کەردەیما، ئاگا بیەی بە ئاگاهی. زەجر چینەی گەورەتەر؟!

-چی زەجراوێنە هەنگام نیای تا کەی؟ تا چن؟ تا یاومێ کۆ؟

-سەرمەنزڵێو نیا کارنە!

-یانێ ئێسە تۆیچ پێسەو من خەمێوی یا زەجرێوی دانی ئی بازارە کۆنە؟

-ئانە هەنگامێ بنیۆ خەم خەڵاتا و زەجراوی!

دەنگوو مەحموودٚ قاوەچی چڵاکنانێرە، تا سەرەم بەرز کەردەو وەروو دەمیمنە بێ و نەمابێ پیاڵەو چایەکەیم و دەنگێ زلێش وازیێنێوە:

-چایەکەت بیەن دەموو مەردەی کوڕم، با فاڕووش پەیت.

تا وەروو دەمیمنە لاشی و لوا چاییەکەیم فاڕۆ پیاکە نەبێ وەراوەرمەو، دیانێ پیلا و پەولانه نەبێ، دەلاقەکەنە دیانێوە پەی جبەری، شیشەکێ هەڵمیشا کەردێ‌بێ بە دەس پەلەپەل هەڵمەکێم پسەڕیە و دیسان دیانێ، هیچ یاگێوەنە نەپێویێ. زوو هۆرئێستانێ قاوەخانەکەنە زیانێرە، واران فرەتەر بیەبێ و کێشێ ڕوەمرە، یاوانێ ئاخروو بازارە کۆنەکەی تۆشوو پیایێ ئامانێ، زوو ڕەمانێ ڕوەشۆ و واتم:

-پیایێت نەدی بلۆ پێگەنە؟ کۆتێ ئامریکاییش پۆرە بێ…

-ناوەڵا ڕۆڵە پی وارانە کەس نیا جبەرەو، تۆ چکۆ بیەنی؟

دیانێوە دما قاوەخانەکەش نێشانێ دەو، بەڵام دیم چڕاوێش نمەگڕا و وەڵات تاریک و کۆر! زوو دیانێوە پەی پیاکەی و واتم:

-چا وارەو بیەنا، قاوەخانەو لالۆ مەحموودٚینە…

بە سەرسامیوە دیا پەیم و ماچۆ:

-خودٚا لالۆ مەحموودٚی عەفوە کەرۆ، ساڵهان دماو وێش قاوەخانەش بیەن وێرانە. تۆیچ زوو لوەوە یانە ڕۆڵە ئێسە کەرۆش بۆران و دەمە…!

The post قاوەخانەو مەحموودٚ قاوەچی appeared first on ژنەفتن.