وێنەی مرۆڤ

(دیموكراتیزەكردن/ كڕین و فرۆشتن)

فیکریی تەكنەلۆژی، مێژووی داماڵینی (وێنەی مرۆڤ)ە لە مرۆڤبوون، بە مانایەكی دیكە تەكنەلۆژیا، وێنەی مرۆڤ لە “خودێکی بەرهەمهێنەری مانا”وە، بۆ “کەرەستەیەکی بەکاربردن” دەگۆڕێت؛ لە ئەزموون و ئەزموونگەرییەوە بۆ “سیمای دیجیتاڵی”… هەر بەو مانایەش (جەستەی مرۆڤ) لە واقیعێکی کولتووری بۆ مەکینە و ئامرازێکی میکانیکیی ڕووت و (ڕوخساری مرۆڤ)یش لە ژێر زەبری پیشەسازیی جوانکاری و مۆدێلە ستانداردەکانی بازاڕدا لە ناسنامەوە بۆ کاڵا دەگۆڕێت.

ئەگەر وێنەی مرۆڤ شێوازی تێگەیشتن لە ناوەوە و مانای مرۆڤ  دەستنیشان بكات،  ئەوا وێنەی ڕوخسار لای (واڵتەر بنیامین) لە سەرەتای سەردەمی فۆتۆگرافیدا، وەک دواین هێڵی بەرگری تەماشا دەکرا… بەمجۆرە فەیلەسووفی ئەڵمانی (واڵتەر بنیامین) جیاکاریی لەنێوان دوو جۆر بەهای بنەڕەتیی وێنەدا دەکات، “بەهای پەرستش” و “بەهای نمایش”.   

بەهای پەرستش، لە هونەری کلاسیک و وێنەکێشانی کۆندا، ئەوەیە كە وێنە هەڵگری ڕەهەندێکی ئایینی و ئۆنتۆلۆژیی پیرۆزە و “خەرمانە”ی هەیە: (وەک ئایکۆنە پیرۆزەکان یان تابلۆی یادەوەریی مردووان کە لە شوێنە دابڕاو و تایبەتەکاندا دەپارێزران)؛ بەڵام لەگەڵ سەرهەڵدانی تەکنەلۆژیای کۆپیکردن و بڵاوبوونەوەی بەکۆمەڵی وێنەکان، ئیتر بەهای نمایش پاشەکشێی بە بەهای پەرستش كرد و  بەهای پەرستش جێگەی خۆی بۆ بەهای نمایش چۆڵ كرد! واتە وێنە لە کایەی پیرۆزییەوە بەرەو کایەی بەکاربردن و تەماشاکردنی جەماوەری وەرچەرخا! بنیامین پێیوایە، ڕوخساری مرۆڤ هێمای ئەو وەرچەرخانە مێژوویییەیە کە تێیدا هونەر لە “پیرۆزی و تاکایەتی”یەوە بەرەو “گشتیبوون و تەکنەلۆژیا” هەنگاو دەنێت؛ بەو مانایە ڕوخسار دوا ڕایەڵی پێوەستبوونی مرۆڤی مۆدێرنەیە بە ڕابردووی خۆیەوە- هەڵبەتە پێش ئەوەی تەکنەلۆژیا بەتەواوی وێنەکە بکاتە کاڵایەکی جەماوەریی ڕووت.

بەڵام وێنەی ڕوخسار (وەكـ سیمای دیجیتاڵی) لای کۆمەڵناس و ئەنترۆپۆلۆژیستی ناوداری فەرەنسی (داڤید لۆ برتۆن)، نامۆبوونی خود و جەستە دەگەیەنێت؛ واتە کتێبی (ئەنترۆپۆلۆژیای جەستە) لە (وەرگێڕانی عەرەبی: محمد عرب صاصیلا، چ٢، ١٩٩٧- بەیروت)، تەنها قسەكردن نییە لەسەر پیرۆزی جەستە، بەڵكە لەوێدا جەستە نوێنەرایەتیی خودی مرۆڤ و مرۆڤایەتی دەکات؛ لە بەشی (هەشتەم)ی كتێبەكەدا دەڵێت: لەگەڵ هاتنی مۆدێرنێتە و باڵادەستبوونی فەلسەفەی دێکارت و چەمکی “دووانەییی جەستە و ڕۆح” ئیتر لە جیهاندا، جەستە وەک ناسنامە لە خودی مرۆڤ جیاکرایەوە؛ جەستە نەک وەک خودی مرۆڤەکە، بەڵکە وەک “ئامرازێک” یان “خاوەندارێتییەک” دەبینرا کە مرۆڤ هەیەتی… ئەو جیاکارییە لە کولتووری هاوچەرخدا، جەستەی تووشی لەت لەتبوون و نامۆبوون کرد.

 هەڵبەتە بنیامین پێیوایە پارچەپارچەبوونی مرۆڤ، تەنها گوزارشت لە کەوتنی خودی مرۆڤ ناکات، بەڵكە گوزارشت لە لێکترازانی ناسنامە کولتوورییەکەش دەكات… بنیامین لە نەریتیی هونەر (وەک تابلۆی زەیتی) بۆ سەرەتای سەردەمی تەکنەلۆژیای نوێ (وەک فۆتۆگرافی و سینەما) دەکۆڵێتەوە و پێیوایە ئەم کەنەفتبوونە تەنها گوزارشت لە کەوتنی بەهای ئەزموونی ڕەسەن ناکات، بەڵكە چییەتی ئەزموونی هونەریی نوێش ئاشكرا دەکات… (بڕوانە: كتێبی “واڵتەر بنیامین”، لەبارەی وێنەی ڕوخساری مرۆڤ لە تێکستە بەناوبانگەکەی”كاری هونەری لە سەردەمی دووبارە بەرهەمێنانەوەی میكانیكیدا” بڵاوکراوەکانی دەزگای ئایدیا، زنجیرە ٢٠٠-٢٠١٧، ل 159).  

ئەگەر بەهای ئەزموونی هونەری بە (خودی مرۆڤ) دابنێین، ئەوا چییەتیی ئەزموونگەری هونەری (ناسنامەی مرۆڤ)ی لێدەكەوێتەوە؛ بەم مانایەش ئەزموون و ئەزموونگەریی مرۆڤ بەردەوام لەگەڵ جێگیربوون و نەریتگەراییدا لە قەیراندایە! بۆیە ئەزموون و ئەزموونگەری هونەری لای بنیامین لە سەردەمی مۆدێرنەدا، چیتر هۆکارێک نییە بۆ گواستنەوەی نەریتیی هونەری، بەڵكە پانتاییەکی ڕەخنەیییە کە مرۆڤ تێیدا فێر دەبێت چۆن بەرگەی زەبر و شۆکەکانی (کات- زەمەن) بگرێت؟!.

بەڵام ڕوخسار وەك لوتكەی جەستە تەنها پێکهاتەیەکی بایۆلۆژی (پێست و ئێسک) نییە، بەڵكە سەکۆیەکی گەیاندنی سیمبۆلیی گەورەیە… بۆیە لۆ برتۆن شیکاری بۆ گرژییەکانی ماسولکەی ڕوخسار، چاوتروکان، زەردەخەنە و نیگاکان دەکات و پێیوایە پێش ئەوەی مرۆڤەکان زمان (وەك ئەزموون) بەکار بهێنن، ڕوخسار (وەك ئەزموونگەری) دەست دەکات بە ئاخاوتن و دەربڕینی هەستە بنەڕەتییەکانی وەک (ترس، خۆشی، تووڕەیی، خەمۆکی…)؛ لۆ برتۆن جەخت دەکاتەوە کە ئەم دەربڕینانە، ئەگەرچی ڕەهەندی فیسیۆلۆژییان هەیە، بەڵام لەڕێگای کولتوورەوە ڕێک دەخرێنەوە (بۆ نموونە: دۆخی کولتووریی زەردەخەنە، یان سووربوونەوەی ڕوخسار لە کاتی شەرمدا) ئەو تەنها قسە لە کۆمەڵناسیی پێست و گۆشت ناکات، بەڵكە مێژووی سەرهەڵدانی “تاکگەراییی پێشکەوتوو” لەڕێگای مێژووی وەرچەرخانی جەستەوە دەخوێنێتەوە! جەستەی گۆڕاو (ناسنامەی فرەڕەهەند) لە هاوسەنگیی گەردونییەوە بۆ مەکینەی توێکاری لە كتێبی “ئەنترۆپۆلۆژیای جەستە”ەوە قسەی لێكراوە، لەوێدا (داڤید لۆ برتۆن) پێناسەی جەستە وەک دەستکەوتێکی کولتووری و کۆمەڵایەتی دەکات، نەک وەک پێکهاتەیەکی بایۆلۆژیی ڕووت.

لە (بەشی دووەم)ی كتێبەكەدا گەشتێکی (مێژوویی-مەعریفی) بۆ تێگەیشتن لە سۆسیۆلۆژیای جەستە دەکات و پێیوایە لە کۆمەڵگا نەریتی و سەرەتایییەکاندا: جەستەی مرۆڤ سنوورێکی دابڕاو و سەربەخۆی نییە؛ بەڵكە بەستراوەتەوە بە تۆڕی سروشت، گەردوون و جەستەی کۆمەڵگاوە: كاتێک جەستە نەخۆش دەکەوێت، وەک تێکچوونی هاوسەنگیی گشتیی گەردوون تەماشا دەکرێت؛ لێرەدا جەستە “دوورگەیەکی دابڕاو” نییە.  

لە (بەشی سێیەم: جەستە، مەکینە و ناسنامە)دا وێنەیەکی نوێ لەڕێگای توێکاریی پزیشکییەوە بۆ جەستە دەكێشێ، وەک چۆن بۆ یەکەمجار لە نەشتەرگەری (ئەندریاس ڤیسالیوس) و گومانەكانی دێکارتیدا قسەی لێكراوە؛ لەو بەشەدا جەستە وەک “ئامادەیییەکی میکانیکیی سەربەخۆ” لە کۆمەڵگا و گەردوون دادەبڕێ و دەیخاتە سەر مێزی گومان و توێکارییەوە… لۆ برتۆن پێیوایە لە دوای ئەم وەرچەرخانە، جەستە بوو بە “پاشکۆ”؛ چیتر مرۆڤ خۆی جەستە نییە، بەڵكە بوو بە “خاوەنی جەستە”، و جەستەش بوو بە یەکەمین کەرەستەی خاوەندارێتیی تایبەت.

ئەگەر بەراوردێك لەنێوان (بنیامین و لۆ برتۆن)دا بكەین، دەبینین ئەم دوو بیرمەندە لە دوو گۆشەنیگای جیاوازەوە قسە لەسەر دەستکاریکردنی جەستە و ڕوخسار دەكەن؛ (واڵتەر بنیامین) لە (سەرەتای سەردەمی پیشەسازی) و (داڤیدد لۆ برتۆن ) لە (لوتکەی سەردەمی دیجیتاڵی)ەوە لە هەندێ تێڕوانیندا بەیەك دەگەنەوە! (واڵتەر بنیامین) قسە لە سروشتی (جەستە/ وێنەفۆتۆگرافی) و پرۆسەی دووبارەبوونەوەی تەکنیکیی ڕوخسار دەكات و (دافید لۆ برتۆن ) قسە لە جەستە وەک پێکهاتەیەکی (تەواونەکراو) دەكات، کە بەردەوام دەستکاری دەکرێت!  

لای بنیامین ئەنجامی دوورکەوتنەوە لە ڕەسەنێتی ئەو کاتە بەدەردەكەوێت كە فۆتۆگرافی لە ڕوخسار دووردەکەوێتەوە، بۆ نموونە (دیمەنی کۆڵانە چۆڵەکان- وەك دەسەڵاتی دیمەن)، لەو حاڵەتە وێنە دەبێتە کەرەستەیەکی سیاسیی ڕزگاریخواز، کاتێک ڕوخساری مرۆڤی ئاسایی (نەک دەسەڵاتداران) دەردەکەوێت، ئیتر مانا و بەهایەکی مێژووییی نوێ دەبەخشێت؟! بەو مانایەش ئەگەرچی دیمەن هەڵگری دەسەڵاتە، بەڵام لەگەڵ دەركەوتنی وێنەدا دەتوانین دەسەڵات لە دوو ڕوودا بخوێنینەوە.

بەڵام کاتێک دەسەڵات و دەسەڵاتی تەکنەلۆژیا و سەرمایەداری هێرش دەکەنە سەر ڕوخسار و دەیکەنە بابەتێکی بازرگانی و دەستکاریکراو، یان بابەتێكی ساختە، لە ڕاستیدا هێرش دەکەنە سەر دوا مۆڵگەی مرۆڤایەتی و تاکێتیی ئێمە؛ واتە هێزی ئاڕاستەکەر دەستکاریی نمایشەکان (دیمەنەكان) دەکەن بۆ هۆشیارکردنەوەی (درۆیینە) و ئاڕاستەكردنی جەماوەر، بازرگانی و بازاڕ…

بە بڕوای (واڵتەر بنیامین) دەسەڵاتی تەكنەلۆژی لەلایەك دەلالەت لە لەناوچوونی  خەرمانەی “هالە”ی ڕوخسار دەكات؛ لەلایەكی دیكە لەناوچوونی هالەی ڕوخسار دەرگا بۆ دیموکراتیزەکردنی هونەری دەکاتەوە و هونەر لە قۆرخکاریی چینە باڵاکان ڕزگار دەکات! بەگوێرەی بیركردنەوەی بنیامین لە توانای بەرهەمهێنانەوەی هونەری هاوچەرخدا هێزێکی شاراوە هەیە، ئەو هێزە شاراوەیە بەدژی نەریتگەرایی و جێگیربوون كار دەكات! بەڵام ئایا هێزێكی ساختەكارانەش نییە؟.

 (داڤید لۆ برتۆن ) دەسەڵاتی تەكنەلۆژی و بازرگانیکردن وەک نامۆبوونی خود دەبینێ؛ بەو مانایەش پیشەسازیی جوانکاری و فلتەرە دیجیتاڵییەکان، ڕوخسارەکان دەکەنە یەک مۆدێلی ستانداردی بازرگانی و یەك مۆدیلی ستانداردی سیاسی و بە تەواوی لە بوونی مرۆیی و جیاوازییەكان دای دەبڕن!

لە (بەشی نۆیەم)ی کتێبەکەدا بەناوی (ئێش و ئازار)، بەشێوەیەكی ناڕاستەوخۆ درێژە بە بیركردنەوەكانی لەبارەی بازرگانیكردن وەك نامۆبوونی خود دەدات و پێیوایە شاشە و سنوورەکانی جەستەی دیجیتاڵی دەچێتە ناو ئەنترۆپۆلۆژیای ئازارەوە و لەوێوە دەڵێ: ئەگەرچی لە کاتی تەندروستیدا، جەستە “بێدەنگە” و ئێمە هەست بە کارکردنی ئەندامەکانمان ناکەین؛ بەڵام لە کاتی ئازاری فیزیکیی توونددا، جەستە فەرمانی خۆی بەسەر خوددا دەسەپێنێتەوە و دەبێتە زیندان؛ لەو بەشەدا دەیەوێ بڵێ مۆدێرنێتە لەڕێگای پزیشکی و تەکنەلۆژیاوە (بێهۆشکردن و سڕکردنی بەردەوام) هەوڵی لەناوبردنی تەواوەتیی ئازار دەدات، ئەوەش وایکردووە مرۆڤی هاوچەرخ توانای بەرگەگرتنی مانایی و دەروونی بۆ ڕووداوە سەختەکانی ژیان کەم ببێتەوە، چونکە ئازار چیتر بەشێک نییە لە “مەشقی ڕۆحی” یان تاقیکردنەوەی بوونیی مرۆڤ، بەڵكە تەنها وەک “کێشەیەکی تەکنیکی لە مەکینەکەدا” سەیر دەکرێت.

بە كورتی لە سەردەمی دیجیتاڵیدا، ڕوخسار لە بوونی ڕاستەقینەی خۆی دابڕاوە؛ لە کۆمەڵگای شاشەکاندا، ڕوخسار پێویستی بە ئامادەیی فیزیکی نییە؛ بەڵكە لەڕێگای وێنەی پرۆفایل و فلتەرەکانەوە، ڕوخسارێکی “ئایدیاڵ” و دەستکرد بەرهەم دەهێنێتەوە کە ماسکێکە بۆ ڕازیکردنی نیگای ئەوانی دی؛ ئەوەش دەبێتە هۆی کاڵبوونەوەی ئەو پەیوەندییە ئەخلاقییەی کە فەیلەسوف (ئیمانوێل لێڤیناس) پێی دەگوت “بەهای ئەخلاقیی ڕوخسار”، چونکە تەماشاکردنی ڕوخسارێکی فلتەرکراوی سەر شاشە، تەماشاکردنی “کاڵایەکی بازرگانییە” نەک مرۆڤێکی خاوەن ئێش و ئازار، مێژوو و یادەوەری…  

کتێبی “ئەنثرۆپۆلۆژیای جەستە” هاوارێکی ڕەخنەیییە دژ “بە مەکینەکردنی مرۆڤ”… (داڤید لۆ برتۆن) بانگەواز بۆ گەڕانەوە بۆ جەستەیەک دەکات، بۆ ئەوەی جەستە خۆی مانا بەرهەم بهێنێت؛ جەستەیەک کە پیر دەبێت، کاتی بەسەردا تێدەپەڕێت، هەست بە ئازاری ئەوی دی دەکات، و خاوەن ڕوخسارێکە کە ناکرێت لە ناوەندە بازرگانی و دیجیتاڵییەکاندا کۆپی بکرێتەوە؛ لای ئەو جەستە تەنها تێکەڵەیەکی ئۆرگانی نییە، بەڵكە “نووسراوێکی کولتووری و مێژوویییە” کە دەبێت بە وریایییەوە بخوێنرێتەوە.

دواجار ئەو دوو بیرمەندە جیاوازییەکی قووڵی چەمکسازیمان پێدەبەخشن؛ ئەگەرچی هەردوولا هاوڕان لەسەر ئەوەی کە وێنەی مرۆڤی هاوچەرخ لە بەها و ڕەسەنێتییەکەی خۆی داماڵدراوە، بەڵام جیاوازیی ڕادیکالی نێوانیان لە تێڕوانینیاندایە، بۆ: “ئامانجی” ئەم گۆڕانکارییە و “ئەنجامە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی” کە بەسەر مرۆڤایەتیدا دەسەپێت؟!

لەو نووسینەدا دەمەوێ لەو خاڵە ورد ببمەوە کە (واڵتەر بنیامین) و (داڤید لۆ برتۆن) تێیدا یەکدەگرنەوە، واتە کاتێک فۆتۆگرافی لە ڕوخسار دوور دەکەوێتەوە (بۆ نموونە لە دیمەنی شەقامێكی چۆڵ)، هالەی ئەویدیكەی جیاواز بە تەواوی دەشکێت؛ ئیتر مەترسییەکە ئەوەیە كە وێنەی جیاوازی (وەک دوا مۆڵگەی ناسنامە و گەرمیی مرۆیی) لە دیمەنەكەدا نامێنێت، بۆشاییەك دروست دەبێت، ئەو بۆشایییە لەلایەن سیستەمی دەسەڵاتی بازاڕ و سەرمایەدارییەوە بە خێرایی پڕ دەکرێتەوە؟ لێرەدا بۆشایییەكی هاوبەشی ترسناک لەنێوان هەردوو بیرمەنددا دەبینین: لای بنیامین فۆتۆگرافی لە ڕوخساری مرۆیی دوور دەکەوێتەوە، لەو كاتەدا ئیتر ئەو “پانتایییە مرۆیی و ئۆنتۆلۆژییە” نامێنێت کە وێنەکەی بە ڕەسەنێتییەوە دەبەستەوە! لەم چرکەساتە مێژوویییەدایە جەستە و ناسنامەی مرۆڤ تووشی لەت لەتبوون و پارچەپارچەبوون دەبێت؛ لێرەوە بە بڕوای بنیامین بازاڕی سەرمایەداری (وەک هێزێکی شاراوە) ڕێک دەچێتە ناو بۆشایییەكەوە!  بەڵام ئەو بۆشایییەی بۆ بنیامین هێزێکی شاراوەیە بۆ دیموكراتیزەكردن! كەچی لۆ برتۆن لە لوتکەی مۆدێرنێتەدا وەک “کارەساتێکی بازرگانی” دەیناسێنێت؛ چونكە پێیوایە سیستەمی بازاڕ لەوێوە مامەڵە لەگەڵ ئەم پارچە و لەتانەی جەستە و ڕوخساردا دەکات و دەیانکاتە کاڵای ڕووت بۆ بەکاربردن و قازانجکردن! بەو مانایەش مرۆڤ لە گشتێکی یەکگرتووەوە، دەبێتە کۆمەڵێک “سیمای دیجیتاڵی” (ماسک، فلتەر، گۆشت، پێست) کە لە بۆرسەی جوانکاری و شاشەکاندا کڕین و فرۆشتنیان پێوە دەکرێت!

بە كورتی (دیموكراتیزەكردن) و (شکاندنی مۆنۆپۆلی مەعریفە و دەسەڵات)ی بنیامین، لای لۆ برتۆن وەكـ (کاڵایەکی بینراو) بۆ (كڕین و فرۆشتن) دەبینرێت! لۆ برتۆن دەیەوێ بڵێ دیموکراتیزەکردنی مرۆڤ لە سیستمی تەکنەلۆژیدا پرۆسەیەکی تەواونەکراوە و پڕە لە گرژی… كەواتە ئەگەرچی تەکنۆلۆژیا مرۆڤی لە دەسەڵاتی ستونیی ڕزگار کردووە، بەڵام هاوکات خستوویەتییە ناو تۆڕێکی ئاسۆیی لە چاودێری و نامۆبوون؛ بۆیە ئەمڕۆ مرۆڤی هاوچەرخ لە نێوان “سەروەریی دیجیتاڵی” و “بەکاڵابوونی تەواوەتی”دا دەژیت.

هەولێر 25/6/2026

The post وێنەی مرۆڤ لە “خودێکی مانابەخشەوە” بۆ “کاڵایەکی دیجیتاڵی” appeared first on ژنەفتن.

مێژوونووسی بەریتانی ڕیچارد ئۆڤێری لە کتێبی «بۆچی جەنگ؟»دا بڕوای بە پاشەکشە یان کەمبوونەوەی ململانێکان لە جیهانی هاوچەرخدا نییە و پێی وایە کاتێک لە هۆکارە ئانترۆپۆلۆجی و مێژوویییەکان دەکۆڵینەوە، پاڵنەرە ئایینی و فکرییەکان لە ڕیزی پێشەوەی ئەو هۆکارانەن کە جەنگیان کردووە بە دیاردەیەکی حەتمی. ئۆڤێری لە نووسینەکەیدا ئاماژە بە گفتوگۆ بەناوبانگەکەی ساڵی ١٩٣٢ی نێوان ئەلبێرت ئەنیشتاین و سیگمۆند فرۆید دەکات، کە تێیدا فرۆید توندوتیژیی وەک غەریزیەیەکی زگماکیی  کۆنتڕۆڵنەکراو لێکدایەوە، بەڵام ئۆڤێری جەخت دەکاتەوە کە جەنگ تەنیا لێکەوتەی بایۆلۆجی یان غەریزیی نییە، بەڵکوو بەرئەنجامی ئامادەسازیی فکری و بڕوای عەقیدەیییە. ئەگەرچیش ململانێ لەسەر سەرچاوە ئابوورییەکان و تەماحی فراوانخوازیی سەردارانی مێژوو هاوشانی مەترسییە ئەمنییەکان ڕۆڵیان هەبووە، بەڵام هیچ هۆکارێک بە ئەندازەی (ئایین) نەیتوانیوە بەجۆرێک پاڵنەر بێت بۆ مرۆڤ  تا ئاستی بەخشینی گیانیان بڕۆن. چونکە ئایین ململانێ لە کایەی سوودی ماددی دەردەهێنێت و دەیکاتە ئەرکێکی میتافیزیكی و ئەخلاقی و بەرگێکی پیرۆزی بەبەردا دەکات، شەرعییەتی تەواوی پێدەدات.

لەم چوارچێوەیەدا، ئایدۆلۆژیای ئایینی هێز و مانایەک دەبەخشێتە جەنگەکان کە هیچ تیۆرییەکی ئابووری یان جیۆپۆلیتیکی ناتوانێت شیکاریی بۆ بکات. کاتێک بیرۆکەی ئایینی ڕووبەرەکانی باوەڕی کەسیی جێدەهێڵێت و دەبێتە ئایدۆلۆژیایەک بۆ بەڕێوەبردنی دەوڵەت یان جووڵانەوە و هێز و بزاوتە چەکدارەکان، جەنگ لە کێشەیەکی قابل بە دیپلۆماسیەت و سازشەوە دەبێتە بەرەنگاربوونەوەیەکی ڕەها لە نێوان هەق و باتڵدا.

لە ململانێی ئیسرائیل و غەززەدا، ئایدۆلۆژیا؛ خاک لە پێناسە جۆگرافی و سیاسییەکەی دادەماڵێت و دەیکاتە زەمینەیەکی پیرۆز کە هیچ جۆرە ڕێککەوتن و سازشێک نایگرێتەوە؛ لای ڕەوتە مەسیحی و زایۆنییەکانی ئیسرائیل، زەوی جۆگرافیایەکی سیاسی نییە بەڵکوو وەدیهێنانی بەڵێنێکی ئیلاهییە لە دەقە مێژوویییەکاندا کە سەروەریی تەواوی بەسەردا مەرجدار دەکرێت بە ئەرکێکی ئایینی، لە بەرامبەردا لای جووڵانەوەی حەماس، ململانێکە لە چوارچێوەی عەقیدەی جیهاد و پاراستنی پیرۆزییە ئیسلامییەکاندا داڕێژراوە و بەرخۆدان دەبێتە ئەرکێکی ئایینی و شەهادەت دەبێتە بەرزترین ئاستی بەخشینی مانا بە (بوون)، کە ئەمەش هەر سازش و نەرمی نواندن و ڕێککەوتنێک دەکاتە خیانەت لە ئیمان.

ئەم کاریگەرییە ئایدۆلۆژییە ئایینییە تەنیا لە چوارچێوەی خاکدا ناوەستێت، بەڵکوو گەشەسەندنی میژووی بۆچوونە ئایینییەکان لەسەر ئاستی جیهانیی خۆی دەنوێنێت. وەک ئۆڤێری ئاماژەی پێدەکات، مێژووی بیرۆکەکانی جیهاد لە کایەی سیاسیدا لە سەید قوتب و ئیخوان موسلیمینەوە بۆ عەبدوڵڵا عەزام گەشەی کرد کە ڕەوایەتی دا بە جیهادی تاكەکەسی، تاوەکو دەگاتە گرووپە تیرۆریستییەکانی وەک داعش کە بڕوای ئایینییان کردە ئامرازێک بۆ سڕینەوەی جیاوازییەکان.

لە ئاستی دەوڵەتیشدا، ململانێی نێوان کۆماری ئیسلامیی ئێران و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا نموونەیەکی ناوازە و پڕ بە پێستی باسەکەیە، لە شێواندنی جەنگی ئاسایی بۆ جەنگێکی تیۆلۆجی؛ ئێران لە ڕێگەی دۆکتۆرینی ولایەتی فەقیهەوە داڕشتنەوەی جیۆپۆلیتیکی ناوچەکەی لەسەر بنەمای عەقیدەی مێژوویی داناوە، بە جۆرێک کە ئەمریکا لە  فەرهەنگی سیاسی و ئایینیی تاراندا تەنیا ڕکابەرێکی ئەتڵەسی نییە، بەڵکوو بەرجەستەبوونی ڕەمزیی ئیستکبار و شەیتانی گەورەیە. ئێران توانیویەتی ئەم داواکارییە پیرۆزانە بخاتە چوارچێوەی دەوڵەت و ڕەوایەتی بە تۆڕی فرەنەتەوەیی تەوەرەی بەرخۆدان ببەخشێت بۆ بەرەنگاربوونەوەی زۆرداریی جیهانی و ئامادەکردنی زەمینەی دادپەروەریی گەردوونی.

لێرەدایە کە شکستی پڕۆژە ڕۆشنگەرییەکان بۆ بنبڕکردنی جەنگ دەردەکەوێت. فەیلەسوفی ئەڵمانی ئیمانوێل کانت، لە شاكارە فەلسەفییەکەیدا «بەرەو ئاشتیی هەمیشەیی» (1795)، پێی وابوو کە ئاشتی ئارەزوویەکی ئەخلاقی کۆمەڵگاکان یان حاڵەتێکی سروشتیی بەرهۆش نییە، بەڵکوو پڕۆژەیەکی ئەقڵانیی ڕێکخراوە کە پێویستی بە دامەزراندنی فێدراسیۆنێکی گەردوونیی دەوڵەتە کۆمارییەکان و سەروەریی یاسای نێودەوڵەتی هەیە. کانت جەختی لەوە کردۆتەوە کە ئەقڵی مۆدێرن دەتوانێت لە ڕێگەی یاسامەندکردنی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و بەرژەوەندییە هاوبەشیە ئابوورییەکان (یان پەیوەندییە بازرگانییەکان)، مرۆڤایەتی لە «دۆخی سروشتی» (جەنگی بەردەوام) دەربهێنێت و بەرەو ئاشتییەکی بەردەوام بیبات. بەڵام هۆکاری سەرەکیی داڕمانی مۆدێلە کانتییەکە لە جیهانی واقیعدا ئەوەیە کە کانت مۆدێلەکەی لەسەر بنەمای «ئەکتەری ئەقڵانی» بینا کردبوو ئەکتەرێک کە سوودی مادی، بەرقەراریی سیاسی و بەهای ژیان دەکاتە پێوەری بڕیارەکانی. کاتێک عەقیدەی ئایینی دێتە نێو کایەکەوە، بە تەواوەتی هاوکێشە کانتییەکە هەڵدەوەشێتەوە؛ چونکە ئایین چەمکی «توندوتیژی» لە ئامرازێکی سیاسییەوە دەگۆڕێت بۆ ئەرکێکی پیرۆز و میتافیزیكی کە تێیدا شکست لەسەر ئەرزی واقیعدا، سەرکەوتنێک لە ئاسماندا مسۆگەر دەکات و، زیانی مادی دەبێتە پاداشتی ڕۆحی ئێجگار گەورە.

بەم شێوەیە، ئەو ئەقڵانیەتەی کانت هیوا و بڕوای پێی هەبوو بۆ دامەزراندنی ئاشتیی هەمیشەیی، لە بەرامبەر لۆژیکی «پیرۆزیی جەنگ»دا تەواو سست و خامۆش دەبێت.

لێکەوتەی مەترسیداری زاڵبوونی پاڵنەری ئایینی لە جەنگە هاوچەرخ و مۆدێرنەکاندا، ئیفلیجکردنی تەواوەتیی زمانی دیپلۆماسیەت و داماڵینی ئەقڵانیەتە لە پرۆسەی بڕیاردانی سیاسی. دیپلۆماسیەتی کلاسیک لەسەر بنەمای بەراوردکاریی سوود و زیان و دانوستاندن بەڕێوەدەچێت کە تێیدا لایەنەکان ئامادەن لە پێناو دەستکەوتی ئابووری یان ئاسایش و ئەمنی دەستبەرداری بەشێک لە داواکارییەکانیان ببن، بەڵام کاتێک عەقیدەی ئایینی دەبێتە بزوێنەر، جەنگەکان لە ڕێڕەوی ئەقڵانی دەردەچن چونکە تەنیا ڕێگە بە دوو دەرئەنجام دەدەن کە بریتیین لە سەرکەوتنی ڕەها یان قوربانیدانی پیرۆز. کاتێک ڕکابەر وەک شەیتان یان هەڕەشەیەک لەسەر باوەڕ پێناسە دەکرێت، هەر جۆرە دانوستاندنێک لەگەڵیدا دەبێتە دانپێدانان بە ڕەوایەتیی خراپەکاری، ئەمەش وا دەکات کایەی دیپلۆماسیەت دابخرێت و جەنگەکان درێژخایەن و وێرانکەرتر بن. سەرەنجام، لە جیهانی هاوچەرخدا ئایین نەبووەتە دیاردەیەکی فەرامۆشکراوی مێژوویی، بەڵکو بووەتە کوشندەترین  چەکی ئایدۆلۆژی بۆ شەرعیەتدان بە جەنگ و درێژەدان بە ململانێ جیۆپۆلیتیکییەکان، بە جۆرێک کە ئاشتیی ڕەها و هەمیشەیی کانت لە چەمکێکی ئەقڵانییەوە دەگۆڕێت بۆ ئامانجێکی ئەستەم لە جیهانی دیپلۆماسیدا.

The post پیرۆزیی جەنگ؛ لە هەناوی ئایینەوە appeared first on ژنەفتن.

-بۆ وا درەنگ کەوتی؟! هەڵبەت نە زۆر، بەڵام لە تەلەفۆنەکەدا کە وا ئێستا پچڕاندت، وتت: لێرەی، کەچی دیار نەبووی بۆ چەند چرکەیەک.

بە متمانەبەخۆبوونێکی تایبەت بە خۆی سینگی هێنایە پێشەوە و بە هەمان دەنگی ئاسوودە بەڵام جدییەوە وەڵامی دایەوە:

-تووشی ڕامان بووم.

-ڕامان لە چی؟! لە کوێ؟

ئەوان دوو کەسی زۆر جیاواز بوون؛ بەڵام هاوڕێ بوون. جیهان توانیبووی دوو کچی یەکجار جیاواز بکات بە هاوڕێ. “ژینۆ” کەسێک بوو کە چاوەڕوانی چارەنووس نەدەبوو، بەڵکوو خۆی دەڕۆیشت بەدوایدا… شەقام بە شە‌قام، کۆڵان بە کۆڵان، ماڵ بە ماڵ، تاکوو بیدۆزێتەوە و بە دەستی ڕایبکێشێت. بە پێچەوانەوە “ڕێزان” کەسێک بوو کە لە ماڵەکەی خۆی، لە ژوورەکەی خۆی دادەنیشت تا چارەنووس دەهات بەدوایدا. ئەو کاتە ئەو بەبێ هیچ هەستێک، بێ ئەوەی تەنانەت دەستیشی بگرێت، شوێنی دەکەوت و بەدوایدا دەڕۆیشت. بەڵام سەرەڕای ئەو جیاوازییانە، ئەو شتەی پێویست بوو بۆ هاوڕێیەتی دوو کەس، بوویان؛ واتە متمانە. متمانەی ئەوەی کە بە بێ دڵەڕاوکە و ترس لە یەکتری دادوەریکردن، ئەوەی لە مێشکیان‌دا و لە ناخیان‌دا هەبێت بۆ یەکتری باس بکەن. ژینۆ وتی:

-لە کوڕێک ڕامام، کە لە سەر چوارڕاکە ئەو دەمەی کە لەگەڵ تۆ تەلەفۆنی قسەم دەکرد، لەسەر کورسییەکی بەردین دانیشتبوو، ڕێزان وتی:

-کوڕ؟! کوڕێکی چۆن بوو؟

-ئاسایی، بەڵام ورووژێنەر…

– چۆن تۆ دەتوانیت ئەو دوو شتە پاڕادۆکسە لە کەسێکدا بگونجێنیت؟! و لە ڕستەیەکدا جێگای بکەیتەوە؟

– زۆر سانایە. کوڕێکی بەژن‌وباڵا ناوەند و لەوانەیە بەرەو کورت، بە جەستە و قژێکی ڕەشی ئاسایی… بەڵام کاتێک ئاسۆی دوو نیگا بەیەک گەیشتن، دەتوانیت ئەو شتە تابۆیەی کە لە ناخ‌دا چاڵ کراوە، بجووڵێنیت و ئەو کاتەیە کە ئاسایی‌ترین کەسەکان دەبن بە ورووژێنەر.

-هممم، ڕامانەکەت بە کوێ گەیشت؟

-هیچ! بۆ ناو جێگا… هههه، مەترسە. جیهانی واقیع زۆر بچووکە بۆ ئەوە؛ مەگەر خەیاڵ جێگای ئەو خەونە بکاتەوە.

– هااا! ئەرێ. تەنانەت نەمدەویست قسەیشی لەگەڵ بکەم. دەترسام دەنگی ناخۆش بێت. دەترسام شتێکی نەگونجاو بڵێت و لە هەستەکەم و لە خەونەکەم پەشیمانم بکاتەوە. بەڵکوو تەنها دەمویست بەنیگای چاوێک، ڕێک بیبەم بۆ ناو جێگاکەم، بۆ ناو ژوورەکەم، بۆ ناو نوێنەکەم، تەنها بە یەک نیگا.

– ئەی دواتر

– دواتر نازانم. خاڵی بەهێزی خەیاڵ بەسەر ڕاستیدا ئەوەیە لە هەر شوێن و کاتێک کە بتهەوێت دەتوانیت بیپچڕێنیت. پێویست ناکات لەگەڵ ئاکامەکانی کە زۆربەیان ڕەنجن ڕووبەڕوو ببیتەوە.

– وایە، خەیاڵ سنووری هەیە، بەڵام ڕاستی بێ‌سنوورە.

– من پێم‌وابێت پێچەوانەی ئەو شتە بێت. تۆ دەتوانیت لە خەیاڵ‌دا هەموو کارێک بکەیت. بەڵام لە ڕاستیدا تەنانەت گەر بیشکێنیت، لەوانەیە بەرگەی ئاسەوارەکانی نەگریت.

-ڕاستە کەواتە باشترە بڵێم سنوورەکانی خەیاڵ دەتوانیت خۆت دیاری بکەیت؛ بەڵام بۆ ڕاستی دەستەکانی چارەنووس دیاری دەکەن.

– تۆ پێی دەڵێیت دەستەکانی چارەنووس؛ من پێی دەڵێم دەستەکانی بەخت و یاسا و خۆمان و ئەخلاق.

– تۆ پێت وایە من کەسێکی بێ ئەخلاقم؟

– گەر بشبیت کێشەی نییە …

“ڕێزان” نەیهێشت قسەکەی تەواو بکات:

– نا، منیش خەیاڵم هەیە.

– بێ‌گومان هەتە! مرۆڤ بە بێ خەیاڵ ناژی. گەر خەیاڵ نەبوایە ئێستا من و تۆ ئەم وتووێژەمان لە ناوەڕاستی ئەم شەقامە قەرەباڵغە نەدەکرد.

– نا من مەبەستم خەیاڵی بێ‌ئەخلاقە.

 – بێ‌ئەخلاق؟

– بەڵێ…

– دەزانی ئەوەش یەکێک لە تایبەتمەندییەکانی خەیاڵە کە دەتوانێت ئەخلاقی نەبێت.

-هەرچەند هەندێک لە خەیاڵەکان بۆیان نییە کە سنوورەکانی ئەخلاق ببەزێنن. بەڵام من خەیاڵێکی بێ‌ئەخلاقم هەیە… هەندێک جار پێم خۆشە لە لایەن پیاوێک یان چەند پیاوێک گەمارۆ بدرێم؛ هێرش بکرێتە سەرم …

 ڕێزان کەمێک وەستا وەک ئەوەی چاوی تووشی تارمایی بێت یا سەری گێژی خەیاڵێک بێت و هەناسەیەکی قووڵی هەڵکێشا، لەو هەناسانەی کە دوای هەڵمژینیان پێیان خۆش نییە بێنە دەر، و وەک ئەوەی بیهەوێت ڕازێکی قووڵ بدرکێنێت، تۆنی دەنگی دابەزاند و بە چرپەیەکی شەرماوی وتی:

– دەستدرێژی بکرێتە سەرم.

– چی:

ئەمجار بە دەنگێکی بەرزتر بەڵام کەمتر ئالوودەی شەرم، دووپاتی کردەوە:

• دەستدرێژی بکرێتە سەرم.

ژینۆ بۆ چەند چرکە ساتێک بێدەنگ بوو، نەک بێدەنگییەک لە جۆری تاوانبارکردن، یا هەستی سام و نیگەرانی، نە هیچ لە بێدەنگیی پێش لۆمەکردنی دایکان و باوکان نەدەچوو، بەڵکوو لەو بێدەنگییانە بوو کە بۆنی بیرکردن و تێکەڵاوبوونیان لێوە دەهات و ئەمجارە بە هاوڕێکەی وت:

– هممم. بۆم پرسیارە کە خەیاڵ تا کوێ دەتبات. بەرەو ئاسۆی چێژبردن یا تاکوو سنووری بێزارکردن.

– خۆم نازانم کە کامیان پێش دەکەون. چێژ یان بێزاری! بەڵام دەزانم هەردووکیان. دەمهەوێت چێژ ببەم، بێزار بم لە چێژەکەم، بێزار بم، چێژ ببەم لە بێزاربوونەکەم.

– بۆ ئەمە چ چێژێکە کە وا بێزارکەرە؟

– زۆرتر وەکوو بارێک وایە کە دەتهەوێت لێی ڕزگار بیت. بارێک بە درێژاییی مێژووی بوون.

– وا بیرم لێ نەکردبۆوە. لەوانەیە وابێت.

 – دەمهەوێت لێی ڕزگار بم. لەو بیرە، لەو هەستە کە زۆر جار ناخم دەجووڵێنێت.

– دڵنیای ئێستاش هەر خەریکی باسی فانتازیاکەت دەکەیت؟ ژینۆ بە تێفکرینەوە ئەمەی وت.

ڕێزان وەڵامی دایەوە:

– نا. لە ئێستادا خۆشم دڵنیا نیم کە ئەوەی دەمهەوێت لێی ڕزگار بم فانتازیاکەیە، یا ئەو هەستەی ناخمە کە فانتازیاکە بەرهەمی ئەوە.

• بەڵی کەواتە…

چەند خولەکێک بە بێدەنگی تێفکرین، ڕۆیشتن، ئەوان بێدەنگ بوون، بەڵام شەقام هاواری دەکرد. سەیر بوو، نەیدەتوانی دیسان بێدەنگییەکەیان بپچڕێنێت، تا ئەو کاتەی دیسان شەقام نائاسایی بێدەنگ بوو. ئەمجار دەیانتوانی گوێیان لە هەناسەکێشانی یەکتری بێت و قورسی نیگاکانیان ببینن کە شوێنپێی لە شەقامدا جێ دەهێشت. بێدەنگییەکی ئازاردەر بوو، چونکە بە هاوارەوە تکای دەکرد کە بیشکێنن… هاوارێک کە ژینۆ وەڵامی دایەوە و پرسی:

• دەتوانی وردتر بیتەوە؟

– بەڵێ. بە مەرجێک کە تۆش لە فانتازیاکەت ورد بیتەوە.

– بێگومان. من هەر وەک وتم دەمویست ئەو کوڕە بە نیگایەک بەدوای خۆمدا بکێشم. بیبەم بۆ ناو ماڵەکەم، بۆ ژوورەکەم و بۆ ناو نوێنەکەم. دەمویست بە نیگایەک لێم تێبگات، جلەکانی دەربهێنێت. دەمویست بە هەمان نیگا، جلەکانی منیش دابکەنێت. دەمویست بە هەمان نیگا بمورووژێنێتەوە تاکوو جەستەیی‌ترین هەست… جەستەیی‌ترین جۆری بوون… دەمویست ئەوەی لەوێدا ڕوودەدات نە خۆشەویستی بێت، نە دەستی هیچ کەس، تەنانەت خوایش… دەمویست لەوێدا، لە ناو نوێنەکەم‌دا تەنها دوو جەستە بین و بەس، بە جەستەیی‌ترین جۆری بوون.

ڕێزان کە وردە وردە و دڵوپ دڵۆپ شەرم بە جێی دەهێشت تا جێگای گوناح ببێتەوە بە دەنگێک کە ئەمجار نەدەلەرزی، وتی:

– ئممم. گەر من بمهەوێت باسی بکەم، فانتازیاکەمان لە جێگایەک‌دا لە یەک دەچن واتە «جەستە». منیش دەمویست چەند پیاو گەمارۆم بدەن، وە بە زۆر بمبەن بۆ ناو جێگای خەوتن. نا! نا‌! نا! جێگای خەوتن نا‌! دەمویست هەر لەوێدا، لە شەقامێکی قەرەباڵغ، لە ناو گشتی‌ترین جێگای گشتیی شار بە چاوە برسییەکانیان سەیرم کەن. بە چاوە برسییەکانیان جلەکانی بەرم بدڕێنن، بە چاوە برسییەکانیان ئاوێتەم بن تا تەنها ببم بە جەستەیەک و بەس. تا ئیتر من ئەو ژنە نەبم کە ڕۆژانە، کە هەموو ڕۆژێک مەیلی خۆی دەکووژێت. پێش ئەوەی لە ماڵەوە بێتە دەرەوە، پێش ئەوەی بێتە ناو شەقام. دەمویست ئەوان وەها لیبیدۆی من بکووژن، کە چی‌تر پێویست نەکات هەموو ڕۆژێک پێش چوونە دەر لە ماڵەوە، تەنانەت لە خەونەکانیشم‌دا یا لە کاتی خەودا بیر لە کوشتنی، نەک کوشتن بەڵکوو ناسینی ئەو هەستەی ناخم بکەم کە وام لێدەکات خەونێکی وا ببینم…

لە پڕ چاوی کەوتە سەر زەوییەکە و بە دەنگێکی بەرز و سەیرەوە ئاماژەی بۆ سێبەرەکانی خۆیان کرد و بە ژینۆی وت سەیرکە بەم ئێوارەیە سێبەری من و تۆ بۆ وا ڕەش دیارە؟! ژینۆ بە جێگەی وەڵام، سەری هەڵبڕی و سەیری کرد. شەقام و خەڵکانی شار ببوون بە گێژەڵووکەیەکی ڕەش، کە تا دەهات باڵای بەرزتر دەبوو بەرەو ئاسمان و بە دەوریاندا گێژی دەخوارد، بەڵام سێبەرەکانیان، دوو سێبەری قورس و ڕەش کە دەستی یەکیان گرتبوو لە بەردەمیان ڕاوەستابوون و ڕێگەیان لە گێژەڵووڵەکە دەگرت بۆ ئەوەی نووقمیان نەکات…

The post  دوو سێبەر appeared first on ژنەفتن.

The post وەرین appeared first on ژنەفتن.

لەم سۆنگەیەوە، مرۆڤ پێویستی بە داهێنان یان هەڵکۆڵینی مانا نییە؛ چونکە چەمکە باڵاکانی وەک (حەقیقەت، دادپەروەری، چاکە، ئیستاتیکا و شوناس و هتد..)، وەک پێدراوێکی ئیلاهی ئامادەکراو  و پێشکەش بە عەقڵی کراون. بەم جۆرە مرۆ، تەنها جێبەجێکاری نەخشەیەکی پێشوەختەی کەون و گەردوون پێناسە دەکرێ.

ئەم دڵنەوایییە وەهمییە، ئەگەرچی جۆرێک لە ئارامیی ڕۆحی و کاتی دەبەخشێت، لێ لە جەوهەردا ئیرادەی تاک پەک دەخات و هۆشیاریی مرۆڤ لە پێگەیەکی ناچالاک و پاشکۆدا کورت دەکاتەوە؛ چونکە کاتێک سیناریۆی جیهان پێشوەختە نووسرابێت، بەهاکان بەر لە (بوون) دیاری کرابن، ئازادیی ڕەها دەبێتە چەمکێکی داڕماو لە مانا.

بۆیە کاتێك ئەقڵی ڕەخنەیی گەشە دەکات و هۆشیاری سەر پێ دەکەوێت، یەکەمین هەنگاو، تێکشکاندنی ئەم سەرابە خەڵەتێنەرانە دەبێت. ئەقڵ، کەتوار لە ڕووبەرگە مێژوویی و ئەفسانەیییەکەی ڕووت دەکاتەوە و مرۆڤ ڕووبەڕووی بۆشایییەکی مەزن دەکات؛ گەردوونێکی بێدەنگ کایەیەکی بێباک، کە هیچ مانا و بەها و نیشانەیەکی پێشوەخت بۆ ژیان ناگرێتەخۆ.

ئەوەی لێرەدا زۆرتر جێی تێڕامان دەبێت، ئەو پارادۆکسە قووڵەیە کە تێیدا مانا لە دژەکەی (واتە لە ناو بێماناییدا) دێتە بوون. ژان پۆڵ سارتەر لە پەرتووکی (بوون و نەبوون) ئاماژە بەوە دەکات کە “بوون پێش جەوهەر دەکەوێت”. ئەمە بەو مانایەیە کە مرۆڤ سەرەتا دێتە جیهانێکەوە هیچ پێناسە و ئامانجێکی تێدا نییە؛ مرۆڤ وەک کائینێکی خاڵی دەست پێ دەکات.

کاتێک ئەقڵ دەرک بەم بەتاڵییە دەکات، تووشی شۆک دەبێت، ئەم شۆکە ئەو ئاوێنەیەیە کە ئاگایی تیایدا دەبووژێتەوە. مرۆڤ تا تێنەگات کە هیچ مانا و بەهایەک لە سەرووی خۆیەوە پێی نەدراوە، هەرگیز بە ئاگا نایەت.

بێمانایی کەون ڕاستییەکی تاڵە و؛ کەتوار لە بنەڕەتدا بێدەنگە لە هەمبەر هاواری مرۆڤ بۆ دۆزینەوەی حەقیقەت. بەڵام کاتێک ئەقڵی ئازاد لە ڕێی شۆکی نیهیلیزمەوە ئەم ڕاستییە ڕەهایە پەسەند دەکات، وەرچەرخانێکی گەورە لە ئاگاییدا ڕوو دەدات؛ هەموو ئەو چەمکە مێتافیزیکی و نەریتییانەی کە بە ناوی “مانای گەردووونی” یان “چارەنووس” بەسەر مرۆڤدا سەپێنرابوون، جەوهەری وەهمییان دادەماڵرێت و لەبەر یەک هەڵدەوەشێنەوە. ئەم کاتەیە کە مرۆڤ لە ژێردەستەیی دۆگماکان و غافڵبوونی فیکری و ئەفسانەیی ڕزگاری دەبێت. لێرەوە، مرۆ لە بەکاربەرێکی پاسیڤی بەهاکانەوە دەگۆڕێت بۆ سەروەر و خاوەنی ڕەهای ئیرادەی ڕادیکاڵی خۆی.

ئەلبێرت کامۆ لە ئەفسانەی (سیزیف) ئەم دۆخە بە (پڕوپووچی) پێناسە دەکات، ململانێی نێوان حەزی مرۆڤ بۆ مانا و بێدەنگی و ساردی گەردوون. کامۆ دەڵێت چارەسەرەکە خۆکوشتن یان گەڕانەوە بۆ وەهمە کۆنەکان نییە، بەڵکوو “یاخیبوونە”. ئەم یاخیبوونە، گۆڕینی مرۆڤە لە ” ملکەچی مانا” بۆ “داهێنەری مانا”.

 دەرگیربوون بە نیهیلیزم نە تەنیا کۆتا مەنزڵگە نییە بۆ عەقڵی مرۆڤ، بەڵکوو ئەو پردە پێویستەیە کە دەبێت پێیدا تێپەڕین بۆ گەیشتن بە ئاگایییەکی ڕەها. مرۆڤی هاوچەرخ پێویستی بە تێپەڕبوون هەیە لەو هزرە ساوایەی کە هەمیشە چاوەڕێی بەها و مانای سازکراو بوو لە  سەرووی خۆی. مانا لە بێماناییەوە دێتە بوون، ڕێک وەک چۆن ڕووناکی لە تاریکترین چرکەساتی شەودا دەرک بە ئەهمییەت و ماناکەی دەکرێت. نیهیلیزم وەهمەکان دەسووتێنێت و دەیانکاتە خۆڵەمێش، لە ناویشیدا، ئەقڵی یاخیبووی مرۆڤ وەک قەقنەسێک (Phoenix) سەرلەنوێ لەدایک دەبێتەوە، بە ئاگایییەکی باڵا ، ئیرادەیەکی بەهێزتر و مانایەکی خۆکرد و مرۆیی. ئەمە ئەو حەقیقەتە بێخەوشەیە کە مرۆڤی ئازاد بە ئەقڵ و هۆشیاریی خۆی پێی دەگات.

سەرچاوەکان:

 1. Sartre, Jean-Paul. (1943). Being and Nothingness (L’Être et le néant). –

 2. Camus, Albert. (1942). The Myth of Sisyphus (Le Mythe de Sisyphe). –

یالوم، اروین. (۱۳۸۹). روان‌درمانی وجودی. ترجمه سپیده حبیب. تهران: نشر قطره. (بخش آزادی و پوچی).

2. سارتر، ژان پل. (۱۳۹۴). هستی و نیستی. ترجمه مهستی بحرینی. تهران: نیلوفر. (بررسی مفهوم عدم و آگاهی).

The post نیهیلیزم و دەسپێکی ئاگایی appeared first on ژنەفتن.

چقڵ

دوادیداری من و دایکم دە ساڵی ڕەبەقی بەسەردا تێپەڕیوە.

سێ ساڵ دوای ئەوەی سوێندم خوارد جارێکی دی چاوم بە چاوی نەکەوێتەوە.

کاتێک چوومە ماڵەوە، پاڵی بە قەنەفەکەدا دابووە، قاچ لەسەر قاچ، قولەپێی دەلەراندەوە.

سووراوەکەی دەتگوت قنەجگەرەی پرتەقاڵییە بە لالێویدا لکاوە. هەڵمدەژمی ئەڵقە بە ئەڵقەی ئەو دووکەڵەی بە ڕوومدا دەیدایەوە، هەمان ئەو ئەڵقانەم هەڵدەمژی کاتێک خزابوومە هەناویەوە، هەمان ئەو قەفانەی خەرمانەیان بە دەورمدا دەکێشا و تاڤگەئاسا خلۆر دەبوونەوە، بەو تەمەنی چوارساڵییەم گەروومیان هەڵدەگوشی وەک تەنافی سێدارە.

«ها، چییە تۆش فێری جگەرەکێشان بووی؟»

پرسیارەکەی تێ گرتم کاتێک کەنتە ڕەساسییەکەم وەک ئاماژەی هێز لە جانتاکەم هێنایە دەرەوە.

ئەم جارەیان من دیلی دەستی ئەو نیم. نیکۆتین دزەی کردە سییەکانمەوە،

دووکەڵەکەیم بە با کرد. چینی خۆڵەمێشی هاوشێوەی بێدەنگییەکەمان بە دارودیواردا هەڵگەڕا

و لەسەر سەرمان نیشتەوە. پێکەوە ژوورەکەمان بە پەڵەهەوری چڵکن قانگ دا.

هەڵدانەوەی پاشناو

گۆمێکی ئاڵ لە بیلبیلەی دایکمدا خۆی مەڵاس داوە. وردەشووشەیش لە قوڕگی گیر بووە. باوکم کەوچکێک قوڕ هەڵدەقوڕێنێت، منیش ڕابوردووم وەک بەرسیلەی مزر قووت دەدەم. ڕابوردوو. گوێزانێک لە سوورێنچکمدایە. ڕابوردوو. ڕابوردوو کێیە؟ کاک ڕابردووی داگیرکەر، کیشوەر بە کیشوەر ڕەدووم دەکەوێت، ڕووخسارە خورمایییەکان بە دوای خۆیدا ڕادەپێچێت. چاوم بە چڕنووکی هەڵدەکۆڵێت. گوایە خوێن لە ئاو ئەستوورترە. خوێنم تەڕوتازەیە، بەهاراتی ناو و ڕووخساری پێدا پرژێنراوە، دەکوڵێت و بە هەڵم دەبێت، ساڵەکانم لە پاش جێ دەهێڵێت. ئەو ساڵانەی پاڵتۆی تەپوتۆزی پێدا دراوە؛ ئەو ڕووخسارانەی بە خۆڵەمێش داپۆشراوە؛ قردێلەی پێست؛ برینی دەمداچەقاو؛ ئەو کونیلانەی دایکم بە هەشتا جگەرەکەی سیخورمەی تێ دەژەند؛ باوکیشم بە هەشتا جگەرە سیخورمەی تێ دەژەند. ناوێکیش، ناوێک، ناوێک، ناوێک، ناوێک. من و ناوەکەم، ناوەکەم و من؛ هەر یەکێکمان کۆیلەی ئەوەی ترمانین. ناوم دڕکێکی قیرسچمەیە، لەناو دەمارمدایە. سەدەیەک تێپەڕیوە، کەڵبەی ناو لە گەردنم چەقیوە.

بەناخداچوونەوە

نیازمە شیعرێک بنووسم و ئەم لاپەڕەیە بە پەیڤی لەوەوپێش نەگوتراو ڕەش بکەمەوە. قەڵەمەکەم خودائاسا لەناو پەنجۆڵەمدا سنگی دەرپەڕاندووە، فەرمانم بەسەردا دەکات مەرەکەبی سوور بەسەر ڕووخساری خورماییدا بچۆڕێنمەوە. تا لێوارەکان بنەخشێنمەوە و بریکەبریکی چاوەکان ڕزگار بکەمەوە. ئەو ڕووخسارانەی کاڵ بوونەتەوە بەڵام لەسەر دەریا هەڵکۆڵراون، ئاوێتەی خاک بوون. نینۆکی سوورم و قەڵەمەکەم لەسەر مێژووی ئەم ڕەنگە هەڵکەوتەیە وتووێژیانە، ناکۆکییەکەیشیان ئەوەم بیرم دەخەنەوە جارێکیان «ئای خۆزگە فیستیڤاڵی تەماتە هەبووایە تا خەڵک فێر ببن ڕەنگی سوور لەگەڵ شتێکی تردا تێکەڵ بکەن» لە زاری هاوڕێیەکم خلۆر بووە. دانیشتووم لای جامی ئەو پاسەی بەسەر ئەم خاکە نامۆیەدا دەمسووڕێنێتەوە. چاو دەبڕمە جادەوبانی پانوپۆڕ و ڕووخساری گەرموگوڕ و مێژووی بێبنک بەدەم ئەوەی لە خۆم دەپرسم: «کاتێک ڕەنگ کاڵ دەبێتەوە، چۆن دەشێت ببریکێتەوە؟»     

شەڕی ناسڕیە

٢٣ـی ٣ـی ٢٠٠٣

تەمەنم شانزە ساڵ بوو. بەو قرچەی نیوەڕۆیە، تەپوتۆز و چڕەدووکەڵ ئاسمانی تەنیبووەوە. خزابوومە پشتی ئەو پەنجەرەیەی تیپی ئەستووری لێ درابوو و دەمڕوانییە ئەو مووشەکانەی بەسەر خانووی دەرودراوسێدا بەر دەبوونەوە. زرێپۆشێکی ئەمریکی دوو کۆڵان لەولای ماڵمانەوە تەقییەوە. پاشنیوەڕۆ بێدەنگی باڵی بەسەر دنیادا کێشا، وچانێکی درێژ درا. بنجکۆڵ بووم. بۆنی مەرگ لە دەرەوەی ماڵ وەک گسکی کارەبایی هەڵیلووشیم. کەوتمە سەرەتاتکە لە کەلەبەرێکی دەرگاکەمانەوە، حەشاماتێک چاوی قۆستمەوە. گوللەئاسا بەسەر جادەکەدا دەرپەڕیم و سەرم هەڵبڕی بەرەو شورای ئەو منداڵ و مێرمنداڵانەی، ئەو ژن و پیاوانەی گەمارۆی سەربازە ئەمریکییە بێگیانەکانیان لە گۆماوی خوێندا دابوو. ژەنگ و بارووت. پیاوێکی چەقۆبەدەستی بنێس و مردەڵە، بە دسداشەیەکی کرێمیی پەڵەپەڵەوە، گوێی سەربازەکانی دەبڕی و نێزەی شیشی کەبابی تێ دەچەقاندن. خۆم لێ مۆڕ کردەوە، چاومان لەسەر چاوی یەکتر نیشتەوە. گرژینەوە لێوی تەنییەوە بەدەم سمینی گوێچکەیەکی ترەوە.         

The post چوار شیعری یەڵدا ئەلعانی appeared first on ژنەفتن.

………..

سێ ساڵیش دەبێ ژەمێک بەتەواوی تێرم نەخواردووە، هەمیشەی خوا برسیمە! شەو و رۆژ قووڕەی زگم دێ!! سەرەتا زۆر خەجالەتیم دەکێشا بەڵام ئێستا بۆم شتێکی ئاسایییە، تەنانەت هاوکەلاسییەکانیشم ئێستا پێکەنینیان پێی نایە!!

*

عیشای خوا شک نابەم! حەفتەی پێشوو لە تاکسیدا کیفەکەم لێ بەجێ ما. ناسنامە و کارتی خوێندکاری و کارتی بانکی و موبایل و ئەوەی هەمبوو و نەمبوو لەوێدا بوو!

دوو سێ جار زەنگم لێدا بۆ شومارەکەی خۆم بەڵام کابرا هەڵینەگرت! جاری ئاخریش کە زەنگم لێدا کووژاندییەوه و ئێستا و ئێستاش هەڵینەکردەوە!!

*

تەنیایی، بێپووڵی، برسێتی و غوربەت دەوریان داوم! پیسم لێ قەوماوە! یەک فلس شک نابەم! تاق و لۆق لەم و لەو جگەرە وەردەگرم! دەڵێم دەمهەوێ تەرکی کەم! ئەوانیش دەزانن بەڕاستم نییە!!

نازانم ئاخرین جار کەی چوومە حەمام! سابوونم نییە و ئەوەم کردووەته بەهانە! پێموا بۆنم گرتووە! لە سەر کەلاس هاوکەلاسییەکانم لێم دوور دەکەونەوە!! ئەو رۆژەش لە تاکسیدا ئەوەی لە پاڵمەوە دانیشتبوو دەستی گرتبوو بە لووتییەوە!!

خۆم زۆر هەستی پێ ناکەم!

*

جاران بە تاکسی هاتوچۆم دەکرد، ئێستا تەنانەت پووڵی تاکسیشم نییه! 100 تمەن و 50 تمەن لە رەفیقەکانم وەردەگرم بە ئوتووبووس دێم و دەڕۆم!

بە ناشوکری ‌نەبێ نێو ئوتوبووسیش قەت جێ نییە بۆ دانیشتن!‌ بە پێوەش ڕادەوەستی لە پاش و لە پێش خۆت پێوە‌ دەنێن!!‌ ئەخر نازانم لە سەر شەڕواڵەوه چ تامێکی هەیە ئە‌و خەڵکە بۆ وا دەکەن؟! ئەمڕۆ دەستم بە مێڵەکەوە گرتبوو و کەوتبوومە فکرەوە، پیاوێک وا لێی جووت کردبووم تەواو هەستم بە هینەکەی دەکرد!! 

پێم عەیب نەبوایە هۆڕ هۆڕ دەگریام!!‌

*

ماوەیەکە لە بەر دەرکەی زانکۆش گیرم پێ‌ دەدەن! بۆ چوونەژوورەوە داوای کارتی خوێندکاریم لێ‌ دەکەن! هەرچی دەڵێم ونم کردووە دەڵێن ئەمانە بە گوێماندا ناچێ بڕۆ یەکی دیکە وەرگره! وەرگرتنی کارتێکی نوێش لانیکەم 20 هەزار تمەنی دەوێ!! زۆر جاران بە دزییەوە دەچمە ژوورێ!

کوڕە وەڵلا حەوسەلەی زانکۆشم نەماوە! دەچییه سەر کەلاس مامۆستا دەست پێ دەکا: تێئۆری مارکس ئەوەیە و وێبێر ئەوە دەڵێ و پارسۆنز ئەوە ناڵێ و … هەیهوووووو! هەرکەس لەولاوە هاتووە قسەیەکی کردووە!‌ باپیرم دەیکوت زۆر کوتن قورئان خۆشه!!

لە زانکۆش ئەوەی باسی لێ نەکرێ دەرسە! یا باسی سێکسە یا باسی سیاسەت! بزووتنەوەی خوێندکاری و دێمۆکراسی و مافی مرۆڤ و مافی ژنان و …! عوسمان چەپە، رەحمان ڕاستە، سوعدا فێمینیستە، غەفوور ناسیۆنالیستە، ئەنوەر پان ئێرانیستە، خدر پان تەڕەماشیستە، هەی هەی!! ئەو بەزمه کوا بۆ من دەبێ؟!

*

بەینێکە سەرم دێشێ، بە خۆم دەڵێم خۆم بکوژم و نەجاتم بێ!! بەڵام زات ناکەم!!

هاتوومە‌وە ژوورەکەی خۆم و دەرگام لە خۆم داخستووە! پەنجێرەکەشم بە پەتوو داپۆشیوه!‌ دەمهەوێ لەمە‌ بەدوا لەم ژوورەدا بمێنمەوە! ئاوا باشترە! چا نییە کەس خۆت پێوە نانێ! یان کەس بە قووڕەی زگت پێناکەنێ! ‌یان کەس لەبەر بۆگەنی لەشت دەست بە لووتییەوە ناگرێ! پاشانیش لە قسەی زل و دروشمی قۆڕ و سیاسەت و تەڕەماشیش خەبەرێک نییە!!

لەم ژوورەدا هەر خۆمم!!

*

برسێتی بڕستی لێ ‌بڕیوم! دەستم کردووە بە خواردنی شت و مەکی وەتاغ! سەرەتا لە کتێبەکانمەوه دەستم پێ کرد، رۆژێ 100 ، 150 لاپەڕەم دەخوارد! ‌ئەووەڵێ مێعدەم هەڵینەدەگرت، پێی قەبز دەبووم! بەڵام ئێستا بە کەوچک و دەورییەکانیش قەبز نابم! هەموو جلەکانمم یەک لە دوای یەک خواردووە! شۆرت و گۆرەوی و شەلوار و کاپشێن  و ئەوەی هەمە و نیمە!!

سووچێکی وەتاغم داناوه بۆ گووکردن! ڕۆژ بە ڕۆژ وەکوو تەپۆڵکەیەک کە خۆڵی وەسەر کەن باڵا دەکا!!

*

ئەمڕو ئاخرین لەتی فەڕشەکەشمم خوارد!! ‌هیچی ترم نەماوه! ڕووت و قووت کەوتووم و برسێتی بڕستی لێ بڕیوم!!

*

دوو سێ رۆژە هیچم نەماوە و دەستم کردووە بە گووخواردن!! سەرەتا بێزم هەڵدەستا، تەنانەت یەک دوو جاریش ڕشامەوه! بەڵام ئێستا زۆر فەرقی پێ ناکەم!!

دەمهەوێ زیندوو بمێنمەوە!!

::: بەهاری 1388 :::

The post چیرۆکێک بۆ ئەوانەی وا ئەزانن دنیا فشە نییە!! appeared first on ژنەفتن.

تەمی شەوقێک لە شووشەی پەنجەرەکەم دەدات،

کە هەم جەلادە و هەم پەیامبەر

بەرلەوەی بمرم،

بە تیشکێک دەمکوژێت و

دوای ئەوەی دەبم بە خۆڵەمێش،

بە فوویەکی سارد،

لەنێو شووشەی چاوەڕوانیدا،

دەمژێنێتەوە

من لەم هەرێمە غەریبەدا،

دڵم نەخۆشخانەیەکی چۆڵە و

زمانم،

عیسایەکە لەسەر عارەبانەی کەمئەندامیی وشەکان

دەستەکانی بە تەلەفۆنی بێدەنگییەوە بەستراون و

کاتێک دەیەوێت بڵێت: خۆشمدەوێیت،

جیهان دەبێتە تەمومژێکی چڕ و

دێڕەکان لەژێر پێی هێماکاندا دەپلیشێنەوە

من لێرەم…

لەسەر شەقامێک کە هێڵەکانی درێژکراوەی حەسرەتن

هەر هەنگاوێک،

بزمارێکە بۆ سەر جەستەی ڕێگا

هەر تەماشاکردنێک،

خاچێکی مۆدێرنە لە کۆنکرێت و ئاسن و دووکەڵ

من لەسەر ئەم خاچانەدا،

خوێن نا،

کاتژمێرە مردووەکانی تەمەنم هەڵدەواسم

ئەی ئەو کەسەی لە ناوەوەی مندا بەتاڵیت!

شەوقی تۆ، وەک تیشکی لەیزەر،

پێستی ناوەوەی یادەوەریم دەسووتێنێت و

لۆژیکی یادیشت،

برینەکانم بە خوێی فەرامۆشی ساڕێژ دەکات

ئێمە لە سەدەی سڕبوونی وێنەکاندا دەژین

دڵم عیسایەکە،

بەڵام بێ هەست

خاچەکەشم چوارڕێیانێکی قەرەباڵغە لە نائومێدی

تۆ،

لە یارییەکی ئەلیکترۆنیی بێدەنگدا،

کە تێیدا،

تەنیا کۆدێکی سەرگەردانم لە نێوان مەرگ و مانەوەدا،

دەمکوژیت و دەمژێنیتەوە

The post سێبەرێکی کۆدکراو لەسەر چوارڕێیاندا appeared first on ژنەفتن.

لە ڕوانگەی منەوە ــ هەتا ئێستا ــ ڤەژینبووکس ئابڕوومەند ــ معتبر ــ ترین فەرهەنگی کوردییە.

تا ئێرە خوێنەر وا دەزانێت من ڤەژینبووکس و ڤەژین‌لینکسم لێ تێکچووە! بەڵام وا نییە. لەبەر چاوی من ڤەژینبووکس لە ڤەژینلینکس و هەموو قامووسە کوردییەکانی تر دیکشنرییەکی باوەڕپێکراوترە.

لە فەلسەفەی زماندا دەگوترێت؛ مانای ڕاستەقینەی وشەکان لە بەکاربردن و لە کانتێکست و ڕستەکاندا دەر دەکەوێت. هەر لەبەر ئەم ڕاستییەیە کە لە فەرهەنگە زەنگینەکانی دونیادا کاتێک دەیانەوێت مانای وشەیەک دیاری بکەن وشەکە لە ڕستەیەک یان دەربڕینێکدا بەکار دەبەن و دیاری دەکەن کە فڵان وشە لە فیسار بەستێن و کانتێکستدا چ مانایەک دەدات.

لەگەڵ ئەوەی لە بڕێک لە فەرهەنگە کوردییەکاندا هەوڵ دراوە مانای وشەکان بەپێی بەستێن لێک بدرێتەوە، دەبینین لە بڕێک لەو فەرهەنگانەدا مانای وشەکە بە هەڵە لێک دراوەتەوە. سەیری ئەم نموونەیە بکەن کە لە فەرهەنگی ڕەنگی پازار هەڵم بژاردووە:

له لاپەڕی ۱۱۰۰دا ئەم دێڕە شیعرەی کامەران موکری هێنراوە؛

با هەزار و یەک هۆنراوەی ڕەنگاوڕەنگ

وەکوو کچی گۆشی نازی شۆخ و شەنگ.

گوایە ــ بەپێی تێگەیشتنی فەرهەنگنووس ــ لێرەدا وشەی ڕەنگاوڕەنگ وەک ڕەنگێک بەکار هاتووە. بەڵام لێرەدا وشەی ڕەنگاوڕەنگ پەیوەندی بە ڕەنگەوە نییە بەڵکوو مانای فرەچەشن ــ متنوع ــ دەدات.

بەم دوو پێشەکییەوە دەتوانیت لە گرنگی ڤەژینبووکس تێ بگەیت. ڤەژینبووکس ماڵپەڕێکە کە بەشێک لە ڕەسەنترین دەقە کوردییەکانی تێدایە. هەر کەسێک بیەوێت مانای ڕاستەقینەی وشەیەک لە بەستێنێکی تایبەتدا بدۆزێتەوە دەتوانێت بە گەڕان بۆ ئەو وشەیە لە ڤەژینبووکسدا دەیان نموونە بدۆزێتەوە. لەم ڕووەوە له ڕوانگەی منەوە ڤەژینبووکس فەرهەنگی دێهخودای کوردییە.

دامەزرێنەرانی ڤەژینبووکس ئەم ئامانجانەیان بۆ کارەیان داناوە:

ــ دروستکردنی کۆگایەکی دەق (corpus) لە بەرهەمی نووسەران و شاعیرانی کورد.

ــ کۆکردنەوەی زانیاریی زیادە (metadata) وەک شێوەزار، ڕێککەوت و … لەگەڵ دەقەکاندا.

ــ دیاریکردنی بەشە تایبەتەکانی نێو دەقەکان وەک تاگی زمان بیانی و تاگی ناوی تایبەت و …

ــ بەهێزکردن و بەرزکردنەوەی پلەی زمانی کوردی لە ناوەرۆکی سەر وێبدا.

ــ دابینکردنی پێگەیەکی ناوەندی بۆ بەژێدەرکردن و ئاماژەپێدان بە سەرچاوە مێژوویی و ئەدەبییەکانی کوردستان.

هەموو ئەو ئامانجانە بەرزن و ڤەژینبووکس هەموویانی پێکاوە. بەڵام لە ڕوانگەی منەوە ڤەژینبووکس بەم ژێرخانەی هەیەتی دەتوانێت ئامانجی گەورەتر و بەرزتر بپێکێت. ئامانجێک کە دەتوانم پێی بێژم؛ ئامانجی کردنی ڤەژینبووکس بە دێهخودای کوردی. ئامانجی کردنی ڤەژینبووکس بە باوەڕپێکراوترین قامووسی کوردی. قامووسێک کە بۆ هەر وشەیەکی کوردی دەیان نموونەی بەکاربردنی ئەو وشەیە بخاتە بەردەست.

ڤەژینبووکس بە گۆڕینێکی بچووکی ژێرخانەکەی لە ئاستێکی تردا دەتوانێت لەخۆگری مێژووی گەشە و گورانی زمانی نووسینی کوردی بێت. وای دابنێ ڤەژیبووکس لەخۆگری ڕەسەنترین و بایەخدارترین دەقە کوردییەکان بێت، دەقەکانیش بەپێی ڕێککەوت و کرۆنۆلۆژیا ڕیز کرا بن. لە کاتی گەڕان بۆ وشەیەکی کوردی نموونە دۆزراوەکان بەپێی مێژووی نووسینی دەقەکان ریز بکرێن، لەم حاڵەتەدا ئێمە تێ دەگەین فڵان وشەی کوردی سەرەتا لە کام دەقی کوردی‌دا تۆمار کراوە. بەمەش ئێمە دەتوانین مێژووی گەشە و گورانی زمانی کوردی بزانین.

ئەوەی بڕێک دەقە فەلسەفییەکانی دیبێت له گرنگیی مێژووی گەشە و گورانی زمان و وشە تێ دەگات. کە باسی بوتیقا دەکرێت دەگەیت بە پۆئتیک و لە پۆئتیکەوە دەڕۆیت تا دەگەیتە پۆئسیس(دروستکردن) لە زمانی یۆنانیدا.

لە باسی وشەی ئەقڵدا دەتبەنەوە بۆ وشەی عوقولی عەرەبی کە پەتێک بووە بۆ بەستنەوەی چوارپەلی وشتر.

هەزاران نموونەی وا هەیە کە گرنگیی مێژوو و گۆڕاوگۆڕ ــ تطور ــ‌ی وشە لە هزر و فەلسەفەدا نیشان دەدەن. مێژووی فەلسەفە هەر مێژووی دروستبوون و گۆڕانی وشەکانە.

ئەوەی ڤەژینبووکس لای من گەورە و بەرز دەکات ئەو ژێرخانەیە کە هەیەتی و دەتوانێت ببێت بە سەرچاوەیەکی باش بۆ  زانینی مێژووی گۆڕان و گورانی زمانی نووسینی کوردی.

لەم ماوەیەدا کتێبی حەوتەوانەی دکتۆر سەلاحەدین خەدیو بڵاو بوویەوە.

ئەو کتێبە دووبارە گرنگیی بوونی سەرچاوەیەک بۆ زانینینی مێژووی وشەی کوردی دەر دەخات. دکتۆر خەدیو لەو کتێبەدا باسی کۆمەڵێک چەمک و وشە دەکات کە کەی و چۆن هاتنە ناو زمان و دونیای کوردەوە. وشەگەلی وەک گەل، نەتەوە، سەربەخۆیی، ئۆتۆنۆمی و هتد. بوونی ژێرخانێکی پتەوی وەک ڤەژینبووکس ئاسانکارییەکی گەورەیە بۆ لێکۆڵینەوە لە مێژووی هزر و زمان و وشەی کوردی.

خەسارناسیی ڤەژینبووکس

ئامانجی چوارەمی ڤەژینبووکس ئەمە بوو:

ــ دابینکردنی پێگەیەکی ناوەندی بۆ بەژێدەرکردن و ئاماژەپێدان بە سەرچاوە مێژوویی و ئەدەبییەکانی کوردستان.

من ئەم دەقەم نووسی چون ڤەژینبووکس بە ژێرخانێکی گەورەی فەرهەنگیی کورد دەزانم و حەز دەکەم بەڕێوەبەرانی پێداچوونەوەیەک بە کارەکەیاندا بکەن کە باشتر خزمەتی کوردی بکات.

سەرەڕای ئەوەی ڤەژینبووکس لەخۆگری بەشێکە لە ڕەسەنترین دەقەکە کوردییەکان، سەیرکردنی لیستی کتێبەکان نیشان دەدات ڤەژینبووکس خاوەنی پرۆگرامێکی تۆکمە نییە. بەشێکی بەرچاوی ئەو دەقانەی لە ڤەژینبووکسدا دانراون دەقی پلە سێ و پلە چواری کوردین، لە حاڵێکدا زۆرێک دەقی ڕەسەنتر و باوەڕپێکراوتر هەن کە دەبوو هەبن و نین.

بە ڕای من ئەوەی پێویستییەکی هەنووکەیییە بۆ ڤەژینبووکس دیاریکردنی بەرجەوەندێکی کارییە بە جۆرێک سەرەتا لیستێک لەو کتێبانەی دەبێ هەبن دیاری بکرێن و دواتر داوا بکرێت له بەشداربووان کارەکە ڕاپەڕێنن نەک ئەوەی کەسەکان بە دڵخوازی خۆیان دەق هەڵبژێرن.

پێشنیاری من بە هاوڕێیان ئەوەیە بەرجەوندێکی کاریی دیاری بکرێت. دەقەکان دەبێت بەپێی بنەماگەلێک کە بەڕێوەبەران دیاری دەکەن هەڵببژێردرێن. پێشنیاری من ئەوەیە لە هەڵبژاردنی دەقەکاندا چەند خاڵ ڕەچاو بکرێت:

ــ گرنگیی ئەدەبی؛ دەبێ ئەو دەقانەی خاوەنی گرنگییەکی ئەدەبین هەڵببژێردرێن. لەم بابەتەدا نابێت تەنیا گرنگی بە دەقی زۆر کۆن بدرێت. زۆر دەقی نزیکی ئەدەبی هەن دەکرێت بە ڕەزامەندی خاوەنەکانیان کە هێشتا زیندوون دابنێرێن. وەک شیعرەکانی عەبدووڵڵا پەشێو، مودریک کەریمی، سەعید عبادەتیان یان ڕۆمانەکانی محەممەد ئوزوون، فەرهاد پیرباڵ، شارام قەوامی، چیرۆکەکانی عەلی غوڵامعەلی و حەمەفەریق حەسەن.

ــ گرنگی زمانی؛ دەبێ ئەو دەقانەی لە مێژووی زمانی کوردیدا گرنگیان هەیە دابنرێن. بۆ ئەم مەبەستە دەکرێت ڕۆژنامە و گۆڤار کوردییە کۆنەکان بە ڕێنووسی ڤەژینبووکس تایپ بکرێنەوە و دابنرێن. ڕۆژنامە و گۆڤارەکان، بە تایبەت ئەوانەی نێوان ۱۹۴۰ تا ۱۹٨۰ بە وردی مێژووی گۆڕانی کوردی و دروستبوونی کوردیی نوێ و کوردیی نووسین نیشان دەدەن. لێرەدا گرنگی گۆڤارەکان لە کتێبەکان فرەترە. چون زۆربەی وشە دروستکراو و نوێیەکان کەسانێک دروستیان کردووە کە ڕەنگە قەد نووسینیان بە شێوەی کتێب بڵاو نەکردبێتەوە.

ئەگەر ڤەژینبووکس بتوانێت گۆڤار و ڕۆژنامە کۆنە گرنگەکان بە ڕێنووسی ئەمڕۆ دابنێت؛ کاری لێکۆڵەران بۆ کۆڵینەوە لە وشەی کوردی ــ تۆ بیخوێنەرەوە بیرکردنەوەی کورد بە کوردی ــ ئاسانتر دەبێت.

باسی یەک نموونە دەکەم. وای دابنێ کەسێک بیەوێت بزانێت یەکەم  نووسەران و بیرمەندانی کورد کە باسی استثمار ــ بە فارسی ــ یان exploitation ــ بە ئینگلیزی ــ یان کردووە چ هاوتایەکی کوردییان بۆ داناوە. بە گەڕان لە ڤەژینبووکسدا بۆ وشەی چەوسانەوە دەگەین بە دەقێکی حەسەن قزڵجی لە کتێبی ” کۆبەرهەمی حەسەن قزڵجی”. پاراگرافێک لەو کتێبە ببینن:

سەرمایەداری ڕژێمێکە بناغەی لەسەر چەوسانەوە و ڕەنجخۆری کاری کرێگرتەیە لە لایەن سەرمایەدارەکانەوە. چەوسانەوە و ڕەنجخۆری یاخود سوود لێکێشانەوە ئەوەیە سەرمایەدارەکان ئەو نرخە زیادەیە بۆ خۆیان هەڵئەگرن کە کارگەر بە ڕەنجی شان و کاری خۆی پەیدای ئەکات.

لەم نموونەیەدا یەکێک لەو یەکەم کوردانەی ویستوویە بە کوردی لەسەر چەوسانەوه بنووسێت؛ سێ هاوتای بۆ ئەو چەمکە داناوە؛ ڕەنجخۆری، چەوسانەوە، سوودلێکێشانەوە. ئەگەر بمانەوێت بزانین نووسەران و بیرمەندانی کوردینووس سەرەتا چەمکەکانیان چۆن کردووە بە کوردی؛ دەبێت سەیری ڕۆژنامە و گۆڤارە کۆنەکان بکەین. ئەگەر ڤەژینبووکس بتوانێت ڕۆژنامە و گۆڤارە کۆنەکان لە خۆی بگرێت، گەڕان و کۆڵینەوە لە بیرکردنەوەی کورد ــ بە کوردی ــ ئاسانتر دەبێت.

بێجگە گۆڤار و ڕۆژنامە کۆنەکان کە سەرچاوەیەکی دەوڵەمەندی کوردین، دەکرێت کتێبی نووسەرانێک دابنێرێت کە زمانی نووسینیان کوردییەکی ڕێک و پێکترە. وەک کتێبەکانی مەسعوود محەممەد، جەمال نەبەز، حەمەسەعید حەسەن، شێرزاد حەسەن، فرات جەوەری، عەبدوڵڵا پەشێو، فەرهاد پیرباڵ.

ــ گرنگی شێوەزارەکی؛ خەسارێکی گەورە ئەوەیە دەقەکان بە شێوەی لارەسەنگ بە سەر ناوچە و شێوەزارەکاندا دابەش بوون. ڕوونە کە ناوچە و شێوەزارەکان له ڕووی ژمارەی دەقی ئەدەبییەوە هاوسەنگ نین. بڕێک ناوچە و شێوەزار دەقیان زۆرترە، سەرەڕای ئەمەش ڕێژەیەکی بەرچاوی دەقی پلە چەندم لە ناوچە و بنزارێکی دیاری کراوە دانراوە لە حاڵێکدا بڕێک ناوچە یەک دەقیان لێ دانەنراوە. ئەم خەسارە وا دەکات زۆرێک وشەی کوردی هەن کە لە ڤەژینبووکسدا یەک نموونەشیان لێ نادۆزرێتەوە، چون لە ناوچەیەک بەکار دەبردرێن کە دەقی لە ڤەژینبووکسدا نییە. بۆ ئەم مەبەستە باشترە ڤەژیبووکس ڕێژەیەکی کۆتا بۆ ناوچە و شارە جیاوازەکان دابنێت تا بە جۆرێک ڤەژینبووکس هەموو وشەی کوردی لهخۆ بگرێت.

با نموونەیەک بهێنمەوە. لە ڤەژینبووکسدا ئەگەر بە شوێن وشەی “جوایەز” ــ جیاواز بە بنزاری دەوروبەری هەولێر ــ دا بگەڕێیت؛ ۳ نموونە دەهێنێت کە هی شاعیرێکە بە ناوی ڕاجی. بەڵام ئەگەر بە شوێن وشەی “جیاواز”دا بگەڕێیت ۲۰۷ جار دەدۆزرێتەوە. لێرەدا دەبینی دیوانی ڕاجی چون هی ناوچەیەکی جیاوازترە ڤەژینبووکسی له ڕووی چەشناوچەشنی شێوەزارەییەوە دەوڵەمەند کردووە.

لە کۆتاییدا بە ڕاوێژی کابرا کە گوتی “شێخە گیان تۆ خۆ دوعاکە دەکەی با کوڕ بێت” بە ستافی دڵسۆزی ڤەژینبووکس دەڵێم؛ ئێوە کە زەحمەتەکە دەکێشن، خۆزگە بە پلان و بەرنامەیەکی تۆکمەتر بیکەن. حەیفە هێشتا سەدان بەهەمی پلە یەکی کوردی لە ڤەژینبووکسدا دانەنراوە کەچی ڕێژەیەکی بەرچاو بەرهەم لە ڤەژینبووکسدا دانراوە کە لە هیچ ڕوویەکەوە گرنگییان نییە. نە لە ڕووی ئەدەبییەوە، نە لە ڕووی زمانییەوە، نە لە ڕووی مێژوویییەوە، نە لە ڕووی شێوەزارییەوە.

The post فەرهەنگی دێهخودای کوردی appeared first on ژنەفتن.

The post شەرابی خەونەکان appeared first on ژنەفتن.