گاوس دەرگای گفتوگۆکە بەوە دەکاتەوە کە دەڵێت ئارێنت یەکەمین ژنە بەشداری لەو زنجیرە گفتوگۆیەدا بکات کە ئەو بەڕێوەیان دەبات و ئەنجامیان دەدات. هەر بۆیەشە ڕاستەوخۆ ئاماژە بەوە دەدات کە ئارێنت (خاوەن پیشەیەکی نێرانەیە) کە ئەویش بەتایبەتی هی فەیلەسووفەکانە. هەر ئەمەیشە کە دەبێتە دەستپێکی یەکەم پرسیاری گاوس: سەرباری ئەو دانپیانان و ڕێزەی لێی گیراوە، ئایا ئارێنت پێی وایە کە ڕۆڵی ئەو وەک فەیلەسووف شتێکی نائاسایی و سەیرە، لەبەر ئەوەی کە خۆی ئافرەتە؟ ئارێنت وەڵام دەداتەوە:

ئارێنت: دەترسم لەوەی کە پێت بڵێم وا نییە، چونکە من سەر بە بازنەی فەیلەسووفان نیم. پیشەکەم – گەر شیاو بێت پێی بڵیین پیشە- بواری تیۆرەی سیاسییە. من هەرگیز هەست ناکەم فەیلەسووف بم، وەک چۆن پێیشم وا نییە – وەک ئەوەی ئێوە لە دڵسۆزیی خۆتانەوە دەیڵێن – لە بازنەی فەیلەسووفاندا دەموچاوێکی زۆر ئارەزووکراو بم. بەڵام سەبارەت بەو پرسیارەی ترت کە دەروازەی گفتوگۆکەت پێ کردەوە: کە دەڵێیت فەلسەفە بە گشتی وا بیری لێکراوەتە و وێنا کراوە کە بەتەنها پیشەیەکی پیاوانە بێت! من دەڵیم زۆر شیاوە دەشێت ڕۆژێک بێت کە ئافرەتیش ببێت بە فەیلەسووف.

من هەرگیز هەست ناکەم فەیلەسووف بم، وەک چۆن پێیشم وا نییە لە بازنەی فەیلەسووفاندا دەموچاوێکی زۆر ئارەزووکراو بم

گاوس: من خۆم وای دەبینم کە فەیلەسووف بیت.

ئارێنت: باشە، ئێ کە تۆ وات وت، ئیدی من ناتوانم هیچ بڵێم. بەڵام بە ڕای خۆم، من فەیلەسووف نیم. من بۆ هەتاهەتایە ماڵاواییم لە فەلسەفە کردووە. وەک دەزانیت، من فەلسەفەم خوێندووە، بەڵام ئەمە مانای وا نییە کە هێشتا هەر لەگەڵیدا ماومەتەوە.

گاوس: حەز دەکەم زۆر بە بەدیاریکراوی لە دەمی خۆتەوە بیبیستم کە ئایا جیاوازی چییە لەنێوان فەلسەفەی سیاسی و ئەم کارەی ئێستای تۆ وەک پرۆفیسۆری بواری تیۆرەی سیاسی؟

ئارێنت: گوزارشتی (فەلسەفەی سیاسی) کە من زۆر خۆمی لێ لادەدەم، گوزارشتێکە بارکراو بە زنجیرەیەک ترادیسیۆن و نەریت. کە من باسی ئەو شتانە دەکەم، جا ئەکادیمییانە بێت یان نا، هەمیشە ئەوەم لەبەر چاوە کە جۆرە هەستیاری و پەشۆکانێکی زیندوو لەنێوان فەلسەفە و سیاسەتدا، هەیە، ئەوەیە مەسەلەکە، جۆرێک لە ناڕوونی لەنێوان مرۆڤدا وەک بوونەوەرێکی بیرکەرەوە و وەک بوونەوەرێکی کارا و کردە. بۆ نموونە پەشۆکانێک هەیە کە لە فەلسەفەی سروشتییدا بوونی نیە، هەر بۆیەیشە لەو لایەنەوە کە تایبەتە بە گرفتەکانی سروشت، فەیلەسووفیش دەتوانێت وەک هەر کەسێکی تر، بابەتییانە کێشەکان ببینێت. کاتێکیش ئەو شتانە دەدرکێنێت کە بیریان لێ دەکاتەوە، ئەوا لەجیاتی و بە ناوی هەموو ڕەگەزی مرۆیییەوە قسە دەکات، لێ کە باس دێتە سەر سیاسەت، ناتوانێت کەسێکی بابەتی، ئاسایی و بێلایەن بێت، لانی کەم لە دوای پلاتۆوە.

گاوس: تێدەگەم مەبەستت چییە.

ئارێنت: لەگەڵ بوونی هەندێک دۆخی زۆر تایبەتی و ئاوارتەدا نەبێت، کانت بۆ نموونە، زۆربەی زۆری فەیلەسووفەکان جۆرێک لە کینە و دوژمنایەتییان بەرانبەر بە هەموو چەشنەکانی سیاسەت هەیە. خۆی دەرککردن بەو دوژمنایەتییە زۆر گرنگە بۆ ناسینی کێشەکە، چونکە پرسیارێک نییە تاکەکەسی بێت، بەڵکوو لە سروشتی بابەتەکە خۆیدایە.

گاوس: تۆیش بۆیە ناتەوێت بەشێک بیت لەو دوژمنایەتییە بەرانبەر بە سیاسەت، چونکە باوەڕت وایە کار دەکاتە سەر ئیشەکانت؟

ئارێنت: بێگومان. من نامەوێت ببمە بەشێک لەو دوژمنایەتییە، من دەمەوێت بە نیگا و چاوێکەوە سەیری سیاسەت بکەم کە فەلسەفە لێڵ و تەمومژاوی نەکردووە.

گاوس: تێدەگەم. ئێستا با بچینە سەر کێشەی ڕزگارکردنی ئافرەت. ئایا ئەوە هەرگیز بۆتە مایەی پرسیار بەلای تۆوە و ڕۆژێک لە ڕۆژان بە گرفتت زانیوە؟

ئارێنت: بەڵی بە دڵنیایییەوە. هەمیشە کێشەی لەم چەشنە بوونی هەیە. بەڕاستی من لەمەدا بڕێک مۆدێل کۆنم. هەمیشە باوەڕم بەوە هەبوو کە پیشەگەلێک هەن کە شایستە بە ژن نین و لەگەڵیدا تەبا نایەنەوە، مەبەستم لەو پیشانەیە کە بۆ ئەوان ناشێت. بۆ نموونە بەلای منە شتێکی باش نییە کە ژن ببێتە فەرماندار بەتەنها کارەکەی ئەوە بێت کە فەرمان بدات.

ئەو ئەگەر بیەوێت دۆخی مێیینەیانەی خۆی بپارێزێت، نابێت بهێڵێت کار بگاتە ئەوە و خۆی بخاتە دۆخ و هەڵوێستێکی لەو شێوەیەوە. نازانم تا چەندە ڕاستم لەمەدا، بەڵام هەمیشە باوەڕم وا بووە، بەبێ ئەوەی هیچ هۆشیارییەکی ئەوتۆیشم بەوە هەبووبێت. یان بە مانایەکی تر با بڵێین، هەرگیز هۆشیار نەبووم بەوەی کە ئەو کێشەیە ڕۆڵێکی تایبەتی لە ژیانی مندا وەک خۆم گێڕاوە. زۆر بە سادەیی بیڵێم، من هەمیشە ئەو کارەم کردووە کە خۆم ویستوومە.

گاوس: سەبارەت بە کارەکانت، ئەوەیان شتێکە پاشتر دەچینە ناو وردەکارییەکانیەوە. کارەکانت پەیوەندییەکی توندوتۆڵیان هەیە بە تێگەیشتن لەو بارودۆخانەی بەهۆیانەوە کردەی سیاسی بەرهەم دێن. دەخوازیت لە ڕێی ئەو کارانەوە کاریگەرییەکی بەرفراوانترت هەبێت؟ پێت وایە کە لەم سەردەمەی ئێستادا کاریگەری دانان لەسەر ئەوانی تر هەروا ئاسان نییە، یان هەر بەلاتەوە گرنگییەکی ئەوتۆی نییە و بایەخێکی لاوەکی هەیە؟

ئارێنت: وەک دەزانیت ئەمە پرسیارێکی ئاسان نییە. لێ گەر زۆر ڕاستگۆیانە بدوێم ئەوا دەڵێم: کاتێک کە کار دەکەم بۆم گرنگ نییە چۆن کاریگەری لەسەر خەڵکی بەجێ دەهێڵێت.

گرنگترین شت بەلای منەوە ئەوەیە کە تێبگەم. نووسین بەلای منەوە بەشێکە لە پرۆسەی تێگەیشتن

گاوس: ئەی کە لە کارەکەت تەواوبوویت؟

ئارێنت: ئێ تەواو، ئیدی لەوێدا تەواو بووم. ئەوەی دەمەوێت بڵیم گرنگترین شت بەلای منەوە ئەوەیە کە تێبگەم. نووسین بەلای منەوە بەشێکە لە پرۆسەی تێگەیشتن، چونکە هەندێک شت لە ڕێی نووسینەوە گەڵاڵە دەبن. من گەر یادەوەرییەکی باشم هەبووایە و بمتوانیایە هەموو ئایدیاکانم بپارێزم، ئیدی گومان دەکەم بمویستایە هیچ بنووسم. من خۆم دەزانم کە چەند تەمەڵم. ئەوەی بۆ من گرنگە پڕۆسەی بیرکردنەوە خۆیەتی. هەرکات توانیبێتم بیر لە بابەتێکی دیاریکراو بکەمەوە، ئەوا لە خۆم ڕازی بووم. گەر دوای ئەوەیش توانیبێتم لە نووسینەکەمدا بە شێوەیەکی باش گوزارشت لە پڕۆسەی بیرکردنەوەکەم بکەم، ئەوەیش وام لێدەکات لە خۆم ڕازی بم.

لێت پرسیم کە داخۆ کاریگەریی کارەکانم لەسەر ئەوانی تر چۆنە؟ گەر بکرێت تۆزێک گاڵتەجاڕانە بدوێم، ئەوا دەڵێم پرسیارەکەت زۆر نێرانەیە. ئەوە پیاوانن کە هەمیشە دەیانەوێت کاریگەرییەکی زۆریان لەسەر ئەوانی تر هەبێت. من خۆم تا ڕادەیەک وەک تەماشاکەرێک لەدەرەوە، سەیری ئەوە دەکەم: ئایا من خۆم وەک کەسێکی کاریگەر دێتە پێش چاو؟ نا. من دەمەوێت تێبگەم. گەر ئەوانی تریش بە هەمان ئەو شێوەیە لە بابەتێک تێگەیشتن کە من لێی تێگەیشتووم، ئەوا ئەو هەستەم لا دروست دەبێت کە لە خۆم رازی بم وەک ئەوەی لەناو کۆمەڵێک تاکەکەسدا بژیم کە وەک خۆم بیر دەکەنەوە.

گاوس: ئایا نووسین شتێکە ئاسان بەدەستتەوە دێت؟ ئایا بە ئاسانی بیرۆکەکان پێکەوە دەلکێنیت و بابەتیان لێ دروست دەکەیت؟

ئارێنت: هەندێک جار بەڵی، هەندێک جاریش نا. بە شێوەیەکی گشتی من تا نەتوانم بنووسم، نانووسم. بە مانایەکی تر، تەنها ئەو کاتە دەتوانم بنووسم کە پڕم و خۆم کردووەتە کەرەستە و ڕەشنووسێک بۆ نووسینەکەم.

گاوس: تەنانەت گەر هاتوو بیریشیت لێ کردبێتەوە؟

ئارێنت: بەڵێ. من دەزانم دەمەوێت لەسەر چی بنووسم. من تا بیرم نەکردبێتەوە لە بابەتیک، ناینووسم. من وا ڕاهاتووم کە هەر هەموو بابەتەکە بە یەکجار دەنووسم. ئەوە پڕۆسەیەکە کە زۆر بەخێرایی دەگوزەرێت، تەنها پەیوەستی بڕی خێرایییەکەمە لە چاپکردنیدا.

گاوس: بایەخدانت بە تیۆرەی سیاسی، بە کردار و ڕەفتاری سیاسی، لەمڕۆدا بە چەقی کارەکانت دادەنرێن. هەر لەبەر رۆشنایی ئەوەیشدا نامەگۆرینەوەکانت لەگەڵ پرۆفیسۆری ئیسرائیلی (شۆلیم)دا بۆ من زۆر جێی سەرەنج بوون. لە یەکێک لە نامەکانتدا نووسیبووت: کە گەنج بوویت، هیچ بایەخێکت نە بە سیاسەت و نە بە مێژوو نەداوە. خاتوو ئارێنت وەک یەهودییەک لە ساڵی ١٩٣٣ەوە لە ئەڵمانیا هەڵاتوویت. ئەو دەمە تەمەنت ٢٦ ساڵ بووە. ئایا بایەخدانت بە سیاسەت ڕاستەوخۆ دەگەڕێتەوە بۆ بەلاوە گرنگ نەبوونی سیاسەت و مێژوو لە پەیوەست بەو ڕووداوانەوە لە کاتی خۆیدا؟

ئارێنت: بەڵی بێگومان. چیدی لە ١٩٣٣ەوە بایەخنەدان و بۆ گرنگ نەبوو شتێکی نەشیاو بوو، تەنانەت بەر لەو کاتەیش.

گاوس: ئەمە بۆ تۆیش وا بوو؟

ئارێنت: بەڵی بە دڵنیایییەوە. من خۆم بە ویستی خۆم ڕۆژنامەکانم خوێندەوە، هەندێک ڕا و بۆچوونیشم دەربارەی شتەکان هەبوو. سەر بە حیزبێک نەبووم، سەرباری ئەوەی کە هەر پێویستیشم بەوە نەبوو. دواجار لە ساڵی ١٩٣١دا چوومە سەر ئەو باوەڕەی کە نازییەکان دەسەڵات دەگرنە دەست، بە بەردەوامییش لەگەڵ خەڵکی تردا باسی ئەو مەسەلەیەم دەکرد و دەمدواندن. بەڵام تا هەڵنەهاتم، بە شێوەیەکی سیستماتیکی خۆمم پێوە سەرقاڵ نەکرد.

گاوس: پرسیارێکی ترم هەیە هەر دەربارەی ئەوەی کە ئێستا باست کرد. تۆ کە هەر لە ساڵی ١٩٣١ەوە باوەڕت وا بوو کە ناکرێت بەر بە نازییەکان بگیرێت لەوەی دەسەڵات بگرنە دەست، هەستت بەوە نەکرد پێویستە چالاکانە شتێکی تر بکەیت تا بەر بەو کارە بگریت؟ بۆ نموونە ببوویتایە بە ئەندامی حیزبێک؟ یا بە شتێکی بێمانات دەزانی و پێت وابوو کە تازە کار لە کار ترازاوە؟

ئارێنت: وەکوو خۆم، باوەڕم نەدەکرد کە ئەوە مانایەکی ئەوتۆی هەبێت. گەر بیرم لەوە بکردایەتەوە – ئەزانی زۆر سەختە بەراورد بە ڕابردوو، لە ئێستادا ئەم قسەیە بکەیت –  لەوانە بوو شتێکم بکردایە، لێ هەستم کرد هیچ ئومێدێک نییە.

سەرچاوە:

HANNAH ARENDT: THE LAST INTERVIEW AND OTHER CONVERSATION: “WHAT REMAINS? THE LANGUAGE REMAINS”: A CONVERSATION WITH GÜNTER GAUS

Zur Person, ZDF TV, Germany

October 28, 1964

Translated by Joan Stambaugh

. 2013 – Melville House Publishing

The post لە زمان زیاتر، چی تر مایەوە؟ appeared first on ژنەفتن.

– حەز بە چ چەشنە فیلمێک دەکەیت؟

ئارتۆ: حەزم لە هەموو چەشنە فیلمێکە، بەڵام کە وا دەڵێم، مەبەستمە بڵێم هێشتا هەموو ئەو چەشنانە لەدایک نەبوون و بەرهەم نەهاتوون. بە ڕای من سینەما تەنها ڕێگە بە چەشنێکی دیاریکراو لە فیلم دەدات: چەشنێک کە خۆی هەموو ئامرازەکانی کردەی هەستەوارەنەی بۆ بەردەست خستووە تا بەکاریان بهێنێت.

بە لای منەوە، سینەما واتە ژێرەوژوورکردنی تەواوی بەهاکان، شۆڕشێکی سەرتاسەری لە دیدگە و تێڕوانین و لۆژیکدا. سینەما لە فۆسفۆر درەوشاوەترە، لە خۆشەویستی قەشەنگترە. مرۆڤ ناتوانێت تا سەر هێزە دنەدەر و بزوێنەرەکانی خۆی وێران بکات، لە چوارچێوەی کۆمەڵێک بابەتدا و هەر بە هۆ و لە ڕێی هەندێک بابەتیشەوە بەکاریان بهێنێت کە لە بنەڕەتدا ڕیشە سەرەکییەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ شانۆ.

– ئەی وەک خۆت، حەز بە بینینی چ چەشنێک لە فیلم دەکەیت؟

ئارتۆ: حەزم بە بینینی فیلمی خەیاڵییە، فیلمی شیعری بە مانای تەواو وردی فەلسەفییانەی وشەکە. خوازیاری بینینی فیلمی دەروونیم، ئەو فیلمانەم دەوێت کە دەروون و خۆشەویستی یا نمایشکردن لە ناڵە و هەستە مرۆییەکان، داناماڵن. بەڵام وەک دەزانیت ئەو فیلمانەی کە جۆرێک لەو ئاوێتە-گیراوەیەیان تێدایە، مەبەستم لە بوونی تێکەڵەیەکە بۆ سەرلەنوێ یەکخستنەوەی هزر و جەستە تا تایبەتمەندێتی (کوالتی) و ڕەونەقێکی سینەماییانەیان پێ ببەخشێت، جارێ لەدایک نەبوون. سینەما واتە زیادەڕەویکردن لە بوون و هەبوونی بابەتەکاندا، لە وردەکارییە دەروونییەکاندا، بەڵام لە سەروو هەموویشیانەوە پێویستی بە خێراییە، پێویستی بەوەیە کەمکوڕ بێت لەسەر بابەتەکانی. سینەما هەم دووبارەکردنەوە دەخوازێت و هەم پوختکردنەوەیش. سەرچاوەی سەرەکیی سینەما بریتییە لە ڕۆحی مرۆڤ، بە هەموو لایەنەکانییەوە و لە هەموو ڕوانگەکانەوە.

لە سینەمادا، ئێمە هەموومان دڵڕەق و توند، هاوکات کاتی و تێپەڕیشین. باڵادەستی و یاسای بەهێزی ئەم هونەرە لەوەدایە کە ڕیتمەکەی و خێراییەکەی تەواو دوورن لە ژیانەوە، لایەنە وەهمییەکەی ژیانمان نیشان دەدەن کە پێویستی بە پشکنینێکی وردی توخمەکانی و دڵۆپاندن و تنۆکاندنێکی بە سەلیقەی تەواوی ڕەگەزەکانیەتی. هەر ئەمەیشە کە وا لە سینەما دەکات بایەخ بە بابەتی نائاسایی بدات، بە کەشێک لە دیدگە و ڕوانگە، بەو دۆخانەی کە تێیدا هزر لە ترۆپکی خۆیدان.

سینەما، وریاکەرەوە و بەئاگاهێنەرەوەیەکە ئاوارتە و دانسقە، ڕاستەوخۆ کار لە مادە خۆڵەمێشییەکەی مێشک دەکات. کەی تواندرا تاڕادەیەکی پێویست تام و چێژی هونەر تێکەڵ بەو پێکهاتە دەروونییە بکرێت کە تێیدا پەنهانە و هەڵگریەتی، ئەوی دەمێ بەرەو شتێک ڕۆیشتووین کە لە شانۆ زیاترە، بەرەو ئاستێکی باڵا، شانبەشانی شکۆمەندی و سەروەریمان. شانۆ بە سروشتی خۆی جۆرێکە ساختە و ناپاکە. ئێمە کە زۆر دەچین بۆ شانۆگەرییەکان، زیاتر لەبەر ئەوە دەچین کە نمایشکارەکان ببینین نەوەک خودی نمایشەکە، لانی کەم و زۆر بە تایبەتییش ئەو نمایشکارانەی کە کاریگەرییان لە سەرمان هەیە. بەڵام لە سینەمادا وا نییە. نمایشکار لە سینەمادا ئاماژەیەکە زیندوو. ئەو خۆی بە تەنها کار بۆ هەم ئامادەکردن و هەم بیرۆکەی دانەر و دواجار زنجیرەبەندیی ڕووداوەکانیش دەکات. ئا لەبەر ئەم هۆیەیشە کە ئێمە بیری لێ ناکەینەوە. ئێمە پێمان وایە چاپلن نمایشی چاپلن دەکات، پیکفۆرد ڕۆڵی پیکفۆرد و فەیربانکس هی فەیربانکس، دەبینێت. ئەوان خودی فیلمەکەن، هیچ کەسێک ناتوانێت بەبێ بوونی ئەوان وێنای بوونی فیلمەکە بکات. مەبەستمە بڵێم کە تەنانەت لەو کاتەیشدا کە بەردەم و ڕێگەی کەسیان نەگرتووە، هەر لە پێشی پێشەوەی فیلمەکەدان. ئەمەیش خۆی هۆکاری نەبوونیانە، هۆکاری ئەوەی کە بوونیان نییە. هەر بۆیە ویستم بڵێم کە هیچ شتێک لەنێوان ئێمە و کارەکەدا ڕوو نادات. دەمەوێت بڵێم کە سینەما خاوەن هێزێکە وەک ژەهرێکی ڕاستەوخۆ و ناکوشندە، وەک دەرزییەکی مۆرفین کە لەژێر پێستەوە لێت دەدات. هەر ئەمەیشە کە وا دەکات بڵێین: نابێت بابەتی فیلم، ئاست نزمتر بێت لە کاریگەرییەکانی، بەڵکوو دەبێت خاوەن ڕەگەزێکی ئەفسوناوی بێت.

سەرچاوە:

Susan Sontag:Antonin Artaud: SELECTED WRITINGS.Translated from the French: HELEN WEAVER, 1976 by Farrar, Straus and Giroux, Inc.. لاپەڕەکانی: ١٨١ – ١٨٢.

The post سینەما چییە؟ appeared first on ژنەفتن.

لەمڕۆدا، هەر کە گوزارەی (ژیارە مەسیحیەکەمان)ت درکاند و لە دەمت هاتەدەرەوە، ئیدی ڕاستەوخۆ وەک فاشیستێک لێت دەنۆڕن، لە کاتێکدا کە خودی بوونی ژیاری مەسیحی، فاکتە و ڕاستییەکە حاشاهەڵنەگر!

ئەی ئەمڕۆ چی دروست دەکەین، چی بونیات دەنێین؟ کوان کڵێساکانمان؟ تەنانەت نەمانتوانی کەنیسەکەی (Sagrada Familia)یش لە بەرشلۆنە، تەواو بکەین. دەڵێن گوایە ئەندازیارێک ئامادەییی خۆی نیشانداوە بۆ دروستکردنی کڵێسایەک¹، بەڵام ئێمە نەمانتوانیوە تەواوی بکەین.

ئەمڕۆ هەر کەسێک بیەوێت سەنتەرێکی بازرگانی دروست بکات کە ٥٠ دوکان لەخۆ بگرێت، لە ٦ مانگدا، تەواوی دەکات. کەواتە چەندین بەڵگە و فاکت لە بەردەستماندا هەن کە پێمان دەڵێن ژیارەکەمان لە دۆخێکی زۆر خراپدایە و هاکا ڕما. 

ئەڵبەتە ئامانج و مەبەستی من لەم ڕاستییانە پاشەکشەکردن نییە، وەکچۆن نایشخوازم بڵێم: با بگەڕێینەوە بۆ دواوە و ببینە کەسانی کۆنزەرڤەتیڤ، یان هەر لەسەر سیستمە کۆنەکەمان بمێنینەوە چونکە ئەوکاتە باری ژین و دۆخی گوزەرانمان باشتر بوو، نا! ئامانجی من لەم وتەیە بەتەنها سەلماندنی ئەو ڕاستییەیە کە دەبێت لەوە تێبگەین، کە بمانەوێت یان نا، ژیارەکان کاریگەریی خۆیان لەسەر کات، جوگرافیا و مێژوو جێ دەهێڵن، پاشان بزر دەبن و دیار نامێنن.

هەروەکوو کەمێک پێش ئێستایش باسم کرد، ئاشورییەکان هەبوون، پاشان سۆمەری و بابلییەکان، ئینجا گریک و پاشان ڕۆما، دوای هەموو ئەمانەیش، ئەوروپا هەبووە. ئەوروپا لە سەدەی چواردەیەمی (پ. ز)ەوە، لەگەڵ قوستەنتینیەدا دەستی پێ کرد، پاشان هێدی هێدی، داڕووخا و ڕما. بێگومان من لێرەدا باس لە وردەکارییەکانی ئەو تێکشکان و داڕمانە ناکەم، گەرچی  کاریشی لەسەر دەکەم، لێ بەتەنها ئەوە دەڵێم کە میکانیزمێک هەیە بۆمانی ڕوون دەکاتەوە کە چۆن و بۆچی ئەو داڕمانە ڕوودەدات. ئیدی لە چرکەساتێکدا بۆمان ڕوون دەبێتەوە و دەردەکەوێت کە ئێمە چیتر هیچ شتێکی نوێ داناهێنین و بەرهەم ناهێنین، دۆخێکی تەواو پووچگەرا و نێهلیستییانە دەژیین.

بۆ نموونە کەسێکی وەک (ئالان ڕوب گریێ) دەبینین کە بە ناوی تەوژمی (ڕۆمانی نوێ)وە، فۆرمێک لە ڕۆمانمان بەبێ بوونی پاڵەوان، بێ گرێچن و بوونی سایکۆلۆژیا، بۆ دەنووسێت. موزیکێکی بێدەنگی وەک (٤ خولەک و (٣٣) چرکە)کەی (جۆن کەیج)² مان پێشکەش دەکەن کە ٤ خولەکی بەس بێدەنگییە، سینەمایەکمان نیشان دەدەن بەبێ وێنە وەک ئەوەی لای (گی دیبور) هەیە، چەشنێک لە هونەری شێوەکاریمان پێشکەش دەکەن کە نە بابەتێکی هەیە نە وێنایەک، تابلۆیەکی تاکڕەنگ، چوارچێوەیەکی سپی لەگەڵ پاشخانێکی سپی وەک لای (Klien) ³ یان (Malevitch) ⁴، دەیانبینین، شیعرمان دەدەنێ بەبێ وشە وەک لە ئەدەبەکەی (Isidore Isou)⁵دا لە شێوەی پیتگەرایی (Lettrismen )دا، بە ئاشکرا هەستی پێ دەکەیت. دەخوازم بڵێم کە لە دوای جەنگی جیهانیی دووەمەوە و تەریب بە سوریالیزم کە ڕۆڵێکی بەرچاوی لەمەدا بینی، ئیدی تێبینی هەڵکشانی نێهلیزم دەکەیت.

دیارە کە شتێکی وا بڵێم، ڕاستەوخۆ وا لێک دەدرێتەوە کە گوایە من کۆنەپارێزانە بیر دەکەمەوە. بەڵام هەموومان زۆر بەباشی ئەو بانگەشەیە بۆ وێرانکردنی هەموو شتەکان دەبینین، هەر لە بزاوتی دادایزمەوە بیگرە تا دەگاتە ئەندرێ بروتۆن. بێگومان ئەمانە بەتەنها هۆکاری ئەو داڕمان و نێهلیزمە نین، بەڵام هاوەڵی (ڕۆحی کات)ەکەن وەک هیگڵ باسی دەکات. ئیدی دەبینین کە ژیارەکەمان هاڕە دەکات و دەڕمێت. ئەڵبەتە لێرەدا باس لەوە ناکەم کە داخۆ ئەمە شتێکی باشە یان خراپ، بەڵکوو بەتەنها ئاماژە بەوە دەدەم کە گەر هاتوو نەگەیشتینە ئەو باوەڕەی کە ئیدی ژیاری ئەوروپی کۆتایی هاتووە، ئەوا بە دڵنیاییەوە هەرگیز لەو نێهلیزمە تێنەگەیشتووین کە بە سەرماندا هاتووە و دەیگوزەرێنین، لە کاتێکدا بە ئاشکرا دەییبینین کە هیچی نوێ بەرهەم ناهێنێت.

ژیار واتە بوونی جەستەیەکی زیندوو، هەر بۆیە زۆر ئاساییە کە پرسە و ماتەم بۆ ئەو شتە بگێڕین کە چیدی بوونی نەماوە. دیارە ژیارەکانی تریش هەر وا لەبار و ئامادەن. ئیسلام ژیارێکە بێسنوور، بەڵآم دەشێت هیند یان چینیش وا بن، چونکە کیشوەرگەلێکن خاوەن جۆرێک لە ڕۆحگەرایی. ئیسلام ڕۆحگەرایە، وەک لە کۆنفوشیویزم و تاویزمدا دەیبینین، چین و هیندیش بە هەمان شێوە، ڕۆحگەران. بە بڕوای من، (ساموێل هینگنتن) تەواو لەسەر هەقە کاتێک کە وتوویەتی: ژیارەکان پێکدا دەدەن، کەچی لەولاوە هەڵاوێردە چەپەکە زمانت لێ درێژ دەکەن و دەڵێن شتی وا بوونی نییە و ڕاست نییە، بۆچی؟ چونکە هەر کەسێک ئەمە ڕای بوو، ئیدی وەک ڕاستڕەو پێناسە و پۆلێن دەکرێت. ئێ بەڵام خۆ ڕاستڕەویش دەتوانێت شتی ڕاست بڵێت و مەرج نییە هەموو ڕایەکانی نابەجێ بن. کاتێک کە دەڵێیت پێکدادانێک لەنێوان ژیارەکاندا هەیە، گرفتەکە لێرەدا ئەوە نییە کە قسەکەرە چەپە یان ڕاستڕەو، لە هەمووی گرنگتر ئەوەیە کە بزانیت ئایا بیرۆکەکە دروست و ڕاستە؟ ئەوەتا ئێستا خەڵکانێک دەبینین کە دەڵێن، ڕەنگە هینگنتن بەگشتی لە ڕایەکەیدا هەڵە نەبووبێت، کەچی نایانبینیت بڵێن ئەو دروستی وتووە و ڕاست دەکات، ئەزانی بۆ؟ چونکە ئەمە مانای وایە کە خۆیان هەڵەبوون.

کەواتە بەڵێ، چەندین گروپ و دەستەی ڕۆحگەرا هەن، بوونی ئەوانەیش ڕاستەوخۆ واتای بوونی ئایینەکان دەگەیەنێت. هەر بۆیە خاڵی وەرچەرخان و لادانی ژیارەکەیشمان پەیوەستە بە لادان و بە لاڕێدا بردنی مەسیحیەتەوە. هیچ بەلایشمانەوە سەیر نەبێت کە شانبەشانی لەپەلوپۆکەوتنی ژیارەکەمان، جۆرێک لە لاوازی و گیاندانی مەسیحیەتیش، دەبینین، بەجۆرێک، کە وامان لێهاتووە چیدی هیچمان پێناکرێت.

من هەمیشە نموونەی تایتانیک بەکار دەهێنم کاتێک کە نقووم دەبێت. دەڵێم، گەر خنکایشین، با بە بزە و خەندەوە بمرین،  با شەرابی باش لەگەڵ ئەوانەدا بنۆشین کە خۆشمان دەوێن، چونکە تازە تەواو: کەشتییەکە هەر نقووم دەبێت نقووم دەبێت، بۆیە پێویست بە دانانی هیچ ڕێگیری، بەربەست یان لەمپەرێک لەبەردەمیدا، ناکات.

تێبینی: لە بنەڕەتدا، دەقی ئەم قسانەی سەرەوە، لە پارچە ڤیدیۆیەکەوە وەرگیراوە کە چەند وتەیەکی گرنگی فەیلەسوفە ڕادیکاڵەکەی فەرەنسا (میشێل ئۆنفرای)ین لە سیمینارێکیدا سەبارەت بە داڕمان و هەرەسهێنانی ژیاری ئەوروپی، یان ئەوەی کە ئەو بە نێهلیزمی ئەوروپی، ناوی دەبات. هاوڕێیەکی مەغریبیم لە ئەوروپا کە لە فەیسبوکدا ناسیومە و دەزانێت فەرەنسی نازانم لێ شەیدای بۆچوونەکانی ئۆنفراییم ، وەک پارچە ڤیدیۆیەک بە ژێرنووسی عەرەبیەوە بۆی ناردم، منیش سەرباری سەرسامبوونی خۆم وەک خوێنەرێک بە کۆی تێزەکانی، بەتایبەتی دەربارەی فەیلەسوفانی پێش سوکرات، هیدۆنیزم و ئەپیکۆریزم یان نیچە و فرۆید… هتد،  ویستم وەک خۆی لە ڤیدیۆیەکەدا چۆنە، بیکەم بە کوردی، بەو هیوایەی سوودێکی بۆ تێگەیشتن لە ئایدیاکانی ئۆنفرای دەربارەی ژیاری ئەوروپی بۆ خوێنەرانی کوردیزمان، هەبێت. (و.ک).

پەراوێزەکان

The post لەبارەی نێهلیزمی ئەورووپییەوە appeared first on ژنەفتن.

– سه‌ره‌تا ده‌مانه‌وێت بزانین كه‌ چۆن ده‌ڕوانیته‌ ئه‌و گفتوگۆیه‌ی كه ‌له‌ ئێستادا، له‌نێوان ئایین و كایه‌ی گشتیدا له‌ئارادایه‌؟

ته‌ڵال ئه‌سه‌د: له ‌ڕاستیدا زۆر به‌وردی به‌دواداچوونم بۆ ئه‌و گفتوگۆ ئه‌كادیمیانه ‌نه‌كردووه ‌كه ‌تایبه‌تن به‌م  به‌ریه‌ككه‌وتنه‌ی نێوان ئایین و كایه‌ی گشتی. به‌ڵام ده‌توانم بڵێم قسه‌كردن (نه‌وه‌ك ئارگیومێنت) له‌سه‌ر ئه‌و ڕووداوه ‌ترسناكانه‌ی كه ‌له ‌پاریس ڕوویاندا په‌یوه‌ندییان به‌ پرسیاره‌كه‌ی تۆوه ‌هه‌یه ‌و منیش به‌سروشتی خۆم بایه‌خی پێده‌ده‌م. ئاگادارم كه‌ كه‌سانێك هه‌ن ده‌خوازن به ‌شێوه‌یه‌كی زۆر كراوه‌تر بیر له ‌ئایین و په‌یوه‌ندییه‌ شیاوه‌كانی به‌ سیاسه‌ت و سیاسه‌تی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ بكرێته‌وه‌. زۆر جاریش لێیان پرسیوم: چۆن ده‌توانرێت ئه‌مه‌ به‌ ئه‌نترۆپۆلۆژیاوه ‌ببه‌سترێته‌وه‌؟ ڕه‌نگه ‌یه‌كێك له‌و شتانه‌ی كه ‌زۆر كه‌س غافڵگیرانه ‌ئاگاداری نه‌بن ئه‌وه ‌بێت كه‌ ئه‌نترۆپۆلۆژیا ئه‌و كاته ‌زیاتر گه‌شه‌ی كرد و پڕ به‌رهه‌متر بوو كه‌ توانی له ‌ده‌ره‌وه‌ی كایه ‌و پسپۆڕییه‌كانی خۆی ببێته ‌خاوه‌نی ئایدیا و میتۆد و پرسیاری تازه‌. من دڵنیام كه ‌تۆ كه‌سێكیت زۆر باش ئاگاداری مێژوو‌یت. له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌مدا یه‌كێك له ‌گرنگترین بیریاره‌كانی تایبه‌ت به ‌ئایین (ڕۆبه‌رتسۆن سمیس) كه ‌پاشتر به ‌تیۆره‌ی ئه‌نترۆپۆلۆژی بۆ ئایین ناو ده‌برا، دیدێكی به‌ ڕاستی ته‌واو ئایینیانه‌ی هێنا بۆ ناو كایه‌ی ئه‌نترۆپۆلۆژیا. ده‌توانین به‌و پڕۆژه‌یه‌ی سمیس بڵێین كه‌ جۆرێكه ‌له‌ دزه‌كردنی ئه‌نترۆپۆلۆژیا بۆ ناو لاهوت. پاشان ماركسیزم و فێمینیزم و بونیادگه‌ریی (لیڤی شتراوس به‌ تایبه‌تی) و هتد، ده‌ركه‌وتن. ئه‌و له ‌گرنگترینی ئه‌و ئه‌نترۆپۆلۆژیستانه ‌بوو كه ‌یان پشتگیریی ئایدیایه‌ك ده‌كه‌ن، یان جگه ‌له ‌ئه‌نترۆپۆلۆژیا ‌تێڕوانینی كایه ‌پسپۆڕییه‌كانی تریان قبوڵ بێت. خۆی ڕاستییه‌كه‌یش ئه‌وه‌بوو كه ‌زانایانی ئه‌نترۆپۆلۆژی پێیان وایه ‌كه ‌كاری مه‌یدانی و كێڵگه‌ئاسایی (تێبینیی به‌شداركه‌رانه‌) زۆر زۆر گرنگه‌ تا وامان لێ بكات زۆر به‌وردی بڕوانینه ‌ئه‌و شتانه‌ی كه ‌تایبه‌تی و تایبه‌تمه‌ندن، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ كرانه‌وه ‌به‌سه‌ر ئه‌و شته‌دا كه‌ به‌رجه‌سته ‌ده‌بێت وه‌ك ڕه‌گه‌زێكی بایه‌خدار له‌ ڕه‌وتی مێژوودا. مه‌به‌ستمه ‌بڵێم كه ‌مرۆڤ نابێت كاتێك كه ‌ده‌چێته ‌كێڵگه‌یه‌كه‌وه خۆی به‌و پرسیارانه بارگاوی كردبێت كه ‌پێشوه‌خت فۆرمه‌له ‌و دروست بوون، به‌ڵكوو ده‌بێت هان بدرێت گوێ له‌و ئاخاوتن و قسه‌كردنه ‌بگرێت كه‌ خه‌ڵكی و شوێن له‌گه‌ڵ یه‌كتریدا ده‌یكه‌ن. ئا به‌و شێوه‌یه‌، هه‌ست ده‌كه‌م كه ‌به‌شێك له‌و كێشه ‌و مه‌سه‌لانه‌ی كه ‌له‌هه‌موو مه‌سه‌له‌كانی تر جێی گرنگی پێدان بوون و له‌ ئه‌نترۆپۆلۆژیای ئاییندا په‌ره‌یان سه‌ند، ئه‌وكاته ‌ده‌ركه‌وتن كه ‌ئاره‌زوویه‌ك هه‌بوو بۆ گه‌ڕان له‌دووی پرسیاری نوێ و باوه‌ڕنه‌بوون به‌ گریمانه‌كانی پێشتر. به ‌ڕای من بایه‌خدانیشم به ‌سێكیولاریزم و ئایین به‌شێكه‌ له‌م ڕاستییه‌، ڕاستی ئه‌وه‌ی كه ‌سێكیولاریزم وه‌ك دۆگم و باوه‌ڕێكی سیاسی پشت به ‌سیما و ڕووكه‌شێكی سێكیولارانه‌ ده‌به‌ستێت: واته ‌كۆی هه‌ستیارییه‌كان و ئه‌و هه‌ڵوێست و گریمانانه‌ی كه ‌پێشتر لێیان نه‌كۆڵراوه‌ته‌وه‌، سه‌رباری هه‌ندێك شتی تریش.            

توندوتیژی خۆی به‌شێك بووه ‌له ‌ئایین، وه‌ك چۆن له ‌سه‌رده‌مانێكی كۆنه‌وه ‌به‌شێكیس بووه ‌له ‌هه‌موو لایه‌نه‌كانی ژیانی مرۆڤ.

– باوه‌ڕم وایه ‌كه ‌به ‌ئێستایشه‌وه‌، یه‌كێك له ‌ڕێچكه‌كانی قسه‌كردن ده‌رباره‌ی ئه‌م بابه‌ته ‌و وروژاندنی بریتییه ‌له ‌وروژاندنی جۆرێك له‌ پرسیار كه ‌پێمان وایه‌ ده‌بێت ئاڕاسته‌ی ئایین بكرێن. ڕه‌نگه ‌ئه‌وه ‌زیاتر به‌سترابێتیشه‌وه ‌به‌و ڕووداوانه‌وه ‌كه ‌له ‌پاریس ڕوویاندا، پرسیاره‌ی له‌وه‌ی كه ‌داخۆ ئه‌و تیرۆره ‌په‌یوه‌ندیی به ‌ئایینه‌وه ‌هه‌یه ‌یان نا.                        

ته‌ڵال ئه‌سه‌د: ئه‌وه‌ی كه ‌له ‌پاریس ڕوویدا، منی ته‌واو نیگه‌ران كرد و زۆریش كاری تێ كردم، به‌ چه‌شنێك دۆشدامابووم كه‌ هیچ سه‌رم له‌و كاردانه‌وانه ‌نه‌سوڕما كه ‌به‌دوای خۆیدا هێنای. گریمانه‌یه‌كی زۆر باو هه‌یه‌ كه ‌پێی وایه ‌ئه‌وه‌ی كه ‌له‌ ئێستادا له‌ هه‌موو شتێك گرنگتره ‌ڕیفۆرمكردنی ترادیسیۆنی ئیسلامییه ‌تا له‌و ڕێگه‌یه‌وه ‌ئاسانكاری و زه‌مینه‌سازی بۆ ڕه‌تكردنه‌وه ‌و به‌رنگاربوونه‌وه‌ی جیهادیزم بكرێت. زۆر له‌وانه‌یشی كه ‌بایه‌خ به ‌بواری ئایین و توندوتیژی ده‌ده‌ن (واته ‌ئایین له ‌كایه‌ی گشتیدا)، ئه‌م مه‌سه‌له‌یه ‌به ‌پرسێكی چاره‌نووسساز ده‌بینن. دیاره‌ هه‌مان ئه‌م بۆچوونه‌ له ‌لایه‌ن بڕێكی زۆر له‌ موسوڵمانانیشه‌وه ‌كۆپی ده‌كرێت و وێنه‌ی له‌به‌ر ده‌گیرێته‌وه‌. ده‌زانیت چی؟ یه‌كێك له‌ ترسه‌كانی  من دروستبوونی ئه‌و ئاره‌زووه ‌بوو كه ‌ده‌خوازێت له ‌ئه‌نترۆپۆلۆژیادا پێناسه‌یه‌كی گه‌ردوونییانه ‌بۆ ئایین به‌رهه‌م بهێنێت، هه‌روه‌ها ڕوانین له‌و شێوازه‌ی كه ‌زمانی ئایینی (به ‌ئایین خۆیشیه‌وه‌) له‌ دۆخه‌ جیاوازه‌كاندا و بۆ مه‌به‌ستی جیاواز پێ به‌كار ده‌برێت، جا ئه‌و دۆخانه‌ سیاسی بن یا ڕۆحی یان هه‌ر شتێكی تر. هه‌ر بۆیه ‌من له‌و گریمانه‌یه ‌تێناگه‌م كه ‌ده‌ڵێت: ئێمه ‌زۆرباش ده‌زانین كه ‌له ‌ترادیسیۆنی ئایینێكی دیاریكراودا هه‌ڵه‌كان ‌كامانه‌ن ‌‌و ده‌بێت سه‌ره‌تا له ‌لایه‌ن خودی باوه‌ڕدارانی ئه‌و ئایینه‌وه ‌چاك بكرێنه‌وه‌. من كۆكم له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كه ‌له‌ناو هه‌ر ترادیسیۆنێكی جێگیری ئایینیدا به‌رده‌وام پێویستمان به ‌بیركردنه‌وه‌یه‌كی داهێنه‌رانه ‌هه‌یه ‌تاوه‌كو بتوانین له‌گه‌ڵ گۆڕانكارییه‌كاندا بیگونجێنین، به‌ڵام باوه‌ڕم وا نییه‌ كه‌ ئه‌وه ‌په‌یوه‌ندییه‌كی ڕاسته‌وخۆی به ‌تێگه‌یشتن له ‌ڕووداوه‌كانی پاریسه‌وه‌ یان ئه‌و دڕنده‌ییه‌وه ‌هه‌بێت كه‌ ڕێكخراوی ده‌وڵه‌تی ئیسلامی ئه‌نجامیان ده‌دات. من پێم وایه ‌سه‌رلێتێكچوون و جۆرێكه ‌له‌ خۆشباوه‌ڕی كه ‌پێت وا بێت ڕیفۆرمكردنی لاهوتیانه‌ی ئایینێك كه ‌لانیكه‌م گه‌ر وه‌ك ناویش بێت، ملیارێك كه‌س باوه‌ڕداریه‌تی، بتوانێت خواست و ویستی ئه‌و گه‌نجانه ‌بوه‌ستێنێت كه ‌ده‌یانه‌وێت كوشتار بكه‌ن. به‌لای منه‌وه ‌ئه‌مه ‌هه‌ر زۆر شتێكی بێمانایه‌. پاشان خۆت ده‌زانیت كه ‌لێره‌وله‌وێ له‌ خه‌ڵك ده‌بیستین كه‌ ده‌ڵێن (له‌ناو ئاییندا توندوتیژی جێی نابێته‌وه‌). به‌ڵام با بزانین ئه‌مه‌ مانای چی ده‌گه‌یه‌نێت؟ توندوتیژی خۆی به‌شێك بووه ‌له ‌ئایین، وه‌ك چۆن له ‌سه‌رده‌مانێكی كۆنه‌وه ‌به‌شێكیس بووه ‌له ‌هه‌موو لایه‌نه‌كانی ژیانی مرۆڤ. مرۆڤ بۆی نییه‌ و ناتوانێت خێرا و به‌په‌له ‌ئه‌وه‌مان به‌سه‌ردا بسه‌پێنێت كه‌ كرۆكی توندوتیژی له‌ ئاییندا خۆی نمایش ده‌كات یان نایكات. سه‌باره‌ت به‌و ڕه‌شه‌كوژییه‌یشه‌وه‌ كه ‌له‌ پاریس ڕوویدا، خه‌ڵكی پێویستیان به‌وه‌یه‌ له‌ خۆیان بپرسن كه‌ بۆچی له‌ ئێستادا ئه‌و چه‌شنه‌ ڕه‌فتاره‌ بڵاو ده‌بێته‌وه‌، له‌ كاتێكدا نزیكه‌ی ١٥٠٠ ساڵ به‌سه‌ر نه‌ریته ‌ئیسلامیه‌كاندا تێپه‌ڕیوه‌ و چه‌ندین ڕیفۆرم و پارچه‌پارچه‌ بوون و تێ‌هه‌ڵچوونه‌وه ‌و زۆر جاریش كشانه‌وه ‌له ‌كایه‌ی گشتی (دیاره‌ ده‌زانم كه ‌لێره‌دا چه‌مكی كایه‌ی گشتی به ‌شێوه‌یه‌كی ناڕێك به‌كار ده‌هێنم) ڕوویانداوه‌، كه‌چی ئه‌م دیارده ‌جیهادییه‌ مۆدێرنه ‌شتێكی تازه‌یه‌، بۆ؟ ئێمه ‌له‌ جیهانێكدا ده‌ژین كه ‌چه‌ندین شێوه ‌له ‌توندوتیژی هه‌ن و یه‌كتری به‌هێز و به‌خێو ده‌كه‌ن، وه‌ك چۆن گفتوگۆیه‌كی زۆریش هه‌یه ‌ده‌رباره‌ی ئه‌وه‌ی كه ‌له ‌كایه‌ی گشتیدا چی ڕێپێدراوه ‌و چی قه‌ده‌غه‌كراو.‌      

به ‌ڕای من تا ئێستا ئێمه ‌هیچی وامان ده‌رباره‌ی زمانی ئایینی نه‌كردووه‌

– ئایا له‌ سه‌ده‌ی بیستویه‌كدا په‌یوه‌ندییه‌كی تایبه‌ت هه‌یه‌ كه ‌له‌نێوان ئایین و كایه‌ی گشتیدا گه‌شه ‌بكات كه ‌ئێمه ‌له ‌سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌م و بیسته‌مدا ئاگاداری نه‌بووبین یا خه‌یاڵمان بۆی نه‌چووبێت، په‌یوه‌ندییه‌ك كه ‌به ‌ڕای من یه‌كێك له ‌شێوه‌كانی ده‌ربڕینه‌كان لێی ‌بریتییه ‌له ‌چه‌مكی ((پۆست سێكیولار))؟ ئێمه‌ به‌ شێوه‌یه‌ك له ‌شێوه‌كان چووینه‌ته ‌قۆناغی پۆست سێكیولاریزمه‌وه‌، به‌تایبه‌تی پاش ئه‌وه‌ی كه‌ كه‌سانی وه‌ك یورگن هابه‌رماس به‌كاری ده‌هێنن و گه‌شه‌ی پێ ده‌ده‌ن. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه ‌له‌ ئێستایشدا ئه‌م چه‌مكه‌ زۆر به‌ربڵاوه‌، ده‌پرسم كه ‌ئایا به ‌ڕای تۆ چه‌مكی پۆست سێكیولاریزم شتێكی باشه ‌بۆ باسكردن و شیكاركردنی ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ی كه ‌له ‌ئێستادا له‌نێوان ئایین و كایه‌ی گشتیدا هه‌یه‌؟                                                    

ته‌ڵال ئه‌سه‌د: به‌ڵێ و نه‌خێریش. مه‌به‌ستم له‌وه‌یه ‌كه ‌هه‌تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ی كه ‌ئه‌م چه‌مكه‌ گومان له ‌گریمانه ‌پێشوه‌خته‌كان بكات، شتێكی باشه‌. بێگومان شتێكی سه‌رسوڕهێنه‌ر و مژده‌به‌خشانه‌یشه ‌كه ‌كه‌سێكی وه‌ك هابه‌رماس ده‌بینیت چه‌ندین ساڵه‌ قسه ‌له‌سه‌ر ئه‌م بیرۆكه‌یه‌ ده‌كات، بیر له‌وه‌ ده‌كاته‌وه ‌هه‌ندێك ڕێچكه ‌بدۆزێته‌وه ‌كه ‌ده‌كرێت له ‌ڕێگه‌یانه‌وه‌ قبوڵی ئه‌و شته ‌بكرێت كه ‌كایه‌ی گشتی وه‌ك ئایینی بیری لێ ده‌كاته‌وه‌ و ناوی ده‌نێت. به‌ بڕوای من ئه‌مه‌ شتێكی باشه‌، به‌ڵام پێویستمان به‌وه‌یه‌ كه ‌ڕه‌خنه‌ییانه ‌بیر له ‌خودی چه‌مكی سێكیولاریزم بكه‌ینه‌وه ‌و پێمان وا نه‌بێت كه ‌بۆ هه‌تاهه‌تایه‌ ده‌ستنیشان و دیاریكراوه‌ و بڕاوه‌ته‌وه‌. ئه‌و كاته‌ی كه ‌ده‌توانین بڵێین ده‌زانین واتای سێكیولاریزم چییه‌ و چی بووه‌، ده‌زانین كاریگه‌ری و ئه‌و گریمانانه ‌چین كه ‌ئاماژه‌یان بۆ ده‌كات، ئه‌و كات ده‌توانین بڵێین له ‌دۆخێكداین كه ‌ده‌كرێت به ‌هه‌ڵوێستێكی پۆست سێكیولار ناوی ببه‌ین. من له‌وه ‌دڵنیا نیم كه ‌ئه‌م كاره ‌به ‌شێوه‌یه‌كی گونجاو ئه‌نجام درابێت، ئه‌مه ‌جگه‌ له‌وه‌ی كه ‌توێژینه‌وه‌یه‌كی میتۆدییانه‌یشمان كردووه ‌سه‌باره‌ت به ‌نیشته‌جێبوون یا كه‌وتنه‌ناو (كایه‌ی گشتی)یه‌وه‌، ده‌رباره‌ی ئه‌وه‌ی كه ‌بۆچی مرۆڤ هه‌ست به ‌په‌شۆكان و دڵه‌ڕاوكێ ده‌كات كاتێك هه‌ست ده‌كات كه‌سێكی جیاوازتر له‌ خۆی له‌ناویدا نیشته‌جێیه‌. به ‌ڕای من وروژاندنی هه‌ندێك پرسیار هه‌میشه ‌ده‌بنه ‌مایه‌ی ئه‌وه‌ی كه ‌گومانی ئاكارییانه‌ت لێ بكرێت. كه‌ من بیر له‌وه ‌ده‌كه‌مه‌وه ‌به‌پێی پرەنسیپه‌كانی لیبرالیزم ڕه‌خنه ‌بكه‌م و پرسیار بوروژێنم، ئایا ئه‌مه مانای وا نییه ‌كه‌ ده‌بێت مرۆڤ ئازادانه ‌قسه ‌بكات، سه‌ربه‌ستانه ‌ڕه‌خنه ‌له ‌ئایدیا گشتییه‌كان بگرێت و به ‌ده‌نگی به‌رز بڵێت كه ‌هیچ پرسیارێك نییه ‌تابو یا یاساغ بێت؟ بۆ نموونه ‌مه‌به‌ست له‌وه ‌چییه ‌كه ‌كاتێك هابه‌رماس ده‌ڵێت ئایین ڕۆڵێكی شه‌رعی له ‌كایه‌ی گشتیی مۆدێرندا ده‌گێڕێت، به‌ڵام به‌و مه‌رجه‌ی كه ‌باوه‌ڕداران بتوانن بیروبۆچوونه‌كانیان وه‌ربگێڕن بۆ زمانێكی ڕوون و بێ گرێوگۆڵ تا ئه‌وانه‌ی كه ‌بڕوادار نین، لێی تێبگه‌ن؟ ڕه‌نگه ‌ئه‌مه ‌شتێكی ڕاشناڵ و ماقوڵ بێت، به‌ڵام ئایا ته‌نها له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ماقوڵ بوون ئه‌و شته‌یه ‌كه ‌سێكیولاره‌كان به ‌ماقوڵی ده‌زانن، له ‌كاتێكدا ئه‌وانه‌ی بڕوادار نین هیچ گرنگ نییه ‌كه ‌به‌لایانه‌وه ‌ماقوڵه‌ یا قسه‌ی پووچ و بێبنه‌ما؟ ئه‌ی ئایا پێویسته ‌ئه‌وانه‌یشی كه‌ بڕوایان به ‌ئایین نییه‌، بۆچوون و ئایدیاكانیان وه‌ربگێڕن بۆ زمانێك كه‌ باوه‌ڕداران له‌ كایه‌ی گشتیدا لێی تێبگه‌ن؟ ئه‌ی چی ڕووده‌دات كاتێك باوه‌ڕداره‌كان هه‌ست بكه‌ن ئایدیاكانیان شێوێندراوه ‌یا ناكرێت به‌ زمانێكی سێكیولارانه‌، به‌باشی و گونجاوی گوزارشتیان لێ بكرێت؟ ئایا له‌ دۆخگه‌لێكی له‌م چه‌شنانه‌دا هه‌ر دوو زمانی ئایینی و زمانی سێكیولار یه‌ك ده‌رفه‌ت و مافی یه‌كسانیان هه‌یه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ كایه‌ی گشتی؟ به ‌بڕوای من به‌ر له‌وه‌ی باس له‌وه‌ بكه‌ین كه‌ پۆست سێكیولاریزم باشه‌ یا نا، چه‌نده‌ها پرسیاری دیكه‌ هه‌ن ‌كه‌ ده‌بێت ده‌رباره‌ی ئایین و ڕۆڵی له‌ كایه‌ی گشتیدا بوروژێنرێن.                                                                                          

– زۆر ‌نه‌رمونیان ‌فشارت بۆ ده‌هێنم و ده‌پرسم: به‌ ڕای تۆ ده‌بێت له‌ ئێستادا چ پرسیارێك له‌ ئایین بكه‌ین، ئه‌ی چ پرسیارێك نه‌كه‌ین؟  

ته‌ڵال ئه‌سه‌د: من تۆزێك ڕه‌وتی دیالۆگه‌كه‌ ده‌گۆڕم و ده‌ڵێم: ده‌توانین بڕوانینه‌ ئه‌و شێوازه‌ی كه‌ زمانی پێ به‌كار ده‌هێنرێت، سه‌یری ئه‌و گوزاره‌ و ده‌سته‌واژه ‌به‌كاربراوانه ‌بكه‌ین كه‌ مرۆڤ بۆ ده‌ستنیشانكردنی ئه‌وه‌ی كه ‌ئایینی یا ئایینی نییه‌، به‌كاریان ده‌بات. خۆی ئه‌مه‌ سه‌رچاوه‌ی دڵه‌ڕاوكێی ئه‌نترۆپۆلۆژیایه‌ له‌و ڕووه‌وه‌ كه ‌تایبه‌ته ‌به ‌ئایین. به ‌ڕای من تا ئێستا ئێمه ‌هیچی وامان ده‌رباره‌ی زمانی ئایینی نه‌كردووه‌، دیاره ‌مه‌به‌ستم له‌و زمانه‌ به‌كارهێنراوه‌یشه ‌كه‌ ته‌نانه‌ت له‌ هۆشیاریی چالاكییه ‌ئایینیه‌كانیشدا به‌كار دێت. من زۆر سه‌رسام بووم به‌ كه‌سێكی وه‌ك ‘وێلفرد كانتوڵ سمس’ (چه‌ند ساڵێك له‌مه‌وبه‌ریش وتارێكم له‌سه‌ری نووسیوه ‌و ده‌توانیت بیخوێنیته‌وه‌). له‌و كۆتاییانه‌دا جارێكی تر بیرم لێكرده‌وه‌. وێلفرد ئاگاداری ئه‌وه‌ بوو كه‌ مرۆڤ ئایین به ‌گه‌ردوون و به ‌شت ده‌كات، به‌و مانایه‌ی كه‌ ده‌یكات به ‌كرۆك و سیفه‌ته‌كانی كرۆك و جه‌وهه‌ریان پێده‌به‌خشێت. به‌ ڕای من ئه‌مه ‌زۆر گرنگه‌. من ده‌خوازم نه‌ك به‌ ته‌نها له ‌به‌شتبوونی ئایین بكۆڵینه‌وه‌، به‌ڵكوو له‌وه‌ی كه‌ چۆن ده‌كرێت ئه‌و زمانه‌ بگۆڕین كه‌ به‌كاری ده‌هێنین، چۆن ئه‌و ڕێچكه‌یه ‌بگۆڕین كه ‌به ‌هۆیه‌وه ‌بیر له‌و شته ‌ده‌كه‌ینه‌وه ‌و پراكتیكی ده‌كه‌ین كه ‌پێی ده‌ڵێین ئایین.

دیاره‌ گفتوگۆ زۆرن ده‌رباره‌ی كۆتاییه‌كانی ده‌وڵه‌تی خاوه‌ن سه‌روه‌ریی، به‌ڵام به ‌ڕای من ئه‌مه ‌تا ڕاده‌یه‌ك مایه‌ی په‌شۆكان و دڵه‌ڕاوكێیه‌

– به‌ بڕوای من ئه‌مه‌ زۆر زۆر گرنگه‌. ئێمه‌ باسمان له‌ سه‌رله‌نوێ خه‌یاڵاندنه‌وه‌ی ئایین و دۆگم له‌ سیاسه‌ت و پراكسیسی گشتیدا كرد. ئاشكرایشه‌ كه‌ سیاسه‌تی گشتی یه‌كێكه‌ له‌ كایه‌كانی ئه‌و توێژینه‌وه ‌و به‌شداریكردنه‌ی كه‌ ئایین ده‌كات به‌شت و ده‌یكرۆكێنێت. ئه‌و ده‌خوازێت هه‌موو شتێك بكرۆكێنێت و به‌شت بكات چونكه‌ پێویستی به‌ وه‌ڵامی ساده ‌و ساكاره ‌بۆ كۆمه‌ڵێك گرفتی زۆر ئاڵۆز. خۆی یه‌كێك له‌ ئامانجه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ئه‌م پڕۆژه‌یه‌یش بریتییه ‌له ‌نیشاندان و پێشكه‌شكردنی تێگه‌یشتنێكی زۆر وردتر بۆ ئایین له ‌سه‌ده‌ی بیستویه‌كدا، هه‌روه‌ها بۆ خه‌ڵكانێكیش كه‌ كاره ‌سه‌ره‌كییه‌كه‌یان بریتییه ‌له ‌مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ ئاییندا به ‌شێوه‌یه‌كی دیموكراتی لیبراڵییانه‌. هه‌ر بۆیه ‌ده‌پرسم كه ‌ئایا به ‌ڕای تۆ له ‌ده ‌ساڵی ئایینده‌دا ڕه‌وتی ئه‌م گفتوگۆیانه ‌به‌چی ده‌گات؟ هه‌ستی تۆ به‌رامبه‌ر به ده‌ره‌نجامه‌كانی ئه‌م گفتوگۆیانه چییه‌‌؟                                                                                                 

ته‌ڵال ئه‌سه‌د: باشه‌. جارێ با سه‌ره‌تا ئه‌وه ‌بزانین كه ‌هیوا بۆ ‌ڕوودانی شتێك ته‌واو جیاوازه ‌له‌وه‌ی كه ‌بزانیت له ‌ئاینده‌دا چی ڕووده‌دات. یه‌كێك له‌و شتانه‌ی كه ‌زۆر به‌تایبه‌تی ‌‌مرۆ هیوای بۆ بخوازێت بریتییه له ‌بیركردنه‌وه ‌له ‌ئه‌و ترادیسیۆنه‌ ئایینیه‌ جیاوازانه‌ی كه‌ جیهانی مۆدێرنیان دروست كردووه‌، هاوكات ئه‌و ترادیسیۆنانه‌یشی كه ‌جیهانی مۆدێرن قه‌دەغە و تابویان كردووه‌. ئه‌مه‌ ده‌توانین هه‌ندێك شێواز بدۆزینه‌وه‌ كه ‌به‌ هۆیانه‌وه ‌بڵێین ئه‌م چه‌شنه ‌ترادیسیۆنانه ‌لۆژیكین و ده‌كرێت له‌گه‌ڵیاندا هه‌ڵ بكه‌ین، دیاره‌ مه‌به‌ستم له‌وه ‌نییه‌ كه‌ بڵێم بێخه‌م له‌گه‌ڵیاندا بژین، به‌ڵكوو مه‌به‌ستم له‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌توانین له‌ به‌ربه‌ره‌كانێدا بین له‌گه‌ڵ یه‌كتری، به‌بێ توندوتیژی، توندوتیژی ده‌وڵه‌ت، ئه‌مه‌ سه‌رباری توندوتیژی تاكه‌كه‌س و گروپه‌ چه‌ته‌كان وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ له‌مڕۆدا ده‌یانبینین. دیاره‌ من نازانم ئه‌مه‌ ڕووده‌دات یان نا. ئێمه‌ ڕۆژانه‌ زۆر له‌باره‌ی كه‌میینه‌ی ئایینییه‌وه‌ ده‌بیستین، جا له‌سه‌ر ئاستی سیاسه‌تی كرده‌گی و پراكتیكیانه ‌بێت (بۆ نمونه‌ ئه‌وه‌ی كه ‌موسوڵمانه‌كان چۆن ده‌توانن له ‌ئه‌مریكا و ئه‌وروپا واز له‌ توندڕه‌وی بهێنن؟)، هه‌روه‌ها گوتاری تیۆرییش (چۆن له‌ ده‌وڵه‌تێكی دیموكراسی لیبراڵدا كه‌مینه‌یه‌كی ئایینی ده‌توانێت بێته ‌ناو كایه‌ی گشتییه‌وه‌؟). بێ دوودڵی، ئه‌مه‌ ڕووبه‌رێكه‌ كه‌ ده‌بێت لێی ڕابمێنین و تیایدا پرسیار بكه‌ین، هه‌موو ئومێدیشمان وروژاندنی ئه‌و پرسیارانه‌یه‌. ده‌رباره‌ی ئه‌وه‌یشی كه ‌ئه‌م مشتومڕ و گفتوگۆیانه‌ به‌ چی ده‌گه‌ن، گه‌ر ڕژدانه‌ و به‌جیدی وه‌رگیران، كاره‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌یان بریتییه ‌له ‌پرسیارگه‌لێكی كرۆكئاسا و جه‌وهه‌ری ده‌رباره‌ی ده‌وڵه‌تی مۆدێرنی خاوه‌ن سه‌روه‌ری كه ‌ته‌واو بێده‌سه‌ڵاته ‌و له‌سه‌ر ئاستی بونیادی، كه‌متوانایه له‌وه‌ی كه‌ یه‌كسانانه ‌مامه‌ڵه ‌له‌گه‌ڵ كه‌مینه‌ی ئایینی یا هه‌ر جۆره ‌كه‌میینه‌یه‌كی تردا بكات. دیاره‌ گفتوگۆ زۆرن ده‌رباره‌ی كۆتاییه‌كانی ده‌وڵه‌تی خاوه‌ن سه‌روه‌ریی، به‌ڵام به ‌ڕای من ئه‌مه ‌تا ڕاده‌یه‌ك مایه‌ی په‌شۆكان و دڵه‌ڕاوكێیه‌: چونكه ‌ده‌وڵه‌ته ‌به‌هێزه‌كان سوور ده‌بن له‌سه‌ر سه‌روه‌ریی خۆیان، له‌ كاتێكدا ده‌وڵه‌ته ‌لاوازه‌كان ناتوانن ئه‌مه ‌بكه‌ن. بزووتنه‌وه‌ ئابوورییه ‌ڕاسته‌قینه‌كان سنووره ‌نیشتمانییه‌كان تێده‌په‌ڕێنن، به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه ‌ده‌یانبزونت ئه‌و بیرۆكه‌یه‌یه ‌كه ‌ده‌ڵێت: ره‌نگه‌ له ‌وڵاتێكدا قازانجی زیاتریان ده‌ست بكه‌وێت به‌راورد به‌ وڵاتێكی تر. بیرمان نه‌چێت كه ‌ئایین ڕۆڵێكی گرنگ و سه‌ره‌كی بینیوه ‌له ‌بونیادنانی ده‌وڵه‌تی ناسیۆنالیستی مۆدێرندا، له‌ هه‌ریه‌كه ‌له ‌ئه‌وروپا و ئه‌مریكایشدا، به‌ڵام پرسیاره‌كه ‌ئه‌وه‌یه ‌كه‌ ئایا ئایین ده‌توانێت ئه‌و گرفتانه‌ تێبپه‌ڕێنێت كه‌ زاده‌ و هه‌ڵقوڵاوی ده‌وڵه‌تی ناسیۆنالیستین؟ ئێمه‌ ده‌بێت ڕێگه‌یه‌ك بدۆزینه‌وه‌ كه ‌به ‌هۆیه‌وه ‌ئه‌م جۆره ‌بیركردنه‌وه‌یه‌ وامان لێبكات ڕووبه‌ڕووی هه‌موو ئه‌و كێشانه ‌ببینه‌وه ‌كه ‌له ‌ئێستادا هه‌مووان ده‌ركی پێده‌كه‌ن. من خۆم ڕه‌شبینم به‌رامبه‌ر به ‌هه‌موو ئه‌و شتانه‌، جا مه‌سه‌له‌كه ‌گۆڕانی كه‌شوهه‌وا بێت، كه‌ڵه‌كه‌بوونی چه‌كی ئه‌تۆمی و وزه‌ی ئه‌تۆمی بێت، سیستمی دارایی و سامانی جیهانی بێت كه ‌چیتر كۆنترۆڵ ناكرێت یا زیادبوونی هه‌ژاری و چه‌وساندنه‌وه‌و توندوتیژی. ئایا ترادیسیۆنه‌ ئایینییه‌كان و ئه‌و زمانه‌ی كه ‌خه‌ڵكانێكی جیاواز به‌ شێوازی جیاواز له‌و میرات و ترادیسیۆنه ‌بۆیان ماوه‌ته‌وه،‌ ده‌توانن به ‌شێوه‌یه‌كی ڕۆشنگه‌رانه ‌كۆمه‌كمان بكه‌ن تا بتوانین ئه‌و ناكۆكیانه‌ چاره‌سه‌ر بكه‌ین و یه‌كتری قبوڵ بكه‌ین؟ هه‌ر بۆیه ‌وه‌ك وتم، من نازانم كه ‌ئاڕاسته‌ی ئه‌و گفتوگۆیانه ‌به‌ره‌و چی و كوێ ده‌جن، به‌ڵام ئومێده‌وارم هه‌ڵگری پرسیارگه‌لێك بن ده‌رباره‌ی هه‌ردوو سێكیولار و ئایینییش، پێكه‌وه‌.                               

ئێمه ‌پێویستمان به‌ گۆڕینی هه‌ڵوێسته‌كانه‌، هه‌م هه‌ڵوێستی قوربانییه‌كان و هه‌م هه‌ڵوێستی تاوانباره‌كانیش، به‌ گه‌وره ‌و بچووكیانه‌وه‌

– هیچ بۆچوونێكت هه‌یه‌ ده‌رباره‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ به‌ربه‌سته‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ناو ئه‌وم گفتوگۆیانه‌ی ئێستا‌ چین و چ شتێك پێویستی به‌ گۆڕانكارییه‌؟                                                

ته‌ڵال ئه‌سه‌د: جارێكی تر ده‌یڵێمه‌وه‌، ئێمه ‌پێویستمان به‌ گۆڕینی هه‌ڵوێسته‌كانه‌، هه‌م هه‌ڵوێستی قوربانییه‌كان و هه‌م هه‌ڵوێستی تاوانباره‌كانیش، به‌ گه‌وره ‌و بچووكیانه‌وه‌، هه‌روه‌ها گۆڕینی ئه‌و هه‌سته‌ی كه ‌گوایه ‌ئێمه ‌خاوه‌ن وه‌ڵامی ڕه‌هاین. ئێمه‌ ده‌زانین كه ‌پێویسته ‌چی بكه‌ین، ده‌یشزانین كه ‌جۆرێك له ‌پێكه‌وه ‌گونجان و یه‌كاڵاكردنه‌وه‌ی ناكۆكییه‌كانمان ده‌وێت، به‌ڵام چۆن به‌وه ‌بگه‌ین؟ به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه ‌لێره‌دا شكستمان پێده‌هێنێت كاركردنه‌ كرده‌گییه‌كانه ‌له‌سه‌ر زه‌مینه‌ی واقیع.   

– ده‌سته‌واژه‌یه‌ك هه‌یه ‌كه ‌خه‌ڵكی زیاتر هۆشیارن پێی، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه ‌كه‌ ئایدیای ڕۆشنگه‌ریه‌كی نوێ وا ده‌كات كه‌متر بڕوا به‌ خودا بكرێت له‌نێوان قوربانییه‌كی فووتێكراو و نێوانی بیرۆكه‌یه‌كی ناقۆڵای فووتێكراویشدا كه ‌تیایدا ئه‌پیستیمه ‌تایبه‌ته‌كان به ‌ئێمه، ‌باڵاترن له‌ ئه‌پیستیمه‌كانی هه‌ر كه‌سێكی تر. هه‌ر بۆیه‌ ڕام وایه‌ كه ‌ڕێگه‌یه‌كی تر هه‌یه ‌بۆ سه‌رله‌نوێ داڕشتنه‌وه ‌و پاراستنی ڕه‌گه‌زه ‌پێشكه‌وتنخوازه‌كانی ڕۆشنگه‌ری، به‌ڵام گرفته‌كه ‌ئه‌وه‌یه ‌كه ‌له‌سه‌ر ئاستی واقیع بریتییه ‌له‌سه‌رله‌نوێ داڕشتنه‌وه‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ چۆن له‌و ئاست و چه‌شنه‌ جیاوازانه‌ی زانین تێبگه‌ین و پێگه‌یه‌كی یه‌كسانیان پێ ببه‌خشین له‌جیاتی ئه‌وه‌ی بایه‌خ به ‌یه‌كێكیان بده‌ین و ئه‌وی تریان فه‌رامۆش بكه‌ین. ده‌پرسم كه ‌ئایا شتێك هه‌یه ‌‌حه‌ز بكه‌یت له‌م باره‌یه‌وه ‌زیادی بكه‌یت، شتێك كه‌ هه‌ست بكه‌یت تا ئێستا هه‌لت بۆ نه‌ڕه‌خساوه‌ بیڵێیت‌؟       

ته‌ڵال ئه‌سه‌د: زۆر به‌سانایی ده‌مه‌وێت دیسان باسی ئه‌و ئارگیومێنتانه ‌بكه‌مه‌وه ‌كه ‌زۆر به‌تایبه‌تی، فوكۆ باسیان ده‌كات. زۆر له‌و شتانه‌ی كه‌ فوكۆ باسیان ده‌كات به‌و مانایه‌ دێن كه ‌گرنگ دۆزینه‌وه‌ی ڕێگه‌ی جیاوازه ‌له ‌پڕۆژه‌ی ئازادیدا. دیاره‌ ئه‌مه ‌هه‌روا مه‌سه‌له‌یه‌كی ئاسان نییه‌، چونكه ‌به‌لای فوكۆوه ‌‌ڕۆشنگه‌ری گرنگ بوو، به‌ڵام پێیشی وا بوو كه‌ ده‌بێت وریابین له‌و شته‌ی كه‌ ناوی داڕنكردن و ڕووتاندنه‌وه‌ی ‌ڕۆشنگه‌رییه‌. هه‌ر بۆیه ‌بۆ ئێمه ‌زۆر گرنگ ده‌بێت‌ بیر له‌و ڕێگه‌ جیاوازانه ‌بكه‌ینه‌وه ‌كه‌ ده‌شیا ڕۆشنگه‌ری بیانگرێته‌به‌ر. چونكه‌ به‌ته‌نیا ئه‌وه ‌به‌س نییه ‌كه ‌بیر له‌و شێوه‌ جیاوازانه‌ی ڕۆشنگه‌ری بكه‌ینه‌وه‌(سێكیولار و ئایینی) كه ‌له ‌ئه‌وروپا و ئه‌مریكا ڕوویاندا. ده‌شێت مرۆڤ قبوڵیان بكات یا ڕه‌خنه‌ییانه ‌بیریان لێبكاته‌وه‌. به‌ڕاستی نازانم، زۆر ڕه‌شبینم به‌رامبه‌ر به ‌چاره‌نووسی هه‌موومان. من هه‌ست ده‌كه‌م له ‌دۆخێكی چه‌قبه‌سته‌دا ده‌ژین كه ‌زۆر له‌ خه‌ڵكی نازانن هه‌ڵه‌ی ئه‌و ته‌ڵه‌زگه‌یه ‌چییه‌ كه ‌تیایداین، به‌ڵام مه‌حاڵیشه‌ ببینین كه‌ مرۆ چۆن لێی ده‌ربازی ده‌بێت. ئا لێره‌وه‌یه ‌كه‌ من باوه‌ڕم وایه‌ كه‌ سه‌رباری بیركردنه‌وه‌ و ئاخاوتن و نووسین له‌باره‌ی ئایین و سیاسه‌ته‌وه‌، ده‌رباره‌ی ئایین و كایه‌ی گشتی، ده‌بێت بیر له‌ پیاده‌كردن و پراكسیسه‌كانیش بكه‌ینه‌وه‌. ئێمه‌ بیر له‌و شته‌ ده‌كه‌ینه‌وه‌ كه‌ پێی ده‌وترێت ((توانای باوه‌ڕپێهێنان)): توانای باوه‌ڕهێنان به‌ ڕاستیه‌ك له‌و كاته‌دا كه ‌ده‌ركی پێ ده‌كه‌ین. ئێ ئه‌مه‌یش خۆی چه‌ق و سه‌نته‌ری ئه‌زموونی ئایینی، گۆڕانی ئایینی و ته‌نانه‌ت سیاسه‌تی چالاك و كارایشه‌. ئا لێره‌یشه‌وه‌یه ‌كه ‌ئه‌م پرسیاره‌ خۆی قووت ده‌كاته‌وه‌: چۆن ڕه‌فتار بكه‌ین تاوه‌كو به‌ره‌و پێشه‌وه‌ بچین به‌بێ ئه‌وه‌ی خۆمان و ڕه‌گه‌زه‌كانی تریش وێران بكه‌ین؟ چۆن وا بكه‌ین؟        

– پێم وایه ‌تاكه ‌ئومێدمان ئه‌وه‌یه ‌كه ‌من باوه‌ڕم وایه ‌سه‌ده‌ی بیستویه‌ك ته‌واو جیاوازتره‌ له‌و وێنه‌یه‌ی كه ‌لێی چاوه‌ڕوان ده‌كرا. دانپیانانێكی زۆر هه‌یه ‌به‌وه‌ی كه ‌ئێمه‌ خاوه‌ن ئه‌و تفاق و ئامرازه‌ كۆنسێپتواله ‌نین كه‌ به‌شێكی زۆریمان له‌هه‌ر دوو سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌م و بیسته‌مه‌وه ‌بۆ ماوه‌ته‌وه‌. چیدی ئه‌و ئامرازانه‌وه‌ك چه‌مك به‌ كه‌ڵكی ئامانجه‌كه‌ی ئێمه‌ نایه‌ن كه‌ هه‌وڵدانه‌ بۆ شیكاركردنی گه‌ڕانه‌وه‌ی ئه‌و شته‌ی كه‌ پیته‌بێرگه ‌ناوی ده‌نێت (ئایینی تووڕه‌) و هه‌موو ئه‌و گریمانانه‌یشی كه ‌له ‌سه‌رده‌می رۆشنگه‌ریدا تاقیكرانه‌وه. به‌ڵام له‌وانه‌یش گرنگتر بریتییه ‌له‌و شته‌ی كه ‌تۆ باست كرد، ئه‌وه‌ی كه ‌چۆن ڕه‌فتار بكه‌ین تاوه‌كو نه‌هێڵین خۆمان وێران بكه‌ین؟ ڕه‌نگه ‌وه‌ڵامه‌كانی ئه‌م پرسیارانه ‌زیاتر له‌ ڕێككردنه‌وه‌ و خستنه ‌به‌رباسیاندا بێت نه‌وه‌ك بیركردنه‌وه‌ لێیان، وه‌كچۆن ده‌شێت ڕه‌نگدانه‌وه‌یه‌كی ئه‌پستیمییش بێت له‌ سه‌ره‌تادا، به‌ڵام كۆده‌نگییه ‌تازه ‌كه ‌په‌یوه‌سته ‌به‌وه‌ی كه: ئێمه ‌نازانین وه‌ڵامه‌كان چین، به‌ڵام به‌ر له‌هه‌ر شتێك ئه‌ركێكی ئاكاریمان له‌سه‌ره ‌كه ‌زانستییانه‌(هاوكات ئه‌زموونگه‌رانه‌) بین و بزانین ئه‌وه‌ی كه ‌ده‌یكه‌ین چییه‌. من وای ده‌بینم زۆربه‌ی خه‌ڵكی پێیان وا بێت كه ‌كارێكی وا پێویستی به‌خۆ به‌تاڵكردنه‌وه‌یه ‌له‌و ئایدیۆلۆژی و چه‌مكانه‌ی كه ‌سنوورمان بۆ داده‌نێن و هاوكاتیش متمانه‌ی كاركردنمان شانبه‌شانی ئه‌وانی تر، پێ ده‌به‌خشن. هه‌ر بۆیه ‌به ‌ڕای من بزووتنه‌وه‌یه‌كی دژ هه‌یه ‌وه‌ك بیركردنه‌وه‌ و سیاسه‌ت، به‌ تێكشكاندنی هه‌موو ئه‌و قه‌واره‌ چه‌قبه‌ستووانه‌ی زانینیش كه ‌تا ئێستا هه‌مانن، ده‌توانین ئاسۆ و ڕووبه‌ری نوێ بدۆزینه‌وه ‌تا ڕێخۆشكه‌ر بێت بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ر یه‌كه‌مان به‌پێی شێوازی خۆی كار بكات. به‌ڵام گومانی تێدا نییه ‌كه‌ ئه‌مه ‌كار و ئه‌ركێكی زۆر سه‌خته‌ و دژوار.                                                                   

ته‌ڵال ئه‌سه‌د: وه‌ك خۆت ده‌ڵێیت، به ‌ڕێگه‌ی جیاواز، چونكه‌ وه‌ك خۆت ده‌زانیت به‌درێژایی چه‌ندین سه‌ده‌ ئه‌م گه‌مه‌یه‌هه‌بووه‌: گه‌مه‌ی ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه ‌و توندوتیژی، ئێ ئێستایش هه‌ر وه‌كو خۆیه‌تی‌.

– هه‌ر بۆیه ‌ده‌كرێت بڵێین كه‌ له‌ناو خودی مرۆڤدا شتێكی نادیار و میتافیزیكی له ‌فۆرمی په‌تایه‌كدا هه‌یه ‌كه ‌وایان لێ ده‌كات هه‌رگیز له ‌مێژووه‌وه ‌فێر نه‌بن.                            

ته‌ڵال ئه‌سه‌د: ژنه‌كه‌م ده‌ڵێت: مرۆڤه‌كان هه‌ڵه‌یه‌كی گه‌شه‌كردن و په‌ره‌سه‌ندنن!      

The post ئایین و ئه‌نترۆپۆلۆژیا <br>سێكیولاریزم و كایه‌ی گشتی appeared first on ژنەفتن.

ئامی: ده‌مه‌وێت پرسیاری ئه‌وه‌ت لێ بكه‌م كه‌ ئایا شتێكی ئه‌وتۆت هه‌یه‌ بته‌وێت له‌با‌ر‌ه‌ی عه‌شق و  خۆشه‌ویستییه‌وه‌ بیڵێیت؟

دێریدا: ده‌رباره‌ی چی؟ عه‌شق یان مه‌رگ؟

ئامی: ده‌رباره‌ی عه‌شق، مه‌رگی چی؟ وابزانم زۆرمان له‌باره‌ی مه‌رگه‌وه‌ بیستووه.‌

دێریدا: ئه‌ها، عه‌شق!

ئامی: به‌ڵێ، عه‌شق.

دێریدا: له‌ ڕاستیدا من هیچ شتێكی ئه‌وتۆم نییه‌ تا له‌باره‌ی عه‌شقه‌وه‌ بیڵێم. هیچ نه‌بێت خۆت پرسیارێكم لێ بكه‌ تا وه‌ڵامت بده‌مه‌وه‌. من ناتوانم هه‌ر له‌ خۆمه‌وه‌ بڵێم عه‌شقه‌ وایه‌ و وانییه‌‌، به‌ڵكو ده‌بێت‌ له‌ قاڵبی پرسیارێكدا دایبڕێژیت و ئاڕاسته‌می بكه‌یت. هه‌ست ده‌كه‌م ناتوانم هه‌روا به ‌شێوه‌یه‌كی گشتی له‌باره‌ی عه‌شقه‌وه‌ بدوێم. خۆی ڕه‌نگه‌ تۆش بته‌وێ كه‌ من ئه‌م قسه‌یه‌‌ له ‌به‌رده‌م كامێرادا بكه‌م: ئه‌وه‌ی كه‌ بڵێم ناتوانم قسه‌ له‌سه‌ر عه‌شق ‌بكه‌م (به‌ پێكه‌نینه‌وه)‌.

ئامی: باشه‌ ده‌توانیت پێم بڵێیت كه بۆچی به‌ درێژایی سه‌ده‌كان، فه‌یله‌سوفه‌كان له‌ خه‌می ئه‌م پرسه‌دا بوون، بۆچی عه‌شق به‌لایانه‌وه‌ بابه‌تێكی گرنگ بووه‌؟ وابزانم عه‌شق تێما و بابه‌تێكی فه‌لسه‌فی گرنگه‌، وا نییه‌ مه‌گه‌ر؟                       

دێریدا: تۆ ناتوانیت ئه‌م پرسیاره‌ له ‌من بكه‌یت ئامی، پرسیاری ئه‌وه‌ی كه‌ ئایا بۆچی فه‌یله‌سوفه‌كان هه‌میشه‌ قسه‌یان له‌سه‌ر عه‌شق كردووه‌ و له‌باره‌ی خۆشه‌ویستییه‌وه‌ دواون؟ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی خۆی فه‌لسه‌فه‌ به‌و شێوه‌یه‌ ده‌ستی پێ كردووه‌. نا، نا، ئه‌وه‌ ناشێت. خۆی به‌ گشتی من قسه‌یه‌كی ئه‌وتۆم نییه‌ تا له‌باره‌ی عه‌شقه‌وه‌ بیڵێم، ده‌توانم بڵێم پرسیاری من نییه‌ و تاڕاده‌یه‌ك مێشكم ته‌واو خاڵییه‌ له‌و با‌به‌ته. هۆكاری ئه‌وه‌ی كه‌ بۆچی فه‌لسه‌فه‌ زۆر له‌باره‌ی عه‌شقه‌وه‌ دواوه‌ و لێی كۆڵیوه‌ته‌وه، بابه‌تی من نییه‌ و به‌لامه‌وه‌ زۆر گرنگ نییه‌‌. من یا هیچم نییه‌ له‌باره‌ی عه‌شقه‌وه‌ بیڵێم، یان ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌مه‌ و ده‌توانم بیڵێم،‌ به‌ته‌نها دووباره‌كردنه‌وه‌ و وتنه‌وه‌ی هه‌ندێك كڵێشه‌یه‌.

ئامی: پلاتۆ زۆر له‌سه‌ر ئه‌م بابه‌ته‌ قسه‌ی كردووه‌، له‌وانه‌یه‌ تۆش بتوانیت هه‌ر باسی ئه‌وه‌ بكه‌یت.

دێریدا: یه‌كێك له‌و پرسیاره‌ سه‌ره‌كییانه‌ی كه‌ بتوانین بیكه‌ین ـ دیاره‌ بێگومان من هه‌ر وا باسی به‌شێكی كێشه‌كه‌ ده‌كه‌م ـ بریتییه‌‌ له‌ جیاوازی نێوان (كێ) و (چی) له‌ عه‌شقدا، به‌و مانایه‌ی كه‌ ئایا عه‌شق بریتییه‌ له‌ خۆشه‌ویستی بۆ كه‌سێك یان‌ بۆ شتێك؟ باشه‌. با وای دابنێین كه‌ من كه‌سێكم خۆشویستوه‌، ئایا من ئه‌وم له‌به‌ر ئه‌و خۆی خۆشویستوه‌ (واته‌ ئه‌و وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ به ‌شێوه‌یه‌كی ڕه‌ها و په‌تی هه‌یه‌)؟ ئایا من له‌به‌ر ئه‌وه‌ تۆم خۆش ده‌وێت چونكه‌ ئه‌وه‌ تۆیت، خۆتیت، یا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی عاشقی خاسیه‌ت و جوانی و ژیرییه‌كه‌تم بۆ نموونه‌؟ ئایا مرۆڤ عاشقی كه‌سێك ده‌بێت، یان عاشقی خاسیه‌ت و شتێكی دیاریكراوی ئه‌و كه‌سه‌ ده‌بێت كه‌ ده‌ڵێت خۆشم ده‌وێت؟ جیاوازی نێوان (كێ) و (چی) له‌ دڵی خۆشه‌ویستی خۆیدایه‌، ته‌نانه‌ت (خودی دڵ)ی له‌ بنه‌ڕه‌تدا كردووه‌ به‌ دوو كه‌رته‌وه‌. زۆر جار بیستومانه‌ كه‌ ده‌وترێت‌ عه‌شق بریتییه‌ له‌ خورپه‌ و ڕاچه‌نینی دڵ. به‌ڵام ئایا دڵی من بۆیه‌ خورپه‌ ده‌كات و بۆ ئه‌و لێ ده‌دات چونكه‌ ئه‌وه‌ (ئه‌وه‌) وه‌ك خۆی كه‌ هه‌یه‌، كه‌ خاوه‌نی كه‌سێتی و تایبه‌تمه‌ندێتی خۆیه‌تی، یان بۆیه‌ خورپه ‌ده‌كات و بۆی ڕاده‌چڵه‌كێت چونكه‌ من عاشقی ئه‌وم وه‌ك شێواز و ستایڵ، عاشقیم به‌و‌ مانایه‌ی كه‌ شه‌یدای (شێوه ـ ‌ژیانی) ئه‌وم، نه‌وه‌ك خۆی؟ خۆی عه‌شق به‌ زۆری، سه‌ره‌تا به‌ جۆرێك له‌ فریو ده‌ست پێ ده‌كات: كه‌سێك سه‌رنجڕاكێش ده‌بێت، چونكه‌ ئه‌وانی تر تامه‌زرۆین و حه‌زیان لێیه‌تی. به‌ پێچه‌وانه‌یشه‌وه‌، عه‌شق ده‌مرێت یان شكست ده‌هێنێت كاتێك كه‌سێك ده‌یهێنێته‌ دی و بۆی ده‌بێت به‌ ڕاستی، چونكه‌ كه‌سه‌كه‌ی تر شایسته‌ و شایه‌نی عه‌شقه‌كه‌مان نییه‌، به‌و شێوه‌یه‌ نییه‌ كه‌ ئێمه‌ ویستوومانه‌ و چاوه‌ڕوانمان كردووه‌. هه‌ر بۆیه‌ له‌ كاتێكدا كه‌ عه‌شقه‌كه‌ ده‌مرێت و كۆتایی دێت، ئیدی ده‌بینین ئه‌و كه‌سه‌ چیدی ناتوانێت به‌رامبه‌ره‌كه‌ی خۆی خۆشبوێت، نه‌ك له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌وان كێن و كێ نین، به‌ڵكو له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌وان وان و وانین، یان وا و وان! ده‌مه‌وێت بڵێم هه‌ر یه‌كه له‌ مێژووی عه‌شق‌ و دڵی عه‌شقیش پێكه‌وه‌ له‌تله‌ت و دووكه‌رتن‌، دابه‌شبوون‌ له‌نێوان ئه‌وه‌ی‌ (كێ)ت خۆش ده‌وێت و نێوانی ئه‌وه‌ی كه‌ (چی)یت خۆش ده‌وێت.

ئینجا بۆ ئه‌وه‌ی بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ فه‌لسه‌فه با بێینه‌وه‌ سه‌ر پرسیاری بوون، چونكه‌‌ یه‌كه‌م پرسیاری فه‌لسه‌فه‌ بریتییه‌ له‌وه‌ی: ئایا مانای چییه‌ كه‌ (ببیت)؟ ئایا بوون چییه‌؟ ئێ پرسیاری بوون خۆیشی هه‌میشه‌ دوو له‌ت و دابه‌ش بووه‌ له‌نێوان (كێ) و (چی)یدا. ئایا بوون كه‌سێكه‌ یان شتێكه‌؟ بێگومان من به ‌شێوه‌یه‌كی ئه‌بستراكت باسی ئه‌مه‌ ده‌كه‌م. به‌ڵام پێم وایه‌ هه‌رچۆنێك بێت، چ ئه‌وه‌ی عاشق بیت و بكه‌ویته‌ ناو دۆخی خۆشه‌ویستییه‌‌وه،‌ یان ئه‌وه‌ی كه‌ ئیدی عاشق نیت و له‌‌ خۆشویستن كه‌وتویت، ئه‌وا به‌ هه‌ردوو باره‌كه‌دا كه‌وتویته‌ته‌ ناو ئه‌م دابه‌شبوونه‌ی نێوان (كێ) و (چی)یه‌وه‌. كه‌سێك ده‌یه‌وێت بۆ كه‌سێكی تر ببێته‌ ڕاستی، وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ خۆی هه‌یه‌، وه‌ك كه‌سێك كه‌ ئیدی قه‌ره‌بوو ناكرێته‌وه‌ و جێگه‌ی پڕ ناكرێته‌وه‌، كه‌سێكیش هه‌یه‌ كه‌ پێی وایه‌ ئه‌و كه‌سه‌ نه‌ (ئـ)ه‌ و نه‌ (ب)ە، خاوه‌نی (خودێتی و كاره‌كته‌ری تایبه‌تی) خۆی نییه‌، ئه‌و خاسیه‌ت و تایبه‌تمه‌ندێتییه‌ی نییه كه‌ من هه‌ستم كردووه‌ خۆشم ده‌وێت، هه‌ر بۆیه‌ له‌ دۆخێكی وادا ئیدی متمانه‌ و باوه‌ڕه‌كانم به‌و، كه‌وتوونه‌ته‌ به‌ر هه‌ڕه‌شه‌ی ئه‌و جیاوازییه‌ی كه‌ له‌نێوان (كێ) و (چی)یدایه.

   ‌‌

The post عەشق چییە؟ appeared first on ژنەفتن.

 بوخاری: ئەی ئەمڕۆ خۆرئاواییەکان دیالۆگیان قبوڵە؟

مۆران: ئەمڕۆکە – ئەوانەی لە وڵاتە یەکگرتووەکان دەسەڵاتیان بەدەستە، دەڵێن ئیمپراتۆرییەتێک ھەیە باش و ئمپراتۆرییەتیکیش ھەیە خراپ، لە کاتێکدا تێڕوانینی ڕێکخراوی قاعیدە ڕێک پێچەوانەی ئەمەیە. ھەر یەکە لەلای خۆیەوە پێی وایە کە خۆی باشەکەیەوە ئەوی دیکەش خراپ. ھەڵوێستە دووفاقەکانی مانویزمیش وا دەکات کە دیالۆگ مەحاڵ بێت. لەگەڵ ھەموو ئەمانەشدا ھەندێک لەو خۆرئاواییانەی لە ژیارەکانی دیکەیان کۆڵیوەتەوە پێیان وایە ناکرێت ئیسلام بگۆڕێت بۆ فەندەمێنتالیزم یان سەلەفیەت، چونکە ئایینێکی مەزن و گەورەیە، لە ڕابردوودا ڕۆڵێکی ژیاریی بەرچاوی ھەبووە، بە تایبەتی لەسەردەمی بەغدا و خەلیفەکاندا، ھەروەھا لە ئەندەلوسیش، لەوەش زیاتر پێیان وایە کە تەنھا ژیاری مەزنە لە ترۆپکی سەدەکانی ناوەڕاستدا، ھەروەھا زۆر لێکدانەوە بۆ ئیسلام ھەیە، تەنانەت لەناو جەرگەی جیھانی ئیسلامییشدا لایەنگر و داکۆکیکار لە عەلمانیەت ھەن. کە لە کولتوور یان ژیارێکیشدا ھەمەڕەنگیت ھەبوو، ئەوکات خەڵکانێکیش ھەن ئامادەبن بۆ دیالۆگ، کەسانێک کە بە گشتی کراوەن، لادەر و مێشک داخراو نین، لە ھەندێک حاڵەتیشدا ئەوانە دەرەنجامی زنجیرەیەکی پشتاوپشتی تێکەڵ و ئاوێتەی کۆمەڵێک ژیارن.

دیالۆگی ڕاستەقینە کاتێک دەبێت کە دان بە سەربەرزی و شکۆی ئەوی دیکەشدا دەنێیت، مەبەستم لەوەیە کە لەنێوان سەروەر و کۆیلەدا ھیچ دیالۆگێک ئەگەری بوونی نییە، چونکە مەرجی یەکەم و سەرەکی دیالۆگ یەکسانییە

بوخاری: مەرجەکانی دیالۆگ چین؟

مۆران: سەرەتا و بەر لەھەر شتێک بریتییە لە داننان بە بەرانبەردا وەک دیالۆگکارێک کە مافەکانی ھیچی لە مافەکانی خۆت کەمتر نییە: دیالۆگی ڕاستەقینە کاتێک دەبێت کە دان بە سەربەرزی و شکۆی ئەوی دیکەشدا دەنێیت، مەبەستم لەوەیە کە لەنێوان سەروەر و کۆیلەدا ھیچ دیالۆگێک ئەگەری بوونی نییە، چونکە مەرجی یەکەم و سەرەکی دیالۆگ یەکسانییە، ئەمەش بۆ خۆی بۆچوونێکی تاڕادەیەک نوێیە لە کولتووری ئەوروپیدا. ئەوروپای خۆرئاوایی خۆی دەستی بەسەر جیھاندا گرتووە و چەوساندوویەتییەوە، یەکەم ھەنگاویش بە پەلاماردانی ئەمریکا دەستی پێ کردووە، وەکچۆن ئەوروپا بازرگانی بە کۆیلە و کۆیلەگرتنەوە کردووە و خاوەنی درێژترین و دڵڕەقانەترین چەشنی کۆنترۆڵ و ھەژمونیشە لە مێژوودا. لەگەڵ ھەموو ئەمانەشدا و لەناو خودی ئەم ئەوروپایەدا، لەوانەشە لە کاتێکی زۆر زوودا و تەریب بە پەلامارەکان، ئەقڵە لادەرەکان گەشەیان بە ئایدیاگەلێکی گرنگ داوە کە ڕێخۆشکەر بوون بۆ دیالۆگ؛ بۆ نموونە ئەوە قەشەی ئیسپانی “بارتلۆمیۆ دی لاس کاساس”ە کە وتویەتی: میللەتی ڕەسەنی ئەمریکیش مرۆڤن وەک ھەر مرۆڤێکی دی، ئەوە “مۆنتانی”ە کە وتویەتی: ئێمە بە ژیارەکانی دیکەمان وتووە بەربەری. ھەمان شت لەگەڵ مۆنتسکیۆشدا بەردەوام دەبێت کە وا وێنای کردووە کەسێک لە فارسەکان لە فۆرمی زانایەکی ئەنترۆپۆلۆگدا دێت بۆ کەشفکردنی فەرەنسا کە بە فەلسەفەی مافەکانی مرۆڤ پەروەردە کراوە. بە مانایەکی دی، ئەوروپای خۆرئاوایی لەیەک کاتدا ھەم لانەی کۆنترۆڵ و ھەم لانکەی ئەو ئایدیایانەش بووە کە بانگەشەی سەربەستی و ئازادبوون دەکەن. ئەو میلەتانەشی کە ملکەچی کۆڵۆنیالیزم بوون، بە وەرگرتنی ئەم ئایدیایانە توانیویانە بە شێوەیەکی ڕێژەیی سەربەخۆیی و ئازادی بەدەستبھێنن.

بوخاری: بە ڕای تۆ بەربەستەکانی بەردەم دیالۆگ لە جیھانی ئەمڕۆدا چین؟

مۆران: بەربەستەکە لەوەدا خۆی دەنوێنێت کە ئەو شتەی لای کەسێک پیرۆزە و موقەدەسە لای ئەوی دی وا نییە. بۆ نموونە نە موسوڵمان، نە مەسیحی یا جوو بۆیان نییە دیالۆگ بکەن بۆ سەلماندنی ئەوەی کە داخۆ مەسیح لە ڕۆژی سێھەمدا زیندووبووەتەوە، ئایا موسا حەوت وەسێتەکەی وەرگرتووە و، یان موحەمەد وەحی لە جوبرایلەوە وەرگرتووە. بەڵام دەتوانین دان بە بوونی ئەو شتەدا بنێین کە لای “ئەوی دی” موقەدەسە، دیالۆگ بکەین، بەو مانایەی لە ناسینی ئەوی دیدا ھەنگاوێک بەرەو پێشەوە بچین.
ئەوانەی کە دیالۆگ دەکەن زۆر کەمن، بەڵام ھەر ھەن. ئەگەرچی کاتێک دیالۆگسازەکان کەم دەبن، دیالۆگەکان سەرکەوتنێکی گەورە بەدەست ناھێنن.

دانوستان بریتییە لە ڕێککەوتن لەسەر بەرژەوەندی بە مەبەستی گەیشتن بە ھاوپەیمانێتییەک، لە کاتێکدا دیالۆگی ڕاستەقینە بە واتای تێگەیشتن لەوی دی دێت

بوخاری: ئەی جیاوازی نێوان دیالۆگ و دانوستان چییە؟

مۆران: دانوستان بریتییە لە ڕێککەوتن لەسەر بەرژەوەندی بە مەبەستی گەیشتن بە ھاوپەیمانێتییەک، لە کاتێکدا دیالۆگی ڕاستەقینە بە واتای تێگەیشتن لەوی دی دێت، بۆئەوەی لەوی دییش تێبگەین، دەبێت سەرەتا لە گشت و تەواوی خۆیدا تاقی بکەینەوە و بیناسین، ئەوکات باوەڕ و دۆگم و نەریت و سرووت و ژیارەکەی دەناسین، ئەمەش خۆی پێویستی بە ناسینێکی بەرفراوان یا فێربونێکی دیاریکراو ھەیە. دەبێت لەوەش تێبگەین کە ئەوی دییش وەک ئێمە بکەرە، واتە تاکێکی سەربەخۆیە و دەبێت ڕێزی بگیرێت. پاشتر پێویستت بە ئەنگێزەی تایبەتی خۆت بۆ بەرژەوەندی ھەیە، ھەروەھا بە ڕێز و خۆشەویستی. بەبێ ئەوانەش ھیچ ئەگەرێک بۆ تێگەیشتن و حاڵیبوون لە یەکدی بوونی نییە. ئەمڕۆ ئێمە لە ھیستریایەکی کۆگەلی و “مانوی”یداین کە بەربەستن لەبەردەم ھاوسۆزی و تێگەیشتن و لێکحاڵیبووندا. ئێمە لە سەردەمێکداین کە بە بۆنەی جەنگ و دەرەنجامەکانییەوە تێگەیشتن کۆڵەکە و بنەماکانی خۆی لە دەستداوە.

بوخاری: ئەی چۆن ئەو ئەنگێزەیە ڕووەو ئەو خۆشەویستییە ئاڕاستە بکرێت کە تۆ ئاماژەی بۆ دەکەیت؟

مۆران: با نموونەیەک لە فەرەنسا و ئەڵمانیا بھێنینەوە کە بۆ ماوەی سەدە و نیوێک لە یەکیان کوشتووە. ئەوسا خوێندکارانی فەرەنسا لە خوێندنگەکاندا وا فێر دەکران کە ئەڵمانەکان بەربەری و دڕندەن، لە ئەڵمانیاش فێر دەکران کە فەرەنسییەکان بێنرخن. ئەوەبوو پاش جەنگی جیھانیی دووەم بڕیاردرا پیاچوونەوەیەک بە کتێبەکانی مێژوودا بکرێت و ئەو بۆچوونەی کە پێ لەسەر لایەنە کۆمەڵایەتییەکان دادەگرێت، بگۆڕدرێت بە دیدێکی بەرفراوانتر. بەڵام ئەمڕۆکە لە ئەوروپای خۆرئاواییدا کاتێک دەمانەوێت لەو کیشوەرە بکۆڵینەوە، لە لایەکی دیکەوە ھەندێک بەشی مێژوو دەشارینەوە، بۆ نموونە بیرمان دەچێت کە ئیمپراتۆریەتی عوسمانی تا مەجەر و یۆگوسلاڤیای جاران درێژبۆتەوە، ھەروەھا بۆ ماوەی چەندین سەدە رۆڵێکی ژیاریی بینیووە. من پێم وایە بۆ ئەوەی ھاوسۆزبین لەگەڵ ئەوانی دی، دەبێت لەلایەنە مێژوییەکەوە پاشخانێکمان ھەبێت. ئەگەر بە دەستەواژەیەکی دی گوزارشتی لێ بکەم دەڵێم، دەبێت بەر لە چوونە ناو دیالۆگەوە زۆر لە مەرجەکانمان بەدی ھێنابێت. ھەروەھا ئەو تاکانەی ڕۆڵێکی گرنگیان لە فەرمانڕەوایەتی یان کۆمەڵگەی شارستانیدا ھەیە کار بکەن بۆ ئاسانکاری لە پرۆسەکەدا، ئەویش بە دەرکردنی کتێب و نامیلکەی ئەوتۆ کە یارمەتیدەرن بۆ ناسینی ئەوی دی، چونکە تێگەیشتنێکی ئاڵوگۆڕکارانە مەرجێکی سەرەکییە بۆ دیالۆگ.

من باوەڕم وایە کە بەرەو سەردەمێکی تاریک دەچین.

بوخاری: تەبایت لەگەڵ “ھێنگنتۆن”دا کاتێک دەڵێت لەدوای جەنگی ساردەوە ناتوانین ڕێ لە پێکدادانی نێوان ژیاری خۆرئاوایی و ژیاری ئیسلامی بگرین؟

بوخاری: نەخێر… دەتوانین ڕێی لێ بگرین.  بەڵام دەڵێم پێکدادان لەسەر رێچکەی خۆی ھەر بەردەوامە، تەنانەت گەر بەڕاستیش ڕوونەدات. زۆر خاڵ ھەن کە ئاماژە بۆ ئەوە دەکەن. بۆ نموونە تاوەکو ڕوودانی دەستوەردان لەعێراق، دیاردەی کردەوە خۆکوژییەکان تەنھا کاری گروپێکی زۆر بچوکی موجاھیدە فەڵەستینیەکانی ڕێکخراوی جیھادی ئیسلامی بوو، کەچی ئێستا ئەو دیاردەیە لە عێراقیشدا تەشەنەی کردووە و پەرەی سەندووە، بە شێوەیەک کە جۆرێک رەفتاری دیکە لە خۆکوژی دەبینین ھاوشێوەی ئەوەی لە ژاپۆندا و لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا بینیمان، بەو مانایەی ئەو خەڵکانەی کە فەندەمێنتالیستیش نین، ئامادەن لە پێناوی وڵاتەکانیاندا خۆیان بەخت بکەن. دیارە کاتێک لە تەشەنەسەندنی جەنگ، سەرکوتکردن و تۆقاندنی سەربازییش دەکۆڵینەوە، بازنەیەکی ترسناک لە کینە، ڕقلێبوونەوە، ڕەتکردنەوە و بێزاربوون دەردەکەوێت. رەنگە ئا لەو چرکەساتەدا جەنگێک لەنێوان ژیارەکاندا بەرپا بێت کە دەبێت دژی بووەستینەوە.

بوخاری: چۆن دژی بووەستینەوە؟

مۆران: بە ژیری و وشە و ویژدان. ئێمە دەزانین ئەو پرەنسیپانە کامانەن کە دەبێت ڕێزیان بگرین: مەبەستم تێگەیشتنە لە بەرانبەر، ھەروەھا داننان بە مافەکانیاندا. دیارە کات و سەردەمانی وەک ئەم کات و سەردەمەی ئێستای ئێمە ھەیە کە دەشێت زۆر بە کەمی دیالۆگی تێدا بکرێت. من باوەڕم وایە کە بەرەو سەردەمێکی تاریک دەچین.
      


سەرچاوە: گۆڤاری “ الیونسکو: الرسالة الجدیدة ”، 2004.

The post ‎مەرجی سەرەکیی دیالۆگ یەکسانییە appeared first on ژنەفتن.

پاش هەموو ئەمانە، ئیدی نائاگایانە هەست بە شڵەژان و ترسێک دەکەم، ترسێک وەک ئەوەی ئەها… نازانم چۆن وەسفی بکەم. بیهێنە پێش چاوی خۆت کە چۆن مناڵێکی بچووک کەتنێکی ناوەتەوە! فرۆید باسی لە خەونە ترسناکەکانی منداڵی کردووە. بۆ نموونە باسی لەوە کردووە کە جارێک لە یەکێک لە خەونە ترسناکەکانیدا خۆی بە ڕووتی بینیوە، ئیتر شڵەژاوە، ترساوە و تۆقیوە، تۆقیوە لەوەی کە هەمووان بە ڕووتی بیبینن. منیش لە دۆخە نائاگاییەکانی کاتی خەوتنمدا، ئەو هەستەم لا دروست دەبێت، هەستی ئەوەی کە تاوانێکی ئابڕووتکێن و حەیابەرە، کارێکی ناڕەوام کردبێت، شتێکم کردبێت کە نەدەبوو بیکەم و ئینجا کەسێکیش پێم بڵێت: ((ئەمەی تۆ کردت شێتانە بوو)). من تەواو باوەڕم بەمە هەیە لە کاتی نائاگاییمدا، چونکە ئەوە دەنگی ناوەکییانەی ناوەوەی خۆمە کە ناچارم دەکات وا هەست بکەم. ئیدی وام لێدێت کە بە خۆم بڵێم: بوەستە و هیچ مەنووسە، پەشیمان بەرەوە و هەموو ئەوەی کە نووسیوتن بیانسووتێنە، ئەمەی کە تۆ دەیکەیت زۆر نەخوازراوە و کەس بەرگەی ناگرێت. بەڵام کە بەئاگا دێمەوە و لە خەو هەڵدەستم، هەموو ئەم شتانە کۆتاییان دێت و نامێنن. ئەوەی کە مەبەستمە و دەخوازم ڕاڤەی بکەم، ئەو کاتەی کە لە خەو هەڵدەستم، ئیدی ئاگایی و هۆشیاریم دەست دەکەنەوە بە ئیشکردن، کە ئەمەیش بۆ خۆی مانای وایە کە من لە دۆخی نائاگایی و کاتی خەوتنەکەمدا دەرکم بەوە نەکردووە. من کە لە دۆخی نائاگاییمدا دەبم، ئەوەی کە پاشتر ڕاستییەکەم پێ دەڵێت کاتی بەئاگاهاتنەوە و هەستانمە لە خەو. ئەوە ئاگاییمە هەر لە سەرەتاوە پێم دەڵێت کە دەبێت چی بکەم، ئەوەیش زۆر گرنگ و بایەخدارە، بەڵام کە تەواو خەبەرم بۆتەوە و ئیش دەکەم، ئیدی ئەو بەئاگاهاتنەوەیە دەخەوێت، هەر بۆیە دەست دەکەم بە ڕاپەڕاندنی ئەو کارانەی کە دەبێت بیانکەم.   

The post نووسین وەک خەونە ترسناکەکەی فرۆید: وەک تۆقین لەوەی کە بە ڕووتی ببینرێیت appeared first on ژنەفتن.

بە ڕای کازناڤ “فێمینی یا مێیەتی ئەو جێگەیەیە کە لێوەی جەخت لەسەر سەرچاوەی باڵا و بڵندمەندی ھەموو شتەکان دەکرێتەوە”، قبوڵکردن و داننانی پیاویش بەمەدا، دەشێت ئەو دیدە دوژمنکارانەیە بۆ ئافرەت بگۆڕێت کە لە ئایینەکاندا زاڵە، وەکچۆن دەشێت ئەزموونێکی رۆحییانەی ڕاستەقینەی پێ ببەخشێت.  

–  ئافرەتان ڕووبەڕووی بەردبارانکردن، سووتاندن و شێواندن دەبنەوە، بڕێکی ھێجگار زۆر لە ڕق و بوغزیش لە ئایینەکاندا بەرامبەر بە ئافرەت ھەن. ئەم ھەموو توندوتیژییە بۆ؟

کازناڤ: ئەوە بەڵگەیە بۆ ئەو شتەی کە من پێی دەڵێم “فۆبیای توندوتیژ”، فۆبیایەک کە پیاو بەرامبەر بە ئافرەت ھەیەتی، وابزانم بەشێکیشە لە پێکھاتەی کارەکتەرە نێرینە و ماسکولینییەکەی… ئەوە دیاردەیەکە زۆر سەختە پیاوان بە ئاسانی لێی ڕزگاربن، تەنھا لە دۆخێکدا نەبێت کە کاری لەسەر بکەن و تێی بپەڕێنن، دیاردەیەکە لە بنچینەی ھەموو کولتوورێکدا ھەیە، بە چاوپۆشین لە چەشن و چۆنێتی ئەو کولتوورە.

–  بۆچی مێیەتی جۆرێکە لە مەترسی؟

کازناڤ: بەڵێ، چونکە ھەستی چێژوەرگرتنی ئافرەت کە سەد جار لە چێژی پیاو زیاترە، لەو زیاتر دەڕوات، تێی دەپەڕێنێت و بەربەرەکانێی دەکات. ئەم ئایدیایە لە میتۆلۆژیای گریکیشدا ھەیە، کاتێک تیریسیاس کە خواوەندێکی نێرەموکە و بۆ خواوەندەکانی دیکەی دەسەلمێنێت و دووپاتی دەکاتەوە کە لەبارەی چێژەوە پرسیاری لێ دەکەن، لەم بوارەیاندا – واتە بواری چێژ – ئافرەت بەسەر پیاودا زاڵە و لەو پێشکەوتووترە. پیاوان وا ھەست دەکەن کە چێژی ئافرەت بێ ئەندازەیە و ھیچ سنوور و کۆتاییەکی نییە. ئافرەتان بەسەر ئەو شتەدا کراوەن کە پتر لە نەشوەیەکی یەزدانی دەچێت… ھەر لەبەر ئەم ھۆیەشە کە پیاوان دەترسن.

–  ئەی ئایا ئەو ترسە توندوتیژەی پیاو دەگەڕێتەوە بۆچی؟

کازناڤ: ئەگەر کەسێکی تەواو فرۆیدییش نەبم، ئەوا ھەر پێت دەڵێم پەیوەندی بە فۆبیای “خەسان”، بە دڵەڕاوکێی مەرگەوە ھەیە. ئەڵبەتە بە تەنھا ئەمە نا، چونکە لەم ھەستکردنەدا شتێکی واقیعیتر ھەیە کە فانتازی نییە، ئەویش بریتییە لە ترسێکی ناماقوڵ و نالۆجیکی لە نەبوونی توانای “ڕەپبون، ھەڵسانی فالوس”، چونکە ئەوە تاکە شتێکە کە بۆ پیاوی دەسەلمێنێت کە پیاوە…

فرۆیدیش وەک دەرەنجامی قۆناغەکەی خۆی، ھەڵگری جۆرێک ڕقە لە ئافرەت

–  فیکری فرۆیدیی بەشداربووە لە دۆزینەوەی دیدێکی کەموکورتدا بۆ ئافرەت: دەبینین لە سەرەتای مێژوودا یەک لیبیدۆ ھەیە کە لیبیدۆی نێرینەیە، ئەوە پیاو بووە کە ڕێبەرایەتی خێڵی سەرەتایی کردووە.. بە بەردەوامی ئافرەت پەراوێزخراوە؟

کازناڤ: فرۆیدیش وەک دەرەنجامی قۆناغەکەی خۆی، ھەڵگری جۆرێک ڕقە لە ئافرەت. دواتر “لاکان” ئەو تیۆرە فرۆیدییە دەھێنێت کە دەڵێت “ئافرەت بەرزەمنی نییە” کەواتە ناتوانێت کاری فیکری دابھێنێت، تا ئەوەمان بۆ ڕاڤە بکات کە مادامەکی “بەرزەمن”ی نییە کەواتە بەدەریشە لە یاسای خەساندن… بەڵام ئەنجامەکانی لاکان لەسەر ئەم گریمانەیە تەواو جیاواز دەکەونەوە، بۆ نموونە کە دەڵێت چێژبینینی مێینە لە نەشوەی سۆفیگەرییانەدا دەبینین. کاتێک لاکان دەڵێت “ئافرەت بوونی نییە” مەبەستی لەوەیە کە ئافرەت “ئەوێکی دیکەی ڕەھایە” کە ناتوانین چەمکێکی پێ ببەخشین، چونکە سەر بە ناکۆتایە… پیاویش کە لە کۆتا و فانیدایە، ھەر بۆیە زۆر بەداخ و حەسرەت دەیبینین، توانەوە و رۆچوونیشی بەناو چێژدا ناچاری دەکات شوناسێکی نوێی پیاوانە بۆ خۆی دابتاشێت… فرۆید دەڵێت لەش قەدەرە: لە پێکھاتەی مێینەدا شتێک ھەیە کە بە بەردەوامی وای لێ دەکات، وەرگر و قبوڵکەر بێت… بۆ پیاویش، کرانەوە واتە داننانی بە بوونی مێینە لە پێکھاتە ناوەکییەکەی خۆیدا، یان لە خراپترین دۆخەکانیدا دەبێتە ھۆمۆسێکسواڵ. بە ڕای من پیاو ناتوانێت ئەزموونێکی ڕاستەقینەی سۆفیگەرییانە بژی، ئەگەر ھاتوو قبوڵی ئەوە نەکات بە شێوەیەکی فێمینیانە لەزەت وەربگرێت، واتە بە بەشداری ھەموو لەش و قەوارەکەی.

–  “یۆنگ”یش لەلای خۆیەوە وای ڕاڤە دەکات کە ئەزموونی ڕۆحییانە زادەی ئانیمایە ، واتە بەشە مێیینە و فێمینیەکەی کەسایەتی مرۆڤ؟

کازناڤ: بێگومان بەلای یۆنگەوە مرۆڤ لە رۆحانییەتەوە، لە ناکۆتایی یان ڕەھەندە فێمینییەکەوە دەرکی یەزدانێتی دەکات. لە تێکستە پێشبینی ئامێزەکەشیدا بە ناوی “سۆز و نزیکایەتی بۆ مردووەکان” وای لێکدەداتەوە کە ئێمە لەژێر کۆنترۆڵی دوو ستەمکارداین: رۆحانییەت و دێوانەیی کە دوو نێوەندگەیەنەری نێوان ئێمە و یەزدانێتین، یەزدانێتییش بەناو مێیەتیدا تێپەڕدەبێت، بە دەرکەوتنی لەناویدا. فێمینی وەک ڕەگەزێکی دینامیکی، بەرەو کەماڵبوونێکی گەرموگوڕی دەروونمان دەبات، واتە توانای ئەوە بۆ خود دەستەبەر دەکات کە بتوانێت ھۆشیاری بەخۆی ھەبێت.

–  ئایا ئەو کەلێنەی کەوتۆتە نێوان پەرستنی خواوەندەکانی دایک و ئایینەکانی خواوەندی باوکەوە بارودۆخی ئافرەتی گۆڕیوە؟

کازناڤ: بۆ ماوەیەکی زۆر باوەڕم وابوو. بەڵام ئەمێستا پێم وایە کە کینە بەرامبەر بە ئافرەت بەتەنھا خاسیەت و تایبەتمەندێتی ئایینە یەکتاپەرستەکان نییە. با نمونەی ھیند بھێنینەوە کە تێیدا ھەندێک ڕێچکە و ڕێبازی ئایینی ھەن کە خۆیان بە پێنجینە دادەنێن، ھاوتاییەکی تەواو لەنێوان یەزدانەکان و برەھماندا دروست دەکەن. ئەی دواجار چی دەبینین؟ دەبینین ئافرەت بە بەردەوامی پاشکۆی پیاوە، جا وەک ئافرەت بێت یان وەک کچ. کەواتە ئەم مەسەلەیە دیاردەیەکە زۆر گەورەتر لەو ئایینانەی کە ئاسمانین و بۆ مرۆڤ ھاتونەتە خوارێ. لە گریکی کۆنیشدا کە ئایینەکان یەکتاپەرستی نەبوون، ھەر بەھەمان شێوەیە: مێژوویی پرۆمیسیۆس فێرمان دەکات کە گەورەترین تۆڵەی یەزدانی بریتتیە لە خوڵقاندنی ئافرەت بۆ مرۆڤ، ئافرەت وەک بەدبەختییە قەشەنگەکە.

 – بەڵام ئەو ھەموو ڕقە لە جەستە بۆ؟ ئەی بۆ بە تایبەتی لە ئایینی یەھودی – مەسیحیدا جەخت لە بوونی ئافرەتی فریودەر دەکرێتەوە؟

کازناڤ: جارێ دەبێت یەھودیەت لە مەسیحیەت جیابکەینەوە، ئەگەرچی پلەوپایەی کۆمەڵایەتی ئافرەت لە کولتەوری یەھودیدا تەواو نزم و بێفەڕە. لە کتێبی پیرۆزی یەھودیەتدا “ماتریارکەکان” دەبینین کە ھەمان بەھای “پاتریارکەکان”یان ھەیە. یەزدانی بەخشندە دەڵێت: “ھەرگیز دەستبەرداری ڕۆڵەکانی ڕەحمی خۆم نابم”… وەک دەبینین، جەستە شتێکی بێزراو نییە: کەسێک ھاوسەرگیری نەکردبێت، ناتوانێت ببێتە قەشە. بە ڕاست بیرمکەوتەوە، ئێمە “بۆ ئەوەی ئافرەت بناسین”، ھەروەھا “بۆ ئەوەی یەزدان بناسین”، ھەمان وشە بەکار دەھێنین. کابالای ئەو ئایینە داخراوەش – کابالا بە مانای فەقێیەکانی یەھود – دڵنیایی یان ئامادەگی خواوەندی مێینە دەخاتە نێو درەختی سێفیرۆتەوە (بە مانای درەختی ژیان دێت لە کابالادا کە لە دە سێفیرۆت پێکھاتوە – و. ک). کەواتە شکۆدارکردن و مەزنڕاگرتنی نێرینەیی کاری مەسیحیەتە کە چەمکی باوکی سەپاندووە. لە کتێبی پیرۆزی یەھودییدا پێنج جار ناوی پیاو ھاتووە لە بەرامبەر چواردە جار لە ئینجیلدا. بەڵام بەدەر لە ھەموو ئەو تێڕوانینانە، دواجار ئافرەت شتێک نییە بتوانین ئاوەھا بە ئاسانی لە دەستیان ڕزگارمان بێت، ئەوان لەملاولای خاچەکەدان, بەو دیویشدا مەسیح خۆی ھەڵیبژاردووە کە لەبەردەم (ماریا مادەلێنا)دا زیندووبێتەوە.

مریەمی پاکیزە کەموکورتی نێرینەیی لە کەنیسەدا ڕوتووش دەکات، کاتێک ھەوڵدەدات دیوە فێمینی و مێینەییەکەی یەزدان بدۆزێتەوە

– ئایا پاکیزەپەرستی قەرەبووی پێوارێکی نمایشکارانەی مێینە نییە؟

کازناڤ: مریەمی پاکیزە کەموکورتی نێرینەیی لە کەنیسەدا ڕوتووش دەکات، کاتێک ھەوڵدەدات دیوە فێمینی و مێینەییەکەی یەزدان بدۆزێتەوە. ئەو لە ئیفێز- شاری ئارتمیسی مەزن- دەمرێت تا بەو شێوەیە جێگەی خواوەندی دایک بگرێت. قەشە بێرنارد دەپرسێت: “بۆچی پێویستمان بە نێوەندگەیەنەرێکی مێیینە بێت، لە کاتێکدا مەسیح نێوەندگەیەنەرمانە؟” ھەر خۆیشی وەڵامدەداتەوە و دەڵێت: “باشترە دایکێکی نێوەندگەیەنەرمان ھەبێت، چونکە لەگەڵ خودای باوکدایە. کەس نازانێت؟ سەبارەت بە پاکیزەیی دایکی خودایش، ئەمەیان شتێکی تازە نییە و سیناریۆیەکی میتۆلۆژییە لەنێو زۆربەی کولتوورەکاندا و بریتییە لە: ھاوسەرگیریی پیرۆز.

–  بەڵام باوکانی کەنیسە ڕێگیریان لە ھیچ ھەوڵێک نەکردووە کە بۆ بێ حەیا و بێ شەرمکردنی ئافرەت لەئارادابووە؟

کازناڤ: ئەو دەمە بۆ ئەوەی دان بە بوونتدا بنرایە، دەبوو ھاوڵاتییەکی چاکی ڕۆمانی بوویتایە، لە کولتوورێکیشدا کە ئیرادەی نێرینە زاڵ بووە، دەبوو ڕقت لە ئافرەت بوایە. دیارە بە دوورخستنەوە و پەراوێزخستنی ئافرەتان کەنیسە بە شێوەیەکی حەرفی و ئەرتۆدێکسیانە لە راستییەکان تێگەیشتووە. مادامەکی مەسیح پیاو بووە، کەواتە دەبێت پاشینە و جێگرەوەکانیشی پیاو بن. بێگومان ئەوان ھەرگیز لەوە تێنەگەیشتون کە مەسیح مرۆڤێکی تەواوە، لە یەککاتدا ھەردووکیانە: واتە ھەم پیاوە و ھەم ئافرەتیش.

–  بە درێژایی سێ سەدە، زیاتر لە سەد ھەزار جادوگەر (دێوەژن) لە سووتێنگەکانی پشکنیندا سووتێنراون؟

کازناڤ: سووتاندن و سەوتێنگەکانی جادوگەر و دێوەژنەکان لە سەدەی سیانزەیەمدا سەریان ھەڵداوە، ئەو دەمەی کە کەنیسە ھەستی بە مەترسی و ھەڕەشەکانی ھێرتیک و بیدعە کردووە. ھەر بۆیە لە سەدەی پانزەیەمدا دەسەڵات دەگرێتەوە دەست و کۆتایی بە سەردەمی پارچەپارچەبوونە گەورەکان دەھێنێت. کەنیسە بەرپرسیارێتی سەرکەوتنی ھەموو ئەو سۆفیگەرانەی ڕەزامەندیان لەسەر بووەو زۆر خۆشویستراون – کە لە گەورە رەبەنە ئافرەتەکان و راھیبە فرەنسیسکانییەکان پێکھاتبوون – دەخاتە ئەستۆی ئافرەتان، ئەوانەی بە درێژایی سەد و پەنجا ساڵ رۆحانییەتیان بڵاوکردۆتەوە و بەبێ بوونی نێوەندگەیەنەرێکی پیاوانە، توانیویانە لە پەیوەندییەکی زۆر باشدا بن لەگەڵ خودا و پارێزگاریش لەو پەیوەندییە بکەن. لە سەدەی سیانزەیەمدا ئافرەتان بە زاھیدەکان ناسراون، لە سەدەی شانزەیەمدا پیێان وتراوە جادوگەر و دێوژنەکان، لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەیەمیشدا بە ھێرتیکی لە قەڵەم دراون.

خواوەندەکان بە تەنھا دەرکەوتن و بەرجەستەبونێکی فۆرمالیستیین و جەوھەر نین لەخودی خۆیاندا

 – تۆ نووسیوتە “لەو دەیانەی دواییدا، لە ڕێی زۆرێک بزاوتەوە سەرلەنوێ ھەڵسەنگاندنەوە و دەستنیشانکردنەوەی “مێینەیی” ئەو چەمکەی ھێناوەتە ئارا کە بۆ ماوەیەکی زۆر لاوەکی و بێزراو بووە..” ئایا ھەر لەسەر ئەو ڕایەت ماویت؟

کازناڤ: بەڵێ، بەڵام بە ھەندێک دەستکاری و جۆرێک لە دەم پاراستنەوە. چونکە ھەندێکجار، ئەو سەرلەنوێ ڕاستکردنەوەیە دەکەوێتە ھەڵەی ڕووکەشییەوە. با بزاوتی ژینگەپارێزەکان بە نموونە بھێنینەوە کە باوڕیان بە مەزنڕاگرتنی دۆگمی سادە و پاکی “خواوەندی زەمین”ە، لە کاتێکدا بەو شێوەیە نییە و بە تەنھا ھەقیقەتێکی ڕەمزییە. چونکە دواجار خواوەندەکان بە تەنھا دەرکەوتن و بەرجەستەبونێکی فۆرمالیستیین و جەوھەر نین لەخودی خۆیاندا. ھەر بۆیە ئەم قسەیە بۆ ھەندێک بزاوتی فێمینیستی ئەمریکیش ڕاستە. ئایا چ قازانجێک دەکەین گەر ھاتوو لە جیاتی دەستەواژەی خواوەندی باوک، خواوەندی دایکمان بەکار ھێنا. پێویستە لە جیاتی ھەڵگێڕانەوەی پەیوەندیی ھێزی نێوان دەو ڕەگەزەکە کولتوورێک دروست بکەین کە تێیدا داننان بە یەکدیدا لە ھەردوو لاوە بێت، بێگومان لە چوارچێوەی جیاوازییدا.

–  پێت وایە ئەو شەپۆلی گەڕانەی ئەمرۆ بەدوای ڕۆحانییەتدا ھەیە و بە بەردەوامی لە ھەڵکشاندایە، ئەو دەسەڵاتە زاڵەی پاتریارکیزم بگۆڕێت کە لە ئایینەکاندا ھەیەتی؟

کازناڤ: تەنھا بە مەرجی قبوڵکردنی دیوە مێینەییەکەی خودا. بەڵام نابێت ئەوەشمان لەیاد بچێت کە دەشێت ئەو بزاوتە رۆحانییانە تەڵە بن، وەک ڕیسکێکی تاکەکەسییانەش پێویستیان بە کولتوورێکی باڵا و ھەبوونی ئامرازە بۆ جیاکردنەوە، کە تا ئێستا بە ڕاگەیاندنی شۆڕشی فێمینیزمیشەوە ھیچیان دەستەبەر نەکراون و تێکەڵاوکردنێکی سەیر دەبینین. بە ھەر حاڵ، دواجار کۆمەڵگەیەک نییە کە بتوانێت بەبێ ڕێکخستنێکی کۆمەڵایەتی بەرگە بگرێت و بمێنێتەوە، بە ھەمان شێوە لە ئایینەکانیشدا. ئەمە کێشەیەکی سەختە: دەبێت لەیەک کاتدا ھەم پێ لەسەر لایەنە تاکەکەسییەکە دابگرین “واتە لەگەڵ سۆفییەکاندا بین” و ھەم پەنایش ببەینە بەر دەزگاکان (بە چاوپۆشین لەوەی کە دەزانین خراپیەکانیان چین). دواجار پاگانیزم “الوثنية” لایەنی پۆزەتیڤی خۆیشی ھەبووە، چونکە سەرباری ئەوەی کە دۆگماتیکییانە نەبووە، وەک خۆراکێکی ڕەمزی، پێشنیاری بڕێک سرووت و ڕیتواڵی پێویستیشی کردووە.

—————

سەرچاوە: دەقە سەرەکیەکەی ئەم گفتوگۆیە لە ژمارە ١٣ی 

(le monde des religions)

دا بەفەرەنسی بڵاوکراوەتەوە. سەرچاوەی وەرگێڕانەکەی منیش دەقی گفتوگۆکەی کازناڤە کە بەرواری ٣٠-٨-٢٠٠٩ لە ماڵپەڕی “www.alawan.org”

“المرأة في الديانات… إدراك الإلهي يكون عبر البعد الأنثوي” بە ناونیشانی: بڵاوبۆتەوە و كمال بوعجيلة وەریگێڕاوە بۆ عەرەبی.

The post دیوە مێینەییەکەی خودا appeared first on ژنەفتن.

لەم دیالۆگەدا، هەریەک لە نووسەر و ڕۆشنبیری لوبنانی (حازم ساغیە) و نووسەر و ڕۆشنبیری عێراقی (کەنعان مەکیە) لەبەر ڕۆشنایی دراوەکانی ئەو سەرچاوە “بنچینە”یەدا کە کولتووری تاک و گروپەکانی جیهانی عەرەبییان لێوە هەڵدەقوڵێت، گفتوگۆ لەبارەی واقیعی تۆتالیتاریزمی عەرەبییەوە دەکەن. نووسەران تیشک دەخەنە سەر ئەو پەیوەندییە توندوتۆڵ و ئۆرگانیکییەی فەرمانڕەوایەتی تۆتالیتێری ـ مۆدێرن بە جومگەکانی ژیان و کولتووری خێڵەکییەوە دەبەستێتەوە، وەکچۆن لە چوارچێوەی گفتوگۆکەشدا قسە لەسەر میکانیزمەکانی پێکهاتن و دروستبوونی تۆتالیتاریزم، ژینگە و فاکتەرە بەهێزکەرەکانی و دواجاریش ئەو سیما و فۆرمانە دەکەن کە لە تۆتالیتاریزمی ئەوروپی جیای دەکاتەوە.

دەقی ئەم دیالۆگەی نێوان ساغیە و مەکیە لەبارەی تۆتالیتاریزمەوە لە جیهانی عەرەبیدا “بە تایبەتی عێراق و سوریا” ساڵێک پاش ڕووخانی رژێمەکەی سەدام حسێن (٢٠٠٤) لە یەکێک لە قاوەخانەکانی “لەندەن” ئەنجامدراوە.

پێشتر لە کتێبی “کۆماری ترس”دا کە ناوەڕاستی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوو نووسیویەتی، مەکیە  ڕای وابووە سیستمی فەرمانڕەوایەتی بەعس سیستمێکی تۆتالیتارییە، بە پێچەوانەی ساغیەوە کە پێیوایە تۆتالیتاریزم پەیوەستە بە مۆدێرنەوە لە فیکری رۆژئاواییدا، لە کاتێکدا سیستمی بەعس لە عێراقدا تێکەڵەیەک بووە لە تۆتالیتاریزم و دیسپۆتیزمی خێڵەکی و خێزانی.

سەرباری تێپەڕینی ٩ ساڵ بەسەر ڕووخانی ڕژێمەکەی سەدام حسێن و ئەو واقیعە ئازاربەخشەی سیستمی تۆتالیتاریی ئەسەد لە سوریا بەر لە ڕووخانی خستویەتیەوە، پێدەچێت دڵڕەقیی یەکەمین و دواهەمین کار و کردەوەی بەئەمەکترینی ڕەگەزەکانی دەوڵەت بێت بۆ ئایدۆلۆژیای بەعس: مەبەستم لەو ڕەگەزانەش “شەبیحە”یە.  دەمەوێت ئەوەش بڵێم کە ئەم دیالۆگە زیاتر مۆرکێکی فیکریی شیکاری هەیە و پەیوەندی بە ڕووداوە هەنوکەییەکانی سوریاوە نییە، بەڵام بە جۆرێک لە جۆرەکان پێشبینییەکیشی تێدایە بۆ ئەو ڕووداوانەی کە ئێستا ڕوودەدەن، بە تایبەتی سروشتی سیستمەکە، کۆتاییەکەی و ئەو دابەشبوون و کەرتکەرتبوونەی دەکەوێتە نێو جەستەی کۆمەڵگەکەوە.

دەقی دیالۆگەکەیە:

 ساغیە: کەواتە با باسی تۆتالیتاریزم بکەین.

مەکیە: تۆتالیتاریزمی سیستمەکەی حافز ئەسەد و بەراوردکردنی بە تۆتالیتاریزمی سەدام حسێن.

ساغیە: دەمەوێت باسی ئەوە بکەین کە ئایا ئێمەی عەرەب، بە تۆشەوە، چۆن قسەمان لەسەر تۆتالیتاریزم کردووە؟ هەروەها دەتوانین باسی کارەکەی تۆش بکەین لەبارەی ئەو تەلار و پەیکەرانەی وەک سیمبولی یادگاری (میمۆریاڵ) دروست کراون. بە ڕای من ڕاست نییە بڵێین ڕژێمەکەی حافز ئەسەد تۆتالیتاری یان نیمچە تۆتالیتارییە. من وام پێ باشترە بڵێم سیستمێکی دیکتاتۆریی سەربازییە. 

مەکیە: پرسیارەکە ئەوەیە، ئایا ڕژێمەکەی ئەسەد تۆتالیتارییە؟

ساغیە: من پێم وایە زیاتر سیستمێکی دیکتاتۆریی سەربازییە. ئەگەر لە سروشتی ئەو سیستمانە وردبینەوە دەبینین کە لە توانایاندایە لەیەک کاتدا لە ڕابردوو، لە ئێستا و لە داهاتووش بدەن: ئەوانە لە ڕێگەی سیستمە جێگیرەکەیانەوە گورز لە ئێستا دەوەشێنن، لێدانیشیان لە ڕابردوو پەیوەستە بە ساختەکردن و شێواندنی مێژووەوە، وەکچۆن کێشەگەلێکی ئەوتۆشت لە ئایندەدا بۆ قوتدەکەنەوە کە سەخت دەبێت چارەسەریان بۆ بدۆزیتەوە. بۆ نموونە بەشار ئەسەد: گەر ئیش لەسەر کرانەوەی سیاسی و لیبراڵی و دیموکراتی بکات ئەوا دەوڵەت لاواز دەکات، گەر هەمان ڕێچکەی باوکیشی بگرێت وڵات پڕ کێشمەکێشتر و لە ڕووی ئابووری و کۆمەڵایەتیشەوە لاواز دەبێت. چارەسەر نییە. بۆ نموونە بڕوانە عێراق، بە سەدامەوە کارەسات بوو، بەبێ سەدامیش هەر کارەساتە، لەناو کۆمەڵگەکەدا بڕێکی زۆر ناکۆکی و کینەگەلێک نەشونمایان کردووە کە زۆر سەخت و دژوارن.. 

گۆڕانکاری پێویستی بە خەندە و پێکەنینە هاوشانی بێت، چونکە گۆڕانکاری خۆی کردارێکە دەمبەخەندە و گەشبین

مەکیە: کە دێینە سەر مەسەلەی گەشبینی ـ دیارە ئەم بابەتی گەشبینییەش بۆ خۆی گفتۆگۆیەکی درێژی نێوانمانەـ ئایا ناکرێت بە ڕۆیشتنی ئەسەد و سەدام لاپەڕەیەکی نوێ هەڵبدەینەوە، یان دەروازەیەکی نوێ بکەینەوە. بە ڕای من لەسەر ئاستە بابەتییەکە ئەمە یەکەمین بەربەستە، ڕاستە بارودۆخەکە تەواو ڕماوە و شێواو، بەڵام ئەگەری گۆڕانکاری و وەڵامدانەوەشی هەمیشە هەر نێگەتیڤ نییە، واتە بەو مانایە نییە کە بڵێیت دەبێت باجەکە بەم شێوەیە یاخود بەو جۆرە بدرێت.

ساغیە: بەڵام گۆڕانکارییش پێویستی بە خەندە و پێکەنینە هاوشانی بێت، چونکە گۆڕانکاری خۆی کردارێکە دەمبەخەندە و گەشبین. هەمو شۆڕشەکان بەڵێن و مژدە بە میللەتان دەدەن، لە کاتێکدا رزگاربوون لە دیکتاتۆری و تۆتالیتاریزم بەرەو کۆکردنەوەی تەرمەکانمان دەبات، واتە گۆڕان بە ئازار و تاڵییەوە، لە خراپترین حاڵەتیشدا دەڵێیت: خەڵک کەمتر دەمرێت…

مەکیە: وەک دەزانیت زۆرینەی هەرە زۆری خەڵکی سوریا سوننەن کە لەنێویاندا بڕێکی زۆر فەندەمێنتالیست هەن، ئایا دوای سی ساڵ لە فەرمانڕەوایەتی سیستمێکی نیمچە تۆتالیتێر، سەرکردایەتیەکی سونیی ئەڵتەرناتیڤ نییە بۆ ئەو بارودۆخە؟ ئایا هەر عەلەوییەکان لە دەسەڵاتدا دەمێننەوە؟

ساغیە: ئەم جۆرە جەنگە ناوخۆییانە نە پێویستی بە بڕوایە نە بە سەرکردایەتی. بە دیوێکی دیکەدا، کۆمەڵگە پێویستی بە سازدان و مۆبێلایزکردنە، هەر بۆیە ئەو لایەنەی هەڵدەستێت بە پرۆسەی مۆبێلیزەکردنێکی خێرا بەسەر هەمو شتێکدا زاڵ دەبێت. بە درێژایی سی ساڵ حافز ئەسەد توانی سوریا لەبەریەک هەڵبوەشێنێت تا هەموو شتێک لەژێر کۆنترۆڵی دەسەڵاتدا بێت. 

مەکیە: لە عێراق زیاتر؟

ساغیە: لە عێراق زیاتر نا، چونکە فۆرمی سوریا جیایە لە فۆرمی عێراقی، لە سوریادا سەرکوتکردن کەمترە، بەڵام کۆنترۆڵکردنی مەرجەع تیایدا زیاترە. حافز ئەسەد دەستی بەسەر هەموو ئەو مەرجەعانەدا گرت کە بە شێوەیەکی تەقلیدی سوننی، عەرەبخواز و یەکخواز بوون و دەیانویست فەڵەستین ئازاد بکەن، بەمەش بارودۆخێکی زۆر ئاڵۆزتری خوڵقاند. لە کاتێکدا مەسەلەی عەرەبخوازیی لە عێراقدا بە شێوەیەکی تەقلیدی سونییانە بووە و پەیوەست بووە بە دەوڵەتەوە. 

مەکیە: بەو مانایەی کە ڕژێمەکە سەرکەوتوو نەبووە لەوەی بە شێوەیەکی سەراپاگیر خۆی بەسەر تەواوی کۆمەڵگەدا بسەپێنێت.

ساغیە: لە کاتێکدا شیعە (بە تایبەتی لە ڕێگەی نەجەفەوە) مەرجەعی تایبەت بە خۆیان بەرهەم هێناوە،   لێرەدا جیاوازیان لە کەلامی سوننە تەواو ئاشکرایە. بەڵام عەلەوییەکان لە سوریا سوننیەکان وەک ئەو کەسانە پیشان دەدەن کە هەستی عەرەبایەتی خۆیان لەدەستداوە. 

مەکیە: خۆ سەدام حسێنیش لەسەر هەمان مەسەلە ئیشی کردووە، سیمبول و ئیکۆنە تایبەتەکانی شیعەی هێنا و لە سیاسەتەکانیدا بەکاری هێنان.

ساغیە: بەڵام ئەم مەسەلەیە لە عێراقدا مۆرکێکی سیاسی کاڵتری هەبوو بە بەراورد بەوەی کە لە سوریا دەبینرا، واتە کەڵکەڵەی عەرەبخوازیی و عەرەبچێتی شیعی بەمانای عەرەبخوازییەکە کە لە دەوڵەتی مۆدێرن و سیستمەکەی ڕزگاری بووە، عەرەبچێتی بن و بنەچەیە، بارگاوی بە شەرەف و سەربەرزی و ئاکار، تێكەڵ بە خوێنی عەرەبی. ئەم شتانە لای شیعە هەن، لە کاتێکدا لای سوننە نین. بە مانایەکی دی، عەرەبچێتی سوننە سیاسییکراوە، بەو مانایەی کە شیعی وا خۆی بەسەر سوننیدا با دەدات کە لەو عەرەبترە، وەکچۆن سوننی بە پیسبوو بە خوێنی تورکی دەزانێت، لە کاتێکدا کە سوننی کار لەسەر یەکێتی (یەکێتی عەرەبی) لە سیاسەتدا دەکات، شیعی ئەو یەکگرتن و یەکێتییەی بۆ گرنگ نییە. بەڵام سەدام توانی مەرجەعەکانی شیعە لەبەریەک هەڵوەشێنێت و ئەوەی خۆی بەدڵیەتی بیبات. ئەو دەیویست بڵێت ئێوە بنچینەی ڕەسەنی عەرەبن، دە وەرنە ناو ماشێنی ئایدیۆلۆژیای ناسیۆنالیزمەوە. سەردەمانێک ئەمە لە بەعسدا ئیشی دەکرد، بەپێی قسەکانی “حەنا بەتاتۆ”ش، هێزی حیزبی بەعس لە سەرەتاکانیدا لەنێو شیعەکاندا هیچی کەمتر نەبوو لە هێزی لەنێو سوننییەکاندا. 

مەکیە: بە ڕای من حەنا بەتاتۆ لەم وەسفە مێژوییەیدا زیادەڕۆیی کردووە..

ساغیە: بەڵام کە بەعسییەکان گواستیانەوە بۆ قۆناغی میلیتاریزەکردن “بەسەربازیکردن”. ئیدی کێش و قورسایی سوننەکان زیاتر بو لە شیعەکان. دیارە دەزانیت ناوەکانی وەک (فؤاد الركابي، طالب الشبيب، حازم جواد، سەعدون حماد و هاني الفكيكي) کە لە سەرکردە سەرەکییەکانی حیزبی بەعس بوون هەموویان شیعە بوون. بە گشتی پرسیارەکە لای من ئەوەیە کە چۆن دەکرێت لە تۆتالیتاریزم لەسەر ئاستی کولتوور و هونەر شانبەشانی هەموو ئەو فۆرمانەی لە کولتووری خۆماڵیدا هەن، بکۆڵینەوە. کە وا دەڵێم ماڵی ئەسەد و ماڵی تکریتیم لە خەیاڵدایە.

مەکیە: جارێ با مۆدێرنە بخەینە ئەولاوە، سیستمی تۆتالیتاریی سادە و ساکارە لە پێکهاتەکەیدا و زۆر ئاڵۆز نییە، وەکچۆن پێویستیشی بەو میکانیزمە ئاڵۆزە نییە کە سۆشیال دیموکرات کاری لەسەر دەکات. سیستمی تۆتالیتێر بۆئەوەی ئیش بکات پێویستی بە سەفسەتەگەری و گەمەی شێوێنەر نییە. نە هیتلەر و نە ستالینیش سۆفیست نەبوون، واتە تۆتالیتاریزم لە سروشتێکی ناوەکییەوە دروست دەبێت کە هەیە و پێویستی بە تیۆریزەکردنێکی ناوەکیی ئاڵۆز نییە.

ساغیە: بەڵام پێویستی بە ڕێککەوتنە لەسەر وەرگرتنی هەندێک سیمای مۆدێرنە، واتە بە تەنها زیندانەکان و ئەشکەنجەدان نا، بەڵکو بایەخدان بە بناغەی حیزب و سیستمی فێرکاری و .. هتد.

مەکیە: ئەمە لە سوریا و عێراقدا جێی بایەخ نەبووە. خێزان ناکۆک نەبووە لەگەڵ ئەو جۆرە شتانەدا، ئەمەش دۆخێکی گرنگە و دەبێت وریای بین. بۆ نموونە فەرمانڕەوایەتی سەدام لەیەک کاتدا هەم خێزانی بووە و هەم ناخێزانیش! ئەو لەناو خێزانەکەی خۆیشیدا سەرکوت و داپڵۆسینی کردووە و کەسانی لەدەرەوەی خێزانەکەیەوە هێناوەتە ناوەوە. بەڵام لە ساڵانی کۆتایی فەرمانڕەوایەتییەکەیدا زیاتر پشتی بە خێزان بەستووە. ئەوەی کە لێرەدا گرنگە ئەو ڕاستییەیە کە ڕژێمی عێراقی بەر لە هەڵگیرساندنی جەنگەکانی، واتە بەر لە ١٩٨٥، لە قۆناغی تۆتالیتاریزمێکی پەتی و ڕووتدا بووە، دیارە ئەم قۆناغەش زۆر گرنگ بووە چونکە تێیدا دەزگای ئاسایش کۆنترۆڵی سوپا دەکات. لە سیستمی تۆتالیتێردا پۆلیس و هەواڵگریی کۆنترۆڵی سوپا و دەزگاکانی تر دەکەن، ئەمەش لە عێراقدا هەبووە. من خۆم لە کتێبی “کۆماری ترس”دا ئەو دۆخەم بە ژمارە هەڵسەنگاندووە، هەروەها قسەم لەسەر ئەوە کردووە کە چۆن ئەو دەمە دەسەڵات پراکتیزەکراوە لە کاتێکدا هێشتا سەدام کوڕەکانی مناڵ بوون و لە دیمەنە سیاسییەکاندا دەرنەکەوتون، واتە ئەو دەمە فەرمانڕەوایەتییەکە خێزانی نەبووە.   

ساغیە: ئاه، بێگومان. بە دڵنیاییەوە، هەر سیستمێکی تۆتالیتێر یان تەنانەت دیکتاتۆریی سەربازیی سنوورەکانی فەرمانڕەوایەتی خێزان تێدەپەڕێنێت. بەڵام شتێکی تیۆری زۆر گرنگیش هەیە. لە وڵاتێکی وەک ئەڵمانیا تۆتالیتاریزم ئەفسانەی خێزان لەناو کۆمەڵگەدا دادەهێنێت، لە کاتێکدا لە وڵاتانی ئێمەدا خێزان هەیە، خێڵ هەیە، هەر بۆیە هیچ بیرکردنەوەیەکی ڕاسیستییانە یان بیرکردنەوە لێی بوونی نییە، چونکە لە بنەڕەتدا خێڵ هەیە.

لە خۆرئاوا چەمکی خێڵیان وەرگرتووە و خستویانەتە نێو ئایدیۆلۆژیای ناسیۆنالیزمەوە. لە خۆرهەڵاتیشدا و سەرباری بوونی خێڵ تێیدا، هەمان شت ڕوویداوە، بەڵام جودا لەوەی کە لە سیستمە تۆتالیتارییە خۆرئاواییەکاندا پشتی پێبەستراوە

مەکیە: هەست دەکەم باش لە قسەکانت ناگەم، تۆ تیۆریزە بۆ شتێکی تر دەکەیت.

ساغیە: من باس لە شێوەیەکی تایبەتمەندی تۆتالیتاریزم دەکەم لەو کۆمەڵگانەدا کە ئەوروپی نین، بەتایبەتی مەبەستمە بڵێم لێرەدا “هانا ئارێنت” سوودمان پێناگەیەنێت و هیچ کەرەستەیەکی دەوڵەمەندی ئەوتۆمان سەبارەت بەم حاڵەتە خێڵەکییە پێشکەش ناکات.

مەکیە: هانا ئارێنت وا سەیری وشەی خێڵایەتی کردووە کە بردویەتیە ناو چەمکی نەتەوایەتییەوە. لە خۆرئاوا چەمکی خێڵیان وەرگرتووە و خستویانەتە نێو ئایدیۆلۆژیای ناسیۆنالیزمەوە. لە خۆرهەڵاتیشدا و سەرباری بوونی خێڵ تێیدا، هەمان شت ڕوویداوە، بەڵام جودا لەوەی کە لە سیستمە تۆتالیتارییە خۆرئاواییەکاندا پشتی پێبەستراوە. لێرەدا نابێت ئەو جیاوازیەت لەبیر بچێت کە لەنێوانی خێڵی مەزهەبی و ئەو خێڵەدا هەیە کە ئارێنت باسی کردووە. لە حاڵەتی هیندیدا بۆ نموونە ڕقی خێڵێک لە خێڵێکی دی بوونی جیاوازی ئەوی دی ڕەتناکاتەوە.

ساغیە: لە ئەوروپادا خێڵ ئەوەندەی حاڵەتێکی زەینییە، ئەوەندە ڕیاڵ و واقیعی نییە، واتە گەڕانەوەیەکی ڕۆحییانەیە بۆ خێڵ، یا گۆڕینیەتی بۆ ئایدیایەک وەک ئاماژەیەک بۆ بەر لە مۆدێرنە.

مەکیە: خۆی ئەمە کێشە مەترسیدارەکەیە، لەنێوان خێڵ لە سەدەی نۆزدەیەم و خێڵی ئەمڕۆدا هیچ پەیوەندییەک نییە. دیاردە نوێکە لە خۆرئاوادا پشت بەو ئامرازانەی پەیوەندیکردن دەبەستێت کە لە سەدەی نۆزدەیەمدا نەبوون.

ساغیە: بە ڕای من لای ئێمە دۆخەکە جیاوازە و بە شێوەیەکی ترە. چونکە ئێمە ئەم خێڵە نوێیەی کە هەمانە دەیبەستینەوە بەو خێڵەی بەر لە ٨٠٠ ساڵ هەبووە، لە کاتێکدا هیتلەر دەیبەستەوە بە ئامرازی پڕوپاگەندەوە. دیارە لە حاڵەتی هەر یەکە لە ڕژێمەکانی حافز ئەسەد و سەدام حسێنیشدا بە بەراورد لەگەڵ دۆخە زەینییەکەی هیتلەر، مامەڵەکردن لەگەڵ هۆز و خێڵدا واقیعیتر بووە.

مەکیە: بەڵام لە یادیشت نەچێت کە هۆز و خێڵ لە تۆتالیتێرە عەرەبییەکاندا خێڵی عەرەبیین.

ساغیە: لەسەر ئاستی گوتار، هەرگیز هیتلەر وەک “برایان” لەگەڵ جەماوەرەکەی نادوێت، بەڵکو وەک “هاوڕێیان”، لە کاتێکدا لای ئێمە وەک برایان لەگەڵ جەماوەر دەدوێن. ئێمە پێویستمان بە کۆششێکی زۆر نییە بۆ ئەوەی بونیادە قوڵەکانی خەیاڵدان جۆش بدەین و ببزوێنین، لە کاتێکدا هیتلەر پێویستی بە کۆشش و ماندووبوونێکی زۆر بوو بۆ جوڵاندن و شڵەقاندنی ئەو گۆمە مەنگە. بەڵام لەوەش گرنگتر ئەو ڕاستییەیە کە دەشێت حیزب لە ئەڵمانیا زۆر مۆدێرنتر بێت وەک لەلای ئێمە، چونکە ئاستەکانی مۆدێرنە لە حیزبی نازییدا زۆر زۆر زیاترە لە ئاستەکانی مۆدێرنە لەلای حیزبەکانی ئێمە، بە هەمان شێوەش بۆ بەکارهێنانی ئامرازی مۆدێرن لەناو حیزبی مۆدێرندا.

بزاوتە ئایینییەکان کە ئێستا گۆڕاون و وەک جاران نەماون، ئەمێستا لە فۆرمێکی دیکە و بە ڕەنگێکی ترەوەن، جارێک بە ناوی ناسیۆنالیزمی عەرەبی و جارێک بە ناوی ئایینەوە، ئەمانە فۆرمی دیکەی نوێی خێڵەکین.

مەکیە: ئەوەیان پەیوەندی بە گەشەی پیشەسازییەوە هەیە لای ئەوان..

ساغیە: ئەوەش زۆر گرنگە..

مەکیە: لای من مەترسی تێزەکەی تۆ ئەوەیە کە پێت وایە ئەو سیستمە خێڵەکییە مەزهەبیەی لای ئێمە هەیە گۆڕانی بەسەردا نایەت، لە کاتێکدا من پێم وایە دەگۆڕێت، وەک بزاوتە ئایینییەکان کە ئێستا گۆڕاون و وەک جاران نەماون، ئەمێستا لە فۆرمێکی دیکە و بە ڕەنگێکی ترەوەن، جارێک بە ناوی ناسیۆنالیزمی عەرەبی و جارێک بە ناوی ئایینەوە، ئەمانە فۆرمی دیکەی نوێی خێڵەکین.

ساغیە: من ناڵێم کۆنن، بەڵکو توانای گەڕانەوەیان بۆ کۆن هەیە. با دیاردەی پەیکەرەکان بە نموونە بهێنینەوە، دیارە بە تەنها مەبەستم لە پەیکەرە مادییەکان نییە، بەڵکو پەیکەرەکان وەک دۆخێکی زەیینی. لە جیهانی عەرەبیدا حیزب زۆر بە ئاسانی دەستی بە پەیکەرە کۆنەکان دەگات. چونکە کۆمەڵگەکان لە کۆندا دەژین (تا ئێستاش موتەنەبی لەسەر ئاستی هونەری هەر وەک خۆیەتی). دیارە ئەم دیاردەیە لە خۆرئاوادا نەماوە، ئەڵمانیاش بە فۆرمی مۆدێرنتر و ڕێکخراوتر گوزارشتی لە تۆتالیتاریزمەکەی کردووە.

مەکیە: دەتوانیت پێم بڵێیت ئەو شتانە چین کە بە بەراورد بە سیستمە تۆتالیتێرەکانی خۆرئاوا لە دیاردەی سیستمە تۆتالیتێرە عەرەبییەکاندا ناگۆڕێن؟

ساغیە:  هەمو شتێک دەگۆڕێت، بەڵام ڕێگەی داخراویش هەن کە هەندێکجار دەگەنە قۆناغێک کە بەری دەکەوێت و دەیگەڕێنێتەوە بۆ دواوە و دیسانەوە بەردەوام دەبێتەوە. دیارە ئەم چیرۆکە لە دۆخی ئەوروپیدا جیاوازە، چونکە خۆی لە ئاوێنەکەی خۆیدا دەبینێت، لە کاتێکدا ئێمە خۆمان لە ئاوێنەی ئەوروپی و ئاوێنەی کۆندا دەبینین، چیرۆکەکە تەواو ئاڵۆز و پێکداچووە.

مەکیە: با بگەڕێینەوە بۆ سیستمە تۆتالیتارییەکانی لای خۆمان (لە سوریا و عێراق)، هەروەها ئەو خاڵە جیاوازانەی تۆ باست کردن. تۆ وتت سیستمی تۆتالیتاری لە سوریا، کۆمەڵگەی لەبەریەک هەڵوەشاندووە و بەندی هەموو پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی پچڕاندووە. ئەی کەواتە چۆن ئەم سیستمە دەتوانێت ئەم پارچە لەبەریەکهەڵوەشاوانە کۆبکاتەوە، واتە یاسایەک کە هەموویان یەکبخات؟

ساغیە: با کتێبی کۆماری ترس بە نموونە بهێنینەوە، تۆ دەڵێیت سەدام حسێن گەندەڵ نییە چونکە عاشق و مەستە بە مێژوو. لێرەدا هەست دەکەم وێنەیەکی خۆرئاواییت وەرگرتووە، چونکە هیتلەر و ستالینیش شەیدا و عاشقی مێژوو بوون، مەبەستم لەوەیە کە تۆ لایەنە تایفی و خۆماڵییەکەی بابەتەکەت فەرامۆش کردووە و بە تەنها پشتت بە کۆپی سیستمە تۆتالیتێرە مۆدێرنەکان بەستووە.

مەکیە: ئەمەی  تۆ دەیڵێیت لەسەر ئاستە ئاکارییەکە ڕاستە، بەڵام لەسەر ئاستی زیرەکی…

ساغیە: جیاوازی من و تۆ لەوەدایە کە تۆ بە تەنها کار لەسەر مۆدێرنە دەکەیت، تۆ پێت وایە تۆتالیتاریزم کۆمەڵگە دەگونجێنێت، کە ئەمەش دیسان کاریگەری مۆدێرنەی خۆرئاواییە، بەڵام کۆمەڵگەش تۆتالیتاریزم دەگونجێنێت. هیتلەر کێشەی خێزان و مەزهەبی نەبووە، کێشە ئایینییەکانی نێوان کاتۆلیک و پرۆتستانتیش لە ئەڵمانیادا چارەسەر کرابوون، لە کاتێکدا کێشەکە لە عێراقدا تەواو جیاوازە و تایفەگەری و مەزهەبگەری لە هەموو شتێکەوە هەڵدەقوڵێن و نائاگایانە و بە زیاد لە شێوەیەک کاریگەریان لەسەر هەموو شتێک هەیە. لەژێر ئەم کاریگەرییە نائاگاییەشدا ڕژێمەکە زیاتر مەیلی بەلای پشتبەستن بە پەیوەندییە خێزانییەکانە، بەڵگەش بۆ ئەمە پتەویی دەزگای برایەتی و ئامۆزایەتییە، لە کاتێکدا ئەمە لە ئەڵمانیادا نەماوە.

مەکیە: تکایە لەم تەڵەزگەیە دەرمبهێنە، ئەگەر سەدام و دڵڕەقییەکەی لەو ماوە درێژەی فەرمانڕەوایەتیدا و بە هەموو ئەو جەنگانەوە کە عێراقی پێدا ڕۆیشتووە نەیتوانیبێت کۆمەڵگە لە خێڵەکی و مەزهەبگەری دەربهێنێت، ئەی چی بکەین باشە؟

ساغیە: کێشەکە لەوەدایە کە ئێمە نازانین برا و ئامۆزاکانی هیتلەر و ستالین کێن، لە کاتێکدا تۆتالیتاریزم لەلای ئێمە تەواو پشتی بە برا و ئامۆزا بەستووە.

مەکیە: بەڵام ستالینیش پشتی بە جۆرجییەکان بەستبوو..

ساغیە: ڕاستە پشتی بە جۆرجییەکان بەستبوو، بەڵام وەک خێزان نا، بەڵکو وەک هەموو بزووتنەوەی جۆرجی. دیارە سەدامیش هەرگیز لە تکریتی نەداوە، چونکە لە بنەڕەتدا بزووتنەوەیەکی تکریتی نەبووە، بە پێچەوانە تکریتیبوون گەشە و نەشونمای کردووە، لەگەڵ سەدامدا شتێک بە ناوی تکریتییەوە گەشەی کرد. من خۆم پێشتر و بەر لە سەدام وشەی تکریتیم نەبیستبوو، ئەگەرچی ئەو خۆی ناوی خێزانە بچوکەکانی هەڵگرتووە.

مەکیە: ئەوەیان سەپێنراوە بەسەر سەدامدا، گوایە ئەو بە بنەچە تکریتییە…

ساغیە: بەڵام ستالین سەرباری پشتبەستنی بە کۆمەکی جۆرجییەکان، لەهەر شتێکی داوە کە بۆنی بزوتنەوەیەکی نەتەوەیی جۆرجی لێهاتبێت…

مەکیە: بەڵام جیاوازییەک هەیە لە دۆخی عێراقیدا و بە تایبەیش لە ترۆپکی سیستمی تۆتالیتاریی بەعسیدا، چونکە پاش جەنگی دووەمی کەنداو تۆتالیتاریزمی بەعسی تێکشکا، من ئەمەم لە پێشەکی چاپە نوێیەکەی کۆماری ترسدا نووسیوە، تێڕوانینی من وا بوو کە ئەو ڕژێمەی لە کۆماری ترسدا باسم کردووە بەسەرچوو، گۆڕا و نەما. ئەو ڕژێمەی بە شێوەیەکی سیستماتیک و بەرنامە بۆداڕێژراو خەڵکی دەکوشت، کەوتە بڕینی دەست و گوێی خەڵکی و مۆرلێدان و کوتینی نێوچەوان و سەریان. ئەو سیستمە تەواو لاواز بوو، هەر بۆیە پەنای دەبردە بەر ئەو جۆرە لە سزادان. ئاشکرایە کە تۆتالیتاریزم لاواز بوو، هەروەها گۆڕا بۆ شتێکی تەواو جیاواز. دیارە ئەم گۆڕانە دەرەنجامی شۆڕش یان شتێکی لەو جۆرە نەبوو، بەڵکو زادەی ئەو گۆڕانکارییانە بو کە بەهۆی جەنگی دووەمی کەنداوەوە بەسەر وڵاتەکەدا هاتن. سێیەکی وڵات “کوردستان” کەوتە ژێر کۆنترۆڵی کوردەکانەوە، کۆنترۆڵیش بەسەر باشووردا وەک جاران نەما. بە مانایەکی دی، ئەو کۆنترۆڵە ڕەهایە بەسەر وڵاتدا نەما و ڕژێمەکە وەک سیستمی فەرمانڕەوایەتی ئەڵمانیای پاش جەنگی جیهانی یەکەمی لێهات.

ساغیە: لێرەدا فۆرمێکی دیکە لە جیاکاریکردن لەنێوان سیستمە تۆتالیتێرە خۆرئاواییەکان و ئەو تۆتالیتێرانەی دیکە سەر هەڵدەدات کە خۆرئاوایی نین. تۆتالیتاریزمی خۆرئاوایی سەر هەڵدەدات، دەدۆڕێت،  دەڕمێت و هیچ خاڵێکی نییە بۆی بگەڕێتەوە. ئەگەر کاتی خۆی گریمانەی ڕووخانی ستالینیزممان بکردایە، ئەوا شیاو نەبوو ستالین داوای کۆمەک لە جۆرجییەکان بکات، ناشزانین ئایا هیتلەر بەر لە ڕووخانی پەنای بۆ یارمەتی و کۆمەکی کەس بردووە.

لە ئەوروپا بە چاویلکەی دەوڵەت دەڕوانرێتە تۆتالیتاریزم، واتە دەوڵەت یەکسانە بە کۆمەڵگە و بەسەر ئەویشدا زاڵ دەبێت، بەڵام لە کۆمەڵگەکانی ئێمەدا لەلایەکەوە دەوڵەتمان هەیە و لەلایەکی دیکەشەوە نزیکەکان

مەکیە: لەمەیاندا هاوڕاتم..

ساغیە: هیتلەر پشتی بە پلەوپایەیەکی خێزانی یا پەیوەندیی خوێن و خزمایەتی نەبەستووە، لە کاتێکدا تۆتالیتاریزمی عەرەبی، یان گەر وردتر قسە بکەین نیمچە تۆتالیتاری، لەسەر دوو هێڵ ئیش دەکات: لەلایەکەوە گەشە بە کەڵکەڵە و تەندێنسی ناوخۆیی و خۆماڵی دەدات، لەلایەکی دیکەشەوە دەست بەسەر تەواوی وڵاتدا دەگرێت. لە سوریا لازقییە و دراوسێ ڕیفییەکەی دەگرێت، بەڵام لە هەمان کاتیشدا سوریایەکی تۆتالیتێر بونیات دەنێت. گەشە بە ڕەگەزەکانی لایەنگیری خۆماڵی دەدات کە ئەوەش بنەما سەرەکییەکەیە، بۆئەوەی گەر ئەزمونە تۆتالیتێرەکە لە سەنتەردا ڕووخا، لەملاوە لازقییە و تکریتی هەبێت، بنەمایەکی هەبێت کە بۆی دەگەڕێتەوە. ئەم ئاڕاستەیە لای هەر یەکە لە حافز ئەسەد و سەدام حسێنیش هەبووە.     

مەکیە: لەمەیاندا لەگەڵتدا نیم، چونکە داڕمانی سیستمی تۆتالیتاری بە سروشتی خۆی داڕمانێکی تەواو و یەکجارەکییە.

ساغیە: لە ئەوروپا بە چاویلکەی دەوڵەت دەڕوانرێتە تۆتالیتاریزم، واتە دەوڵەت یەکسانە بە کۆمەڵگە و بەسەر ئەویشدا زاڵ دەبێت، بەڵام لە کۆمەڵگەکانی ئێمەدا لەلایەکەوە دەوڵەتمان هەیە و لەلایەکی دیکەشەوە نزیکەکان. لە سوریا و عێراق فەرمانڕەوا تۆتالیتێرە، بەڵام لەبەر هۆیەک کە گەمارۆ دەدرێت، ڕادەکاتە ناوچەکەی خۆی و گەمەی نزیکایەتی و خزمخزمێنە دەکات، کە بەمەش کێشەیەکی گەورە هەم لە یاسای دەوڵەتدا و هەم لە هەڵگیرساندنی جەنگی ناوخۆدا دەخوڵقێنێت. دیارە ئەمە لای هیتلەر وا نەبووە. هیتلەر بۆ کوێ بچوایە، بۆ نەمسا؟ ئەو خۆی لە بنەڕەتدا کەسێکی بێڕیشە و هەڵکەنراو بووە. ئەی ستالین، بچوایە بۆ جۆرجیا؟ بەڵام سەدام و ئەسەد دەچن بۆ تکریت و لازقییە، لەوێ بونیادیان هەیە، لەوێ تایفە و ناوچەی جوگرافی تایبەت بە خۆیان هەیە.

مەکیە: ئایا ئەمە مانای وایە هیچ نەگۆڕاوە، بەڵام ئەوەشت لەیاد نەچێت کە یەکێتی سۆڤێت هێدی هێدی گۆڕا و یەکسەر وەک ئەڵمانیا دانەڕما، لەنێوان مێژقوی داڕمانەکە ١٩٨٩ و نێوانی ماوە کلاسیکییەکەی تۆتالیتاریزم چەند دەیەیەکی خایاند، وەکچۆن داڕوخانێکی بەردەوامیش هەبوو لەگەڵ کرانەوەیەکی لە سەرخۆ و سادە. بە ڕای من هەمان شت لە سوریاش شیاو بوو، بەڵام عێراق شتێکی دیکەیە.

The post تۆتالیتاریزمی عەرەبی: بنچینەکانی، فۆرم و پەیوەندییە خێزانی و خێڵەکییەکانی appeared first on ژنەفتن.

بەڵام هەرگیز ئەوەی ئەو جارەیانم بیرناچێتەوە

کە لە (نیویۆرک سیتی) بووم

هێشتا دەستپێکی شەو بوو

لەبەردەم جامخانەی چێشتخانەکەدا وەستابووم

لەناو جامخانەکەدا

بەرازێکی برژاو دانرابوو

چاوەکانیان دەرهێنابوو

سێوێکیشیان ترنجاندبووە دەمیەوە

ئای لەو بەرازە نەگبەتە

ئای لەو بەرازە بەدبەختە

لە پشت بەرازەکەوە،

خەڵکی لەسەر مێزەکان دانیشتبوون

قسەیان دەکرد،

دەیانخوارد و دەیانخواردەوە

بەس من یەکێک نەبووم لەوان

هەستم کرد نزیکایەتییەکم لەگەڵ بەرازەکەدا هەیە:

هەردووکمان لە شوێنێکی هەڵەدا و

لە کاتێکی هەڵەدا، هەڵواسرابووین

هێنامە پێش چاوی خۆم کە من لە جامخانەکەدام

بەبێ چاو، بە برژاوی، سێوێکیشیان بڕیوەتە دەمم

دڵنیام کە ئەو دیمەنە، خەڵکی دنیای لێ کۆدەکردمەوە:

سەیری کەن چەند سووک و لاوازە

بنۆڕن دەستی بە حەواوەیە

قەفەزی سنگی بە دەرەوەیە

لە جامخانەکە دوورکەوتمەوە

چوومەوە بۆ خانەخوێکەم کە لە زیندانێک دەچوو

لە ڕێگا لە خۆمم پرسی

بڵێی بتوانم هەندێک کاغەز بخۆم؟

هەندێک ڕۆژنامە؟

هەندێک قالۆنچە

ڕەنگە بتوانم جرجێک بگرم

جرجێک بە کاڵی

پێستەکەی داماڵم

ناوسکی دەربهێنم

چاوەکانی دەربهێنم

سەر و کلکەی نەخۆم.

نا، ڕەنگە پەتایەک بگرم و بمرم

چوومەوە باڵەخانەکە

بە پلیکانەکاندا سەرکەوتم بۆ ژوورەکەم

گڵۆپەکانم دانەگیرساند، خۆیان چۆن کوژابوونەوە، هەر وا بوون

لەسەر کورسییەک دانیشتم

لە خۆم دەپرسم: بڵێی شێت نەبم

چونکە هیچم نەکرد تا یارمەتیەکی خۆم بدەم.

ئیتر برسێتییەکەم نەما

لەو شوێنەدا لێی دانیشتم

پاشان لە ژوورەکەی تەنیشتمەوە

گوێم لە دەنگی گانکردن بوو

تەنانەت دەنگی چرپاکە و ئاهەکانیشیانم دەبیست

هەستام و لە ژوورەکە چوومە دەرێ

گەڕامەوە بۆ سەر جادەکە

بەڵام ئەمجارەیان ڕێگەیەکی ترم گرتەبەر

ڕێگەیەک دوور لەو بەرازەی ناو جامخانەکە

بەڵام هەر بیریشم لێ دەکردەوە

بڕیارم دا

بمرم زۆر باشترە لەوەی ئەو بەرازە بخۆم

باران دایکرد

ڕوانیمە ئاسمان

دەمم کردەوە و نمەبارانەکانم قووت دەدا

ژەمێک خواردنی ئاسمانی…

سەیرکەن ئەو پیاوە چی دەکات؟

گوێم لێ بوو یەکێکیان وای وت.

منیش بیرم کردەوە کە ئەمانە زۆر بێنرخ و گەمژەن

ئاه کە گەمژە و بێفەڕن

دەمم داخست

کەوتمەوە ڕێ.

سەرچاوە:

Kärlek är en hund från helvetet

The post برسێتی appeared first on ژنەفتن.