چ عیلاقەی هەیه؟

دکتۆر شێرکۆ عەبدوڵڵا

ــ ئەڵێن ئیسرائیل هەڕەشەی لە دکتۆر عەلی قەراخی کردووە؟

+ناهەقی نییە کاکە، یەعنی چی کنگری سەگباب کیلۆی بە شەش هەزار؟

***

ــ وا بزانم خوێندنی ئەمساڵمان فت؟

+ سەیرە! ئەی بۆ ئەڵێن دوو کەڵەشێر لە سەرەنوێلکێکدا جێیان نابێتەوە؟

***

ــ گەرمیان وشکەساڵی ڕاگەیاند.

*دەستی خۆش بێ، چەندم پێ وتن ڕیفراندۆم مەکەن؟

***

ــ ئەمجاره ببینم قایشت نەبەستووە غەرامەت ئەکەم.

+ ئەی بۆ مەحاسەبەی سۆران عومەر ناکەی ئەچێتە کۆبوونەوەی پەرلەمانتارە شیعەکانەوە؟

***

ــ لەپی دەستم ئەخورێ.

+ دیارە ئیمکانیاتی هەیە، ئەگینا چۆن لە ئەندام کۆمیتەوە ئەیکەن بە کارگێڕی مەڵبەند

***

ــ ئەرێ ئەم وڵاتەیان بۆ وا لێ کردووە، دار و بەرد بووە بە سەیارە؟

+ بەڵێ! تۆش بە من ئەڵێی نابێ فیلەر بکەی.

***

ــ وەڵڵاهی وایە باوکم، ئەشهەدوو ماسی لەسەرەوە بۆگەن ئەکات.

+ ئەوە جاران بوو بەساقە، ئێستا هەموو بازاڕ بگەڕێی، ڕبەیەک برنجی بازیانت دەست ناکەوێ.

***

ــ زەحمەت نەبێ نیوە دێڕەکەی تری ئەمە چییە؟ کە مەیدانی جریدبازی لە دەشتی کانی ئاسکان بوو.

+ بە ئاوی تێگەیشتین دونیا کەچی شافی ڤۆڵتارین بوو.

کەم دەقی کوردیم بینیووە هێندەی ئەو دەقەی دکتۆر شێرکو لە ڕووی تەکنیکەوە بەرز بێت.

تەکنیکی “دەستەنامۆ”:

ئەو تەکنیکانەی لەو دەقەدا کەڵکیان لێ وەرگیراوە ــ کە دێ باسیان بکرێت ــ هێندە نامۆ و نادەستەمۆ و بەیدەستن کە خوێنەری جیددیش لە خوێندنەوەی یەکەمدا ڕەنگە نەتوانێت هونەری دەقەکە “بگرێت”.

لە باسی بوتیقای سوریالیستی و ئیماژی سوریالیستی‌دا دەڵێن: چونکە ئامانجی ئیماژسازی سورریالیستی دۆزینەوەی نەزانراوە ئەو ئیماژەی ئەو نەزانراوە تۆمار دەکات بێپێشینە و داهێنەرانەیە. بە پێچەوانەی چواندن لە بەراورد و پێک‌گرتن دروست نابێت بەڵکوو لە تێکەڵیی دوو بابەتی یەکتربڕ و دوو دونیای لێک دوور دروست دەبێت.

ئەندرێ برێتۆن لە ئینجانە پەیوەندییدارەکاندا دەڵێت: بەرزترین کارکردێک کە شیعر دەتوانێت ئاواتی بەدیهێنانی هەبێت بریتییە لە پێک‌گرتنی دوو شت کە تایبەتمەندییەکانیان تەواو لێک دوور بێت، بە جۆرێک کە تێکەڵکردنی ئەو شتە بەردەنگ تووشی ڕاچڵەکان و سەرسووڕمان بکات.

یەکێک لەو تەکنیکانەی کە لە دەقەکەی دکتۆر شێرکۆدا کەڵکی لێ وەرگیراوە گرێدانی دوو بابەتە کە پەیوەندییەکی ئاشکرایان پێکەوە نییە. ئەو دوو بابەتەی ناو دەقەکەی دکتۆر شێرکۆ هێندە لێک دوورن، تووشی ئەو ڕاچڵەکان و سەرسووڕمانەمان دەکەن کە برێتۆن چاوەڕوانی دەکرد. یەکێکی تر لەو ئامادەکاری و تەمهیدە ئەدەبیانەی لە دەقەکەی دکتۆر شێرکۆدا کراوە؛ دروستکردنی پەیوەندیی ڕستەبەندییانەی پتەوە لە نێوان دوو لایەنی گوتوبێژەکە.

له هەر پاژێکدا سەرنجی سەرەتای بڕگەی دووهەمەکەی بدەن. ئەم وشە و دەربڕینانەی خوارەوە سەرەتای بڕگەکانن:

ناهەقی نییە کاکە!

سەیرە!

دەستی خۆش بێ!

ئەی بۆ…!

دیارە!

بەڵێ!

ئەم وشە و دەربڕینانە چ ڕۆڵێکیان لە ئەدەبییەتی دەقەکەدا هەیە؟ ئەو وشە و دەربڕینانە کە لەو شەش ڕۆڵ و کارکردەی ڕۆمەن یاکۆبسن بۆ زمانی دیاری کردووە، کارکردی هاوسۆزی(phatic function)یان هەیە؛ ڕۆڵیان دروستکردنی چاوەڕوانی پەیوەندیی هۆکار و هۆکردی و مەنتقییە لە نێوان گوتەی لایەنەکانی گوتوبێژەکەدا.

ئەو چاوەڕوانییە وا دەکات نەبوونی پەیوەندیی هۆکار و هۆکردی لە نێوان قسەی دوو لایەنەکە زەقتر دەربکەوێت و ئەمە نە تەنیا لە خزمەتی بوتیقای سوریالیستی دەقەکەدایه بەڵکوو سەرسوڕمان و ڕاچڵەکانەکە چەند قات دەکاتەوە. بیر لەوە بکەرەوە نەبوونی ئەو چەند وشە و دەربڕینە چەنێک لەتمەی لە ئەدەبییەتی دەقەکە دەدا.

لە کۆتاییدا گرنگترە باسی ئەوە بکرێت ئەو دوو تەکنیک و ئامادەکارییە چۆن خزمەت بە ناوەڕۆکی دەقەکە دەکەن: ئەو ئامادەکارییانە بواری ڕەخساندووە ئەو بابەتانەی لە بڕگەی دووهەمی پاژەکاندان و ئاسایی بوونەتەوە، دووبارە وەک خۆیان نائاسایی و نامەنتقی دەر بکەونەوە. ئەو ڕاستییانە هێندە ڕاستییانێکی زەق و دیار و لە خۆتەن نامەنتقین؛ تەنانەت دەکرێت لە پەیوەندییەکی نامەنتقی‌دا بەکار ببرێن. لە کۆی دەقەکەدا و بەو ئامادەکارییانەوە جەخت لە نامەنتقی‌بوونی ڕاستییەکان دەکرێتەوە.

چمان دەقەکە بڵێت: ئەنجامدانی ڕیفراندۆم هێندە بێسەروبەر و هەڕەمە و نەگونجاو بوو کە دەکرێت لە درێژەی ئەو بێمەنتقیەی خۆیدا بە هۆکاری وشکەساڵیی گەرمیانیش بزانرێت.

چمان دەقەکە بڵێت: له دونیایەکی بێ‌ڕێسادا کە کلیۆیەک کنگر بە شەش هەزار دینارە؛ حەقە ئیسرائیل لەسەر ئەو بێسەروبەرییە هەڕەشە لە عەلی قەراخی بکات.

چمان دەقەکە بڵێت: بەشداری سۆران عومەر لە کۆبوونەوەی شیعەکاندا هێندە نامەنتقییە، چاوەڕوان دەکرێت پۆلیسی هاتوچۆش لەسەری بێدەنگ نەبێت.

ئاشنایی‌سڕینەوە:

شکۆلۆڤسکی پێی وا بوو؛ ئەرکی هونەر ئەوەیە ئەو بابەتانەی دووبارەبوونەوە و ئاسایی‌بوونەوە وای کردووە هەستیان پێ نەکەین؛ دووبارە هەستیان پێ بکەین. ئەو بەو کارەی دەگووت، ئاشنایی‌سڕینەوە یان نائاشناکردنەوە (defamilarization).

ئاشنا کەی سەرنج ڕادەکێشێت؟ ئەگەر دوکانداری سەر کۆڵانەکەتان لە ناو کۆڵان یان لە مزگەوتی گەڕەکدا ببینیت، سەرنجت ڕاناکێشێت، بەڵام ئەگەر لە پایتەختی وڵاتێکی تر لەپڕ پێیدا هەڵبتۆقی، سەرنجت ڕادەکێشێت. کەواتە ئاشنا لە شوێنی نائاشنادا سەرنجڕاکێش و هەست‌پێکراوترە.

نرخی کنگر کاتێک لە پاڵی ئیسرائیل و عەلی قەراخی‌دا بێت، سەرنج‌ڕاکێش‌ترە لە کاتێک لە پاڵی نزخی تەماتە و خەیاردا بێت. ئێستا ڕەنگە تێ بگەیت کە ئەو تەکنیک و ئامادەکارییانە چ ڕۆڵێکیان هەم لە دروست‌بوونی ئەدەبییەت و هەم گەیاندنی ناوەڕۆکی ئەو دەقەدا هەیە.

ڕەخنەیەک کە هەر لە سەرەتاوە لە سوریالیزم و لە ئیماژی سوریالیستی گیرا ئەمە بوو؛ لە بوتیقای سوریالیستی‌دا لێکدانی شتە لێکدوور و  ناپەیوەندی‌دارەکان بە هونەر دەژمێردرا کە ئەنجامدانی ئەو کارە ئاسانە و پێویستی بە وردبوونەوە و هێزی داهێنەرایەتی نییە.

بۆ دەرخستنی مکانیکی و ڕەق و تەقبوونی ئەو کارە بیر لەوە بکەرەوە پێش سوریالیستەکان، داداکان بە تیروپشک وشەکانیان دەخستە پاڵی یەک و وەک شیعر بڵاویان دەکردەوە. ئەمەم گووت بۆ ئەوەی بڵێم دەقەکەی دکتۆر شێرکۆ ئەو ڕەخنەیەی نایەتە سەر؛ چون خستنەپاڵی شتە لێکدوورەکان لە دەقەکەی ئەودا بە ڕێککەوتی ڕووت ئەنجام نەدراوە.

سەرنجی بڕگەی وشکەساڵیی گەرمیان و ڕیفراندۆم بدەن. دروستە ڕیفراندۆم هۆکاری وشکەساڵی نییە و ئەو دوو بابەتە لێک دوورن و گرێدانیان سورڕەئالە. بەڵام لە عەینی حاڵدا وشکەساڵی و ڕیفراندۆم پەیوەندییەکی ناسکیان هەیە؛ هەر دوو هۆکارن بۆ تێکدانی گوزەرانی ئاساییی خەڵک.

دروستە شۆفێری و پۆلیسی هاتوچۆ و سۆران عومەر زۆر لێک دوورن، بەڵام لە عەینی حاڵدا لێکچوونێکی ناسک لە نێوان سەرپێچی‌کردنی شۆفێر و چوونی سۆران عومەر بۆ ناو کۆبوونەوەی شیعەکان هەیە، ئەویش ئەوەیە هەرتکیان کردەوەیەکی ناڕەوان.

ئەو پەیوەندییە ناسکانە وای کردووە دەقەکەی دکتۆر شێرکۆ لە لایەکەوە هەم سورەئال بێت، هەم ڕەخنەی مکانیکی بوونی نەیەتە سەر.

له ئەدەبی کوردی‌دا دەقی “بۆ ژادانۆف”ی فەرهاد پیرباڵ لە کتێبی “بۆ ڕۆدانی کوڕم” هەیە. بەشێکی ببینن:

ئۆتۆمبێلێکی هەیئەت ئیداری و کۆبوونەوەیەکی علوج

قوتابییەکی دەستی دووەم و تەلەڤزیۆنێکی تەمبەڵ

کچێکی پڕ و زبڵدانێکی بێ وەفا

گۆرانیبێژێکی ۲٨ و پاسکیلێکی دەنگخۆش. 

ئەو دەقە لە بەر ئەوەی لە لێکدانی شتە لێکدوورەکان دروست بووە، توخمی سوریالیستی تێدایە. بەڵام ڕەخنەی مکانیکی‌بوونی دێتە سەر. ئەو ڕەخنەیەی کە شەفیعی کەدکەنی لە فارسیدا و لە باسی “جیغ بنفش”دا ناوی خشتەی لێکدانی وشەکان(جدول ضرب کلمات)ی لێ دەنێت و لە کوردیدا من پێی دەڵێم وشەلەوشەدان.

The post ئەفلاتوون لە غاری حەرا یان تەنز بە تامی سوریالیزم: appeared first on ژنەفتن.

کاک مەسعوود دوو دانە لە کتێبە قەبەکانی بابەکی ئەحمەدیشی لە فارسییەوە کردووەتە کوردی کە ئەویش خۆی دەرخەری بەشداری شێرگیرانەیەتی لە کاری وەرگێڕاندا.

دەقێکی کورت لە کاناڵی گۆڤاری مەهاباددا بڵاو کراوەتەوە کە کاک مەسعوود لەو دەقەدا بۆچوونی خۆی سەبارەت بە هاوتا کوردییەکانی وشەی “مخاطب” ــ بە تایبەت دوو وشەی “بەردەنگ” و “بەربێژ” ــ خستووەتە ڕوو.

لەو دەقەدا کاک مەسعوود فەزڵی وشەی “بەربێژ” دەدا بەسەر وشەی “بەردەنگ”دا. ئەو بۆچوونەی ناوبراو ــ لە ڕوانگەی منەوە ــ یەکێکە لە دەرکەوتەکانی نەخۆشییەکی ئاسانگوێز و باو کە من پێی دەڵێم؛ نەخۆشیی “کوردیی قاڵبی”.

لەم نووسینەدا ئەو دەقەی کاک مەسعوود دەکەم بە پێخۆری باسێک لەسەر بڵاوبوونەوەی “کوردیی قاڵبی” و نائەدەبی کە من وەک تەختەپووت(مۆرانە)ێکی منجڕ دەیبینم کە تەختەی زمانی کوردی پووت و کلۆر دەکات.

لێرەدا داوا دەکەم خوێنەر کۆپی‌پەیست‌کراوی دەقەکەی کاک مەسعوود لە خوارەوەدا بخوێنێتەوە، تا من لە دوای ئەو دەقە باسەکەم بخەمە ڕوو.

“بەردەنگ”، “بەرپەیڤ” یان “بەربێژ”

لە پێواری ئاکادیمیایەکی زمانی کوردی و کەمتەرخەمیی”سیاسەت” لە ئاست فەرهەنگ و زمانی کوردی، نووسەرانێکی دڵسۆز و خامەبەدەستانی بوارە جیاجیاکان ناچارن پەنا بۆ زاراوەسازی بەرن و دیارە و ئاشکرایە هەندێ جار هەڵەی داڕشتن و داتاشینیش ڕوو دەدات.

هەڵبەت هەندێ جار گۆشەنیگای ماناسازی یان دیدی تاکڕەهەندی لە بینینی مانادا، هەڵەی مانایی یان وردنەبوونی باری ماناییی لێدەکەوێتەوە.

***

لێرەدا دەرفەتی درێژدادڕیمان نیە و ناتوانین باس لە ڕێساکانی داڕشتن بكەین. تەنیا یەک خاڵی گرنگ لێرەدا دەخەمەڕوو:

داڕشتن لە “ناو”ەوە، داڕشتن لە ڕەگی  کردار کە لە “چاوگ”دایە؛ هەروەها داڕشتن بەگوێرەی لێکدانی کەرستە زمانییەکان.

لە پێشنیاری وشەیەکی وەک”مخاطب”دا، هەندێ وشە پێشنیار کراون وەک : بەردەنگ و بەرپەیڤ.

کاریگەریی زمانی عەرەبی لەسەر “فارسی” و “تورکی” گەلێک زۆرە و ئەمەش کاریگەریی لەسەر وێنای مانایی لە زمانی کوردیدا داناوە کە هەندێ جار دەبێتە مایەی هەڵەی داڕشتن.

با لە ڕیشە  عەرەبییەکەوە دەست پێبکەین:

“خطب” ثلاثی مجرد.  1( بە مانای کاری چ گەورە بێت و چ بچووک 2) بە مانای خوازبێنیی ژن. بڕواننە: “تاج العروس” / “لسان العرب”. نکاح.

“خطبە”(ع. مص): دواندەری / سخنرانی. لە عەرەبیدا بە مانای ئەو وشانە دێن کە لە خوازبێنیی ژندا ڕووبەڕوو دەگوترێن. سەرنج لە “ڕووبەڕوو” بدەن. ئەمە مانای”دواندەری”یی تێدا هەڵگرتووە. دوان + دەری.

خطیب: دواندەر. ڕووی لە دەرەوەیە. ئاراستەی مانایی دەرچوون بۆ ئەوی دیکە( لۆژیکی مانایی)

“خطابە”(ع. مص) بەسەر خەڵکدا خوێندن. دەقی دواندەری( خطبە).

“خطاب”: discourse، گفتمان، وێژمان(گوتار).

تخاطب: ڕووبەڕوو قسەکردن

مخاطب: کەسێک کە ئەوی دیکە قسەی لەگەڵدا دەکات، لایەنی بەرانبەر کە بەر ” گوتن” دەکەوێت.

بیسەر – بینەر.

ئاراستەی وشەکە” ڕووبەڕوویی پەیام دەگەیەنێت. بۆیە زمانی بێزمانییش  گوێزەرەوەی پەیامە.

بۆیە “دەنگ” پەیام نیە، چونکە تەنیا دەنگی زمانی” ڤاچە(فۆنیم) دەتوانێ هەڵگری پەیام بێت نەک “دەنگ

(فۆن). دەگۆترێ”تەلەفۆن” واتە” “دەنگبەر” نەک “بەردەنگ”.

“ڤاچ” ڕیشەی وشە و کرداری ” وێژ” و “بێژ”ە. لێرەدا “مخاطب” بەر “بێژ”ە. واتە ڕووی گوتە و پەیام چ دەنگدار و چ بێدەنگ لەوە. واتە تابلۆیەکی نیگارکێشی “بەربێژ”ی خۆی هەیە؛ هەرچەند بێدەنگیشە، چونکە “دەنگ” دوایین وێستگەی زمانە لە ئاخاوتندا. دەنگ جێی پەیام ناگرێتەوە، بەڵام “پەیام” دەگوازێتەوە. دەنگی زمانیش لە دەنگی سروشتی وەرگیراوە، بەڵام” مانا” و “پەیام”ی لەسەر بارکراوە. جیاوازیی نێوان “فۆنیم” و “فۆن” لە زمانناسیدا هەمان جیاوازیی” ڤاچە” و “دەنگ”ە.

خاڵێکی گرنگی دیکە بریتییە لەوە کە “دەنگ” ڕەگی کرداریی تێدا نیە بەڵام مەرجی داڕشتنی زاراوەکە ئەوەیە کە کردارێک ڕووبدات. بۆیە ئەوەی کە ڕوو دەدات”گوتن”ە کە ماناکەی لە چاوگی”بێژان”دا وەشێراوە. هەروەها دەبێ ئاگامان لەوە بێت کە “زاراوە”یەک کە لە “ڕەگ”ی کردارەوە دادەڕێژرێ دەبێ توانستی گەردانکردن”صرف”ی تێدا بێت و بتوانین بە پەیڕەوی لە ڕێساکە پێشبینیی داڕشتنی وشەگەلی هاوبەستێنی ماناییی لێبکەین. “بەربێژ” ئەم تواناییەی هەیە. چونکە” مخاطب”ڕیشەی کرداریی هەیە نەک ناوی؛ هەرچەند شێوەی “ناو”ی لەخۆی گرتووە.

لەم خزمەتانە کوردی مەکەن!

جیددی‌ترین قسەی کاک مەسعوود ئەمەیە؛ وشەی “بەردەنگ” چون لە “ناو”ی “دەنگ” دروست کراوە و کردار یان ڕەگی کرداری تێدا نییە، وشەیەکی باش نییە. هەروەها بەڕێزیان “بەربێژ”یان پێ باشترە چون ڕەگی “بێژ”ی تێدایە و گوایە ــ بە قسەی کاک مەسعوود ــ ئاسانتر گەردان دەکرێت.

کێشەی ئەو بۆچوونە دەگەڕێتەوە بۆ ئەو سەردەمەی بڕێک ــ با بڵێین دڵسۆز ــ بە بێ هەستکردن بە گرنگیی ئەدەبایەتی لە دروستبوونی زمانێکی دەوڵەمەندی ئەدەبی و فەرمی و ستانداردا، هەوڵیان دا لە ڕێی داتاشینی وشەی قاڵبییەوە کوردی دەوڵەمەند بکەن.

چێژناسییەک کە وشەی “بەردەنگ” دەتفێتەوە و وشەی قاڵبی “بەربێژ” بە جوان دەبینێت، چێژناسییەکە کە پتر چێژ لە یەکجۆری دەبینێت تا لە جۆراجۆری. چێژناسییەکە کە چێژ لە ئاشنایی و ڕێسامەندی و پێشبینی‌کراوی و  قاڵبی‌بوون دەبینێت نەک لە ئەدەبییەت و نائاشنایی و داهێنان.

هەشت ساڵ پێش بە مادۆ-م گوت:

ــ ئەزانی لە کوردی‌دا بە موسەلەس چی ئێژن؟

ــ چی ئێژن؟

ــ ئێژن سێگۆشه

ــ سێگۆشە؟! وەڵڵا جوانە. یانی سێ گۆشەی هەس.

ــ ئەی ئەزانی بە مورەبەع چی ئێژن؟

ــ چی ئێژن؟

ــ ئێژن چوارگۆشە.

ــ چوارگۆشە. وەڵڵا ئیتر گێلەگێلە!!

مادۆ بە وشەی سێگۆشە شاگەشکە بوو. چون هەم نوێ بوو بۆی، هەم ڕوون بوو کە بۆچی پێی دەڵێن. بەڵام هەر ئەو کەسەی بە جوانیی سێگۆشە شاگەشکە بوو، قاڵبی‌بوونی چوارگۆشە بێزاری کرد.

چێژناسیی مەسعوود و مادۆ دوو چێژناسیی جیاوازن. چێژناسیی یەکەمیان چێژ لە قاڵبی‌بوون و ڕێسامەندی دەبینێت، هی دووهەمیان لە ئەدەبییەت و ناڕێسامەندی.

ئەدەبییەتیی وشەی بەر”دەنگ“:

گرفتەکە لە وشەی “مخاطب”ـەوە سەری هەڵدا بوو. ویستراو بوو ڕێکترین هاوتای بۆ دابنرێت. کرا بوو بە مەرجیش کە لە قاڵبی ناوی بەرکار، کەڵک وەر بگیردرێت:

(بەر + … ).

کەواتە وشەکە دەبێت هاوتای ئەم دوو وشەیەی خوارەوە بێت:

بەر”خطابه”

یان

بەر”خطبه”.

وشەی “بەردەنگ” ڕێک هاوتای وشەی بەرختابە یان بەرخوتبەیە، بەڵام لە دروستکردنی‌دا لە تەکنیکێکی ئەدەبی کەڵک وەرگیراوە کە لە ڕەوانبێژیی ڕۆژئاوایی‌دا پێی دەڵێن سێنێکدکی synecdoche وە لە ڕەوانبێژی ئیسلامیدا پێی دەگوترێت؛ “مجاز به علاقه جز به کل”.

زەینێکی داهێنەر “دەنگ”ی وەک پاژێکی بچووکی “خطابه” یان “خطبه” گرتووە و لە ڕێی مەجازی پاژ بۆ گشتەوە، مانای ئەو وشانەی لێ خواستووە.

ڕەنگە تا ئێرە، خوێنەر لە ئەو ئەدەبییەتەی لە پشت دروستبوونی وشەی “بەردەنگ”ـەوە ئامادەیە، ئاگادار بوو بێتەوە.

بەڵام چون دەمەوێت ئەم نووسینە هاوکات ڕەخنەی ئەدەبی و ڕەخنەی زمانەوانی بێت، لێرەدا بڕێک لە سەر تەکنیکی synecdoche دەچم. جارێ نموونەیەک شیعر ببینن:

لە داخی تۆ

کەنیشکێکی فارس دەخوازم.

لەگەڵ خەزوورەمدا

دادەنیشم بۆ تەماشای فووتباڵی تیمی میللی ئێران.

لە کۆتاییی یارییەکەدا

خەزوورەم دەڵێت:

بچەهامون خوب بازی کردن

منیش دەڵێم:

ئم!

بیر لەوە بکەرەوە ئەو دەقە لە ڕووی تەکنیکییەوە چ هونەرێکی تێدایە؟

هونەری ئەو دەقە ــ لە ڕوانگەی منەوە ــ لە خستنەڕووی نموونەیەکی سەرکەوتوو لە تەکنیکی نزیک لە synecdoche دایە.

دەربڕینی “بچەهامون خوب بازی کردن” وە ئاماژەدان بە یاریزانانی تیپی نیشتمانیی ئێران بە وشەی “بچەهامون” دەربڕینێکە کە بە شێوەی “مەجازی پاژ بۆ گشت” دەتوانێت نوێنەرەوەی سەمیمیەتی ئێرانی‌بوون بێت.

لە شیعرەکەدا پێویست بووە سەمیمییەتی ئێرانی‌بوون ــ کە سووژەی شیعرەکه پێی نامۆیە و ئازاردەرە بۆی ــ بە شێوەیەکی ئەدەبی نیشان بدرێت. لە ناو هەزاران ڕستە و دەربڕین کە هەر کامیان دەکرا ڕوویەک لە سەمیمیەتی ئێرانی‌بوون نیشان بدەن، ڕستەی “بچەهامون …” هەڵبژێردراوە کە وەک مەجازێکی پاژ بۆ گشت ئەو سەمیمیەتە نیشان دەدات.

جوانی‌ناسیی و چێژبەخشی مەجازی پاژ بۆ گشت، لە لایەکەوە پشتی بە کورت‌بڕی و ئابووریی وشە بەستووە. بە نموونە دەڵێم دەکرا کورد بە جێی “بەردەنگ” بڵێت “بەر-دوان”. بەڵام وشەی “بەردەنگ” کەم‌بڕگەتر و کورتترە.

لە لایەکی ترەوە جوانیناسی و چێژبەخشی مەجازی پاژ بۆ گشت ــ بە نموونە وشەی بەردەنگ ــ ؛ دەگەڕێتەوە بۆ بێزاری مرۆڤ لە ڕێسامەندی و قاڵبی‌بوون. وشەیەکی وەک “بەردوان” یان “بەرقسە” یان “بەرپەیڤ” لە چاو وشەی “بەردەنگ”دا پێشبینی‌‌کراوترە.

لە وشەی “بەردەنگ”دا ــ کە “دەنگ” بە شێوەی مەجازی هەڵبژێردراوە ــ ئەدەبییەت هەیە، بەڵام لە وشەگەلی وەک “بەرپەیڤ” و “بەردوان” و “بەرقسە”دا لێکدانێکی مێکانیکی و ڕەقوتەق هەیە.

لە وتارانی داهاتوودا باسی ئەوە دەکەم کە مێکانیکی‌بوونی کوردی ــ کە هاوتای داماڵینی ئەدەبییەتە لە کوردی ــ بۆ نەتەوەی کورد خەسارێکی گەورەیە.

چەند تێبینی تر لە سەر دەقەکەی کاک مەسعوود.

۱.

نووسراوەکەی کاک مەسعوود بەم ڕستەیە دەست پێ دەکات:

“لە پێواری ئاکادیمیایەکی زمانی کوردی و…”. ئەم ڕستەیە نموونەیەکە لەو ڕستانەی کە من پێی دەڵێم “فارسی کوردستانی”.

له فارسی کوردستانی‌دا ڕستەیەک دەبینین کە وشەکانی کوردین و داڕشتنەکەی فارسییە. لە زەینی کاک مەسعووددا ڕستەی “در غیاب آکادمی …” هەیە.

لەو ڕستەیەدا “پێواری”، هاوتای نوێبابەتی “غیاب”ـە. وشەیەکە کە پێ دەچێت لەسەر دەستی هەژار موکریانی ئەو مانایە یان مانایەکی نزیک لەوی پێ درابێت.

کاک مەسعوود ئەگەر بە کوردی بیری بکردایەتەوە دەینووسی:

نەبوونی ئاکادیمیای زمانی کوردی وای کردووە…

بەڵام کاک مەسعوود بە فارسی بیر دەکاتەوە؛ ئەویش فارسییەکی نائەدەبی و قەرائەتی.

یەکێک لە خەسارەکانی فارسی کوردستانی سڕینەوەی شوناس و مێژووی وشەی کوردییە کە دواجار دەبێتە هۆی دروستبوونی وشەگەلێکی بێشوناس کە هیچکامیان ناچنەوە سەر ڕابردووی خۆیان.

بۆ ئەوەی وشەکان، شوناسی خۆیان ون نەکەن، دەبێت لە داڕشتەیەکدا بەکار بچن، کە وشەکە پێی ئاشنا بێت. بە کورتی دەبێت لە بەرکارهێنانی هەر وشەیەکدا ئەوە لە بەر چاو بگیردرێت کە ئەو وشەیە چۆن دەخرێتە ڕستەوە.

بۆ ئەوەی بزانین وشەی پێوار و پێواری لە کوردیدا چۆن بەکار بردراوە، دەبێت بگەڕێینەوە بۆ دەقە کۆنەکان. بۆ ئەم کارە ڤەژین‌بووکس ئەرک و زەحمەتمان ئێجگار کەم دەکاتەوە.

لە خوارەوەدا بڕێک دەقی کوردی ڕیز دەکرێن کە پێمان دەڵێن وشەگەلی پێوار و پێواری لە کوردیدا چۆن و بە چ مانایەک بەکار هاتوون:

ئەمما ئەوانە پارێزگارن

ئەمین و بە دین جێی ئیعتبارن

بێ قەدر و بەها، بێ خەریدارن

تەڵان و لە تۆی خاکا پێوارن.

زاری.

لەم نموونەیەدا وشەی پێوار، ئاوەڵناوە و مانای شاراوە و “مخفی” دەدات.

ڕوو نە شادی کەر بە زار زارەوە

جەهد قەیست بۆ نە پێوارەوە.

فەقێ قادری هەمەوەند.

لێرەدا پێوار وەک شوێن باسی کراوە.

…

مەویەران بە جەخت یاران بە «پُل»دا

گشت مەبان پێوار جە خاک و خۆڵدا

سەیدی.

لێرەدا کرداری “پێواربوون” دروست بووە بە مانای “پنهان شدن”.

…

بەو تەور لوول بەستەن، ئەسرم چوون سێڵاو

پێوار مەکەرۆ هەفت دۆزەخ جە تاو

خانا

لەم نموونەیەدا کرداری “پێوارکردن” هەیە کە مانای نوقم کردن، یان شاردنەوە دەدات.

…

کاف و ناف و گەنج، نە چەم پێوارە

جایی سم غەزاڵ وەڵگ گوڵنارە

خانا

لەم نموونەشدا پێوار، ئاوەڵناوە و مانای “مخفی” و شاراوە دەدات.

…

داشان وە هەمدا پیادە و سوار

جە تڵووع شەمس تا خۆر بی پێوار

خانا

لەم نموونەدا کرداری پێوار بوون هەیە کە مانای “مخفی شدن” یان بە شێوەی مەجازی بۆ خۆر مانای ئاوابوون دەدا.

…

وەهایە نانی مەردانە کە فەرمووم

دەخیل ئەم وەسیەتە نەیخەیتە پێوار

قانع

لەم نموونەیەدا وشەی پێوار لە ناو درکەی “خستنە‌ پێوار” بە کار چووە به مانای “پشت گوش انداختن”.

…

خولاسەی تەقوا کە کەوتە پێوار

با نەوبەی بۆتەی تەوبە بێ ئەمجار

مەولەوی

کەوتنە پێوار: لە بەین چوون، نەمان.

…

…

ئەتۆ لە هەر بارێکدا بی و هەرچی لە قورئان بخوێنی و هەر کارێکی ئێوە بیکەن، ئێمە لێتان ئاگادارین، کاتێ خەریکی ئەو کارەن. هەرچی هەیە لە زەمین و لە عاسمانا – با لە سەنگی مێروولەی هەرە وردیلەش یان ورتر یان درشتتر بێ – هیچیان لە پەروەرێنی تۆ پێوار نابێ و وا لە کتێبی دیاری دەردا.

قورئان، یونس ٦۱، وەرگێڕانی هەژار

لێرەدا پێوار مانای “پوشیده” یان “مخفی” دەدات.

داخم ئەو داخەن، عەدووی پێواری

من جە تۆ دیار، تۆ لێم نادیاری

میرزا شەفیع

لێرەدا وشەی پێواری، ئاوەڵناوە و بە مانای نادیار، بە کار چووە.

…

شەوقی ڕوخساری بە دەر کەوت و ڕووناک بوو موڵکی دڵ

پارچەیی هەوری غەزەب هات و بە سەر پێواری کرد.

لوتفی

لێرەدا کرداری “پێوار کردن” هەیە کە مانای شاردنەوە دەدات.

…

بە ڕیا و درۆ و دەسبڕی و لاری

شاراوە، گووم بوو، کەوتە پێواری

زاری

لەم نموونەیەدا کرداری “کەوتنە پێواری” هەیه کە دەتوانێت مانای لەناوچوون بدات.

ئەم نموونەیەی لە خوارەوەدا دێت جیاوازییەکی هەیە لەگەڵ ئەو نموونانەی سەرەوە کە باسی دەکەم:

فَلَمَّا قَضَيْنَا عَلَيْهِ الْمَوْتَ مَا دَلَّهُمْ عَلَىٰ مَوْتِهِ إِلَّا دَابَّةُ الْأَرْضِ تَأْكُلُ مِنْسَأَتَهُ ۖ فَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ أَنْ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ مَا لَبِثُوا فِي الْعَذَابِ الْمُهِينِ

لەوکاتەشدا کە مردنمان بۆ بڕیاردا، ئەگەر مۆرانە نەبوایە و دارعەساکەی نەخواردایە، کەس بە مەرگی نەدەزانی. کاتێ ڕەتی برد و کەوت، بۆ جنۆکەکان دەرکەوت، گەر پێواریان بزانیبا، لەم ئازارە پڕسووکایەتییە دەرچووبوون.

قورعان، سورەی سەبۀ ئایەتی ۱۴ وەرگێڕانی هەژار.

لەم نموونەیەدا هەژار لە پەرواێزدا مانای وشەی پێوار-ی بەم جۆرە نووسیووە:

پێوار: نادیار، نەلەبەرچاو.

سەرەتای ئەم پاژەم بەم قسەیە دەست پێ کرد؛ بۆ ئەوەی وشەکانمان بێشوناس نەبن دەبێت بە جۆرێک بە کار بچن کە بتوانین بیانبەینەوە سەر بەکاربردنە کۆنەکانیان. ئەم قسەیە بەمانای ئەوە نییە کە هەوڵی نوێکردنەوەی زمان نەدرێت، بە مانای ئەوەیە پێویستە وشەکان ــ  ماناکانیان و شێوەی بەکاربردنیان ــ بچێتەوە سەر ئەسڵەکەیان.

لەم نموونەیەدا هەژار وشەی “پێوار”ی بە مانای “غیب” بەکار بردووە کە هاوبنج و نزیکە لە “غیاب”ەوە بەڵام یەک شت نین. سەیر ئەوەیە هەژار وشەی پێوار-ی بە جۆرێک بە کار بردووە کە “ناو”ە ــ بە مانای غەیب ــ ئەمە لە حاڵێکدایە کە خۆی وەک ئاوەڵناوە مانای لێک داوەتەوە(نادیار و نە لەبەر چاو)!

هەرچەند دەزانم ئەم قسەیەم کەعبەی ئۆرتۆدۆکسەکان دەکات بە لووتی هابرماس؛ بەڵام جێگەی خۆیە لێرەدا بڵێم:

ئەو “غەیب”ەی هەژار کردوویە بە “پێوار” جێگەی بەقا پێ کردن نییە!

دەقەکانی هەژار ــ زۆرتر پەخشانەکانی ــ لە ڕووی ڕێژەی ئابڕوومەندی(اعتبار)یان بۆ پشت پێ بەستن و بەقا پێ کردن، دوو جۆرن:

جۆری یەکەم ئەو دەقانەی وەک چێشتی مجێور، کە دەقی دانراون. ئەم دەقانە چون زمانەکەیان بە زۆری لە ئاخافتنی کوردەوە وەرگیراوە و هەڵبەستراو نییە، هەڵدەگرێت پشتیان پێ ببەسترێت و کورد دەتوانێت هەمیشە وەک بنۆنگە(رفرنس) بۆ زانینی شێوەی ڕەسەنی بەکاربردنی وشە کوردییەکان بۆیان بگەڕێتەوە.

جۆری دووهەم ئەو دەقانەن کە هەڵبەستراون. ئەم دەقانە پەخشانی وەرگێڕدراو و شیعری وەرگێڕدراو و شیعری دانراو دەگرێتەوە. لەگەڵ ئەوەی ئەو دەقانە کۆڵەکەی زمانی ئەدەبیی کوردین، وە لە مێژووی کوردی‌دا هەوڵێکی نوێیەن بۆ گەشەی کوردی، بەڵام نابێت زمانی ئەو دەقانە وەک دەقانێکی تەواودروست و بێخەوش سەیر بکرێت. ئەو دەقانە ــ بە تایبەت وەرگێڕانی قورعان ــ هەوڵانێکی بەپیت و بەوەجن بۆ گوازستنەوەی زمانی کوردی لە زمانێکی نەریتی و عەینییەوە بۆ زمانێکی هزری و زەینی.

دەبێت بزانین بڕێک لە هەوڵەکان سەرکەوتوون و بڕێکی زۆرتریان سەرنەکەوتوون.

ئەرکی ڕووناکبیریی لە نووسەر و ئەدیب و وەرگێڕی کورد دەخوازێت بە ئەقڵێکی ڕەخنەگرانەوە سەرنجی سامانی هەژار بدەن. بزانن کام لە هەوڵەکانی هەژار سەرکەوتوو بووە، بە دووبارەکردنەوەی هەوڵە سەرکەوتووەکە یارمەتیدەر بن بۆ ئەوەی فرەتر بچەسپێت. وە ئەو هەوڵانەی سەرنەکەوتوون دیاری بکرێن و لەسەریان بنووسرێت.

لێرەدا بە باس‌کردن لە “غیب” بە “پێوار” کردن، باسەکە ڕوونتر و بابەتی‌تر دەکەمەوە. دەبێت خوێنەر بزانێت کاتێک هەژار “غیب” دەکات بە “پێوار” خەریکە  نوێگەرییەک دەکات و هۆشیارانە کوردی دەگۆڕێت. هەژار ویستوویە هاوتایەکی کوردی بۆ “غیب” دابنێت. ئێمە ئێستا دەبێ لە خۆمان بپرسین ئاخۆ ئەو دانانەی هەژار دروستە؟

تەنانەت دەتوانین بپرسین لە کاتێکدا وشەی “غیب” بەشێکە لە زاراوەناسیی ئیسلامی و خەڵکی کوردیش زۆربەیان موسڵمانن و هەر ئەو وشەیە بە کار دەبەن، پێویستە هاوتای کوردی بۆ غەیب دابنرێت؟

بۆ پرسیاری یەکەم ئاماژە بە دێڕێکی مەولەوی دەکەم:

پات وە تۆی پەردەی پێواری کێشان

جە کام هامدەمێ خاترت ئێشان؟

ئەم دەقەی مەولەوی نیشان دەدات کە ئەوە پێواری-یە کە مانای غەیب دەدات نەک پێوار.

سەبارەت بە بەکاربردنیش دیارە ڕستەی؛ “گەر پێوار-یان زانیبا” ڕستەیەکی ناباوە. بێجگە لەوەی ئەو ڕستەیە پێویستی بە ناوە نەک ئاوەڵناو، تەنانەت ئەگەر بە جێی پێوار وشەی پێواری-یش بهاتبایە ڕستەی؛ “گەر پێواری-یان زانیبا” ڕستەیەکی ساختە و ناکوردی دەبوو وە دەبوو بە شێوەی “گەر سەبارەت بە پێواری بیانزانیبا”، بوایەت.

بگەڕێینەوە سەر ڕستەکەی کاک مەسعوود:

لە پێواری ئاکادیمیایەکی زمانی کوردی…

دیار مەبەستی کاک مەسعوود:

لە پێواری‌ی ئاکادیمیایەکی … یە.

چون وشەی دوای “لە” دەبێت ناو بێت و ناوەکەش پێواری-یە نەک پێوار.

دێینە سەر ئەوەی مەزندە بکەین؛ ئەگەر کاک مەسعوود وشەی پێواری لە داڕشتنێکی کوردیدا بەکار ببردایە ڕەنگە چۆن دەربهاتایە. دوو نموونە دەنووسمەوە:

ــ لە کاتێکدا ئاکادیمیایەکی زمانی کوردی پێوارە…

ــ لە کاتێکدا ئاکادیمیایەکی زمانی کوردی لە پەردەی پێواری-دایە …

۲. دواندەری:

وشەی دواندەری بە مانای “سخنرانی” کە پێ دەچێت کاک مەسعوود خۆی تاشیبێتی، چەند کێشەی هەیە:

یەکەم کێشەی لەبەرچاو نەگرتن و کەڵکوەرنەگرتنە لە میراتی زمانی کوردی. لە حاڵێکدا کە وشەی “وتاردان” هەیە چ پێویست بووە وشەی نەتاشراوی “دواندەری” بتاشرێت؟ کە هاتوو تاشرا؛ بۆ وا نەتاشراو؟ سەیر نییە ڕەگی ڕانەبردوو(دەر) بدرێت لە چاوگێک؛ دواتر “ی”ی پێوە بلکێت بۆ ئەوەی هەمتر چاوگ دروست ببێتەوە؟

دواندەری فۆرمێکی تری “دوان-دان”ـە کە کۆکردنەوەی دوو دانە کردار و دوو دانە “ئان” بە دوای یەکدا خۆی کارەساتە.

۳. وێژمان:

جارێکی تر ئاماژەم داوە کە دروستکردنی وشەی ناپێویست و ناڕەسەنی وەک “وێژمان” کە وەک هاوتای “گفتمان” دایانناوە، یەکێکی ترە لەو پەنانەی ڕۆژهەڵاتییەکان داویانەتەوە.

دەپرسم ئێوە کە “گفت” دەکەن بە “بێژ” پێمان ناڵێن ئەو “مان”ـە چییە دەقاودەق هێناوتانە ناو کوردی؟ ئەوە وەرگێڕانی نیواونیو و لەتاولەت و پێوپێیی وشەی فارسییە کە وەک زاراوەسازی بە خوێنەر دەفرۆشرێتەوە.

باشە ڕۆژهەڵاتییەکان بۆ بە وشەی گوتار کە لە باشووردا باوە قایل نابن؟ ئەوە جۆرێک خۆجیاکردنەوەی ڕۆژهەڵات نییە لە باشوور؟

وشەی وێژمان کە نیوەی کوردییە و نیوەی ناکوردی، وەک لەبەرکردنی کۆتە لەگەڵ پانتۆڵی کوردی. ئەتوانین پێی بێژین مودێلی مایەشتی!

۴. ژێستی زانستی بە پەلوپلێکی عەوامانەوە. وردبوونەوەی ناپێویست.

لە بڕگەیەکدا کاک مەسعوود بە جۆرێک بە وردی باسی ڕەگناسیی وشەی “مخاطب” دەکات چمان وشەی “مخاطب” چـەمکێکی فەلسەفی بێت و بگەڕێتەوە بۆ زمانی یۆنانیی کەونارا. چمان باسی تەکنیک بکات و بیباتەوە بۆ تەخنە؛ یان باسی بووتیقا بکات و بیباتەوە بۆ پۆئێسیس!

سەرنجی ئەو هەموو وردەکارییە سەرلێشێوێن و ناپێویستەی لە باسی سەلاسی موجەڕەد و خوتبەی عەقد و … دا خستوویەتە ڕوو. بە ڕاست موخاتەب مەگەر لۆگۆس یان ئایدۆس-ە پێویست بکات بە وردی بزانین لە عەرەبیدا چ وردەکارییەکی بەدەرەوەیە.

وەختێ کاک مەسعوود داوامان لێ دەکات بۆ زانینی وردەکاری وشەی موخاتەب بڕۆین سەیری “تاج العروس” و “لسان العرب” بکەین دەکەوێتە بیرم کە ئێمە هەر ئەو نەتەوەیین کە زمانەکەمان خاوەنی حەفتا و چەند هەزار وشەی ڕەنگە!!

ئەمە کێشەیەکە لە زۆر دەقی کوردی‌دا هەیە. کێشەکە چییە؟ کێشەکە خستنەگەڕی وردبینییەکی زانستیی وشک(ڕوانگەی ئاکادەیمیک)ـە لە جێگەیەکدا کە کێشەکە پێویستی نەک بە گیانیی ئاکا-دەیم-یک بەڵکوو پێویستی بە گیانیی ڕووناکبیری و ئەدەبییەتە.

وشەی موخاتەب چەمکێکی فەلسەفی یان زانستی نییە تا لە هاوتاسازیدا، پێویست بە زانینی ڕەگناسیی وشەکە لە زمانی یەکەمدا بێت. موخاتەب وشەیەکی گشتییە کە هەر زمانێک دەتوانێت بەپێی بەرەوچوون (apraoch) و بەرجەوەند و توانستی خۆی بیگوازێتەوە.

بۆ نموونە لە فارسیدا وشەی “سخنگیر”یان بۆ داناوە. لەوێدا خۆیان پابەند نەکردووە کە حەتمەن ڕەچاوی وشەناسیی وشەی موخاتەب بکەن.

کاک مەسعوود دەڵێت وشەی “بەربێژ” چون لە دروستکردنی‌دا لە ڕەگی کار، کەڵک وەرگیراوە، ئاسانتر لە “بەردەنگ” گەردان دەکرێت.

هەر بۆ سەلماندنی ئەو قسەیە کۆڵێک وشەی هاوڕەگی “مخاطب” ڕیز دەکات و گوایە هەموویان بە بێژ و گوتن و گوتار دەکرێن بە کوردی. لێرەدا بێجگە وردبینییەکی ناپێویست، ئەو هەڵەتێگەیشتنە دروست دەبێ کە چمان زمانی کوردی پێویستی بەوەیە بەزۆر و داتاشین هەموو وشە عەرەبیەکان بکات بە کوردی.

۵. “ڤاچ” و ئاوێنەی ئاودەست.

کاک مەسعوود وشەی “ڤاچ” وەک هاوتای چەسپاوی وشەی فۆنیم-ی ئینگلیزی دەخاتە ڕوو. لە حاڵێکدا ئێمە دەزانین لە باشوور بە فۆنیم دەڵێن دەنگ. ئەوەی کە ڕۆژهەڵاتییەکان حەز دەکەن حەتمەن فۆنیم بکەن بە ڤاچ؛ پێ دەچێ بگەڕێتەوە بۆ ئەوەی حەز بکەن لە وشەی “واج”ی فارسییەوە نێزیک بێت.

ڕۆژهەڵاتییەکان چێژێکی زۆر دەبینن لەوەی بە لەبەرگرتنەوەی وشە فارسییەکان، وشەی کوردی بتاشن. بێتەوە بیرمان وشەی وێژمان-یش هەروا بوو. هەست دەکەی فارسی بۆیان ئانتێنێکە کە بێ وی گوم دەبن.

٦. گوتەی بێدەنگ!

کاک مەسعوود لە شوێنێکی دەقەکەیدا باسی گوتەی بێدەنگ دەکات! دەپرسم دەکرێت گوتە، بێدەنگ بێت؟!

جارێک لە وتووێژ لەگەڵ هاوڕێیەک‌دا دەمویست ناوەڕۆکی ئەم ڕستە فارسییەی بە کوردی پێ بڵێم:

صراحتا نگفت؛ معنی ضمنی حرف هایش این بود.

گوتم: ئەوەی نەدەگووت، ئەوەی دەگەیاند.

ئەمەوێت بڵێم هەموو دەزانن گوتە و گوتن لە کوردیدا چ مانایەکی هەیە و دەزانن گوتەی بێدەنگ، پتر دەربڕینێکی  پارادۆکسیکاڵ و ئەدەبییە تا دەربڕینێکی زانستی و ماناگەیەن.

“گوتەی بێدەنگ” دەمخاتە بیری “ناڵەی بێدەنگ”ی ناو شیعری شیرین بەهارەی ئیبراهیم ئەحمەد:

لەبەر چاوی بەد لە ترسی بەدکار

دڵ خۆم ئەکەمە گۆڕی یادگار

بە فرمێسکی وشک بە ناڵەی بێدەنگ

دێنمە لەرزین تەختی کردگار

۷. ڕەگی ڕانەبردوو و ناوی بەرکار؟

گەرچی وشەی “مخاطب” ناوی بەرکارە، کاک مەسعوود بۆ دروستکردنی هاوتاکەی ڕەگی ڕانەبردووی بەکار هێناوە. ڕەگی ڕانەبردوو؛ خەسڵەتی وایە زۆرتر بکەری دەگەیەنێت تا بەرکاری. سەرنجی وشەگەلی “گوتەبێژ” و “گۆرانی‌بێژ” و “هەڵەوێژ” و “خۆوێژ”، بدەن. ئەم وشانە هەموو ناوی بکەر-ن.

ئەمەش بڵێم کە کاک مەسعوود زۆری پێ داگرتووە کە دەبێت ناوی بەرکاری موخاتەب لە بەر و ڕەگی کردارێک دروست ببێت. ئەمە لە حاڵێکدایە زۆربەی ئەو وشە کوردییانەی ناوی بەرکارن و لە قاڵبی بەر + ‌… دا داڕێژراون، ڕەگی کرداریان تێدا نییە. سەرنج بدەن:

بەربار

بەرپرسیار

بەرئەندام

بەربەخت

بەرمنەت

تا یەک وشەی وەک “بەربژێر” دەدۆزیتەوە کە لە ڕەگ و بەر دروست بووە، دە وشە دەدۆزیتەوە کە لە بەر و ناو دروست بوون.

٨. کوردی بە ئەدیب و خوێنەر گەشە دەکات، نەک زڕەکۆڕ و ئاکادیمیا:

ئەوەی کە کاک مەسعوود نەبوونی ئاکادیمیا بۆ گەشەی زمان بە کەمایسییەکی گەورە دەزانێت؛ لە زەینیەتێکەوە دێت کە وادەزانێت زمان بە ئاکادیمیا و زمانەوان و وشەی تەجویزی و زۆرەملێ، گەشە دەکات. ئەمە لە حاڵێکدایە کە زمانی تۆکمە و پتەو بە ئاخێوەری داهێنەر و ئەدیبی گەورە دروست دەکرێت نەک بە زمانەوانی خودخاندە و ئاکادیمیای زمان.

لە ساڵی ۹۷ دا لە سنە لە ژێر ناوی سەمپۆزیۆمی زمانی کوردیدا، بڕێک کوردی‌زانی خودخاندە، دوو ڕۆژ پرسی پەخشانی کوردییان تاوتوێ کرد. ئەوانەی بەشدارییان لە ئەو سەمپۆزیۆمەدا کرد؛ بەسەر یەکەوە بە قەد ڕۆمانی “ڕۆژئاوا”ی شارام قەوامی خزمەتیان بە گەشەی کوردی نەکردووە. کۆڕ و ئاکادیمیا ــ لە گەشەی زماندا ــ هەرگیز ناتوانێت جێی ئەدیبی ڕاستەقینە بگرێتەوە.

ئەمەی لە خوارەوەدا دەیبینن ڕیزێک لەو وشە و دەربڕینە نوێیانەن کە لە ۵۰ لاپەڕەی سەرەتای ڕۆمانی ڕۆژئاوای ‘شارام قەوامی’دا هاتوون:

پارەخەوێن: سرمایه‌گذار

بەرڕێژە: پرۆژە

بەربینی : پیشبینی

بەربێژی: پیشگویی

ڕونایی: ڕزڵوشن resolution

سپاس‌بژێری کردن

چاوەدەڵق: لنز

بارهەڵسووڕ tower crane

بافڕ: پنکه

بیرچەق: دۆگما

نوێ‌داڕێژە: اختراع

دزەبیستن: شنود

بیرژمێر: کامپیوتر.

داڕێژەنووسی: برنامه‌نویسی

کوێرەبەفربوون: Photokeratitis

پارزەمین: قارّه

لەگەڵ ئەوەی بوونی ئەدیب و ئاخێوەری داهێنەر بۆ گەشەی زمان پێویستە، بەڵام بەس نییە. گەشەی زمان بێجگە داهێنەر، پێویستی بە بەردەنگ و خوێنەری هۆشیارە. سەدان داهێنانیش کرا بێت؛ مادام خوێنەری هۆشیار نەبێت ئەو داهێنانانە وەک خوێنبەر بە لەشی نەتەوەدا بگەڕێنێت؛ ئەو داهێنانە ناچێتە ناو زمان و ناچەسپێت.

له داهاتوودا وتارێک‌ تەرخان دەکەم بۆ باسی گرنگیی خوێنەری هۆشیار لە دروست‌بوونی نەتەوە و زمانێکی بەهێزدا. لەوێدا دەڵێم هەر خوێنەرێکی جیددیی ئەدەبی کوردی، سەد پێشمەرگە دەهێنێت.

له ڕۆمانی “ڕۆژئاوا”دا بە کیبورد بە جێی تەختەکلیل ــ کە ئێستا باوە ــ دەگوترێت؛ تەختەپیت. ئەمە نموونەیەکە لە گەشەی زمانی کوردی. وشەکە کورتتر و کوردی‌تر کراوە. ئەگەر خوێنەرانێک نەبن داهێنانی وەها ببین و پەسندی بکەن؛ هەرگیز وشەی تەختەپیت جێی تەختەکلیل ناگرێتەوە و ئەو داهێنانە فەرامۆش دەبێت.

The post گرتنەوەی شەربەت لە ناو لەگەندا appeared first on ژنەفتن.

ئەم وتارە لەسەری شیعری “یوونس ڕەزای’یە. لەم وتارەدا باسی کتێبی “منم شاعیری ژنانی چاوەڕوان” دەکەین و شیعری یەکەمی دەخوێنینەوە.

شیعری یەکەمی ئەو کتێبە ناوی “سەردێڕی یەکەمی شیعرێکی خوێناوی بە پەیڤی دارەبەن”ە. ئەو شیعرە شیعرێکی درێژە و شەش لاپەڕەی داگرتووە. سەد و سی و سێ خشتەیە. دەبێت شیعرەکە بەسەر چەند یەکەی بچووکتردا دابەش بکەین تا بکرێت تاوتوێی بکەین.  

ئەمە سێ خشتەی سەرەتای شیعرەکەیە:

ئەگەر پێکەنین یانی ئەو شیعرە سڵاو بە تۆدا دەچێنێ

من شان بە شانی کازیوە ئاسۆم

پێ بە پێی میوە تا گەیشتن…

با بپرسین خشتەی یەکەم لە چی دروست بووە؟ لە خشتەی یەکەمدا “ئەو شیعرە”مان هەیە کە بووە بە کەس و خەریکە کارێک دەکات. لێرەدا ئیماژێک هەیە. لە شیعردا تا خوا حەز بکات شتەکان بە کەس کراون. ئێستا بپرسین “ئەو شیعرە” کە بە کەس کراوە، چ کارێکی مرۆڤانە ئەنجام دەدات؟ وەڵامەکەی ئەوەیە؛ ئەو شیعرە خەریکە شتێک دەچێنێت. شیعرێک خەریکە شتێک دەچێنێت. تا ئێرە ئیماژێکی ئاساییمان هەیە. مەبەستم ئیماژێکە کە جوانیی نییە. قۆناغێ تر کە بچینە پێش دەپرسین: ئەو شیعرە چی دەچێنێت؟ وەڵامەکەی دەبێت بە “سڵاو”. لێرەدا ئیماژەکە ئاڵۆز دەبێت. ئیماژەکە لە ئیماژێکی سادەی یەکڕەهەندەوە، دەگۆڕدرێت بۆ ئیماژێکی ئاڵۆز. ئەگەر شاعیر بیگوتایە: ئەو شیعرە گەنم دەچێنێت، فەرقی هەبوو لەگەڵ ئەوەی بڵێت ئەو شیعرە سڵاو دەچێنێت. لێرەدا لادان و ئیماژ دروستکردنەکە دووقات بووەتەوە. هەم شیعر بووە بە جووتیار، هەمیش “سڵاو” بووە بە دەغڵودان.

دروستکردنی ئیماژی لەو جۆرەی سەرەوە دەتوانێت فەرقێکی شیعری یوونسی ڕەزایی بێت لەگەڵ شیعری زۆربەی شاعیرانی تر. ناڵێم هەموو، دەڵێم “زۆربە”. ئەگەری زۆرە خوێنەر هێندە ئەم جۆرە ئیماژەی نەبینیبێت نامۆ بێت بۆی.

بێینەوە سەر خشتەکە: لادان هەر بەو دوو شتەی ئاماژەم پێدا، تەواو نابێت. بپرسین: شیعر خەریکە سڵاو لە کوێدا بچێنێت؟ وەڵامەکەی دەبێت بە لە “بە تۆدا”دا. لێرەشدا هەمتر ئاڵۆزکردنی ئیماژەکە دەبینین. یانی بە جێی ئەوەی لە شوێنێکی ئاساییدا بچێنرێت، بۆ نموونە لە کێڵگەدا یان لە “تۆدا” لە “بە تۆدا” دەچێنرێت. ئاڵۆزیی ئیماژەکە بەوە تەواو نابێت و لایەنێکی تری هەیە؛ ئەویش ئەوەیە کۆی ئەو شتەی باسم کرد یانی پێکەنین. “ئەو شیعرەی سڵاو بە تۆدا دەچێنێت”، “یانی پێکەنین”. هەمتر ئیماژەکە ئاڵۆز دەکرێت. ئیماژێک دروست دەبێت کە خۆی چەندین ئیماژی تێدایە.

شرۆڤەی ئەو خشتەیە زۆر بە کاری وتارەکەمان دێت؛ چوون شیعرەکە پڕە لە ئیماژی لەو جۆرە. ئێستا کاتی ئەوەیە بپرسین ئەم ئاڵۆزکردنی ئیماژە کارێکی هونەرمەندانە و جوانە؟ گەلۆ چێژ دروست دەکات؟ گەلۆ کارێکە وردەکاری و لێزانینی گەرەک؟ وەڵامەکەی نەخێرە.

ئەنجامدانی ئەو کارە لە سادەترین و سووکترین کارەکانە. بۆ ئەنجامدانی ئەو کارە تەنیا پێویستە وشەی زیاتر لەیەک بدەیت.

کاتێک شیعرەکە تەواو بخوێنێتەوە خوێنەر تێ دەگات، ئەو شیعرە خاوەنی یەکێتی نییە. ئەگەر چێژێک هەبێت، خوێنەر دەبێت ئەو چێژە لە دانە بە دانەی خشتەکاندا ببینێت، نەک لە کۆکردنەوەی تەواوی خشتەکاندا. کۆکردنەوەی تەواوی خشتەکان خوێنەر بە هیچ مانایەک ناگەیەنێت.

شتێک کە گرنگە خوێنەر بیزانێت ئەمەیە؛ ئیماژ تەنیا لە حاڵەتی سادەبووندا دەتوانێت ڕوونکەرەوە بێت و شتێک بڵێت. کە ئیماژ بوو بە وشەلەوشەدان و پێوەلکاندن، پێی ناکرێت مانا بگوێزێتەوە.

با بە نموونەیەک ڕوونتری بکەمەوە. شاملوو دەڵێت:

نازلی مرغ سکوت 

جوجە مرگی فجیع را در آشیان بە بیضە نشستە است.

لەم ئیماژەدا دەنگ نەکردن و نەدرکاندنی نهێنیی حیزبی لە ژێر ئەشکەنجەدا، چوێندراوە بە کڕکەوتنی مریشکێک لەسەر هێلکە. ئیماژەکە بێجگە جوانی، بەشێکە لە گشتێتییەک و مانایەک دەگەیەنێت. بابەتێک ڕوون دەکاتەوە. ئەم ئیماژە ئەگەر لە سادەیی بیخەیت و بەردەوام شتی پێوە بلکێنیت؛ ناتوانێت مانایەک بگوێزێتەوە. ناتوانێت، بابەتێک بە شێوەی هونەری بخاتە ڕوو.

بۆ نموونە ئەگەر بڵێین “نازلی مرغ سکوت خندە کنان در چمنزار آفتاب، شکنجە چینە می‌کند”؛ ئەو کاتە هیچ مانایەکی پێ ناگوێزرێتەوە.

جارێکی تر حوکمەکەی سەرەوە دەهێنمەوە: ئیماژ کە ئاڵۆز بوو، ناتوانێت مانایەک بگوێزێتەوە.

کاتێک شیعرەکەی یوونس ڕەزایی دەخوێنیتەوە؛ دەبینی پڕە لەو ئیماژانەی کە گوتم پێیان ناکرێت مانایەک و پەیامێک بگوێزنەوە. ئەمە واتا شیعرەکەی “ی.ڕ” خاوەنی گشتێتی و یەکێتی و مانا و پەیام نییە.

نەبوونی گشتێتی و مانا و پەیام لە شیعرێکدا بە مانای خوێندنی فاتیحای ئەو شیعرە نییە. نەبوونی یەکێتی و مانا بە مانای شیعرنەبوون نییە. تەنیا مانای ئەوە دەدات کە ئەگەر شیعرایەتییەک هەبێت؛ دەبێت خوێنەر ئەو شیعرایەتییە لە دانە بە دانەی خشتە و دێڕەکاندا ببینێت نەک لە خستنەپاڵی ئەو خشتە و دێڕانەدا.

تا ئێرە کێشەیەکمان لە مل بووەتەوە. ئەویش ئەوەیه بە شوێن مانا و یەکێتی ئەو شیعرەدا ناچین. تەنیا باسی جوانبوون یان نەبوونی ئیماژی ناو پاژەکان دەکەین. لێرەدا کەوانێک بکەینەوە و دوو شت ڕوون بکەینەوە. دوای کەوانەکە دێنەوە سەر درێژەی قسەکانمان. یەکەم، لێکدراوگەلی “ئیماژی سادە” و “ئیماژی ئاڵۆز” دروستکراوی خۆمە بۆ تێگەیاندنی خوێنەر. مەبەستم لە ئیماژی ئاڵۆز، ئیماژێکە کە چەندین ئیماژی پێکەوەلکاوی تێدایە. وەک “ئەو شیعرەی سڵاو بە تۆدا دەچێنێ” کە بوون بە جووتیاری شیعر و بوون بە دەغڵی سڵاو و بوون بە کێڵگەی “بە تۆدا”ی تێدابوو. دەبێت ئەم ئیماژە ئاڵۆزە؛ لەگەڵ جۆرێک ئیماژی تر کە ڕەنگە ئەویش بە ئاڵۆز ناو ببرێت، تێکەڵ نەکرێت. سەیری ئەم دێڕەی نالی بکەن:

هەناسەم زوڵفەکەی لادا و نیگایەکی نەکرد چاوی 

نەسیم ئەنگووت و شەو ڕابرد و نەرگس هەر لە خەودایە

لەو دێڕەشدا ئیماژێکی ئاڵۆز هەیە. بەڵام لەگەڵ ئەوەی “ی.ڕ”دا فەرقی هەیە. لێرەدا ئیماژێک هەیە کە هەناسە لە بەرانبەر نەسیم، زوڵف لە بەرانبەر شەو و نێرگس لە بەرانبەر چاودا دەوەستێت. ئەمیش چەندین پاژی هەیە، بەڵام لەگەڵ ئەوی تر ئەم جیاوازییانەی هەیە:

 یەکەکانی پەیوەندیی چڕوپڕیان پێکەوە هەیە و پاژەکانی بە زۆر بە یەکەوە نەلکێنراون. پاژەکانی دەتوانن کۆیەکی یەکگرتوو دروست بکەن و مانا بگوێزنەوە.

خاڵی دووهەم کە گەرەکم بوو لەم کەوانەدا بۆ خوێنەری ڕوون بکەمەوە؛ نیشاندانی جیاوازیی دوو جۆرە شیعرە کە یەکێکیان شیعرایەتییەکەی لەسەر یەکێتی و گشتایەتیی شیعرەکە دامەزراوە و یەکێکیان شیعرایەتییەکەی لەسەر جوانیی پاژەکانی وەستاوە، نەک پەیوەندیی نێوان پاژەکانی.  بۆ هەر یەکێکیان نموونەیەک دەهێنمەوە تا خوێنەر تێ بگات. نموونەیەک بۆ شیعرێک کە جوانییەکەی لەسەر کۆی شیعرەکە و یەکێتییەکەی دامەزراوە ئەم شیعرەی شێخ ڕەزایە:

شێخ کە هام‌سوحبەتی شامار و نەدیمی حەمە بێ

شێخ کە دۆستی مچە ڕێژاوی و ئەحمەد جەمە بێ

شێخ کە لەبەر جەلبی دڵی ئایشە کوڕانی ژنەکەی

شیر بکێشێت و لە ڕووی والیدە دەستەوقەمە بێ

شێخ کە قودسییەتی پیرانی تەریقەت لە کنی

هەموو ئەفسانە و ئەفسوون، هەموو گاڵتە و گەمە بێ

شێخ کە گەوادی وەکوو خادیمی سوججادە لە لای

سەییدی حوڕ لە سولالەی عەلی و فاتمە بێ

شێخ کە قەسری حەرەمی گەییە مەقاماتی ئەعللا

سەر بڵند کات و بڵێ، شێخ ئەمە و قەسر ئەمە بێ

شێخ ئەوا گۆی هونەری بردەوە، کەشکەک سەڵاوات

شێخ ئەوا جێی پدەری گرتەوە، دەستی بەمە بێ

لە خوێندنەوەی ئەو شیعرەدا تا دێڕی کۆتایی نەخوێنیتەوە ناگەیت بە جوانی و چێژی شیعرەکە. کە دێڕی کۆتاییشت خوێندەوە ناتوانی بڵێی جوانیی شیعرەکە تەنیا پەیوەندی بە یەک دێڕەوە هەبوو و دێڕەکانی تر بێبایەخ بوون.

نموونە بۆ شیعرێک کە شیعرایەتییەکەی ــ زۆرتر ــ لەسەر دێڕ و پاژەکانی وەستاوە، نەک کۆی شیعرەکە:

گوڵبنی قەددت له قوببەی سينه غونچەی كردووه

غونچه بەم شيرينييه قەت نەی شەكەر نەيكردووه

نەخلی باڵات نەوبەره، تازه شكۆفەی كردووه

تۆ كه بۆی شيرت له دەم دێ، ئەم مەمەت كەی كردووه!

قامەتت نەخله، به شيری، فائيقەی پەی كردووه

نەحلی بێ نێشی مەمەت شەهدی سپی قەی كردووه

نەخل و روممان پێكەوەن، يا باغەبان وەی كردووه

سەروی هێناوه له سێب و بەی موتور بەی كردووه!

بۆ مەمك نالی چ منداڵه وەی وەی كردووه 

گەرچی مووی وەك شیره، بەو شيره شكۆفەی كردووه

خۆش به هەردوو دەست و دەم گرتوويه ئۆخەی كردووه

كيزب و توهمەت، ئيفتيرا و بوهتان كه تۆبەی كردووه.

لە خوێندنەوەی ئەم شیعرەدا جوانی و چێژ و شیعرایەتی؛ لە دانە بە دانەی دێڕەکاندایە نەک لە کۆی شیعرەکەدا. هەرچەند شیعرەکە یەکێتییەکی تەنکیشی هەیە. یەکێتییەک کە خۆی لەوەدا دەبینێتەوە هەموو دێڕەکان یەک کێش و سەروایان هەیە و هەموویان باسی مەمک دەکەن.

دێینەوە سەر شیعرەکەی “ی.ڕ”. تا ئێرە خوێنەر دەزانێت ئیماژیی ئاڵۆز لە جۆری یوونسی چییە. با خوێنەر لەگەڵ پێوەلکاندنیش ئاشنا ببێت. سەیری خشتەی دووهەم بکەنەوە:

شان بە شانی کازیوە

ئیماژێکی سادەیە. بە زیادکردنی “ئاسۆم” دەبێت بە ئیماژێکی ئاڵۆزی یوونسی.

پێوەلکاندن بەو جۆرەی ئێمە لێرەدا مەبەستمانە؛ خستنی پاژێکە لەسەر ئیماژێک کە وای لێ بکات نەتوانێت مانایەک بگوێزێتەوە. ئەمە بەوە دەبێت کە ئەو دوو ئیماژەی لێک دەدرێن، نەتوانن ببن بە کۆیەکی یەکگرتوو. لە دێڕی “من شان بە شانی کازیوە ئاسۆم”دا؛ “شان بە شانی کازیوە” و “ئاسۆبوون”ی کەسێک ناتوانن کۆیەک دروست بکەن.

با نموونەیەک بهێنمەوە تا تێ بگەن. ماردین ئیبراهیم دەڵێت:

عاسیبوونی کلیلەکانی ئەشق من لە کیلۆنەکانی دوودڵی تۆدا

وەک دەبینن ئیماژی کلیلی ئەشق هەیە و ئیماژی کیلۆنی دوودڵی. ئەمانە کە لێک دەدرێن تێکەڵ دەبن و دەبن بە ئیماژێکی گەورەتر. بەڵام لە “شان بە شانی کازیوە ئاسۆم”دا دوو لایەنەکە تێکەڵ نابن.

لە سەرەوەدا لێکدراوی “ئیماژیی گەورە”م بەکار هێنا، باشترە بە ئیماژی نالیایی بڵێین: “ئیماژی گەورە” یان “بڵاو”.

دێڕی سێهەمی شیعرەکەی “ی.ڕ” ئەمەیە:

پێ بە پێی میوە تا گەیشتن.

دەکرێت لە خشتەبەندیی شیعرەکە بگەین بە “من پێ بە پێی میوە تا گەیشتن ئاسۆم”. ئەم دێڕیشە نموونەی ئیماژی ئاڵۆزی نائەدەبی و ناهونەرییە. ئەو دێڕە شیعرایەتییەکی بچووکی تێدایە شیعرایەتی کە دۆزینەوەی لە شیعری “ی‌ڕ”دا شتێکی سەیرە! لەو دێڕەدا جوانییەک بە وشەی “گەیشتن” داهێنراوە. “گەیشتن” بە جۆرێک دانراوە کە هاوکات “گەیشتنە جێ” و “پێ گەیشتن” بە زەیندا دەهێنێت. ئەو جۆرە یارییە ئەدەبییە لە شیعری “ی.ڕ”دا کەم دەست دەکەوێت.

چوار دێڕی دوای ئەو بڕگەیەی تاوتوێمان کرد، ئەمەیە:

من پێ بە پێی میوە دارێکی ڕاوەستاو

کە دڵۆپێک عیشقی ئاورین و 

قامووسێک پیت بە پیت 

ماچێک نەبێ مەگەر

دێڕی چوارەم لە جۆری خشتی دووهەمە. ئەو دێڕیشە شیعرایەتییەکی لە دەرەوەی ئیماژ، تێدایە کە زۆر تەنکە و ناگات بە “پێ بەپێی  میوە تا گەیشتن”. ئەو شیعرایەتییەش لە “پێ بە پێی ڕاوەستان”دایە.

“پێ بە پێ” بۆ ڕۆیشتن بەکار دەچێت؛ “ی.ڕ” داویەتییە پاڵی “دارێکی ڕاوەستاو”، ئەمە پارادۆکسێکی بێبایەخی تێدایە. ئەم پارادۆکسەیش لە دەرەوەی ئەو چاوەڕوانییەیە لە شیعری “ی.ڕ” هەیە.

دێڕی پێنجەم “کە دڵۆپێک عیشقی ئاورین و” بۆ خۆی بە تەنیا ئیماژێکی ئاڵۆز و بێمانا. “دڵۆپێک عیشق” لە خۆتەن ئیماژێکی سادەیە، کاتێک دەدرێت لە “دڵۆپی ئاورین” یان “عیشقی ئاورین” کە ئەویش ئیماژێکی سادەیە. دەرئەنجامەکەی دەبێت بە ئیماژێکی ئاڵۆز و بێمانا. خۆ ئەگەر لە کۆی بەندەکەدا سەیری بکەین، ئاڵۆزتر دەبێت. ئەگەر بیکەین بە “من پێ بە پێی دارێکی ڕاوەستاو، دڵۆپێک عیشقی ئاورینم”. بێماناتر و ئاڵۆزتر دەبێت.

هەڵەی بنەڕەتیی یوونس ئەوەیە وادەزانێت ئاڵۆزکردنی ئیماژ بەو شێوەیەی ئەو کردوویەتی، دەرەنجامی هەبوونی زەینێکی فراوانە. لە ڕاستیدا وا نییە. ئەو کارە وشەلەوشەدانێکی نائەدەبییە کە مناڵێکیش دەتوانێت بیکات.

ئەگەر بمانەوێت ئیماژ دروست بکەین و لە هیچ شتی پێوە بلکێنین، کارێکی دژوارمان بۆ کردن نییە. کارێکی سادەیە. قامووسێک وشە هەیە؛ لێکیان دەدەیت و پێکیانەوە دەلکێنیت. دێڕی شەشەم و حەفتەمیش هەر درێژەی ئیماژە ئاڵۆزەکانن و هیچ شتێکیان تێدا نییە باسی بکەین.

لە کۆی حەوت خشتەی یەکەم، شتێکی تر هەیە پێویست بکات ئاماژەی پێ بدەم؛  بڕێکجار شاعیر بەپێی هاووێنە(قرینە)یەک کە هەیە بڕێک پاژ دووبارە ناکاتەوە و دەیان‌ قرتێنێت. بۆ نموونه کە دەڵێت:

من شان بە شانی کازیوە ئاسۆم

لە دواییدا “من” ناهێنێت و دەڵێت:

 پێ بە پێی میوە تا گەیشتن.

 یان هەر لەوێدا “ئاسۆم” دووبارە ناکاتەوە. ئەم کارە هێندەی تر ئیماژەکان بێمانا دەکات.

لە سەرەوەدا ئەگەر شاعیر دەقەکەی دەخستە بەر دەستی خوێنەر و داوای دەکرد وێنای بکات، لێرەدا خوێنەر تەنانەت دەبێت دەقەکەش بنووسێتەوە. دواتر وێنای بکات. بۆ نموونە خشتەی یەکەم پێویستی بە زیادکردن نییە هەر ئەمەیە “ئەگەر پێکەنین یانی ئەو شیعرەی سڵاو بە تۆدا دەچێنێ”؛ خوێنەر خۆی زەحمەت دەدات وێنای بکات. بەڵام کە دەڵێت “پێ بە پێی میوە تا گەیشتن”. خوێنەر دەبێت سەرەتا بە زەحمەت بیکات بە “من پێ بە پێی میوە تا گەیشتن ئاسۆم”. ئەوجا وێنای بکات.

ڕەنگە یەکێک بڵێت ئەوە هونەری شاعیرە دەقەکەی بە جۆرێک نووسیوە خوێنەر تێیدا چالاکتر بێت. دەبێت بڵێم لە ڕاستیدا ئەوە هێندەی تر خوێنەر وەڕەز دەکات، چون خوێنەر دوای نووسینەوە، بڕیار نییە بڕگەیەکی چێژبەخشی دەست بکەوێت. بڕیارە شتێکی ئاسایی وێنا بکات. تەماشای ئەم دێڕە بکەن:

لە پاش تەمەنێ تێکۆشان

 کەم کەم بۆت مەعلووم دەبێ

ئێمەمانان ئازادیمان

نە دەست دەکەوێت، نە پێ

لەم دێڕەشدا قرتاندن بە یارمەتی هاووێنە بوونی هەیە. شاعیر “نە ئازادیمان دەست دەکەوێت” و “نە ئازادیمان پێ دەکەوێت”ی تێکەڵ کردووە و لەم ڕێگەوە بە کورتبڕی شیعرەکەی نووسیوە. خوێنەر دوای خوێندنەوە گتێک دەکات تا بڕگەی “نە پێ” لە زەینیدا لەود دەبێت، کە لەود بوو یەکسەر جوانی و چێژی شیعرەکەی پێ دەگات. بەڵام لەوەی “ی.ڕ”دا کە قرتاوەکان بخەیتەوە جێی خۆیان، تازە دەبێت ئیماژێکی ئاڵۆزتری یوونسی وێنا بکەیت کە بێجگە بێزاری هیچت تێدا دروست ناکات.

لە خوارەوەدا خشتەی هەشتەم تا یازدەهەم دەبینن:

ئەگینا

ئەم هەموو ئاسۆیە کوا هێندەی میوەیەک ڕوون

ئەم گشتە میوەیە کوا چەشنی درەختێکی کاڵ

ئەم تێکڕای مەمکانە و

ئیماژەکانی ئەم بڕگەیە هێندەی ئەوانەی سەرەوە ئاڵۆز نین و لە چاو ئەواندا پاژیان کەمترە، بەڵام وەک ئەوانی تر جوانییەکی ئەوتۆیان نییە و لە مێشکی خوێنەردا نامێننەوە. دەتوانن ئەو دوو بەندەی سەرەتا واتە لە خشتەی یەکەم تا یازدەهەم بەسەریەکەوە بخوێننەوە و بزانن مانایەکتان دەست دەکەوێت؟ بزانن؛ کاتێک شاعیر لە سەرەتای بەندی دووهەمدا دەڵێت “ئەگینا” ئێوە تێ دەگەن و دەزانن بۆچی دەڵێت ئەگینا؟ کە وەڵامەکەتان نەخێر بوو، بزانن بڕیار نییە ئەو شیعرە وەک کۆیەک مانایەک بە دەستەوە بدات. جوانی ئەگەر هەبێت، دەبێت لە خشتە و دێڕ و بەندەکانیدا بێت؛ واتە ئەو چوار دێڕەی بەندی دووهەم دەبێت بۆ خۆیان جوان و شیعر بن؛ تەنانەت ئەگەر وەک پاژێک دەرمانهێنا دەبێت چێژ ببەخشن. هەرچۆن شیعرێکی کورتی چوار خشتەیی چێژ دەبەخشێت.

دەگەین بە خشتەی دوانزدەهەم تا حەڤدەهەم:

کوا من 

من(کاڵترین ئاسۆی ماچێک دەچێژم)

سڵاو … کە ئەوەی پێکەنینی ئاسۆیە

شان بە شانی میوە لە گەیشتنا… کاڵ

… کە ئەوەی ماچێکە بە پێی گریان

پێ بە پێی دار لە بەهارا گەیشتوو

لە خشتەی سیازدەهەمدا “کاڵترین ئاسۆی ماچێک دەچێژم” خراوەتە ناو کەوان. ئەو لەناو کەوان خراوە، نموونەی ئیماژی ئاڵۆز و بێخاسییەتە کە زۆربەی شیعری یوونس لەو بابەتە پێک هاتووە. ئەو کارە شاعیر کردوویە “وشەلەوشەدان”ە. خوێنەریش دەتوانێت ئەو کارە بکات. پێویست بەوە ناکات کاک یوونس ئەو کارەی بۆ بکات.

سەرنج بدەن ئەگەر بیشی گوتبا “مزرترین ئاسۆی چرپەیەک بۆن دەکەم” هیچ فەرقی نەدەکرد. من وشەی “ئاسۆ”م دووبارە کردەوە کە بڵێم ڕەهبەری مەحموودزادە و ئەوانی تر کە خوێندنەوەیان بۆ شیعری “ی.ڕ”یان کردووە، دڵیان بەوە خۆشە وشەکان لە شیعری “ی.ڕ”دا دووبارە و دەبارە و هەزاربارە دەبنەوە. بۆ نموونە هەر لەو خشتانەی شیعرەکەدا کە تا ئێستا بینیمان، وشەی “میوە” و “ئاسۆ” و “شان بە شان” و “پێ بە پێ” چەندین بار دووبارە بوونەتەوە.

 وەک وتمان شیعرەکە پێی ناکرێت مانایەک بگوێزێتەوە. دەبێت دڵی بە ئیماژەکانی خۆش بێت. دەپرسم بۆ شیعرێکی وا باشتر نییە وشەکان دووبارە نەبنەوە؟ ئەگەر وشەکان نوێ بن، خوێنەر کەمتر دڵی نایەتەوە؟ گەلۆ ئەگەر وشەکان دووبارەکراو نەبن، شاعیر پێی ناکرێت ئیماژی جوانتر و جیاوازتر دروست بکات؟

من ناچمە دونیای قسەکانی ڕەهبەری مەحموودزادە کە ئەمە وێنەی قەبارەدار و جووڵەدارە و لەو شتانە. ناچمە ئەو دنیایەوە چوون لە بنەڕەتدا ئەو قسانە بێبنەمان. ڕەنگە خوێنەر قسەکانی کاک ڕەهبەری نەخوێندبێتەوە. با کەمێک باسی بکەم.

تەماشای ئەم خشتانە بکەن:

من شان بە شانی کازیوە ئاسۆم – ٢

ئەم هەموو ئاسۆیە کوا هێندەی میوەیەک ڕوون – ٩

من(من کاڵترین ئاسۆی ماچێک دەچێژم) – ١٣

سڵاو… کە ئەوەی پێکەنینی ئاسۆیە – ١٤

میوەیەک ئاسۆی ماچی ئاورین و – ١٨

تۆ باخی کام ئاسۆ بەر دەگری لە گلێنەی سەوزدا – شین – ٢١

لە هەر شەشیاندا وشەی “ئاسۆ” هاتووە. کاک ڕەهبەر وای دادەنێت ئەمانە لە بنەڕەتدا یەک وێنەن و هەر کام لەو دێڕانە ڕەهەندێکی ئەو ئیماژەن. دیارە ئەم قسەیە هەڵەیە. وشەی ئاسۆ لە هەر کام لەو خشتانەدا بەشداریی کردووە و ئیماژێکی جیاوازی دروست کردووە. ناکرێت ئەو خشتانە بە یەک وێنە بزانرێن. ئەگەر ویستتان سەبارەت بە بۆچوونەکانی ڕەهبەری مەحموودزادە وردتر بزانن، سەیری وتاری “وشە هەڵگری ڕەساڵەتی تریفە”، بکەن. بزانن لەو قسانەی کاک ڕەهبەر دەیانکات، هیچتان دەست دەکەوێت؟

بەشێکی تر لە شیعرەکەی “ی.ڕ” دەهێنین:

میوەیەک ئاسۆی ماچی ئاورین و 

تۆ گەیشتن دەپەیڤی

میوەیەک درەختی ڕوونی ئەگینا سبەینێ و

تۆ باخی کام ئاسۆ بەر دەگری لە گلێنەی سەوزدا – شین –

تۆ مۆسیقای کام با حینجە دەکەی 

لە لەپی خوێناوی بەفردا – گەرم – 

تۆ

کەی بەم وڵاتەدا کاڵ دەبێ

کە من درەخت

کە من پیرتر.

تا بۆتان دەکرێت بە زۆر و سەختی ئەو ئیماژە ئاڵۆزانە وێنا بکەن. ئیماژەکان هێندەیان پێوە لکێندراوە؛ هیچ زەینێک تواناییی وێناکردنیانی نییە. سەرنجی “تۆ مۆسیقای کام با حینجە دەکەی” یان ” لە لەپی خوێناوی بەفردا –گەرم- ” بدەن؛ چۆن وێنا دەکرێن؟ ئەو بڕگانە بۆ وێناکردن دەست دەدن؟ ئەوە خۆ بیرفراوان نیشاندانێکی خەشیمانەیە.

ئەگەر شاعیر وادەزانێت تەنیا ئەو پێی دەکرێت لەو ئیماژانە دروست بکات، با بێت تا فەردەیەک ئیماژی وای بۆ دروست بکەم. سەیر بکەن:

ئێوارەی سێوێک چێشتەنگاوی چوارشەمان بوو

کە هەڵمێک هەڵئەنووت لە تەنانەت 

کە زەڵمێک هەڵئەنووست بە سپێدەدا 

لنگەفرتەی لالەنگییەک مزر بوو

لە باخەڵی شەودا 

لە سەرەوژووری ئێوارەدا 

دەمەڕوو کەوتبوو ئاسمانێک 

لە داخی تفی تریفەیەکی تەڕ

ئەو چەند دانەیەم لێرە هێنا. لە کۆتاییی وتارەکەشدا بڕێک لەو ئیماژانە دەهێنم. سەرنج بدەن ئەو ئیماژانەی کە کاریان تێدایە وێناکردنیان و بەشوێنداچوونیان ئاسانتر و سوودگەیەنترە. بۆ نموونە وێناکردنی “میوەیەک ئاسۆی ماچی ئاورین” کە لێکدانی ڕووت و بێ ئامانجی چوار وشەیە سەخترە لە “تۆ باخی کام ئاسۆ بەر دەگری لە گلێنەی سەوزدا –شین-“. لەمەوە دەمەوێت بڵێم، ئەو بەشە لە شیعرەکان کە لەو ئیماژانەی تێدایە، لەبەر ئەوەی بۆ خوێنەر وێنا ناکرێت، چاوەڕوانیی هیچ چێژ و جوانییەکی لێ ناکرێت. باشتر وایە ئەوانە وەک بار بەسەر شیعرەکەوە سەیر بکرێن. من پێم وایە وێنا ناکرێن بۆ ئەوانە کەمە؛ دەبێت بڵێم خوێنەر تەنانەت ناتوانێت بە دوای ئەو ئیماژانەدا بچێت.

سەبارەت بە جۆرێکی تریان؛ ئەوانەی کاریان تێدایە وەک “تۆ مۆسیقای کام با حینجە دەکەی”، لەگەڵ ئەوەی ئەمانەش هەر دەرەنجامی وشەلەوشەدانن، بەڵام دەکرێت وێنا بکرێن. بۆیە خوێنەر ئەگەر چێژیش نەبینێت، لانیکەم زەجر ناکێشێت.

ئەو ئیماژانه من دەخەنەوە بیری ئیماژەکانی خەشخاشیی کاشانی (سوهراب سپێهری). هەڵبەت هێشتا ماویانە بگەنە ئاستی ئەو ئیماژانە. هێشتا لە چاو ئەو ئیماژانەدا وێناکردنیان دژوارە. لە خوارەوەدا نموونەگەلێک لەو ئیماژانە لە شیعری “مسافر”ی سوهراب سپێهری دەهێنم:

و امتداد مرا تا مساحت تر لیوان 

پر از سطوح عطش کن.

کجا حیاط بە اندازەی شکستن یک ظرف

 دقیق خواهد شد.

و راز رشد پنیرک را 

حرارت دهن اسب ذوب خواهد کرد.

و در تراکم زیبای دستها، یک روز

صدای چیدن یک خوشە را بە گوش شنیدیم.

کجا هراس تماشا لطیف خواهد شد 

ناپدید تر از راه یک پرندە بە مرگ.

و در مکالمەی جسم ها مسیر سپیدار 

چقدر روشن بود!

مرا بە وسعت تشکیل برگ ها ببرید.

مرا بە کودکی شور آبها برسانید.

و کفش های مرا تا تکامل انگور 

پر از تحرک زیبایی خضوع کنید.

دقیقە های مرا تا کبوتر های مکرر

در آسمان سپید غریزە اوج دهید.

و اتفاق وجود مرا کنار درخت بدل کنید 

بە یک ارتباط گم شدەی پاک.

و در تنفس تنهایی 

دریچە های شعور مرا بە هم بزنید.

مرا بە خلوت ابعاد زندگی ببرید.

حضور هیچ ملایم را بە من نشان بدهید.

لە بڕێک لەو ئیماژانەی سوهراب سپێهریدا گونجانێک لە نێوان دوو وشەدا هەیە کە وێناکردنی بۆ خوێنەر ئاسانتر دەکات. بۆ نموونە لە ئیماژی “در تنفس تنهایی دریچەهای شعور مرا بهم بزنید”دا، ئەو پەیوەندییەی لە نێوان “تنفس” و “دریچە”دا هەیە تا ڕادەیەک وێناکردن یان باشترە بڵێم شوێنکەوتنی ئاسانتر دەکات.

هەروەها ئەو پەیوەندییە لە نێوان “کبوتران” و “آسمان” و “اوج دهید”دا لە ئیماژی “دەقیقە های مرا تا کبوتران مکرر در آسمان سپید غریزە اوج دهید”، دەبینن. ئەو نموونانەی لە سوهراب سپێهری هێنامەوە؛ ئەو دەرفەتە بە خوێنەر دەدەن، بڕێک ئیماژی تر ببینێت و لەگەڵ ئیماژەکانی “ی.ڕ”دا بەراوردیان بکات. هەروەها خوێنەر دەتوانێت لەگەڵ ئیماژەکانی شاملوو کە دواتر دەیان‌هێنم و لەگەڵ ئەو ئیماژانەی کە لە فایلی تایبەت بە ئیماژدا دێن بەراوردیان بکات.

لێرەدا ڕەنگە لە ڕووی لێنەزانینەوە بڕێک ئاڵۆزی ئیماژێک ببەستنەوە بە هونەرمەندی و شاعیری بنووسەکەیەوە. ئەمە دروست نییە. وەک وتم ئەم ئیماژانە تەنیا وشەلەوشدانن. دەرەنجامی هیچ وردبینی و وردبوونەوەیەک نین. هەرکەسێک ئەو کارەی پێ دەکرێت.

لە درێژەدا بڕێک ئیماژی بە زۆر ئاڵۆزکراوی “ی.ڕ” لەو شیعرەی بەردەستمان هەڵدەبژێرم و لەگەڵ بڕێک ئیماژی ئاکام کەوسەری لە کتێبی “هەینییەکانم لە چاوی قاڵاوێکدا قاویا” بەراوردیان دەکەم. بۆ ئەوەی خوێنەر بزانێت وشەلەوشەدان هیچ هونەرێکی تێدا نییە. هێندە کە یوونس دەتوانێت وشەلەوشە بدات، ئاکامی کەوسەریش دەتوانێت.

ئاکام کەوسەری دەڵێت:

بژەنە بە دەمارەکانما شیوەنێ

کە ئاڵۆزترم لە ئاوازی فەرامۆشی و 

سێ هێندەی نۆتەکانت خێراتر 

مردن ئەژیم.

یوونس ڕەزایی دەڵێت:

ئەگەر کازێوە عەشقی ئاسۆیەک لە چاوە کاڵەکانت ببارێ 

کوا من تا سەروەری میوەیەک لە باڵاتا ماندووم.

دەپرسم؛ ئەگەر ناوەکان بگۆڕین ئێوەی خوێنەر هەست بە گۆڕان دەکەن؟ ئێوەی خوێنەر هەرگیز ناتوانن شیعری یوونس و ئاکام لێک بکەنەوە. چون هەرتکیان دەرەنجامی وشەلەوشەدانن. وشەلەوشەدان‌یش بەنزیکەیی یەک دەرەنجامی لێ دەکەوێتەوە.

لە درێژەدا ناوی شاعیرەکە نانووسم با خۆتان بیر بکەنەوە کە ئەمە ئیماژی دروستکراوی کامیانە(ئاکام یان یوونس).

* تۆ میوەی درەختی قەراغی باران و شەو دەژی.

* ڕاڕەوەکانی دڵتەنگی 

شیمانەی ئەگەرێکی نەزۆک بن.

 کە دوور دوور غوربەتیان لێ دەبارێ.

*چامەیەک لە منەوە عەوداڵتر لە پیتەکانی 

تا بێدەنگیت خاڵییە لە هیچ.

*تێکڕای خاچ تاریکە دەستم 

لە تابلۆی ڕژاوی شارەکان.

*ئەی سەروەری ماندووی کازیوەم شەو بە شەو.

 کوا لەسەر ڕەوەزێک بە زمانی تینووی ئاسۆ هەتاوین.

*غەریبی شاعیریش خەنجەرە و تەنیایی لە چاوی مندا چاوی تۆ دەترەکێ.

(٢)

لە کۆتاییی وتاری “وشە هەڵگری ڕەساڵەتی تریفە”دا دکتۆر ڕەهبەری مەحموودزادە دەڵێت: “ئەگەر بمانەوێت چەن وێنە لە ناو شیعرەکانی یوونس-دا بخەینە پاڵ ئەو وێنانەی ڕوئیایی، بۆ دۆزینەوەیان تووشی زەحمەت نابین:

دڕکەزاری ئەندێشەیەک لەچاومدا 

بەخشیومە شیناوەردی شیعرێک بە وشە 

بە ڕازی دەنگتدا زمانم دەدرەوشێ 

وشە هەڵگری ڕەساڵەتی تریفە.

ئەگەر لەوە نەترساباین وتارەکەمان وەکوو لیستکردنێکی ناداهێنەرانەی نموونەی شیعرەکانی لێ بێت، بۆمان هەبوو بو چەند لاپەڕه لەم وێنە بەدیعانە بە دوای یەکدا ڕیز بکەین. وێنەی وەک:

قژت ڕەشترین بیرەوەریی پەنجەمە”.

ئەوەی خوێندتانەوە بۆچوونی ڕەهبەری مەحموودزادە بوو. بەمەوە دەست پێ دەکەم کە ئیماژی “قژت ڕەشترین بیرەوەریی پنجەمە”، ئیماژێکی جوانە. دەپرسم ئاخۆ؛ کتێبی “منم شاعیری ژنانی چاوەڕوان” بەو جۆرە ڕەهبەر دەڵێت؛ پڕە لە ئیماژی جوانی وەها؟ وەڵام نەخێرە. ئەو ئیماژە وەک نموونەیەکی بێجگە و بەدەر لە نۆرمی کتێبەکە، جوانە. بەڵام ئیماژەکانی تر زۆرینەیان وشەلەوشەدان‌ێکی سادە و بێتامن و هیچ جوانییەکیان نییە. دەبێت سەرنجی ئەوەش بدەین ئیماژگەلی “قژت ڕەشترین بیرەوەریی پەنجەمە” و “وشە هەڵگری ڕەساڵەتی تریفە” لەبەر ئەوەی بە هەمگەیەک ئیماژی قۆڕ دەور دراون، خوێنەر لە خوێندنەوەی شیعرەکەدا ئەگەری زۆرە هەر نەیخوێنێتەوە یان ئەگەر خوێندییەوە بە بێزارییەوە زوو تێی پەڕێنێت و لەسەری نەوەستێ و وێنای نەکات.

ئیماژی جوان کاتێک دەردەکەوێت و بایەخ پەیدا دەکات کە بە ئیماژی سووک و بێمانا دەوری نەگیرابێت. وەک ئیماژەکانی ئەحمەدی شاملوو کە هەر دانەیەکیان تا ماوەیەک لە بیری خوێنەردا دەمێنێتەوە. لەوە بترازێت شتێکی تر کە دەبێتە هۆی نرخ پەیداکردنی ئیماژ، ئەو هەماهەنگی و سازانەیە لەگەڵ پاژەکانی تری شیعرەکەدا هەیەتی. بۆ ئەم بابەتیشە ئیماژەکانی ئەحمەدی شاملوو نموونەگەلێکن کە دەتوانن خوێنەر قاییل بکەن.

شیعرێک کە لە کەڵەکەکردنی ئیماژگەلێک دروست بووبێت کە دروستبوونی خودی ئیماژەکان دەرەنجامی لێکدانی وشە بێت، ئەگەر ئیماژێکی جوانیشی تێ بکەوێت ــ کە ئەگەری هەیە تێی بکەوێت ــ بایەخی نابێت. تەنیا ئیماژێک کە بە بەئاگایانە و بە مەبەستی گواستنەوەی بابەتێک لە تەک پاژەکانی تری شیعردا هەماهەنگ کراوە، دەتوانێت چێژ بە خوێنەر ببەخشێت. بەدەر لەم حاڵەتە مەگەر وەک ئەو کارەی کاک ڕەهبەر بۆ ئەو دوو ئیماژەی ئاماژەم پێدا کردوویە؛ ئەو ئیماژانە لە شیعرەکە دەربهێنرێن و بە تەنیا نیشان بدرێن تا بکرێت جوانییەکەیان ببینرێت.

وتارەکەمان هەر سەلماندنی ئەو حوکمەی سەرەوەمانە. بڕگەگەلێکی تر لە شیعرەکە دەخەینە بەر دەستی خوێنەر تا خوێنەر بزانێت؛ کاتێک ڕەهبەر دەڵێت دەکرا چەند لاپەڕە ئیماژی وەک “پرچت ڕەشترین بیرەوەریی پەنجەمە” ڕیز بکەین، ڕاست دەکات یان نا.

تا خشتەی ٢٧مان تاوتوێمان کردبوو. ئەمەش خشتەی ٢٨ تا ٣٢:

ئەگەر کازیوە عەشقی ئاسۆیەک لە چاوە کاڵەکانت ببارێ

کوا من تا سەروەری میوەیەک لە باڵاتا ماندووم

تا بارانێکی ماندوو بە وڵاتی سبەینێدا

شان بە شانم ڕوون.

دەپرسم کام لەو ئیماژانە جوانن؟ بێجگە وشەلەوشەدان شتێکی ترن؟ دەبینن لە خشتەی شەشەمدا وشەی “کازیوە” و “عەشق” و “دڵ” و “چاو” و “کاڵ” و “بارین” لێکدراون. ئەو کارە حودی خوێنەریش دەتوانێت بە شەش وشەی تر بیکات. ئەگەر کاری شاعیر تەنیا وشەلەوشەدانە؛ فەرقی شاعیر و خەڵکی ئاسایی چییە؟ ڕێی ئەوەش نییە بڵێین دەی ئەو ئیماژانە پەیوەندییان پێکەوە هەیە. چون ئەگەر پەیوەندی تەنیا دووبارەکردنەوەیە خوێنەریش دەتوانێت تەنیا بە چەند وشە چەندین ئیماژی ئاڵۆزی بێ‌قافیە دروست بکات. دووهەم؛ گوتمان ئەو دەقەی کە زۆرتر لە ئیماژی ئاڵۆز پێک هاتووە، پێی ناکرێت مانایەک بگوێزێتەوە. کاتێک مانایەک نەگوێزێتەوە؛ بوونی پەیوەندیی نێوان پاژەکان هیچ سوودێکی نییە و تەنیا دووبارەکردنەوەی وشەیە.

ئەمەش بخەمەسەری؛ ئێمە چەندین وتارمان لە لایەنگرانی شیعری کاک یوونس خوێندووەتەوە. ئێستا دەزانین ئەوان پێیان نەکرا پەیوەندییەک لە نێوان پاژەکاندا بدۆزنەوە کە جوانی و چێژی هەبێت. وتارەکانی عادڵ قادری و ڕەهبەر مەحموودزادە وەبیر بهێننەوە. بێجگە لە باسی دووبارەبوونەوەی وشە شتێکان تێدا نەبوو.

لە خوارەوەدا خشتەی ٣٣ تا ٥١ی شیعرەکەی یوونس ببینن:

ئەگەر من لە تۆدا گریانی کازیوە

(شەو دەبم)

بێ ماچی ئەو شیعرەی دەمچێنێ

لە ئێستا و زەماندا 

(ڕۆژ دەبی)

بە تێکڕای ئەوینی سبەینێی گەیشتن

لە دوێنێ و بۆسۆدا. 

تۆ میوەی درەختی قەراغی باران و شەو دەژی

بۆو کەسەی حەوت برای بە جامیلکە و جامیلکەی ئاسۆوە

(دارە بەن)

بۆو عیشقەی حەوت کەڵی بە گۆمیلکە … گۆمیلکەی شەوەوە

هەڵدێراوە

ئەو دەبم…

هەتاکوو سیپانی ماندوویەک بێقەرار

دەمکێڵی بە تەنیا 

تەنیایی حەوت کەسی خوێناوی ئاسۆیەک 

بە بێ ڕووناکایی و 

بە بێ ژن 

لە من دا دەبارێ.

لەو بڕگەیەدا بێجگە کۆمەڵێک ئیماژی بێجوانی؛ من و تۆیەک هەیە و “شەو دەبم” و “ڕۆژ دەبی”یەک و چەندین دووبارەکردنەوەی “دا”، وەک لە “تۆدا”، “زماندا”، “بۆسۆدا”. هەروەها دووبارەکردنەوەی “بۆوە”یەکیش.

لەمە زیاتر پێویست ناکا نموونەی شیعری یوونس بهێنینەوە. شیعری یوونس زۆرینەی وەک ئەوەیە تاوتوێمان کرد. لێرەدا بەشێک دەکەینەوە و چەندین نموونەی جوانی ئیماژ لە ئەحمەدی شاملوو دەهێنین. خوێنەر ئەم ئیماژانە لەگەڵ ئیماژەکانی یوونس بەراورد بکات.

بالابلند!

بر جلوخانِ منظرم

چون گردشِ اطلسیِ ابر

قدم بردار.

از هجومِ پرنده‌ی بی‌پناهی

چون به خانه بازآیم

پیش از آن که در بگشایم

بر تختگاهِ ایوان

جلوه‌یی کن

با رُخساری که باران و زمزمه است.

چنان کن که مجالی اَندَکَک را درخور است،

که تبردارِ واقعه را

دیگر

دستِ خسته

به فرمان

نیست.

ئەم بڕگەیەی سەرەوە چەند ئیماژی جوانی تێدایە. ناوازەکانیان بۆ من دوو دانەیانن. یەکەمیان “هجوم پرندەی بی پناهی”یە. ئەوەی لەم ئیماژە جوانە بە زەینی من دەگات، تێکەڵبوونی دوو نیگارن کە پێکەوە ئیماژێک دروست دەکەن. یەکەمیان پۆلێک چۆلەکەن لە ناکاو بەیەکەوە دەفڕن. هەموو ئەو وێنە و نیگارەمان بینیوە. دووهەمیان پیاوێکە کە بێزارە لە خەڵک و  پەلەیەتی زوو بگاتەوە ماڵ. ئەم دوو وێنە دەنیشنە سەر یەک و ئیماژی جوانی “هجوم پرندەی بی پناهی” دروست دەکەن.

ئیماژێکی‌تر کە لەو شیعرەدا هەیە و بڕێک گووندییانەیشە ئیماژی “تبردار واقعە”یە. لێرەدا قەزا و چارەنووس بە کەسێک چوێندراوە کە تەور دەوەشێنێت. ئەگەر تەورت وەشاندبێت دەزانی؛ دوای ماوەیەک تەوروەشاندن باسک و باهۆت شەکەت دەبن. کە وات لێ هات؛ هەرچی تەور دەوەشێنی، تەورەکە دەناکاتە ئەو شوێنەی مەبەستتە. دەدەکاتە شوێنێکی بانتر یان خوارتر. یان ڕەنگە دەکاتە قوول و قاچی خودی کەسەکە. ئەمەیە شاملوو “واقعە” یان قەزا و قەدەر و مەرگ بە کەسێک دەچووێنێت تەوری وەشاندن بێت و شەکەت بێت. دەڵێت هەردەم ئەگەری ئەوە هەیە تەوری مەرگ لێمان بدات.

ئیماژێکی تر کە لەو بڕگەیەدا هەیە، بەڵام وا نییە بڵێی فرە جوانە، ئیماژی “چون گردش اطلسی ابر قدم بردار”ە. لەم ئیماژەدا لەنجە و ڕێوەڕینی کەسێک بە خولخواردنی هەور چوێندراوە.

فریاد کردم:

” ای مسافر!

با من از آن زنجیریانِ بخت که چنان سهمناک دوست می‌داشتم

این‌مایه ستیزه چرا رفت؟

با ایشان چه می‌بایدم کرد؟”

-“بر ایشان مگیر!”

چنین گفت و چنین کردم.

لایه‌ی تیره فرونشست

آبگیرِ کدر

صافی شد

و سنگریزه‌های زمزمه

در ژرفای زلال

درخشید

(شعر وصل).

لێرەدا بەشێکی درێژی ئەو شیعرەم هێنا تا ئیماژی جوانی ” لایه‌ی تیره فرونشست/ آبگیرِ کدر / صافی شد/ و سنگریزه‌های زمزمه / در ژرفای زلال / درخشید” باشتر دەر بکەوێت. لێرەدا دوو نیگار تێکەڵ دەبن و ئیماژێکی جوان دروست دەکەن؛ یەکەمیان گۆل یان هەسێرێکە کە لێڵ بووە، دواتر لێڵییەکەی دەنیشێت و لە بنی هەسێرەکەدا وردەزیخ دەبریسکێنەوە. دووهەمیان وێنەی مرۆیەکی تووڕە و زویر بووە کە وردە وردە تووڕەیی و زوویرییەکەی لا دەچێت و ئارام دەبێتەوە، ئینجا لەبەرخۆیەوە دەست دەکات بە گرنگە و نارەنار. چواندنی کەسی تووڕە یان زویر بە ئاوی لێڵ بوو، شتێکی سەیر نییە، تەنانەت لە فارسیدا دەڵێن کابرا “مکدر شد” و بۆ ناڕاحەت بوون بە کاری دەهێنن. ئەمە واتا ئەو ئیماژە تا ئەوێ خۆی خوازەیەکی مردووە. ئەوەی شاملوو ئەنجامی داوە، چواندنی “ورینگە”یە بە درەوشانەوەی وردەزیخەکان لە بنی هەسێرەکەدا.

ئەو زیادکردنەی شاملوو بەو خوازە مردووە؛ ئیماژێکی ناوازەی دروست کردووە. ئەمەش نموونەیەکی تر لە شیعری شاملوو:

مرا پرنده‌یی بدین دیار هدایت نکرده بود:

من خود از این تیره خاک

رُسته بودم

چون پونه‌ی خودرویی

که بی‌دخالتِ جالیزبان

از رطوبتِ جوباره‌یی.

لەم بڕگەیەدا من بەشێکی کەمی شیعرێکم هێناوە. شاعیر باسی پەیوەندیی خۆی و شیعر دەکات. دەڵێت من وەک ئەو پوونگەیەم لە قەراخی جۆگەلەیەکدا دەڕوێت. پوونگە کە بێستانەوان بۆ شینبوونی زەحمەتی نەکێشاوە. دەڵێت کەس یارمەتی منی نەداوە ببم بە شاعیر. ئەو چواندنە جوانە، ئیماژێکی جوانی لێ دەرچووە.

ئەمەش نموونەیەکی تر:

من ایستاده بودم

تا زمان

لنگ‌لنگان

از برابرم بگذرد،

و اکنون

در آستانه‌ی ظلمت

زمان به ریشخند ایستاده است

تا منش از برابر بگذرم

و در سیاهی فروشوم

به دریغ و حسرت چشم بر قفا دوخته

آنجا که تو ایستاده‌ای.

لەم کۆپلەیەدا تێپەڕینی خاوی کات بە ڕابردنی کەسێکی شەل چوێندراوە.

نه

تردیدی بر جای بِنمانده است

مگر قاطعیتِ وجودِ تو

کز سرانجامِ خویش

به تردیدم می‌افکند،

که تو آن جُرعه‌ی آبی

که غلامان

به کبوتران می‌نوشانند

از آن پیش‌تر

که خنجر

به گلوگاهِشان نهند.

سەرنجی ئیماژی جوانی “تو آن جرعەی آبی کە بە کبوتران می نوشانند” بدەن.

نه

این برف را

دیگر

سرِ بازایستادن نیست،

برفی که بر ابروی و به موی ما می‌نشیند

تا در آستانه‌ی آیینه چنان در خویشتن نظر کنیم

که به وحشت

از بلندِ فریادوارِ گُداری

به اعماقِ مغاک

نظر بردوزی.

ئیماژە جوانەکەی ئەوەیە دەڵێت؛ کە لە ئاوێنەدا تەماشای خۆت دەکەی و هەست بە پیربوونت دەکەیت، ترسێک داتدەگرێت کە دەڵێی لە بەرزایییەوە تەماشای ناوی نوڕێک دەکەی. تازە هەر ئەو بڕگە ئیماژێکی جوانتری تێدایە ئەویش ئەوەیە کە نوڕی بە هاوار چواندووە.

شکوهی در جانم تنوره می‌کشد

گویی از پاک‌ترین هوای کوهستانی

لبالب

قدحی درکشیده‌ام.

در فرصتِ میانِ ستاره‌ها

شلنگ‌انداز

رقصی می‌کنم –

دیوانه

به تماشای من بیا!

“شکوهی در جانم تنورە می کشد” ئیماژێکی جوانە. دەڵێت شکۆیەک لە مندا خول دەخوات. ئەم بڕگەیە دەمخاتەوە بیری ئەم دێڕەی نالی:

گاهێ دەبی بە ڕەوح و دەکەی باوەشێنی دڵ

گاهێ دەبی بە دەم و دەدەمێنی دەمی غوروور.

وەک بەڵێنم بە خوێنەران دابوو لێرەدا بڕێکی ئێجگار زۆر ئیماژ دەهێنم کە لە ئەنجامی وشەلەوشەدان‌دا دروست بوون. وشەلەوشەدانی ڕووت هێندە قۆڕ بوو بڕیارم دا زۆربەی کارەکە بە کێش و سەرواوە بنووسم. لە بڕگەیەکیشدا هەوڵم داوە بە چەند وشەی تایبەت چەند ئیماژ دروست بکەم. سەرنجی ئەو بەشە بدەن، لەبەر ئەوەی وەک لە وتارەکەدا ئاماژەم پێ داوە، بڕێک باسی دووبارەبوونەوەی وشە لە شیعری یوونسدا دەکەن و وەک خاڵی ئەرێنی تەماشای دەکەن. منیش ئەو بەشەم بە دووبارەکردنەوەی وشەگەلێکی دیاریکراو نووسی.

ئەمەش نموونەکان:

رەوە تەنیاییەکی زۆڵ لە هەتاوێکی شیندا مڕ کەوتبوو

کە شوانێک بە فیکەیەکەوە کاڵ دەبووەوە 

کە شەمامەیەک لەم بەری کازیوەوە قاچی هەڵکردبوو.

لە سێبەری هەرزەکاریما، لە توێی شیری درەختێکدا خەوتبووم

لەو لامەوە باران بە کازیوەدا چنگەکڕەی بوو.

لەو شەوەدا بێقەرایی بە گیانی گەولاوێژەوە بە خلسکێنەوە هەڵدەزنا

ئەگەر بەهار بەرەوخوار سێبەرێک سوێر 

ئەگەر هاوین بەرەوژوو دێبەرێک کوێر 

هەر هەڕۆ بارانی چەقیو ئە چەقی چوارشەمە 

هەر خەڕۆ یارانی بەزیو لە جەنگی جاڕەجۆ.

ها شاعیر بنووسە ئێوارەیەک بە تێکڕا تەنیا بوو 

تا ئەو مانگە گێلیەکانی لە پایینی پووشپەڕا مۆڵ دەدا.

دوو دز بە تاوێرێک شەویان لە ڕووناکی هەڵدەدێرا 

کە من شەتاوێک لە پێڵوی خۆرنشینەوە دەنووستم

پێڵوی شەو بە تاوێری شەتاوێکا خۆرنشین بوو 

دوو دز بە ساوێری هەتاوێکا خۆرنشین چوو.

بەیانی بە چرپەوە قیڕیاندی سپێدە کوا؟ 

کە شەوێک سەری خۆی داگرت، بۆ کوێی بوا؟ 

بنووسە 

باران هەتاوێک باشتر

جاڕەجۆ گەنمێک ئاشتر

خاوە خاو هەڵمێک هەڵدەنیشت بەرەو ئاسمان

لە ڕادیۆی خۆرا تیشک نەیکردووە باسمان.  

کوا نامۆیەک ئامۆزای ئامێزی ئاوێزان 

ڕاکشێت لە سەر کۆتایی و کەمتر 

ڕاخشێت لە سەر مارایی و سەمتر 

ماری تەنیایم پاچەقوولەی دەگرت لە خۆی

کە باوەشی با مردار سەری بڕی بوو بە چەقۆی. 

ئەو ئەوسا ئەگەرێکی لیلک و ڵێڵی ڕوون دەکردەوە

ئەم ئەمسا مەگەری شەوەیەکی شەلی دەبردەوە.

 لە پاڵی نیوەڕۆدا هەتاوێکی شەلیان بەستەوە

لە چاڵی “بەخوا”یەکدا شەراوێکی کەلیان خەستەوە.

ئەگەر هەناسەت بەرامەیەکی سستر

با بڕوا ئۆخەیەکی سوێر بە سی سێشەمەدا

چاوڕێم چن 

دێمەوە لە وردەوردەی مانگێکی بێشەمەدا.

چوارشەمەیەکی سوور سۆرەی خوشکی هەتاوە

لێواری تەنیاییم، نغرۆی هەناسەی وشکی شەتاوە.

کوا ئەو قەیسیەی خەونی بە کچی مانگەوە دیبوو؟

لە باغی ئاوا مرۆری سۆزی سوێر چنی‌بوو. 

لە نێزیکی پاییزێکا ڕووی ترش کردبوو لە هەنار

ئەو بڕوایەی هاوین هەڵدەهات لە دەستی بەهار. 

لە تورتی سۆزێکی خاوا بوەستن 

لە ڵێڵی دۆزێکی یاوا بمەستن 

کە من دەمێکە شەکەتی بۆچییەک دەژیم

کە من دەمێکە قورسی بۆشییەک دەمرم.

شیعری جەنابت

 دەستی بە گونی شەوەزەنگ دەشوات 

ڕەخنەی ڕەپی من  

لێی گەڕێیەکی باوێشکاوی دەیخوات. 

لە تەنیادا ڕووخانتری لە مانگ و جێگرەکەی

له بانگدا بەهارتری لە نوێخواز و ڕێگرەکەی.

گەر هیلاکە شەوەزەنگی شەمەیەکی شەمامە 

با بنووێت درزی دووری و تەنیایی ئەم حەمامە.

دە هەستە دوێنی دوور، بمێنێ لەو ترشەدا

بە سەوزەوە دامەنیشە لەو گێلییە برشەدا.

لە پۆشایی سەری مانگدا، ئێوارەیەک خەوتووە 

لە بۆشایی بەری بانگدا، قاڵدرمەیەک کەوتووە. 

کە چاوی پاییز، ترش و کاوڕ بوو

دڵی نینۆکم لە دوێنێ دەچوو. 

هەستن لە سێبەری شیعرا نزیکی بدوورنەوە

بۆ خاتری سەوز دڵی ڕەش بسوورنەوە. 

دوێنێ نازانێ لێواری ئێستام تەواو بەهارە

کە کوێری سێبەر لە خواری باشدا بۆچی هەنارە؟

هەی لەو نێرگسەی لە سوێندی سوورا خۆی ڕاچەنی‌بوو

حەی لەو دەروێشەی لەگەڵ کەفێکا چەنەچەنی بوو.

باوانی بەیبوون، بە دەم بەردەوە سووری بشێلن

پاوانی پاییز بە دەم نەردە چاوی بخێلن.

کە هەڕگی هەتاو لە تاوی دوێنێ کاڵ دەبێتەوە

سۆزی سێشەمە لە کەشخەیی سێو بۆ ناچێتەوە؟

لەبەر “بە گشتی” تاکێتی تاقەت مەپڕووکێنن

لەبەر سبەینێ لە ناو بیرکاری باش بدوێنن.  

 بە لەکوێ مەڵێ وەرزێکی خاکی چەند جوان دەناسێ 

چوون  “هەتائێستاش” بە سێبەری مانگ قسەی دەتاسێ.

سمێڵی سۆسەن، وەک تورتی سێبەر خەیاڵی خاوە

وڵمەی دوێنێمان لە بەر باشی با تا ئێستای ناوە. 

خۆزگە ئەو ژوورە، سێو بینووسایە کە خوێی خۆش دەوێ 

کێ وەک تەماتە وەها بە دشتی لە دەشت دەنەوێ؟

دەک باوانی با بە خوڕ بگیرێ و وەک سوێری سەوز بێ 

قەینا دەستی دوور وەک بەردی هەتاو پڕ لە وەنەوز بێ. 

باشی بەیانان بە خاوی خۆزگە چارە ناکرێ 

توونی کازیوە بە دوو شەمامە کرێی نادرێ.

هەتاوێکی کۆم هەرگیز ناتوانێ وەک دوانزە نێر بێ

ئەوەڵی سۆزگە بۆ بینینی سارد پێ دەچێ دێر بێ

تا سۆز نەقووپێ، گیا ناڕژێ 

تا داخ نەخووسێ چیا نامژی.

گوێزکی نەوسن بە ئارەقی سوور دووی بیسمیل دەکرد 

لە با بپرسە خاوی خوێڕێتی بۆچی سوور دەمرد.

ئاوڕێکی پەر بۆ ئەوە باشە مانگ بمەیەنێ

ماستی شەڕ بخۆن، هەڵمی سێشەمە هەڵدەوەرێنێ.

هەرگیز بە لالێو بارانی بەهار داسکەنە مەکەن

با شەمامەی سۆز لە قووڵی وەشتا خۆیان هەڵبخەن. 

تاوان بەردانە، تورتی دەتاشێ

گاوان دەردانە ، کونکون دەپاشێ.

ئیتر شەکەتم لە لابەلایی گیای خۆزگەتان 

لەگەڵ خەست دەچم تا بەرپاساری چیای سۆزگەتان.  

ڕێگەی ئەو ژوورە ناکەوێتە خوار

وشکی ئەم عەسرە، وا نابێت بە سوار. 

کەشی ئەو کەوشە وەک کا کۆنەیه

داهاتووی بەراز مۆنیی سۆنەیه.

پڕی لالوێچێ خۆری بۆ کردوو، هەستایە سەرپێ 

 دەستڕێژی لێکرد بە ئانیشکی با سەرما دەسبەجێ.

رینگاڵی سێبەر لۆژەلۆژ کز بوو 

بەردێکی خراپ بە پێدزکە چوو.

لە بەینی بادا قەسرێکی قسری ختووکە دابوو

لەبەر لەبەرچی سووری بۆشایی ئە ناو قوڕ نابوو.

کاڵترین مەستی بە هەشتێک بگرن 

تاڵترین پەستی بە وەشتێک بمرن.

خۆزگە بە خۆتان، کونجانی شێتی هاوماڵی لافاو

داخی مەستی سۆز لە شاخی دوێنێ دەرنەچووە تەواو.

بارانێ بێنن دۆستی کازیوە، بۆنی بەی لێ بێ

لەبەر چاوی قوڕ لەنجە بکات و هەرگیز هەڵنەچێ.

منیش وەک شەماڵ، بە ڕێنووسی بەرد قەد لار  ناخەوم

گەر چناری مۆن، پێ دانەکێشێ و لێڵ نەکا شەوم.

پاژێکی شلی ئاوێکی پژمن

لێل گێلی پووشپەڕ بووبوون بە دژمن

وتی بە هاوار شارێکی دڵپیس 

خوو خەڵەتاوە گوڵی داوێن سیس 

حاشا لەو یاڵەی ژەنگی هێناوە

حاشا لەو ماڵەی گوێبیسی تاوە

حاشا لە ئادەی شەڕانی و سەرکوێر

حاشا لە بادەی وڕکن و ڕەنگ سوێر 

توونی دووشەمە بە دۆڵ ژیر نابێ

بۆ زبری و خاوی مانگ بە شیر نابێ 

هەنجیر ناتوانێ دەرسی غار بدا 

ڕەشیش ناتوانێ وەک بی غار بدا

ئیتر مەجاون کێڵگەی کەڵکەڵە

هەتا کوێرانە بەرد دەدات پەڵە

ئیتر مەنێژن دووری لابەلا

ئیتر مەپێژن سوێی هەلاهەلا

ئەوەی سێشەمەی بە گوڵ داغ دەکرد 

لەبەر هاژەی دەرد سەرەوخوار دەمرد 

ئەوەی شاخانە کۆڵەکۆڵی بوو

بە بوختانی بەرد حاڵی چۆڵی بوو.

وتمان مەوەستن شەمامەی تینوو

بە دیار باوێشکی کۆڵەکەی زینوو 

وتمان مەخەون گورگەلی دوودڵ

تا بەردی بنار لە با دەکا سڵ

وتمان مەکۆکە ئەشکەوتی مللار 

تا جوانی کیسەڵ دەگاتەوە شار 

وتمان بنواڕە سەربانی مزگەوت 

بە دەم دەستەوە خۆزگە بوو دەکەوت.

بە دارەدارە بەردێک دەکەنی 

مامۆسا ئاسا خوێیەک دەگەنی 

بریایەکی سوور بریا بە خۆشی 

شادی بوو گوڵێک دەکەوتە کۆشی 

گریایەکی دوور گریا مۆرئاسا

تا لەولای خۆزگە هەتاوێ ڕاسا 

قسەی قەلانجە سوێرە بۆ کانی 

لە کۆشاییدا حەزێک دەیڕوانی

داستانی بەردێ ڕۆژووی دەق دەکرد

چیوچیوکەران بوو، یایەک بوو بە پرد 

شل شل خۆی دەنواند باشێکی هەراو

زل زل خۆی دەکەند بۆشێکی بەراو.

هەرزانی هەتاو بۆ با باش نییە

چوون کۆشێکی کاڵ بۆ دارەبییە

با وانەزانێ هەر ئەو دێردەسە

کاوێژی ئاسۆ بووە بەلەسە

نەیجەی پرسیارێک لە ماڵا بشکێ 

پەیجەی هاوارێ کەلاوە بتکێ.

کۆشکێ پەنجەرەی هەتاوێ بڕوێ

 سواڵی سوێڵ ناکات لە ئاوی گڕوێ 

ئەوەی سوێرایی مانگێکی دیوە

ناچێتە داوای کچی کازیوە

لەگەڵ دێڕێکا شەڵاڵ ببارە 

با نەڵێن باشە بۆشی بێچارە.

ئاوڕێک بڕوا بەرەو وەستانێ 

سۆزێک هەڵدەفرێت لە ناو بێستانێ 

کەڵ خۆی ناگرێ لەبەر ئاسۆی توند

با خۆی فش نەکات، لە بەرچاوی کوند

بەڵام ناخویسێ بە درۆی باران

بێخود دەیگرێ نینۆکی شاران.

بەردێکی بازوو بووە بە ماوا

گوڵاڵە سوورە دەدا بە ئاوا 

پینەی پاڵتۆیە جوێن دەجاوێ 

بە دەم سوورەوە لە خوار هەتاوا

پۆڕێکی دووری بێپەنا دەیگووت 

بەهارێ مەست بوو خەزووری زاوا. 

ئامێزی کۆمی داڵێکی پرچن

بڵێسەی کێوی هێنابوو لە بن 

خەیاڵی مانگی هەردەم بەگرمە

وەک پاڵی پاییز دایم نسرمە

ئێستایەک ئەوسا دەیگووت بە کاڵی

بۆ کەرێکی پووک گا نابێ حاڵی

تا گوڵ بەرەودوا دەردێک دەدوێنێ

شیعرێ ڕەقەڵە دێت خۆی دەنوێنێ

شیعری ڕەقەڵەی چوارپەل ئێوارە

گۆزینگی گتی لە دوور دیارە

هەورێکی چاری کوڵنجە ڕێ ڕێ

بە دارشەقەوە دەگەڕا دێ دێ 

ئەگەر خەیاڵی شەمامە کوڵ بێ 

نابێ دەریایێ نۆکەری گوڵ بێ 

گەر سۆز بەردەباز بۆ گەنم دانێ

خۆزگە چۆن بشوات، بە تەنیا نانێ  

بە دەریا بێژن خەیاڵی نەرم بێ

هەتا سۆز نەنووێ دەبێ گوڵ گەرم بێ 

گوڵیش دانیشێ لە ڕێی تەنانەت 

دەریا ناناسێ دووری کەڵەگەت.

بە حاڵ یەکشەمە دوێنێ ڕادەبرد

گوڵ بە پانەوە پشتی تێ دەکرد 

کە دەریای سیخن لە لای گوڵ سووکە

لووتەلان لە سۆز هەرچی گڵووکە 

ئەوەی زانیبا سۆزی قوول قەوی

هەرگیز نەیدەگووت: گوڵ! مانگ نەوی

جینگنی دەریا هێشتا هەر باشە

باسی گوڵ و سۆز دەوەن بە ئاشە.

لاجانگی لووسی ئەستێرەی کەوە 

کاوێژی کاڵی خەرمانەی خەوە

بەردێک نەنووسێ شۆخییەکی لۆچ

لە ترسی برسی بۆچی ناکا کۆچ 

تا لە وەسەتی یانا نەوەستێ

کەری حەفتەیەک بە باش نابەستێ

پەردەیەکی پۆش زۆر زووزوو دەژی 

پێش ئەویش گوڵێ چاوی دەڕەژی 

بەهارێ بۆرم نەدیوە بە گوێ

کە هاژەی هەرمێ ناخورێ بێ خوێ.

دەرماڵێ گوێزی بە چرچ دەنۆشێ 

باخێکی نێری هەرگیز دەدۆشێ

چاڵی چەناگەی چوارشەمە چەوتە

سەرینی سێبەر ئانیشکی حەوتە.

The post کارێز دەریایی و هونەری وشەلەوشەدان appeared first on ژنەفتن.

ئەم نووسینەی من لەسەر پۆستێکی فەیسبووکی دادە ‘بەفراوی نووری’یە کە چوار ساڵ پێش دایناوە. لەو پۆستەدا دادە بەفراو کۆپلەیەکی درێژ لە شیعرێکی ‘شێرکۆ بێکەس’ی هێناوە و چەند ڕستەی لەسەر نووسیووە.

نووسینەکەی من دوو بابەت لە خۆ دەگرێت. بابەتی یەکەم ڕەخنەی ئەدەبییە کە تێیدا باسی شیعرایەتیی دەقەکەی ش. ب دەکەم. بابەتی دووهەم باسی ئامادەییی خوێنەری ڕۆژهەڵاتە لە دونیای کوردیدا. بابەتی دووهەم هەر قسەیەکی بۆ کردن هەبێت؛ پشتی بە بابەتی یەکەم بەستووە.

دەشێت کەسانێک بە بێ خوێندنەوەی بابەتەکە لە دوورەوە بڵێن؛ مادام نووسینێک لەسەر پۆستێکی فەیسبووک بێت، دیارە شیاوی سەرنج و خوێندنەوە نییە و نەیخوێننەوە. من سوور نیم لەسەر ئەوەی ئەم کەسانە لە گێلی دەربهێنم و حەزیش دەکەم هەر گێل بمێننەوە.

لەم نووسینەدا باسی شیعرێکی شێرکۆ، زمانی نووسینی بەختیار عەلی و ڕوانگەی بەفراوی نووری بۆ شیعرێکی شێرکۆ دەکرێت. بەڵام لە بنەڕەتدا هاندەر و پاڵنەری من بۆ نووسینی ئەم دەقە، گرفتێکە کە پێی دەڵێم؛ ئامادەییی ناهۆشیارانەی کوردانی ڕۆژهەڵات لە پانتاییی گوتاری کوردیدا.

چەند تێبینی:

ــ دەقەکەی شێرکۆ، زمانی بەختیار، تێبینیی بەفراو، نموونەگەلێکن بۆ نیشاندانی گرفتێکی گەورە و گشتی.

ــ حەز ناکەم باسەکەی من لەسەر ئەدەبیایەتی ئەو دەقەی شێرکۆ بەسەر هەموو دەقەکانی شێرکۆدا بگشتێندرێت.

ــ لەسەر زمانی بەختیار عەلی نموونەم نەهێنایەوە چون بە شتێکی ئاشکرام دەزانی. ئەگەر کەسێک نکوولی لێ بکات ئەو کات بە تەسەلی باسی دەکەم.

ــ بەفراو لەم دەقەدا پتر لەوەی کەسێکی تایبەت بێت، نموونەیەکە لە جۆرێک تاک/خوێنەر/نووسەری ڕۆژهەڵاتی کوردستان. بەفراو بەردێکە لە بەندەنێک. ئەمڕۆ بەفراو ئەو مشتەیە کە خەڵواری ڕۆژهەڵاتی پێ دەنرخێنین، سبەی کەسێکی تر. بەفراو کەس نییە، گشتە.

رۆژهەڵات هەمووی بەفراوە! هەر ئەوەیە دەمێکە ئاو بردووینی!

ئەمە خوارەوە کۆی پۆستەکەی دادە بەفراوە، سەرەتا بیخوێننەوە:

“کڵپەیەکی سارد و سڕم.

خۆرەتاوێکی تاریکم.

تاریکایی چراخانم.

کوێستانێکی پڕوکاو و

بیابانێکی پاراوم…

تەم و مژو، لێڵی ڕوونم.

من ئەشکەنجەی کامەرانی و پێکەنینم

ئاخ لە من ئاخ لە من. نامۆی ناو ماڵەکەی خۆمم و

غەریبی ناو گیانی خۆمم.

سپی ڕەش و ڕەشی سپی و

دەنگدانەوەی ناو بێدەنگی و

ڕەنگدانەوەی ناو بێ ڕەنگی و

سوڕانەوەی ناو وەستانی جەستەی خۆمم.

من بینایی نابیناییم

من کەسدارێکی بێ کەس و

جوگرافیای بێ خەریتە و

ماتماتیکی بێ ژمارە و

کارەساتی بێ دیرۆک و

ڕێزمانی بێ زمانی دەنگی خۆمم.

شێرکۆ بێکەس.. شاعیری کۆکەرەوە بۆ ناکۆکییە گەورەکان ، بۆ پارادۆکسەکان.

لێرەدا بەڕوونی بوونی شاعیر شوێنی لەیەکدانی هەموو دژەکانە، شوێنی کۆبوونەوەی ناکۆکییەکان و یەکگرتن و بەیەکگەیشتنیانە. ئایا بەیەکگەیشتنی هەموو شتێک بە دژە موتڵەقەکەی هەوڵی دەربازبوونی گەورەی شاعیر نیە لە هەموو فۆرمێک و شێوەیەکی چەسپیو. یادی بەخێر شاعیری لەیادنەکراو.”

ڕەخنەی ئەدەبی:

لە ڕەخنەی ئەدەبیدا oxymoron بە لێکدراوێک دەگوترێت کە لە دوو شتی دژ دروست بووبێت. ئەم بابەتە جیاوازە لە paradox. لە ئینگلیزیدا بە sweat sorrow (خەمی خۆش) ئاکسیمۆران دەگوترێت. دە ساڵ پێش بە فارسی لە دوو دێڕدا نووسی بووم:

ضخامت ظریفانەی اسب در اندام و

وقاحت نجیبانەی معشوقان کلاسیک در ادا

لێکدراوی “ضخامت ظریفانه” کە  دەکەوێتە پاڵ “اسب” لە ئاکسیمۆرانێکەوە بۆ پارادۆکسی ئەدەبی هەڵدەکشێت.

لە شیعری درێژی “ئایەتە کوردییەکاندا” هاتووە:

گای مارۆش هەر بۆ سەربڕینە

گای مارۆش ناوچاوی ڕەشە.

ئەمەی سەرەوە پارادۆکسە. گای مارۆ کە ناوچاوی ڕەش بێت، پارادۆکسە. پارادۆکس؛ کۆکردنەوەی دوو شتە کە لە ڕووی مەنتقییەوە کۆکردنەوەیان مەحاڵ بێت(مانع الجمع). ئەو مەحاڵەی لەسەرەوەدا باسی کرا، وا دەکات پارادۆکسی ئەدەبی پێویستی بە پاساوێکی زەینی یان زمانی یان وێنەیی یان… هەبێت.

من دەڵێم؛ گای مارۆ ناوچاوی ڕەشە. گای مارۆیەک کە تۆ دەزانی لە کوردیدا لەبەر ناوچاوە سپییەکەی بووە بە نیشانەی شتێکی زەق و دیار، بووە بە هێمای کەسێکی ناسراو. ئەو بابەتەی “گای مارۆ ناوچاوی ڕەشە”، دەکات بە پارادۆکسی ئەدەبی؛ پاساوی “گای مارۆش هەر بۆ سەربڕینە”یە. بەو پاساوە خوێنەر تێ دەگات لەو دێڕەدا ناوچاوڕەش، کینایەیە لە بەدشانسی و عاقیبەت‌شەڕی و عاقیبەت شڕی.

ئەگەر سەرنجت هەبێت و بتوانی بیدەیت! تێ دەگەیت پارادۆکس و ئاکسیمۆران لەگەڵ ئەوەی بە ڕواڵەت لێک نزیکن، لە ڕاستیدا فەرقیان وەک فەرقی چامپیۆنز لیگ و لیگی مەحەلاتە!

دروستکردنی ئاکسیمۆران؛ کارێکی ئاسان و ئاسایی و سووکە! بەڵام پارادۆکس هێزێکی داهێنەرانەی گەرەک. لە ڕاستیدا لە هەر زمانێکدا؛ دەکرێت هەزاران ئاکسیمۆران بە ئاسانی دروست بکرێت، بەڵام بدێری و زەرفیەتی هەر زمانێک بۆ دروستکردنی پارادۆکس، سنووردارە. تەنیا داهێنەرەکان دەتوانن پارادۆکس ڕاو بکەن.

ئەو ڕیزە دێڕەی شێرکۆ بێکەس؛ ڕیزێک ئاکسیمۆرانی ناداهێنەرانەن. ریزێک لێکدانی شتە دژەکانن، بە بێ ئەوەی هیچ قووڵایییەک دروست بکەن. لە بڕگەیەک لە شانۆنامەی ڕۆمئۆ و ژوولیەتدا هاتووە:

O brawling love! O loving hate!

O anything of nothing first create!

O heavy lightness, serious vanity!

Misshapen chaos of well-seeming forms!

Feather of lead, bright smoke, cold fire, sick health!

Still-waking sleep, that is not what it is!

This love feel I, that feel no love in this.

وەک دەبینی لێرەشدا ڕیزێک ئاکسیمۆران هەیە کە ڕەواییی خۆیان لە بوونیان لە ناو زەمینەیەکی لەباردا وەرگرتووە نەک ئەوەی خودی ئاکسمۆرانەکان ــ بە جیا ــ شتێکی داهێنەرانەی دیار بن.

سەرنجی ئاگری ساردی شکسپیەر و کڵپەی ساردی شێرکۆ بدەن. ئەمە دووبارە جەختکەرەوەیە لەسەر ئەوەی دروستکردنی پاردۆکسی ئەدەبی، کارێکی دژوارە، وە دروستکردنی ئاکسیمۆرانی قاڵبی کارێکی سووکە. هەروسا سەرنجی سووکی قورس و نەخۆشی تەندروست بدەن.

سەرنجی serious vanity(بەتاڵیی جیددی) بدە. لە شیعری “بەرەی ڵا”دا هاتووە:

قۆڵ هەڵدەماڵنەوە بۆ باوێشک ڕاکێشان.

بە بەراوردی ئەو دوانە دەتوانی جیاوازیی ئاکسمۆرانێکی قاڵبی و داهێنانێک ببینیت.

دووباره ئاکسیمۆرانە سووکەکانی شێرکۆ دەخەمەوە بەری چاوت:

ڕەشی سپی

سپی ڕەش

کەسداری بێکەس

ئەم لێکدراوانە، نیشانی دەدەن لە سەردەمی نووسینی ئەو شیعرەدا ڕەخنەی ئەدەبیی کوردی، بێکاریگەری بووە. نیشانی دەدات ئەوسا لە ناو پانتایییەکەدا تامناسی(ذائقه)یەکی ئەدەبی شەقوشڕ باڵادەست بووە.

سەرنج بخەرە سەر بڕگەی:

سووڕانەوەی ناو وەستانی جەستەی خۆمم.

کابرای فارسینووس گوتبووی:

رم آهوی تصویرم، شتاب ساکنی دارم.

لە سەرەوەدا گوتبووم، پارادۆکسی ئەدەبی، پاساوێکی پێویستە. “شتاب ساکن” لەگەڵ “سووڕانەوەی وەستاو” فەرقێکی ئەوتۆی نییە، ئەوە “آهوی تصویر”ـە کە دەبێتە ئەو پاساوە وێنەییە کە “شتاب ساکن” تا ئاستی پارادۆکسێکی ئەدەبی بەرز دەکاتەوە(هونەر دۆزینەوەی “لەزی وەستاو”ـه لە ئاسکی ناو وێنەدا).

سەرنجی ئەم دوو ڕستەیە بدە:

شار بێساحێبە.

شار بێساحێب نییە.

ئەم دوو ڕستەیە بە ئاشکرایی، یەکتربڕ و پارادۆکسیکاڵن. لە ڕووی مەنتقیەوە، ناکرێت هەرتکیان هاوکات دروست بن. سەرنجی ئەم داهێنانەی شێرکۆ عەبدوڵڵا بدە:

لە خۆیەوە ئەڵێ بۆچی سەرشۆستەکەت کردووە بە دوکان، وائەزانێ شاری بێساحێبە.

ئەم داهێنانەی شێرکۆ عەبدوڵڵا، هاوکات ئەو ڕستانەی سەرەوەی لە خۆیدا کۆ کردووەتەوە و بەمە پارادۆکسێکی ئەدەبی دروست کردووە.

ڕستەی یەکەم: کابرا لەبەر پەیوەندیی لەگەڵ بەرپرسێکدا، شۆستەکەی کردووە بە دوکان، کەواتە شار بێساحێبە؛ یانی یاسا لەو شارەدا سەروەر نییە.

ڕستەی دووهەم: کابرا هەر وا لە خۆیەوە شۆستەی نەکردووە بە دوکان، بەڵکوو کۆمەڵێک کەس کە خۆیان بە خاوەنی شار دەزانن، ڕێگەیان پێداوە؛ کەواتە شار بێساحێب نییە!

لە “ئایەتە کوردییەکاندا” هاتووە:

گوتمان هەڕاوەستە.

سەرنج بدە “هەڕاوەستە” لە یەک وشەدا “وەستان” و “هەڕا”ی کۆ کردووەتەوە. ئەمە ئەگەر وەک ئاکسیمۆرانەکانی شێرکۆ بینووسینەوە دەبێت بە:

وەستاوی ڕاکردوو یان ڕاکەری وەستاو.

بەڵام ئەوەی ئەو دێڕە بەرز دەکاتەوە تەکنیکی تێترنجاندن و تێهەڵکێشان ( portmanteau word)ی وشەکانە کە پاژی “ڕا”ی دوو وشەی “هەڕا” و “ڕاوەستان” وەک جەمسەرێک بۆ لکاندنیان پێکەوە، بەکار دەهێنێ.

هەر لە شیعری “ئایەتە کوردییەکان”دا وشەی “دوودڵنیا” هاتووە. کە دووبارە بە تەکنیکی تێهەڵکێشان لە یەک وشەدا ئاکسیمۆرانی دروست کردووە. ئەگەر بگوترایە “دڕدۆنگێکی دڵنیام” ئەو کات شێرکۆیی دەبوو و مەگەر لە بازاڕی بەفراویسمدا ساغ بکرایەتەوە.

هەر لەو تەکنیکەدا وشەگەلی وەک “داهاچوو” و “ڕابردێ” و … دروست کراون کە دیارە سەر بە تامناسییەکی ئەدەبی ترن.

سەرنجی لێکدراوی “کچێکی ڕەشکاڵە” بدە. ئەم لێکدراوە بێجگە ئەوەی بە تەکنیکی تێهەڵکێشان، ئاکسیمۆران لە وشەیەکەدا ــ نەک لە دوو وشەدا ــ دروست دەکات، هاوکات چێژی سەرواش بە خوێنەر دەبەخشێت. چون خوێنەر هاوکات کە وشەی “ڕەشکاڵە” دەخوێنێەوە ، وشەی “ڕەشتاڵە”ش کە هاوکێش و هاوسەروای ئەوە، بە زەینیدا دێت.

یەکێک لە ئاکسیمۆرانەکانی شێرکۆ “کەسداری بێکەسە”! سەرنج بدە هیچ قووڵییەکی نییە. ڕووکەشێکی ڕووتە! تەنانەت نەیکردووە بڵێت: خزمداری بێکەسم و بەوە خۆی لە دووبارەکردنەوەی ناقۆڵای وشەی “کەس” ببوێرێ. سەرنجی ئەم ڕستەیەی خوارەوە بدە:

خزمم زۆرە و کەسم کەم.

لێرەدا دوو وشەی هاومانای کەس و خزم، کە لە زمانی ئاساییدا وەک یەک دەبینران، لەیەک جیا دەکرێنەوە. بەمە هەم مانایەکی قووڵ دەر دەبڕدرێت، هەم زمان دەوڵەمەند دەکرێت. زمان دەوڵەمەند دەکرێت چون لێرەدا وشەی “کەس” مانای هەر خزمێک نادات، بەڵکوو مانای خزمێکی تایبەت دەدات. لێرەدا “کەس”؛ ئەو خزمەیە کە کچی کاڵی چاوسەوزی هەیە.

تایبەتکردن و جیاوازی دانان لە نێوان وشە نێزیکەکان؛ دەوڵەمەندکردنی ڕاستەقینەی زمانە.

یەکێک لە جیاوازییەکانی نووسینی هەڕەمەکی و شیعری داهێنەرانە، ئەمەیە؛ نووسینی هەڕەمەکی دەرئەنجامی لێکدانی هەڕەمەکی و بیرلێنەکراوەیە. بەڵام نووسینی داهێنەرانە بە ئاگایییەوە نووسراوە.

هەرکەسێک دەتوانێت بە لێکدانی هەڕەمەکی شتە دژەکان، سەدان و بگرە هەزاران ئاکسیمۆرانی ناداهێنەرانە دروست بکات. بەڵام کە دێتە باسی لێکدانی بەئاگاییانە و پاساودار، کارەکه دژوارە.

لە خوارەوەدا بۆ نیشاندانی سادەبوونی کارەکە ئەو ڕیزە ئاکسیمۆرانە سووکەی شێرکۆ بێکەس، درێژ دەکەمەوە:

شلیی ڕەقم

ڕەقی شلم

مۆنی ڕووخۆشم

ڕووخۆشی مۆنم

بەرزی کورتەبنەم

کورتەبنەی درێژم

ورگنی ڕەقەڵەم

ڕەقەڵەی ورگنم

مانگەشەوی ئەنگوستەچاوم

ساماڵی بەهەوروهەڵام.

بەردی شلم.

زیرەکی گێلم.

گێلی زیرەکم.

…

داوا دەکەم ئەمانە لەگەڵ ڕیزە ئاکسیمۆرانەکەی شێرکۆ کە بەفراوی نووری ــ بە هەڵە ــ بە پارادۆکسیان دەزانێت، بەراورد بکەیت.

دووبارەی دەکەمەوە؛ ئاکسیمۆرانێک کە پاساوی داهێنەرانەی هەبێت دەتوانێت تا ئاستی پارادۆکسێکی ئەدەبی هەڵبکشێت.

لە سەرەوەدا باسی “ضخامت ظریفانه”ٔ(ئەستووریی ناسکانە)م کرد. ئەو لێکدراوە ئەگەر نەدرێتە پاڵی “اسب”، فەرقێکی ئەوتۆی لەگەڵ “سپی ڕەش” و “کەسداری بێکەس” و …دا نییە. ئەوە وشەی “اسب”ە وا دەکات؛ خوێنەر هەست بکات دەکرێت دوو دژی وەک ناسکی و ئەستووری، کۆ بکرێنەوە. لێرەدایە کە هێزی داهێنەری دەر دەکەوێت. لێرەدا دەکرێت باسی خەیاڵ و imagination بکرێت. هێزی خەیاڵ ئەوەیە بتوانی لەزی وەستاو لە ئاسکی ناو وێنەدا ببینی. ئەگینا لێکدانی لەز و وەستان، کارێکی قاڵبییە.

ڕەنگە بیستبێتت؛ کاری شاعیر دۆزینەوەی پەیوەندییە شارەوەکانی ناو دونیایە. ئەم دۆزینەوەیە پەیوەندییەکی پتەوی بە خەیاڵ و وێناکردنەوە نییە! بەڵکوو خودی خەیاڵ و وێناکردنە! بەڵکوو خەیاڵ ناوێکی تر و دەربڕینێکی ترە بۆ ئەو دۆزینەوەیە.

ئێستە دەپرسم؛ گەلۆ لە لێکدراوگەلی وەک “ڕەشی سپی” و “کەسداری بێکەس”دا، خەیاڵ و دۆزینەوە دەبینی؟ خەیاڵ دەبینی یان تەنیا لێکدانی ڕووتی وشەکانە؟

بە جۆرێکی تر دەپرسم؛ دەتوانی لە لەزی وەستاوی ئاسکی ناو وێنەدا، خەیاڵ و دۆزینەوە(کشف) ببینی؟

داوا دەکەم بیر لە “سپی ڕەش” و “ڕەشی سپی” بکەیتەوە. حەز دەکەم لەگەڵ وشەی “بۆرەسوور”دا، بەرواردی بکەیت. دەپرسم؛ له ڕووی ئەدەبییەوە فەرقێکیان هەیە؟ تا ئێرە فەرقیان نییە. بەڵام ئەگەر پێت بڵێم ڕۆژێک دەمویست بڵێم فڵانی کۆمۆنیستێکی ناڕەسەنە، کۆلکەکۆمۆنیستە، زڕەکۆمۆنیستە، گوتم: فڵانی “بۆرەسوور”ە، بابەتەکە فەرق دەکات. ئەوکات تۆ تێ دەگەیت؛ “بۆرە سوور” تەنیا کۆکردنەوەی ڕووکەشی دوو ڕەنگ و دوو دژ نییە.

هێنانە ئارای بابەتی “بۆرە سوور” ــ بێجگە ڕانانی خۆم! ــ بۆ دووبارە باسکردنە لە “دۆزینەوە”.

بەشێکی زۆری ئەو کەشفانەی داهێنەران دەیکەن؛ کەشفێکە لە ناو زماندا دەکرێت. ئەو کەشفانە بە هەڵدانەوەی توێژەمانایییەکانی وشەکان دروست دەبێت. ئەوەی کە “سوور” بێجگە ڕەنگ، دەکرێت مانای کۆمۆنیست بدات، ئەوەی کە “بۆر” بێجگە ڕەنگ، لە پێشگری “بۆرە”دا دەتوانێت ناڕەسەنی بگەیەنێت.

ڕەنگە توانیبێتم جیاوازیی ئاکسیمۆرانێکی ڕووکەش و بێقووڵایی، لەگەڵ پارادۆکسێکی ئەدەبیدا نیشان بدەم. بەڵام لە ڕوانگەی منەوە ئەگەر ئاکسیمۆرانی ڕووکەش و پارادۆکسی ئەدەبی وەک دوو سەر شەبەنگێک لە بەر چاو بگرین؛ لە نێوان ئەو دوانەدا دەکرێت باس لە ئاکسیمۆرانگەلێکی قووڵاییدار و ماناگەیەن بکرێت. ئەم ئاکسیمۆرانانە بە پێی ئەوەی چەنێک ماناگەیەن و قووڵاییدار و ئاماژەکەر بن، دەتوانن نزیکی پارادۆکسی ئەدەبی ببنەوە.

ئەم نووسینەمان بە لێکدراوی “خەمی خۆش” دەست پێ کرد. ئەم لێکدراوە لەگەڵ ئەوەی وەک لەزی وەستاو، پاساوی وێنەیی لەگەڵدا نییە تا ببێتە پارادۆکسێکی ئەدەبی، چون ماناگەیەن و ئاماژەکەرە، دەکرێت وەک ئاکسیمۆرانی قووڵاییدار ناوی ببرێت.

چەند نموونەی قووڵاییدار، لە ئینگلیزیدا دەهێنمەوە:

scalding coolness

ساردیی داپڵۆخێن. هێمنگوەی

beggarly riches

دەوڵەمەندانی سواڵکەرسەر؛ جان دان.

expressive silence

بێدەنگیی دەربڕ؛ تامسۆن.

falsely true

ڕاستی درۆئاوی؛ تنیسن.

ئێستا ئەگەر جارێکی تر چاو بە نووسینەکەی شێرکۆدا بخشێنی؛ تێ دەگەیت نە تەنیا تێیدا پارادۆکسی ئەدەبی دەست ناکەوێت؛ بەڵکوو بە زۆر دەتوانی لێکدراو و دەربڕینێک بدۆزیتەوە کە تەنانەت ئاکسیمۆرانێکی ڕووکەش نەبێت.

ئەدەبی کوردی ئاکسیمۆرانی قووڵاییداری زۆره. یەکێک لەوانەی کە خۆم دروستم کردووە لێکدراوی “گۆمی خوڕە”. من ئەم لێکدراوە بۆ جۆرێک کەسایەتی بە کار دەبەم کە لەگەڵ ئەوەی مرۆگەلێکی بیرکەرەوە و قووڵن، کەسێکی خاو و لامسەرلا و بێدەربەست نین. بەڵکوو لەگەڵ قووڵی، بزۆز و توندوتیژ و میناشکێن و ڕاماڵ و ڕاپێچن. مەبەستم کەسێکی وەک حەمەسەعید حەسەنە.

دەکرا وردتر باسی ئەم بابەتە بکەم. نەمکرد؛ چون بە لەسەرچوون، خوێنەر بۆ بیرکردنەوە له بەشەکانی تری نووسینەکە، وزەی نەدەما. بۆ نموونە دەکرا بێجگە تەکنیکی پۆرتمانتێئۆ باسی وشەی “ئاوڵەکفت” بکەم کە جورێکی تری neologismـە کە جیاوازە لە “ڕەشکاڵە”.

وەک کۆتاییی ئەم بەشە دەڵێم؛ یەکێک لەو ئاکسیمۆرانە قووڵاییدارانەی کە بەم دواییانە، دروستم کردووە، لێکدراوی “مزدوورانی خۆبەخش”ـە کە دەمەوێت لە  نووسینانی تردا بە ئاماژەکردن بە میسداقەکانی تا ئاستی پارادۆکسێکی ئەدەبی بەرزی بکەمەوە.

زمانی نووسین:

لە کوێوە دەست پێ بکەم؟

لە ئەو “بۆ” ناخۆشەوە دەست پێ دەکەم؛ ڕستەی یەکەم “بۆ”یەکی گەنی تێدایە. ئەو “بۆ”یە هەڵەیەکە کە لە نووسین/قسەکردنەکانی ‘بەختیار عەلی’یەوە دزەی کردە ناو نووسینی کوردییەوە.

بیر لە “کۆکەرەوە بۆ ناکۆکییە گەورەکان” بکەرەوە. دروستەکەی کە تەنانەت پێویست بە ئاماژە پێکردنیشی نییە؛ “کۆکەرەوەی ناکۆکییە گەورەکان”ـە.

بیر بکەرەوە؛ ئامادەیی لە پانتاییی ئەدەبی و فەرهەنگیدا دەبێ چەند ناهۆشیارانە بێت کە نووسەرەکانی پرەپزیشنەکان(وردە وشە) لە جێی دروستدا، بە کار نەبەن؟

ئازاری گەورە ئەوەیە بەختیار عەلی ئەو هەڵەیە بە داهێنان و تایبەتمەندیی زمانێکی ناوازە بە خوێنەران دەفرۆشێت. ڕەنگە دروستتر وایە بڵێم خوێنەران وەک داهێنان و ناوازەیی، لێی وەردەگرن.

کە هەڵەیەکی وسا، بە جێی ڕاستکردنەوە، بڵاو دەبێتەوە، کێ تاوانبارە؟ من خوێنەری کورد لە نووسەری کورد بە تاوانبارتر دەزانم. تاوانباری سەرەکی لێرەدا پانتایییەکەیە نەک کەسێکی تایبەت.

بەفراو نووری لە پێگەی خوێنەردا، دەبوو ئەو هەڵەیە بۆ بەختیار عەلی ڕاست بکاتەوە نەک ئەوەی دووبارەی بکاتەوە.

تا ئێرە نموونەیەک بەدمسان(بدآموزی)ی زمانی دەبینین. کە ناتوانین چاو لە کۆڵیی کەسی بەدمساویش بنووقێنین.

چون زمانی کوردی لە نەستی زۆربەی خوێنەری کورددا، وەک زمانێکی ڕاستەقینە و بەرز وەرنەگیراوە، کاتێک باسی کارەساتی وەک “کۆکردنەوە بۆ” دەکەم؛ خوێنەری کورد نە تەنیا هەست بە کارەساتەکە ناکات، بەڵکوو لە گێلیی خۆیەوە ڕەنگە من بە کەسێکی هەراچی و فووتێکەر و گەورەکەر بزانێت.

بۆ ئەوەی دەستی ئەو خوێنەرە بگرم تا لە چاڵ ــ سەنگەری بەرگری لە گێلیی خۆی بێتە دەر؛ هەوڵ دەدەم ئەو ڕستەیەی بەفراو نووری، بکەم بە فارسی:

ش.ب شاعر جمع کننده برای تضادهای بزرگ، برای پاردوکس ها.

ئەگەر کەسێک لە فارسیدا بنووسێت؛ “جمع کننده برای”، هەر ئەم خوێنەرە کۆڵانەی ئەدەبی کوردی، بە کێویدا دەکەن. بەڵام هەر ئەو ڕستە، لە کوردیدا وەک زمانێکی شێوازدار و تایبەت وەرگیراوە! هێندە بە زمانێکی بەرز زانراوە کە بەفراوی نووری بۆ خۆژیرنیشاندان لاسایی/دووبارەی کردووەتەوە.

ئەم یەک بان و گوو هەوایەی خوێنەری کورد لە نێوان فارسی و کوردیدا، بۆچی دەگەڕێتەوە؟ من لای خۆمەوە دەیگەڕێنمەوە بۆ ئەوەی؛ خوێنەری کورد سەرەڕای ئەوەی لە ئاگاییی خۆیدا و بە قسە و لافلێدان کوردی وەک زمانێکی بەرز دەنرخێنێ، لە نەست و نائاگای خۆیدا بە شتێکی ناجیددی دەزانێت کە گۆڕین و دەستتێخستنی بە هەڵە نازانێت.

ئەم بابەتە هەر هۆکارێکی هەبێت، هۆکارەکەی شتێکی بنچینەیییە. شتێکی ڕواڵەتی نییە. دەبێ لە دەروونشیکاری و فەلسەفەی زمان و … بۆ وەڵامەکەی بگەڕێین.

لای من “بۆ”یەک کە بە بێ پرس و پێحەسین، دێتە نێوان “کۆکردنەوەی ناکۆکییەکان”، بەرانبەرجێ(تناظر)ە لەگەڵ دامەزرانی هەستپێنکراوی سەربازخانەیەکی سوپای تورکیا لە ناو خاکی باشووری کوردستاندا.

تێ بگە. ناڵێم چون من کوردیم خۆش دەوێت؛ لای من هاتنی ئەو “بۆ”یە بۆ ناو ئەو ڕستەیە لە هاتنی سوپای تورکیا بۆ ناو خاکی باشوور، ناخۆشترە. من دەڵێم ئەو نەتەوە و خەڵکەی بە بێ پێحەسین، بە ئاسانی ڕێگە دەدەن ئەو “بۆ” بێتە ناو ئەو ڕستەیەوە، هەر ئەو خەڵکەن کە ڕێگە دەدەن بەئاسانی تورکیا بێتە ناو خاکی وڵاتەکەیان. دەڵێم ئەم دوو بابەتە بەرانبەرجێن. تەنازوریان هەیە. یانی ئەگەر دوو بابەتی هەڵوێستی سیاسی و هەڵوێستی زمانی بەراورد بکەین، هاتنی ئەو “بۆ”یە و بەزاندنەکانی تورکیا له بەرانبەری یەکدا دەوەستن. لەگەڵ یەکدا بەرانبەرجێن.

لە لای من وشەگەلی “بەخ بەخ” و “ئاخ” و “گوناح” و “تەنیا” و … کە لە نووسینی ئێمەدا بە ئاسانی جێی خۆیان دەدەن بە “بەهـ بەهـ” و “ئاهـ” و “گوناهـ” و “تەنها” … بەرانبەرجێن لەگەڵ ئەو دوانزە هەزار پێشمەرگەیەی لەبەری داعش هەڵاتن و شەنگالیان دا بە دەستی داعشەوە.

پێش ئەوەی “بەخ بەخ” جێی خۆی بۆ “بەهـ بەهـ” چۆڵ بکات، چەکدارانی کورد جێی خۆیان بۆ پاسدار، چۆڵ کردبوو.

نەتەوەیەک کە بە ڕیسوایی سیاسی و چەکداری خۆی ناحەسێت؛ بە ڕیسوایی زمانیشی ناحەسێت!

دەگەین بە “شاعیری کۆکەرەوە بۆ پارادۆکسەکان”. ئەوەی کۆ دەکرێتەوە، بابەتە یەکتربڕ(متناقض)ەکانە نەک بابەتە پارادۆکس(تناقظ)ەکان! لە ڕاستیدا پارادۆکس بە  کۆکردنەوەی شتە موتەناقزەکان دەگوترێت.

هەر لەو چەند ڕستەیەدا دادە بەفراو، وشەگەلی “لەیەکدان”، “کۆبوونەوە/کۆکردنەوە”، “یەکگرتن”، “بەیەکگەیشتن” بۆ دژەکان و ناکۆکییەکان بە کار دەبات.

باشە “لەیەکدان”ی دژەکان و “کۆکردنەوە”ی دژەکان یەک شتن کە وەک یەک شت بەکاریان دەبات؟ “لەیەکدان”ی دژەکان چ شوێنێکی لە بابەتی پارادۆکسدا هەیە، کاتێک ئێمە بزانین؛ پارادۆکس بابەتی کۆکردنەوەی دژەکانە نەک لەیەکدانیان.

هەر لەم چەند ڕستەیەدا دادە بەفراو، “کۆکردنەوەی ناکۆکییەکان”ی بە بێ “بۆ”یش بە کار بردووە. دەبێ بپرسین؛ مادام تۆ لە خوارەوەدا “کۆکردنەوەی ناکۆکییەکان” بە بێ وشەی “بۆ” بەکار دەبەی و هیچ کێشەیەک ڕوو نادات، پێمان ناڵێیت ئەو “بۆ”یە چییە لەسەرەوەدا هێناوتە؟ دەتوانی لە خۆت بپرسیت کە ئاخۆ بە ئاگایییەوە وشە دەخەیتە ناو ڕستەوە یان خەریکی لاساییی ژێستێکی سواوی ڕەوشنبیرنوێن دەکەیتەوە.

یەکێک لە ژێستە ڕەوشنبیرنوێنەکان لە نووسینی کوردیدا، قووتکردنەوەی “ئایا” و “ئاخۆ”ی بێبنەمایە.

دادە بەفراو لە کۆتاییی نووسینەکەیدا، یەکێک لەو “ئایا”گەلە قووت دەکاتەوە. ئەو “ئایا”یە لە بەرچاوی مندا وەک شەڕی ڕاستەقینەیە لەگەڵ دوژمنی فەرزی! لە خۆیەوە دوژمنێکی فەرزی بە ناوی “هەموو فۆرم و شێوەیەکی چەسپیو” دروست دەکات. شێرکۆ دەباتە ناو شەڕ لەگەڵ ئەو دوژمنە فەرزییە و سەریشی دەخات! لەو شەڕەدا چەکی قورس و نیشانەشکێنی شێرکۆ بێکەس دەبێت بە “ڕەشی سپی” و “سپی ڕەش” و … .

خستنەڕوو:

۱.ئامادەییی ڕێوڕەسمی

بۆچی دادە بەفراو، سەرسامە بە ڕیزێک لێکدانی ناداهێنەرانەی شێرکۆ بێکەس؟

پێشتر گوتم دادە بەفراو، وەک نموونەیەک لە خوێنەری ڕۆژهەڵات ببینە.

بۆچی ناوی شێرکۆ بێکەس لە لای خوێنەری ڕۆژهەڵات بەسە بۆ ئەوەی دەقێک بە داهێنەرانە و بەرز بزانێت؟ بۆچی خوێنەری ڕۆژهەڵات تواناییی پاک و پیسکردنی دەقی کوردی نییە؟

لەبەر ئەوەی نەبوونی تواناییی پاک و پیسکردن و سەرسامی بێبنەما لە ڕۆژهەڵاتدا بابەتێکی بەربڵاوە، ناتوانین تەنیا نزمی پلەیی زیرەکی بە تەنیا هۆکار بزانین.

پێشتر باسی ئامادەییی ناهۆشیارانەم کرد. ئێستا ئەو دەربڕینە، لە دەربڕینێکی ناونەرانه و ڕاشکاو و ڕاستەوخۆوە دەکەم بە دەبڕینێکی خوازەیی و پێی دەڵێم:

ئامادەییی بۆنەیی

یان

ئامادەییی ڕێوڕەسمی.

ئەگەر سەرنجی بەشداری کۆمەڵێک بڕوامەند لە ڕێوڕەسمێکی ئایینیدا بدەی، دەبینی بڕێک کردەوە و جووڵەی قاڵبدار، تێیدا دووبارە دەبنەوە.

لە بەشدارێکی زیارەتی گۆڕێکی بەپیرۆز زانراودا، ئیحتماڵەن ماچی شباک(ضریح) و لێو و لووت و هەنیە خشاندن بە شباکدا و دەست لێک ماڵین و دەست بە ڕوومەتدا هێنان و فووکردن دەبینی. ئەم کردەوانە فرەتر لەوەی هۆشیارانە بن، قاڵبی و ڕێوەڕەسمین.

بەشداری خوێنەری ڕۆژهەڵات لە دونیای گوتاری کوردیدا فرەتر لەوەی هۆشیارانە بێت، قاڵبی و ڕێوڕەسمییە. کردەوەگەلێکی قاڵبی وەک لایککردن و نووسینی کۆمێنتی “نموونەتان زۆر بێت”، “یاد و ناوی هەرمان!”، نموونەگەلێکن لە بەشداری ڕێوڕەسمیی خوێنەر/تاکی ڕۆژهەڵات.

سەرسامی بە دەقی شێرکۆ بێکەس، کاردانەوەیەکی قاڵبی و ڕێوڕەسمی تێ پەڕاندووە و بووە بە بڕوایەکی نەتەوەیی.

سەرسامی خوێنەری ڕۆژهەڵات بە دەقی شێرکۆ پتر لە داهێنەرانەبوونی دەقەکە، بۆ بەشداری و ئامادەییی ناهۆشیارانە یان ڕێوڕەسمی دەگەڕێتەوە.

ئامادەیی لە پانتاییی گوتاری کوردیدا بۆ خوێنەری ڕۆژهەڵات پتر لەوەی ئەکت بێت وەک ئەرکێکی ئایینی لێ هاتووە. ئەگەر ئەم گوزارەیە بە ڕاست بزانین دەتوانین لەسەر بنەمای ئەو گوزارەیە بڵێین ناسیۆنالیزمی کوردی لە ڕۆژهەڵاتدا، پتر لەوەی ئاگایانە و ڕەوشنبیرانە بێت ڕێوڕەسمی و ناهۆشیارانەیە.

ئەگەر خۆم ناسیۆنالیست نەبوایەم؛ لەسەری دەچووم و دەمگووت “ناسیۆنالیزمی هۆشیارانە”، بۆ خۆی پارادۆکسیکاڵە! ئێستا ناچارم خۆم بخەڵەتێنم و بڵێم ئەوە “ئۆرتۆدۆکسی هۆشیار”ە کە پارادۆکسیکاڵە نەک ناسیۆنالیستی هۆشیار.

ڕەنگە لە بنەڕەتدا دەردی نووسەری ئەم وتارە ئەوە بێت بۆچی لە ڕۆژهەڵاتدا تاکگەلێکمان نییە بتوانن میسداقی لێکدراوی پارادۆکسیکاڵی “ناسیۆنالیستی هۆشیار” بن.

۲. ئەفسوونی ئاشنابوون.

شەفیعی کەدکەنی لە شوێنێکدا لە باسی فۆرمالیزم و ئاشنایی‌سڕینەوەدا دەڵێت؛ کۆمەڵێک نووسەری ئێرانی چووبوون بۆ ئەفغانستان. لەوێ منداڵێک سواڵی لێ کردبوون. دایکی منداڵەکە گووتبووی:

شرم نمی کنی از بیگانه دریوزه می کنی!

شەفیعی دەڵێت بۆ ئەو نووسەرە فارسانە ئەو ڕستە فارسییە لەبەر نائاشناییی دەربڕینەکان، بە قەد شیعرێک چێژبەخش بووە.

دەتوانین بەشێک لە سەرسامی خوێنەری ڕۆژهەڵات بۆ بابەتی نائاشنایی بگەڕێنینەوە. کوردی ڕۆژهەڵات؛ چون وشە و دەربڕینە کوردییەکان بۆیان نائاشنان، زۆرجار هەر بە بیستنیان وەک ئەوەیە سیحریان لێ بکرێ.

جاران ئەم بابەتەم بۆ هاوڕێکان باس دەکرد و دەمگووت، گاگەلی ڕۆژهەڵات دوای فێربوونی ڕێنووس و واتای چوار وشەی ئاسایی، دەست دەکات بە شیعر نووسین. ئەگەر هاتوو ڕستەیەکی ئاوا بنووسێت لای خۆی پێی شیعرە:

دەی وەرە!

دەبا دووقۆڵی

بە شۆستەی شەقامی شاردا

پیاسەیەک بکەین.

تازەبوونی وشەگەلی “دووقۆڵی” و “شۆستە” و “شەقام” و “پیاسە” بۆ خوێنەری کۆڵی خێرا بە نووسەربووی، ڕۆژهەڵات، سیحری لێ دەکات و چێژێکی پێ دەدا کە ئەو لای خۆی بە چێژی ڕاستەقینەی شیعری دەزانێت.

ئەگەر ئەو ڕستەیه کە ناسیۆنالیستە “شەش دانگ و درێژ”ـەکانی ڕۆژهەڵات پێی سەرمەستن بۆ گەنجێکی سلێمانییەی بخوێنیتەوە پێت دەڵێ: مەگێلێنە.

دادە بەفراو لە پۆستێکی تردا دەڵێت ساڵی ۲۰۰٦ فێری کوردی بووە. دەکرێت بڵێین پاش چواردەساڵ هێشتا ئەفسوونی تازەییی وشەکان بەری نەداوە؟

ئەگەر دادە بەفراو بە نیشاندەری ڕاستەقینەی خوێنەری ڕۆژهەڵات بزانین، دەگەین بەوەی کوردی ڕۆژهەڵات پاش ماوەیەکی درێژ مامەڵە لەگەڵ کوردی، هێشتا بۆیان تازەیە.

ئاخۆ تازەبوونی کوردی، بۆ خوێنەری ڕۆژهەڵات، پاش تێپەڕینی ساڵان دەرخەری ئەوە نییە کە خوێنەری ڕۆژهەڵات لە دوورەوە سەیری دونیای کوردی دەکات و تواناییی نزیکبوونەوە لێی نییە؟

لێرەدا من کێشەیەکی تری پەیوەندیی ڕۆژهەڵاتی و کوردی دەخەمە ڕوو. کوردی ڕۆژهەڵات لە دونیای کوردیدا گەشە ناکات. دەیان ساڵ تێ دەپەڕێ و دەبینی کوردی ڕۆژهەڵات نامۆیە بە هەموو شتی کوردی! جارجار هەست دەکەی زەینی خوێنەری ڕۆژهەڵات، پێکوتەی دژی “زانیاریی کوردی” لێ دراوە.

سەرسەختی زەینی ڕۆژهەڵاتییەکان لە هەمبەر زانیاریی کوردیدا وای کردووە هەر گەوجیلەیەکیان کە نیو سەعات کات بۆ فێربوونی ڕێنووس دادەنێت خۆی پێ مەیدانداری کوردییە. خۆ ئەگەر کابرا بێجگە ڕێنووسی ئارامی، زەحمەتی خۆی بدات و ڕێنووسی لاتینیش فێر ببێ ئەوە ئیتر خۆی بە فەیلەسووف ناگۆڕێتەوە.

لەم وتارەدا “ئامادەییی ڕێوڕەسمی” و “گەشەنەکەری” یان “نزیکنەبوونەوە”م وەک دوو کێشەی گرێدراو بە پەیوەندیی کوردی ڕۆژهەڵات و گوتاری کوردییەوە خستە ڕوو. لە داهاتووداشدا ــ ئەگەر بنووسم ــ هەر باسی ئەم دوو  کێشەیە دەکەم و بە نموونەی فرەتر نیشانیان دەدەم.

دواتر ئەگەر قبووڵ کرا کە کوردی ڕۆژهەڵات، ئەم کێشانەی هەیە؛ دەکرێ بیر لە هۆکارەکانیان بکرێتەوە.

The post داهاچوو (ڕۆژهەڵات هەمووی بەفراوە!) appeared first on ژنەفتن.

بە چاڵ سواغ دراون. 

…

بە ئاسمانەوە ئەستێرەیان نەبووە.

لە باخچەی پاشا دڕکیان دزیوە.

…

کراسەکەی عوسمان پینە دەکەن.

خوێنی حوسەین خۆش دەکەن.

…

تووتڕک پەرژین دەکەن.

پەند بە پیرەمێرد دەدەن.

…

ئارد دەئەنجنن

…

بە هانای غەوسەوە دەچن.

هەڵەی موسیلم و بوخاری ڕاست دەکەنەوە.

…

تانجی ڕاو دەکەن.

گەماڵ گڵاو دەکەن.

…

لە میزەڵان فێری مەندی و ویقار بوون.

لە دارمێو فێری لەسەر پێی خۆ وەستان!

لە شۆڕەبی فێری سەرنەتەواندن.

…

کاڵێ، بار دەکەن.

سەر لە ئارەزووی ئازیز دەدەن.

سەریان لە کڵاو دەخورێ

سەرێکیان هەیە و هەزار کڵاو

….

گەڕ لە لاولاو دەئاڵێنن

لە گەردەلوول دەپێچنەوە.

….

باسی بێگەردیی تۆز دەکەن.

لە گوڵ ناسکتر بە دڕک ناڵێن.

مەزرا به دەرزی دەدوورنەوە،

کراس بە داس.

…

چرای نیئۆن بۆ سوارە دەگرن!

بە گۆران دەڵێن: ئەڕۆی ئۆغر؟!

…

“پەڕۆی بێنوێژ” دەیانشواتەوە

دەمشڕی پینە دەکەن.

لە “خاکی داکراو” دەکۆڵنەوە.

…

شەو دەشارنەوە

دەستی قەرەج دەگرنەوە.

…

خۆیان لە ژیری گێل دەکەن

لە ڕاستی هەڵە.

…

چرا بۆ خۆر دەگرن.

گای مارۆ دیاری دەکەن.

…

پیاز لە کلانە دەبژنن.

…

لە جەنگەی ئاشتیدا، لە گەرمەی سەهۆڵبەنداندا

باریان کەرە و بەرەو ئێرە دەچن!

…

وەک بێدین بادینی و باوا ساوا

لە “ئامەد” تووشی نەهاتی هاتن.

کرێچیی شامین لە کرماشان!

…

فێری نەزانمکارین.

لە ئاشتی ئاخرشەڕترن.

تۆڵەکە پاشەکەوت دەکەن.

…

خەڵکی گۆمەبوار، خەڵکی دەشتەلێژن

شەویشۆڕ نین، کورتاندرێژن.

…

دەستەچیلەی بەنزینن.

کای کۆنە شەنوکەو دەکەن.

…

کۆسە ڕیشسپییانە،

سەرکوێر چاوساغیان.

ڕێکخەری بشێوین.

…

هەمیشە خەریکن قسەی کەرێک، دەبەنە بانی گا

قۆڵ هەڵدەماڵنەوە بۆ باوێشک ڕاکێشان

…

برا گەورەی هیچکاکن.

قوتابیی مامۆستا گوو”دەرز”.

…

بەردەباز بۆ ماسی دادەنێن،

سەر بۆ گولەی وێڵ دەنێنەوە.

…

بە “سیروان دەخیلە” پیش دەخۆنەوە

بە “ٲخی ٱنت حرن”، شەیتان دەبەستنەوە

…

دەستیان کورتە و گوێیان درێژ

خەڵکی تاڵەقەنن، خەڵکی دەشتەلێژ.

…

سەری بەرد دەشکێنن.

نهێنی بە خەڵک دەناسێنن

…

داوا دەکەن، با لەسەریان بوەستێ.

بە بەردەکان ئێژن ؛ تو خوا هەڵمەسن! تو خوا هەڵمەسن.

…

ئاو ئەخویسێنن.

خۆشی بە خەم دەکەن.

پاڵ بە هەڕۆڵیەوە دەدەن.

…

ناتۆ دەپارێزن.

با لە دەواری دۆم دەترسێنن

پواز دەقڵیشێنن.

…

خۆیان لە خەنجەر هەڵدەکێشن.

بەرد فێری مەله دەکەن.

…

پۆڵا دەپەستێون.

هەڵم دەپسێنن.

دووکەڵ دادەهێڵن.

…

ئاو ئە ناو جەواڵ دەکەن، کا ئە ناو جەوەن.

…

چوارپەلیان لە یاریی ئاسندا قایم دەکەن.

…

جاڵجاڵۆکە فێری جۆڵایی دەکەن.

مەلەکان فێری مەلایی.

…

دەهۆڵ دەژەنن

کەمانچە دەکوتن.

…

کۆڵەکە ڕادەدەن

کاریتە هەڵدەدەن.

…

لە نۆمینەی هوسرڵەوە دەپەڕنە باسی نۆمینەی حاجییان

باسی ئەفلاتوون دەکەن لە غاری حەرا

…

سوننی داونزە ئیمامین

شیعەی شافعی

هەم جەلالین

هەم مەلایی،

مەلالین. 

…

دەستی دز دەبڕن.

قەرز دەدەنە حەمە قەدۆ.

…

لە دەشتەلێژ بن یان لە ڕەقاو

هەر تووک دەبێت بە ڕیشیانەوە.

…

شڕەگری پینەچین،

گەورەترین گوێرەکەییان، ناوچەکەرێتییە.

…

هام سوحبەتی شامار و نەدیمی حەمەن

دۆستی مچە ڕێژاوی و ئەحمەد جەمەن

…

The post بەرەی ڵا(۱) appeared first on ژنەفتن.

ڕێبوار سیوەیلی لە پاراگرافی کۆتاییی نووسینەکەیدا قسەیەک لە ویتگنشتاین ــ بە هێنانەوەیەکی ناتەواوی ئادرەس ــ دەهێنێت کە گوایە ویتگنشتاین گوتوویەتی: کە ناتوانی لەسەر شتێک قسە بکەی، باشتر وایە لە هەمبەریدا بێدەنگ بیت.

شەڵڵا کاک ڕێبوار ئەو قسەیەی ببیستایە!

دەرد و داخ ئەوەیە نووسینی بێمانا و بێسەروبەر خوێنەری کورد ئازار نادات! کەس له خۆی ناپرسی بۆچی کورد بەم دەردە چووە؟

چەند جار ئەو نووسینە بخوێنەرەوە. ئەوەی دەیبینن، نووسینی نووسەرێکی کوردە کە مامۆستای فەلسەفەیە و دەیان کتێبی هەیە!

لە نووسەر گەڕێ، بۆچی ئەو کەسەی بڵاوی دەکاتەوە ئەقڵی بە هیچ شتێک ناشکێت؟

ئەرکی بڵاوکەرەوە چییە؟ ئاخۆ ئەرکی تەنیا ئەوەیە بە دەستی ڕاست وەری بگرێت و بە دەستی چەپی بڵاوی بکاتەوە؟

بڵاوکەرەوەکە تاوانی زۆرترە یان نووسەرەکە؟ من دەڵێم بڵاوکەرەوەکە. چون له نێوان دەیان نووسینی ڕێک و ڕوون و ماناگەیەن، نووسینێکی بڵاو کردووەتەوە کە نە ڕێکە، نە ڕوون نە ماناگەیەن.

لە دوای نووسەر و بڵاوکەرەوە، سەرەی خوێنەرە؛ بۆچی خوێنەر هیچ کاردانەوەیەکی نییە؟

بۆچی کەس بە نووسەر و بڵاوکەرەوە ناڵێت، بابەتێکی بەرز و بڵند به نووسینێکی نزم و نەوی سووک مەکە؟

پێشبینی دەکەم بڕێک بڵێن ئەم نووسینە وەڵامێکە بەو باشوورییانەی لە ڕوانگەیەکی نزم و بە چاوێکی سووکەوە سەیری شۆڕشی شکۆداری ژینایان دەکرد و ئەو شۆڕشەیان وەک شۆڕش بۆ بەرەڵڵایی نەک ئازادی ناو دەبرد. ئەگەر وەڵامدانەوە بەو تێگەیشتنە هەڵە و نزم و نەوییە، ئامانج و نیازی نووسەر بووبێت؛ جێی دڵخۆشییە کە ئامانج و نیازێکی پاک لە پشت ئەو نووسینەوە بووە، بەڵام ئاخۆ نیازپاکی دەتوانێت پاکانە بۆ بێسەروبەری و بێماناییی ئەو نووسینە بکات؟ ئەگەر بڵێین؛ بەڵێ، دەتوانێت پاکانە بکات؛ ئەوکات جیاوازیی ئێمە لەگەڵ جەماعەتی  ژێر دەواری گوتاری “إنما الأعمال بالنيات” چییە؟!

ئەمە پرسیارێکی پێویستە بۆ ئێستا کورد. بە تایبەت بۆ کوردی ڕۆژهەڵات کە زۆربەی چالاکییەکانیان فەیکن.

دەپرسم ئەگەر نیازی نووسەر، ئەو نیازە پاکەی سەرەوەش بووبێت، گەلۆ ئەو شێوە شەقوشڕەی ڕێبوار ــ کە بە سەقەتی باس لە وشەی ناخ و ئاخ و خاک و خۆ و خەبات دەکات ــ موویەکی لە بەرازی ڕوانگەی بەرانبەر کەندووەتەوە؟ یان نا، شۆڕشی ژینای پێ گەڕ کردووە؟

سەرەتا نووسینەکەی ڕێبوار سیوەیلی بخوێننەوە، دوای ئەوە تێبینییەکانم لەسەر نووسینەکە دەنووسم.

ئەو نووسینەی ڕێبوار سیوەیلی له “ڕاوێژیسم”دا بڵاو کراوەتەوە.

لەبارەی وشەی “خەبات”ـەوه له ئێستەی ڕۆژهەڵاتی کوردستان

1. هەر یەک له وشەیلی “خەبات” و “بەرخۆدان” و “خەبتاندن” و وشه هاوماناکانیانەوە، له زمانی کوردیدا ئاماژەیەکی قووڵیان تێدایه بۆ “خود” و “ناخ” و “ویستی” کەسی. ئەوەی خەبات دەکات، له بەرخۆداندا بەشداره، یان دەخەبتێ، ویستی خۆی لەو چالاکییەکەدا بەرجەستە دەکات.

2. ڕەنگه ئەو وشانه له بنەمادا پەیوەندییەکی نزیکیشیان لەگەڵ وشەی “ناخ و خاک و ناخ و خود”یشدا هەبێت. ئەویش نەک هەر لەبەر هۆکاره دەنگیی و هاوبەشییاندا له پیتی (خ)، بەڵکو ڕێک لەبەر ئەو پەیوەندییەی ئەم وشانه لەگەڵ یەکتردا هەیانه و دەنگی (خ) وەک دەنگێکی ڕەسەن له زمانەکەدا بەرجەسته دەکەن.

3. هەر شتێک پەیوەندیی به خاک و ئاخ و خەباتەوە هەبوو، پەیوەندییشی به خود و ناخ و ویستەوە هەیه. خود کۆکەرەوەی هەموو ئەو وشانەیه به مانا جیاوازەکانیانەوە له خۆیدا. خود هەرچەنده یەک وشەیه، بەس تێکەڵێکه له هەموو ئەوانه. خودبوون پێکهاتەیەکی چڕه له ئاخ و خاک و ناخ و وشەگەلی لەو بابەتە. خود هەرچەنده ئاماژەیه به یەک و تاکێتی و خودبوون و دانسقەیی و بێ نموونەیی و نایابی و دەگمەنی و تاکایەتی دابەشنەبوون و… وشەی لەم بابەتە، ئاواش وشەیەکی پێکهاتەییه له هەموو ئەوانه.

4. کاتێک خود شیی دەکەینەوە و هەڵیدەوەشێنینەوە و پارچەپارچەی دەکەینەوە سەر یەکە پێکهێنەرەکانی خۆی، دەبینین هەر ئەم خوده دانسقه و دابەشنەبووه، پڕه له ڕەگەزەکانی خاک و ئاخ و ناخ و ویست و خەبات.

5. بۆیه وشەی خەبات له زمانی ئێمەدا ئامادەیی هەموو ئەمانەیه له خۆیدا. خەباتکار خودێکه خۆی وەک یەکێک، دانەیەک، دانسقەیەک، خودێک خۆی بەیاندەکات، بەڵام کاتێک دەخەینه بەر دەم ئەو پرسیارەی بۆ وا دەکات؟ به ئاسانی بۆمان دەردەکەوێت، که ئەو خودێکی پێکهاتەییه له خۆی و خاک و ناخ و هەر شتێک لەو نێوانەدا. مرۆڤ خەبات دەکات چونکه لەو ڕێگەوە خۆی دەردەبڕێت و خۆی دەسەلمێنێت و خۆی گیانفیدا دەکات. لەوێشەوە خوێنی خۆی دەبەخشێت به ئاخ و خاک و بەوجۆرەش ناخی خۆی ئاسووده دەکات.

6. بۆیه کاتێک مرۆڤی کورد دەبینیت دەخەبتێ، خەبات دەکات، تێدەکۆشێت، ویستی خۆی وەک خەباتکارێک بەیان دەکات. ویستی خودێکی پێکهاتەیی له پەیوەندی بەو شوێن و کات و ئاخ و خود و ناخەی ئەوی گرتۆتە خۆی.

بەمجۆرەش ئەو خەباتکاره بوونی خۆی دەبەستێتەوە بەو پەیوەندییانەی ئەویان به پێکهێنەرەکانییەوە بەستۆتەوە و ئەم بوونەش له سەرجەمییەتی خۆیدا خۆی بەیان دەکات. مرۆڤ بەم مانایه خەبات دەکات، چونکه دەیەوێت خۆی دەرببڕێت و خۆی بێت و ئەوەی له ناخیایەتی بهێنێته دەنگ و بەرهەمهێنان؛ تەنانەت ئەگەر ئەوە به تێکەڵبوونی خوێنی خۆیشی بێت لەگەڵ خاک و ئاخی وڵاتەکەی.

8. ئەوەی ئێمه له ئێستادا له ڕۆژهەڵات دەیبینین خەباتێکی مەزن و تێکۆشانێکی بێوێنەی تاکەکەسی کورده، که له هەموو سنوورەکان تێپەڕیوه و دەیەوێت وەک خۆی، ناخی خۆی بەیان بکات و ویستی خۆی بۆ بوونێک دەرببڕێت که لێی قەدەخە کراوه.

9. قووڵی مانای ئەم خەبات و خوێن و خاک و تێکۆشانه هەر تەنیا حەماسەتێکی کوردییانه نییه، بەڵکو خستنەڕووی بەڵگەیەکی بوونخوازانەشه بۆ سەلماندنی بوونی مرۆڤ به کۆی ئەو ڕەگەز و پێکهاتانەشەوە که ئەو بوونەیان به خود بەخشیوه. ئەمێستا ئەم خودێتییه پڕ و لێوڕێژه ئەوە دەبەخشێتەوە که پێکیهێنانەوە و سەرچاوەی بوونێتی. ئەمه بەخشەندەیی خودێکه، که لێوڕێژه له ویست. ئەمه ئەو دۆخەی خودێتییه که بەویستی خۆی، خۆی دەکاتەوە قوربانی ئەو پێکهاتانەی ئەویان کرده تەک و دانسقه و تاک و کەس. ئەمێستا هەر ئەم کەسه به توانەوەی خۆی بەسەر پێکهێنەرەکانیدا، ئەوە دەبەخشێتەوە که سەرچاوەکانی پێیان بەخشیوه.

10. لودڤیک ڤتگنشتاین له کۆتاییەکانی (تراکتاتۆس)دا دەنووسێت، ئەگەر مرۆڤ نەتوانێت لەبارەی شتێکەوە قسه بکات، پێویسته له ئاستیدا بێدەنگ بێت. ئەگەر له مانای خەباتی ڕۆژهەڵات به تێگەیشتنە کوردییەکەی تێناگەیت، پێویست ناکات کۆمێنت بدەیت و لەبارەی شتێکەوە بنووسیت و دژی بیت، که نازانیت چییه و چۆن قسەی لەبارەوە بکەیت.

پ. یەکەم:

لەم ڕستەیەوە دەست پێ دەکەم: “ئەوەی خەبات دەکات، لە بەرخۆداندا بەشدارە یان دەخەبتێ ویستی خۆی لەو چالاکییەدا بەرجەستە دەکات”. ئەگەر وای دابنێین کە ئەو حوکمەی ڕێبوار سیوەیلی، حوکمێکی دروستە، ئاخۆ ناتوانین هەر بە لۆژیکی ئەو ڕستەیە بڵێین:

“ئەوەی هەڵدەستێت، ویستی خۆی لەو چالاکییەدا بەرجەستە دەکات”

“ئەوەی ڕادەکشێ، ویستی خۆی لەو چالاکییەدا بەرجەستە دەکات”؟

ئێستا سەرنج بخەنە سەر بەشی یەکەمی پاراگرافەکە:

“هەر یەک لە وشەیلی خەبات و … لە زمانی کوردیدا ئاماژەیەکی قووڵیان تێدا بۆ خود و ناخ و ویستی کەسی”.

کۆی پاراگەفەکە ئارگیۆمنتەشین و بەڵگەهێناوەیەکە کە من بەم جۆرە کورتی دەکەمەوە:

“(چونکە) ئەوەی خەبات دەکات یان لە لەبەرخۆداندا بەشدارە، ویستی خۆی لەو چالاکییەدا بەرجەستە دەکات (کەواتە) هەر یەک لە وشەیلی خەبات و بەرخۆدان ئاماژەیەکی قووڵیان تێدایە بۆ ویستی تاکەسی”.

ئێستا دەڵێم:

بەپێی ئەو بەڵگەهێنانەوەیە ڕێبوار سیوەیلی بێت، هەر یەک لە وشەگەلی “هەستان” و “ڕاکشان”یش ئاماژەیەکی قووڵیان تێدایە بۆ ویستی تاکەکەسی!! هەر وسا بە لۆژیکی بنووس زۆرێک وشەی تری کوردی ئاماژەیەکی قووڵیان تێدایە بۆ وشەی “ویست”.

سەرنج بدەن کە بنووس ناڵێت چەمکی خەبات یان بەرخۆدان، بەڵکوو باسی ئەو “وشە”گەلە دەکات “لە زمانی کوردیدا”. کەواتە ڕستەکان بەدەر لە هەڵەبوون یان دروستبوون، خۆیان وەک خوێندنەوەیەکی زمانناسییانە دەنوێن و باسی خزمایەتیی ئەو وشانە لە ڕووی سەرچاوە و ڕەگەوە دەکەن. من ویست بووم لە ڕێگەی پووچەڵکردنەوەی ئارگیۆمنتەیشنەکەی بنووسەوە باسی پووچبوونی ئەو پاراگرافە بکەم ئەگینا بەر لە زانستی زمانناسی بۆرەئەقڵ commen senseیش قبووڵی ناکات وشەگەلی ناخ و خود و ویست پەیوەندییی ڕەگناسییانە(etymological)یان بە وشەگەلی خەبات و بەرخۆدانەوە هەبێت.

پ. دووهەم.

پاراگرافی دووهەم بە “ڕەنگە ئەم وشانە” دەست پێ دەکات. مەبەستی لە “ڕەنگە ئەم وشانە”، کام وشانەن؟ وەڵامەکە دەبێ وشەگەلی “خەبات” و “بەرخۆدان” و چاوگی فەیکی “خەبتاندن” بێت. لە سەرەوەدا گوتبووی ئەو وشانە ئاماژەی قووڵیان تێدایە بۆ “خود” و “ناخ” و “ویست” لە خوارەوەدا دەڵێ ڕەنگە ئەو وشانە لە بنەمادا پەیوەندییی نزیکیان هەبێ لەگەڵ “ئاخ” و “ناخ” و “خاک” و “خود”. دەبینن لە دوای دوو دێڕ لە بیری چووەتەوە کە لە سەرەوەدا ئاماژەی کردووە بە پەیوەندیی “ناخ” و “خود” بە وشەگەلی “خەبات” و هتد و بەشێک لە فەرموودەکەی خۆی بە جۆرێک دووبارە کردووەتەوە، چمان پێشتر باسی نەکرا بێت.

لە باسی پارگرافی یەکەمدا گووتم؛ پەیفی “وشە” و “لە زمانی کوردیدا” و “ئاماژەیەکی قووڵ” دەمانگەیەنن بەوەی باسەکە ـ پووچ یان پڕ ـ باسێکی زمانناسییانە و ڕەگناسییانەیە. ئەگەر ئەو قسەیە قاییلکەر نەبوو بێت، دەربڕینی “لە بنەمادا” و باسکردن لە دەنگی “خ” لەو وشانەدا گومان ناهێڵێت کە باسەکەی باسێکی زمانناسییانە و ڕەگناسییانەیە.

لە پاراگرافی دووهەمدا ئارگێومنتی بنووس بۆ ئەوەی ئەو وشانەی کە لە سەرەوەدا هەڵی داون، لە بنەمادا پەیوەندییان هەیە لەگەڵ ئەو وشانەی لە خوارەوەدا ڕیز کراون ئەوەیە کە دەنگی “خ” _ کە بنووس بە هەڵە پێی دەڵێ پیت _ لە هەموو ئەو وشانەدا دووبارە بووەتەوە. ئەو ئارگیۆمنتە پشت بە ڕێسایەکی دەبەستێ کە پێی وایە دەنگی هاوبەش لە وشەکاندا نیشاندەری پەیوەندیی ڕەگناسییانەی وشەکانە. ئەم ڕێسایە سائەقڵیش نایسەلمێنێ چ بگات بە بۆرەئەقڵ و زانستی زمانناسی.

سەرنجی “ئەویش نەک هەر لەبەر” بدەن. ڕستەبەندیی پاراگرافی دووهەم پێمان دەڵێت کە ئەو بەڵگەیەی لەسەرەوەدا باس کرا، بەڵگەی لاوەکیی بنووسە بۆ پەیوەندیی ئەو وشانەیە. بەڵگەی سەرەکیی بنووس ئەمەیە:

“لەبەر ئەو پەیوەندییەی ئەو وشانە لەگەڵ یەکدی هەیانە و دەنگی خ وەک دەنگێکی ڕەسەن لە زمانەکەدا بەرجەستە دەکەن”.

ئەم ڕستەیە باشتر شپرزەییی نووسینەکە دەر دەخات. باشە ئەو پەیوەندییەی ئەو وشانە پێکەوە هەیانە و دەنگی “خ” بەرجەستە دەکەن، چین؟ بێجگە هاوبەشبوونی دەنگی “خ” چ پەیوەندییەکی تر لە نێوانیاندایە؟ بۆچی نووسەر جۆرێک دەنوێنێ چمان ئەو پەیوەندییانەی ڕوون کردبێتەوە؟

لە کاتێکدا نووسەر سەرەتا باسی “نەک هەر لەبەر هۆکاری دەنگی…” کردبوو، بۆچی دووبارە باسی دەنگی “خ” دەکات و وەک “دەنگێکی ڕەسەن کە ئەو وشانە بەرجەستەی دەکەن” ئاماژەی پێ دەدات؟ ئەمە ئیتر شپرزەیی تێ پەڕاندووە و گەیشتووە بە تاتاڵجی (tautalogy). ئەمە وەک ئەوەیە بڵێی:

من و ڕێبوار لەیەک دەچین. نەک هەر لەبەر ئەوەی گڵمەگڵم دەکەین. بەڵکوو لەبەر ئەو نووسینانەی کە تێیاندا گڵمەگڵم بەرجەستە دەکەین!

پ. سێهەم

بنووس پێی خۆشە لافی کوردیحەزی و کوردیزانی لێ بدات. ئەوەیە دەبینین وشەی “ئاخ” _بە مانای خاک_ کە زۆرتر لە کرمانجیدا بەکار دەچێت و لە وشەی “بناغە”ی ناو سۆرانیشدا هەیە، بەکار دەهێنێت. دەبینین پەیڤی “وشەیلی” بەکار دەبات کە بڵێت ئاگاداری کوردیی باشووریشە!

چاوگی فەیکی “خەبتاندن” دروست دەکات. کە کرمانجیزانیمان پێ بفرۆشێتەوە! لەسەر ئەم بابەتە ناچم چون ڕستەبەندییەکەی نووسەر ڕادەی کوردیحەزی و کوردیزانیی ئەو نیشان دەدات. تەنیا بپرسم ئەم هەمگە دووبارەکردنەوەی “ئاخ” و “خاک”ە لە پای چی؟ دەبێ مەمنوونی بین کە مانای “ئاخ” لە کرمانجیدا دەزانێت؟!

سەیری ئەم حوکمە بکەن:

“هەر شتێک پەیوەندیی بە خاک و ئاخ و خەباتەوە هەبوو، پەیوەندیشی بە خود و ناخ و ویستەوە هەیە”.

ئەم propositionـە ئەگەر شی بکرێتەوە نۆ دانە گوزارەی لێ دەکەوێتەوە. وەک:

هەر شتێک پەیوەندیی بە خاکەوە هەبوو، پەیوەندیشی بە ویستەوە هەیە.

هەر شتێک پەیوەندیی بە ئاخەوە هەبوو، پەیوەندیشی بە ناخەوە هەیە.

و …

باشە خوێنەر چۆن ئەو نۆ حوکمە بەبێ بەڵگە بسەلمێنێت؟ 

عەیبدار نییە بۆ کەسێک کتێبی سەبارەت بە فەلسەفە نووسیبێت، بەو جۆرە حوکمی بێبنەما بدات؟

لە درێژەدا دەڵێت: “خود کۆکەرەوەی هەموو ئەو وشانەیە بە مانا جیاوازەکانیانەوە”. پێمان ناڵێت “خود” چۆن کۆکەرەوەی ئەو وشانەیە پێکەوە؟

سەرنج بدەن لە هەموو قسەکانیدا باسی وشەی “خود”ـە نەک چەمکی “خود”. کە تەنانەت ئەگەر باسی چەمکی خودیش بوایە، هەر هەڵە بوو. بۆ نموونه دەپرسم خود چۆن دەتوانێ کۆکەرەوەی خاک بە مانای وڵات و خاک بە مانای خۆڵ لە خۆیدا بێت؟

هەر بەم جۆره دەکرێت خاڵێکی پرسیار لە هەمبەر هەر دەربڕدراوێکی بنووسدا دابنرێت و بپرسی چۆن؟

خودبوون چۆن “پێکهاتەیەکی چڕە لە …”؟

وشەی خود چلۆن لە وشەگەلی ئاخ و خاک و … پێک هاتووە؟ مەگەر وشەی “خود” بێجگە سێ دەنگ و ڕیزبەندیی ئەو سێ دەنگە چیترە؟

پ. چوارم.

دەپرسم ڕەگەزەکانی ئاخ و خاک و ناخ و ویست چین کە ئەگەر خود شی بکەینەوە دەبینین پڕە لەو ڕەگەزانە؟

ئەمە خۆفریودانە یان بێڕێزیکردن بە خوێنەر؟

پ. پێنجەم.

لە پارگرافی پێشوودا ئەوە وشەی خود بوو کە کۆکەرەوەی هەموو وشەکانی تر بوو. لەم پاراگرافەدا ئەوە خەباتە کە کۆکەرەوەی هەموو وشەکانە. ئەم دوو قسەیه یەکتربڕ نین؟

لەم پاراگرافەشدا بڕێک بەڵگەهێنانەوە دەبینین. ڕێبوار دەڵێت “مرۆڤ خەبات دەکات چون لەو ڕێگەیەوە خۆی دەردەبڕێت و خۆی دەسەلمێنێت”. ئەم ڕستەیە بکە بە: “مرۆڤ وەرزش دەکات چون لەو ڕێگەیە خۆی دەردەبڕێت و خۆی دەسەلمێنێت”. ئەگەر قسەکەی ڕێبوار بەڵگە بێت بۆ ئەوەی خود لە وشەی خەباتدا ئامادەیە، بەڵگەیشە بۆ ئەوەی وەرزشیش لە وشەی خەباتدا ئامادەیە. بەم جۆرە سەدان وشەی تر لە وشەی خەباتدا ئامادەن!

دەبینین کۆی نووسینەکە کۆمەڵێک دەربڕینی بێسەروبەرە. کۆمەڵێک دەربڕین کە نە تەنیا خزمەت بە بابەتەکە ناکات بەڵکوو سووکی دەکات.

پ. هەفتەم

ئەم پاراگرافەش هەر درێژە و دووبارەکردنەوەی ئەو بیسەروبەرییەی سەرەوەیە. نووسینێکی بێمانا، کۆمەڵێک دەربڕین کە ناتوانێت بیانسەلمێنێت، بیشیان سەلمێنێت زانیارییەکی سوودبەخش بە خوێنەر نادەن.

The post بۆچی بێماناییی نووسینی کوردی کەس ئازار نادات؟ appeared first on ژنەفتن.

باوکم

تەماشایەکی تۆ دەکات

و

مەراقێک

دای‌ دەگرێت

بیر لەوە دەکاتەوە؛

چ حیکمەتێکی تێدایە

نەشمیلێکی شیرینی وەک تۆ

بووە بە نەسیبی

تووڕە و تۆسنێکی وەک من.

من

بە لاچاوێکەوە

تەماشایەکی دەکەم و

بە زەردەیەکەوە دەڵێم:

کە خودا گەرەکی بوو بیدا

ناپرسێ کوڕی کێی!

***

٢

سەرەتا

ڕقت لێم دەبێتەوە

دواتر

وردە وردە

خۆشت دەوێم

لەبەر چاوت   دەکەوم

لەبەر چاوت

دەکەومە ناو

دڵتەوە

***

٣

وەک کڵۆیەک قەند

کەوتیتە ناو

“چا”ی تاڵی ژیانمەوە

و

لە بنکی دڵمدا

گیرسایتەوە.

کاتێک پێت دەگەم

کە ئیتر

ژیانێک نەماوە

بە تۆوە شیرین ببێت.

The post سێ کورتەشیعر appeared first on ژنەفتن.

His giant’s wings hinder him from walking.

“باڵە گەورەکانی ڕێگە نادەن بە پێ بڕوات”.

ئەلباترۆس ئەو جۆرەی بۆدلێر باسی دەکات باڵندەیەکی زلە بە باڵانێکی گەورەوە. ماڵی ئەوەیە کاتی تۆفان بە ئاسماندا بفڕێت. کاتێ باڵ دەگرێتەوە و لە ئاسماندایە پادشای ئاسمانە، بەڵام کاتێ دەپێکرێت و دەکەوێتە دەست کەشتیوانەکان، لە سەر تەختەی کەشتییەکە لەبەر باڵە زلەکانی کە ڕێگەی ڕەوتێکی ئاسایی نادەن و ڕەوتی ناقۆڵا و ناشیرین دەکەن، دەبێت بە گاڵتەی کەشتیوانەکان.

بۆدلێر لە شیعرەکەدا دەڵێ شاعیر چەشنی پادشای هەورەکان واتە ئەلباترۆسە. بەڵام دروستترە بڵێین ئەلباترۆسی ناو کەشتی _ کە باڵە زلەکانی ڕێگەی نادەن ڕەوتێکی ئاسایی بەڕێوە بچێ _ نە تەنیا شاعیر بەڵکوو سیمبۆلی هەر مرۆیەکە کە لەبەر بیرێکی گەورە، هونەرێکی گەورە، دنیایەکی گەورە کە هەیەتی ناتوانێت ئەرکانێکی سووک و بچووک کە پێی دەسپێردرێت بە ئاسانی ئەنجام بدات.

زۆر جار لە کاتی ڕاپەناندنی* ئەرکێکی سووک و بچووکدا ــ کە ئەوانی تر بە ئاسانی و زۆر ئاسایی ئەنجامیان دەدا ــ ئەلباترۆسم دەهاتە پێش چاو کە دەیەویست بە ڕێدا بچێ و باڵەکانی دەکیڕان بە کەشتیدا و ڕێوەڕینی ناقۆڵا دەبوو.

ئەمەی گوتم بۆ ڕاکێشانی سەرنج بۆ سەر خۆم نییە، زۆرتر بۆ نزیککردنەوەی خوێنەرە لە شیعرەکە و لە هونەری بۆدلێر.

ئەوەی ئاگاداری ئەدەبی کوردی بێت؛ دەزانێت بۆدلێر لە ئەدەبی کوردیدا بە وەرگێڕانی ئەحمەدی مەلا ناسراوە. ئەوەی وەک من چاوێکی بە وەرگێڕانەکاندا گێڕا بێت و هەوڵی دابێت لە شیعرایەتی دەقەکان بگات، دەزانێت ئەحمەدی مەلا چ پەنێکی بەسەر بۆدلێردا هێناوە. پێش ئەوەی بپەرژێمە سەر وەرگێڕانەکە ئەوەش زیاد بکەم:

لە زمانی کوردیدا بەزۆری هەر لێکۆڵینەوەیەک لە شیعری بۆدلێر کرابێت؛ پشتی بە وەرگێڕانی هەڕۆڵی ئەحمەدی مەلا بەستووە.

لێرەدا من بەپێی وەرگێڕانە فارسی و ئینگلیزییەکان وەرگێڕانێکی نزیکی دەقەکە ئەنجام دەدەم و لە کۆتاییدا تەنیا باسی هەڵە زەقەکان دەکەم:

دەریاوانان گەلێکجار بۆ بێتاقەتی

باڵندەی گەورەی دەریا ــ ئەلباترۆس ــ دەگرن

ئەلباترۆس هاوڕێیی ڕێبواران

شوێنیان دەکەوێ

ئەو دەمانەی کەشتی بەسەر گەرداوە تاڵەکاندا دەخزێ.

هەر کە لەسەر تەختەبەندی کەشتی

ئەو پاشای ئاسمانەیان، دانا

دەستوپێ سپی و شەرمێون

بەزەیی‌بزوێنانە باڵە گەورە سپییەکانی

بەر دەداتەوە و وەک دوو سەوڵ دەیانکێشێ.

ئەم ڕێبوارە باڵدارە چەند سست و خەشیمە

بەو هەموو جوانییەی جارانییەوە

چەند ناحەز و گاڵتەجاڕە

یەکێک بە سەبیلێکی دەسک‌کورت

یاری بە دەنووکی دەکات

یەکێک شەلەشەل

لاساییی ڕەوتی سەقەتی دەکاتەوە.

شاعیر هەر وەکوو شازادەی هەورە،

کە لەگەڵ بۆران، هاومۆشۆی هەیە و لاقرتی بە ڕاوچییان دەکات.

لە  ئاسمانەوە دوور خراوەتە بۆ ناو هەرای زەوی،

باڵە گەورەکانی ڕێگە نادەن بە پێ بە ڕێوە بڕوات.

سەبارەت بە شیعری ئەلباترۆس دەبێ بزانین ئەو شیعرە لە زمانی فەڕەنسیدا لە ناو قاڵبە شیعرێکی باوی ئەو زمانەدا نووسراوە. شیعرەکە کێش و سەروادارە. کەوابوو لە وەرگێڕاندا ئەو جوانی و چێژەی ئەو کێش و سەروا و قاڵبە دروستیان کردبوو تا ڕادەیەک دەفەوتێت. کێش و سەروا بڕێکجار دەستی شاعیر دەبەستنەوە و ڕەنگە ئەگەر ئەو بەربەستانە نەبن، شاعیر بڕێک لە وشەکانی بگۆڕێت. بەڵام بڕێک شیعرایەتی هەیە کە کاکڵەی شیعرەکەن و دەبێت وەرگێڕ دەستیان لێ بپارێزێت. بە ڕای من بڕگەیەک کە سەرەڕای فەوتانی کێش و سەروا هێشتا ڕەوایی بە وەرگێڕانی ئەو شیعرە دەدات ئەم بڕگەیە:

باڵە گەورەکانی ڕێگە نادەن بە پێ بە ڕێوە بڕوات.

دەکرێ بڵێین هەموو بڕگەکانی دیکە ئامادەکارین بۆ ئەوەی ئەو بڕگەیە مانا پەیدا بکات.

وەرگێڕانەکەی ئەحمەدی مەلا نەیتوانیوە ئەو شیعرایەتییە بگوێزێتەوە. شیعرایەتییەکە لەوەدایە خوێنەر ئەو باڵە گەورانەی کە ناهێڵن ئەلباترۆس ڕەوتێکی ئاسایی بکات، بهێنێتە بەر چاوی خۆی.

ئاماژەم کرد کە شاعیر بۆ خۆیشی لەبەر کێش و سەروا لە هەڵبژاردنی وشەدا دەستی ئاوەڵا نەبووە، کە وابوو گۆڕینی بڕێک لە وشەکان و وەفادار نەبوون بە دەقە سەرەکییەکە ــ ئەگەر ژیرانە بکرێت ــ نە تەنیا خەوش نییە بەڵکوو کارێکی باشە. بۆ نموونە زۆربەی وەرگێڕە فارس و ئینگلیزەکان سیفەتی “تاڵ”یان بۆ “گەرداو” هێناوە بەڵام ئەحمەدی مەلا “سەرشێت”ی هێناوە. من ئەمە بە خەوش نازانم چوون پێم وایە شاعیر یان لەبەر کێش و سەروا دەستی بەستراو بووە کە ئەو وشەیە هەڵبژاردووە یان ئەو وشەیە چەندین مانای هەیە و وەرگێڕەکانی تر نەیانزانیوە چۆن لەگەڵیدا مامەڵە بکەن.

ئەم پاراگرافەم نووسی کە بڵێم لە وەرگێڕانی دەقێکی وسادا گرنگتر لە وشەیەک کە ڕۆڵێکی گرنگی لە شیعرەکەدا نییە، ڕاگرتنی تۆکمەیی و ڕەوانی شیعرەکەیە. گرنگە خوێنەر بزانێت شیعرەکە باسی چی دەکات.

ئاخۆ خوێنەر لە وەرگێڕانەکەی ئەحمەدی مەلادا دەزانێت باسی چی دەکرێت؟ وەڵامی ئەم پرسیارە “بەڵێ” هیچ بە “ئا” و “ئم”یشەوە ناوەستێت.

سەرنجتان بۆ ئەم بڕگانە ڕادەکێشم:

یەکێکیان دەنووک دڕدۆنگ بە سەبیلەوە

ئەوی تر شەلەشەل خۆی نیشان دەدا، سەقەتە، دەفڕێ

لێرەدا ئەگەر لە هەڵبژاردنی وشە چاو بپۆشین ناتوانین لەوە چاو بپۆشین کە وەرگێڕ هەر نازانێت شیعرەکە باسی چی دەکا.

شاعیر لێرەدا باسی کەشتیوانەکان دەکا کە یەکێکیان یاری بە دەنووکی ئەلباترۆس دەکا و ئەوی تریان لاساییی ڕەوتی سەقەتی ئەلباترۆس دەکاتەوە کەچی وەرگێڕ جۆرێک وەریگێڕاوە چمان بکەر ئەلباترۆس بێت نەک کەشتیوانەکان.

لەبەر ئەوەی من بۆ خۆم فەڕەنسی نازانم و تەنیا لە پشتی پەردەی وەرگێڕانە فارسی و ئیگلیزییەکاندا پەلکوتانەکانی ئەحمەدی مەلا دەبینم حەز ناکەم بە وردی باسی ئەو هەمگە هەڵەیە لە هەڵبژاردنی وشەدا بکەم.

بە کورتی ئاماژە بەمانە دەکەم:

بەکارهێنانی وشەی “پانوپۆڕ” کە تا ڕادەیەک بارگەیەکی نێگەتیڤی هەیە لە جێی “گەورە” یان “مەزن” لە شوێنکدا کە خوێنەر دەتوانێت هەست بکا “گەورە”یی بۆ ئەلباترۆس لەم شیعرەدا بارگەیەکی پۆزەتیڤی هەیە.

هەر بەم جۆرە هەڵبژاردنی “زەبەلاح” کە دووبارە بارگەیەکی نێگەتیڤی هەیە لە شوێنێکدا کە دەبوو پۆزەتیڤ بێت.

وەرگێڕ “پادشای ئاسمانەکانی” بە “ئەو پادشا لاژەوەردیانە” وەرگێڕاوە. ئەمە هەڵەی تێ پەڕاندووە. کەسێک کە فەڕەنسی بزانێت بەجێترە ئەمە بڵێت، بەڵام پێ دەچێ ئەحمەدی مەلا بێجگە ناشارەزایی لە شیعردا، لە کاتی وەرگێڕانی ئەم دەقەدا تەنانەت فەڕەنسییەکی ئاساییشی نەزانی بێت. ئەمە جێ دێڵم بۆ ئەوانەی فەڕەنسی دەزانن، چون پێم وایە دوای ئەم نووسینەی من کەسێک هەر پەیدا دەبێت لەسەر فەڕەنسی نەزانینی وەرگێڕ قسە بکات.

دەمەوێ جارێکی تر و ئەم جارە ڕوونتر بڵێم:

لە وەرگێڕانی دەقێکی لەم جۆرەدا وەفاداری بە وشە و ڕستەبەندی و دێڕبەندییی دەقە سەرەکییەکە مادام لەتمە لە ڕوونی و ڕەوانی بدات هەڵەیەکی گەورەیە.

کێشەیەکی گەورەی وەرگێڕانەکەی ئەحمەدی مەلا ناڕوونی و ناڕەوانییە کە بەشێکی لەبەر وەفادارییەکی خەشیمانەیە بە ڕستەبەندی و دێڕبەندی دەقی یەکەم.

کۆتایی:

بۆ من گرنگ بوو بڕێک لە شیعرایەتیی ئەو شیعرە بە خوێنەر نیشان بدەم تا بزانێت پێشتر ئەگەر ئەو شیعرەی بە وەرگێڕانی ئەحمەدی مەلا، بەرچاو بکەوتایە و بیخوێنایەتەوە، کردەکەی نەک شیعرخوێندنەوە بەڵکوو کات بە فیڕۆدان دەبوو، لەمەیشەوە دەمەوێت خوێنەر پێ بحەسێ کە چەنێک بە ناوی شیعر خوێندنەوە لەم‌لاو و لەولا کاتی خوی بە فیڕۆ دەدات.

بۆم گرنگ بووم خوێنەر بزانێت کتێبی کوردی چەنێک جێی متمانە و بەقا پێ کردنە.

بۆ بەراوردکاری خوێنەر لە خوارەوەدا شیعری ئەلباترۆس لە ئەم چەند نموونەیەدا هاتووە:

یەکەم بە ئینگلیزی:

دووەم بە فەرەنسی

سێیەم بە فارسی”

چوارەم بە کوردی بە وەرگێڕانی ئەحمەدی مەلا:

The Albatross

Often, to amuse themselves, the men of the crew

Catch those great birds of the seas, the albatrosses,

lazy companions of the voyage, who follow

The ship that slips through bitter gulfs.

Hardly have they put them on the deck,

Than these kings of the skies, awkward and ashamed,

Piteously let their great white wings

Draggle like oars beside them.

This winged traveler, how weak he becomes and slack!

He who of late was so beautiful, how comical and ugly!

Someone teases his beak with a branding iron,

Another mimics, limping, the crippled flyer!

The Poet is like the prince of the clouds,

Haunting the tempest and laughing at the archer;

Exiled on ea

rth amongst the shouting people,

His giant’s wings hinder him from walking.

— Translated by Geoffrey Wagner

L’Albatros

Souvent, pour s’amuser, les hommes d’équipage

Prennent des albatros, vastes oiseaux des mers,

Qui suivent, indolents compagnons de voyage,

Le navire glissant sur les gouffres amers.

À peine les ont-ils déposés sur les planches,

Que ces rois de l’azur, maladroits et honteux,

Laissent piteusement leurs grandes ailes blanches

Comme des avirons traîner à côté d’eux.

Ce voyageur ailé, comme il est gauche et veule!

Lui, naguère si beau, qu’il est comique et laid!

L’un agace son bec avec un brûle-gueule,

L’autre mime, en boitant, l’infirme qui volait!

Le Poète est semblable au prince des nuées

Qui hante la tempête et se rit de l’archer;

Exilé sur le sol au milieu des huées,

Ses ailes de géant l’empêchent de marcher.

— Charles Baudelaire

آلباتروس (L’Albatros)

1  مسافران، غالباً برای سرگرمی خویش

2  «آلباتروس»، پرنده عظیم دریاها را شکار می‌کنند

3  آلباتروس، همسفر بیخیال مسافران است و به دنبال زورق در گردابهای

4  تلخ آب روان…

5  همین که او را بر کف تخته‌های کشتی نهادند

6  این پادشاه پهنه آسمان، ناشی و شرمگین

7  بالهای بلند سپید خود را همچون پاروهای کشتی که در کنار آن

8  فروافتاده‌اند،‌ رها می‌کند.

9  این مسافر بالدار، چه ناشی و بی حال است!

10 او که از این پیش، آنهمه زیبا بود، اکنون چه زشت و مسخره‌انگیز است!

11 یکی منقارش را با «پیپ» می‌تراشد

12 و دیگری لنگ‌لنگان ،‌تقلید پرنده ناتوان را درمی‌آورد!

13 شاعر نیز همانند این پادشاه ابرهاست

14 با توفانها همراه است و بر تیراندازان می‌خندد

15 اما برروی زمین، در میان هیاهوی فراوان تبعید شده است

16 و بالهای غول آسایش او را از ره‌پیمایی باز می‌د‌ارد.

(ترجمه از حسن هنرمندی)

گەلێ جار، بۆ سوعبەت دەریاوان

لەگەڵ خۆ ئەلباترۆس دەبەن، باڵندەی پان و پۆڕی دەریا

بێ باک دوایان دەکەوێت، ڕێبواری سەفەر

پاپۆڕیش بەسەر گێژەڵووکە سەرشێتەکاندا دەخزێ.

هەر کە لەسەر تەختەکان دایننان

ئەو پاشا لاژەوەردیانە، مل کەچ و بێ دەسەڵات،

باڵە گەورە سپییە میهرەبانەکانیان ڕادەخەن

چەشنی سەوڵەکانی ئەم لا و ئەو لا

ئەو ڕێبوارە باڵدارە، چونکە سست و دەغەزارە!

جاران شەنگ ئێستاش کۆمیک و دزێو!

یەکێکیان دەنووک دڕدۆنگ بە سەبیلەوە،

ئەوی تر بە شەلەشەل خۆ نیشان دەدا، سەقەتە دەفڕێ!

شاعیر چەشنی شازادەی هەورانە

کە هامۆشۆی باهۆز دەکا، گاڵتەش بە تیر و کەواندار،

دوور خراوەی سەر زەوی، لە نێو هۆیها

باڵە زەبەللاحەکانی ڕەوتی لێ قەدەغە دەکەن.

گوڵی خراپە، لاپەڕەگەلی ۲۰ و ۲۱

*ڕاپەناندن: (ڕاپەڕاندن+پەن)

The post بنجێک لە بژوێنێک appeared first on ژنەفتن.

“دەکرا ئێستا لە بەهەشت باین

ئادەم و دادەم نەیان‌هێشت”

کابرایەک کە یەکێکە لە شاعیرە ناسراوەکانی هەورامان ستۆرییەکەی ڕیپڵای کردبوو کە:

“ئەوەی تۆ دەیڵێیت هەر ئەو قسەیەی حافزە کە دەڵێت:

من مَلِک بودم و فردوس برین جایم

آدم آورد در این دیرِ خراب آبادم”

ئەو بەڕێزە پێی وابوو من شتێکم دانەهێناوە و قسەکەی حافزم دووبارە کردووەتەوە.

دڵنیام ئەگەر کابرای شاعیر ئەم قسەیەی لە لای بڕێک خوێنەری ئاساییی ئەدەبی کوردی بکردایە، ئەو شاعیرە ناحاڵییە لە لای ئەو خوێنەرانە وەک کەسێکی خوێندەوار و ژیر دەر دەکەوت.

بەڵام لای من ئەو نەک ژیر و خوێندەوار بەڵکوو کۆڵەوارە.

ئەوەی ئەو ناتوانێ بیبینێ و سەرنجی ڕاناکێشێت بابەتی “فۆرم”ـە.

داهێنانەکەی من و ئەوەی حافز یەک شتیان هاوبەشە؛ کانتێکس و زەمینەی نووسین. هەر دوو باسی داکەوتنی مرۆ لە بەهەشت ئەسەر زەوی دەکەن. هەردوو ئادەم ــ لای من “دادەم”یش ــ بە هۆکاری ئەو داخستنە دەزانن. بە گشتی دەتوانین بێژین “بابەت”ـەکەیان یەک شتە.

قسەیەکی ڕاست و هەتا بڵێی سواو و دووبارە هەیە:

“هونەر و داهێنان کارکردنە لەسەر فۆرم”

داهێنەرانی گەورە لەبەر داهێنانی فۆرمی هونەری بەرز، ناویان ماوەتەوە نەک لەبەر گوتنی ناوەڕۆک و مانا و پەیامێکی بەرز.

ئەگەر گوتنی قسەی تازە و پەیامی تازە، ئەرکی هونەرمەندان بوایە، ئێستا دەبوو گۆڕەپانی هونەر و ئەدەبیات، شوێنی تەڕاتێنی پێغەمبەران و شۆڕشگێڕان و فەیلەسووفان و وتاردەران بوایە نەک هونەرمەندان و ئەدیبان.

کام شاعیر و ئەدیب و هونەرمەند قسەیەکی نوێ و ڕوونی وەک ئەم گوتەیەی مارکسی کردووە:

فەیلەسووفان تا ئێستا تەنیا جیهانیان بە جۆرانێکی جیاواز لێک داوەتەوە، گرنگ ئەوەیە کە بیگۆڕن(یان بیگۆڕین)؟

هەموو کەسێکیش دەزانێ مارکس پێگەیەکی لە ئەدەبیاتدا نییە.

ئەو ئەقڵەی داهێنانەکەی من بە دووبارەکردنەوەی قسەکەی حافز بزانێت، لە خوێندنەوەی شیعر و ئەدەبیاتدا سەرنجی لەسەر فۆرم و چۆن گوتن بەند نابێت، بەڵکوو هەمیشە وڕە و ئیسفەنجی بیر و سەرنجی خەریکی هەڵمژینی ئاوی مانا و پەیام و ناوەڕۆکە.

ئەو ئەقڵە دووبارەبوونەوەی بابەت یان ناوەڕۆک یان مەتریاڵ یان پەیامێک ــ تەنانەت ئەگەر لە فۆرمێکی جیاوازی داهێنەرانەشدا بێت ــ بە خەسار دەزانێت.

کێشەیەکی گەورەی بۆرەخوێنەر و زڕەئەدیب و کۆلکەڕەخنەگری کورد ئەوەیە کە لە بنەڕەتدا تێگەیشتنێکی دروستیان لە فۆرم نییە.

گرنگ نییە پێناسەیەکی تایبەتی خۆتت بۆ فۆرم هەبێت، بەڵام گرنگە تێگەیشتنێکی دروستت لە فۆرم هەبێت. گرنگە کاتێ باسی لایەنی فۆرمیکی بەرهەمێک دەکرێ بزانی ئەو بابەتە چی دەگرێتەوە.

لە درێژەدا بڕێک پێناسە لە فۆرم دەخەمە ڕوو و لە کۆتاییدا چەند نموونەیەک لە هەڵە تێگەیشتنی ئەدیبانی کورد لە فۆرم نیشان دەدەم.

جوانترین و باوترین هاوتای کوردی بۆ وشەی فۆرم، وشەی “شێوە”یە. شێوە لە کوردیدا مانای دەموچاو و قیافە دەدات. کورد بە بەرانبەرەکەیان دەڵێن: شێوەت ئەکەم. کە بە فارسی دەڵێن:

قیافەات برایم آشناست

تەواوی فەرهەنگە ئینگلیزییەکان بگەڕێیت تێ دەگەیت وشەی شێوە بە مانای قیافە هاوتایەکی گونجاوە بۆ فۆرم. فۆرمی هەر شتێک قیافە و شێوەی ئەو شتەیە. کاتێک باسی فۆرمی شتێکی مادی دەکەین، فۆرم لە مانای وشەییی خۆیدا بەکار دەبەین، بەڵام کاتێک باسی فۆرمی شتێکی نامادی دەکەین ــ وەک شیعر ــ فۆرم بە شێوەیەکی خوازەیی بەکار دەبەین. واتە کاتێک باسی فۆرمی شیعرێک دەکەین چمان ئەو شیعرە مرۆ یان هەر شتێکی مادیی ترە کە قیافە و شێوەی هەیە.

بە بڕوای من بۆ تێگەیشتن لە فۆرم پێویستە باسی چەمکی مەتریاڵ یان ماتەریش بکەین، چون زۆر جار خەڵک ئەو دوو شتەیان لێ تێک دەچێت.

بڕێک پێناسەی فۆرم:

ڕێکی یان ڕیزبەندیییەکی گشتی لە پاژەکان، ئەو جۆرەی پاژەکان لە پەنای یەک دەوەستن تا شتێک یان کۆیەک دروست بکەن(ئەدڤەنس لێرنێر ل ۴٨٨)

تێکەڵکردنی توخمگەلێک کە کۆیەک دروست دەکەن، شێوازێک کە لە نێوان ئەم توخمانەدا هەماهەنگی دروست کردووە، بە کورتی هۆکارێک کە خەسڵەتێکی تایبەت بە کۆمەڵەیەک لە شتەکان دەبەخشێت (فرهنگ معین ل ۲۵۲۳)

۱. شێوەی تایبەتی هەر شتێک.

۲. حاڵەتێکی تایبەت لە بوون کە شتێک هەیەتی یان بە دەستی دەهێنێ بۆ نموونە ئاو بە فۆرمی هەڵم.

۳. ڕیزبەندی، بە تایبەت ڕیزبەندییەکی ڕێک. ئەو جۆرەی پاژەکانی گشتێک ڕێک خراون. ( فەرهەنگی وێبێستر ل ۵۴٨)

ئەوەی چشت(شیئ) لێی دروست بووە و لەو چشتەدا کەڵکی لێ وەرگیراوە مەتریاڵە و، ئەو جۆرەی ئەو مەتریاڵانە ڕێک خراون یان پێکهاتەیەکیان دروست کردووە پێی دەڵێن فۆرم.(ئینسایکلۆپیدیای ئینترنشناڵ )

دوو پێناسەی سادەکەرەوە و ناتەواوی من بۆ فۆرم ئەمەن:

شێوەی چنرانی پێکهێنرەکان

شێوەی داڕشتنی مەتریاڵەکان.

پێناسەیەکی فۆرم کە وشەی “داڕشتن”ی تێدا بێت باشی ئەوەیە کە بابەتی “قاڵب”یش دێنێتە گۆڕێ کە وشەیەکی نزیکە لە فۆرم بەڵام جیاوازە لەگەڵ فۆرم.

قاڵبێک سەهۆڵی شەشپاڵوویی بێرە بەر چاوی خۆت، فەرقی لەگەڵ ئەو کاتەدا چییە کە بیتوێنیتەوە و بیکەیتە ناو قاپێک؟ لایەنی هاوبەشیان چییە؟

لایەنی هاوبەشیان مەتریاڵەکەیانە کە ئاوە. فەرقی گەورەیان فۆرمەکەیانە. فۆرمی قاڵبە سەهۆڵەکە لە دوو شت پێک هاتووە یەکەمیان ئاوی ڕەقە، دووهەمیان شەشپاڵوویەکە کە درێژی “لا”کانی دیارە.

ئێستە دەپرسین “ناوەڕۆک”ی قاڵبە سەهۆڵەکە چییە؟

ناوەڕۆکی قاڵبە سەهۆڵەکە، سەهۆڵە. لێرەدا بڕێک بە هەڵە دەڵێن ناوەڕۆکی قاڵبە سەهۆڵەکە، ئاوە. ئەمە هەڵەیە. ئاو مەتریاڵی قاڵبە سەهۆڵەکەیە. ناوەڕۆکی قاڵبە سەهۆڵەکە ئاوی ڕەقە، ئاوی ناشل. ئێستە جێگەی ئەوەیە لە مانای ئەو ڕستە کلیشەیییە تێ بگەین کە هەمووان بە بێ تێگەیشتنێکی دروست دووبارەی دەکەنەوە:

فۆرم، ناوەڕۆکە.

لە دەستنیشان‌کردنی فۆرمی قاڵبە سەهۆڵەکەدا گوتمان “ئاوی ڕەق”(آب جامد) لەگەڵ قاڵبی شەشپاڵوو فۆرمی سەهۆڵەکەیان دروست کردووە. لێرەدا دەبینی ئاوی ڕەق هەم بەشێکە لە فۆرم هەم بەشێک له ناوەڕۆکە؛ ئەم نموونەیە ڕەنگە بۆ تێگەیشتن لە ڕستەی فۆرم ناوەڕۆکە یارمەتی دەر بێت. مانای ئەو ڕستەیە ئەوەیە مادام دوو شت فۆرمیان فەرقی هەبوو، لە زۆربەی حاڵەتەکاندا ناوەڕۆکیشیان فەرقی هەیە.

لە تێگەیشتنێکی سادەدا ڕەنگە کەسێک بڵێت “بێدەنگ بە” و “قەوچەقەوچ مەکە” یەک ناوەڕۆکیان هەیە. بەڵام من وای نابینم. ئەم دوو دەربڕینە فۆرمیان فەرقی هەیە، هەر بەم پێیە و بەو جۆرەی گوتمان فۆرم ناوەڕۆکە، ناوەڕۆکیشیان فەرقی هەیە.

دەی باشە ئەو دوو دەربڕینە ــ بێدەنگ بە و قەوچەقەوچ مەکە ــ چ شتێکیان لە یەک دەچێ؟

وەڵامی من بەم پرسیارە “مانا”یە.

لە نموونەی قاڵبە سەهۆڵەکەدا دەتوانین لە نێوان فۆرم، ناوەڕۆک، مەتریاڵ و قاڵب جیاوازی دابنێین. (قاڵب لەم نموونەیەدا شەشپاڵووەکەیە کە ئەندازەی لاکانی دیاری کراون).

ئەمانەی خوارەوە بڕێک ڕستەی “ساڵح سووزەنی”ن لە وتارێک بە ناوی “نوێژانەی بێهزاد کوردستانی و ئاوڕێک” کە لە ماڵپەڕی “هاوچەرخ”دا بڵاو کراوەتەوە:

“به‌ رای من فورم مه‌یدان‌دانه‌ به‌ زمان وه‌ك سیسته‌میكی نیشانه‌ی وانوێنراو simulacrum بۆ ده‌رخستنی ئه‌وپه‌ڕی وانوێنراوگەری و ده‌رچوون له‌ بازنه‌ی «موسولی» ئه‌فلاتوونی…”(۱)

” نوێژانە” دەقی رێزدار بێهزاد کوردستانی  ئەو هەوڵەی چ وەک تێکشکاندنی فۆرمی کۆن و چ وەک بەرهەڵستکاری دەقی کۆن و چ وەک تەبایی نێوان ئە دووانەی بە ئاشکرا پێوە دیارە.(۲)

فۆرمی گشتی نوێژانە پشتقاییمە بە شکاندنی فورمێکی دی کە هەمان فۆرمی “عیبادات”ە و پێشتر زاڵترین فۆرمی ستایشەکان بووە بەرانبەر ئەوی مەزن.(۳)

ڕستەی یەکەمی ساڵح سووزەنی ئەگەر چاکی بکەیتەوە و ڕێک و پێکی بکەیت لە باشترین حاڵەتدا دەتوانێت ناساندن و خستنەڕووی جۆرێک بوتیقای پۆستمۆدێڕنیستی بێت نەک پێناسەی فۆرم.

گاڵتەجاڕە فۆرم بە “دەرچوون لە بازنەی مۆسۆلی ئەفلاتوون” پێناسە بکەیت لە حاڵێکدا یەکێک لە سەرەتاییترین پێناسەکانی فۆرم، تیۆری مۆسۆل(فۆرمەکان)ی ئەفلاتوونە.

ڕستەی دووهەمی ساڵح سووزەنی ڕوونتر لە ڕستەی یەکەم تێگەیشتنی نادروستی بەڕێزیان لە فۆرم دەر دەخات. لەو ڕستەیەدا دووبارە بە چاککردنەوە و ڕێکوپێک‌کردن لە باشترین حاڵەتدا دەتوانین بێژین فۆرم بە مانای “قاڵب” بەکار بردراوە. دەبێ خوێنەر تا ئێرەی نووسینەکە تێ گەیشتبێت باسکردن لە تێکشاندنی فۆرمی کۆن هەر لە بنەڕەتدا باسکردن لە فۆرمی کۆن چەندە بێمانایە. تەنیا لە یەک حاڵدا دەتوانین باسی فۆرمی کۆن بکەین. ئەگەر باسی چەند فۆرمی جیاوازی یەک شتی دیاریکراو بکەین دەتوانین یەکێک لە فۆرمەکان وەک فۆرمی کۆن ناو ببەین، بۆ نموونە ئەگەر بکرێت “خۆشم دەوێی” و “ئای لاڤ یو” وەک دوو فۆرمی یەک “مانا” لەبەر چاو بگرین، ئەو کات بە یەکێکیان بڵێین فۆرمی کۆنی ئەو مانا دیاریکراوە، لێرەدا لێکدراوی فۆرمی کۆن، مانادارە. بەڵام کاتێک باسی شیعرێکی کەسێک دەکەی کە ماتەر و مەتریاڵ و قاڵب و بابەت و دانەر و هەموو شتێکی جیاوازە و دێی کۆمەڵێک شیعر کە مەعلووم نییە کام شیعرن و دانەریان کێیە و ماتەر و قاڵب و ناوەڕۆک و هتدیان چییە وەک فۆرمی کۆنی ئەو شیعرە ناو دەبەی، دیاری دەدا کە  تێگەیشتنێکی هەڵەت لە فۆرم هەیە.

لە ڕستەی سێهەمی ساڵح سووزەنیدا نادروست بەکاربردنی فۆرم، ڕوونتر لە دوو ڕستەکەی تر دەر دەکەوێت. کاک ساڵح سووزەنی بە “قاڵب”ی نییەت‌هێنان لە کاتی نوێژکردندا دەڵێت: “فۆرمی عیبادات”.

کاک ساڵح ئەم ڕستەیە هێناوە:

” قەست و نیەتم ئەوەیە چوار رکات نوێژی ئەم عەسری حازرییە بەجێ بێنم. لە سەرم فەڕزە بۆ خوا… خوای مەزن”

ئەمەش ڕوونکردنەوەی کاک ساڵحە:

“ئەمە سەرەتای نوێژێکی خۆماڵییە و شکاندنی “نوێژ” بە نوێژانە هەر لە سەردێڕی دەقەکەدا خوێنەر دادەچڵەکێنێ. خوێنەر ئەو:  مەستانە/ عاشقانە/ دایکانە/ باوکانە و دەیان وشەی لەو چەشنەی بیستووە بەڵام هەرگیز نەیبیستووە یان نەیوێراوە ئەو وشە بڤەیە ببیستێ چ بگا بەوەی بیبینێ و شکاندنەکان هەر لەوێوە دەست پێ دەکا”

دواتر ئەو دەقەی خوارەوە دەهێنێ:

” نیه‌تمه‌ فه‌رزی چوارگۆشه‌ی ئه‌م ژیانه‌ حازریه‌

نه برا‌ ،حازری چی!؟

نیه‌تمه‌ فه‌رزی چوارگۆشه‌ی ئه‌م ژیانه‌ به‌جێماوه‌ به‌ قه‌زا به‌ جێ بێنم بۆ بێتاقه‌تی

هه‌تااااااااااااکوو ئه‌وسه‌ر. “

بەڵام: لایەنی هاوبەشی نێوان ئەو نییەت‌هێنانە نەریتییە و ئەو بۆرەداهێنانەی کاک بێزاد قاڵبەکەیانە نەک فۆرمەکەیان.

سەدان نموونە لە بەدتێگەیشتن و هەڵەتێگەیشنی ئەدیب و شاعیر و ڕەخنەگری کورد، لە تاقە بابەتی گرنگی ڕەخنەی ئەدەبی و داهێنان ــ واتە فۆرم ــ دەست دەکەوێت.

لێرەدا من یەک نموونە لە بەڕێز سەعدی حاجی دەهێنمەوە کە لە وتاری “ئەم کۆڵانە تەنگەبەرانە لە یەک دەچن”دا هاتووە:

دیارە ئەمە بەو مانایە نییە کە ئیتر نووسینی ڕۆمان بە شێوازی ڕیالیستی یان مۆدێڕن کەوتبێتە پەراوێزەوە و نووسەرە گەورەکان هەموو ڕەدووی فۆرمە تازەکان کەوتبن (ل ٨)

پێویست بە لەسەرچوون ناکات، چون هەڵەبوونی بەکارهێنانی لێکدراوی وەک “فۆرمە تازەکان”م لە “فۆرمی کۆن”ـەکەی کاک ساڵحدا ڕوون کردووەتەوە. تەنیا دەڵێم: لە “فۆرمە تازەکان”دا، “کان” تێکەڵێکە لە نیشانەی ناسراوی و نیشانەی کۆ بوون. واتە باس لە فۆرمگەلێکی ناسراو دەکات کە لە پێشدا هەبوون. ئەرکی داهێنەر، داهێنانی فۆرمی تازە و تایبەتە نەک ڕەدووی فۆرمی تازە کەوتن.

خودی مێتافۆری “ڕەدووی فۆرمی تازە کەوتن” دووبارە ئەوە پشتڕاست دەکاتەوە کە فۆرمەکان ناسراون و لە پێشدا هەبوون، چوون لە کوردیدا ئەوینداران ــ کە حەتمەن لە پێشدا یەک دەناسن ــ  ڕەدووی یەک دەکەون. مرۆڤی کورد ڕەدووی نەناسراو ناکەون، بەڵکوو شوێنی دەکەون.

پێم وایە کاک سەعدی فۆرمی نزیک لە وشەیەکی وەک “تەکنیک” بەکار هێناوە.

ئەم نووسینە تەنیا باسی هەڵەتێگەیشتن و هەڵە بەکاربردنی وشەیەکی گرنگی ناو ڕەخنەی ئەدەبی و هونەری ــ فۆرم ــ دەکات. کە ئەمە خۆی دەرخەری ئاستی جیدددیبوونی ڕەخنە و داهێنانە لە دنیای کورددا.

پێویستی نەدەکرد من باسی مێژووی وشەی فۆرم لە فیکر و فەلسەفەی ڕۆژئاوادا بکەم. ئامانجی من خستنەڕووی پێناسەیەکی نوێ و تایبەت‌بەخۆم بۆ وشەی فۆرم نییە، بەڵکوو ئامانجم دەرخستنی هەڵەتێگەیشتن و هەڵەبەکاربردنی ئەو چەمکەیە.

من ئەگەر چەند مانگیش کاتم بۆ نووسینی مێژووی ئەو چەمکە دانابا لە کۆتاییدا وتارێک دەردەهات کە لە چاو ئەو وتارانەی لە زمانانی تردا نووسراون وتارێکی پلە چەندەم دەردەهات.

لە کۆتاییدا بۆ تێگەیشتنی چاکتری خوێنەر باسی شیعرێک دەکەم. سەرنجی ئەم دوو دێڕە شیعرەی شێخ ڕەزا بدەن:

گەرچی فەقیر و موفلیسە شێخ مامە ساڵحم

نەمدی کەسێ وەکوو ئەو ساحیبی کەرەم

میوانی بووم، نان و کەرەیی نایە بەردەمم

ئێستاش بەبێ موداهەنە مەمنوونی ئەو کەرەم

وەک ڕوونکردنەوەیەک بۆ ئەو خوێنەرانەی کە ڕەنگە ئەدەبیەتی دەقەکە سەرنجی ڕانەکێشابن دەڵێم: ئەدەبیەتی ئەو دەقە لەسەر بڕگەی “ئەو کەرەم”ی خشتەی چوارەمی شیعرەکە وەستاوە. لەوێدا ڕوون نییە مەبەستی شاعیر لە “ئەو کەرەم” ئەوەیە کە مامی کەرە یان ئەوەی کە مەمنوونی “کەرە”کەیە کە خواردوویەتی.

له بڕێک ناوچەی کوردستاندا بە “کەرە” دەڵێن، “کەرێ”. با ئێستا ئێمە شیعرەکە دووبارە بنووسینەوە و ئەمجارە “کەرە” بکەین بە “کەرێ” بزانین چی لێ دێ:

گەرچی فەقیر و موفلیسە شێخ مامە ساڵحم

نەمدی کەسێ وەکوو ئەو ساحیبی کەرەم

میوانی بووم، نان و “کەرێ”ی نایە بەردەمم

ئێستاش بەبێ موداهەنە مەمنوونی ئەو “کەرێ”م

بە گۆڕینی “کەرە” بە “کەرێ” ئێمە لە ناو ئەو هەمگە دەنگەدا تەنیا یەک دەنگمان گۆڕیوە. دوو وشەی “کەرە” و “کەرێ”یش هاومانان. کێش و سەروا و قاڵبیش لە جێی خۆیەتی و نەگۆڕاوە، بەڵام بابەتێکی گرنگ قڵپ بووەتەوە. بە گۆڕینی “کەرە” بە “کەرێ” ئەو دەقە ئیتر خاوەنی ئەدەبایەتی و شیعرایەتی و فۆرمی هونەری نییە. ئەوەی بە گۆڕینی ئەو دەنگە لە ناو دەچێ فۆرمی هونەرییە.

پاش گۆڕینی کەرە بۆ کەرێ، شیعرەکە هێشتا خاوەنی فۆرمە(تووشی هەڵەتێگەشتن نەبیت) بەڵام ئیتر ناتوانین ئەم فۆرمە نوێیە وەک فۆرمێکی هونەری و ئەدەبی دەرخواردی خەڵک بدەین.

ئەو دوو نووسینە کە ناتوانین ڤێرژنی دووهەمیان وەک شیعر ناو ببەین لە ڕووی  قاڵبەوە وەک یەکن بەڵام لە ڕووی فۆرم و کارکردی ئەدەبی و چێژ و کاریگەری و ماناوە ئاسمان تا زەوی فەرقیان هەیە.

گۆڕینی یەک دەنگ کە گۆڕینی بەشێکی بچووکی مەتریاڵی ئەو شیعرەیە گۆڕانێکی گەورە لە فۆرم و شیعرایەتی ئەو دەقەدا بەدی دەهێنێ.

هەر لەو شیعرەدا دەکرێ بەشێکی زۆری وشەکان بگۆڕیت، بەڵام شیعرایەتی دەقەکە هێشتا بمێنێتەوە. بۆ نموونە بە گۆڕینی “موفلیس” بە “هەژار” یان “میوانی بووم” بە “لە ماڵی بووم”، هێشتا شیعرایەتی ئەو دەقە دەمێنێتەوە. لەمەوە دەتوانین لە گرنگیی پاژە جیاوازەکانی بەرهەمێک لە دروستکردنی فۆرمی هونەری بەرهەمەکە تێ بگەین. ڕەخنەی ئەدەبی و هونەری دەبێ باسی ئەو پاژانە و ڕۆڵیان لە پێکهێنانی فۆرمی هونەریدا بکات.

ئێستا ڕەنگ باشتر تێ بگەیت کە کابرای کۆلکەشاعیر چەند پەرت بوو کە پێی وابوو، ئەم دوو دەقەی خوارەوە یەک شتن و …:

دەکرا ئێستا لە بەهەشت باین

ئادەم و دادەم نەیان‌هێشت

من مَلِک بودم و فردوس برین جایم

آدم آورد در این دیرِ خراب آبادم”.

The post تێگەیشتنی نادروست لە چەمکی فۆرم appeared first on ژنەفتن.