ئێمە لەبەردەم جەهلێکی گشتیداین کە لە سەرێکەوە ڕقی لە دانایی دەبێتەوە و دژایەتی دەکا و لە سەرێکی دییەوە خوازیاری بەدەستهێنانی دانایییە. نالەباری و ناسازی ژینگەی کوردی بۆ فەلسەفە، کرۆکی کێشە بنەڕەتییەکانی نێو مێژووی ئەم نەتەوەیەش پێک دێنێت، بەوەی کە تۆ نەتەوەیەکت هەیە بەدەست دەیان کێشەی سیاسی و کولتووری و ئایینی و کۆمەڵایەتییەوە دەناڵێنێت، کەچی بۆ چارەکردنیان بە هیچ شێوەیەک ناگەڕێتەوە بۆ بیرکردنەوەی قووڵ و لێکدانەوەی فەلسەفییانە، له بریی ئەوە پەنا دەباتە بەر سادەگۆیی و ڕاڤەکاریی هەرزەیییانە و لە بەرزترین ئاستیشدا شینی ئەدەبییانە. بۆ نموونە: کارەساتێکی وەکوو ئەنفال کە دەکرا ببێتە هۆکارێکی گرنگ بۆ ڕاچڵەکین و بەخۆداچوونەوە و گەڕانەوە بۆ عەقڵی فەلسەفییانە و ڕێگاکانی لە ڕاڤەکردنی دۆخە تراژیدییەکاندا، کەچی ئەوپەڕی کاردانەوەکانی ئێمه وەک نەتەوەیەکی کارەساتبار لە چەند تێکستێکی شیعری و چەند پەخشانێکی سەرەتایی تێپەڕی نەکردووە و هیچ هەڵێنجاندنێکی فەلسەفیمان لێ بەرهەم نەهێناوە! تەنانەت نەمانتوانیوە لە بە دۆکیۆمێنتکردنی کارەساتەکانیشدا و هێشتنەوەیان بۆ مێژوو وەکوو خۆی سەرکەوتوو بین، گشت ئەوەی پێی هەستاوین نووسینگەلێکی زۆر سەرەتایی و دووبارەن دەربارەی ئەنفال و کارەساتەکانی دی، کە بۆچی ڕوویانداوە و چۆن ڕوویانداوه و دەرئەنجامەکانیان چی بوون، بە بێ ڕاڤەکاریی هزری و گەڕانەوە بۆ پێگەی فەلسەفەی مێژوو لە نووسینە مێژوویییەکاندا.

ئەم پشتگوێخستنەی فەلسەفە و پەراوێزخستنی، وای کردووە کە سادەبێژی و ڕووکەشبینی بۆ ڕووداو و کێشە جدییەکانی نێو کۆمەڵگەی کوردی، تەواوی ئاستەکان بگرێتەوە و هەر لە مامۆستایەکی زانکۆوە بگرە بۆ ڕۆژنامەنووس و نووسەر و شرۆڤەکارێک تا دەگاتە سیاسییەک، تێکڕا لە نزمترین ئاستی ڕاڤەکارییدا لێکدانەوە بۆ ڕووداوەکان بکەن. غیابی بیرکردنەوەی فەلسەفییانە و دانایی لەچارەکردنی کێشە بنەڕەتییەکاندا، وای کردووە کە کێشەکان کەڵەکە بن و کێشه بە کێشەی نوێ بگۆڕدرێتەوە و ڕۆژ بە ڕۆژیش چارەسەرکردنیان ئەستەمتر بێت. ئەوەی کەمێک جێی دڵخۆشییە ئەو هەوڵە تاک و تەرایانەیە کە لەم چەند ساڵەی دواییدا دراون و خەریکە فەلسەفە دەبێتە بەشێکی گرنگ لە لێکدانەوەی ڕووداو و کێشە بنەڕەتییەکانی نێو ئەم دونیا ئاڵۆز و پڕ لە کێشەیەی ئێمە. بەڵام ئەمەش بۆ خۆی هەوڵگەلێکی بێ کێشە و ڕێکخراو نین و نەبوون، بەڵکوو زۆرجار خۆیشیان بوونەتە بەشێک لەو هەراسازییە و ئاستەنگی زیاتریان دروست کردووە، بەوەی ئەوان زۆرجار ناڕێکانە بوون بە گوێزەرەوەی ئایدیا و فەلسەفەی ڕۆژئاوایی بەنیوەناچڵی و بێ گرێدانەوەی بە دونیای کوردییەوە. واتا ئەوەی ئەوان هاوردەی دەکەن بۆ نموونە: سارتەرێکی فەرەنسییە بۆ ڕۆژئاوایییەکان و هیچ پەیوەندییەکی بە دۆخی کوردییەوە نییە، هیگڵێکی ئەڵمانییە و لە هیچ جێیەکدا نەلکێنراوەته ژینگەی کوردییەوە. ئەمە بۆ تەواوی فەیلەسوف و قوتابخانە فیکرییەکانی دیکەش دروستە. واتا ئەوەی کە وای کردووە فەلسەفە بەم شێوە مەترسیدارە دابڕێنرێت لە کورد، نەبوونی هاوئاهەنگییە، نامۆبوونی زاراوه و هەوڵە فیکریییەکانە بە ژینگەی کوردی.

 لە ڕاستیدا بۆ ئەوەی فەلسەفە کوردییانە بێت و ببێتە بەشێکی گەورە لە دونیابینیی ئێمە دەبێت بکوردێنرێت و لەگەڵ دۆخی ئێرەدا بگونجێنرێت. کوردێک کە خەریکی ڕاڤەکاریی هزری و کردەی فەلسەفییانەیە، دەبێت ئاشنای تەواوی مێژووەکەی خۆی بێت، دەبێت ئاشنای ئەدەبیات و نەریتی بیرکردنەوەی کوردییانەی پێش خۆی بێت، نەک بۆ ئەوەی ستایشیان بکات و بەرهەمیان بێنێتەوە، بەڵکوو بۆ ڕەخنەلێگرتن و دەرخستنی کێشە بنەڕەتییەکانی ئەو بیرکردنەوەیە و مێژووەکەشی. ئەوە بۆ خۆی جەهلێکی کوشندەیە بتەوێت کێشە ئەڵمانی و فەرەنسییەکان بکەیتە کێشەی کوردی و بە هەمان لۆژیک و شرۆڤەکاری فەیلەسوفەکانی ئەوێوە باسی دۆخی ئێرە بکەیت. ئایا ئەمە ئەو واتایە دەگەیەنێت کە (هیگڵ، مارکس، نیتشە، هایدیگەر و سارتەر و ژیژەک و سلۆتەردایک و زۆری دی)، بە کەڵکی ئێمە نایەن و نابێت بیانخوێنینەوە؟ بێگومان نەخێر، ئەو لێکدانەوەیەی سەرەوە هەرگیز بەو مانایە نایەت، بەڵکوو ئەمانە ئەو فەیلەسوفانەن کە دەشێت شوێنیان بکەوین و لە ڕێیانەوە کۆمەڵگەی کوردی بخوێنینەوە و بە یاریدەی ئەوان لە کێشە بنەڕەتییەکانی ئێرە ورد ببینەوە و لێیان تێبگەین، بەڵام نەک شوێنکەوتنێکی نەزانانە و ئەشهەدووانە؛ بەڵکوو شوێنکەوتنێک بەرمەبنای تێگەیشتن بێت لە ڕادەی گرنگی و پێویستی هزر و ڕوانینی ئەو فەیلەسوفانە بۆ کێشە هەنووکەیییەکانی ئێرە. فەلسەفەکاری کورد دەبێت ئەو ڕاستییە بزانێت کە وەکوو چۆن بۆ تێگەیشتن و لێکدانەوەی پرسە هەنووکەیییەکانی ئێرە پێویستمان بە گەڕانەوە هەیە بۆ فەیلەسوفەکانی ڕۆژئاوا، بە هەمان شێوە و بگرە زیاتریش پێویستمان بە تێگەیشتن هەیە لەو دۆخە تایبەتییەی کە ژینگەی کوردی هەیەتی؛ لەو مێژووەی کە کورد هەیەتی؛ لە ئەدەبیاتەکەی؛ لە ئەفسانە و ئاینە دێرینەکانی؛ لە هەڵکەوتە جوگرافییەکەی؛ لە زمان و کولتوور و پەندی پێشینانەکەی. تاکو لەمانە تێنەگەین و هەڵوەستەیان لەسەر نەکەین، ئەستەمە بتوانین فەلسەفەیەک بەرهەم بهێنین کە خۆماڵییانە و خۆکرد بێت و بە کەڵکی ژینگەی کوردی بێت.

هەڵبەت جەختکرنەوە لە بە کوردیکردنی فەلسەفە بەو مانایەش نایەت کە ئیدی هەموو نووسین و لێکدانەوەکانمان تەنها لە چوارچێوەی ژینگەی کوردییانە بێت و تەنها بۆ کورد بشێن. فەلسەفاندن بە کوردی واتا بە خۆییکردنی هزر و دوورکەوتنەوە لە لاساییکردنەوەی بێ مفا؛ واتا نووسین بە داهێنانەوە و زیادکردنێک لەو خەرمانەی کە ڕۆژئاوا هێناویەتیە بوون. ئەگەر نووسەرێکی کورد دەیان کتێبیش لە بواری فەلسەفەدا بنووسێت و ڕاڤەی چەمک و زاراوە فەلسەفییەکانی ڕۆژئاوا بکات بە هەمان نەفەسی نووسینی ئەوانەوە، ئەوە تەنها خۆی ماندوو کردووە و هیچ خستنەسەر و داهێنانێکی هزری نەخوڵقاندووە. فەلسەفە گرنگییەکەی لەوەدایە وات لێ بکات ئیزافەیەکی گرنگت هەبێ بۆ دونیا و بۆ شتەکان و لە ڕاڤەکردنیاندا دیدی نوێ بخەیتە ڕوو، نەک ببێتە جووینەوە و دووبارەکردنەوەیەکی سارد و سڕی ناوبەتاڵ.

فەلسەفە جووینەوە نییە؛ خستنەسەرە، ڕاڤەکردنێکی خودییانەیە بە سوودبینین لە ڕاڤەکردنەکانی پێشتر. دەشێت بۆ مامۆستایەکی زانکۆ کە فەلسەفە وەکوو وانە دەڵێتەوە، ئاسایی بێت هزر و تێڕوانینەکان وەکوو خۆی بگوێزێتەوە و هیچ ئیزافەیەکی نەبێت، بەڵام توێژەرێکی فەلسەفی ڕاستەقینە بۆ ئەوەی ببێتە خاوەنی دیدی فەلسەفیانەی تایبەت بە خۆی؛ بۆ ئەوەی لەباریدا بێت فەلسەفە بەرهەم بهێنێت و چەمکی نوێ دابڕێژێت، پێویستی بەوەیە خۆی لەم جووینەوانە بپارێزێ و بپرسێت: (من چۆن ئەم جیهانەی خۆم کە تێیدام شی بکەمەوە؟)، (چۆن خوێندنەوەیەکی جیاواز و پڕ مفام بۆ دۆخی ئێرە هەبێت؟)، (لە هەمبەر کێشەیەکی خۆماڵییدا کام فەیلەسوف ببێتە ڕێنیشاندەرم و چۆن لە ڕێی ئەوەوە گرێ کوێرەکان بکەمەوە؟) ئیشی ڕاڤەکاری هزرییە کە ئاوها فەلسەفە دابڕێژێتەوە و بەو شێوەیە دونیابینی خۆی فراوانتر بکات، بۆ ئەوەی خستنەسەرێکی هەبێت و بتوانێت لە ڕێی بۆچوونەکانیەوە سوودێک بە کۆمەڵگە و بە تاکیش بگەیەنێت و ببێتە هەوێنی پێشخستن و کرانەوەیان. بۆ ئەوەی نەتەوەکەشی لە ڕێی ئەوەوە ببێتە خاوەنی ناسنامەی فەلسەفییانەی تایبەت بە خۆی و زمانەکەشی ببێتە زمانێک کە شیاو بێت بۆ فەلسەفەکاری.

The post بە کوردیکردنی فەلسەفە appeared first on ژنەفتن.

خاڵی یەکەم: هەڵوێست و یادەوەری                     

چۆن دەتوانین لەو پەیوەندییە ئاڵۆزە تێبگەین کە هەڵوێست بە یادەوەرییەوە گرێ دەدات؟ بۆ ئەمە وا باشترە لەو دۆخە دەروونییە تێبگەین کە مرۆڤ دەخاتە حاڵەتی دەقگرتن بە نۆستالژیاوە، سۆز بۆ ڕابردوویەکی دووری تەنراو بە تۆڕێکی گەورەی کارکردن لەسەر چێکردنی بونیاتی کەسێتییانەی تاک، واتا ئەو کارکردە دەرەکییانەی کە زۆرجار لەڕێی پەروەردەی خێزانییەوە یاخود پرەنسیپە گشتییەکانی کۆمەڵگاوە، ڕۆڵ دەگێڕن لە نەخشاندنی دیدی تاکەکاندا بۆ شتەکانی دەوروبەر و ئەو دونیا تایبەتییەی کە دەورە دراون پێی، دوای تێپەڕبوونی ساڵانێکی زۆر و گەورەبوونی منداڵان هێشتاش ئەو دیدە بەرجەستەکراوەی ڕابردوو، جۆرێک لە باڵادەستی بەسەر دیدە ئەمڕۆییەکەی گەورە ساڵانیشدا هەیە. لە منداڵیدا، باوان یاخود دیدی زاڵی کۆمەڵایەتی، دەرهەق بە ڕووداو و چۆنێتیی داڕشتنەوەی پەیوەندیی نێوان جیاوازییەکان، هەڵوێستێکی ئامادەکراو و تەنراو بە سیاسەتی هەمەچەشنانەی ئاڵۆز دەبەخشنە تاکەکان، ئەمە لە تەواوی قۆناغەکانی گەشەی ژیرییانە و دەروونییانەی منداڵدا کاری پێ دەکرێت، بۆ نموونە: لە ڕێی قوتابخانەوە، ئامانجە سیاسییەکانی دەوڵەت بۆ دەستنیشانکردنی دوژمنێکی بێزراو بۆ هەمووان؛ یاخود لەڕێی کولتوورەوە، ئامانجە کۆمەڵایەتییەکانی چینێک یان توێژێکی باڵادەستی کۆمەڵگا بۆ چین و توێژێکی لاواز، تاکوو بە ئاسانی کار لەسەر تواندنەوە و سڕینەوە و کپکردنەوەی دەنگیان بکات… هتد.                                                                                                                  

هەربۆیە لە کاتی گەورەبووندا، هەموو ئەو دیدە کەڵەکەکراوانەی ڕابردوو کە لە نێو یادەوەریی ئینساندا جێگیر کراون، دەبنە پاڵنەرێکی مەزن بۆ دیاریکردنی هەڵوێستی هەنووکەیییانەی ئێمە، جا ئەمە بە ئاگایانە ڕوو بدات یاخود بە بێ ئاگایییانە! ئەوە بۆیە کاتێک کە دەمانەوێت لەسەر ئەوی دیکەی جیاواز قسە بکەین، هەمیشە بە کۆمەڵێک پێشداوەرییەوە، کە زادەی ڕابردوویەکی دوورن و پەلکێشکراوی نێو یادەوەرین، داوەرییان لەسەر دەکەین. چونکە لەو بڕوایەداین، بە پشتبەستن بە پەلکێشکراوەکانی نێو یادەوەریمان، بەئەمەکبوونی ڕوونتری خۆمان دەسەلمێنین لە هەمبەر پێشینانمان؛ هەروەها سەربەرزانە ئەستۆپاکی خۆمان بۆ کولتوور، نەتەوە، ئایین و ئایدۆلۆژیا گیرخواردووەکان و بیروباوەڕە هەمەچەشنەکانی دیکەی ژینگەی مرۆییمان ڕادەگەیەنین.            

خاڵی دووهەم: هەڵوێست و بەرژەوەندی    

داڤید هیوم لە کتێبە گرنگەکەی خۆیدا (لێکۆڵینەوەیەک دەربارەی بنەماکانی ئاکار) کە لە ساڵی (١٧٥١) بڵاوی کردۆتەوە، دەستپێکێکی باشمان پێ دەدات بۆ تێگەیشتن لە هەڵوێست و ڕادەی پەیوەستێتی بە بەرژەوەندییەکانمانەوە: “ئێمە هیچ ئاکارێکی زگماکیمان نییە، ئەوەی هەیە بریتییە لە کاردانەوەی سۆز و وابەستەییی خۆمان بەو دیمەنەوە کە دەیبینین. ئەمەش بە سەرنجدان لە ڕادەی زیانەکانی بۆ خۆمان بە پلەی یەکەم”. دواتر وردتر ئەمە شی دەکاتەوە: “کوشتن کردەیەکی قێزەوەنە؟ بەڵێ، لەمەدا هەموومان دژی کوشتنی بەئەنقەستین. بەڵام خۆ ئەوە ڕوونە هەموو میللەتان بکوژەکانی بەرەی خۆیان بە قارەمان و سەرکردە دەناسێنن و کوژراوەکانیشیان بە نەمر و گیانبەختکردوو. بێگومان هەر ئەم شتەش بۆ دژبەرەکانیان ڕاستە. هەموو ئەم کوشتارانەش بریتین نەک لە کوشتنی ئەنقەست، بەڵکوو کردەیەکی کوشتنی پێشتر پلان بۆداڕێژراو و ئامادەکاری بۆ کراو. ئەم دوو بنەڕەتییە لە خۆدەرخستنەکانی ئێمەدا، وەکوو هەڵسوکەوتی تاکەکەس کۆ دەبێتەوە و دەگەینە شتێک بە ناوی ئاکار. چ شتێک سوودی بۆ ئێمە هەیە و چی شتێک سوودی نییە؟ “واتا ڕادەی هەڵوێست دەربڕینمان بەرامبەر بە جەنگ و کاولکارییەکان، بەرامبەر بەو هەموو خراپەکارییانەی کە لە جیهاندا ڕوو دەدەن، پەیوەستە بەوەی کە تا چەندە ئەو شەڕو کاولکارییانە، ئەو خراپەکارییانە، زیان یاخود سوود بە ئێمە دەگەیەنن.                                                                                                                    

ئەگەر دەرئەنجامەکانی جەنگێک “کە لە بنەڕەتدا کەس لاری لە دەرئەنجامە کاولکار و زیانبەخشەکانی جەنگ نییە” بە سوودی ئێمە بشکێتەوە، ئەوا ئێمە هەڵوێستێکی پڕ شانازی و دڵخۆشکەرانە دەردەبڕین و بەو کاولکارییانە قەڵس و تووڕە نابین، خۆ ئەگەر بە زیان بۆ ئێمە بشکێتەوە، ئەوا دژی دەوەستینەوە و بە کردەیەکی گەورەی نائەخلاقی وێنای دەکەین! ئەمە ئەو دووفاقییەیە کە بنەچەکەی بۆ دیدە بەرژەوەندیخوازییەکەی ئینسان دەگەڕێتەوە. هەمیشە دڵخۆشبوون یان دڵتەنگبوون، بە شەڕ و کوشتن و کاولکارییەکان، پەیوەستە بەوەی خاوەندارییەکانی ئێمە “واتا هەست و بیروباوەڕ و بەرژەوەندییەکانمان” دەکەونە کوێی ئەو شەڕ و کاولکارییانەوە، خراپییەکە لەوەدایە، لە هەردوو بارەکەدا هەڵوێست دەربڕەکان بیانووی لۆژیکی گەورە و بڕواپێهێنەر دەخەنە بەرچاوی جیهان و بە ئاسانی چاوەڕوانکارە هاودەردەکانیان فریو دەدەن!                      

خاڵی سێهەم: هەڵوێست و پرسی بەشداریی کۆگەلییانە           

بۆچی مرۆڤ زۆرجار دەچێتە نێو هەندێک پرسی سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی و فەرهەنگییەوە کە دوور و نزیک هیچ پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی ئەوتۆیان بە ژیانی ئەوەوە نییە، کەچی ئەو دووراودوور ڕایان لە سەر دەردەبڕێت، بێ ئەوەی ئەو ڕادەربڕینەی هیچ شتێکی بنەڕەتی سەبارەت بە دۆخی ئەو پرسانە بگۆڕێت کە خەڵکانی دی پێوەی سەرقاڵن؟! ئەمە لە زۆر ڕووەوە دەکرێت ڕاڤە بکرێت و لێی بکۆڵرێتەوە، واتا وەڵامەکەی بەتەنها لە یەک ڕوانگەوە نایەت و یەک شێوازی ڕەت دەکاتەوە، بەڵام نابێت یەکێک لە هەرە زەقترین وەڵامەکانی ئەم پرسە وەلا بنێین و پشتگوێی بخەین و بۆ تێگەیشتن لە خۆدەرخەرە ساختەکان و بینینی هەڵوێستە ناڕاستەقینەکانیان؛ کە ئەویش پاڵنەر و پرسی بەشداریی کۆگەلیانەیە لە کایەی گشتیدا؛ بە پشتبەستن بەو شێوازەی کە لێیەوە بەشدارییەکە بۆ ئەوی دی بەرجەستە دەکەن.                                                      

 تاک کە بەهۆی بیناکردنی خودەوە دەگەڕێتەوە بۆ ئەوانی دی و چاوەڕێی دانپێدانانی ئەوانی دیکەیە بە شێوازی بەرزی خۆبیناکردنەکەیدا، ناچارەکییانە بێت یان خۆویستانە دەکەوێتە ڕادەربڕین لەسەر پرسە دەرەکییەکان کە زۆرجار بەهۆی چاولێکەرییەوە وەک پرسێکی گشتییان لێ دێت و هەڵدەسەنگێرێن، ئەمە دەبێتە جۆرێک لە هەڵوێست کە ئامانجەکەی بە تەنها بەشداریکردنێکی کۆگەلییانە و شوێنکەوتنێکی هەڕەمەکییانەیە نەک وەڵامدانەوەیەکی ڕاستگۆییانە و ئاڕاستەداری مرۆییانەی پاکژ. بەشداریکردن گەر دەربارەی پرسە ڕاستەقینە پەیوەستدارەکان بێت بە کێشە جدییەکانی نێو ژیان خۆی، بەشداریکردنێکی پێویستە و دەشێت جوانترین و مرۆییانەترین گوزارشت بێت لە سیمای ئینسانیبوونی ئێمە، بەڵام کە دەڕوانینە داکەوتی هەنووکەیی بەشێکی زۆری کۆمەڵگاکانی دونیا و هەڵوێستە دەستەجەمعییەکان یاخود تاک و تەراکان لێرەولەوێ دەبینین و شیکارییان بۆ دەکەین، دەبینین زۆرێکیان دژن لەگەڵ بنەما ڕاستەقینەیییەکانی ئەم جۆرە بەشداریکردن و هەڵوێست دەربڕینانەدا، ئەوەی هەیە بەشدارییە لەسەر کۆمەڵێک بنەمای نائاکارییانە و بەرژەوەندیخوازانە، یاخود بە کاریگەریی تێرم و پێدراوە دەرەکیەکان لەسەر بۆچوونە مرۆییەکان، وەک لە خاڵی یەکەم و دووهەمدا وێنایەکمان دەربارەیان خستە ڕوو، یانیش بەشداریکردنە بۆ خۆسەلماندن و دانپیانانی دەوروبەر بە بوونی ئێمەدا وەک خاوەن هەڵوێستێکی پەسەندکراو. کە لەمە تێگەیشتین؛ هیچ بەلامانەوە سەیر نابێت ببینین هەمیشە ئەوانەی دژ بەم تەوژمی بەشدارییە کۆگەلییەی هەڵوێست دەربڕین دەوەستنەوە، لە نێو کۆمەڵگاکاندا، تەنانەت لە ئاستی میدیایی و دەوڵەتییشدا، چۆن دەخرێنە پەراوێزە و دەبنە هێمایەک بۆ تەبەڕابوونی کۆمەڵگە و ژینگە سەپێنراوەکە لێیان، بە تایبەتی لە دونیای دیجیتاڵیی و تۆڕەکاندا، کە ئەوەندەی خواست بۆ دەربڕینی هەڵوێستی ساختە و ئینتەرنێتیانە زاڵە نیو هێندە خواست لەسەر هەڵوێستی ڕاستەقینە نییە.                                       

خاڵی چوارەم: هەڵوێست و پەشیمانبوونەوە                

هەموو هەڵوێست دەربڕینێک ئەگەر لە بنەمادا ڕاستەقینە نەبووبێت، ئەوا هەر لەنێوخۆیدا تۆوی پەشیمانبوونەوەی دەچێنێت، لەخۆگرتنی ئەم تۆیە وای لێدەکات کە هیچ کات هەڵوێست دەربڕی ساختە نەتوانێت بە گوێرەی پێویست بەرگری لە هەڵوێست و بۆچوونەکەی خۆی بکات، لەبەر یەک هۆی سادە: “نەبوونی بڕوا بەو بابەتەی کە ڕای لەسەر دەربڕیوە!” کاتێک کە پاڵنەرەکان پاڵنەری خوڵقێنەری هەڵوێستی ساختە بوون، ئیدی ئەوەی ڕێگر دەبێت لە هەڵوەشاندنەوەی ڕا و پەشیمانبوونەوە لە هەڵوێستەکان، تەنها بابەتی کات یان بەردەوامبوونی پاڵنەری سەرەکیی هەڵوێستە ساختەکە و مەحف نەبوونەوەیەتی. لەم بەستێنەشدا، پەشیمانبوونەوە کردەیەکی هۆشمەندانەی هەڵوێست دەربڕە ساختەکە نییە، چونکە لە بنەڕەتدا ئەو بە هوشیاری و ئاگایییەکی قووڵەوە، کە بەرمەبنای کۆمەڵێک بەڵگەی هۆشمەندانە بێت، ئەم هەڵوێستەی دەرنەبڕیوە؛ بەڵکوو زیاتر بە پشتبەستن بە هەستەکان و کارکردە دەرەکییەکان لەسەری و بە نیەتی دانەبڕان لە کۆمەڵگە و دەوروبەر، بەشداری کردووە و بە کاڵبوونەوەی کاریگەریی دۆزەکە لای ئەوان و هەندێک جاریش هەڵگێڕانەوەی، ئەم خێرا دەکەوێتە خۆی و دەستبەرداری هەڵوێستە یەکەمینەکەی خۆی دەبێت. ڕاستە ڕەنگە لە بەرئەنجامی دەربڕینی هەڵوێستی ڕاستەقینەشدا، هێندێک جار ئەم پەشیمانبوونەوەیە ببینین، بەڵام ئەمە پەیوەستە بە تێگەیشتنی زیاتری خودەوە بۆ پرس و کێشە و ڕووداوەکان و لەوانەشە دەرئەنجامی نائومێدبوون بێت لە بینینی دەرئەنجامی پاڵپشتی لە کردەیەک، واتا بە هیچ جۆرێک ئەمە بەراورد ناکرێت بەو ترس و خۆپارێزییەی کە هەمیشە لە پشتی هەڵوێست دەربڕینی ناڕاستەقینەوە درکی پێ دەکرێت.                                     

The post هەڵوێستە ساختەکان appeared first on ژنەفتن.

نۆدلمان کە هەم مامۆستای فەلسەفەیە لە نیویۆرک و هەمیش فەیلەسووفێکی ناوداری فەرەنسا، ئەوەندە ئەم پرسی درۆکردنەی بە لاوە گرنگە؛ ئەوەندە نیازێتی ئەو لێکدژییانەی نێوان نووسین و کردار دەربخات و نەهێڵێت خوێنەر بە جوانیناسیی دەق و وشەسازیی نووسەر فریو بخوات، تا دەگات بەو ڕادەیەی کتێبێکی گرنگ لەو بارەیەوە بنووسێت و ساڵی ۲۰۱٥ بە ناونیشانی: (بلیمەتی درۆکردن)۱ چاپ و بڵاو بکاتەوە. نۆدلمان لەم کتێبەدا و لە ڕێی لێکۆڵینەوەیەکی وردەوە دەربارەی ژیان و نووسینەکانی هێندێک لە فەیلەسووفەکان، بە ناونیشانێکی لاوەکیی سەرنجڕاکێشەوە: (ئایا فەیلەسووفە گەورەکان درۆیان کردووە؟) دەرگیرمان دەکات لەگەڵ ئەو بنەمایەی کە ئەستەمە بە تەواوی هاوتەبایی لە نێوان دەق و کردەدا دروست ببێت و هەمیشە ئەم دووە لە ناکۆکی و دژبووندان بە یەکدی و لە چەندین جێدا بەریەکەوتنی توند لە نێوانیاندا دەبینین. نۆدلمان بۆ پشڕاستکردنەوەی ئەمە، دەمانگێڕێتەوە بۆ فەیلەسووفانی گەورەی نێو مێژووی ئەوروپا، لەوانەش: (ژان ژاک ڕۆسۆ، ژان پۆل سارتر، میشێل فۆکۆ) و لە ڕێی بەراوردکاریی نێوان کردە و گوتەی ئەمانەوە، گومانێکی زۆر دەخاتە سەر بەشێکی زۆری ڕاستگۆیییان لە پەیامدا، نەک لەپێناوی شکاندنەوە و بەکەمگرتنیاندا؛ بەڵکوو لەپێناوی بەلاڕێدانەچوونی خوێنەردا؛ لەپێناوی ناچارکردنی خوێنەر بەوەی کە جارێکی دی بەو ئاسانییە فریوی جوانیناسی و قووڵبینیی دەق نەخوات و بزانێت چۆن مامەڵە لەگەڵ پەیامی ئاراستەکراوی نووسەردا بکات و چۆن درۆ لە ڕاستی جیا بکاتەوە؛ چۆن لەنێو خودی ڕاستیشدا بە دووی درۆدا بگەڕێت و هەمیشەش دیوەکانی تری دەق ببینێت. هەڵبەت لەم هەوڵەی نۆدلماندا وەکیەکی زۆر دەبینرێت لەگەڵ کایەیەکی نوێی وەک ڕەخنەی کەلتووریدا، لێ نۆدلمان زۆرتر مەبەستی هەڵێنجاندنی لێکچوون و ناتەبایییەکانی نێوان کردەی نووسەر و گوتنەکانێتی، هەرچەندە لە چەند جێیەکی دیشدا کردەی نووسەریش گرێ دەداتە ئەو کەلتوورە گشتییەوە کە نووسەری تێدا دەژی، واتا بە جۆرێک لە جۆرەکان  پێکگرێدانی کارلێکی نێوان کەلتووری تاکەکەسی و کەلتووری گشتییش دەبێتەوە بە بەشێک لەم ڕوانینەی نۆدلمان.

نۆدلمان لەو پرسیارەوە دەست پێ دەکات کە ئاخۆ فەیلەسووفە گەورەکان درۆیان کردووە؟ زۆر نابات کە هەر خۆی بە شێوەیەکی سەرسوڕهێن وەڵامی ئەم پرسیارە دەداتەوە، بە شێوەیەک کە خوێنەر هیچ گومانێکی لەوەدا نەمێنێتەوە کە بەڵێ بەشێک لە فەیلەسووفە گەورەکانی نێو مێژووی مرۆڤایەتی، درۆی زۆر گەورەیان کردووه! فەیلەسووفانێک کە نووسین و تیۆرییە پڕ بایەخەکانی خۆیان تەرخان کردووە بۆ بابەتگەلی لە چەشنی پەروەردەی تەندروست و وابەستەیییە ئاکارییەکان و ویژدانی مرۆیی و… هتد، کەچی کە ئاوڕ لە ژیاننامەکانیان دەدەینەوە، کە سەیری کردە ڕۆژانەیییەکانیان دەکەین، دەبینین بە تەواوی پێچەوانەی ئەو نووسین و تیۆرییە مرۆیییانە وەستاونەتەوە کە خودی خۆیان داڕێژەر و برەوپێدەری بوون. بۆ نموونە: نۆدلمان کاتێک باسی ڕۆسۆ دەکات، یەکێک لەو کتێبانەی کە پەنای بۆ دەبات و لێیەوە هەوڵ دەدات لێکدژییەکانی ئەم فەیلەسووفە دەربخات، کتێبی (ئێمێڵ)ە. ئەو کتێبە پەروەردەیییەی کە ڕۆسۆ وەک ڕێگەچارەی پەروەردەیەکی تەندروست دەیخاتە بەردەستی ئێمە. هەڵبەت نۆدلمان ئەوە دەزانێت کە پەروەردە و مێژووی گەشەسەندنەکەی، خۆیان بە قەرزاری ئێمێڵ دەزانن و دەشزانێت ئێمێڵ چ سوودێکی گەورەی بە سیستەمی پەروەردە گەیاندووە، بەڵام بۆ نۆدلمان ئەمە بە تەنها بەس نییە و دەچێتە بەراوردکارییەوە، بۆیە دەگەڕێتەوە بۆ ژیانی تایبەتی ڕۆسۆ، تا بزانێت چەندە پەیامەکانی نێو ئەو کتێبە دەرهاویشتەی هەقیقەتێکی ژیانییانەی نووسەرەکەین. لە دەرئەنجامی کنەکارییەوە بەنێو ژیانی ڕۆسۆدا، لەوێوە ئەو ڕاستییە شاردراوە دەهێنێتە پێشەوە کە چۆن ئەم فەیلەسووفە دەرهەق بە منداڵەکانی خۆی بێباکانە و دڵڕەقانە مامەڵەی کردووە و ئامادە نەبووە نەک هەر پەروەردە بەڵکوو بەخێویشیان بکات و ڕەوانەی هەتیوخانەی کردوون، کە ئەمەش ڕێک پێچەوانەی پەیامە پەروەردەیییەکەی ئێمێڵە. لەکاتێکدا ڕۆسۆ وای لە خەڵکی تێگەیاندبوو کە ئەو پاکترین و ڕاستگۆترین فەیلەسووفی سەردەمی خۆیەتی و گوتنی هەقیقەت لای ئەم لە هەموو شتێکی دی گرنگترە، هەر بۆیەشە هەمووان دژایەتی دەکەن و ڕووبەڕووی پلانگێڕییەکی گەورە بۆتەوە؛ کەچی کە دەچیتە نێو ژیانیەوە دەزانیت چ ناتەبایییەکی گەورە لە نێوان گوتە و کرداریدا هەبووە…!

نۆدلمان هەر بە ڕۆسۆوە ناوەستێت و نموونەی فەیلەسووفێکی دیکە دەخاتە بەردەستی خوێنەر، دەچێتە نێو ژیان و نووسینەکانی فەیلەسووفێکی وەک میشێل فۆکۆوە و پەردە لەسەر چەند درۆیەکی لادەدات. بۆ نموونە لەکاتێکدا خودی فۆکۆ بۆ خۆی یەکێک بووە لەوانەی زۆرترین داکۆکیی لە دەرخستنی هەقیقەت کردووە و دژ بە درۆ وەستاوەتەوە، لەنێو خوێنەرەکانیشیدا بەوە ناسرابوو کە هەقبێژە و ناتوانێت لە هیچ دۆخێکدا ڕاستی بشارێتەوە، کەچی لەو کاتانەدا فۆکۆ نهێنییەکی گەورەی لە خۆدا هەڵگرتبوو، هەوڵی شاردنەوەی نەخۆشییەکەی دەدا و لە هەمووانی شاردبووەوە! تەنانەت دوایین وانەشی لە کۆلیژ دو فرانس دەربارەی ئازایەتییە لە گوتنی هەقیقەتدا و بەسەر جوامێری و ئازایەتیی سۆکراتدا هەڵدەڵێ، لێ ئەوەی سەیرە فۆکۆ لەو کاتانەدا سەرباری ئەوەی کە نەخۆشییەکەی بڕستی لێ بڕیوە، کەچی هێشتا ئازایەتیی ئەوەی نییە دان بەو هەقیقەتەدا بنێت و بێ هیچ سڵەمینەوەیەک ئاشکرای بکات بۆ هەمووان! بەمەش لێکدژی و ناتەبایییەکی ڕوون لە نێوان شێوازی پەسن و پیاهەڵدانی فۆکۆ بۆ ئازایەتی لە گوتنی هەقیقەت و نەشاردنەوەی لەگەڵ هەوڵەکانی خۆی بۆ شاردنەوەی ڕاستێتیی نەخۆشییەکەیدا بە دی دەکرێت. فۆکۆ لەو باوەڕەدا بوو مرۆڤ بە گوتنی ڕاستی خۆی دەردەخات و لە لای خەڵکیش وەها دەناسرێت کە کەسێکە هەقیقەت دەڵێت، ئەم گوتنی ڕاستییە و ئاراستەکردنی بەرەو ئەوانی دی باشترین جۆری دەرخستنی هەقیقەتە، بۆ ئەم گوتنەش مرۆڤ پێویستی بە ئازایەتییە، ئازایەتی لە دەربڕینی هەقیقەتدا، وەک چۆن فەیلەسووفانی ڕیواقی دژ بە ستەمکاری هەمان ئازایەتییان هەبوو، بۆ پشتیوانی لەمەش نموونەی چەندین فەیلەسووفی جوامێر کە باجی ڕاستگۆیییان داوە دەهێنێتەوە، ئا لێرەدایە نۆدلمان دەپرسێت: لەژێر ڕۆشناییی ئەمەدا مافی تەواوەتیی ئەوەمان هەیە کە بپرسین ئاخۆ کەسێک کە بەم شێوەیە باسی ئازایەتی دەکات، لە ڕاستیدا خۆی بەو شێوەیە ئازایە؟ 

پرسێکی دیکەی گرنگ کە نۆدلمان لە کتێبەکەیدا ئاوڕی لێ دەداتەوە، پرسی خۆشویستنی هەقیقەت و ڕقلێبوونەوەیە لە درۆ، بۆچی ئێمە شانازی بەوەوە دەکەین کە حەزمان لە هەقیقەتە و ڕاستیمان خۆش دەوێت، بەڵام هەرگیز نامانەوێت باس لە حەزکردنمان بکەین لە درۆ؟ ئایا ئەمە نیشانەی ڕاستگۆبوونی هەمیشەیییانەی ئێمەیە وەکو مرۆڤ یاخود خۆگونجاندنە لەگەڵ ئەو خواستە گشتییەی کە بەهای داوەتە هەقیقەت و درۆی وەک کردەیەکی قێزەون ناساندووە؟! بۆچی ئەو کەسەی کە لەپێناوی گوتنی هەقیقەتدا قوربانی دەدات، شانازی بە خۆیەوە دەکات و لەبەر چی حەز دەکات خۆشویستنی خۆی بۆ هەقیقەت پیشانی دەوروبەرەکەی و خەڵکیش بدات؟ ئایا بانگەشەکردن بۆ خودی هەقیقەت و ڕاگەیاندنی ڕقلێبوونەوە لە درۆ ناسنامەی ڕاستگۆیی دەدەنە بانگەشەکارەکە و پێگەی کۆمەڵایەتیی دەدەنێ؟ نۆدلمان لەم سۆنگەیەوە، لە دووی گەڕان بە دوای وەڵامی ئەم پرسیارانەوە، دەگەڕێتەوە بۆ نێو ژیانی تایبەتی بەشێک لەو فەیلەسووفە گەورانەی مێژوو کە خۆیان بە بانگەشەکاری هەقیقەت و دوژمنی درۆ و فێڵ ناساندووە، بۆ ئەمەش لە کتێبی “دانپێدانانەکان”ی ڕۆسۆوە دەست پێ دەکات و زۆر بە وردی خاڵە ناکۆک و ناتەباکانی نێوان ڕاستێتیی ژیان و ڕاستێتیی نێو دەقەکان دەخاتە ڕوو، ئەوەمان بۆ ڕوون دەکاتەوە کە چۆن ئەم فەیلەسووفە مەزنە بۆ شاردنەوەی لێکدژییە دەروونیەکانی خۆی و لابردنی پەڵە و تاوان و درۆکانی نێو ژیانی خۆی، هەقیقەتێکمان بۆ ڕوون دەکاتەوە و داوامان لێ دەکات لەو هەقیقەتە هەڵبژێردراوەی دەستی خۆیەوە سەیری ژیانی بکەین و ئەو تەنها لەو ڕێیەوە بخوێنینەوە! کە چۆن لە ڕێی بەیانکردنی هەقیقەتێکی دروستکراوەوە درۆیەکی ڕاستەقینەمان لێ دەشارێتەوە، لەکاتێکدا ئێمە دەزانین ئەوەندەی ئەوەی کە گرنگە مرۆڤ درۆ لە گەڵ ئەوانی تردا نەکات، ئەوەندەش و بگرە زیاتریش گرنگە درۆ لەگەڵ خۆیدا نەکات، بەڵام بۆچی ڕۆسۆ ئەم درۆیە دەکات؟ نۆدلمان ئەوە دەدرکێنێت کە لە درۆدا چێژێکی تایبەتی هەیە، ئەم چێژەش تەنها لەو دەمەدا دەگاتە ترۆپک کە دەرهەق بە خۆمان ئەنجامی بدەین، چێژی خۆنیشاندان وەک ڕاستبێژێکی مەزن و داکۆکیکارێک لە هەقیقەت، با لە ناواخنیشدا هەڵگری دژیەکییەکی گەورەیش بین لە نێوان ئەوەی کە بەوانی تری دەڵێین و ئەوەشی کە خۆمان دەیکەین و دەیزانین. هەروەک ئەوەی ڕۆسۆ خۆی لە کتێبی (ڕۆسۆ دادگاییی ژان ژاک دەکات) لە ڕێی سێ تەوەری سەرەکییەوە داکۆکییەکی گەورە لە خۆی دەکات و باس لەوە دەکات کە ئەو لە هەمبەر گەلەگۆمەکەیەکی گەردوونیدایە و هەمووان دەیانەوێت لەکەدار و تاوانباری بکەن، ڕۆسۆ لێرەدا دەیەوێت خۆی وەکوو قوربانییەکی هەقیقەت وێنا بکات و لە هەموو بەرپرسیارێتیەک خۆی دابماڵێت! ڕۆسۆ بە گوتەی نۆدلمان دەیەوێت وا لە درۆکانی خۆی بکات کە لە ڕووی ئەخلاقی و عەقڵییەوە پەسەندکراو بن و مشتومڕ نەخەنەوە.

یەکێکی تر لەو فەیلەسووفانەی کە دەچنە خانەی ناهاوتەبایییەوە لای نۆدلمان، فەیلەسووفێکی مەزنی وەک “ژان پۆل سارتر”ە، ڕابەری فەلسەفەی بوونگەرایی و خاوەن و داهێنەری چەمکی ئیلتیزام. نۆدلمان دەمانباتەوە بۆ سەرەتای ساڵانی چلەکانی سەدەی بیست و سەردەمی داگیرکاریی ئەڵمان و ژێردەستەییی پاریسییەکان، باس لەوە دەکات کە چۆن فەیلەسووفێکی وەک سارتر دەستبەرداری بەرگریکردن لە پاریس دەبێت و تا ڕادەیەک نووسین و لێکدانەوەکانی دەخاتە خزمەتی داگیرکاریی ئەڵمانیاوە و لە ڕێی جەختکردنەوەیەوە لە بەهانەی فریودانی دەروونی، کەچی دوای ئەوەی کە ئەڵمانەکان پاریس جێ دەهێڵن و شارەکە ئازاد دەبێت، سارتر دەست دەکاتەوە بە بانگەشەکانی خۆی و دواتریش کە گۆڤاری (سەردەمە نوێیەکان) دەردەکات  زۆر بە چڕتر ئیش لەسەر چەمکی ئیلتیزام دەکات، هەروەها سارتر کە باس لە ڕۆحی بەرەنگاری و شێوازی بەگژداچوونەوەی داگیرکەر دەکات لە پاریس بە ” ئێمە” ئاماژە بەو ڕۆحی بەرەنگارییە دەکات و بە شێوەیەک دەڵێت ئێمە کە کرێکاران و زیندانییە سیاسییەکان و جووەکان و… هتد بە “من”ی سارترییەوە گرێ بدات و لە ڕێی ئەو یاریکردنەوە لە زماندا، “ئێمە”ی پیاوی بەرگریکار لە خاک و نیشتمان جێی “من”یشی تێدا ببێتەوە، تاکو دواجار “من”ی سارتر وەک پیاوێکی بەرگریکاری ڕاستەقینە بناسێنێت، لەکاتێکدا ئەو لە ماوەی ساڵانی جەنگدا بە هیچ جۆرێک خۆی نەخستبووە نێو مەترسییەکی ڕاستەقینەوە و نەببووە بەشێک لەو “ئێمە”یە.

نۆدلمان دوای ئەوەی کە هەموو ئەو لێکدژییانە دەخاتە ڕوو کە لە نێوان تیۆری و کرداری بەشێک لە فەیلەسووفە مەزنەکانی مێژوودا هەیە، خوێنەر ناچار دەکات بگەڕێتەوە بۆ ئەو پرسیارانەی کە لە دەستپێکەوە پرسیبووی: ئایا جەختکردنەوە لە تیۆرییەک و ڕەفتارکردن بە پێچەوانەی ئەو تیۆرییەوە لەسەر ئاستی ژیانی کەسییانە، لێکدژییە یان درۆ یانژی نەخێر هیچیان نییە و دەچێتە خانەی ئازادیی ڕەفتارکردنەوە؟ ئاخۆ ئەو فەیلەسووفانەی کە بانگەشەی وابەستەبوون دەکەن بە هەقیقەتەوە، لەکاتێکدا کە خۆیان لە ژیانی ڕۆژانەیاندا خەریکی پیادەکردنی درۆن، بلیمەتن یان درۆزن و دووڕوو؟ هەرچۆنێک بێت دواجار خوێنەریش درک بەوە دەکات کە هەندێک جار لێکدژی و ناتەبایییەکی گەورە لە نێوان نووسین و ژیانی تایبەتی نووسەردا هەیە و ئەم ناتەبایییەش زۆر جار ڕوونتر ئەوە دەردەخات کە درۆ لەنێو پانتاییی ژیانی ڕۆشنبیریدا چ ئامادەگییەکی گەورەی هەیە! بەڵام بە دڵنیایییەوە ئەمە لە ڕێی دەقەوە کەمتر ئاشکرا دەبێت و زۆرتر لە ڕێی کنەکارییەوە لە ژیانی کەسیدا و بەراوردکرنی بە دەق، بەیان دەکرێت. هەر بۆیەشە دەبینین زۆرێک لە فەیلەسووفە گەورەکان دژ بەوە بوون ژیان و نووسینیان تێکەڵ بە یەکدی بکرێت و بگرە زۆر جار لەگەڵ باسنەکردنیدا بوون، ئەوان دەیانەوێت خوێنەر تەنها لە ڕێی دەقەوە بیانبینێت، نۆدلمان وەک گەواهیدەرێک بۆ ئەم ترسەی فەیلەسووفان، دەمانگەڕێنێتەوە بۆ ئەو وەڵامەی “هایدیگەر” کاتێک لەبارەی ژیانی ئەرستۆوە پرسیاری لێ دەکرێت، کەچی ئەو بەتەنێ وا وەڵام دەداتەوە: «ئەو لە دایک بوو، کاری کرد و مرد!». بەم وەڵامەش دەیەوێت خواستی وردبوونەوە لە ژیانی خۆی و پەیوەندیی بە نازییەکانەوە بە خواستێکی ناڕەوا و بێبایەخ لێک بداتەوە و وا لە خوێنەر بکات نەچێتەوە بە لایدا.

        پۆڵ جۆنسۆن دژ بە نەبوونی هاوتەبایی

یەکێکی تر لەو کتێبانەی کە زۆر بە وردییەوە لەسەر ئەم پرسە وەستاوە و بەر ڕەخنەی داوە، کتێبی “ڕۆشنبیران”۲ ی “پۆڵ جۆنسۆن”ە. جۆنسۆن کە خۆی ڕەخنەگر و نووسەرێکی دیاری خۆرئاوایە، زۆر بە توندی ڕەخنە لە نووسەر و بیرمەند و فەیلەسووفانی ڕۆشنگەریی ئەوروپی دەگرێت و پێی وایە ئەوان کەسانی نەخۆش و دووڕوو و بێئەمەک بوون. ئەوەی گوتوویانە و نووسیویانە زۆر دوور بووە لەوەی کە لە ژیانی تایبەتی خۆیاندا ئەنجامیان داوە. ئەوان زۆر جار پێچەوانەی بیروباوەڕ و بانگەشەکانیان جوڵاونەتەوە و کەسانی ترسنۆک و فێڵباز بوون. دیارترین ئەو ڕۆشنبیرانەی لەم کتێبەدا بەر ڕەخنە دراون، بریتین لە: (ژان ژاک ڕۆسۆ، مارکس، بێرتراند ڕاسل، ژان پۆل سارتر، هەمینگوەی). جۆنسۆن هەوڵی داوە لە ڕێی ژیانی تایبەتییانەوە مامەڵە لەگەڵ ئەم ڕۆشنبیرانەدا بکات نەک لە ڕێی نووسینەکانیانەوە. بۆیە بەشێکی زۆری سەرچاوەکانی ئەم کتێبە، قسە و گێڕانەوەی هاوڕێ و هاوسەر و خوشک و برا و کەسە نزیکەکانیانە. لەم کتێبەدا ئێمە ڕۆسۆ و مارکس و سارتر و ڕاسل لە ڕێی هەڵسوکەوت و هەڵوێست و کردەوەکانیانەوە دەناسین، نەک لە ڕێی کتێبەکانیانەوە. بۆ نموونە “جۆنسۆن” کە باسی “مارکس” دەکات پێی وایە “مارکس” هیچ شارەزایییەکی کردەییی ئەوتۆی لەبارەی بازرگانی و پارەوە نەبووە و نەیتوانیوە باییی ئەوە پارە پەیدا بکا کە خۆی پێ بژێنێت، بۆیە وەکوو مشەخۆرێک لەسەر گیرفانی ئەنگڵس و هاوڕێ و ناسیاوەکانی ژیاوە. بە درێژاییی تەمەنی نە کرێکاری کردووە و نە کارگەیەکی بینیوە، کەچی زۆرترین قسەی لەسەر ئەو دوانە کردووە! مەبەستی سەرەکیی جۆنسۆن لە نووسینی ئەم کتێبە، دەرخستنی ئەو دووفاقییەیە کە لە نێوان نووسەر و ژیانیدا هەیە، ئەو دەپرسێت: بۆ دەبێت ئەوانەی ئامۆژگاریی خەڵک و کۆمەڵگاکان دەکەن و ڕێنموێنییان دەکەن باشتر و پێشکەوتوتر بن و ڕەخنە لە لایەنە خراپەکانیان دەگرن، خۆیان لە ژیانی تایبەتییاندا زۆر لەو خەڵکە خراپتر بژین؟ بۆ دەبێت پێچەوانەی ئەوەی بانگەشەی بۆ دەکەن بجووڵێنەوە؟! 

ئەم پرسە لەوەدا گرنگە کە ئێمە بزانین هەمیشە ئەوەی قسەکردن و نووسینی جوانە، ئەوەی باسی ئازادی دەکات، ئەوەی باسی خۆشەویستی و دیموکراسی و چەمکە گرنگەکانی دیکەی دونیا دەکات، مەرج نییە خۆی یەکێک بێت لە جێبەجێکارانی ئەو نووسین و قسانە. هەمیشە دەبێ ئاگاداری دووفاقیی ڕۆشنبیران بین و بزانین کە دەشێت ئەوانیش درۆزنێکی ڕاستنووس بن. هەرچەندە ناکرێت لەبەر پاپەندنەبوون و بەئەمەکنەبوونی ئەو نووسەرانە بە پەیامی نێو دەق و نوسینەکانیان، کتێب و نووسراوە جدی و بەنرخەکانیان بۆ مرۆڤایەتی پشتگوێ بخەین. ئێمە لەمڕۆدا ناتوانین خۆمان بە قەرزارباری ئەو ڕۆشنگەرە مەزنانە نەزانین و لە گرنگی و بایەخی پەیامەکانیان کەم بکەینەوە. ئێمە دەزانین بە هۆی ئەوانەوە ئازادی و ماف و شکۆی مرۆیی قۆناغی زۆر گەورەی بڕیوە، لێ لەگەڵ ئەوەشدا نابێت نکووڵی لەو ڕاستییە بکەین کە نووسین زووتر و زیاتر ئامانجی خۆی دەپێکێت ئەگەر لە کەسێکەوە هاتبێت، زار و کردار و نووسینی وەک یەک تەبا بن و ڕەنگدانەوەیان لەسەر یەکتر وەک یەک ڕوون و بێگرێ بووبێت.

نۆدلمان و جۆنسۆن هەردووکیان بە تەواوی ئەوە ڕوون دەکەنەوە کە بۆچی و لە چیدا گرنگە نووسەر وابەستە بێت بە پەیامەکانی خۆیەوە و هاوتەبایی لە نێوان کردە و گوتنیدا هەبێت، هاوتەبایی لە نێوان هەڵوێست و کردە ڕۆژانەیییەکانی لە لایەک و نووسین و گوتنەکانی لە لایەکی ترەوە هەبێت، سەرباری ئەوەی کە ئەوان دەزانن نووسەرانیش وەک هەر مرۆڤێکی دی مەیلی ملکەچکردن و خەڵکفریودان و درۆ و فێڵکردن لەوانی دییان هەیە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا دەشزانن هێشتا خوێنەرانێکی زۆر هەن لە هەبوونی ئەم ڕاستییە شاراوەیە بێئاگان و مینا پەیامبەر و کەسێکی پیرۆز دەڕواننە نووسەرانی دڵخوازیان. 

ناکرێت خوێنەر ئەوە نەزانێت کە هەموو چوونەنێوێکی دەق چوونەنێوێکی ڕاستەقینە نییە، دەق لەخۆگری تێماکانی زمانە و وشەدانێکی گەورەیه، ڕازاندنەوە زمانەوانییەکانی نێو دەق زۆر جار وا دەخوازن چوونەنێوەکانی نووسەر چوونەنێوی ڕاستەقینە بن، دەکرێت ئەمەش جاروبار لە دۆخی نووسیندا ڕوو بدات، بەڵام هەرگیز ئەمە گەواهیدەر نییە بۆ ئامادەبوون و وابەستەبوون و چوونەنێوێکی ڕاستەقینەی نووسەر لە دەرەوەی بازنەی دەق و لە پانتاییی ژیانی گشتیدا. هەڵبەت ئەم ناتەبایییەش، ئەم ئاوێتەنەبوون و نەچوونەنێوەش، هەر وا شتێکی لەخۆڕا و بێهۆکار نیە، بەڵکوو پەیوەستە بە دۆخە گشتی و تایبەتییەکانی ئەو دەمەی نووسەر تێیدا دەژی، کە ڕەنگبێ نەتوانێت هاوتەبایییەکە بە شێوەیەک بپارێزێت کە هیچ جۆرە دژیەکی و ناتەبایییەک لە خۆیدا گل نەداتەوە و ئەوەی دەیباتە نێو کتێبەکانەوە بیباتە نێو ژیانیشیەوە.

      درۆکانی نێو دەق و درۆکانی نێو ژیان

دوای ئاوڕدانەوە لە دیدی هەریەک لە نۆدلمان و جۆنسۆن، پرسیارێک دێتە پێشێ؛ ئایا لە نێوان درۆکانی نێو دەق و درۆکانی نێو ژیاندا هیچ پەیوەندییەک هەیە؟ ئایا تا چەند ئەو بۆچوونە دروستە کە درۆکانی نووسەر بە مەترسییەوە دەبەستێتەوە؟ ڕاستە درۆ وابەستەبوونێکی سەیری بە مەترسییەوە هەیە، ناکرێت باس لە درۆ بکەین و پرسی مەترسییەکان و ترسە دەرەکییەکان بخەینە لاوە، لەو سۆنگەیەشەوە دەکرێت ئاماژە بەوە بدەین کە هەروەک چۆن درۆکانی نێو ژیان بۆ خۆپاراستنن لە مەترسیگەلێکی هەنووکەیی، ئاوهایش درۆکانی نێو دەق دەشێت بۆ خۆپاراستن بن لە مەترسیگەلە هەنووکەیییەکان، بۆیە زۆر جار لە هەلومەرجە سەختەکاندا و لە کاتی هەبوونی سانسۆرە جۆراوجۆرەکاندا نووسەران پەنا دەبەنە بەر هێماگەلێک و زمانێکی جودای نووسین دەئافرێنن، تاکو بە ئاسانی واتا ڕاستەقینەکانیان لێک نەدرێتەوە، لێ ئەوەی جێی داخە بڕێک لەو ناتەبایی و درۆیانەی دێنە نێو ژیانی نووسەرەوە هیچ پەیوەندییەکیان بە ترسە دەرەکییەکانەوە نییە و نووسەر خۆی خوڵقێنەریانە، کە دەکەوینە بەراوردکردنیانەوە، لەوە تێدەگەین کە درۆی نێو دەق و درۆی نێو ژیان دوانەیەکی لێکدانەبڕاون و هەبوونی هەر کامێکیان بێ هیچ گومانێک کار دەکاتە سەر ئەوی تریان. واتا گەر نووسەرێک درۆی لە دەقدا کردبێت گومان لەسەر ئەو کردانەش دروست دەکات کە لە ژیاندا کردوونی، هەروەک چۆن هەبوونی درۆی نێو ژیانی نووسەر گومان  دەخاتە سەر ڕاستێتیی پەیامی نێو دەقەکانیش، بەم جۆرەیش ئەوە ڕوون دەبێتەوە کە ئەم دووە هەم لە پەیوەندیدا بە یەکتر توند پێکەوە گرێدراون و هەمیش ترس بەو شێوەی کە باسی لێوە دەکرێت و لە زۆر دۆخدا وەک بەهانەیەک دەهێنرێتەوە، مەرج نییە گرێدرابێتە درۆوە.

ئێمە کاتێک سەیری دەق دەکەین زۆر جار بەر ڕاستییەکی سەرنجڕاکێش دەکەوین و کەمتر درک بە درۆی شاراوە دەکەین، بەڵام کە بە تاقیکردنەوەکانی نێو ژیاننامەی نووسەردا گوزەر دەکەین؛ کە سەیری کردەکانی دەکەین؛ کە ڕۆدەچینە بەراوردکارییەوە لە نێوان دەق و کردەدا، هەمیشە دەگەینە ئەو ئەنجامەی کە کردە زیاتر درۆلەخۆگرتووترە وەک لە دەق، ئایا ئەمە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە هەمیشە دەربڕینی ڕاستێتی لە گوتن و نووسیندا ئاسانترە و کردار قوڕستر؟ لە زۆر ڕووەوە دەشێت هۆکارەکانی هەبوونی ناتەباییی نێوان کردە و گوتن بۆ ئەم خاڵە بگەڕێنینەوە، ئاخر زۆر جار ئەوەی کە دەگوترێت و لە چوارچێوەی نووسین و وێژەدا جێی بۆ دەکرێتەوە، مەرج نییە بتوانرێت بە هەمان ئاست دەرگیری واقیع بکرێت و بخزێنرێتە نێویەوە. موتەنەببی کە دیارترین شاعیری مێژووی عەرەبە، بەوە ناسرابوو کە زۆرترین پیاهەڵدانی بە جوامێری و کردەی چاونەترسانەدا هەیە، ڕۆژێکیان  لە کاتی گەڕانەوەیدا بۆ کوفە چەند کەسێک بە نیازی کوشتن ڕێی لێ دەگرن و داوی بۆ دەنێنەوە، سەرەتا کوڕەکەی و نۆکەرەکەی دەکەونە داوەکەوە و کوڕەکەی دەکوژن، موتەنەببی کە ئەمە دەبینێت هەوڵی خۆقوتارکردن دەدات، لەو کاتەدا نۆکەرەکەی ڕوو دەکاتە موتەنەببی و پێی دەڵێت تۆ کە خاوەنی ئەم شیعرەیت: (الخيل والیل و البیداء تعرفني والسیف والرمح والقرطاس والقلم) ئاوها هەڵدێی و دەڕۆیت؟ ۳

لێرەدا ئەوە دەبینین کە نۆکەرەکەی موتەنەببی چونکێ زۆر بە قووڵی تێکەڵی ئەو دەربڕینە بوێرانەیەی موتەنەببی بووە، بۆیە بە لایەوە سەیر دەبێت کە لە واقیعدا پراکتیزەکردنی ئەو وشانە نابینێت و ناهاوتەبایییەکی گەورە لە نێوان شیعرەکە و کردەی شاعیرەکەدا هەیە، لای وی کە بە هەمان دیدی خوێنەرێکەوە تەنها چوونەنێو دەق دەبینێت و تەریبی دەکاتەوە لەگەڵ چوونەنێو ژیان، ناکرێت ناتەبایییەکی لەو شێوەیە بوونی هەبێت! موتەنەببی کە گوێبیستی نۆکەرەکەی دەبێت، درک بەو ناتەبایییە تراژیدییەی نێوان یەکێک لە بەرزترین دەقەکانی خۆی و واقیعی کردەییی نێو ژیانی خۆی دەکات، ئەوەندەش بە زانینی ئەو ڕاستییە تاڵە ئازار دەچێژێت کە ڕوو بکاتە نۆکەرەکەی و پێی بڵێت: «کوشتمت، خودا بتکوژێت…!» واتا موتەنەببی پێش ئەوەی تاڵیی کوشتنی فیزیکییانەی خۆی بە دەستی ڕێگرەکان بچێژێت، تاڵیی کوشتنی مەعنەوییانەی خۆی بە دەستی نۆکەرەکەی چەشتووە! ئەو درەنگ درکی بەوە کرد کە نووسین بۆ خۆی زۆر ئاسانترە لە کردار، کردارێک کە جێبەجێکاری هەمان پەیامی نووسین بێت و بە هیچ جۆرێک لە هێڵە گشتییەکانی ئەو پەیامە لانەدات کە خودی خاوەنی دەق بۆ خۆی ڕۆژگارێک لەنێو دەقدا بانگەشەکاری بووە. دواجار ئەم بەسەرهاتە دەمانباتەوە سەر پرسێکی دی و بابەتێکی دیکەی گرنگ کە لە جێگای دیدا هەوڵ دەدەین بچینەوە سەری، پرسی ئەوەی داخۆ ئەم پەردەهەڵماڵینە ڕووبەڕوویییە لەسەر هەبوونی درۆیەک، لەسەر هەبوونی لێکدژی و ناتەبایییەکی گەورە لە بەرچاوی نووسەر خۆیدا، چ دەرئەنجامێکی لێ دەکەوێتەوە؟ بەردەوامی و لێکدژیی زیاتر و ژیان لای نووسەر، یان تەریقبوونەوە و بەرگەنەگرتنی ئاشکرابوونی درۆ و لێکدژی و هەڵبژاردنی مەرگ وەک ئەوەی موتەنەببی هەڵیبژارد؟ 

ژێدەرەکان:

۱. فرانسوا نودلمان: عبقرية الكذب آو هل كذب كبار الفلاسفة؟، ترجمة: آیاد عیسی، الجبیل، السعودية، طبعة الاولی، ۲۰۲۲.

۲. بول جونسون: المثقفون، ترجمة: طلعت الشایب، دار الشرقیات للنشر والتوزيع، القاهرة، طبعة الاولی، ۱۹۹٨.

۳. محمد حسین الدباء، القصیدة التي تسببت بمقتل المتنبي، صحیفة آلایام ، عدن، الیمن، ۲٨، ۲۰۱٨. هەروەها بڕوانە: يوسف آحمد الشيراوي:  آطلس المتنبي آسفاره من شعره و حياته، المؤسسة العربية للدراسات، بيروت، الطبعة الاولی، ۲۰۰٤.

The post دژ بە نەبوونی هاوتەبایی appeared first on ژنەفتن.

بۆ وەڵامی ئەم پرسیارانە، دەشێت لە چەند لایەنێکەوە بڕوانینە ئەم پرسە، بەش بەش و لێکدابڕاو، تا بتوانین زیاتر و نزیکتر لە ڕەهەندە جوداکانی بابەتەکە تێبگەین، هەڵبەت هۆکاری دیکەش هەن لە پشتی ئەم بێدەنگی و دژبوونە باشوورییەوە و بەشێکی گەورەشیان سیاسین، بەڵام من لێرەدا تەنها ویستوومە بەدووی وەڵامی بەشێک لەو پرسیارانەدا بڕۆم کە زیاتر پەیوەستن بە کولتوور و دونیابینیی کۆمەڵگەی کوردییەوە لە باشوور. هەڵبەت ئەم پرسیارانە پرسیارگەلێکن لەم ڕۆژانەدا بوونەتە جێی سەرنجی زۆرێک لە ڕۆژهەڵاتییەکان، بەتایبەتی کاتێک لە ڕێی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە بەر پەلاماری ئەو عەقڵیەتە باوەی باشوور دەکەون و له ناخەوە ئازاریان پێ دەگات، چونکە نازانن چ تارمایییەک باڵی بەسەر دونیابینیی باشوورییەکاندا کێشاوە و ئاسۆکانی ڕۆژهەڵاتی لێ شاردوونەتەوە.

    
١.  بێئاگایی لە مێژوو:

کوردی باشوور لەبەر ئەوەی گەلێکە تا ناوەڕاستی سەدەی بیستەم بیری لە نووسینەوەی مێژووی دێرینی خۆی نەکردبووەوە، دواییش کە هەندێک کەسی تیا هەڵکەوتن و چەند بەشێکی ئەو مێژووە نەنووسراوەیان نووسییەوە، ئەم گەلە ئاوڕی لە هەوڵی ئەو کەسانە نەدایەوە و بەلایەوە نەبووە جێی سەرنج؛ بۆیە گەلێکە لە دەرەوەی ئاگاییی مێژوودا دەژی. گەلێکە تا ئێستاش ئاشنای مێژووی دوور و نزیکی خۆی نییە، ڕووداوەکانی ڕووداوگەلێکن زوو ڕوو دەدەن و زوویش بیر دەچنەوە؛ کارەسات و شۆڕش و ڕاپەڕینەکانی کاتێک سەر هەڵدەدەن زۆر بە خێرایی ڕوو دەدەن و بە هەمان ئەو خێرایییە و بێ ئەوەی هیچ پەندێکیان لێوە فێر بن، ڕاگوزەرانە تێپەڕ دەبن و ناویان لەناواندا نامێنێت. ئەمەش وا دەکات کە مرۆڤی ئێرە هیچ کات وەها سەیری خۆی و دەوروبەرەکەی و ئەو خاکەی لە سەری دەژێت نەکات، کە خودان بنەچەیەکی دێرینترە و دەبێت داکۆکی لەو بنەچە دێرینەی خۆی بکات، وەک دارێکی بێڕیشەیە و بە ئاسانی بای دەوروبەر لق و پۆپەکانی تێک دەشکێنێت. نازانێت و بێئاگایە لەوەی مێژووی ئەم گەلە لە خاکێکەوە دەست پێ دەکات کە سەردەمانێکی زۆر خاوەندارێتی کردووە و لە ڕێی زمان و کولتوور و سروشتێکی تایبەت بە خۆیەوە پاراستوویەتی، بەڵام وردە وردە و بەهۆی زاڵبوونی گەلانی دەوروبەرییەوە، بووەتە کۆڵۆنیایەکی نێودەوڵەتی (بە دەربڕینە تایبەتەکەی ئیسماعیل بێشکچی). مرۆڤانی نێو ئەم کۆڵۆنیا نێودەوڵەتییە کە کوردن، بە زەبری هێز و جەهلێکی موقەدەس، دابڕێنراون لە ڕابردووی دوور و نزیکی خۆیان و بەتەواوی لە ئێستایەکی بێ سەروبەردا دەژین. ئەوان لە بری ئەوەی مێژوو بخوێننەوە و ئاشنای ئەو دابەشکارییە مێژووییە بن که وای کردووە لە پارچەکانی دیکە دابڕێن، کەچی تازە خەریکی نوێکردنەوەی ِوشەگەلی پڕ لە کێشەی وەک ڕۆژهەڵات بە ئێرانی کردنەن! کوردی باشوور سەرباری ئەوەی کە پشتی کردووەتە مێژووەکەی و ئاوڕ لە ڕابردووی خۆی ناداتەوە، بیانووی ئەوەیە کە خەریکی تێگەیشتن و ڕاڤەکردنی کێشەکانی ئێستای خۆیەتی و کاتی ئەوەی نییە بیر لە ڕابردووی بکاتەوە و نایپەرژێتە سەر کێشەی پارچەکانی دی و پشتی کردووەتە ئەو ڕابردووە هاوبەشەی لەگەڵیاندا هەیبووە، کەچی ئەم پشتکردنەی نەبووەتە هۆی ئەوەی بیکاتە هەبوویەکی بەئاگا لە ئێستا، ئاخر ئەو ئاگاداری ئەوە نییە کە هەموو ئێستایەک ئێستایەکی بنەچەدارە و توند گرێدراوەتە مێژوویەکی دوورترەوە، کە تۆ خۆتت لە مێژوو دابڕی، ئیدی ئەستەمە بتوانیت لە ئێستا وەک ئەوەی کە هەیه تێبگەیت و لەنێو بەدحاڵیبوونێکی گەورەدا گێنگڵ دەدەیت.

٢.  داڕمانی ئومێد و خەونە گەورەکان:

ئەوەی سەیری دۆخی ئێستای باشوورییەکان بکات دەزانێت ئەوەی هەیە دەرئەنجامی نائومێدبوونێکی گەورەیە، نائومێدبوون له خۆزگە و خەونە گەورەکانی پێشین، ئەمەش وای کردووە کە باشوورییەکان گاڵتە بەو ڕابوونە مەزنەی ڕۆژهەڵات بکەن و پێیان وابێت مانەوە لە ژێردەستەیی داگیرکەر زۆر باشترە لە چوونە ژێردەستی ستەمکاری خۆماڵیی! ئەم داڕمانە؛ ئەم پشتکردنە گەورەیە لە خەونە گەورەکانی نەتەوە؛ لە خۆبێگانەبوونێکی سەیری هێناوەتە ئاراوە، بە جۆرێک کە بووەتە هۆی ئەوەی کوردی باشوور سڵ لە هەموو شتێکی خۆییانە بکاتەوە و هەمیشە بە ڕووی ئەوی دیکەی بێگانەدا بکرێتەوە، بەدەم بانگەواز و بیروباوەڕ و دروشمەکانی ئەوی ترەوە بچێت و بە تەواوی پشت بکاتە ناسنامە کوردییەکەی خۆی، پشت بکاتە بانگەواز و بیروباوەڕ و دروشمە ڕەسەنەکانی خۆی. سیماکانی ئەم داڕمان و پشت لە خۆکردنە بە تەواوی لە سەرجەم بوارەکانی ژیانی باشوورییەکاندا ڕەنگی داوەتەوە، گەر تەماشای شێوازی بیناسازی باشوور بکەیت، هیچ مۆرکێکی ڕەسەنانەی پێوە نابینیت، تەنانەت تابلۆ و ناوی شوێنە گشتییەکانیش سەر بە کولتووری هاوردەکراوی ئەوی دیکەن. لە ڕووی هونەرییەوە، فیلمە تورکی و فارسییەکان بە تەواوی بوونەتە پڕ بینەرترینەکانی باشوور و تیڤییەکانیان مۆنۆپۆل کردووە و لەم نێوەندەدا ئەوەی پێی دەوترێت هونەری ڕەسەن لە پاشەکشەیەکی گەورەدایە، ئەم هەژموونە هونەریەی تورک و فارس بە ئاشکرا بە سەر ئەو ناوچانەوە دەبینرێت کە نزیکی هەریەک لەو دوو وڵاتە داگیرکەرەن، کاریگەرییەکە بە جۆرێکە کە لە شێوازی قژ داهێنان و جلپۆشین و قسەکردنیشدا ڕەنگی داوەتەوە و لاسایییان دەکەنەوە. لە باشوور حیزبایەتی کردنیش بە هەمان ئاڕاستەدا براوە و بە ئاشکرا ملکەچبوون بۆ ئەوی دیکەی بێگانە و داگیرکەر هەستی پێ دەکرێت. تەنانەت هەژموونە هاوردەکراوەکە چۆتە بەرگی بچووکترین وردەکارییەکانی ژیانەوە، لەوانە شێوازی دینداری و پەرستشە کەسییەکان، کە گۆڕانی ڕووکەشانەی زۆری بەسەردا هاتووە و بووە بە دیندارییەکی تەواو جیاواز لەو دیندارییەی کە پێشتر لە کوردستاندا هەبوو، هەژموونی عەقڵیەتی ئەوی دی بە تەواوی بەسەر تاکی کوردەوە دیارە لە باشوور. وەنەبێ باڵادەستی ئەم هەژموونانە توانیبێتیان لە ناخەوە کەسەکان بگۆڕن، بەڵکوو تەنها شەیدابوونێکی ڕووکەشانەیە و لە ناخەوە هەمان خودە سەرلێشێواو و ونبووەکەن کە پشتی کردووە لە مێژووی خۆی، کە هەڵهاتووە لە ناسنامە ڕاستەقینەکەی خۆی. شەیدابوونی ئەمان بەدووی ئەزموونی ڕامنەکراودا، بە تەواوی مەترسیداری کردوون، چونکە شتەکان وەک ئەوەی کە دەبێت لێیان تێبگەن، لێی ناگەن و ڕووکەشانە پراکتیزەی بڕوا کوێرانەکانی خۆیان دەکەن، شتێک کە وادەکات ئاسانتر دەستەمۆ و ڕام بکرێن و بۆ ئەجێندای جۆراوجۆری دەوروبەر خێراتر سوودیان لێ وەربگیردرێت.

٣. شەیدابوون بە ئەزموونە ڕامنەکراوەکان، ئەوەی کە تاقی نەکراوەتەوە:

کوردی باشوور زۆرێک لە شێوازەکانی حوکمڕانی بەسەردا تاقیکراوەتەوە، بەڵام لە کاتی پراکتیزەکردنی بەشی هەرە زۆری ئەو شێوازانەدا، هیچ کات هەوڵی گۆڕینی کولتوور و بیرکردنەوە وشک و دۆگماکانی نەدراوە و هەمیشە گۆڕانکارییەکانی لە ئاستی ڕووکەشدا ماونەتەوە، ئەمە ئەوە دەگەیەنێت کە ئەم گەلە هەرگیز گۆڕانکاریی ڕیشەیییانەی بەخۆوە نەدیوە. کاتێک کوردایەتی وەک دوایین شێوازی حوکمڕانی تاقی دەکرێتەوە و دەبێتە هۆی کەڵەکەبوونی نادادی و ستەم و چەوساندنەوە و برسێتی، ئیدی خەڵکی هەوڵی دۆزینەوەی ڕێگەچارەی دیکە دەدەن، لەو نێوەندەشدا ئەو ڕێگەچارەیەی کە تاقی نەکراوەتەوە فۆرمە دینییەکانی حکومڕانییە. باشوور وا بەرەو ئەو ئاڕاستەیە دەچێت، هەر کەسێک سەیری عەقڵیەت و دونیابینیی ئێستای خەڵکی باشوور بکات، تێدەگات لەوەی کە ئایندە خەریکە دەکەوێتە دەستی ڕابەرانی ئەو حوکمە تاقینەکراوەوە. لە کاتێکدا ڕۆژهەڵات ڕێک بەپێچەوانەی باشوورەوە، حوکمی دینی تاقی کردووەتەوە و لێی هەڵدێت، چونکە ئەو حوکمە بووەتە هۆی کەڵەکەبوونی نادادی و ستەم و برسێتی و سەرکوتکردنی ئازادییە فەردییەکان، بەڵام ئەوەی لە ڕۆژهەڵات تاقی نەکراوەتەوە کوردایەتییە کە وەڵامدەرەوەی خواستە نەتەوەیی و ئینسانییەکانی تاکی کورد بێت ( ئەمە بۆ باشوورییەکان بڕێکیش مایەی پێکەنینە!). بەشێکی زۆری ئەو لێکتێنەگەیشتنەی نێوان باشوور و ڕۆژهەڵات پەیوەستە بەم دوو ئاڕاستە جیاوازە لە ئەزموونکردنی ژیاندا. کاتێک یەکێکیان بڕیار دەدات ئاڕاستەکەی بگۆڕێت چونکە دەزانێت بە هیچ کوێی ناگەیەنێت، ئەوی دی بەرەو ئەو ئاڕاستەیە دەچێت کە ئەم بەجێی هێشتووە و پێی وایە لەوێوە دەگاتە ئامانجە سەرەکییەکانی خۆی، لەمەشدا هەردوو پارچەکە بۆ تاقیکردنەوەی ئەزموونی ڕامنەکراو تا ڕادەیەکی زۆر لە یەک دەچن و تا ڕادەیەکی زۆریش لە ئاڕاستەکانیاندا ڕووەو داهاتوو پێچەوانەی یەکدی جووڵاونەتەوە.

٤. کێشەی لەچک و ئازادی:

کاتێک ستەم و زۆرداری دەگەنە ترۆپک، ئیدی خەڵکی بە دووی بچووکترین دەرفەت و بیانوودا دەگەڕێن تاکوو تۆڵە لەو ستەمکارانە بکەنەوە کە بوونەتە هۆی چەوساندنەوەیان. ئەمە شتێکە کە هوشیاری باشوورییەکان، لە دەرئەنجامی بێئاگایی لە مێژوو، تێنەگەیشتن لە ئێستا، داڕمانی ئومێدە گەورەکان و شەیدابوون بە ئەزموونی ڕامنەکراو، درکی پێ ناکات. باشوور وادەزانێت لەچک کرۆکی بابەتەکەیە و ئامانجیش لەم ڕابوونە لێدانە لە پیرۆزییەکانی ئاینی ئیسلام، لەمەشدا هەم ئەوانە تاوانبارن کە هەوڵ دەدەن ڕابوونەکە زیاتر بەرەو ئەو ئاڕاستە ئایدۆلۆژییە ڕووتە ببەن و لە مافی نەپۆشینی لەچکدا کورتی بکەنەوە، هەمیش ئەو هەژموونە خۆسەپێنە و ویستە خۆمەڵاسدەرەی هەندێک هێزی باشوور کە نیازیانە ئەم ڕابوونە مەزنەی ڕۆژهەڵات بە تەنیا لە لەچکدا کۆ بکەنەوە و ئەمە بکەنە دەرفەتێک بۆ داخرانی زیاتری کۆمەڵگە و کۆکردنەوەی زیاتری خەڵک لە دەوری ویستە لەمێژینەکەی خۆیان. ئەوە ڕوونە کە داوای ئازادی کرا دەبێت ئازادی لە پۆشیندا بەشێکی جیانەکراوە بێت لێی، بەڵام ئەوە تەنها ڕوویەکی پرسەکەیە و کێشەی کورد لە ڕۆژهەڵات زۆر لە پۆشینی جلوبەرگ و لەچک گەورەتره، کورد لەوێ ئینسانێکی بێ ماف و چەوسێنراوە، گەلێکە زمان و خاک و هونەر و کەسێتییەکەی بە بەردەوامی دەشێوێنرێت و خراوەتە بازنەی کۆڵۆنیا نێودەوڵەتییەکەوە و دەبێت خۆی لەو کۆت و بەنده زۆرانە ڕزگار بکات.

ڕابوونی ڕۆژهەڵات دژ وەستانەوەیە لەگەڵ هەموو ئەوانەی دەیانەوێت کورد دەستەمۆ بێت، یان خەباتەکەی بچووک بکرێتەوە لە چەند داواکارییەکی سەرەتایی بۆ بەدەستهێنانی هێندێک ئازادیی ڕووکەشانە. گەر لەچک بە تەنیا کێشە هەرە گەورەکەی کورد بێت، خۆ ئەوەتا باکوور ساڵانێکی زۆر بە پرۆسەی بە سێکۆلارکردندا تێپەڕی و لە زۆر شوێندا لەچک فڕێدراوە، کەچی هێشتاش کورد هەر دەستەمۆ و داگیرکراو و ستەملێکراوە! ئەم وێناکردنە شێواوه بۆ خەباتی ڕۆژهەڵات، هەڵەیەکی ئێجگار گەورەیە و شەڕێکە دژ بە کێشە ڕاستەقینەکانی کورد، کورد ناتوانێت لە یەک کاتدا هەم شەڕی دژ بە ئایین بکات و هەم شەڕی نەتەوەییش، لە کاتێکدا لای بەشێکی هەرە بەرچاوی ئەم گەلە هەم ئیسلامبوون و هەم کوردبوون دووانەیەکی لێکدانەبڕاون و وەک یەک پیرۆزن. شەڕ دژ بە بیروباوەڕە پیرۆزەکانی خەڵکی لە ئان و ساتی ڕابوونی دەستەجەمعیدا، لەبری یەکخستنی هەوڵەکان بۆ سەرخستنی ئەو ڕابوونە، پەرتەوازەیی زیاتر چێ دەکات و ئەوەندەی تر ململانێ ناپێویستەکان زەق دەکاتەوە، کە ئەمەش زۆر بە ئاسانی بە قازانجی دەسەڵاتی ستەمکار دەشکێتەوە. با ئەوە ڕوونتر بگەیەنین، ڕۆژهەڵات ئازادی دەوێ، نایەوێت کەس بیچەوسێنێتەوە، بۆ ژیانێکی باش و شایستە و ئازادانە تێدەکۆشێت، ژیانێک کە جێی هەمووانی تێدا بێتەوە و لەچک بەسەر و بێ لەچک وەک یەک تێیدا خاوەن ماف بن. ئەمە شەڕ نییە دژ به پیرۆزییە ئاینییەکانی گەلێک، ئەمە شەڕە دژ بە داگیرکەرێک کە بە بیانووی ئاینەوە دەستی ناوەتە بینەقاقای ئازادییەکان، خەڵکی ئازادیخوازی کورد کە ڕژاونەتە سەر شەقامەکان، ئازادیی کوردستانیان دەوێ، لەچک تەنیا بیانووە، ناکرێت بە پێوەری توندڕەوانی باشوور خەباتی ئەو بەشەی کوردستان بپێورێت، ئەو توندڕەوانەی دەیانەوێت لە ڕێی وروژاندنی پرسی لەچکەوە، ڕێگا بۆ بە کابولکردنی زیاتری ئێرە خۆش بکەن. لێیگەڕێن ڕۆژهەڵاتییەکان بە ڕێی خۆیاندا بەرەو ئەو ئاسۆیە بچن کە لێیانەوە دیارە و  گوێ بە تارمایییەکانی باشوور نەدەن، دێر یان زوو ئەو ئاسۆیە لێرەش بەدەردەکەوێت و تارمایییەکان ڕادەماڵێت.

The post تارماییەکانی باشوور، ئاسۆکانی ڕۆژهەڵات appeared first on ژنەفتن.

 بەڕاست بلیمەتی چییە و بە کێ دەگوترێت بلیمەت؟ چۆن بلیمەتەکان بناسینەوە و چییان دەرهەق بڵێین؟ ئایا بلیمەتی بۆماوەییە و پەیوەستە بە ڕەچەڵەکەوە یاخود نەخێر بلیمەتی کارێکی خۆکردانەیە و مرۆڤ لە ڕێی هەوڵ و کۆششی کەسییەوە پێی دەگات؟ ئایا بلیمەتەکان خۆیان دەزانن کە بلیمەتن یان پێویستیان بەوانی دیکەیە تا پێیان بڵێن کە بلیمەتن؟ بلیمەتبوون پێش هەموو شتێک هوشیارییەکی باڵایە، تێپەڕاندنی مەودای زانیاری و لێهاتووییی ئەوانی دیکەیە و گەیشتنە بە ئاستێک کە بکەوێتە دەرەوەی پێشبینیەکانی مرۆوە. بلیمەت داهێنەرێکە ئیشی ئەفراندن و پێشخستن و شۆککردنە، ئەمە پێناسە باوە گشتگیرەکەی بلیمەتییە، بەدەر لەمە تەواوی ئەو شتانەی کە پەیوەستن بە کەسێتیی بلیمەتەوە جێی مشتومڕی توندن و تا ئێستا یەکلا نەکراونەتەوە. بلیمەتەکان بەوەدا کە هیچیان لەوانی دیکەیان ناچن و هەر بلیمەتێک خەسڵەتگەلی جودا و ناوازەی خۆی هەیە، بۆیە قورسە بتوانرێت یەک وێنای گشتێنراو بخرێتە بەردەست و بکرێتە پێوەرێک بۆ دەستنیشانکردنی کەسێتیی بلیمەتانە. لە کۆندا بلیمەت دەبوو خودان ڕەچەڵەک بووایە، تاکوو بەئاسانی لەلایەن کۆمەڵگەوە دانی پێدابنرایە، بلیمەتە بێڕەچەڵەکەکان زۆر جار دەخرانە پەراوێزەوە و له قۆناغەکانی دواتردا درک بە بلیمەتییەکەیان دەکرا. خۆشبەخت بوون ئەو بلیمەتانەی کە بلیمەتییەکەیان تەبا دەوەستایەوە لەگەڵ خواست و ویستەکانی سەردەمەکەیاندا، ئەوانەشی کە بلیمەتییەکەیان لەگەڵ ئەو خواستانەدا یەکی نەدەگرتەوە، دەبوونە نەفرەتلێکراوێک و بە قینەوە لێیان دەڕوانرا.

(ئێریک تیمبڵ بیڵ) لە ساڵی (١٩٣٧) کتێبی (مەزنە زانایانی بیرکاری) بڵاو دەکاتەوە کە تێیدا زۆر بەوردی لە ژیاننامە و داهێنان و ڕەچەڵەک و ئاستی بلیمەتبوونی (٢٨) زانای ناوداری بیرکاری دەکۆڵێتەوە، کتێبەکە لە ڕێی ئاماژەدان به شێوازی ژیان و ژینگەی خێزانییەوە دەیەوێت ئەو پەیامە بگەیەنێت کە بلیمەتی زادەی هەوڵ و کۆششی خۆکردانەیە و هیچ پەیوەندییەکی بە ڕەچەڵەک و زیرەکی باوانەوە نییە. ئەوەی لەو کتێبەدا دەبێتە جێی سەرنج، ئەوەیە کە بە بەڵگەوە دەیسەلمێنێت هەر لە سەدەی پێنجەمی پێش زایینەوە تا دەگاتە ساتی نووسینی کتێبەکە، هیچ کام لەو زانا بلیمەتانەی کە ناویان وەک زانایەکی مەزن لە مێژووی بیرکاریدا هاتووە لە خانەوادەیەکی بلیمەتەوە نەهاتوونەتە دونیا، بەڵکوو سەرجەمیان زادەی خێزانگەلی ئاسایی و تاڕادەیەک نەخوێندەوار و ناتێگەیشتوویشن! هەر زوو کتێبەکەی “بیڵ” دڵی ئەوانەی خۆش کرد کە لایەنگری ئەو بۆچوونە تاڕادەیەک سەرکوتکراوە بوون کە پێی وا بوو بلیمەتی بەخششێکی سروشتییانەی مرۆیە و بێ گەڕانەوە بۆ پاشخانی خێزانی و زنجیرەی بنەماڵەیی دەدرێتە کەمینەیەک لە مرۆڤەکان و لەڕێی هەوڵ و کۆششی خۆکردانەوە بۆ کۆمەڵگەی بەدیار دەخەن. ئەوەتانێ (بیڵ) لە کتێبەکەی خۆیدا زۆر بە جوانی ئەوەی ڕوون کردۆتەوە کە (نیوتن) کوڕی جووتیارێکی لانەواز و دەستنەڕۆیە؛ (لابلاس و فردریک چاوسی)ش سەر بە خێزانگەلی زۆر ئاسایین و هیچ یەک لە ئەندامانی خێزانەکەیان بلیمەت نەبوون. لەم سۆنگەیەشەوە بلیمەت کەسێکە دەچێتە کون و قوژبنی بابەتە ئاڵۆزەکانەوە و ڕاڤەی جودا و کردەی نوێیان لێ دادەتاشێت و ئاستگەلی سەیرو سەمەرەترمان پیشان دەدات. بەڵام ئایا ئەمە هەموو ڕاستیەکەیە و ناچارین دان بە ڕەوابوونیدا بنێین؟ وەڵامەکە بەڵێ دەبوو گەر زانایەکی وەک (فرانسیس گاڵتۆن) نەبووایە! ئاخر ئەو بە بڵاوکردنەوەی کتێبێک لە ساڵی (١٨٦٩) بوو بە دامەزرێنەری زانستێک کە کاری ئەنجامدانی لێکۆڵینەوە و ڕاڤەکردنی زانستییانەیە بۆ  بلیمەتی و جیهانە سەرسووڕهێنەرەکەی. کتێبەکەی (گاڵتۆن) کە بە ناونیشانی: (بلیمەتی بۆماوەیییانە: لێکۆڵینەوەیەک لە یاساکانی بلیمەتی و دەرئەنجامەکانی) بڵاو کراوەتەوە، تێیدا بە تەواوی هەوڵ دەدات ئەوە بخاتە ڕوو کە بلیمەتی دیاردەیەکی بۆماوەیییە و لە ڕەچەڵەکی کەسەکان و ئەندامانی خێزانەوە دەگوازرێتەوە بۆ یەکدی و لە ڕێی برەودان بە خواستەکانەوە خۆی دەردەخات. بۆ بلیمەتبوون ئەوە بە تەنیا بەس نییە کە هەوڵدان و تێڕامان و داهێنانت هەبێت، بەڵکوو دەبێت سەر بە ڕەچەڵەکێکی دێرینتری بلیمەتانە بیت، وەگەرنا دەبیتە کەسێکی ئاسایی کە هەوڵی بوون بە بلیمەتی داوە و ڕۆڵێکی کاتی گێڕاوه و زوو یان درەنگ دەگەڕێیتەوە دۆخی ڕاستەقینەی خۆت!

ئێستا ئێمە کە لە بەردەمی دوو بۆچوونداین، بڕوا بە کامیان بهێنین و شوێنی ڕای کامیان بکەوین؟ گریمانەی ئەوەی کە بۆ تێگەیشتن لە بابەتێک تەنها دوو ڕەنگ هەبن ڕەش و سپی، گریمانە و ڕوانینێکی ئێجگار لێڵ وهەڵە و ناقۆڵایە. تۆ دەتوانیت ئەو دوو بۆچوونە کە یەکەمیان هی سەدەی بیست و دووهەمیان هی سەدەی نۆزدەهەمە بکەیتە ڕێنیشاندەرێک بۆ گەیشتن بە سەدان بۆچوونی دیکەی جیاواز، لە نێویشیاندا ئەو بۆچوونە زانستییەی ئەمڕۆ کە دژ بە گشتتاندنە و ڕوونتر ئەوەی خستۆتە ڕوو کە دەشێت بلیمەتی هەم بۆماوەیی بێت و هەمیش خۆکرد و مرۆیی.

بلیمەتی و خواستەکانی سەردەم

سەروەختێک بە مێژوودا ڕۆ دەچین و بەر ڕستێک لە ناوی گەورە و کاریگەر دەکەوین؛ بەر کۆمەڵێک کەسایەتیی گرنگ و کارەکانیان دەکەوین، یەکەمین شتێک کە هەوڵی زانینی دەدەین هۆکاری پشت گەورەبوونی ناوەکان و مانەوەیانە بە درێژاییی ئەو هەموو کاتە بە نەمری. بەڵام ئایا هەرگیز بیرمان لەوە کردووەتەوە و ئەو پرسیارەمان کردووە کە داخۆ ئەو ناوە نەمرانەی نێو مێژوو لە سەردەمی خۆیاندا هەمان ناوگەلی سەردەمی ئێستامان بوون؟ یاخود نەخێر بەپێی سەردەم و گۆڕانکارییە مێژوویییەکان ئەوانیش گۆڕانیان بەسەردا هاتووە، تا ئەو ئاستەی کە زۆرجار بە تەواوی دابڕێنراون لە کەسێتییە ڕاستەقینەکەی خۆیان.

بە دڵنیایییەوە ئەفسانە کە بەشێکی گەورەی مێژووی کەونارای داپۆشیوە، یەک لەو فاکتەرە سەرەکییانەی پشت گۆڕینی کەسایەتییەکان بوو؛ لە پشتی بە شەیتانکردنی هەندێک و بە فریشتەکردن و بە پاڵەوانزانینی هێندێکی دی بوو، چونکە لە کۆندا مرۆڤ خواستی بوو تا ئەوپەڕی توانا، مانایەکی ڕوون و گومانهەڵنەگر بداتە شتەکان و کەسەکان. بلیمەتییش لەو نێوەندەدا گرنگترین بەشی خواستە مرۆیییەکه بوو، هەر بۆیە زۆر بە ئەستەم کەسایەتییەکی مێژووییی نێو جیهانی کۆن دەبینینەوە کە لێهاتوویی و توانا مرۆیییەکانی تا ئاستی بە ئەفسانەکردن بەرز نەکرابێتەوە. سەرکردە و زانا و فەیلەسووف و تەنانەت پیاوە ئایینییەکانیش دەبووا وەک بلیمەتێک بناسرێن و هەرچی خەسڵەتی نابلیمەتانە و ئاسایییانە هەیە لێیان دابماڵرێت. ئەمە لە قۆناغە بەرایییەکاندا بە خوداوەندکردنی مرۆڤی لێکەوتەوە، مرۆڤگەلێک (جا چ پاشا یان سەرکردەی سەربازی یان زانای ئایینی یان …هتد) دەکرانە خودا و لەلایەن خەڵکییەوە پیرۆز دەکران و بە دەیان چیرۆکی ئەفسانەیییان بۆ دادەڕێژرا. هەموو ئەوەشی کە وای دەکرد ئەمانە بگەنە ئاستێکی هێندە بڵند، بلیمەتی و لێزانی و لێهاتوویییە دەگمەنەکەیان بوو، کە کۆمەڵگە نەیدەتوانی لێیان تێبگا و وەکو خۆیان بیانخوێنێتەوە، ئەمەش جۆرێک لە ئاڵۆزی دروست دەکرد و کۆمەڵگە دەبوو یان خۆی بێبەری بکات لێیان و بە شێت و سەرلێشێواو بیانداتە قەڵەم، یانژی بەرزیان بکاتەوە بۆ ئاستێکی ئەفسانەیی وەها کە هیچ کەس زاتی ئەوە نەکا تانەیان لێ بدات.

چاخ و سەردەمەکان نەک بە تەنها دەستکاری لە خەسڵەتەکانی بلیمەتیدا دەکەن، بەڵکوو زۆر جار بە تەواوەتی واتاکانیشی دەگۆڕن و بەپێی پێوەرەکانی سەردەم ئاستی بلیمەتی دیاری دەکەن. لە هەر سەردەم و چاخێکدا، بەپێی خواست و حەز و تێگەیشتنەکانی سەردەمەکە بۆ بلیمەتی، کەسە بلیمەتەکان دەستنیشان کراون. ئەمە ئەوە دەگەیەنێت کە بلیمەتی شتێک نییە لە هەموو سەردەمەکاندا وەک یەک پێناسە بکرێت و لێی بڕوانرێت، بەڵکوو زۆر جار ئەوەی کە لە ڕۆژگارێکدا ڕەنگە بە بلیمەتی سەردەمی خۆی بناسرێت، لە قۆناغێکی تردا لە گەمژەیەک زیاتر هیچی تر نەبێت. کاتێک بە مێژووی بلیمەتیدا شۆڕ دەبینەوە، زۆر بەزوویی درک بەم ڕاستییە دەکەین. ئایا سۆکراتی ئەسینای دێرین هەمان سۆکراتی سەردەمی ئێستای ئێمەیە؟ کافکای ئێستا هەمان کافکای سەردەمەکەی خۆیەتی؟ بێگومان نەخێر، ئەوان لە ڕێی گۆڕانکارییە مێژوویییەکانەوە بار کراون بە ڕستێک مانای نوێ و بە تەواوی جیاواز لە مانا سەرەتایییەکانی خۆیان. کیرکیگارد هەمان ئەو کیرکیگاردەی سەردەمی خۆی نییە، شێتی سەردەمی خۆی و بلیمەتی سەردەمی ئێمەیە (هەڵبەت لێرەدا کە دەڵێین هەمان ئەو کەسەی سەردەمی خۆی نییە، مەبەستمان گۆڕینی دیدگا و ڕوانینی کۆمەڵگەیە بۆ توانای کەسیانە و ئاستی بلیمەتییەکەی، نەک گۆڕینی کەسەکە خۆی). زۆر جار بلیمەتەکان لە سەردەمی خۆیاندا بە بلیمەت نەناسێنراون، بەڵام دواتر و لە چاخەکانی تردا دانیان پێدانراوە و وەک بلیمەتێکی مەزن سەیر کراون، ئەمە بۆ بلیمەت باجی تاریکیی سەردەمەکانە و هاوتای گەورەترین سزایە، بەڵام دڵخۆش دەبین کە بزانین مێژوو قەرەبووی ئەو سزادانەیان بۆ کردوونەتەوە، لە ڕێی پاراستنی ناو و بەرهەم و کردارەکانیانەوە و گەیاندنیان بە جێگا شیاوەکەی خۆیان.

بلیمەت و ئەوانی دی

ئەوە ڕوونە کە مرۆڤی ژیر تا ئەو دەمەی ژیرییەکەی بە لێهاتوویی و توانای ئەوانی دی بەراورد نەکرێت پێی ناوترێت بلیمەت، کەواتە بۆ ئەوەی بلیمەت خەسڵەتی بلیمەتی پێ بدرێت ناچارە خۆی بخاتە بەر خواستی بەراوردکاری و بکەوێتە ڕکابەرییەوە لەگەڵ ئەوانی دیکەدا، بە مانایەکی تر ئەوەی وادەکات کەسێک بە بلیمەت دابنرێت، بەراوردکردنێتی بەوانی دیکە؛ بەراوردکردنێتی بەو ئاستە مەعریفی و کردارەکییەی کە ئەوانی دیکە هەیانە. ئایا ئەمە ئەو واتایە دەگەیەنێت  کەسی بلیمەت ئاگاداری ئەوە نییە کە بلیمەتە و بۆ سەلماندنی بلیمەتیەکەی پێویستی بەوانی دیکەیە؟

(ویڵێم هازڵێت) لە وتارێکیدا بە ناونیشانی: (ئایا بلیمەت ئاگاداری تواناکانی خۆیەتی؟) هەوڵی داوە زۆر بە ڕوونی وەڵامی ئەم پرسیارە گرنگە بداتەوە، وتارەکەی (هازڵێت) کە هەڵگری چەندین بەڵگەی مێژوویی و لۆژیکییانەی بەهێزە و لەو ڕێیەوە چەندین لایەنی شاراوەی ئەم بابەتەی دۆزیوەتەوە، باس لەوە دەکات کە هیچ داهێنەر و بلیمەتێکی ڕاستەقینە لە خۆیدا هەست بە بلیمەتبوون ناکات، بەڵکوو تەنانەت خۆی وەک کەسێکی ئاسایی دێتە بەرچاو و پێی وایە تواناکانی زۆر مایەی سەرسوڕمان نین، بەڵام کاتێک دەوروبەرەکەی دەبینێت کە لە چ ئاستێکی نزمدان و خۆی بەوان بەراورد دەکات، ئەوا ئیدی هەستکردن بە شانازی و خۆبەبلیمەت زانینی لا دروست دەبێت.

دۆزینەوەی بلیمەتەکان

چۆن بزانین کەسێک بلیمەتە؟ ئەمە ئەو پرسیارەیە کە زیاتر لە سەدەیەکە پەروەردە لە ڕۆژئاوا هەوڵی وەڵامدانەوەی دەدات و زۆر ڕێگای تاقیکردووەتەوە، هەر لە تاقیکردنەوەی زارەکییانەوە بیگرە بۆ ڕەخساندنی هەلی لەبار بۆ دەرخستنی توانا مرۆیییەکان تا دەگاتە بردنی کەسە لێهاتووەکان بۆ نێو تاقیگە زانستی و پزیشکییەکان و زانین و پێوانەکردنی ئاستی زیرەکییان. هەموو ئەم هەوڵانەش دواجار لەوەدا کورت کراونەتەوە کە بلیمەتی واتای داهێنانە، داهێنانی شتێک لە نەبوونەوە، کردنی شتێکی مەحاڵ و ناوازەبوونی بێوێنە. لەبەر ئەوەی هەموو ئەمانەش پێویستیان بە دەستگیرۆیییە تا بە تەواوی پیشانی کۆمەڵگە و جیها بدرێن، ئەوا ناچارین بەردەوام بەدووی بلیمەتەکاندا بگەڕێین و بیاندۆزینەوە و هاریکاریان بین.

دوو نموونەی نزیک

شوێن: کوردستان
کات: کۆتاییەکانی مانگی تەموزی ساڵی ٢٠٢٢

نموونەی یەکەم:

نزا کیژۆڵەیەکی کوردی چکۆلە و فرەزانە، گوایە زیرەکییەکی لەڕادەبەدەر و نائاسایی هەیە، لە پڕدا زوومی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و دەزگاکانی ڕاگەیاندنی دەخرێتە سەر و دەبێتە جێ باسی هەمووان. هێندێک گومان لە بلیمەتییەکەی دەکەن و هێندێکیش سەرسامن بەو ئاستی بلیمەتییەی کە هەیەتی. دواجار حکوومەت بڕیار دەدات دەستگیرۆیی بکات و ببرێتە قوتابخانەیەکی تایبەتی و خەرجییەکانی لە ئەستۆ بگرێت، بەو ئومێدەی لە داهاتوودا بلیمەتییەکەی سوودێکی بۆ کۆمەڵگە هەبێت و خزمەتێک پێشکەش بکات.

نموونەی دووهەم:

گرتەیەکی ڤیدۆیی کورت بڵاو دەبێتەوە، پیاوێکی لانەواز و هەژار و ماندوو، بە جلێکی داڕزاو و سەروسیمایەکی تێکشکاوەوە کە ئاماژەن بۆ سەختی ئازارەکانی ژیانی، لە گۆشەیەکی کامێراکەوە دەردەکەوێت. بە دەنگێکی جادووییەوە، مینا باڵندەیەکی دەنگخۆشی ئەفسانەیی دەچریکێنێت و یەکێک لە گۆرانییە تایبەتەکانی حەسەن زیرەک دەڵێتەوە. بە هەزاران کەس سەرسامی خۆیان بەو دەنگە خودایییە دەردەبڕن و درێغ بۆ ئەوە دەخۆن کە تا ئێستا کەس ئاگاداری گەوهەرێکی وا دەنگخۆش نەبووە، کە ئەگەر خەمخۆرێک هەبا و زووتر بیدۆزیبایەتەوە، ئێستێ ئەویش یەکێک دەبوو لە بلیمەتەکانی نێو دونیای هونەری کوردی، لە هەموو لایەکەوە داوای ناونیشانە ڕاستەقینەکەی پیرەی دەنگخۆش دەکرێت، بە ئامانجی ئەوەی فریای بکەون و لە نەهامەتییەکانی ڕۆژگار دووری بخەنەوە و بەرەو دونیای هونەر و داهێنان ئاڕاستەی بکەن.

ئێستا ئێمە لەنێوان دوو کەسی بە توانا و بلیمەتیی گریمانەکراوداین، یەکیان لە دەستپێکی ژیاندایە و هەر زوو دۆزیومانەتەوە، ئەوی دیکەیان “زەمان گەردی ئەمەلی گشت بەدەم باوە بێژاوه”. ئاخۆ دوای دۆزینەوەیان دەتوانین چییان بۆ بکەین؟ بێگومان هەر لە دەستپێکەوە ئێمە هەڵەین گەر خۆمان دڵنیا بکەینەوە لەوەی کە ئەمانە دوو بلیمەتی نێو دونیای ئێمەن، بەڵام هەڵە نابین گەر گریمانەی بلیمەتبوونیان بکەین و لەو سۆنگەیەشەوە هاریکارییان بین. باشە بۆچی نە دەنگخۆشییەکەی مامەی پیر و نە زیرەکییەکەی کیژۆڵەی فرەزان جێی دڵنیایی نین و تەنها لە ئاستی گریمانەدان؟

یەکەم: بۆ زانینی بلیمەتیی کەسێک دەبێت لە بەرهەمەکەی بڕوانین، داخۆ لاساییکەرەوەیە یان داهێنەر؟ هەم زیرەکیی کیژۆڵەکە و هەمیش دەنگخۆشیی مامەی پیر لە قۆناغی ئەزبەرکردن و لاساییکردنەوەدایە و نەچووەتە قۆناغی داهێنانەوە، لەگەڵ ئەوەشدا هێشتا ئەو گریمانەیە کراوەیە کە بشێت بە دەستگیرۆیی بەرەو داهێنان و خۆبوون ئاڕاستە بکرێن.

دووهەم: لە ژینگەیکدا کە هەموو شتێک دژ بە داهێنان بێت و ساختەکاری و لاساییکردنەوە ڕۆڵیان پێدرابێت؛ لە ژینگەیەکدا هەم هونەر و هەمیش زانین وەک دوو کایەی مەترسیدار بۆ سەر ژیانی گشتی سەیر بکرێن و بە هەموو جۆرێک دژایەتی زانینی ڕاستەقینە و هونەری ڕاستەقینە بکرێت، چۆن دەکرێت هێندە دڵنیابینەوە لەوەی کە بلیمەت ئەگەرچی دۆزرابێتیشەوە ببێتە بلیمەتێکی ڕاستەقینە؟

سێهەم: هەم هونەر و هەمیش زانین بۆ ئەوەی ڕەسەن بن و داهێنەرانە و ئافرێنەر بن، پێویستیان بە ئازادییە. لە کۆمەڵگەیەکدا کە ئازادیی ڕاستەقینەی تێدا نەبێت و بیرکردنەوە و داهێنانی هونەری لەژێر ڕستێک لە سانسۆری جۆراوجۆردا بێت، ناتوانرێت وا بەو ئاسانییە بانگەشەی هەبوونی بلیمەتێکی تێدا بکرێت کە توانای داهێنانگەلی جیاواز و سەرسوڕهێنەری هەبێت.

ئەمە ئەوە دەردەخات کە ڕاستە دۆزینەوەی بلیمەتەکان کارێکی گرنگه، بەڵام دۆزینەوە تەنها دەستپێکێکە و هەنگاوی یەکەمینە، قۆناغەکانی دواتری گەشەی بلیمەت پەیوەستە بە ئازادییەوە، ئازادییەکی تەواوەتی و بێ ڕتووش. واتا لەنێوان بلیمەتبوون و بلیمەتسازیدا کەلێنێکی گەورە هەیە و ئاسان پڕ ناکرێتەوە. بۆ ئەوەی لە دۆخی دۆزینەوەی بلیمەتەکان و بە بلیمەتبوونی خۆڕسکانەوە بەرەو دۆخی بلیمەتسازی و ڕەخساندنی دەرفەت بۆ خودان توانا جوداکان هەنگاو بنێین، پێویستمان بە هەوڵی فرەجۆر و هوشیاری دەستەجەمعی و ژیرمەندیی دڵسۆزانەیە، بە خۆدوورگرتن لە بلیمەتسازیی ئەفسانەیییانە و داتاشینی بێ مفا و فووتێکراو. ئێمە تا چەندە ئامادەین بچینە نێو ئەو قۆناغەوە؟ لەم پرسیارەش گرنگتر، ئایا ئێمە تاکەی لەو بڕوایەدا دەبین تەنها ئەوانەی کە بلیمەتن شیاوی دەستگیرۆیین؟ لە کاتێکدا بلیمەتبوونی خۆکردانە خەسڵەتی کەس بە چوار هەزارە و لەسەر گریمانەیەکی ڕووت وەستاوە! داهاتوو وەڵامی ئەم پرسیارانەمان بۆ دەداتەوە و کاتیش باشترین دەرخەرە.

The post چەند سەرنجێک لەبارەی بلیمەتییەوە appeared first on ژنەفتن.

کارگەی دیکتاتۆرێلی بچووک

ساڵی ١٨٩٥ گۆستاڤ لۆبۆن یەکێک لە گرنگترین کتێبەکانی خۆی بە ناونیشانی (سایکۆلۆژیای جەماوەر) دەنووسێت و دەبێتە دەستپێکێک بۆ دەرخستنی بەهای “دەروونناسیی کۆمەڵایەتی” لە دەستنیشانکردنی کێشە سیاسی و کولتوورییەکاندا. ئەم کتێبە جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە جەماوەر خودان خاسیەتگەلی سادە و لە هەمان کاتیشدا مەترسیدارن، سادەن چونکە بە ئاسانی دەناسرێنەوە و لە شێوازی زۆر ساویلکانەدا خۆیان بەدیار دەخەن، مەترسیداریشن چونکە پەیوەستن بە هەڵچوونەکانی دەروونەوە و دژی نوێخوازین و لەگەڵ کۆنەپەرستی و ستەمدا دێنەوە. بەو پێیەی کە هەر ئەوانن دوای لەنێوبردنی ستەمکارێک، ستەمکارێکی دی دەئافرێنن، چونکە خودان هیچ هێڵێکی بیرکردنەوە و ڕێبازێکی پتەو نین و ڕقیان لە قووڵبوونەوەیە و سادەخوازن، بۆیەش دیکتاتۆر و ستەمکارەکان لە ڕێی خستنەڕووی بیرۆکەی زۆر سادە و نالۆژیکییەوە دەست بەسەر بیرکردنەوە و ڕوانینی جەماوەردا دەگرن. وەنەبێ جەماوەر ڕقی لەم دەستبەسەراگرتنە بێ، بەڵکوو لە زۆر ڕووەوە پاڵپشتی دەکا و دەبێتە هەوێنی مانەوە و درێژەپێدانی، چونکە بیرۆکە سادەکان خولیای ئەویشن و دیکتاتۆر و ستەمکاریش لە ڕێی جێبەجێکردنی بڕێک لەو بیرۆکە سادانەوە، خولیاکانی بۆ دەهێننە دی. لەمڕۆدا و دوای تێپەڕبوونی زیاتر لە سەدەیەک بەسەر بڵاوبوونەوەی ئەم کتێبە گرنگەدا، ئێمە ناتوانین بە تەواوی هاوڕابین لەگەڵ زۆرێک لە بۆچوونەکانی نێو ئەو کتێبەدا، بەڵام بە دڵنیایییەوە چەندین خاڵی ورد و گرنگ لەم کتێبەدا هەن کە دەشێت ڕێنیشاندەرمان بن بۆ تێگەیشتنی زیاتر لە پاڵنەرە دەروونییەکانی جەماوەر و ڕۆڵی لە چێبوونی دەسەڵاتێکی ستەمکار و دیکتاتۆردا.

ئەوانەی ئاشنای مێژووی نوێ و هاوچەرخی عێراقن، دەزانن کە دەوڵەتێکی وەک عێراق هەر لە بنەڕەتەوە لەسەر چ بنەمایەکی نادروست و لاواز دامەزرێنراوە، چۆنیش بەهۆی بەردەوامی ململانێی خێڵەکییانە و ململانێی گروپە ئیتنییە جیاوازەکانییەوە بووەتە ناوەندێک بۆ دروستبوونی دەیان دیکتاتۆری بچووک، هەریەک لەم دیکتاتۆرانەش لە هەناوی گروپێکەوە هاتوونەتە دەر، کە دواجار هەموو خولیایەکی دیکتاتۆرە بچووکەکانیش بووەتە خولیای لەناوبردنی دیکتاتۆرە ڕکابەرەکانی دیکە. سەدامی سەرەتا یەک لەو دیکتاتۆرە بچووکانەی عێراقی شەستەکان بوو، کە لە هەناوی گروپێکی مافیاییی نێو جەماوەرە لێکوەشاوەکەی عێراقەوە هاتە دەرێ و لە ماوەی چەند ساڵێکی کەمدا، توانی بەسەر تەواوی دیکتاتۆرە بچووکەکانی دیکەی ڕکابەرییدا سەر بکەوێت و ببێتە دیکتاتۆری هەمووان. بوونی سەدام بە سەرۆکی هەموو عێراق، بوونێکی ناکامڵ و لەرزیو بوو. ڕاستە ئەو بووبووە دیکتاتۆری هەمووان، بەڵام ئەمە تەنیا دیوە ئاشکراکەی بابەتەکە بوو. لە ناواخنی کۆمەڵگەی عێراقیدا، دیکتاتۆرە بچووکەکان هێشتا مابوونەوە و لە بۆسەدا بوون بۆی، هەریەکەیان لە لایەکەوە هەوڵی زیانگەیاندنیان دەدا لە دیکتاتۆرە گەورەکە. دوای ئەوەی کە دیکتاتۆرە گەورەکە چیدی بە کەڵکی ئەوە نەدەهات وڵاتێکی وەکوو عێراق بەڕێوە ببات و لە بەرژەوەندیی زلهێزاندا یارییەکانی بکات، ئەوەبوو پەلاماری عێراق درا و هەموو ئەو دیکتاتۆرە بچووکە شاراوانەی دی کە هەبوون هێنرانەوە مەیدان. واتا ئەمریکا عێراقی لە وڵاتی “دیکتاتۆری گەورە” ەوە گۆڕی بۆ وڵاتی “دیکتاتۆرە بچووکەکان”. ڕاستە دیکتاتۆرانی بچووک بە پاڵپشتی و دنەی دەرەکی هاتنەوە مەیدان، لێ ئەوەش ڕاستییە کە لە هەناوی جەماوەرەوە، ڕێک لە هەناوی کۆمەڵگەی عێراقییەوە هاتبوونە دەر و بووبوونە خودان پێگەی جەماوەریی گرنگ.

کۆمەڵگەی عێراقی دوای تێگیرانیان لەگەڵ ئەم دیکتاتۆرە بچووکانەدا و دوای ئەوەی کە بۆیان دەرکەوت بەڵێنی دیکتاتۆرە بچووکەکان نەک هەر هیچیان نایەنە دی، بگرە وا خەریکی بە دۆزەخکردنی تەواوەتی ژیانی عێراقییەکانیشن، لە خۆیان پرسی: ئەمانە لە کوێوە هاتن و ئێمە بۆ وامان بەسەر هات، لە بری ئەوەی بپرسن: ئەمە چ هەناوێکە ئەم هەموو دیکتاتۆرەی لە خۆیدا حەشار داوە و ئێمە بۆ ئەمانەمان دروست کرد؟ کەس نەبوو وەڵامی ئەم پرسیارە بداتەوە و تەنیا وەک نیشانەیەکی سەرسوڕمان لێیان دەڕوانی، چونکە جەماوەر لە بەرپرسیارێتی هەڵدێت، نایەوێت هەقیقەت وەک ئەوەی هەیە ببینێت.

جەماوەر کارگەیەکی مەزنە کە ئیشی بەرهەمهێنانی زۆرترین دیکتاتۆری بچووکە، ستەم و ملکەچی لە بیرکردنەوەی جەماوەردا بەشێکن لە دیسپلین و ڕێکاری پێویست بۆ ڕێگرتن لە هەڵوەشاندنەوە و تێکچوونی یەکانگیرییە کۆمەڵایەتییەکە، بۆیە کاتێک دیکتاتۆرە بچووکەکان سەر هەڵدەدەن جەماوەر سەرسام دەبن پێیان و ڕکابەری دەخەنە نێوانیانەوە، تا ئەو ڕادەیەی کە دەرئەنجامی ڕکابەرییەکە دواجار بە سوودی یەکێکیان دەشکێتەوە و دەبێتە دیکتاتۆری مەزن. ڕێز و پەسن و گیانفیداییی جەماوەر دیکتاتۆری مەزن دەگۆڕێت بۆ کەسێکی ستەمکار و خوێنڕێژ کە تەنانەت سڵ لە خودی جەماوەرەکەیشی نەکاتەوە. جەماوەر کە دەبینێت دیکتاتۆری مەزن گەیشتۆتە بەرزترین ئاستی مەترسیدارانەی خۆی، ئیدی دەکەوێتە دنەدانی دیکتاتۆرە بچووکەکانی دی بۆ جێگرتنەوەی دیکتاتۆری مەزن. ئا بەم جۆرە جەماوەر هەم دەبێتە لەنێوبەری ستەمکار و هەمیش دەبێتە هۆی سەرهەڵدانەوەی ستەم، هەم دەبێتە دژبەرێکی دیکتاتۆر و هەمیش لە هەناوی خۆیدا دەیان دیکتاتۆری دی چێ دەکات. هەرچەندە ئەم یارییەی کە جەماوەر دەیکات یارییەکی ژیرانە نییە، بەڵام داینەمۆی زۆرێک لە گۆڕانکارییەکانی نێو مێژووە. زۆرێک لە ڕووداوە سیاسییە گرنگەکان، زۆرێک لە شۆڕش و ڕاپەڕین و کودەتا گەورەکان زادەی ئەم بیرکردنەوە نالۆژیکییانەی جەماوەرن. کێ دەتوانێت سنوورێک بۆ ئەم بیرکردنەوە نالۆژیکییانەی جەماوەر دابنێت؟ وەڵامێکی سەنگین و لۆژیکی دەبێت گەر بڵێین مرۆڤێلی خوێندەوار و بەئاگا و دژ بە ستەم، بەڵام داخۆ ئەم وەڵامە لۆژیکییە لە کوێدا کاری پێ دەکرێت؟! مێژوو لە گێڕانەوەکانی خۆیدا ئەوەمان بۆ یەکلا دەکاتەوە کە ئەم وەڵامە تەنیا وەڵامێکی جوانی لۆژیکییە و چ کارێکی بەسەر گۆڕانکارییە گرنگەکانی نێو مێژووی مرۆڤایەتییەوە نییە. بزوێنەر لە هێزە ناعەقڵانی و نالۆژیکییەکاندا زیاتر کارایە وەک لە لای هێزە لۆژیکی و عەقڵانییەکان. ئەمە وتە دروستەکەیە، هەرچەندە کەمێک ڕەشبینانەیە: (ستەم  لە هەناوی جەماوەرەوە دێتە دەر!) بەڵام ئەمە بەو ڕادەیەش جێی نائومێدی نییە، چونکە لە ناواخنیدا هەواڵێکی خۆشی پێیە، بۆ چەند چرکەیەک با بیر لەو  ڕاستییە سەرنجڕاکێشە بکەینەوە، ڕاستییەک کە پێمان دەڵێت دژایەتیکردنی ستەمیش گڕێکە هەر لە هەناوی جەماوەرەوە دێتە دەر، هەروەک چۆن بەشی هەرە زۆری گۆڕانکارییەکانی مێژوویش لەم پارادۆکسە سەیرەوە دروست بوون.

The post ستەم لە هەناوی جەماوەرە appeared first on ژنەفتن.

ڕوونە کە لەنێوان هێز و شکۆداریدا پەیوەندییەکی توندوتۆڵ هەیە، بەڵام بۆچی دەبێت بۆ بەدەستخستنی هێز و شکۆداری پێویستمان بە بڕێک لە شاراوەیی هەبێت؟ ئایا پیشاندان و خستنەڕووی وێنای مامۆستا وەک ئەوەی کە هەیە دەبێته هۆی نەمانی ئەم دووە؟ زۆرینەی قوتابخانە و ڕێبازە پەروەردەیییە کۆنەکان بە تەواوی لەوەدا کۆکن کە نابێت مامۆستا لە دیدی قوتابییەوە وەک هەر مرۆڤێکی تری ئاسایی ببینرێت. هەمیشە دەبێت بڕێک لە شاراوەیی، هەندێک لایەنی ناڕوون و شاراوە و کەمێک تاریکایی لە مامۆستادا  هەبێت تاکوو وا لە قوتابی بکات ڕێزی لێ بگرێت و گوێڕایەڵی بێت! خۆ ئەگەر مامۆستایەک ویستی بەوپەڕی سادەیییەوە هەقیقەتی کەسێتیی خۆی بە قوتابییەکانی پیشان بدات، ئەوا با دڵنیابێتەوە لەوەی کە شکۆی خۆی لەدەست داوە، لەدەستدانی شکۆیش واتا لەدەستدانی هێزێک کە پێشمەرجی بوون بە مامۆستایەکی سەرکەوتووە! ئەم تێڕوانینە تەقلیدی و کلاسیکییە بۆ مامۆستا بە هەموو شێوازێک دژی سادەیییە، دژی هاوڕێیەتی نێوان مامۆستا و قوتابییە، دژی هەر جۆرە لێکنزیکبوونەوە و تەبابوونێکه لە نێوانیاندا، ئاخر ئەو ئەمانە بە کەمایەسی دەبینێ و لەو بڕوایەدایە وەک پەڵەیەکی پیس وان و مامۆستا لەکەدار دەکەن و شکۆی لێ دەسەننەوە، بۆیە بە لایەوە گرنگە مامۆستا بەردەوام لە دۆڵێکدا بێت و قوتابیش لە دۆڵێکی تر و دەسەڵاتێکی وای بدرێتێ کە کەس زاتی ئەوە نەکا قسە لە قسەیدا بکات.

دوای چەندین سەدە لە درێژبوونەوەی کاریگەرییەکانی ئەم ڕوانینە تەقلیدی و کلاسیکییە، ئایا هیچ جێگرەوەیەکی ئەم ڕوانینە نەخراونەتە ڕوو؟ لە ڕاستیدا ڕۆژئاوا کە ناوەندی ژیاری ئەمڕۆی جیهانە، بە زۆر شێوازی جیا هەوڵیداوە جێگرەوە بدۆزێتەوە و لەمەشدا تا ئاستێکی باش توانیویەتی هەنگاوی گەورە و کاریگەر بنێت و خۆی لەو میکانیزمە کۆنانەی کە پێشتر بۆ پەروەردە و فێرکردن بەکاری دەهێنان ڕزگار بکات و لەبری وان میکانیزمێلی چێتر و مرۆڤانەتر بێنێتە ئاراوە. یەکێک لە دەگمەنترین ئەو هەوڵانەی کە لەم بوارەدا دراون و سیستەمی پەروەردە و فێرکردن و شێوازی پەیوەندیی نێوان قوتابی و مامۆستای بەتەواوی لە ڕۆژئاوا گۆڕی؛ هەوڵەکەی “ڕودۆڵف دریکۆرز- Rudolf Dreikurs” بوو. دریکۆرز کە دەروونناس و زانایەکی بە ڕەچەڵەک نەمساوی بوو، زۆرترین جەختی لەسەر چێکردنی پەیوەندییەکی هاوڕێیانە لەنێوان مامۆستا و قوتابیدا دەکردەوە، کە بە بڕوای ئەو بە پلەی یەک ئەرکی مامۆستایە یەکەمین هەنگاوەکان بۆ دروستبوونی پەیوەندییەکی لەو جۆرە بهاوێت، بۆ ئەمەش داوا دەکات مامۆستا ڕۆڵی دەروونناسێک بگێڕێت و لە هۆکار و پاڵنەری پشت هەڵسوکەوتی قوتابییەکانی خۆی تێبگات؛ دەبێت مامۆستا بزانێت قوتابییەکانی کەسانێکن پێویستیان بە یارمەتیی ئەوه، پێویستیان بەوەیە کە وانەکانیان لە لا خۆشەویست بکرێت و ئەو ترسەی کە لە هەمبەر پرۆسەی خوێندن هەیانە بیڕەوێنێتەوە، نەک خۆی ببێتە هۆکارێک بۆ سەرهەڵدانی ترسی زیاتر و ڕقلێبوونەوە و هەڵسوکەوتی نەشیاوی تر. لە دیدی دریکۆرزەوە بەشێکی زۆری کێشەکان لە پۆلدا ڕوو دەدەن، هەر بۆیە بەشی هەرە زۆری کتێبەکانی دریکۆرز تایبەتن بە چۆنێتیی مامەڵەی مامۆستا لەگەڵ قوتابییەکانی لەنێو پۆلدا. پۆل بە لای درێکۆرزەوە گرنگترین شوێنێکە بۆ چێکردنی قوتابییەکی هوشیار و سوودمەند ئەگەر مامۆستایەکی باشی هەبێت، بە پێچەوانەشەوە لەوانەیە پۆل بۆ قوتابی ببێتە شوێنێک بۆ داڕمانی کەسێتی و سەرلێشێواویی و شکست، ئەگەر مامۆستایەکی خراپ بەڕێوەی ببات. لەم شێوازی دریکۆرزدا شکۆی مامۆستا دیسانەوە لە ڕێی هێزەوە بەدەست دێت، بەڵام نەک هێزێک لە ڕێی هەڕەشە و لێدان و سزای توندەوە؛ بەڵکوو هێزێکی نەرم. هێزێک کە لە ڕێی هەڵسوکەوتی جوان و ڕەوتاری مرۆیانە و ژیرێتییەوە خۆی بەسەر قوتابیدا دەسەپێنێت و قوتابی ناچار بەوە دەبێت کە بە پاڵنەرێکی خۆویستانەوە بەرەو ڕووی مامۆستاکەی بچێت و خۆشی بوێت و لێوەی فێر بێت.

ئێمە دەزانین بۆ ئەوەی سیستەمی پەروەردە و فێرکردن بە ڕێکاری ئاسایییانەی خۆیاندا بڕۆن و سوودمەند و بەبڕشت بن بۆ هەمووان، ئەوا ناچارین شکۆیەکی بەرز ببەخشینە مامۆستا و هێزی ئەوەی بدەینێ کە قوتابییەکانی گوێڕایەڵ و ملکەچی بن. بەڵام نەک بە پشت بەستن بە تێڕوانینە کلاسیکییەکان بۆ پەروەردە و فێرکردن، کە زۆر جار قوتابی دەکەنە کەسێکی خراپەکار و تاوانکار و مامۆستایش وەک ئیزرائیلێک کە کەس نەتوانێت قسە لە قسەیدا بکات، بەڵکوو لە ڕێی ئافراندنی وێناکردن و ڕوانینێکی نوێوە بۆ شکۆ و هێز. دەبێت مامۆستا فێری ئەوە بکرێت کە شکۆ تەنیا لە ڕێی هێزی نەرمەوە بەدەست دێت و ناکرێت ئەو وردە دەسەڵاتانەی کە پێی دراوە بە خراپ بەکار بهێنێت و ببێتە ڕکابەری قوتابی، ناکرێت خۆسەپاندن و هەڕەشە و تۆقاندن ئامڕازێک بن بەدەستی مامۆستاوە بۆ سەرکوتکردنی قوتابی و بەدەستهێنانی شکۆ و هێز بۆ خودی خۆی.

زانین وەک هێزێکی نەرم

کاتێک مامۆستایەک دەچێتە پۆلەوە، پێویستە هەڵگری دوو جۆری زانین بێت. زانینێکیان بریتی بێت لەو زانیاری و زانستەی کە پێیەتی و لە ڕێی شێوازە گونجاوەکانی وانە گوتنەوەوە پێویستە بیگەیەنێتە قوتابی.

ئەم زانینە دەبێت پڕ بێت و بەردەوام نوێکاری تێدا بکرێت و ئیزافەی بخرێتە سەر، دەبێت شێوازی گەیاندنی ئەم زانینە دوور بێت لە شێوازی ئەزبەرکردنانە و ڕەدووکەوتنی کوێرانەی زانیارییەکان، لە بری ئەوە هانی قوتابی بدرێت بۆ بیرکردنەوە و شیکاری و هەڵێنجاندن، دەبێت ئامانجی زانین دروستکردنی مرۆڤێکی هوشیار و بیرکەرەوە بێت، نەک مرۆڤێکی لاساییکەرەوە و بوێژ. خۆ ئەگەر مامۆستایەک لە توانایدا بوو ئەم جۆرە زانینە بە باشی بگەیەنێت، هێشتاش ناتوانرێت بە مامۆستایەکی باش و لێهاتوو دابنرێت تاوەکوو زانینێکی دیکەی لەگەڵدا نەبێت. جۆری دووهەمی زانین بۆ مامۆستا و قوتابی گرنگترین بەشی پرۆسەکەیە، زانینی دووهەم زانینێکە پشت بە هوشیاری و تواناییی مامۆستاکە دەبەستێت و تێیدا مامۆستا هاوشێوەی دەروونشیکارێک خوێندنەوە بۆ قوتابییەکانی دەکات و لە ژینگە و دۆخی دەروونییان دەکۆڵێتەوە و یەک بە یەکیان دەناسێت. لێرەدا مامۆستا تەنها بەوەوە ناوەستێت کە زانیاری ببەخشێتە قوتابییەکانی و بیانکاتە مرۆی بەرپرسیار و بیرکەرەوە، بەڵکوو دەچێتە ناخی قوتابییەکانییەوە و دەبێتە هاوبەشێکی گرنگی ژیانیان. دەزانێت کێشەکانیان چییە و هەوڵ دەدات بەزوویی بۆیان چارە بکات؛ وا ناکات قوتابییەکانی لێی بترسن و سڵی لێ بکەنەوە؛ چونکە ئاگاداری چۆنێتیی بیرکردنەوە و ژینگە و بارودۆخی مرۆیییانەی قوتابییەکەیەتی و پێشتر هاوسۆزی بۆ نیشانداوە، بۆیە هەرگیز ڕێگە بە خۆی نادات ستەم و نادادی بەرامبەر قوتابییەکەی ئەنجام بدات. خۆ ئەگەر قوتابییەکەی لاسار بوو، ئەوا پەنا دەباتە بەر ڕێسا مرۆیییەکانی خۆی پێش پەنابردن بۆ ڕێسا و یاسا دانراوەکان. سزا لای ئەم مامۆستایە ئەوە نییە کە قوتابییەکانی دەرنەچوێنێت یاخود لە خوێندن دووریان خاتەوە، چونکە ئەو دەزانێت پێش هەموو شت ئەمە سزادانی خۆیەتی کە نەیتوانیوە وا لەو قوتابییەی بکات لاساری نەنوێنێت و ببێتە کەسێکی بێزیان، بەڵکوو ئەو دەبێتە ڕێنوێنیکار و وەک دڵسۆزێک هەوڵی چاککردنی ئەو دۆخە دەدات کە بە سەریدا هاتووە. کە لەمەشدا سەرکەوت، ئیدی دەبێتە کەسێکی بە شکۆ و ڕێزلێگیراو، کەسێک کە توانیویەتی لە ڕێی زانینەوە کۆنترۆڵی قوتابییەکانی بکات و ئامانجە پەروردەیی و زانستییەکانی خۆیشی بپێکێت.

چی لە قوتابییە خراپەکان بکەین؟

تا ئێستا هەموو قسەکانمان ئاڕاستەی مامۆستا کراون، ئایا ئەمە نیشانەی ئەوەیه کە تەنها ئەرکەکەمان خستووەتە سەر مامۆستا و ئیدی قوتابی هیچ ئەرکێکی لەسەر شان نییە و بەشێک نییە لە کێشەکان؟ ئایا ئەگەر قوتابییەک خراپ بێت مانای وایە مامۆستاکەی خراپە؟ ئەوەی تا ئێستا لێی دڵنیاین، ئەوەیە کە مرۆڤ بە کۆرپەیی تۆپەڵەیەکی نەشێلێنراوی پاکژە و خاڵییە لە خراپەکاری، لێ خێزان و ژینگەی کۆمەڵایەتی دوای ماوەیەکی کەم لە هاتنە دونیای منداڵ دەست دەکەن بە شێلانی ئەو تۆپەڵە خۆنەگرتووە و چۆنیان بوێت ئاوها ئاڕاستەی دەکەن. بەداخەوە دەبێت دان بەو ڕاستییەدا بنێین کە هێندێک کەس هێندە بە خراپی دەشێلرێن کە نەتوانن چیدی بێنەوە باری ئاسایی و سروشتە پاکژەکەی خۆیان، لە بری ئەوە دەبنە خودان کەسێتییەکی شێواو و لەرزۆک و بێبەرهەم، کەسێتییەک کە زۆر بەزوویی دەبێتە بارێکی قورس و دەخرێتە کۆڵی کۆمەڵگەوە. لە دۆخێکی وەهادا کەسێک کە ژینگە کۆمەڵایەتی و خێزانییەکەی بەرەو بەدکاری و لەرزۆکی کەسایەتی ئاڕاستەی کردبێت، ناتوانێت ببێتە قوتابییەکی باش و فێرخوازێکی سەنگین و بە هیچ جۆرێکیش ڕێز بۆ مامۆستا دانانێت، بەمەش ئەرکی مامۆستا هێندەی تر قورس دەکات. مامۆستای لێهاتوو لە کاتی مامەڵەکردندا لەگەڵ ئەم جۆرە قوتابییەدا، هەوڵ دەدات بە کەمترین زیان و بەوپەڕی لێزانییەوە خۆی و قوتابییەکانی دیکەش لە مەترسییەکانی ڕزگار بکات، ڕەنگیشە نەتوانێت لەمەدا سەرکەوتوو بێت، بەڵام بە دڵنیایییەوە دەتوانێت لە ڕادەی مەترسییەکەی کەم بکاتەوە. ڕاستە ئەم جۆرە لە مرۆڤ کە هەرگیز ناتوانێت ببێتە قوتابی مەترسییەکی گەورەیە بۆ سەر پرۆسەی خوێندن و فێرکاری، بەڵام دەبێت ئەوەش بزانین کە ئەوە خودی کۆمەڵگە و خێزانن ئەم مەترسییە چێ دەکەن، بۆیە ئەرکیشە لەسەریان بەرپرسیارێتیی ئەم کارەیان بگرنە ئەستۆ و هەوڵی چارەکردنی بدەن. لەگەڵ ئەو گوزارەیەدا تەبا نابین کە پێی وایە: (قوتابیی خراپ بوونی نییە، تەنها مامۆستای خراپ بوونی هەیە)، هەرچەندە هێندێک جار لەوانەیە لە ڕقەوە ئەم گوزارەیه دەرببڕدرێت، یانژی ڕەنگبێ هاوشێوەی فیلمەکەی “ڕانی موکەرجی- Rani Mukherjee” لەپێناو پەیامێکی پەروەردەییدا بیرۆکەیەکی وەها بخرێتە ڕۆژەڤەوە! لێ هەر کام لەمانە بێت هێشتاش کەم و کورتییەک دەمێنێتەوە و پێویستی بە دیراسەتکردنە. لەم کەم و کورتیەدا ڕاستییەک شاردراوەتەوە، ڕاستی ئەوەی کە قوتابیی خراپ بەرهەمی ژینگەکەیەتی، بەرهەمی کۆمەڵگە و لەوانەشە بەرهەمی مامۆستایەکی خراپ بێت!

لێرەدا دەشێت بپرسین: ئێمە چۆن بتوانین قوتابییەکی خراپ کە لەوە خراوە ببێتە قوتابی، بهێنینەوە نێو ژیان؟ گەر پەروەردە و فێرکردن یانژی مامۆستا و سیستەمی خوێندن لە توانایاندا نەبێت قوتابییەکی خراپ بگۆڕن و پەیوەستی بکەن بە خوێندنەوە، ئەوا خۆ دەتوانن نەیتارێنن لە ژیان و بێبەشی نەکەن لە ئەزموونکردنی ژیانێکی شایستە، ئەگەرچی دووریش بێت لە خوێندن. دەبێت ئەو ڕاستییە زۆر بە ڕوونی بەدیار بخرێت کە ژیان بەبێ هەبوونی بڕوانامەش هەر شیاوی چێژلێوەرگرتن و تیاژیانە؛ ژیان لە دەرەوەی زانکۆ و قوتابخانەش هەر خودی ژیانە. ئەو پەروەردەیەی کە لە کۆمەڵگە و خێزاندا کارایە، دەبێت بایی ئەوە گۆڕانکاری تیا بکرێت کە نەوەکانی خۆی ئاشتکاتەوە لەگەڵ شێوازەکانی دیکەی ژیان و بتەنێ لە بڕوانامەدا نەگیرسێتەوە. ئەمە بەرگریکردن نییە لە نەخوێندەواری و شێوازە ئاست نزمەکانی ژیان، بەڵکوو داخوازییەکە بۆ پێدانی مافی ژیان بە هەموو کەسێک، بەو مەرجەی کەسێکی بەرپرسیار و پەیوەست بێت بە مافی ئەوانی دیکەوە بۆ ژیان و بزانێت ئەوانی دیکەش وەکو ئەو مافی ئەزموونکردنی ژیانیان هەیە بەو ڕێگایەی کە خۆیان هەڵیانبژاردووە. (ڕێزگرتن لەوی دی و دەست نەبردن بۆ ئازادییەکانی ئەوی دی و مافی ژیان) شاڕێی ڕزگاربوونی هەمووانە لە دەستی هەمووان، شاڕێی ڕزگاربوونی قوتابیی خراپ و ئاڕاستەکردنێتی بەرەو ژیانێکی باشتر.

کە باسمان لە مامۆستا کرد باسمان لەوەش کرد کە ئەوەی مامۆستا دەیەوێت شکۆداری و هێزە، بەڵام داخۆ ئەوەی قوتابیش دەیەوێت بەدەستهێنانی هەمان شت نییە؟ بەو پێیەی کە بەدەستهێنانی شکۆداری و هێز خواستێکی تەواو مرۆیییە، ئەوا ناکرێت خۆمان لەوە نەبان بکەین کە قوتابیش دەکەوێتە نێو چوارچێوەی هەمان خواستەوە. شکۆداری و هێز شتێکن کە دەشێت لای هەمووان بەردەست بن، بەو مەرجەی کە بزانن چۆن و لە کوێدا بەدەستی دەهێنن، وەگەرنا دەبێتە هۆکاری تیاچوون و سەرلێشێوان. وەک چۆن مامۆستایەک دەتوانێت لە ڕێی زانینەوە (هەڵبەت زانین بە هەردوو جۆرەکەیەوە) شکۆ و هێز بەدەست بهێنێت، ئاوهایش قوتابیش دەتوانێت لە ڕێی فێربوون و ناسینی تەواوەتی مامۆستا و وەرگرتنی زانیارییەکانییەوە هەمان شت بەدەست بهێنێت، یاخود لە ڕێی خۆسەلماندنییەوە لە بوارێک لە بوارەکانی ژیاندا هێز و شکۆمەندی بەدەست بهێنێت. دەشێت قوتابییەکی خراپ (هەڵبەت خراپ بە واتا پەروەردەیی و فێرکارییەکەی) کە توانای خۆگونجاندنی نییە لەگەڵ ژینگەی قوتابخانە و خوێندندا، وای لێ بکرێت لە دەرەوەی قوتابخانەش ببێتە خاوەنی زانین، زانینێک کە دەستگیرۆیی بکات لە بەڕێوەبردنی ژیانی خۆیدا و نەهێڵێت بەرەو داڕمانی کەسێتی هەنگاو بنێت و ببێتە هەڕەشەیەکی جیدی بۆ سەر تەواوی کۆمەڵگە.

……..

تێبینی/ واژەکانی وەک: ” مامۆستای خراپ” و “قوتابیی خراپ” لێرەدا بەو مانایە بەکار نەهاتوون کە خودی ئەو کەسانە لە ژیاندا خراپەکار بن، بەڵکوو بەو مانایە بەکارهاتووە کە ئەم کەسانە دەرهەق بە سیستەمی پەروەردە و فێرکردن؛ دەرهەق بەو ئەرکەی خراوەتە ئەستۆیان و دەبێت بە باشی جێبەجێی بکەن، کەمتەرخەم و تەنبەڵن. کە ئەمەش دواجار دەبێتە هۆی ئەوەی پەیوەندییەکانی نێوان مامۆستا و قوتابی بەرەو ئاڵۆزبوون و تێکچوونی زیاتر ببات و زیان بە کۆی پرۆسەی خوێندن و فێرکاریش بگەیەنێت. گرنگە سیستەمی پەروەردە و فێرکردن هەم مامۆستا و هەمیش قوتابی وا ڕابهێنێت کە لە سەر هەردوو بنەمای ڕێز و زانین، شکۆداری و هێز بۆ یەکدی بگەڕێننەوە، نەک بیانکات بە دوژمنی یەکتری و ڕێسای ئاغا و کۆیلەمان وەبیر بێنێتەوە.

The post بەدەستهێنانی شکۆ و هێز لە ڕێی زانینەوە appeared first on ژنەفتن.

گومان لەوەدا نییە درۆی سیاسی، هەروەها ڕێسا و ڕێکارەکانیشی کە لە ڕابردوودا پێمان دەگوتن “دێماگۆجیا” و لە ئێستادا پێیان دەڵێین “‌پروپاگەندە”، هەمیشە و بە درێژاییی هەزاران ساڵ هەوڵی ڕێکخستنیان دراوە و پەرەیان پێداون[1]. هەروەتر کاریگەریی ئەو ڕێکار و ڕێسایانەش؛ کاریگەریی پروپاگەندەکانی ئیمپراتۆریەتە لەبیرکراو و لەناوچووەکانیش؛ هێشتاکانێ لە بەرزاییی دیوارەکانی “کرنک” و چیاکانی “ئەنقەرە”ەوە، ڕووبەڕوومان دەبێتەوە و لەگەڵمان دەئاخڤێت. ئەوە ڕاستییەکی حاشاهەڵنەگرە کە مرۆڤ ناتوانێت درۆ نەکات، ئەو درۆ لەگەڵ خۆیدا دەکات؛ درۆ لەگەڵ ئەوانی دیکەدا دەکات؛ جاروباریش بۆ خۆشی و چێژی خۆی درۆ دەکات و دەخوازێ لەو ڕێیەوە شتەکانی نێو کەتوارێکی نابەدڵ بەراژوو بکاتەوە و جیهانێکی دیکە بئافرێنێت. بڕێک جاریش مرۆڤ بۆ پارێزگاریکردن و بەرگریکردن لە خۆی درۆ دەکات، چونکێ درۆ باشترین چەکی دەستی لانەواز و بێدەسەڵات و بێدەرەتانەکانە[2] و لە ڕێیەوە بوونی خۆیان دەسەلمێنن لە هەمبەر ڕکابەر و ناحەزانیاندا، وایش بیر دەکەنەوە وەختێک بە درۆکانیان ناحەزانیان تەفرە دەدەن، ئەوا تۆڵەیان لێ دەکەنەوە.[3]

ئێمە لێرەدا مەبەستمان نییە شرۆڤەیەکی دیاردەناسییانە بۆ درۆ بکەین، هەروەک چۆن ناشمانەوێت لەو پێگە و کاریگەرییە بکۆڵینەوە کە درۆ لە چێبوونی بونیادی مرۆییدا هەیەتی؛ بەڵکوو دەمانەوێت لە سروشتی درۆکانی ئەم سەردەمە نوێیەمان ڕابمێنین، بە تایبەتیش درۆ سیاسییەکان. لەگەڵ ئەوەی بکەرانی ئەم سەردەمەی ئێستێ (یان وردتر بڵێین سیستەمە تۆتالیتارەکانی ئەم سەردەمە نوێیە) نوێکارییان لە درۆدا کردووە، لێ گومان لەوەدا نییە کە ئەم نوێکارییە  گشتگیر نەبووە، چونکێ کارەکانی سیستەمە تۆتالیتار(شمولی)یەکان لەوەدا کورت بووەتەوە کە پاڵ بە هەندێک ئاڕاستە و بۆچوون و هەڵوێست و ڕێکاری پێشووتری سیستەمەکەوە بنێت، بۆ دوایین سنووری خۆی. لەگەڵ ئەوەشدا هیچ شتێکی نێو ئەم جیهانە بە تەواوی نوێ نییە، هەموو شتێک ڕەگ و ڕیشەیەکی خۆی هەیە و لەگەڵ خۆیدا تۆوی مانەوەی خۆیشی هەڵگرتووە، بۆیە هەموو دیاردەیەک، هەموو بیرۆکەیەک، هەموو ئاڕاستەیەک کە پاڵی دەنێین بۆ دوایین سنووری خۆی، دەگۆڕدرێت و دەبێتە شتێکی دیکەی تەواو جیاواز. لەبەر هەندێ جارێکی دی جەخت دەکەمەوە لەسەر ئەوەی کە گوتم: هیچ وەختێک بەو ڕادەیەی کە لە ئێستادا هەیە لە درۆدا ڕۆ نەچووین، هەرگیزیش پێشتر بەو شێوە فراوان و سەرتاسەرییە درۆمان نەکردووە، کە لەمڕۆدا دەیکەین. هەرگیز بەری هینگێ، بەم ئاوایەی ئێستێ، درۆزن و درۆزان نەبووین.

ڕۆژ بە ڕۆژ سێڵاوی درۆ جیهانەکەمان دادەپۆشێت، لە هەموو ئان و ساتێکدا ئێمە درۆ دەکەین، لە قسەکردندا، لە نووسیندا، لە ڕۆژنامە و ئێزگەکاندا… هتد، هەموو پێشکەوتنە تەکنەلۆژی و پیشەسازییەکانیشمان خستووەتە خزمەتی درۆکردنەوە. مرۆڤی ئەم سەردەمە نوێیە (لێرەدا هەروەها مەبەستم لە مرۆڤی تۆتالیتارە) لە ناو درۆدا مەلە دەکات، هەناسەی پێ دەدات و لە هەموو چرکەساتێکی ژیانیدا درۆ ئاڕاستەی دەکات.[4] بەڵام لە ڕووی چۆنێتییەوە درۆی نوێ (مەبەستم لە تایبەتمەندییە هزرییەکەیەتی) بە ئاڕاستەیەکی پێچەوانەدا گەشەی کردووە و ڕێگەکەی خۆی گۆڕیوە (دواتر ئەمە زیاتر ڕوون دەکەمەوە). درۆی نوێ بە زۆری و بەربڵاوییەکەی دەناسرێتەوە، تاوەکوو زۆرترین کەس بکاتە ئامانج (هەر ئەمەش خەسڵەتە جوداکەیەتی لە تەک درۆکانی پێشوودا).

هەرچەندە هیچ ڕێیەکی دی نییە لە بەردەم بەرهەمێکی مەزندا، کە ڕووەو جەماوەر ئاڕاستە بکرێت (بە تایبەتیش بەرهەمێن هزری)، تاکوو بەدەر لە درۆکردن و تەنێ بەو پێوەرانەی خۆی، بتوانێت لە جەماوەر نزیک ببێتەوە. لەبەر هەندێ هیچ شتێکیش نییە بکارێت هاوتای تەکنەلۆژیای پروپاگەندەیی نوێ بەرز و کاریگەر بێت، بۆیە هیچ شتێکیش ناگاتە هاوشانی نێوەڕۆکی پووچ و بانگەشە ساختەکانی ئەو تەکنەلۆژیایە، کە بێشەرمانە و بە شێوەیەکی ڕەها و تەواوەتی، ڕۆژانە خەریکی سووکایەتیکردنە بە هەقیقەت، تەنانەت بەو شتانەش کە بتەنێ لە ئاستی گریمانەییدان و هێشتا نەبوون بە هەقیقەت. ئەم جۆرە لە سووکایەتی پێکردن جگە لە خۆی هیچ هاوشێوەیەکی دیکەی نییە و تەنیا لە خۆی دەچێت، ئامانجیشی گاڵتەکردنە بە زیرەکی و هۆشمەندیی ئەوانەی بانگەشە ساختە و درۆینەکانیان ئاڕاستە دەکات، واتا لە بنەڕەتەوە هەڵخەڵەتاندنی جەماوەر دەبێتە ئامانجی سەرەکیی ئەم تەکنەلۆژیایه.

بە دڵنیایییەوە ئەوە مانا ڕاستەکانن کە هیچ ئەرزشێک بۆ مانا درۆینەکان ناهێڵنەوە و ڕایاندەماڵن، ئەمەش بەو پێیەی کە خودی ڕاستی خۆی بەروڤاژی درۆیە و لە تەک خۆیدا بوونی درۆیش ڕادەماڵێت، هەروەک چۆن مانایەکی دروست مانایەکی هەڵە دەپێچێتەوە. هەرچەندە فەلسەفە و تێڕوانینە فەرمییەکانی سیستەمە تۆتالیتارییەکان لەوەدا کۆک و تەبان کە چەمکی “هەقیقەتی بابەتیانە” ئەوەی کە هەمووان لەسەری کۆک و تەبان، هیچ مانایەکی ئەوتۆی نییە! هەروەها لە دیاریکردنی پێوەرەکانی هەقیقەتیشدا بڕوایان وایە نابێت پشت بەوە ببەستین کە داخۆ ئەو قسانەی دەیانکەین تا چەندە تەبا و گونجاون لەگەڵ بەها گشتییەکانی هەقیقەتدا، بەڵکو دەبێت وەها سەیری هەقیقەت و پێوەرەکانی بکەین کە داخوا تا چەند لەگەڵ ڕۆحی ڕەگەز و نەتەوە و چینەکاندا دێتەوە و چەندەش سوود بە ڕەگەز و نەتەوە و  کۆمەڵگەکەمان دەگەیەنێت.

با ڕوانگەی ئەو تیۆریایانەی هەقیقەت کە خودان ئاڕاستەی بایۆلۆژی و پراگماتیکی و ئیجرائیانەن، قیچەک فراوانتر بکەین و پاشی هەڵیان بوەشێنینەوە و  کۆتاییهاتنیان ڕابگەیەنین، لەمەشدا پشت دەبەستین بەوەی کە ناو دەبرێت بە “ناپاکیی ڕۆشنبیران”. دەزانین کە فەلسەفە و ڕوانینی فەرمی سیستەمە تۆتالیتارەکان بەهای خۆییانەی هزر ڕەت دەکەنەوە، چونکێ لدەڤ وان هزر ڕۆشنایی نییە، بەڵکوو چەکێکە. هەر بە گوێرەی باوەڕی وان، کار و ئامانجی ئەم چەکە ئەوە نییە کە داکەوتمان بۆ ڕوون بکاتەوە؛ یانژی نهێنی و کۆدە شاراوەکانی ئەو شتانەی کە هەن بکاتەوە و ئاشکرایان بکات؛ بەڵکوو کار و ئامانجی ئەم چەکە ئەوەیە یارمەتیمان بدات بۆ گۆڕینی داکەوت و گەیاندنمان بەو شتانەی کە لە ئێستادا نین و دەبووا هەبن. لە پێناوی ئەمەشدا (هەروەک چۆن لە زووشەوە ئەو باوەڕە باو بووە و لە برەودا بووە) زۆربەی جار ئەفسانە دەستی بەسەر بیرکردنەوەی جیهاندا گرتووە. گوتاری ئەفسانەیی کە دنەی ئارەزووەکانی مرۆی داوە و بۆشایییە دەروونییەکانی بۆ پڕ کردووەتەوە، باڵادەستتر بووە لەو بەڵگانەی کە لەگەڵ ژیریدا دێنەوە و تەبان لەگەڵ هۆشدا. زۆرجار کە دەڕوانینە بڵاوکراوە و گوتار و بانگەشەی تۆتالیتاریستەکان (بەوانەشیانەوە کە بانگەشەی زانستییانە بوون دەکەن)، بۆمان دەردەکەوێت کە ئەوانیش لەم دیدگایانە بەدەر نین. بە دەگمەن دەبینین کە نوێنەرانی سیستەمە تۆتالیتارەکان هەقیقەتێکی بابەتییانە بخەنە ڕوو. ئەمانە بەو هێزە خوداییانەوە کە هەیانە، دەستکاری ڕاستییەکانی ئێستا دەکەن، بگرە زۆرجار دەستکاری ڕابردوویش دەکەن، بەپێی ویست و  ئارەزووی خۆیان دایاندەڕێژنەوە.[5]

لەمەوە دەتوانین ئەوە هەڵێنجێنین، کە ئەوە سیستەمە تۆتالیتارەکانن  دەکەونە ئەودیوی هەقیقەت و ئەودیوی درۆوە. ڕێک بە پێچەوانەی ڕوانین و فەلسەفەی تۆتالیتارەکانەوە، من لەو باوەڕەدام ئەو جیاوازییەی کە لەنێوان هەقیقەت و باتڵدا؛ لەنێوان خەیاڵ و ڕاستیدا هەیە، هێشتا دەمێنێتەوە و کارا دەبێت لەنێو سیستەمە تۆتالیتارەکان و دام و دەزگاکانیاندا و ناتوانن بە تەواوی هەقیقەت ساختە بکەن. درۆیش، سەرباری هەوڵی بێوچانی تۆتالیتارەکان، هیچ گۆڕانکارییەکی وەهای بەسەردا نایەت، جگە لەو پێگەیەی کە داگیری دەکات و ئەو ڕۆڵەی کە پێی هەڵدەستێت. واتا گۆڕانکارییەکە تەنها لە شوێن و شێوازی ڕۆڵبینیندایە، چونکە سیستەمە تۆتالیتارەکان لەسەر بنەمای (لە پێشینەیی بوونی درۆ) دامەزراون.

لە ڕاستیدا ئەوەی زێدەتر دەبێتە جێی سەرنج، پێگەی درۆیە لە ژیانی مرۆڤدا. لە کاتێکدا ئەوە شتێکی زۆر ڕوونە کە پایە ئاکارییەکانی سەرجەم ئایینەکان، یان لانی کەم یاسا و ڕێسای ئایینە گەورەکانی نێو ئەم گەردوونە، بەتایبەتی ئەوانەیان کە کاریگەر و وەرگیراون لە یەکتاپەرستیی تەوراتییەوە، بە شێوەیەکی ڕەها و توند درۆکردن ڕەت دەکەنەوە و بە کارێکی قێزەونی دادەنێن. جگە لەوەش، لەبەر ئەوەی کە خودای نێو ئەو ئایینانە، خودای ڕۆشنایی و بوونە، هەر لەسەر ئەم بنەمایەش دەبێت بە خودای هەقیقەتیش. کەواتە ئەگەر ئێمەی بڕوادار درۆ بکەین، واتا شتێکمان گوتووە پێچەوانەی ئەوەی کە لە داکەوتدا هەیە، ئەمەش ڕێک بەو مانایە دێت کە ئێمە خەریکی ساختەکردنی هەقیقەتین و بوونێکی ڕاستەقینەمان شاردووەتەوە. بە پێی ڕوانینە ئایینییەکەش ئەمە نەک هەر گوناه و تاوانە؛ بەڵکوو گەورەترین تاوان و گوناهیشە، گوناهێکی گەورەیە و تاوانێکە دەرهەق بە ڕۆح، کە دوورمان دەخاتەوە لە خودا و دەمانکات بە سەرپێچیکار و گومڕا. هەر بەپێی ئەو ڕوانینە ئایینییەش بێت، مرۆڤ نابێت و ناکرێت جگە لە گوتنی هەق شتێکی تر گۆ بکا و ئەو گوتراوەشی کە لەوەوە دێت هەر دەبێت هەق بێت، بەجیا لەمە نابێت هیچی تر بێتە سەر زاری و بیڵێت.

بە شێوەیەکی گشتی و بەدەر لە هەندێک ڕووکاریی توند کە هەریەکە لە تیۆریاکانی “کانت” و “ڤیختە”ی پێ دەناسرێتەوە، وا دیارە ئاکاری فەلسەفییانە بە بەراورد به جۆرەکانی دیکەی ئاکار، نەرمی نواندنی زۆرتر تیایە و  لەوپەڕی مرۆدۆستیدایە (سەرباری ئەو توندیەی لە هەمبەر ڕووکارە هەواڵدەری و  فریودەرانەکەی درۆ و پیشاندانی درۆ وەک ڕاستیدا هەیەتی)، هێشتاش بە بەراورد بە سروشتە نەرێنی و خراپەکەی درۆ کە ڕەتکەرەوەی هەقیقەتە، کەمترین توندی دەنوێنێت. فەلسەفە ئاگاداری ئەو پەندە باوەیە: “هەموو ئەو شتەی دەزانرێت، ناگوترێت”، لانی کەم هەموو کاتێک نا. خۆ ناشکرێت هەموو ئەوەی کە هەیە، بە هەموو خەڵکی بگوترێت!

ئاکاری فەلسەفییانە زۆر زیاتر لە ئاکارگەلی بنەچە ئایینی، جێی خۆی دەگرێت و وەردەگیردرێت، لە ڕاستیشدا درۆکان بە گوتن ئازار چێژن و  هەموو گوتنێکیش[6] ئاڕاستەی کەسێک دەکرێت.[7] مرۆڤ لە خۆوە درۆ ناکات، بەڵکوو درۆ دەکات چونکە نایەوێت هەقیقەت بەوانی دی بڵێت. ئەگەریش هەر بەڕاست هەقیقەت خۆراکی ڕۆح بێت، ئەوا تایبەتە بەوانەی کە سینگفراوانن و توانای بیستنی هەقیقەتیان هەیە،[8] چونکێ هەقیقەت دەتوانێت ببێتە مەترسی بۆ سەر ئەوانی دی، لانی کەم کاتێک هەقیقەت زۆر ڕوون بێت و ئێمە بێین دەریببڕین، کە بۆی هەیە بەم کارەمان ئازاری بەرانبەرەکانمان بدەین و تەنانەت هەستەکانیشیان زامدار بکەین. کەوایە پێویستە بەو ڕوونییەوە هەقیقەتیان پێ نەڵێین و بە ڕێژەیەکی کەمتر لەوەی کە هەیە و بە بڕێک خاوییەوە دەریببڕین، ئاسانی بکەینەوە و ڕووپۆشی بکەین و بە شتی دیکە دایپۆشین، بۆ ئەوەی بەرانبەرەکەمان بتوانێت ئاسانتر وەریبگرێت. سەرباری ئەمەش، دەبێت ڕەچاوی شێوازی بەکارهێنان و دەرئەنجامەکانیشی بکەین لای ئەوانەی کە هەقیقەتەکەیان پێ دەڵێین. هەر بۆیە بەگشتی هیچ پەیوەستبوونێکی ئاکارییانە نییە ناچارمان بکات هەقیقەت وەکوو خۆی بگەیەنینە هەمووان، هیچ کەسێکیش مافی ئەوەی نییە ناچارمان بکات هەقیقەت بەو شێوەیە دەرببڕین کە هەیە.[9]

ڕێساکانی ئاکاری کۆمەڵایەتی و ئاکاری کردەییانە کە لە گێڕانەوەکانمان و قسەکردنەکانماندا ئامادەن و بەڕاستیش هەڵسوکەوتەکانمان ئاڕاستە دەکەن، کاریگەرییەکی لاوازتریان هەیە لەو کاریگەرییەی کە ئاکاری فەلسەفییانە هەیەتی. ئەم ڕێسایانەش بەشێوەیەکی گشتی سەرکۆنەی درۆکردن دەکەن، هەمووانیش لەوە بەئاگان نەنگییە گەر درۆ بکەین.[10] هەرچەندە سەرکۆنەکردنی درۆ سەرکۆنەکردنێکی ڕەها و تەواوەتی نییە، وەک چۆن یاساغ کردنیشی یاساغکردنێکی تەواوەتی نییە. چەندین حاڵەت هەیە کە تێیدا هاوسۆزی و لێخۆشبوون بەرانبەر درۆزن دەنوێنرێت و ڕێی پێ دەدرێت، تەنانەت لە هەندێک حاڵەتیشدا ڕێنوێنی درۆزن دەکرێت و هانی دەدرێت تاکوو درۆکەی بکات. هەروەها، هەر لەم بوارەدا لێکۆڵینەوەی ورد بەرەو ئەو ئاڕاستەیەمان دەبات، کە بۆمان ڕوون ببێتەوە درۆکردن بەگشتی ڕێ پێدراوە، بەو مەرجەی یەکڕیزیی پێوەندییە کۆمەڵایەتییەکان نەشێوێنێت و زیان بە هیچ کەس نەگەیەنێت.[11] هەتا ئەو ئاستەش درۆ ڕێپێدراوە کە نەبێتە هۆی تێکشکاندنی ئەو پەیمان و وابەستەیییەی زامنی یەکێتیی کۆمەڵگە و یەکانگیرییەکەیەتی و ناوەوەی کۆمەڵگەکە نەپێکێت (یان لەنێوان ئێمەدا نەبێت)، بەڵکوو ئاڕاستەی دەرەوەی کۆمەڵەکەی ئێمە بکرێت. ئاخر “ئێمە” ئەوانە فریو نادەین کە سەر بە “ئێمە”ن، بەڵام “ئەوانی دیکە”….[12]، ئایا هەر بەڕاست ڕەوا نییە درۆکردن لەگەڵ “ئەوانی دیکە”؟

درۆ چەکە و مافی ئەوەمان هەیە لە ڕکابەری و ململانێکاندا ئەم چەکە بەکار بهێنین، بەکارنەهێنان و دەست نەبردن بۆ ئەم چەکەش واتای گەمژەییی ئێمە دەگەیەنێت، لێ بەو مەرجەی کە بتەنێ بۆ شکاندنی ڕکابەرەکان بێت و بەکارهێنانی ئەم چەکە لە هەمبەر هاوڕێ و هاوپەیمانەکانماندا قەدەغە بکەین. بە شێوەیەکی گشتی دەتوانین درۆ لەگەڵ دوژمنەکانماندا بکەین و فریویان بدەین. بیرمان نەچێت ئەو کۆمەڵگەیانە دەگمەنن کە هاوشێوەی ماورییەکان maoris جوامێری تێیاندا گەیشتبێتە ئاستێک، فێڵکردن و فریودانی جەنگی، لە لایان قەدەغە کرابێت. لەمانیش دەگمەنتر، ڕێبازی وەهابی و گوێگرزەکانن، کە بەهۆی بڕوا ئایینییەکەیانەوە درۆکردن لایان بە هەموو شێوەیەک قەدەغەیە و نە درۆ لەگەڵ ئەوی دی ناسراودا دەکەن و نەیش لەگەڵ کەسانی بیانی و دوژمنەکانیشیاندا. بەدەر لەم کۆمەڵە مرۆیییە دەگمەنانە و بەنزیکەیی لە تەواوی جیهاندا، درۆکردن و فریودان لە کاتی شەڕدا ڕێ پێدراوه.[13] بە گشتیش هەرچەندە  کەس ڕێنوێنی ناکرێت بۆ درۆکردن  لە کاتی پەیوەندییە دۆستانەیی و ئاشتیخوازییەکاندا (لەگەڵ ئەوەی کە دەزانین ئەوی دیکەی بیانی دوژمنێکی گریمانەیییە)، کەچی ڕاستگۆیی چیدی بە خەسڵەتێکی تایبەت و ناوازەی دیپلۆماتکارەکان دانانرێت.

لە بازرگانیشدا تا ڕادەیەک ڕێگە بە درۆکردن دراوە، لەم چوارچێوەیەشدا ئاکاری پیشەیی  سنوورێکی بەرتەسکی بۆ درۆکردن داناوە و  دەبێت درۆکە لەو سنوورە دەرنەچێت.[14] لەگەڵ ئەوەشدا تەنانەت نەریتە بازرگانییە زۆر توندەکانیش، بەرانبەر ئەو درۆ ڕوون و ئاشکرایانەی کە لەکاتی بە بازاڕکرندا دەکرێن، نەرم و لێبوردەن. بۆیە درۆ هەر بەم شێوەیە ماوەتەوە و دەمێنێتەوە؛ هەم ڕێگەپێدرا و هەمیش پەسەندکراو! لەو بارودۆخانەشدا ڕێگە بە درۆکردن دەدرێت، کە وەک دۆخێکی تایبەت و جیاواز دەبینرێن (بۆ نموونە لە کاتی شەڕدا کە ڕەوایی بە بەکارهێنانی درۆ دەدرێت). ئەی چ دەبێت ئەگەر شەڕ لە دۆخێکی کاتییەوە بوو بە دۆخێکی هەمیشەیی و سروشتی؟ ڕوونە کە درۆکردن ‌بە شێوەیەکی کاتی و فراوان بۆی هەیە شێوەیەکی سروشتییانە وەربگرێت و ئاسایی ببێتەوە، ئیدی هەر کۆمەڵێکی مرۆیی بۆیان هەبێت لە کاتێکدا کە هەست بکەن دوژمنەکانیان لێیان ئاڵاون، سڵ نەکەنەوە لە بەکارهێنانی زۆرترین درۆ و فریودان لە ڕووبەڕووبوونەوەیاندا، کە هەر ئەمەشە دواجار سەردەکێشێت بۆ دانانی بنەمایەکی کردارییانەی لەم جۆرە: (هەقیقەت لای ئێمەیە و هی شوێنکەوتەکانی ئێمەیە، درۆیش هی ئەوانی دی)، پاشانیش ئەم بنەمایە دەبێتە نەریتێک لە نەریتەکانی ئەو کۆمەڵەیە. با کەمێک دوورتر بڕۆین و ئەو دابڕانەی لەنێوان “ئێمە” و “ئەوانی دیکە”دا هەیە قووڵتر بکەینەوە؛ ئەو دوژمنایەتییە واقیعییەی کە هەیە بیکەینە دوژمنایەتییەکی ڕاستەقینە، کە بە شێوەیەک لە شێوەکان سروشتی شتەکانی لەسەر ڕادەوەستێت[15] با دوژمنەکانمان زۆر بەتوندی هەڕەشەش بن بۆ سەر بوونی ئێمە، ئاخر ئەوە شتێکی سروشتییە کە هەموو کۆمەڵەیەک، دەورە دراوە بە کۆمەڵێک نەیار و دوژمن و دەیەوێت تێکەڵیان ببێت و ڕێک بکەوێ لەگەڵیان و دوور بێت لە شەڕ و بەڵایان، کاتێک درک بەو کەلێن و دابڕانە قووڵە دەکات کە لەگەڵ ئەوانی دیدا لێکی دابڕیون، کەلێنێک کە هیچ پەیوەندییەک و پێکگەیەنەرێک، یان پێوەستبوونێکی کۆمەڵایەتی ناکارێت بیبەزێنێت و تێیپەڕێنێت.[16] بۆیە شتێکی ئاسایییە کە درۆ لای ئەم گرووپە کۆمەڵایەتییە (واتا درۆکردن لەگەڵ ئەوانی دیکەدا) بە تەنها نەبێتە کردارێکی ڕێپێدراو  یان بنەمایەکی ڕەفتارییانەی کۆمەڵایەتی، بەڵکوو بشبێتە ڕەفتارێکی ناچاریانە و زۆرجاریش ببێتە فەزیڵەت و چاکەیەکی گەورەیش! لە بەرانبەری ئەمەشدا، ڕاستگۆیی هیچ شوێن و پێگەیەکی بۆ ناهێڵدرێتەوە، هەروەک چۆن بێتواناییش لە کردنی درۆدا دەبێتە نەنگییەک و وەکی سەردەمانی دێرین به خەسڵەتێکی جوامێرانە هەژمار ناکرێت، بەڵکوو دەبێتە نیشانەیەک بۆ لاوازی و زەلیلی.

ئەم ڕاڤە کورت و نوقستانە، ئەستەمە بتوانێت هەقی تەواوەتی بداتە ئەم بابەتە و  تەنها بۆ ئەوە دەخرێتە ڕوو تا کەنگەشە دروست بکات، یان پوختەی لێکۆڵینەوەیەکی پەتی بێت کە پەیوەندی بە لێوەشاوەیی تیۆریایەکی پەتییەوە هەیە. بۆیە ڕێک بە پێچەوانەی ئەمەوە، لە واقیع و هەقیقەتدا، لەو چینە کۆمەڵایەتییە باشتر نییە کە هەوڵمان داوە وێنای بونیادەکەی بکێشین. شتێکی زەحمەتیش نییە بۆمان کە لەم ڕووەوە نموونەیەک بهێنینەوە و بیگشتێنین بەسەر ئەو کۆمەڵگایانەشی کە بونیادی ئاوەزییان، بە پلەبەندی و ڕیزبەندییەوە، خاسیەتە سەرەکییەکانی (یاخود لادانە بنەڕەتییەکەی کە ویستمان بیخەینە ڕوو) بەدیار دەخات.[17]

هەرچەندە ئەو ئاستانەی کە درۆ هەیەتی و بەپێی گەشەسەندنە پلەبەندییەکانی خۆی، ئەوەمان بۆ ڕوون دەکاتەوە کە سێ هۆکاری کاریگەر لە پشتی درۆوە هەن، ئەوانیش:

١. ئاست و ڕادەی جیاوازی و لێکدژی نێوان کۆمەڵە پەیوەندیدارەکان: واتا جیاوازی نێوان دوژمنایەتییەکی ئاسایی بۆ بیانییەکان (جا چ بەهۆی هێزەکەیەوە بە دوژمنی بزانین یان هەر خۆی دوژمنێکی ڕاستەقینە بێت)، لەگەڵ ئەو ڕقە پیرۆزانەی کە دەبنە ئیلەهامبەخشی جەنگاوەران لە شەڕە ئایینییەکاندا[18] هەروەها جیاوازی نێوان ئەو ڕقە پیرۆزانە و ڕقلێبوونەوەی بایۆلۆژییانە کە دەبنە پاڵنەر و هاندەری جەنگاوەران لە جەنگە کۆکوژییە ڕەگەزپەرستانەکاندا.

٢. پەیوەندی نێوان هێز و کۆمەڵە جوداکان: یاخود پلە و ڕادەی ئەو  مەترسییەی کە دەورەی کۆمەڵەکەی داوە و دەزانێت دراوسێ دوژمنکارەکانی دەستێوەردان لە کارەکانیدا دەکەن. هەروەکوو پێشتریش گوتمان درۆ چەکێکە، بە تایبەتی بۆ مرۆڤی لاواز و بێدەسەڵات. چونکە ئێمە درۆ و فرتوفێڵ بەرانبەر ئەوانە بەکار ناهێنین کە دڵنیاین لەوەی دەتوانین بیانبەزێنین، بەبێ ئەوەی بکەوینە ناو هیچ مەترسییەکی گەورەوە لەگەڵیان. بەو مانایەی پەنا نابەینە بەر فرتوفێڵ تەنها بۆ خۆڕزگارکردنمان نەبێت لە مەترسیی دوژمنە بەهێزەکانمان.[19]

٣.  ئاستی گرژییەکان لە پەیوەندی نێوان کۆمەڵە و گرووپە دژ بە یەکەکان و ئاستی گرژی و ناکۆکی لە پەیوەندی نێوان ئەندامەکانی هەریەکەیاندا: زۆر بە دەگمەن دەبینین کە لە دەرەوەی فڕوفێڵەکانی وەختی شەڕ و بێ هیچ بۆنەیەک، ئەمانە پەنا بۆ درۆ ببەن دژ بە یەکدی. بە دڵنیاییشەوە ئەگەر هیچ هۆکارێک نەبێت کە کۆمەڵەکان بخاتە مەترسییەوە (با زۆریش دوژمنی یەک بن)؛ یان لە مەیدانی شەڕدا پێک نەگەن، یاخود ئەندامەکانی کۆمەڵەیەک لەگەڵ ئەندامانی کۆمەڵەیەکی دیکەدا یەکدی نەبینن و پەیوەندییان نەبێت، ئەوا بەم ئاوایە درۆ بۆ یەکدی هەڵناڕێژن. درۆ لە کاتی پەیوەندیدا دروست دەبێت و دژبەرەکان درۆگۆڕکێ لەگەڵ یەکدیدا دەکەن.

ئەم تێبینییانەی دوایی وامان لێ دەکەن کە هەنگاوێکی دی بنێین بۆ شیکردنەوە و لێکدانەوەی بابەتی درۆ. با ئەو کۆمەڵە و گرووپە سەربەخۆیەی خۆمان لا بدەین و بیخەینە نێو کۆمەڵە دژکار و ڕکابەرەکانەوە، هەموو ئەمانەش لە کۆمەڵگەیەکدا ڕێک بخەین کە دەورە دراوە بە دوژمنی دی، تاوەکوو سەرباری ئەو دوژمنایەتییەی کە لە گەڵیاندا هەیەتی، لە پەیوەندیی بەردەوامدا بێت لەگەڵیان. ڕوونیشە کە لەنێو ئەو کۆمەڵگەیەدا، پێویستی بۆ خاوەندارێتیکردن لە درۆ، زۆر بە توندی جەختی لەسەر دەکرێتەوە. هەرچەندیش فشاری دەرەکی و مەترسییەکان زیاتر بن، پێگەی ئەم پێویستییە گەورەتر و زیاتر دەبێت و لەگەڵیشیدا گرژی نێوان “ئێمە” و “ئەوانی دیکە” هەڵدەکشێت و دوژمنایەتی نێوان “ئەوانی دیکە” و “ئێمە” دەگاتە ئاستێکی توندتر و ئەو هەڕەشەیەی کە “ئەوانی دیکە” دەیکەنە سەر “ئێمە” گەورەتر و فراوانتر دەبێت.
با جارێکی دی پاڵ بەم دۆخەوە بنێین بۆ ئەوپەڕی بەتینی خۆی؛ گڕی ئەو دوژمنایەتییەش بەتینتر بکەین کە لەنێوان هەردوو کۆمەڵەکەدا دروست بووە و بیگەیەنینە دواترۆپکی خۆی، ئێستێ ئیدی  بۆمان ڕوون دەبێتەوە کە ئەو گرووپە کۆمەڵایەتییەی ئێمە بەدووی گۆڕانکارییەکانیدا دەچین، یان دەبێت لەم ڕکابەری و دوژمنایەتییە بکشێتەوە، یاخود پەنا بباتە بەر بەکارهێنانی شێوازەکانی درۆکردن و بێ هیچ سڵەمینەوەیەک وەک چەکێک بەکاری بهێنێت، خۆیشی لە چاوی ئەوانی دی بشارێتەوە (بۆ هەڵهاتن لە چاوی دوژمنەکانی و خۆپاراستن لە هەڕەشە و گوڕەشەکانیان) ئەمەش لەڕێی پەنابردنیەوە بۆ چەند کۆدێکی نهێنی.

لێرەشەوە  کردەی درۆکردن گۆڕانی بەسەرا دێت و هەڵاوگێڕ دەبێتەوە، لە پەیوەست بە کۆمەڵەکەی ئێمەشەوە کە ئیدی بووە بە کۆمەڵێکی نهێنی[20]، زیاد لە خەسڵەتێکی دەبێت کە لەوانی دی جیای دەکاتەوە. ئەم خەسڵەتانەش دەبنە لە پێشینەترین مەرجی مانەوە نەک تەنیا بۆ کۆمەڵەکەمان، بەڵکوو تەنانەت بۆ ناسنامە و ماهیەتەکەشی. جا بە حوکمی نهێنیبوونەکەشی، لە ڕادەبەدەر زێدەڕەوی لە دەرخستنی ئەم خەسڵەتانەدا دەکرێت، تا دەگات بەوەی هەندێک خەسڵەتی ناوازەی هەریەکە لەو گرووپە کۆمەڵایەتییانە زەق دەکرێتەوە. بەم جۆرەش و بۆ نموونە: هەریەک لەم کۆمەڵە و گرووپە کۆمەڵایەتییانە بەربەستێکی وەها لەنێوان خۆیان و ئەوانی دیکە دادەنێن، کە بتوانێت کەی بخوازن هەڵکاتەسەری و تێیبپەڕێنێت. هەر کۆمەڵەیەکیش بە شێوازی خۆی مامەڵەیەکی تایبەت لەگەڵ ئەندامەکانیدا دەکات و جۆرێک لە هاوپەیمانێتی و پێکەوەبوون و هاوڕێیەتی لە نێوانیاندا چێ دەکات. هەروەها گرنگییەکی تایبەتیش دەدات بەو سنوورانەی کە لەوانی دیکەی جیا دەکاتەوە و دایدەبڕێت، لە گەڵیشیدا پارێزگاری لەو ڕەمز و بەهایانەش دەکات کە بە شێوەیەک لە شێوەکان چییەتییەکەی دیاری دەکات. بەم شێوەیەش هەر کۆمەڵەیەک ئەوە دەخاتە بیری ئەندامەکانییەوە کەوا ئەندام بوون لە کۆمەڵەکەیدا شەرەفێکی گەورەیە.[21] بۆیە دەبینین کە مەیلدارێتی و وابەستەبوون بە کۆمەڵەکەوە، سەپێندراوە بەسەر ئەندامەکانیدا. کاتێکیش لە کۆتاییدا ئەندامەکانی پێک دێن و یەک دەگرن، ئەوەندە بەهێز دەبن، تاوەکوو دەبنە ڕێکخراوێکی تایبەتی وەها، کە خودان سیمای پلەبەندی و ڕێکخستنێکی دیاریکراوی تایبەت بە خۆی بێت. هەموو ئەم خەسڵەتانەش پێکڕا هەژموونی خۆیان دەسەپێنن بەسەر کۆمەڵە نهێنییەکەدا، وێڕای ئەوەی کە لە هەندێک بارودۆخی دیاریکراودا و جاروبار دزەکردن پەسەند دەکەن[22]، لێ لەگەڵ ئەوەشدا ئەم هەژمووندارێتییەی خەسڵەتەکان دەبێتە بەربەستێکی سەختی کۆنکریتی وەها کە کەمترین درز لەنێو کۆمەڵەکەدا  بێت و داخراو بێت، ئینتیمابوونیش لێرەدا دەبێتە ئینتمایەک کە هیچ دەربازبوونێکی بۆ نەبێت.[23] پێکەوەبوونیش لەنێو ئەو کۆمەڵەیەدا دەبێتە جۆرە هۆگربوونێک و پەیوەستبوونێک کە هاوشێوەی لە هیچ شوێنێکی دیکەدا نەبێت؛ ڕەمزەکانی کۆمەڵەکەش بەهایەکی پیرۆز وەردەگرن و بە ئەمەکبوونیش بۆ کۆمەڵەکە دەبێتە ئەرکێکی سەرەکی و بگرە هەندێک جاریش دەبێتە تاکە ئەرکی ئەندامانی کۆمەڵەکە. بەڵام سەبارەت بە ڕیزبەندی نێو کۆمەڵەکە، لەبەر ئەوەی بووه بە کۆمەڵەیەکی نهێنی، بۆیە ڕیزبەندی و پلەداری بەهایەکی تەواو پیرۆزی پێ دەبەخشرێت و بۆشایی و ڕووبەری نێوان پلەکانی فراوانتر دەبێت و پلەبەندی پیرۆزکراو دەبێتە خاوەنی دەسەڵاتی ڕەها و گوێڕایەڵی کوێرانە دەبێتە بنەمایەکی سەرەکی لە پەیوەندی نێوان ئەندامانی سەر بە کۆمەڵەکە و سەرکردەکانیدا، هەروەک چۆن دەبێتە پێوەرێکیش بۆ ئەو پەیوەندییەی نێوانیان. جگە لەوەش نیشانەکانی کۆمەڵەیەکی نهێنی، جا ئەگەر کۆمەڵەیەکی خودان پێڕەو بێت یاخود کۆمەڵەیەکی چالاک یان تایەفەیەک یان کۆمەڵەیەکی یاخیبوو بێت، هەرچەندە سنووری نێوان هەر دوو کۆمەڵەیەکیش قورسە دەستنیشانکردنی، چونکە کۆمەڵەیەکی چالاک بە بەردەوامی دەگۆڕێت و دەبێتە کۆمەڵێکی خودان پێڕەو و مەزهەب، کە  کۆمەڵێکە خودان نهێنییەک یاخود خودانی نهێنیگەلێک. بەو مانایەی کە هەتا ئەگەر کۆمەڵەیەکی چالاکیش بێت، وەکوو گرووپی تاوانکار و سەرەڕۆکان، یان وەکو یاخیبووەکانی “دەهالیز”، کە هیچ بیروباوەڕێکی شاراوە و نهێنیئامێزیان نییە، ئەوا هێشتاش ناچار دەبێت ئەو شتانەی کە نایەوێت خەڵکی بیزانن، بیشارێتەوە و بیکاتە نهێنییەکی شاراوە لەبەرچاوی ئەوانەی کە سەر بە کۆمەڵەکەی ئەو نین. بگرە تەنانەن هەر بوونی کۆمەڵەکەش بۆ خۆی، بەڵگەی پەیوەستبوونێتی به کۆمەڵێک نهێنییەوە، تەنانەت دەیکاتە خاوەنی دوو جۆر نهێنیش، که یەکێکیان پەیوەندی بە بوونی کۆمەڵەکەوە هەیە و ئەوی تریان تایبەتە بە ئامانجی کاری کۆمەڵەکەوە. لەسەر ئەم بنەمایەش، دەتوانین ئەوە هەڵێنجێنین کە ئەرکی لەپێشینەی هەر ئەندامێکی کۆمەڵە نهێنییەکە و ئەو کارەشی کە وەک نیشانەی بە ئەمەکی و وابەستەبوونی بە کۆمەڵەکەوە دەیکات و جەخت لەسەر ئینتیمای بۆ کۆمەڵەکە دەکاتەوە، لەوەدا خۆی دەبینێتەوە کە ئەو هەقیقەتەی کە هەیە بیشارێتەوە و ئاشکرای نەکات.[24] شاردنەوەی ئەو شتەی کە هەیە و دەرخستنی شتێکی دیکە لە جێگەی کە ئەسڵەن بوونێکی نییە، کرۆکی شێوازی کارکردنی هەر کۆمەڵەیەکی نهێنی پێک دێنێت، کە دواتر بە زۆرەملێ ئەم شێوازە بەسەر ئەندامەکانی خۆیدا دەسەپێنێت.

شتێکی سروشتییە بۆ ئەوەی ئەوە بشارینەوە کە ئێمە کێین و ئەوە بەدیار بخەین کە گوایە ئێمە ئەمەین (واتا ئێمەیەکی ساختە بخەینە بەر دیدی ئەوانی دی)، ئەوا نابێت بە هیچ شێوەیەک ئەوە بڵێین کە بیری لێ دەکەینەوە و بڕوامان پێیەتی، بەڵکوو دەبێت بەردەوام بە پێچەوانەی ئەوەوە بدوێین کە بیری لێ دەکەینەوە. لە واقیعیشدا قسەکردن لای هەر ئەندامێکی کۆمەڵەکە هیچ نییە جگە لە ڕێگایەک بۆ پاراستنی بیروباوەڕە سەرەکییەکەی و شاردنەوەی مەبەستە ڕاستەقینەکە. هەر بۆیە هەموو ئەوەی کە دەگوترێت درۆیە، هەموو قسەکردنێکیش، یان ڕوونتر بڵێین هەر قسەکردنێک کە ئاڕاستەی جەماوەر دەکرێت لەلایەن ئەندامانی کۆمەڵەکەوە، درۆیەکی پەتییە. تەنها ئەو شتانە نەبێت کە دەریان نابڕن، یاخود ئەو شتانەی کە بە شوێنکەوتووانی کۆمەڵەکەی دەڵێن، ڕاستن یاخود لەوانەیە ڕاست بن.[25]

هەقیقەت مەخە ڕوو، بە شاراوەیی و داپۆشراوی بیهێڵەوە، با عەوام نەیزانێت و پاتاڵ و خەڵکە ئاسایییەکەی دونیا بێئاگا بن لێی، هەر بۆ خۆی هەقیقەتیش بەردەست نییە بۆ ئەو کەسانەی کە پێوەستبوونێکی بێ چەندوچوون و ڕەهایان بۆ کۆمەڵەکە نەبێت. هەر ئەندامێکی کۆمەڵە نهێنییەکەش زۆر پاپەندە بەم پلان و شێوازی کارکردنەکەوە و بە تەواوی هەوڵی سەرخستنی دەدات. هەروەک چۆن باوەڕ بە قسەی هیچ ئەندامێکی دیکەی نێو کۆمەڵەکەی خۆی ناکات کاتێک بۆ خەڵکی دەدوێت، بە تایبەتیش هیچ قسەیەک بە ڕاست نازانێت کە سەرکردەکانی کۆمەڵەکە بە ئاشکرا لە بەردەمی خەڵکدا دەیڵێن، بۆیشی نییە لەو بارەیەوە قسە لەگەڵ سەرکردەدا بکات، بەڵکوو دەبێت ڕوو لەوانی دیکە بکات کە مافی ئەوەی دراوەتێ چاویان لە سەر هەقیقەتەکان لا ببات و نەهێڵێت درکی پێ بکەن، ڕێیان لێ ون بکات و فریویان بدات.[26] بەم جۆرەش پارادۆکسێکی دیکە بەدیار دەکەوێت و دەیبینین، کە ئەویش ئەوەیە لە ڕێی بڕوانەکردن بەوەی کە سەرکردەکەیان دەیڵێت بە ئاشکرا و لە بەردەمی خەڵکدا، ئەندامانی کۆمەڵە نهێنییەکە گوزارشت لە متمانە و باوەڕی تەواوەتی خۆیان دەکەن بە سەرکردەکەیان!

بێ هیچ گومانێک دەزانین کەسانێک هەن  بەرهەڵستی ئەم شیکارییەمان دەکەن و ڕەتی دەکەنەوە، هەتا ئەگەر شیکارییەکەشمان ڕاست بێت، بەو بیانووەی کە گوایە لە بابەتەکە دوورکەوتووینەتەوە و ئەمە کاری کۆمەڵە جوداکانە نەک حکوومەت. بەداخەوە دەبێت بڵێین کە حکوومەتە تۆتالیتارەکان لە چەند کۆمەڵەیەکی نهێنی زیاتر، هیچی تر نین، کۆمەڵەگەلێک کە دەورە دراون بە دوژمنگەلێکی بەهێز و مەترسیدار، پاشانیش ئەم کۆمەڵانە ناچار دەبن لەبەر هەستیاریی دۆخەکە پەنا ببەنە بەر درۆ و شاردنەوەی ڕاستییەکان[27]. هەر ئەوانەی کە بەرهەڵستی شیکاری و ڕاڤەکارییەکەمان دەکەن پێمان دەڵێن (تاکپارتی) کە بە بڕبڕەی پشتی سیستەمە تۆتالیتارەکان دادەنرێت، بە هیچ جۆرێک و  لە هیچ شتێکدا دەست تێکەڵ ناکات لەگەڵ کۆمەڵە و گروپە یاخی و نهێنییەکاندا، چونکە تاکپارتی لە داکەوتدا بە ئاشکرا کارەکانی ئەنجام دەدات و خۆی بە ڕووی ئەوانی دیدا داناخات. بە واتایەکی تر هیچ بەربەستێک لەنێوان خۆی و ئەوانی دیدا دروست ناکات، بەڵکوو زۆر بە ڕوونی ئامانجە دیار و نادیارەکانیشی لەوەدا کورت دەکاتەوە کە “ئەوانی دی” هەموویان بگرێتە خۆی و گەلەکەی خۆی (ڕەگەزەکەی خۆی) فراوانتر و گەورەتر بکات. نەک هەر ئەوەندە، بەڵکوو لەوانەیە ئەو کەسانە تانە لەو نموونانەش بدەن کە وەکوو پاڵپشتییەک بۆ هەبوونی پەیوەندی لەنێوان سیستەمە تۆتالیتارەکان و درۆدا دەیانهێنینەوە، ئەوان پێمان دەڵێن کە حکوومەتی تۆتالیتاری کار بۆ شاردنەوەی ئامانجە دوور و نزیکەکانی چالاکییەکانی خۆی ناکات، هەروەها سڵیش لەوە ناکاتەوە کە بە ئاشکرا و ڕوونی باس لە ئامانجەکانی خۆی بکات، کە ئەمەش کارێکە هیچ حکوومەتێکی دیموکراتی بوێری ئەنجامدانی ناکات، نەزانی و ناشارەزاییشە کە کەسێکی وەکو “هیتلەر” بە درۆزن بزانین و تاوانباری بکەین بە درۆکردن، کە هەر ئەو بوو لە کتێبەکەی خۆیدا (خەباتی من) بە ئاشکرا بە خەڵکەکەی دەگوت کە هێڵێکی ڕەشی بەسەر سپیدا هێناوە. ئەمەش هەمان ئەو بەرنامەیە بوو کە دواتر کاری بۆ بەدیهێنان و جێبەجێکردنی کرد! لەوانەیە هەموو ئەوەی گوترابێت ڕاست بێت، هەرچەندیش لایەنی ڕاستێتی تێیدا سنووردارە، ئەمەش وا لەو تانانە دەکات کە ئێستا خستمانە ڕوو، وەک تانەی ناڕەوا و ناتەواو دەربکەون. ئەوە ڕاستە کە هیتلەر(بە سەرکردەی دەوڵەتە تۆتالیتارەکانی تریشەوە) بەرنامەی کاری خۆی بە تەواوی و بە ئاشکرایی خستبووە ڕوو، بەڵام ناشکرێت ئەوەمان بیر بچێت کە ئەو بۆیە ئەمەی کرد چوون دەیزانی ئەوانی دی بڕوا بە قسەکانی ناکەن، هەروەها شوێنکەوتە و لایەنگرەکانی خۆیشی ئەم قسانەی بە جدی وەرناگرن. بۆیە هیتلەر لە ڕێی گوتنی ڕاستییەکانەوە؛ لە ڕێی گەیاندنی هەقیقەتەوە بە بەرامبەرەکانی دڵنیابوو لەوەی سەر لە ڕکابەر و ناحەزەکانی دەشێوێنێت و بیرکردنەوەیان لەکار دەخات![28]

ئەمە فێڵێکی ماکیاڤیلییانەیە و بە ڕادەیەکی زۆر زادەی درۆیە، لەنێوان هەموو جۆرەکانی فڕوفێڵ و درۆکردنیشدا، ئەمە سەرلێشێوێنەرترینیانە، چونکە لەم جۆرە درۆکردنەدا هەقیقەت وەکو ئەوەی هەیە دەخرێتە ڕوو، ئەمەش تەنیا وەکوو هۆکارێک بۆ فریودانی بەرانبەر[29]، وابزانم ڕوونیشە کە ئەم “هەقیقەت”ە لە هیچ شتێکدا ناچێتەوە سەر هەقیقەت. هەروەها ئەوە ڕاستە کە دەوڵەت و حیزبە تۆتالیتارەکان بە مانای وردی وشەکە کۆمەڵە و گروپی نهێنی نین و بە ئاشکرا کارەکانیان دەکەن، ئەمەش لە ڕێی پاڵپشتییەکی فراوانی هۆکارەکانی ڕیکلامکردن و بانگەشەکردنەوە. لە ڕاستیدا ئەمەش مانای ئەوە دەگەیەنێت کە ئەم کردارە ئاشکرایانە پیلانگێڕییەکی ئاشکران.
“پیلانگێڕیی ئاشکرا” شێوازێکی تازە و نامۆی کۆمەڵە چالاکەکانە، تایبەتە بە قۆناغی دیموکراتییانەی دەوڵەتەکان، یاخود شارستانێتێکی جەماوەرییانە کە بە مەترسی دەورە نەدراوە و پێویستی بە هیچ شتێکی شاراوە نییە، بەڵکوو پێویستی بە خستنەڕووە، پێویستی بەوەیە کە تیشکی بخرێتە سەر و سەرنجی هەمووانی بەلادا ڕابکێشرێت، بەتایبەتی سەرکردە، بەو پێیەی کە ناچارە بچێتە ژێر کاریگەریی جەماوەرەوە و ڕایانبکێشێت و کۆنترۆڵی ئەو کاریگەرییە بکات و ڕێکی بخات. بۆ نموونە ئەندامانی کۆمەڵەکە پێویست ناکات خۆیان بشارنەوە، بەڵکوو بە پێچەوانەوە دەتوانن لایەندارێتیی خۆیان بۆ کۆمەڵەکە (حیزبەکە) ڕابگەیەنن و ئاشکرای بکەن و وابکەن کە ئەوانی دی بزانن کە ئەمانە ئەندامی حیزبن، ئەمەش لە ڕێی سەروسیمایانەوە یان لە ڕێی هەندێک دروشمەوە یاخود بە شریتێک یان تەنانەت لە ڕێی یەکپۆشییەوە، یان هەندێک ڕەفتار کە وەکوو ئاماژەیەک بێت بۆ جۆرە مەراسیمێکی تایبەتی حیزبییانە لە شوێنە گشتییەکاندا. دواتر ئەمانەی کە باسمان لێوە کردن و  نوێنەرایەتیی ئەم پیلانگێڕییە ئاشکرایه دەکەن، هەست دەکەن کە وا پێویست دەکات ئەوان لە کۆمەڵەیەکی نهێنییەوە ببنە ڕێکخراوێکی جەماوەری، کە لێرەشەوە بە ئەندازەی خۆشاردنەوەی ئەندامانی کۆمەڵەیەکی نهێنی، ئەمانە هەقیقەتی خۆیان دەشارنەوە لەوانی دی. پشت بەستنیشیان بە نیشانە دیارەکانی لایەندارێتی بۆ حیزب، تەنیا بۆ ئەوەیە کە دژیەکی لە نێوانیاندا نەهێڵێت و لەوانەی تریان جیا بکاتەوە کە سەر بە حیزب نین. بۆیە پاپەندبوون و دڵسۆزی بۆ حیزب وەک نەریتێکی جەوهەری و بنەڕەتییانەی ئەندامانی حیزب دەمێنێتەوە. لێرەشەوە ڕیزبەندی و پلەبەندیی نێو حیزب‌ بەدیار دەکەوێت و هەمان پەیکەری ڕێکخراوێکی سەربازی دەبێت، هەروەها ئەو بنەما باوەی کە هەیە: هیچ باوەڕێک بۆ بێباوەڕەکان نییە ( non servatur fides infidebus) زۆر بەڕوونی لە هەڵسوکەوتی ئەندامانی حیزبدا ڕەنگ دەداتەوە و دەردەکەوێت. لەبەر ئەوەی پیلانگێڕیی ئاشکرا ئەگەریش بە مانای کۆمەڵەیەکی نهێنی نەیەت، ئەوا مانای هەبوونی کۆمەڵەیەکە کە خودان چەندین نهێنیی تایبەت بە خۆیەتی.

ئەم خەسڵەتانەش کە ئاماژەمان پێدان، سەرکەوتنی پیلانگێڕییەکە لەناو نابەن و لاوازی ناکەن، بەڵکوو ڕۆڵی کورت دەکەنەوە بۆ لاوازکردنی یەکتری و یارمەتیدانی چینێک، بە شێوەیەکی تایبەتیش بوونی ئەم خەسڵەتانە هەستکردن بە سەرکەوتنی چینێکی تازەی حکومڕان بەهێزتر دەکات و ئینتیما و دڵسۆزیشی بۆ دەستەبژێر و ئەرستۆکراتییەکی تەواو دابڕاو لە جەماوەر بەهێزتر دەکات.[30]

سیستەمە تۆتالیتارەکان، هەر دەگەڕێنەوە بۆ جۆرە پیلانگێڕییەک، کە هەڵقوڵاوی ڕق و ترس و ئیرەیییە و خۆراک بۆ مانەوەی خۆی لە ویستەکانییەوە وەردەگرێت؛ ویست بۆ تۆڵەسەندنەوە و هەژموونداری و دەست بەسەرداگرتن.

ئەو سیستەمە تۆتالیتارییانەی کە ئێستاش هەن، هەر دەگەڕێنەوە بۆ جۆرە پیلانگێڕییەکی ئاوها، کە هەڵقوڵاوی ڕق و ترس و ئیرەیییە و خۆراک بۆ مانەوەی خۆی لە ویستەکانییەوە وەردەگرێت؛ ویست بۆ تۆڵەسەندنەوە و هەژموونداری و دەست بەسەرداگرتن. هەرچەندە ئەم پیلانگێڕییانەش سەرکەوتوو بوون یان وردتر بڵێین سەرکەوتنێکی ڕێژەییان بەدەست هێناوە (کە ئەمەیان بابەتێکی زۆر گرنگە)، یاخود دۆخی وڵاتەکانیان هۆکار و پاڵپشتیان بوون بۆ گەیشتنیان بە دەسەڵات و دەستگرتنیان بە سەر دام و دەزگاکانی دەوڵەتدا، بەڵام هێشتاش نەیانتوانیوە بە تەواوی ئامانجەکانی خۆیان بەدەست بهێنن، ئەو ئامانجانەی کە خۆیان بۆ خۆیان دایانناوە وهێڵەکەیان کێشاوە.[31] لەم سۆنگەیەشەوە دەتوانین بڵێین کەوابێ سیستەمی تۆتالیتاری هەر بەردەوام دەبێت لە پیلانگێڕییەکانی، تا دەگات بە تەواوی ئامانجەکانی خۆی.

دکارین بپرسین: ئایا ئەگەر باس لە چەمکی پیلانگێڕیی ئاشکرا بکەین تووشی هیچ  پارادۆکس و دژیەکیەک نابین؟ لە کاتێکدا واژەی پیلانگێڕی بۆ خۆی مانای کردنی شتێک بە ناڕوونی و نهێنیبوون بگەیەنێت، چۆن دەتوانرێت بە ئاشکرا جێبەجێ بکرێت؟ گومان لەوەدا نییە کە گشت پیلانگێڕییەک لەخۆگری چەندین نهێنییە، بەتایبەتی ئەو نهێنییانەی کە بە شێوەیەکی ورد و ڕوون پەیوەندییان بە ئامانجی کارەکانییەوە هەیە و پێویستە ئاشکرا نەکرێن و بشاردرێنەوە تاوەکوو بتوانێت بیانهێنێتە دی، ئەو ئامانجانەی کە هیچ کەس جگە لە ئەندام و شوێنکەوتووانی کۆمەڵەکە نایزانێت و ئاگاداریان نییە.

بەدەر لەمەیش “پیلانگێڕیی ئاشکرا” لەو بنەمایە بەدەر نییە کە  ئێستا ئاماژەمان پێ دا: (ئەگەر کۆمەڵەیەکی نهێنیش نەبێت، ئەوا کۆمەڵەیەکی خودان نهێنییە.) لەگەڵ ئەوەشدا، چۆن دەکرێت کۆمەڵەیەکی لەم چەشنە، یان کۆمەڵەیەک کە چالاکییەکانی لە فەزای گشتیدا ئەنجام بدات و ببێتە ڕێکخراوێکی جەماوەری و بانگەشەکانی خۆی بە ئاشکرا بگەیەنێتە هەمووان، نهێنییەکانی خۆی بە شاراوەیی بهێڵێتەوە و پارێزگارییان لێ بکات؟ ئەمە پرسیارێکی زۆر گونجاو و ڕەوایە، هەرچەندە دەستخستنی وەڵامەکەیشی قورس نییە وەک لە بەرکەوتنی یەکەم جارماندا وا هەستی پێ دەکەین، بەڵکوو لەوپەڕی ئاسانیدایە، ئەمەش لەبەر ئەوەی هەر لە بنەڕەتەوە یەک ڕێگا هەیە بۆ پاراستنی نهێنی، ئەویش کپکردن و شاردنەوە یاخود ئاشکرانەکردنێتی، تەنیا بۆ ئەو کەسانە نەبێت کە متمانەیان پێ دەکەین، کە بێگومان ئەوانیش دەستەبژێرێکی کەمن و دڵسۆز و لایەنگری کۆمەڵەکەی ئێمەن.

بە هەرحاڵ لە پیلانگێڕیی ئاشکرادا، سەرۆک و ئەندامانی سەرکردایەتی حیزب هەڵدەستن بە پێکهێنانی گرووپێکی دەستەبژێر، كە ئیشیان جێبەجێکردنی ئامانجەکانی حیزبە، لەبەرئەوەی حیزبیش چالاکییەکانی بە ئاشکرا ئەنجام دەدات و هەروەها سەرکردەکانیشی بە ئاشکرا کار دەکەن و ناچاریشن بیروباوەڕی خۆیان لە نێو خەڵکیدا بڵاو بکەنەوە و پەرەی پێ بدەن، بەیاننامە و وتارەکانیشیان دەبێ ڕووەو جەماوەر پەخش بکەن، بەم پێودانگەش بێت پاراستنی نهێنییەکانی حیزب واتای ئەوە دەگەیەنێت کە دەبێت بە بەردەوامی ئەم ڕێساو بنەما سەرەکییە جێبەجێ بکەن: (درۆ و نامەی کۆددار) واتا هەموو بەیاننامەیەک کە ئاڕاستەی هەمووان دەکرێت، هەروەها بەیاننامەی پەیماندارێتیش، گەرێ مینا بەڵێنێکی سیاسی و تیۆری بێت[32]، یان وەکوو بیروباوەڕێکی فەرمی لێ بێت، کە بەپێی دەقی پەیماننامەکە خۆی، هەمووان دەبێت پاپەندبن پێوەی.

 بەمەش بنەما و ڕێسای: (ئەو کەسە ئەمەکدار نییە کە بیروباوەڕە ڕاستەقینەکەی خۆی ناشارێتەوە) وەک گرنگترین ڕێسا و بنەما بۆ ئەندامانی حیزب دەمێنێتەوە. ئەو کەسانەشی کە دڵسۆزی حیزبن و پاپەندن بە بیروباوەڕەکانی حیزبەوە، بە تەواوی درک بەم ڕێسایە دەکەن، ئەوان ئاگاداری نهێنی و شتە شاردراوەکانن و هەرچییەک لەبەردەمیاندا داخرابێت دەیکەنەوە و ئەو داپۆشەرە لا دەبەن کە هەقیقەتیان لێ دەشارێتەوە.

بەڵام “ئەوانی دی” کە ڕکابەرەکان و جەماوەر و ئەندامە ئاسایییەکانی حیزب دەگرێتەوە، بەیاننامە گشتییەکان وەکوو ڕاستی دەبینن و پەسەندی دەکەن، بۆ ئەوەی بیسەلمێنن کە ئەوان شایستەی زانینی هەقیقەتی نهێنییەکان و بوون بە بەشێک لە دەستەبژێر نین، لایەنگران و ئەندامانی دەستەبژێریش ئەوە دەزانن (لەڕێی مەعریفەی هەستەکییانەی ڕاستەوخۆوە[33]) کە ڕابەرەکەیان خاوەنی چ بیرکردنەوەیەکی قووڵ و وردە، دەشزانن کە جووڵانەوەکەیان ئامانجگەلی شاراوە و ڕاستەقینەی هەیە، بۆیە کاتێک بەیاننامەی ڕابەرەکەیان دەبینن کە پڕە لە دژیەکی و شتی ناڕاست و بێبنەما، ئاسایی دەبێت بەلایانەوە و ناڕەزایەتی دەرنابڕن. چونکە ئەوان دەزانن ئامانجی قسەکانی ڕابەر ڕازیکردنی جەماوەر و تێکشکاندنی دوژمنان و ئەوانی ترە! هەروەها ئەوان سەرسامیشن بە سەرکردەیەک کە درۆ بەکار بهێنێت و شارەزای هونەری درۆکردن بێت. ئەمما سەبارەت بەو شتانەی کە پەیوەندیی بەوانی دیکەوە هەیە، واتا ئەو کەسانەی کە باوەڕیان وایە  ئەوەی سەرکردە دەیڵێت تێگەیشتنێکە بەپێی واقیعەکە خۆی و درک بە لێکدژییەکانی ناکەن و گومانی لێ ناکەن، لەڕاستیدا ئەمانە توانای بیرکردنەوەیان زۆر لاواز و سستە یاخود هەر نیانە و لەدەستیان داوە.

لەسەر ئەم بنەمایەش ئەو ئاڕاستە هزرییەی پێشتر باسمان لێوە کرد (کە ئاڕاستەی هەموو سیستەمە داپڵۆسێنەرەکانە، بەتایبەتتر وەکوو زانراویشە، بە پلەی یەک ئاڕاستە و ڕوانینی سیستەمێکی تۆتالیتاری/هیتلەرییە[34]) چەمکێکی تایبەتی بۆ مرۆڤ و  ئەنسرۆپۆلۆژیایەکی تایبەت دادەڕێژێت. وەنەبێ ئەنسرۆپۆلۆژیای تۆتالیتاری هەستێت بە گۆڕینی ئەو بەهایانەی کە ئەنسرۆپۆلۆژیای دیموکراسی یان لیبراڵی هەیەتی و ڕکابەری بکات، کە بەهاگەلێکن پەیوەستن بە هزر و هۆش و زیرەکییەوە، بەڵکوو لە بریی ئەوە هێزێکی ناڕوونی تەژی لە چێژ و خوێنڕێژی لە سەری بوونەوەری مرۆییدا دادەنێت. بێگومان ئەنسرۆپۆلۆژیای تۆتالیتاری جەخت دەکاتەوە لەسەر گرنگی کردار و ڕۆڵ و لە پێشینەیەتییەکەی.

لە ئەنسرۆپۆلۆژیای تۆتالیتاریدا مرۆڤ بە عەقڵ یان بە بیرکردنەوە ناناسرێتەوە، چونکە بە بڕوای ئەو زۆرینە لە بەخششی عەقڵ بێ بەشن. کەواتە بەپێی ئەم ئەنسرۆپۆلۆژیایە بێت ئایا هێشتا بۆمان هەیە باس لە مرۆڤ بکەین؟ نەخێر، چونکە ئەنسرۆپۆلۆژیای تۆتالیتاری دان بە بوونی یەک جەوهەری هاوبەشی مرۆییدا نانێت

هەرچەندە ئەم ئەنسرۆپۆلۆژیایە ڕقی لە عەقڵ نییە[35]، بەڵکوو ڕقی لە شێوازە بەرزەکانی عەقڵە، ڕوونتر بڵێین بە تەواوی ئەم شێوازانە ڕەت دەکاتەوە، بەتایبەتی زیرەکی درکپێکەر و هزری تیۆریایی یان ئەوەی کە گریگەکان پێیان دەگوت: نۆس nous. بەڵام سەبارەت بە عەقڵی لۆژیکی و هۆشمەند و ژمێرەیی، ئەوا بە هیچ جۆرێک لە جۆرەکان نەک لە بەهاکەی کەم ناکاتەوە[36]، بگرە بەوپەڕی توانایەوە بەرز ڕایدەگرێت و گرنگی پێ دەدات، بە ڕادەیەک کە بە ڕەوای نازانێت ئەم عەقڵە لای کەسانی ئاسایی هەبێت. لە ئەنسرۆپۆلۆژیای تۆتالیتاریدا مرۆڤ بە عەقڵ یان بە بیرکردنەوە ناناسرێتەوە، چونکە بە بڕوای ئەو زۆرینە لە بەخششی عەقڵ بێ بەشن. کەواتە بەپێی ئەم ئەنسرۆپۆلۆژیایە بێت ئایا هێشتا بۆمان هەیە باس لە مرۆڤ بکەین؟ نەخێر، چونکە ئەنسرۆپۆلۆژیای تۆتالیتاری دان بە بوونی یەک جەوهەری هاوبەشی مرۆییدا نانێت[37]. لە ڕوانگەی ئەم ئەنسرۆپۆلۆژیایەوە جیاوازی نێوان مرۆڤێک و ئەوی دی لە پلەبەندی و چینایەتیدا نییە، بەڵکوو جیاوازییە لە سروشتیاندا، ئەو پێناسە یۆنانییە کۆنەش کە مرۆڤ وەک گیانەوەرێکی بوێژ و قسەکەر دەناسێنێت، پێناسەیەکی ناڕوونە، چونکە هیچ پەیوەندییەکی پێویست لەنێوان گۆکردن و عەقڵ و دەربڕین و قسەکردندا نییە، هەروەک چۆن هیچ پێوەرێک نییە بۆ دیاریکردنی جیاوازی لەنێوان مرۆڤی ئاژەڵی و مرۆڤی قسەکەردا، چونکە گیانەوەری قسەکەر پێش هەموو شتێک گیانەوەرێکی ساویلکەیە، گیانەوەری ساویلکەش ئەو گیانەوەرەیە کە بیر ناکاتەوە.[38] ئەم ئەنسرۆپۆلۆژیایە لەو باوەڕەشدایە کە فیکر بە مانا قووڵەکەی عەقڵ و هۆشمەندی، هەروەها بەو مانایەش کە جیاکاری بکات لەنێوان ڕاست و هەڵە، بڕیار و حوکمدان، شتێکی زۆر دەگمەنە و زۆر بە کەمی لەم جیهانەدا بوونی هەیە و بە تەنیاش ئیشی دەستەبژێرێکە، نەک ئیشی جەماوەر! چونکە جەماوەر ملکەچی چێژەکانێتی و ئارەزووەکانی و هەست و سۆزەکانی بەسەریدا زاڵبوون و هەستکردن بە ڕق و کینە دەیجووڵێنێت، نازانێت چۆن بیر بکاتەوە و نازانێت چی دەوێت، هیچ مەعریفە و زانینێکی نییە جگە لە گوێڕایەڵی و بیروباوەڕ.[39] هەروەها باوەڕ بە هەموو ئەو شتانە دەکات کە پێی دەگوترێت بە مەرجێک بە زۆری پێی بگوترێتەوە و زۆر دووبارەی بکەنەوە بۆی، هەروەها بەو مەرجەش کە قسەکە سەبارەت بە ئارەزووەکانی بێت، یاخود سەبارەت بەو شتانە بێت کە ڕقی لێیانە و لێیان دەترسێت. کەوایە ئیدی پێویست ناکات لە دەرخستنی ئەو شتەی کە دەمانەوێت وەک هەقیقەت لای جەماوەر بناسرێت، زێدەڕەوی بکەین، بەڵکوو ڕێک بە پێچەوانەی ئەمەوە چەندێک زیاتر درۆ بکەین و درۆکانمان بڕازێنینەوە، باشتر بڕوامان پێدەکەن و شوێنمان دەکەون. هەروەها پێویستیش بەوە ناکات خۆمان لە دژیەکی نێوان قسەکانمان بپارێزین، چونکە جەماوەر هەرگیز دیقەتی ئەو لێکدژییە نادات. ئەوەش هیچ سوودێکی نییە کە بگەڕێین بۆ تەبایی و لێکگونجان لەنێوان ئەو قسانەی بۆ هەندێکیان دەیکەین و ئەوانەشی کە بەوانی تریانی دەڵێین، چونکە کەس باوەڕ بەوە ناکا کەوا بەوانی تر دەگوترێت، بەڵکوو باوەڕ بەوە دەکات کە بە خۆی دەگوترێت[40]. گەڕانیش بە دووی هەبوونی تەبایی و هاوتایی لەنێوان قسەکاندا، دیسانەوە بێسوودە، چونکە جەماوەر یادەوەری نییە، تاکوو قسە کۆن و نوێیەکان پێکەوە گرێ بدات و بیری بکەوێتەوە[41]. پێویستیش ناکات هەقیقەتیان لێ بشارینەوە، چونکە ئەوان ناتوانن هەرگیز درکی پێ بکەن و بیبینن. هەروەها پێویستیش بەوە ناکات کە هیچیان لێ بشارینەوە، لەبەر ئەوەی ئەوان هەر نازانن شتێکیان لێ شاردراوەتەوە، یاخود ئەمە تەنیا تایبەتە بە شێوازی مامەڵەکردنی ئێمەوە لەگەڵیان.[42]

هەر ئەم ئەنسرۆپۆلۆژیایەش بناغەی ئەو پروپاگەندانەیە کە ئەندامانی پیلانگێڕییەکە بە ئاشکرا لەنێو خەڵکیدا بڵاوی دەکەنەوە و پەخشی دەکەن. ئەو سەرکەوتنەشی کە بەدەستی دەهێنێت بیانوو دەداتە دەستی تۆتالیتارەکان کە بەو جۆرە بێسنوورە سووکایەتی بکەن (کە لێرەدا مەبەستمان لەو سووکایەتییانەیە کە ئەندامانی دەستەبژێری حیزب دەیکەن)، ئەوان دەزانن چۆن سووکایەتی بە جەماوەر و  دوژمن و شوێنکەوتەکانیشیان بکەن و دەشزانن چ گونجاوە بۆ جەماوەر و دوژمن و شوێنکەوتەکانیان و چ بۆ ڕەشەخەڵک شیاوترە.[43] یاخود چ دەگونجێت بۆ هەموو ئەوانەی کە باوەڕی پێدەکەن و شوێنی دەکەون، ئەوانەشی کە باوەڕی پێ دەکەن بەڵام شوێنی ناکەون. ئێمە لێرەدا بەرهەڵستی ڕووکاری ئەم هەڵوێستە ناکەین، کە وا دەردەکەوێت کە زۆر لەخۆبردوو بێت لە بیانووەکانیدا.

سەرباری ئەمەش، نوێنەرانی سیستەمە تۆتالیتارەکان و سەرکردەکانیشیان، بایی ئەوە لێزان و لێهاتوون کە بزانن شوێنکەوتەکانیان چ بەهایەکی هزری و مەعنەوییان هەیە و ساویلکەیییان هەڵبسەنگێنن. بەوەندەوە دەوەستین کە تێبینییەکی سادەی وەها لەسەر ئەم بابەتە بدەین: ئەگەرچی سەرکەوتنی پیلانگێڕیی تۆتالیتارەکان بە بەڵگەیەک بزانرێت بۆ دروستی و ڕاستێتی تیۆریا ئەنسرۆپۆلۆژییەکەیان؛ هەروەها بە بەڵگەیەکیش دابنرێت بۆ سەرکەوتنی تەواوەتی هۆکارەکانی وانەگوتنەوە و پەروەردە و فێرکردن لە سایەی دەسەڵاتە تۆتالیتارەکاندا، کە پشت بەو تیۆریایە دەبەستن، ئەوا هیچ لەو ڕاستییە ناگۆڕێت کە ئەم بەڵگانە تەنیا بەڵگەگەلێکی تایبەتن بە وڵاتەکانی خۆیان و ئەو گەلانەشی کە بەڕێوەیان دەبەن، ئەگینا لە وڵاتەکانی تردا و لای گەلانی دیکە، بەتایبەتی لەو وڵاتە دیموکراسییانەی کە هەمیشە بە خۆڕاگری و توانای خۆیان، دژی بانگەشە تۆتالیتارییەکان وەستاونەتەوە و یاخیبوون لێیان. وێڕای ئەو پشتگیریکردنە بەردەوامەی کە پروپاگەندە بۆ دەرخستنی پیلانگێڕی و یاخیبوونە ناوخۆییەکان هەیەتی، بەڵام دواجار ئەم پروپاگەندانە نەیانتوانیوە لە بەشێکی کەمی کۆمەڵگە زیاتر کە دەشێت ناویان بنێین “دەستەبژێرێکی کۆمەڵگە” کەسی دی فریو بدەن. لە سەر بنەمای ئەم جیاوازییانەش، بۆ زۆرینەی خەڵکی ئەو وڵاتە دیموکراسییانەش دەردەکەوێت کە ئەوان سەر بە ڕەگەزێکی مرۆییی باڵاتر و گەشترن و پڕن لە بیریار، کە سیستەمی تۆتالیتاری (بە پێی بنەماکانی ئەنسرۆپۆلۆژیا تۆتالیتارییەکەی خۆی)  بانگەشەی ئەوە دەکات گوایە داڕماو و وێرانەن! هەروەها بۆیان دەردەکەوێت کە ئەرستۆکراتیەتی ساختەی تۆتالیتارییەتیش، بە پێچەوانەی بانگەشە تۆتالیتارەکانەوە، نوێنەرایەتی مرۆڤە شکستخواردووەکان و ئەوانە دەکات کە ساویلکەن و بیر ناکەنەوە.




ئەم وتارە، لەم ژێدەرەوە کراوەتە کوردی:

الكسندر كوارییه، تآملات في الكذب، ترجمة: تاجة بوحجة، مجلة حكمة، ۱۲، ۲۰۱۹.

پەراوێزەکان:

[1] لە دیالۆگەکانی ئەفلاتۆن و کتێبی وتاربێژیی ئەرستۆدا، ڕاڤەکردنێکی ناوازە دەبینین بۆ بنەما دەروونییەکانی کردەی بانگەشەکردن، پاشانیش شیکارییەکی پوخت بۆ شێوازەکانیشی دەخوێنینەوە.

[2] لاواز بە شێوەیەکی بەهێز دەردەکەوێت، کاتێک دوژمنەکەی یان سەرگەورەکەی فریو دەدات.

[3] هەروەها لە فریودانیشدا زەلیل بوون هەیه، هەر ئەمەش شیکەرەوەی درۆگەلێکە کە ژنان و کۆیلەکان دەیکەن.

[4] سیستەمی تۆتالیتارت هەر لە بنەڕەتەوە بەستراوەتە درۆوە، ئێمە لە فەرەنسا هەرگیز پێشتر لەگەڵ درۆدا بەو جۆرە بەریەک نەکەوتبووین، تاوەکوو ئەو ڕۆژەی ڕێگامان گرتەبەر بەرەو سیستەمێکی تۆتالیتاری، ئەوێ ڕۆژێ کە مارشاڵ بیتان ڕایگەیاند: “من ڕقم لە درۆیە”

[5] بەپێی ئەم تێڕوانینە، گرنگە لەمڕۆدا لە وانە مێژوویییەکانی سیستەمە تۆتالیتارەکان و واتا  جیاوازەکانی بکۆڵینەوە. کتێبە مێژوویییە نوێیەکانی قوتابخانە، دەلاقەیەکی فراوانتر دەکەنەوە بۆ بیرکردنەوە بە ڕووی قوتابیانی قوتابخانە فەرەنسییەکاندا.

[6] لێرەدا چەمکی گوتن یان قسەکردن واتاکانی گوزارشتکردن و پێشنیازکردن به بەرفراوانێتی دەگرێتە خۆ، ئەوەش ڕوون دەبێتەوە کە مرۆڤ دەتوانێت درۆ بکات بەبێ ئەوەی تەنانەت لێوەکانیشی بجووڵێنێت.

[7] ئاکاری ئایینی گوتنی هەقیقەت و ڕاستی بەرانبەر بە خودا دەکاتە شتێکی ناچارەکی؛ لێ دەرهەق بە مرۆڤان نا. واتا درۆ لە هەمبەر خودادا قەدەغە دەکات نەک مرۆڤ.

[8] ئەم تێڕوانینە جاروبار لە لایەن ئاکاری ئایینییەوە پشتی پێ دەبەسترێت، وەکی سانت پۆڵ ئێژێت: (شیر بۆ زارۆکان، مەی بۆ گەوران).

[9] ئێمە ناچارین دەرهەق بەوانەی کە ڕێز لە نێوانماندا هەیە و ڕێزیان لێ دەگرین، ڕاستی بڵێین؛ هەروەها لە هەمبەر کەسە نزیک و سەرکردەکانیشماندا. واتا ڕێک بە پێچەوانەی ئەمەوە، لە نەگوتنی هەقیقەت و ڕاستیدا، ڕێزنەگرتن و بەها بۆ دانەنان هەیە.

[10] “کەسی خانەدان درۆ ناکات” ڕاستگۆییش فەزیلەتێکی ئەرستۆکراتییانەیە کە گرێدراوە بە چەمکی شەرەفەوە. لێ سەبارەت بە کۆیلە، درۆنەکردن فەزیلەت نییە، بەڵکوو پێیویستە لە سەری و ناچارە کە درۆ نەکات.

[11] لێکدژی و دووڕووییەکانی شێوازە جیاجیاکانی ڕێککەوتن، کە تایبەتن بە ڕەفتارە کۆمەڵایەتییەکانەوە، بۆ ڕێکخستن و پەروەردەکردن و …هتد، بە درۆ دانانرێن.

[12] مافی لایەنگر و شوێنکەوتەکانە کە هەقیقەت بناسنەوە و بیزانن، بەڵام ئەوانی دیکە ئەو مافەیان نییە.

[13] لەبارەی واتای فریودانەوە ( N.D.E).

[14] لە ڕابردوودا هەردوو گوزارەی بازرگان و درۆ هاوواتای یەکدی بوون، وەکی چۆن پەندە سلاڤییەکە دەبێژێت: (کێ فرتوفێڵ و درۆی کرد، فرۆشتی!) بەڵام لەمڕۆدا ئەمانەتپارێزی و ڕاستگۆییی بازرگان بە ئیشڕێکی دادەنرێت.

[15] ئەگەر ڕژێمە فاشیستەکە بوو بە ڕژێمێکی ڕەگەزپەرست، باشترین ڕێگەیەک بۆ پاڵنانی لێکدژی بەرەو دوائاستی خۆی، ئەوەیە کە بیکەینە شتێکی بایۆلۆژی، نەک بە ڕێگەی ڕێککەوت.

[16] (جەنگ حاڵەتێکی سروشتییە) و (دوژمنایەتیکردنی جیهانی دەرەکی) لەو شتانەن کە لە نەست و هوشیاری خودییانەدا جێگیر کراون و تۆتالیتارەکان لە بیر و هۆشی گەلەکانیاندا، جێیان بۆ کردوونەتەوە.

[17] لێرەدا نموونەی گەنجێکی ئەسپارتەیی و گەنجێکی هیندی و عەقڵیەتی ماران یاخود عەقڵیەتی یەسوعی بەکار دەهێنین، کە چۆن پێکەوە ڕێککەوتن ببنە گەواهیدەری چۆنێتی ڕاهێنان کردن لە سەر درۆ.

[18] زیهنێتی شەڕی ئایینی لەم دەربڕینە بەناوبانگەدا زیاتر دەردەکەوێت: (هیچ باوەڕێک نیە بۆ بێباوەڕان).

[19] درۆ چەکێکە کە بەکاری ناهێنین گەر ڕووبەڕووی هەڕەشە و مەترسی نەبووبینەوە، لەمەشەوە دەتوانین ئەوە هەڵبهێنجێنین کە هیچ کۆمەڵەیەک پشت بە بنەمای درۆ نابەستێت تەنها لە دۆخێکدا نەبێت کە گیرۆدەی ‌دوژمنایەتی و چەوساندنەوە و ستەمکاری بێت، بەو پێیەی کە لاوازتر دەبێت، خۆ ئەگەر وانەبێت ئەوا ئەوەی کە باسمان کردووە شمولی ناکات. هەتا ئەگەر ئەم دۆخە تووشی پەنابەرەکانیشمان بێت، ئەوە ڕەوەندێکی هێندە داخراو دروست دەکات، کە تا ئەوپەڕی داخراوی بچێت.

[20] کۆمەڵناسی بەتایبەتی لێکۆڵینەوەی لەبارەی کۆمەڵە نهێنییەکانەوە پشتگوێ خستووە، گومانیش لەوەدا نییە کە گەر بە ڕێژەیەکی کەمیش بێت زانیاریمان لەبارەی کۆمەڵە نهێنییەکانی ئەفریقاوە هەیە و ئاگاداریانین، بەڵام بەتەواوی ناشارەزا و بێئاگاین لەو کۆمەڵە نهێنییە ئەوروپیانەی کە هەبوون و هەن، ئەگەریش جاروبار کەمێک لە بارەی مێژووەکەیانیشەوە بزانین، ئەوا هیچ لەبارەی بونیادی شێوازەکەیانەوە نازانین، کە گرنگییەکانیانمان بۆ دەردەخات.

[21] بێگومان لەناو هەموو کۆمەڵەکاندا (کۆمەڵێک نەفرەتلێکراو و هیج و پووچ) هەن، کە  ئەندام بوونیان لەناو کۆمەڵەکەدا بە بەختێکی خراپ یان پەڵەیەکی شەرمەزاری دادەنرێت، چارەنووسی ئەمانەش بەگشتی لەناوچوون و نەمانە، لێ لەگەڵ ئەوەشدا هەتاوەکوو ئەمانە هەبن، کۆمەڵەکە وای دەبینێت کە تەنراوە بە ناپاک و ترسی لە ناپاکی هەیە.

[22] شێوازە تەقلیدییەکەی کۆمەڵەی نهێنی، ئەوەیە کە لە خۆدروستکردن و خۆپێگەیاندندا ملکەچ دەبێت بۆ ڕاهێنانی پلەبەندی. هەروەها کۆمەڵەگەلێکی دیکەی نهێنی هەن کە هەندێکیان لە هەندێکی دیکەیانەوە چێ دەبن، بەڵام ئەمە زۆر دەگمەنە، سەرباری ئەوەیش ئەم کۆمەڵانە کرداری خۆپێگەیاندن لە یەکدییەوە وەردەگرن. ئەوەشی لە واقیعدا وەک میراتێک لەم کۆمەڵانەدا دەمێنێتەوە یاخود پارێزگاری لێ دەکرێت لە ڕێی بۆ یەکدی هێشتنەوەوە، خۆپێگەیاندن و خۆدروستکردنە.

[23] ئەو کۆمەڵانەن کە ڕاهێنان بە کۆمەڵە نهێنییەکان دەکەن لەکاتی پێویستدا.

[24] ئەمە بە تەواوی جیاواز و پێچەوانە دەبێتەوە، کاتێک مەسەلەکە پەیوەندی بەو کۆمەڵانەوە هەبێت کە خەریکی بانگەشەی  ئایینین، یاخود سیاسەتێکی کراوەتر پەیڕەو دەکەن بە بەراورد بەوانی دی. ئەو کۆمەڵانەی کە ئەندامەکانیان ڕازی دەبن بەوەی کە لە پێناویدا شەهید بن، یاخود هەوڵی بۆ دەدەن، ئەمەش وەک بەڵگەیەک بۆ باوەڕدارییان. شەهیدبوونی هەر ئەندامێکی کۆمەڵەکەیش دەبێتە ئامڕازیک بۆ بانگەشەکردن و ئیشکردنی لە پێناوی باوەڕەکەیدا.

[25] هەروەها پێویستە جیاوازییەکی هۆشمەندانە لەنێوان ڕاگەیاندنی گشتی و ئەو  ئاگادارکردنەوەیەدا بکەین کە تاڕادەیەک بەنهێنی دەبێت، یاخود بەتەواوی هەقیقەت دادەپۆشێت و دەیشارێتەوە و ئاڕاستەی لایەنگرە دڵسۆزەکان دەکرێت، یاخود ئەوانەی هەڵبژێردراون بۆ بوون بە لایەنگرێکی دڵسۆز.

[26] باوەڕبوون بە هەبوونی زانیاری و سەلمێنراوی شاراوە، هەر بۆ خۆی بیانوویەکە بۆ نوقستانی و کەموکوڕی لە ڕاهێنانەکاندا، داننانیشە بە نالێوەشاوەییدا.

[27] لەگەڵ ئەوەیشدا ئێمە دەزانین کەوا چۆن ڕژێمە تۆتالیتارەکان سایکۆلۆژیای مافخوراوی و عەقڵییەتی گەلی هەڵبژاردەی تەنراو بە دوژمن، کە مافەکانی لێ زەوتکراوە و هەڕەشە لەسەر بوونی هەیە، لە ناو ناخی ئەندامەکانیدا جێگیر دەکات. ئەمە تایبەتە بە دۆخێکی ڕاستەقینەوە، کە دەبێتە هۆی گەشەدان بە هەستکردنێکی ئێجگار خراپ بە نزمێتی و هیچ لەبارانەبوویی لای تۆتالیتاریستەکان.

[28] بە تەواوەتی ئەوە دەزانین کە ئامڕازەکانی درۆکردن بە شێوەیەکی باڵا، کە “دیپلۆماسیەتی پسمارکی” بە شێوەیەکی فراوان بەکاری دەهێنا لە ڕووبەڕوونەوەیدا لەگەڵ درۆی ئاسایی و دەرئەنجامەکەشی سەرلێشێواندنی دوژمنەکانی بوو، خاسیەتی دیپلۆماسیەتی تۆتالیتارەکانە.

[29] لە بەرانبەر بێهیوابوونی دژبەر و بەرهەڵستکارەکاندا، شوێنکەوتووان و لایەنگر و ئەوانەشی کە ئینتیمایەکی زۆریان هەیە هەست بەوە دەکەن کە گەیشتوون بە هەقیقەت.

[30] دەتوانین پێیشی بڵێین ” ئەرستوکراتیەتی درۆ” ئەگەر دەربڕینەکان دژیەک نەبنەوە. لە داکەوتیشدا بوونی “دەستەبژێرێکی درۆزن” بۆ ئەو دەستەبژێرە درۆزنەی کە فەرمانڕەوان پێویستە، ئەمانەش دەستەبژێرێکی دیماگۆجین نەک دەستەبژێرێکی ئەرستۆکراتی.

[31] بەلای ئەو کەسانەوە کە خوێندەوارییان هەیە و دەتوانن بخوێننەوە، ئامانجی سەپاندنی هەژموون بەسەر جیهاندا، لە کتێبی ( خەباتی من)، زۆر بەڕوونی داڕێژراوە.

[32] هێشتاش تیۆریای بابەتی بانگەشەکردن، لای کەسانێکە کە ئینتیمایان بۆ کۆمەڵەکان نییە و باوەڕیان بە تیۆریاکە هەیە

[33] جۆرێک لە بەرکەوتن لەنێوان لایەنگران و سەرکردەدا دروست دەبێت، لە ڕێی پەیوەندییە شاراوەکانەوە.

[34] هەرچەندە فاشیزمی ئیتاڵی لەو کاتانەدا، هیچ نەبوو لە هاوشێوەیەکی ساختەی تۆتالیتاریزمی هیتلەر زیاتر ( ئەمە ئەگەر وێنایەکی کاریکاتێریانەی ئەو تۆتالیتاریەتە نەبێت).

[35] ئەمە مرۆڤ دەکاتە بوونەوەرێکی گەمژە و ساویلکە، بەتایبەتیش مرۆڤی تۆتالیتار، بڕوانە: (ئەڤۆرد، ستەمکاری و بەگەمژەکردنی مرۆڤ، فەرەنسای ئازاد، ژمارە 16، ١٩٤٢)

[36] ئایا لە توانایدایە ئەمە بکات؟ لە ڕاستیدا شموولییەت کە هەم بە بانگەشەکانی و هەمیش بە بوهتان و درۆکانی دەیەوێت لە بەها و شکۆی عەقڵ و ڕێکخستنە عەقڵانییەکان کەم بکاتەوە، لە پێناوی دونیابینی ئەندامەکانی خۆی و پەیوەندی نێوان ئەندامەکانیدا؛ بەڵام ئەمە لە واقیعدا ڕەنگ ناداتەوە و بەرجەستە نابێت.

[37] هەرچی پەیوەندیدارە بە ئەنسرۆپۆلۆژیای شموولییەوە، جیاوازییەکی زۆر هەیە لە نێوان ئەندامانی ( دەستەبژێر) و (تەواوی خەڵک)یدا، هەروەها لە نێوان (مرۆڤی عاریف و هۆشمەند  homos sapiens) و (مرۆڤی بڕوادار homo credulus)دا، هەر خودی ئەم جیاوازییەش لە ئەنسرۆپۆلۆژیای عیرفانیدا هەیە لەنێوان ئیلییەکان و ڕۆحانییەکان، یاخود لە ئەنسرۆپۆلۆژیای ئەرستۆییدا کە جیاوازییە لە نێوان ئازاد و کۆیلەدا.

[38] گیانەوەری بیرکەرەوە داوای بیرکردنەوە دەکاتintellection ، گیانەوەری گەمژە و ساویلکەیش داوای بیروباوەڕ دەکات credere.

[39] بیروباوەڕ یاخود گوێڕایەڵی و ملکەچیی و شەڕکردن لەئەستۆی میلەتدایە، بیرکردنەوەش تایبەتە بە سەرۆک و لە ئەستوی ویدایە.

[40] ئامڕاز و شێوازە جوداکانی درۆ، لەسەر ئەم بنەمایە ڕێدەکەن: ( من باڵندەم، سەیری باڵەکانم بکە… من مشکم؛ با هەر بژێن مشکان). کە ئەمەش ڕێدانە بە باوەڕبەخۆبوونێکی ساختە تاکو بەهایەکی بەرز بە خۆیان بدەن، ئەم بەها بەرزەش دەبێتە پاداشتێکی دەروونییانە بۆ خۆپێگەیاندنێکی هەڵە، کە کەسی فریودراوی پێ ڕازی دەبێت، بەڵام ڕازیبوونێکی ساختە و درۆینە، بەو پێیەی کە نوێنەرایەتی ڕیزپەڕیی دەکات، وای لێ دەکات کە بگاتە ئەو باوەڕەی کە ئەو لە پەنایەکی نهێنیدا چالاکە، وای لێدەکات کە هەست بە بەرزبوونەوە و لەخۆڕازیبوون بکات کە دەبینێت ئەوانی دی دوای درۆکانی کەوتوون.

[41] ڕۆژەک “مۆسۆلینی” گوتی: ( ئیتاڵییەکان باکوورییەکانن) ، دوای ئەوەی کە بۆ ماوەی چەندین ساڵ بە ئاشکرا گاڵتەی بەڕەگەزپەرستی هیتلەر دەکرد.

[42] هەروەها هیتلەر ڕێی بە خۆیدا، کە تیۆریاکەی لەبارەی درۆوە، لە کتێبەکەی خۆیدا: (خەباتی من) بخاتە ڕوو، هەرچەندە ژمارەیەکی زۆر کەمی خەڵک درکیان بەوە کردبوو کە ئەو بەڕاستی مەبەستی چییە.

[43] چەمکی جەماوەر بەم شێوازە وەردەگیرێت، واتا ئەو لە ڕوویەکەوە واتایەکی جۆرێتی پیشەییانەی پێ دەدات: لە ڕێبازی فەهرەری دیکتاتۆر و لە ڕێنمایی و بەڵێنەکانیشیدا؛ یان لە بیروباوەڕی هەموو سەرکردە تۆتالیتارەکاندا؛ وەها سەیری جەماوەر دەکرێت کە خەڵکانێکن کورت دەهێنن لە بیرکردنەوەدا، بۆیە پەنا دەبەنە بەر بیروباوەڕ بۆ بەڵگەهێنانەوە! بەم مانایەش چەمکی “جەماوەر” لێرەدا ئاماژە نییە بۆ چینێکی بەرفراوانی کۆمەڵگە، بەڵکوو ئاماژەیە بۆ چینێکی هزری، زۆربەی جاریش ئەو ئەندامانەی سەرپەرشتی جەماوەر دەکەن لە دەستەبژێرەکانی کۆمەڵگەن.

The post تێڕامانەکان لەبارەی درۆوە appeared first on ژنەفتن.

The post ئێستایەکی بنەچەدار appeared first on ژنەفتن.

بۆچی لە چل و سێ سەدە لەمەوپێشەوە، مرۆڤ بیری لە بە جیهانیبوون کردووەتەوە؟ ئایا لۆکاڵیبوون ئەوەندە مەترسیدارە کە مرۆڤ لێی هەڵبێت؟ ئێمە ناتوانین تەنها بە بوونی چەند نموونەیەکی هاوشێوەی ئینهیدوانا ئەوە ببڕێنینەوە کە مرۆڤ بە گشتی حەزی لە جیهانیبوون بووە، ئەمە تەنها چیرۆکی بەشێک لە مرۆڤەکانە و نیوەی بابەتەکەیە، نیوەکەی دیکەی ڕێک پێچەوانەی ئەم گێڕانەوە مێژوویییانەیە. مێژوو سەلمێنەری ئەو ڕاستییەیە کە مرۆڤایەتی لە ئەنهیدواناوە بوون بە دوو بەشەوە؛ بەسەر دوو ئاڕاستە و ڕەوتی دژبەیەکدا دابەشبوون؛ بەسەر دوو بیرکردنەوە و دوو ڕوانین و دوو بۆچوونی لێک جیاوازدا کەوتوون، بەشێک کە هەمیشە خواستی ئەوەی هەبووە لە ناوچەیی بوون و لۆکاڵیبوون دەربچێت و ببێتە هاووڵاتییەکی جیهانی، بەشێکیش ڕێک پێچەوانەی ئەم ویستەوە، هەوڵی داوە بەرەو ناوەوەی کۆمەڵگەکەی خۆی شۆڕببێتەوە و دژ بە کرانەوە و تێکەڵبوون بووە بەوانی دی، دژی بە جیهانیبوون بووە و ئارامی تەنها لە ناوچەکەی خۆیدا بەدی کردووە. لە ڕاستیدا ئەم دابەشکارییە مێژوویییە یەکێکە لە کوشندەترین هەڵەکانی مرۆڤ، کە نەدەبوو بەو شێوەیە و بە درێژاییی هەزاران ساڵ پەرەی پێ بدرایە، ئەم هەڵەیەش بەرهەمی ئەو دوو تێڕوانینە باوەیە کە لای زۆرینەی مرۆڤەکانی سەر زەوی بووەتە یەقین. یەکیان پێی وایە کولتوور و نەریت و بیرکردنەوە و .. هتد لە کۆمەڵگەیەکەوە بۆ کۆمەڵگەیەکی دی بە تەواوی جودایە و کۆمەڵگەکان لەسەر بنەمای جیاوازییەکانیان لێکدی دابڕاون، بۆیە هەر قسەکردنێک لەسەر بە من زانینی ئەوی دی، یاخود بینینی کۆمەڵگەکانی دی وەک کۆمەڵگەکەی من زادەی نەزانین و نائاشنایە بە هەقیقەتێکی مێژوویی و پەسەندکراو. ئەمە لە کاتێکدا بۆچوونەکەی دی بە تەواوی دژ بەم شێوە بیرکردنەوەیە دەوەستێت و لەو بڕوایەدایە مرۆڤ و کۆمەڵگە مرۆڤایەتییەکان لە بنەرەتدا دەچنەوە سەر یەک ڕەچەڵەکی هاوبەش و کەس لەوی دی بە شێوەیەکی بنەڕەتی جیاوازتر نییە و ئەو جیاوازییانەشی کە هەن جیاوازین لە ڕووکەشدا، هەڵگرانی ئەم جۆرە ڕوانینە بەردەوام هەوڵ دەدەن جیهانییانە بیر بکەنەوە و پێیان وایە ئەو بڕوایەی کە هەیانە، ئەو ئەزموونەی کە هەیانە، ئەو بیرکردنەوەیەی کە هەیانە بۆ هەموو جێیەکی دونیا دەبێت و هەمووان دەتوانن سوودی لێ وەربگرن. کێشەی ئەم دوو جۆرە ڕوانینە لەوەدایە کە هیچیان بڕوایان به بەشەکێتی هەقیقەت نییە و نایانەوێت مرۆڤ وەکوو خۆی ببینن، کۆمەڵگەکان وەک خۆیان بخەنە ڕستەوە و بیانناسێنن. گەر کەمێک لەم دوو ڕوانینە باوە دووربکەوینەوە، کەمێک زیاتر خوێندنەوە بۆ دۆخی مێژوویی کۆمەڵگەکان بکەین، دەبینین لەو نێوەندەدا شتێک دەبریسکێتەوە و سۆڵەیەک بە دیار دەکەوێت، شتێک کە هەڵگری بەشه ونبووەکەی گێڕانەوەکەیە، شتێک کە پێمان دەڵێت ئێمە لەنێوان دوو بەرداشدا نین، ئەوەی هەیە بەرداشێکی ئاڵۆز و بەخۆداهەڵگژاوە. دەبێت ئەمە زیاتر ڕوون بکەمەوە، جیهان یەکەیەکی ئاڵۆزێنراوە نەک ئاڵۆز، لۆکاڵ و گڵۆباڵ دیاردەی نێو زمانن پێش ئەوەی لە شوێنی دیکەدا، بۆ نموونە: لە واقیعدا هەبن. ئەوەی لێرەیە لەوێیە و هی ئەوێش بڕێک ئێرەبوونی تیایە، جێگاکان بەشێکن لە یەکدی. کەسەکان، بیرۆکەکان، شتەکان هەم جیاوازن و هەمیش وەک یەک؛ هەم نامۆن و هەمیش ئاشنا بە یەکتر. کاتێک ئێمە بەر هەر کام لەوانە دەکەوین ئیدی حوکمی تەواوەتی خۆمان دەرهەقیان دەدەین. ئەوێ چ واتایەکی هەیە گەر ئێرە نەبێت؟ ئێرەش بەبێ ئەوێ چ واتایەکی هەیە؟ جیهان تەژییە لە چیرۆک و گێڕانەوەی سۆڵەکان، سۆڵەگەلێک کە لە هەموو جێیەکدا هەن و نە سەر بە ئەوێن و نە سەر بە ئێرە، بەڵکوو تێکەڵەیەکی ئاڵۆز و سەیرن و لەو نێوەندەدا هامووشۆ دەکەن. جارێک دەبنە وێڵگەردێکی جیهانگەرا و جارێکیش بە نیشتەنییەکی داخراو، ئەمە بۆ مرۆڤانێک کە یەکلابینن و خوازیاری دیتنی شتەکانن بە یەک هێما و ئاماژە و ڕووکارەوە، تۆزێک قورس و بێمانا دەردەکەوێت، ئاخر نایانەوێت سۆڵەکان دڕ بە تاریکییەکە بدەن، چونکە ئەوان لە بناوانەوە تاریکییەکەی خۆیان بە ڕووناکایی لێک داوەتەوە و دڵپێدەرانە وەدووی کەوتوون.

 لەنێوان دوو وەهمدا، هەقیقەت لە کوێیە؟

کە باسی لۆکاڵ و گڵۆباڵ دەکرێت، کە باسی وابەستەیی بۆ ناوەوە و وابەستەیی بۆ دەرەخۆیی دەکرێت، خێرا بیرمان بە لای ئەوەدا دەچێت کە داخۆ کێ لە هەرکەس زیاتر بەرگریکاری ئەم دوو بۆچوونەیە، کێ لەگەڵ ڕووکردنە لۆکاڵدایە و کێ دەیەوێت بمانکات بە گڵۆباڵ؟ بۆ تێگەیشتن لەمە دەبێت لە سێینەیەکی پێکەوە دژ، لەگەڵ ئەوەشدا تەبا بکۆڵینەوە، سێینەی ڕۆشنبیری و ئاینی و سیاسەت. بەڕاست چ وا دەکات ئەم سێینەیە ببنە بەرگریکار و برەودەری هەردوو تێگەی پڕ لە کێشەی لۆکاڵ و گڵۆباڵ؟ ئەوە ڕوونە کە هەردوو ڕەوتی ئاینی و سیاسی هەر ئەوەندە لەگەڵ بەجیهانیبووندان تاوەکوو ئەوانی دی بڕۆنە ژێر هەژموونیانەوە، هەرکاتێک درکیان بەوە کرد کە جیهانیبوون خەریکە دەبێتە مەترسی بۆ سەر پاڵنەرەکانی مانەوەیان، بۆ سەر بیروباوەڕ و نەریت و هێزە ناوەکییەکەیان، ئەوا ئیدی بەرەو لۆکاڵیبوون شۆڕ دەبنەوە و دەچنە بەرەی دژەگڵۆباڵەوە. واتا جیهانیبوون تا ئەو سنوورەی تۆ دەبیتە بەشێک لە من، نەک سنوورێک کە منی تیا ببم بە تۆ.
بەدەر لەو دوو ڕەهەندە سیاسی و ئاینییە، ڕەهەندی سێهەم هەیە کە ئەویش ڕەهەندی ڕۆشنبیرییە. ڕەنگە کەم نووسەر هەبێت کاتێک دەنووسێت، بیر لەوە نەکاتەوە کە داخۆ ئەم نووسینەی ئەو تا کوێ بڕ دەکات؟ ئایا ئەگەر بە ڕووی کۆمەڵگەکەی خۆی، ناوچەکەی خۆی، شارەکەی خۆی، وڵاتەکەی خۆیدا بکرێتەوە و بیانکات بە بابەتی سەرەکی نێو کار و نووسینەکانی، نابێتە نووسەرێکی لۆکاڵ؟ ئایا پشتکردن لە کۆمەڵگەی خۆت، شاری خۆت، ناوچە و هاوزمانانی خۆت و ڕووکردنت لە کۆمەڵگەکانی دەرەوە و بینینی هەموو مرۆڤەکانی جیهان وەک یەک تابلۆی تەواو، تۆ دەکات بە نووسەرێکی گڵۆباڵ و جیهانی؟ لە ڕاستیدا نووسەر لەوەدا دەکەوێتە هەڵەوە کە خۆی داببڕێت لە جیهان و بە تەنها ڕووی قسەی ئاڕاستەی ناوەوەی خۆی و وڵات و ناوچەکەی خۆی بێت و کاری بەسەر ئەوانی دییەوە نەبێت، وەک چۆن لەوەشدا دوو جار دەکەوێتە هەڵەوە کە پشت بکاتە کۆمەڵگەکەی خۆی و بە نێوی دژە لۆکاڵییەوە ئەوەی لەبیر بچێتەوە کە ئەو سەر بە چ زەمینێکە و سەر بە چ پاشخانێکی مێژوویی و کولتوورییە و ئەرک و بەرپرسیارێتیی ئەو وەک نووسەرێک چییە لە هەمبەر ئەو پاشخانەدا و شێوازی مامەڵەکردنی لەگەڵیاندا. نووسەر بوونەوەرێکە زادەی ژینگەکەی خۆیەتی، چونکە ئەو کەسێکی هوشیارە بە ناسازییەکانی ژینگەکەی خۆی، ئەرکێتی هەوڵی چارەکردن و شرۆڤەکردنی هۆکاری ئەو ناسازییە بدات، یاخود لانی کەم ئەم ناسازییە بۆ ئەوانی دی بەدیار بخات و کۆمەڵگە هوشیار بکاتەوە، جا کە ئەمەشی کرد لەبەر ئەوەی کۆمەڵگەکان و سروشتی ژینگەی مرۆیی لە چەندین هێڵدا هاوشێوەی یەکترین و چەند پنتێک هەیە هەمووان بەردەوام دەچنەوە سەری، دەتوانێت بە شێوەیەک کار بکات کە بتوانرێت بچێتە نێو دونیابینی و بیرکردنەوەی ئەوانی دییەوە و ببێتە بەشێک لە پێکهاتەی کولتووریی ئەوانیش. ئەمە تەنها وێناکردنی ئێمە بوو بۆ ئەو ڕۆڵە شیاوەی کە دەکرێت ڕۆشنبیر بیبینێت، چونکە لە واقیعدا ڕۆشنبیر کوشتەی ئەم دابەشکارییەیە و خۆی بووەتە بەشێک لە قەیرانەکە. هۆکاری ئەوەی کە نووسەر و هونەرمەند دەبێتە بەشێک لەم دابەشکارییە زۆرن، نووسەر لە سەرەتاوە خۆی دادەبڕێت لە کۆمەڵگە و لە دەرئەنجامی کرانەوەی بە ڕووی جیهانی دەرەوەدا و لە ڕێی خوێندنەوە بەردەوامەکانییەوە، دەبێتە هاوردەکاری بیری نوێ و خوڵقێنەری دیدگەلێکی دیکەی نامۆ و جیاواز بە کۆمەڵگە و ژینگەی خۆی و دەکەوێتە ململانێوە لەگەڵیان، تا وای لێ دێت نووسەر و بیرۆکەکانی دەبنە تەنێکی نامۆ بە کۆمەڵگە و وەک نەفرەتلێکراوێک دەبینرێت، نەفرەتلێکراوێک کە بیری چووەتەوە کێیە و سەر بە چ کولتوورێکە و خۆی داوەتە دەستی کولتوورەکانی دی، لێ ئەمە زۆری پێناچێت و دوای ماوەیەک نووسەر و کۆمەڵگە ئاشت دەبنەوە، چونکە چیدی وشە و بیرۆکەکان نامۆ نین بە کۆمەڵگە، لێرەدایە نووسەر گەر زۆر بە ئاگا نەبێت خۆی ڕادەستی ئەم تەبابوونە دەکات و چیدی نووسینەکانی ناکاتە هۆکارێک بۆ لێدان لەم تەباییە، لە بری ئەوە هەوڵ دەدات هەمان ئەو شتانەی پێشووتری کە وتویەتی بڵێتەوە. سەرسوڕهێنەره کە دەبینین نووسەرێک بە گەشێکی وەها ترسناکدا دەڕوات، لە گڵۆباڵەوە بۆ لۆکاڵ و ناساندنی لۆکاڵەکەی بە گڵۆباڵ! ئەمە بۆ هونەریش هەمان شتە، هونەری هەموو گەلان خودان بنەچەیەکی ئاڵۆز و تێکهەڵڕژاوە، بە ئاسانی یەکلا ناکرێتەوە، کەچی کۆمەڵگە جۆرێک لە جیاکاری دەکات لەنێوان شاکارەکانی خۆی و شاکاری ئەوانی دیدا و ئەوەی خۆی ناودەنێت ڕەسەن و ئەوی دی بیانی و ناڕەسەن. لاریمان لەم دابەشکارییە نییە لەوەدا کە هونەری بەرز لە هونەری نزم جیا دەکاتەوە، بەڵکوو گرفتەکە لەوەدایە کە خودی ئەم دابەشکارییە دەبێتە بەربەست لە بەردەم دروستبوونی هونەری نوێخوازدا، هونەرمەند بۆ ئەوەی لە ڕەسەنەکە لانەدا دەبێتە لاساییکەرەوەی هونەرمەندانی پێشین، ئەمەش داهێنان لەناو دەبات و دەبێتە هۆی دروستبوونی هونەری نزم. بۆیە گرنگە ڕەسەنێتی دووبارە پێناسە بکرێتەوە، ڕەسەنێتی وابەستەبوون نییە بە لۆکاڵەوە، خۆگرێدان نییە بە پێوەرە هونەرییەکانی کۆمەڵگەوە، وەک چۆن ناڕەسەنێتیش بریتی نییە لە ڕووکردنە گڵۆباڵ و هێنانی هونەری نامۆ و جیاواز. نوێخوازی پشتکردن نییە لە خۆت و هەنگاونان بەرەو ئەوی دی، بەڵکوو هێنانە ئارای شتێکی نوێیە کە پێیەکی لە لۆکاڵدایە و پێیەکی دیکەی لە گڵۆباڵ، لە یەک کاتدا شتێکی نوێیە بۆ هەردوو لا. ڕەسەنێتی سۆڵەیەکە لەو نێوەندەدا دەردەکەوێت، لەنێوان لۆکاڵ و گڵۆباڵەوە سەر دەردێنێ و هونەری بەرز گەشتر و ڕووناکتر دەکاتەوە، خوڵقاندنە لە هیچەوە، نوێکردنەوە و داهێنانە و یەکخستنی بنەچە هاوبەشەکانی لۆکاڵ و گڵۆباڵە.

کە لەوە تێگەیشتین نووسین یاخود هونەر و تەواوی کایەکانی دی، لە بنەچەدا کردەی هاوبەشی مرۆیین و لە ڕووکاردا جیاواز دەردەکەون، ئیدی دەتوانین دەست لەو دابەشکارییە هەڵبگرین. کەواتە گەشبین بین بەوەی لە داهاتوودا ئەم دابەشکارییە بەتەواوی بنبڕ دەبێت و نامێنێت؟ شتێک لێرەدا ڕێگره، شتێک کە خۆی هەم هۆکاری ئەم دابەشکارییەیه و هەمیش هۆکاری مانەوەی بە بەهێزی، شتێک کە ڕێگری لەوە دەکات بە گەشبینیەوە بڕوانینە داهاتووی ئەم دابەشکارییە، ئەویش ناوبانگە.  پێشتر و لە ڕابردوودا بەدەستهێنانی ناوبانگێکی گەورەی جیهانی، پێویستی بە هەوڵ و تەقەلایەکی زۆر بوو، کەسی ناسراو دەبوو لە بوارێکدا ئەوەندە سەرکەوتوو بێت کە هیچ کەس نەگەیشتبێتە ئەو ئاستەی وی، دواجاریش ئەو بەرەو ڕووی ناوبانگ نەدەڕۆیشت، ناوبانگ ئەوی دەدۆزییەوە و بازنەی ناسینی فراوانتر دەکرد. ئێستێ دۆخەکە به تەواوی پێچەوانە بووەتەوە و بۆ بە دەستهێنانی ناوبانگێکی جیهانی، پێویستیت بە کاری جدی و بەرز نییە، با ڕووکەشانە بنووسیت، با هونەرەکەت ئاست نزم و بازاڕییانە بێت، با ئەوەی دەیڵێیت سادەبێژی و لەبیربردنەوەی هەقیقەت بێت، جیهان ئەوەی لە تۆ ناوێت، تەنها ببە ڤیگەرێکی بازاڕییانەی جێ مشتومڕ، بە قسەیەک خدەی خەڵکی بدە و هەمووان دابەش بکە بەسەر دوو بەرەدا، بە خۆتەوە سەرقاڵیان بکە، ئیدی تۆ دەبیتە جیهانی! بە جیهانیبوونی ئێستا وەک بە جیهانیبوونەکانی پێشوو نییە کە بە دووی نەمری و مانەوەدا بگەڕێ، بە جیهانیبوونی ئێستا ئەوەی بەلایەوە گرنگە ئێستایە و ناوبانگێکی کاتییە. چی وادەکات هەندێک هونەرمەند یان نووسەر و ڕۆشنبیر، زۆر لە ناکاو لەسەر ئاستی جیهان بناسرێن؟ بە بازاڕکردن! ئەمڕۆ تۆ چەندێک دەزانیت و چ نوێت پێیە بۆ جیهان، چ ئیزافەیەکت پێیە بۆ فیکر، بۆ دونیا، بۆ هونەر، بۆ نەتەوە، بۆ مرۆڤ، هیچیان گرنگ نین؛ ئەوە گرنگە کە تۆ بەو کارەی کە دەیکەیت چ جێیەک لە بازاڕدا دەگریت و تا چەند دەبیتە بابەتێک بۆ کەڵەکەکردنی سەرمایە و بەرزبوونەوەی پەرچووئاسایانەی داهات. وەهمی پڕ خوێنەرترین، پڕ بینەرترین، پڕ بیسەرترین هیچ نین جگە لە وەهمگەلێکی بچکۆلانە کە دەوری وەهمە گەورەکەیان داوە، وەهمی بوون بە ڤیگەرێکی دیاری گڵۆباڵ. کێشەی ئەم وەهمگەلە بچکۆلانە هەر ئەوە نییە کە درێژە بەو دابەشکارییە دەدەن، بەڵکوو لەوەشدایە ناڕاستەوخۆ پەیامێکی ئامادە دەدەن بە گوێی ئێمەدا، ئەوەی زۆر نەخوێنرابێتەوە؛ ئەوەی بینەری کەم بووبێت؛ ئەوەی بیسەری نەبووبێت؛ با جوانیش بنووسێت؛ با وردیش بکۆڵێتەوە؛ با دەنگیشی خۆش بێت و هونەرێکی ئاست بەرز پێشکەش بکات، با باشترین شانۆی نمایش کردبێت، لە کێشانی تابلۆکەیدا موعجیزەی خوڵقاندبێت، مادامەکێ ناسراو نییە، مادامەکێ نەبووەتە جیهانی، کەواتە هێشتا لۆکاڵە و شایانی گرنگی پێدان نییە، واتا بە جۆرێک لە جۆرەکان ئەو باوەڕە چەسپێنراوە کە ئەوە بەجیهانیبوونە وادەکات لۆکاڵ دانپێدانراو بێت، بۆ دانپێدانانی لۆکاڵییانە، پێویستمان بەوەیە دانپێدانانی جیهانییانە بخەینە بەردەمی لۆکاڵ. لێرەدایە مەترسی هەردوو وەهمی لۆکاڵ و گڵۆباڵ دەردەکەوێت، کە هەریەکێکیان تەنراون بە دەیان وەهمی بچکۆلانەتر لە خۆیان و هەقیقەت دەشارنەوە و ناهێڵن ئاگاداری ئەو ڕاستییە سادەیە بین کە دەنگەکان؛ دەقەکان؛ نمایشەکان؛ کار و بەرهەمەکان وەکو خۆیان ببینین و گوێ بە هەڵاکانی دەوری، یاخود کپییەکانی دەوری نەدەین و خۆمان لێیان ڕابمێنین و بیانبینین. ئایا ئەوەی جیهانییە بەرز و جوانە و شاکارێکە بۆ خۆی و ئەوەشی لۆکاڵییە نزم و بێکەڵک؟ گەر خۆتت لەو دوو وەهمە ڕزگار نەکردووە، تۆ ناچاریت بە بەڵێ وەڵامی ئەم پرسیارە بدەیتەوە و منیش ناچارم بە داخەوە بم بۆت. ئاخر مەرج نییە ئەوەی لۆکاڵەکانی دی نەیانەوێت و خۆی لەگەڵ هەمووان نەگونجاندبێت، نزم و لاوەکی بێت، بەڵکوو دەشێت ئەوەی لەنێو بازنەی لۆکاڵێکدا قەتیس کراوە، بەهاکەی چەندین هێندەی ئەو شتانەی دیکە بێت کە گوایە جیهانی و بەرز و ناسراوترن؛ کە گوایە بەسوودتر و باشتر و بەڕێزانەترن. ئەمە بەو مانایە نایەت و نابێت وا لێک بدرێتەوە کە کەمکردنەوەیە لە ئاستی ئەو شتانەی بەپێی پێناسە باوەکە بوونەتە گڵۆباڵ، بەڵکوو ڕێککردنەوەی ئەو تێگەیشتنە هەڵەیەیە کە بەهای شتەکان دەبەستێت بە هەردوو وەهمی لۆکاڵ و گڵۆباڵەوە، نەک بەو بەها ڕاستەقینەی کە دەشێت هەیانبێت.

[2]

پەراوێزەکان

The post وەهمی لۆکاڵ و وەهمی گڵۆباڵ appeared first on ژنەفتن.