هاوشێوەیییەکانی نێوان هزری مارکس و نیچە لەوانەیە لە یەکەم نیگادا بەرچاو نەبن. بەڵام هەر کامیان هونەر و، بەتایبەتیتر، دیدگایەکی هونەریان بە تانوپۆی ژیانێکی شیاو دادەنا. هەر بیرمەندێک بە شێوازی جیاواز ڕەخنە لە نوێباوی (مۆدێرنە) دەگرێت؛ نیچە لە ڕێی فەلسەفە و دەروونناسییەوە، مارکس لە ڕێی ئابوورییەوە. کەچی وەک یۆناس چێکا دەیگێڕێتەوە، ئەم دوو کێلەبەردەی مێژوو، دیدگایەکی ئارمانشاریی هاوبەشیان هەیە جا چ دەروونی بێت یان کۆمەڵایەتی، کە زۆر بە چڕی لەسەر چەسپاندنی ژیان لە ڕێگەی هونەرەوە چەقی بەستووە.

فریدریش نیچە لە پێشەکیی یەکەم پەرتووکیدا، هونەری بە “پیرۆزترین ئەرک و کردەی ڕاستەقینەی مێتافیزیکیی ئەم ژیانە” ناو برد، بانگەشەیەک کە ئاوازی بۆ تەواوی ڕێبازە فەلسەفییەکەی دانا. بەڵام ئاسۆبڵندیی ئەم دیدگایە بۆ هونەر بە هیچ جۆرێک لە فەلسەفەی ئەڵمانیی سەردەمی نیچەدا نامۆ نەبوو و، کارڵ مارکس بیرمەندێک کە ناوەکەی بە دەگمەن لەگەڵ جوانیناسیدا دەبەسترێتەوە، لە ڕاستیدا هەمان ئەم ئاواتە گەورەیەی هەبوو. هەردوو فەیلەسووفەکە کردەی جوانیناسییان بە دانەبڕاو لە هەبوونێکی ڕەسەنی مرۆڤانە دەزانی.

بەرەو کۆتاییەکانی سەدەی هەژدە، فەلسەفەی ئەڵمانی وەرچەرخانێکی گەورەی بەخۆوە دەبینی. فەلسەفەکەی کانت، نەریتەکانی فەلسەفەی “وشکەباوەڕی” (دۆگمایی) ڕووخاندبوو و زۆرێک لەو گریمانانەی بنکۆڵ کرد کە خواناسیی دامەزراو پەیڕەوی دەکردن. لە کاتێکدا زۆرێک گەشبین بوون و ئەمەیان وەک بەئاگابوونەوەی فەلسەفە لە “خەوی وشکەباوەڕی” خۆی دەبینی، هەندێکی تر دەترسان کە پاشەکشەی خواناسی، ژیان لە واتا و پاساوەکانی دابماڵێت. لەم چوارچێوەیەدا بوو کە زاراوەی “هیچباوەڕی” بۆ یەکەمجار بڵاو بووەوە، کاتێک فەیلەسووف فریدریش یاکۆبی فەلسەفەکەی کانتی بە هیچباوەڕانە تۆمەتبار کرد تا ئەو ئاستەی کە باوەڕ لاواز دەکات. هەندێکی تر هاودەنگ بوون لەگەڵ کانت، بەڵام نیگەرانی ئەو لەتبوونە ئاشتهەڵنەگرەی نێو هزری ئەو بوون: لەتبوونی نێوان فەلسەفەی بیردۆزی (کە مرۆڤی وەک بوونەوەرێکی سروشتی دەبینی، کە بە یاسا ناچارییەکانی فیزیا دیاریکراوە) و فەلسەفەی کردەیی (کە مرۆڤی وەک بکەرێک دەبینی، کە توانای ئازادی و هەڵبژاردنی ئاکاری هەیە). چۆن دەکرا ئەم دوو لایەنەی هەبوون کە وا دەنواندرا لەگەڵ یەکدا ناگونجێن، پێکبهێنرێنەوە؟

لە وەڵامی کێشەکانی سەرەوەدا بوو کە زنجیرەیەکی درێژ لە بیرمەندانی ئەڵمان هەوڵیاندا چارەسەرەکان نە لە خواناسی، نە لە مەعریفەتناسی یان زانستی سروشتیدا، بەڵکوو لە جوانیناسیدا بدۆزنەوە، و پێویستە دوو کاریگەرترین فەیلەسووفی سەدەی نۆزدەی ئەڵمانیا، کارڵ مارکس و فریدریش نیچە، وەک دانیشتووی ئەم چوارچێوەیە ببینرێن.

 فەیلەسووفە جوانیناسەکانی ئەم قۆناغە بەوە جیا دەکرێنەوە کە دیدگایان بۆ هونەر چەندە ئاسۆبڵندە و، بە لەبەرچاوگرتنی گەورەییی ئەو ئاستەنگانەی ڕووبەڕوویان ببووەوە، ئەمە تێگەیشتنی سادە بوو: هونەر بۆ ئەوان دەبوو ئەو بۆشایییە پڕ بکاتەوە کە بەهۆی مەرگی خوداوە بەجێماوە.

پێش ئەوەی خۆیان بۆ فەلسەفە تەرخان بکەن، هەردوو مارکس و نیچە سەرەتا ویستیان بببنە هونەرمەند. خولیای سەرەکیی نیچە مۆسیقا بوو، و لە تەمەنی لاوێتییەوە تا دەیەی کۆتاییی ژیانی هۆشیاری، ئاوازی دادەنا، لە کاتێکدا مارکس دەیویست ببێتە هۆنەرێکی ڕۆمانتیک. هەندێک لە سەرەتاییترین نووسینە بەردەستەکانی هۆنراوەن، و وەک خوێندکارێکی گەنج، سێ دیوانی هۆنراوەی بۆ جێنیی هاوسەری نووسی. هەرچەندە ئەوان لە شوێنێکی تردا جێپەنجەی هەمیشەییی خۆیان دۆزییەوە، بەڵام هونەر هەرگیز بایەخی لەدەست نەدا بۆیان، نەک تەنها وەک خولیا و حەزێک لە ژیانی تایبەتیاندا، بەڵکوو وەک لایەنێک لە نووسینە فەلسەفییەکانیشیاندا.

نیچە بەناوبانگە بە وتەکەی کە دەڵێت “تەنها وەک دیاردەیەکی جوانیناسییە کە هەبوون و جیهان بۆ هەمیشە ڕەوایەتی پێ دەدرێت.” ئەو باوەڕی وابوو کە، لە نەبوونی خودادا، تەنها هونەر دەتوانێت ڕەوایەتیی جیهانێک بدات کە ئەوەندە پڕە لە ئازار. ئەمەش لەبەر ئەوەی هونەر توانای ئەوەی هەیە کە تەنانەت گەورەترین ژان و ئێشیش بگۆڕێت بۆ شتێکی جوان، و جوانی شتێکە کە خۆی ڕەوایەتیی بە خۆی دەدات. لە بیری گشتیدا، مارکس زۆرجار وەک پێچەوانەی بیرمەندێکی جوانیناس دەبینرێت، کەسێک کە هونەر کورت دەکاتەوە بۆ بارودۆخە ئابوورییەکانی کە تێیدا دادەهێنرێت، یان بۆ تەنها ئامرازێکی بەکەڵک بۆ بانگەشەی سیاسی، بەڵام هیچ شتێک لەمە دوورتر نییە لە ڕاستییەوە. مارکس خەفەتی بۆ ئەو شێوازە دەخوارد کە سەرمایەداری دەبێتە هۆی هەستێکی جوانیناسیی دواکەوتوو، چون جوانیی شتەکان بەهۆی بەهای ئاڵوگۆڕییانەوە پەردەپۆش دەکرێت: “بازرگانی کانزاکان تەنها بەهای بازرگانی دەبینێت نەک جوانی و خەسڵەتی تایبەتیی کانزاکە”.

هەردوو فەیلەسووفەکە سەیری یۆنانی کۆنیان دەکرد وەک قۆناغێکی نموونەیی لە دیرۆکی هونەردا، هەرچەندە نیچە باوەڕی وابوو کە یۆنانییە کۆنەکان لە سەردەمی هۆمیرۆسدا گەیشتبوونە لووتکە، و لەگەڵ سوکراتدا بارودۆخەکە بەرەو خراپی چوو، و بڵاوبوونەوەی ئەو جۆرە کەسەی کە نیچە بە “مرۆڤی سوکراتی” ناوی دەبرد، جۆرێک کە لە سەردەمی نوێباودا دەگاتە لووتکە. مرۆڤی سوکراتی کەسێکە کە گەڕان بەدوای ڕاستیدا دەخاتە سەرووی هەموو شتێکی ترەوە، و لە ڕێگەی ئەقڵی هێمن و دابڕاوەوە بەشداری لەم گەڕانەدا دەکات، و باوەڕی وایە کە ڕاستی چارەسەری هەموو شتێکە کە دەتوانین لە ڕێگەیەوە جیهان و هەموو دەردەکانی بسەلمێنین، ڕەوایەتی پێ بدەین، یان چاکی بکەین. بەم کارە، مرۆڤی سوکراتی بەهای هەستی جوانیناسی کەم دەکاتەوە، کە ناتوانرێت بە شێوەیەکی گونجاو لەلایەن ئەقڵەوە لێک بدرێتەوە، و بەمەش تاکە ڕێگەی گونجاو کە دەکرێت ژیانی پێ پاساو بدرێت جوانیی هونەری کەمنرخ دەکات.

نەک تەنها کردەی جوانیناسی بەوە ناسرابوو کە توانای سەلماندنی ژیانی هەیە، بەڵکوو لەلایەن زۆرێک لە بیرمەندانی ئەڵمانییەوە وەک ئامرازێک بۆ یەکخستنەوەی مرۆڤ و، بە هەمان شێوە، فەلسەفە سەیر دەکرا. لێرەدا سوودبەخشە کە ئاوڕێک لە ڕۆمانتیکی ئەڵمانی فریدریش شیلەر بدەینەوە. ئەمڕۆ، ئەو زیاتر وەک هونەر و شانۆنووسێک لەبیر دەکرێت، کە بە نووسینی “سروود بۆ شادی”، کە لە سیمفۆنیای نۆیەمی بتهۆڤندا بەکار هاتووە، هەروەها شانۆنامەی “ڕێگرەکان”، کە درامایەکی تراژیدیی کاریگەر بوو، ناسراوە. بەڵام لە سەردەمی خۆیدا، ئەو بەهەمان شێوە وەک فەیلەسووفێک کاریگەر بوو، کە بە نووسینەکانی وەک “دەربارەی پەروەردەی جوانیناسیی مرۆڤ”، یەکێک لە ئاسۆبڵندترین فەلسەفەکانی هونەری سەردەمی خۆی پێشکەش کرد. نەک تەنها کارەکانی لە گەشەسەندنی ئایدیالیزمی ئەڵمانیدا دوای کانت گرنگ بوون، بەڵکو کاریگەریشی لەسەر هەردوو مارکس و نیچە هەبوو.

شیلەر هێزی یەکخستنی دژبەرەکانی کە فەلسەفەی کانتی دایڕشتبوو، دایە پاڵ هونەر، وەک ئاشتکردنەوەی بیردۆز و کردەوە، ئازادی و پێویستی، ئەقڵ و هەستەکان، ماددە و گیان، بکەر و بابەت. ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە، لە کردەی جوانیناسیدا، مرۆڤ بیرۆکەکان لە گیانەوە هەڵدەهێنجێت، و لە داهێنانی کارە هونەرییەکەدا، لە ماددەدا بەرجەستەیان دەکات. بۆ نموونە، ئەو کانڤاسەی بۆ نیگارکێشان بەکار دێت، یان ئەو بلۆکە مەڕمەڕەی بۆ پەیکەرتاشی بەکار دێت، شتی ماددی و ناچالاکن، کە بە پێویستی (یاساکانی سروشت) دیاری کراون، و لەگەڵ ئەوەشدا، لە ڕێگەی بەرهەمهێنانی هونەرییەوە، دێن و بیرۆکەی گیانی و چالاک دەردەبڕن، کە بە ئازادیی مرۆڤ دیاریکراون. جیهانی ناوەوەی مرۆڤ لە دەرەوەدا بەدی دێت و بابەت بە بکەر ئاوێتە دەبێت. بەم شێوەیە، هونەر ئەوەی کە وا دەنواندرا دژ بەیەکە، ئاشتی دەکاتەوە، و بەمەش مرۆڤ دەکاتەوە بە یەکێکی تەواو. هونەر، بۆ شیلەر، دەرکەوتنی ئازادیی مرۆڤە.

“تەنها لە ڕێگەی ئەو جیهانە دەوڵەمەند و بەرجەستەیەی کە مرۆڤایەتی دایهێناوە، هەستەکانی مرۆڤیش دەوڵەمەند دەبن و پێدەگەن. ئەمەش هەستە باڵاکان پێکدێنێت: وەک گوێیەکی ئاوازناس، چاوێکی جوانبین؛ بە واتایەکی تر، ئەو هەستانەی کە دەتوانن لە دیاردەیەکی تاکەکەسیدا، جەوهەرێکی گەردوونی بدۆزنەوە.”

زۆر ئەگەری هەیە کە مارکس ڕێک لەم فەلسەفەیەوە وەریگرتبێت کاتێک لە دەستنووسە ئابووری و فەلسەفییەکانی ساڵی ١٨٤٤دا نووسیویەتی کە “مرۆڤ هەروەها داهێنراوەکانی بەپێی یاساکانی جوانی دەهۆنێتەوە.” کاریگەریی شیلەر بەتایبەتی ڕوونە کاتێک مارکس دەنووسێت کە “تەنها لە ڕێگەی ئەو جیهانە دەوڵەمەند و بەرجەستەیەی کە مرۆڤایەتی دایهێناوە، هەستەکانی مرۆڤیش دەوڵەمەند دەبن و پێدەگەن. ئەمەش هەستە باڵاکان پێکدێنێت: وەک گوێیەکی ئاوازناس، چاوێکی جوانبین؛ بە واتایەکی تر، ئەو هەستانەی کە دەتوانن لە دیاردەیەکی تاکەکەسیدا، جەوهەرێکی گەردوونی بدۆزنەوە.”

‌شوێنەواری ڕوونی هەمان کاریگەری لەلای نیچەش هەیە، کاتێک دەڵێت کە کەسێک لە دۆخی ئازادیی هونەریدا “شتەکان دەگۆڕێت تا هێزی خۆی ڕەنگ بدەنەوە، تا دەبنە ڕەنگدانەوەی تەواوکارییەکەی.” بە واتایەکی دیکە، مرۆڤ تەنها دەتوانێت خۆی بسەلمێنێت بە بەدیهێنانی بوونی ناوەکیی خۆی لە جیهانی دەرەوەدا لە ڕێگەی کردەی جوانیناسییەوە.

هاوشێوەیییەکی بەرچاوی دیکەی نێوان دوو بیرمەندەکە ئەوەیە کە هەردووکیان سەیری هونەریان نەک بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕوانگەی بینەرەوە دەکرد، وەک لەو کاتەدا باو بوو، بەڵکوو لە ڕوانگەی داهێنەرەوە. نیچە نووسیویەتی “کانت، وەک هەموو فەیلەسووفەکان، تەنها لە ڕوانگەی ‘بینەر’ەوە سەیری هونەر و جوانی دەکرد، لەبریی ئەوەی کێشەی جوانیناسی لە ڕێگەی ئەزموونەکانی هونەرمەندەوە (داهێنەر) ببینێت، و بەمەش بەبێ مەبەست ‘بینەر’ی خستە ناو چەمکی ‘جوان’ەوە.” هەر بۆیە، نیچە باوەڕی وابوو، زۆرێک لە فەیلەسووفەکان نەیانتوانیوە لە کاریگەریی ڕاستەقینەی هونەر تێبگەن، ئەوان خۆیان داهێنەری جوانیناس نین، و بەمەش ئاشنا نین بەو تین و تاوە ژیان‌بەخشەی کە تەنها لە دۆخی داهێنانی چالاکانەی جوانیناسیدا دێتە ئاراوە.

بە گۆڕینی جەمسەری ئەم تێڕوانینە، مارکس و نیچە دەستیان ڕاگەیشتە هەڵدانەوەی بارودۆخە ژێرخانییەکانی داهێنانی هونەری، لایەنی دەروونی بۆ نیچە، و لایەنی ئابووری بۆ مارکس، کە ئەمەش وای لێکردن باشتر شیاو بن بۆ گەڕان بەدوای ئەو زەمینەیەدا کە هونەر دەتوانێت بەڕاستی تێیدا ببووژێتەوە.

جێی ئاماژەیە کە، بۆ مارکس وەک بۆ نیچە، کردەی جوانیناسی تەنها لە کاری هونەریی ڕاستەقینەدا سنووردار نابێت، وەک ئەوانەی کە دەتوانیت لە پێشانگایەکدا دایبنێیت. بەڵکوو ئامانجی باڵای ئەوان ئەوەیە کە بە شێوازێکی جوانیناسییانە لە ژیان خۆی نزیک ببنەوە. وەک نیچە لە “زانستی گەش”دا دەیڵێت، “پێویستە ئێمە لە هونەرمەندانەوە فێربین لە کاتێکدا لەوان ژیرترین. چونکە عادەتەن لە حاڵەتی ئەواندا ئەم هێزە ناسکە لەو شوێنەدا دەوەستێت کە هونەر کۆتایی دێت و ژیان دەست پێ دەکات؛ ئێمە. بەڵام، دەمانەوێت ببینە هونەری ژیانی خۆمان.” نیچە جەختی لەوە دەکردەوە کە بە بیرکردنەوە لە ژیانمان وەک پارچەیەکی هونەری، دەتوانین وەک یەکەیەکی جوانی گشتگیر بیبینین کە چیرۆکێکی یەکگرتوو دەگێڕێتەوە. لە لایەکی ترەوە، مارکس جەختی لەوە دەکردەوە کە تەنانەت کاتێک کەلوپەل بۆ بەکارهێنانی کردەیی بەرهەم دەهێنین، بۆ نموونە، کەلـوپەلی ماڵ یان جلوبەرگ، دەتوانین بەپێی “یاساکانی جوانی” دیزاینیان بکەین، و بەم کارە خۆمان دەرببڕین، و خۆمان لەو شتانەدا ببینینەوە کە دروستیان دەکەین و لە ناویاندا دەژین. لە هەردوو حاڵەتەکەدا، ئامانجەکە ئەوەیە کە ژیان لە ڕێگەی چالاکیی داهێنەرانەی خۆمانەوە جوان بکەین.

فەلسەفەکانی مارکس و نیچە بێگومان جیاوازیی گەورەیان هەیە، بەڵام هاوکات هاوشێوەیی بنەڕەتیشیان هەیە کە لە وەرگرتنی باودا زۆر جار تێبینی ناکرێن یان فەرامۆش دەکرێن. بە سنووردارکردنی خۆمان تەنها لەسەر بابەتی جوانیناسی، دەتوانین هاوبەشیی بەرچاو لە نێوانیاندا بدۆزینەوە، هاوشێوەییەک کە تەنانەت دەتوانێت ببێتە بنەمایەک بۆ پڕۆژەیەکی هاوبەش. هەردوو بیرمەندەکە ڕەخنەگرن لە نوێباوی، و ڕەخنەی لێدەگرن بۆ دواخستنی گەشەی هەستی جوانیی ئێمە، و هەردووکیان ڕزگاری بە شتێک دەبینن کە لایەنێکی جوانیناسیی دانەبڕاوی هەیە. لە کردەی داهێنەرانەدا، ئێمە بیرۆکە ناوەکییەکانمان لە جیهانی دەرەوەدا بەدی دەهێنین، و کاتێک هونەر لە ژیاندا بەدی دێت، ژیان لە هونەردا دەچەسپێنرێت.

سەرچاوەکان (بۆ خوێندنەوەی زیاتر و قووڵبوونەوە):

• IwY2xjawMLGmZleHRuA2FlbQIxMABicmlkETFLVTY4N0ViTHV6bXBBQXRFAR5O3dAEh_H4J8A50CegBqbLRukITp1I_gsHUbEjAiRAm1V2M5Ofn2b4PgPy7A_aem_SQVQcj

• نیچە، لەدایکبوونی تراژیدیا (١٨٧٢)، وەرگێڕانی: ڕۆناڵد سپیرز. کامبریج: چاپخانەی زانکۆی کامبریج.

• مارکس، دەستنووسە ئابووری و فەلسەفییەکانی ١٨٤٤، وەرگێڕانی: مارتن میلیگان. بەشی سێیەم، موڵکی تایبەت و کۆمۆنیزم، ل. ٤٦.

• نیچە، زەردەپەڕی بتەکان (١٨٨٨)، وەرگێڕانی: جودیس نۆرمان، لەناو: ئارۆن ڕیدلی و جودیس نۆرمان (ئامادەکاران) دژەمەسیح، ئەوەتا مرۆڤەکە، و نووسینەکانی تر. کامبریج: چاپخانەی زانکۆی کامبریج. بەشی “پێکدادانەکانی پیاوێکی نالەبار”، ژمارە ٩، ل. ١٩٦.

The post مارکس و نیچە: چۆن هونەر دەتوانێ فریادڕەسمان بێت؟ appeared first on ژنەفتن.

ڕۆمانەكان شاری زۆریان دروست كردن و گریكەكان بە دامەزرێنەری تەلارسازی و شارسازانی مۆدێرن ئەژمار كراون، لە ئێستاشدا سەرمایەدارییەت لە هووشیارییەكی ئەقڵانییەوە دەست پێ دەكات و بۆ ئەوەی پارە پەیدا بكات، پاشان لە پارە كولتوور بەرهەم دەهێنێت. لە كۆندا شكۆ و سەرفرازی پێش پارە دەكەوت و لە جیهانی نویشدا پارە و سامان بنەمای دانایی و زانستن، هەر بۆیەشە لە جیهانی سەرمایەداریدا كەم پڕۆژەی سەرمایەی مادیی لە بواری تەلارسازیدا هەیە، لە هەمان كاتیشدا وەك بەرهەمێكی هونەری لێك نەدرێتەوە. ئەمەش ئەوەمان بۆ ڕوون دەكاتەوە، كە بۆ سەرمایەدارییەت پارە دوائامانج نییە ئەگەر نەتوانرێت بكرێتە سەرمایەی ڕەمزی (Symbolic Capital)  وەك ئەوەی پیەر بۆردیۆی كۆمەڵناسی فەرەنسی فێری كردووین^[1]. سەرمایەی ڕەمزی هەمیشە دەكرێتەوە پارە و لە پارەش زیاتر بەهای هەیە، چونكە ئەو ڕەمزییەتەی دەیبەخشێت بە بەرهەمەكانی، جەوهەری ئەوان ناگۆڕێت، بەڵام بەهاكەیان بەرز دەكاتەوە. لێرەوە، مۆزەخانەیەك، یان هوتێلێك، یان ڕیستۆرانتێك و یاریگەیەكی منداڵان، گوندێكی نوێ، مۆڵەكان، یانەكانی ئەسپسواری و.. هەر تەنیا دروستكردنی بینایە و تەلار نییە، بەڵكوو لەبیربردنەوەی چوارچێوەی تەلارسازیببوونە كاركردییەكەیەتی بە پیشاندانی وەك شتێكی دیكە، وەك بەرهەمێكی هونەری كە دانسقەییی خۆی هەیە و بە جۆرێكی دیكە فەزاسازی كردووە. تەنانەت ئەم فەزاسازییە لە وڵاتانی دەرەوە، لە ژێرزەمین و شوێنی ڕاوەستانی شەمەندەفەرەكان، لە سازدانی بوورجەكان، لە دروستكردنی دەریاچەی دەستكرد، شەقامەڕێكان و ڕازاندنەوەی دیواربەندەكانیشدا ڕەنگی داوەتەوە. هیچ پارچەیەكی تەلارسازی لە فەزادا تەنیا بە قەبارەكەیەوە كە كۆدی ناسینەوەی بێت وەك تەلارێكی تایبەت نابینیت، ئەگەر لە هەمان كاتدا بەها هونەری و ڕەمزییەكەشی نەبینیت، بگرە زۆر جار ئەمەی دواییان یەكەمیانت بیر دەباتەوە. زۆربەی كەنیسەكان و ئەكواپاركەكان، ئێستاش هەندێك لە فڕۆكەخانەكان ئەم شوناسەیان وەرگرتووە.

2

بەم جۆرەش سەرمایەی مادی و پارە دەتوانێت وەك دەسەڵاتێك كار لەسەر دانایی بكات، دانایی ببێتە هۆی بەرهەمێهنانی زیاد لە دەستكەوتێك، كە یەكێك لەو دەستكەوتانە بەرهەمهێنانی كولتووری تەلارسازییە. هەر بۆیەشە تەلارسازی بە یەكێك لە ڕەگەزەكانی شارستانییەت دادەنرێت و بەشدارییەكی گرنگ و یەكلاكەرەوەی لە دروستكردنی شوناسی (National Identity) نەتەوەییدا هەیە. واتە دەتوانێت ببێتە هۆی ناسینەوە و جیاوازپیشاندانی مۆركی نەتەوەییی گەلان و جوگرافیا جیاوازەكان. هەر بۆیەشە كاتێك مرۆڤ دەچێتە وڵاتێك یەكەم ڕەگەز كە سەرنجی ڕادەكێشێت تەلارسازییەكەیەتی بە هەموو ڕەهەندەكانییەوە. كاتێك لە نەوەدەكانی سەدەی ڕابردوودا بۆ ماوەی دە ڕۆژ سەفەری شاری (تۆرسهاونThorshavn)م لە وڵاتی (Færøerne/كۆمەڵەدوورگەی پەز)^[2]، كرد ڕووبەڕووی قەبارەیەك لە ڕەنگ و شێوەی كولتووری بوومەوە، كە لە هیچ شوێنێكی دیكەی جیهان نەمبینینەوە. پێكهاتە و ڕەنگ و هارمۆنیی تەلارسازیی شارەكە بەسەر قەبارە بینایەكەیدا ئەوەندە باڵادەست بوو، كە وات دەزانی كەوتوویتە نێو شەپۆلێك لە ڕەنگی ئارامەوە.

3

ئێمە لە هەرێمی كوردستان سەرمایەدارییەتمان نییە، بەڵكوو پارەدارمان هەن. هەر بۆیەشە لە سیی ساڵی ڕابردوودا سەرمایەدارییەت لەم وڵاتەدا لە شێوە مشەخۆرییەكەیدا هەڵتۆقیوە بەبێ ئەوەی بتوانێت كولتوورساز بێت. بینایەی بەرزی قیت كردوونەتەوە، بەڵام نیشانەكانی تەلارسازییان ئەوەندە لاوازە كە مرۆڤ هیچ متمانەیەكیان پێ ناكات. (لە یەكێك لە بەرنامە تەلەڤزیۆنییەكاندا) شارەزایەك ئەوەی خستە ڕوو كە “لەسەدا نەوەدی پەڕەشووتی ئاسانسۆری ئاپارتمانەكانی هەرێم ئێكسپایەر بوون و لە هەر ساتێكدا بۆیان هەیە بەر ببنەوە خوارەوە”^[3]. پارەدارانی ئێمە لەبەر ئەوەی وەك سەرمایەدار بیر ناكەنەوە، حوكوومەتیشیان ئەسیری ئەو هزرینە بەرتەسكەی خۆیان كردۆتەوە و لە پلانێكی ڕێككەوتن لەسەركراودا بواری تەلارسازیی ئێمەیان گۆڕی بۆ هەیكەلسازی. پێچەوانەكەشی هەر ڕاستە ڕوانگەی حوكوومەتی ئێمە ئەوەندە دوورە لە ڕوانگەیەكی تەلارسازییانەوە، ئەوەندە تەلارسازی كردۆتە قوربانیی درووشمەكانی وەك (ئاوادەنكرنەوە) و (دەستكەوت)، كە پێویستی بەوە نەبێت تەلارساز و ئۆربانیستەكان بخاتە نێو بازنەی بەرهەمهێنانی خۆیەوە و هەموو پرۆژەكانی بە كۆمەڵێك ئەندازیار و بەڵێندەر سپاردوون، كە یان ئەوەتا گەندەڵییان كردووە و وڵاتەكەیان بەجێ هێشتووە، یانژی ئەوەتا كۆمەڵێك شار و هەیكەلیان لە شێوەی زبڵێكی گەورەدا بۆ بەجێ هێشتووین.

هەر بۆیەشە كاتێك تەماشای تەلارەكانی هەرێمی كوردستان دەكەین، كە لەم سیی ساڵەدا دامەزراون، نەك هەر مۆركی كولتووری كوردستانمان بیر ناكەوێتەوە، نەك هەر ڕۆحێكی خۆماڵیانەیان نییە، بەڵكوو بە بەرچاومانەوە شارستانییەتێكی لە بلۆك دروستكراو دەبینین، كە هیچ بەهایەكی تەلارسازییانە و شارستانییانەی نییە. تەلارسازیی ئێمە بووە قوربانیی پارەدارانی بێ كولتوور، كە تەنیا وەك قەبارە و ڕواڵەت بیر لە تەلارسازی دەكەنەوە (چەند نهۆم بێت، شێوەی ڕواڵەتی چۆن بێت، ناوەكەی چەندە ئینگلیزی و ئەورووپی بێت و چ كەرەستەیەكی لە توركیا و كوێ و كوێوە هاتبێت و…)؛ نەك وەك هەنگاوێكی گرنگ بەرەو شارستانییەتسازی و دروستكردنی شوناس. بەم جۆرەش ئێمە لە ماوەی ئەم سێ دەیەیەدا نەك هەر دەستكەوتی تەلارسازییانەمان نەبووە، بەڵكوو بیرۆكەی تەلارسازییش لە زانكۆكاندا پاشەكشەی پێ كراوە و دەستەمۆی ژێر میكانیزمەكانی بازاڕی ئاوەدانكردنەوە و پڕۆژەكانی وەبەرهێنان كراوە و هۆشی ئەندازیارانە و تەلارسازییانە و بگرە شارسازییانەی ئێمە، بچووك كراوەتەوە بۆ سەر ئاستی هۆشی بەڵێندەر و ئەندازیارانی بندیوار و یەكەی ئەندازیاری نێو فەرمانگەكان، كە شارەزاییەكی باشیان لە مەزەندەكردن و خەمڵاندنی بڕی تیچوونی بوارەكانی تەلارسازییدا هەیە^[4]!. (ساڵی 2006 و 2007 كاتێك داواكرا خەمڵاندنێك بۆ دروستكردنی بەشی فەلسەفە بكرێت، بەشی خەمڵاندنی وەزارەت و سەرۆكایەتی زانكۆ و لایەنەكانی دیكە، بڕێكی خەیاڵییان بۆ ئەو پڕۆژەیە لەسەر ڕووبەری پێنسەد مەتر دووجا دیاری كرد، كە بووە ڕێگر لە بەردەم سەرفكردنیدا لەلایەن حوكوومەتەوە. بەڵام كاتێك مكووڕ بووین كە ئەو پڕۆژەیە بدرێتە كۆمپانیایەكی دڵسۆزی بوارەكە، بڕی ئەو تێچوونە لە 580 ملیۆنەوە گەیشتە تەنیا نزیكەی 83 ملیۆن بە تایبەتمەندیی زیاتریشەوە، كە لەو كاتەوە تا ئێستا ئەو بەشە كەمترین چاككردنەوەی تێدا كراوە، هەرچەندە لە ڕووی تەلارسازییەوە ڕەنگە بەهایەكی ئەوترە نەبێت).

ئەم وێنەیە ئەوە ڕوون دەكاتەوە كە بەشەكانی خەمڵاندنی ئەندازیاری و بەڵیندەرە بازاڕییەكان و تەنانەت سیاسەتی تەلارسازیی حوكوومەتیش هیچ گوێ بە بنەماكانی تەلارسازی نادەن و تەنیا بیر لە دروستكردنی قەبارە دەكەنەوە، نەك داهێنان و بەرهەمهێنانی هونەری لە ڕێگەی تەلارسازییەوە.

4

وەك گوتم، لە زانكۆكانەوە دەستخراوەتە بینی بیرۆكە داهێنەرەكانی تەلارسازی و شارسازیی ئێمەوە. ئەمەش بواری پزیشكیشی گرتۆتەوە. ئێمە چیدی تەلارساز و پزیشك و شارساز بەرهەم ناهێنین، بەڵكوو لە قوتابیانی خوێندكارمان ئەو ئەندازیارانە بەرهەم دەهێنین، كە بەشێك لەو وانانە ناخوێنن كە بۆ داهێنان لە بوارەكەیاندا پێویستن و ڕوانگەیان پێدەبەخشن بۆ ئەوەی بتوانن لە پشت دروستكردنی قەبارەی بیناوە، شارستانییەت لە ڕێگەی تەلارسازییەوە بەرهەم بهێنن. دەرچوانی بواری ئەندازیاری و تەلارسازیی ئێمە لە ژێر كاریگەریی ناچارەكی خواستی بازاڕدا، كە بە دەست پارەدارانەوەیە، بڕوانامە وەردەگرن، بەڵام لە واقیعی كاردا وەك بەردەستی بەڵێندەرە چاوچنۆكەكان مامەڵەیان لەگەڵ دەكرێت.

یەكێك لەو دوو وانانەی پێویستە لە هەموو ساڵەكانی خوێندندا بخوێندرێن و پسپۆڕی تایبەتی وانەكان بیڵێنەوە، وانەكانی ئاكار و جوانیناسییە، كە ڕەنگە لە پلانی هەفتانە و كۆرسەكاندا هەبن، بەڵام بەو ئاستە نین كە ڕوانگە و ڕوانین بە فێرخوازەكان ببەخشن^[5]. ئەم دوو وانەیە هەریەكەیان دەبێتە هۆكاری زیادكردنی پابەندێتی و بەرزكردنەوەی جۆرایەتی و هەروەها فراوانكردنی جیهانبینیی مرۆڤ. لە نەبوونی ئەم ڕوانگەیەدا، بۆچوونی كردەییانەی بەڵێندەر بەسەر ئەندازیاردا باڵادەست دەبێت و ئەندازیار وەك بەردەست مامەڵەی لەگەڵ دەكرێـت، یان لە كارەكەی دوور دەخرێتەوە.

نه‌خوێندنی بنه‌ماکانی جوانیناسیی کولتووری خۆماڵی له هه‌موو بواره‌کان و به‌تایبه‌تی له بواری خانووسازی خۆماڵی، یان بە گرنگ نەگرتنی؛ بەرهەمەكەی یان دەبێتە لاساییكردنەوە و كۆپیكردنەوە و دزیكردنی بیرۆكە، یانژی دەبێتە ئەو بینایانەی لە هەرێم دەیانبینین. یەكێك لە كاریگەرییەكانی خوێندنی جوانیناسیی تەلارسازی و ئۆربانیزم، ئەوەیە كە دەرفەت بۆ كولتوور و مۆركە خۆماڵییەكان دەڕەخسێنێت تا بە زمانی ئەندازیاری و تەلارسازی گوزارش لە خۆیان بكەن. قسەكە وا تێنەگەین دەمانەوێت بنەماكانی تەلارسازی و ئەندازیاری ملكەچی مۆركە كولتوورییە خۆماڵییەكان بكەین، بە پێچەوانەوە، مەبەستەكە ئەوەیە كە چۆن لە ناو زمانی ستانداردی تەلارسازی و ئەندازیاریدا ئەو كۆد و نیشانە و ئاماژە كولتوورییە خۆماڵییانە جێ بكەینەوە، كە دەتوانن جیاوازی دروستكەر بن. ئەگەر هەموو شتێك وەكیەكی لێ كرا، جیاوازی دەكەوێتە پەراوێزەوە و سەپاندن و لێكچوون و كۆپیكردنەوە دەبنە كولتوور. كولتووری ئێستەی تەلارسازیی ئێمە زیاتر مۆركی لاساییكراوەی خۆرئاوایی و توركی و كوێ و كوێی پێوە دیارە نەك كوردستانی. ئەمەش یەكێكی دیكەیە لە نیشانەكانی جیاوازیی سەرمایەدارییەت و پارەداران: سەرمایەدارییەتی خۆرئاوایی ئاسانكاری دەكات بۆ ئەوەی پەیكەری شارەكەی، یان پڕۆژەی شارەوانییەكە بە بێگانەیەكی كورد بسپێرێت تا جیاوازییان بۆ دروست بكات. كەچی لێرە پڕۆژه‌کانی نیشته‌جێبوون به ناوی بێگانه‌ی سەیر و سه‌مه‌رەوە ناو دەنرین، بێ ئه‌وه‌ی وێنه‌یەكی کوردستانییانە بەم وڵاتە بدەن، كە شوێنەواری 14000 ساڵ نیشته‌جێبوونی پێوه دیاره. ئاکرێ، ئامێدی، ماردین، هه‌ورامانی ته‌خت، پاڵه‌نگان، و ته‌وێڵه نموونه‌کانی به‌رجه‌سته‌ی هه‌بوونی هونه‌ری نیشتەجێبوونن له‌م وڵاته. لە ئێستادا زیاد لە چەند هونەرمەندی كورد لە دەرەوە دەناسم، كە لە ئەڵمانیا و هۆڵەندا و سوێد و دانمارك، ئەو كارانەیان پێ سپێردراون. نیاز بەیاتی، شوان كەمال، شۆڕش ئەمین و هووشار سەعید لەو هونەرمەندانەن.. بەڵام هەر ئەو هونەرمەندانە و چەندانی تر لە هەرێم جێگایان نابێتەوە، ئەمەش لە كاتێكدا كە هونەری پەیكەر و شارسازی لە كوردستاندا بە سفری ڕۆشنبیریی پەیكەرسازانە و تەلارسازییانەی خۆیدا تێپەڕ دەبێت، وێڕای چەند ڕیزپەڕێك. هەروەها دوو شارساز و ئۆربانیست دەناسم كە ئەوانیش (پ.ی. د. دیلان م ڕۆستەم و ئەندازیار فوئاد ئەحمەد)ن، كە هەریەكەیان خاوەنی چەندین پڕۆژەی ناوازەن و كەچی بەهۆی بیرۆكراسییەتی ئیداری و قەبووڵنەكردنیان لەلایەن تۆڕەداخراوەكانی ئەو بوارە لە حوكوومەت و كەرتی تایبەتیدا، بواری هیچ پڕۆژەیەكی ئەوتۆیان پێ نەدراوە.

خوێندنی ئاكارناسیش (Ethic)بە هەمان شێوە، كاریگەری لەسەر ڕوانگەی بواری تەلارسازی و ئەندازیاری هەیە، چونكە فیلتەرێكی بۆ دروست دەكات تا ئەوەی لە ڕووی ئاكارییەوە ڕێگەپێدراوە و خزمەت بە وڵات، ژینگە و مرۆڤ دەكات، جیا بكاتەوە لەوەی نائاكارییانەیە و هیچ پاساوێكی بۆ پێشخستنی تەلارسازی و ئەندازیاریی وڵاتەكە نییە. نەخوێندنی ئەم دوو بوارە، بە ڕوونی لەو پڕۆژانەدا دەبینرێن كە بەرهەم هاتوون، هەر لە شەقامەكانەوە، تا مۆڵ، باخچە، بانك، پرسگەی نێوان شاران و زۆر شوێنی دیكەش، كە دەكرا هەموویان ئەو زەمینەیە بن كە لە ڕێگەی تەلارسازی و فەزاسازیی ئەندازیارانەوە، بەشدارییان پێ بكرێت لە دروستكردنی شوناسی نەتەوەییدا بە زمانێكی ستانداردی جیهانی.

5

گەشت و گەڕان بە وڵاتاندا لە پرۆسەی گەشەكردنی سەرمایەداریدا، ڕۆڵێكی گرنگی بینیوە لەوەی سەرمایە بتوانێت گفتوگۆی نێوان كولتوورەكان و پەیوەندیی نێوان شارستانییەتەكان پێك بهێنێت. كاتی خۆی ئەسكەندەری مەكدۆنی بۆ داگیركردنی هەر ناوچەیەك ڕۆیشتبا، نموونەیەك لە كولتووری یۆنانی/مەكدۆنیایی لەگەڵ خۆی بۆ ئەو ناچەیە دەبرد و بینای دەكردەوە. كاتێك ئەسكەندەر مرد، لە یادوەریی خەڵكی ئەو ناوچانەدا كە داگیری كردبوون، بەشە شەڕانییەكەی سوپای ئەسكەندەر نەمانەوە، یان زۆر لاواز مانەوە، بەڵكوو ئەو كولتوور و شارستانییەتەی ئەسكەندەر لەگەڵ خۆی بۆ ئەو شوێنانەی بردبوون، مانەوە و بوونە جێی شانازیی وڵات و شوێنە داگیركراوەكان! خانووسازی به به‌رده‌وامی نیشانه‌ی قارەمانی شارستانییەت بووە. ڕه‌نگدانه‌وه‌ی هه‌بوون و باڵاده‌ستی شارستانییەتی گەلان بووە.

هەژاری و نەشارەزای لە كولتووری خۆجێیدا دەبێتە هۆكاری فێربوونێكی هەژارانەش لە كولتوورەكانی دیكە. تۆ كاتێك مێژوو و كولتووری پڕبەهای میللەتی خۆت نەناسی، نە لە پڕۆژەكانتدا ڕەنگدانەوەی دەبێت، نە لە خەمیی سازدانەوەیشیدا دەبیت.

بەشێكی زۆری كولتوور و شارستانییەت لەم ڕێگەیەوە بۆ نێو كولتوور و شارستانییەتەكانی دیكە دەگوێزرێنەوە. لە جیهانی ئێستادا پێویست ناكات مرۆڤ وەك داگیركەر بچێت بۆ قەڵەمڕەوەكانی دیكە، بەڵكوو دەتوانێت سەفەر و گەشتیان بۆ بكات و لێیانەوە فێر بێت و ئەوەی خۆیان پێ ببەخشێت.

پارەداری ئێمە چونكە هەڵگری كولتووری سەرمایەداری نییە، كاتێك سەفەر و گەشتیش بۆ شوێنەكانی دیكەی جیهان دەكات، نە هیچی پێیە بیبەخشیت، نە هیچیش دەهێنێتەوە و فێر دەبێت. پارەدار شت ئەكڕێت بۆ خۆی و ماڵ و منداڵی بەڵام هیچ شتێك بۆ وڵات و نیشتمانەكەی ناهێنێتەوە. كولتووری پارەدارانی هەرێمی كوردستان، لە كولتووری بنەماڵەپەرستی تێپەڕی نەكردووە. بۆیە ئەمانە نەیانتوانیوە، تەلارسازی، كە دڵی بازرگانییەكەیانە؛ وەك چالاكییەكی كولتوورساز و شارستانییەت دروستكەر بناسێنن. هەژاری و نەشارەزای لە كولتووری خۆجێیدا دەبێتە هۆكاری فێربوونێكی هەژارانەش لە كولتوورەكانی دیكە. تۆ كاتێك مێژوو و كولتووری پڕبەهای میللەتی خۆت نەناسی، نە لە پڕۆژەكانتدا ڕەنگدانەوەی دەبێت، نە لە خەمیی سازدانەوەیشیدا دەبیت.

 
6

جیاوازییەكی دیكەی نێوان پارەداران و سەرمایەداران لە هەستی نیشتمانیاندایە: سەرمایەدار بە زۆر شێواز ئەم هەستەی دەردەبڕێت: پێشخستنی زمان و گرنگیدان بە زمان لە ڕیكلام، نووسین، پێناسەی بەرهەمەكانی و نووسراوە فەرمییەكانیدا بە زمانی زگماك. ئەمە جگە لە كڕینی بەرهەمی هونەرمەندانی وڵاتەكەی و ڕازاندنەوەی ئۆفیس و هوتێل و شوێنەكانی كارەكەی بە بەرهەمی هونەرمەندانی خۆماڵی. پارەدارانی ئێمە لە ڕووی بەكارهێنانی زمانی كوردییەوە زۆر لە پاشەوەن. هەندێكیان بە پاساوی ئەوەی (لە بەغدا گەورەبوون)، یان (بە عەرەبیی خوێندوویانە)! هیچ گرنگیی بە زمانی كوردی نادەن. واتە خودی خۆیان دەكەنە پێوەر لە بێتواناییاندا بەرامبەر بەكارهێنانی زمانی كوردی وەك ئەوەی ئەگەر خۆیان زمانەكەیان باش نەزانی؛ ئیتر ناتوانن لە بوارەكەشیاندا گرنگیی پێ بدەن. لیرەشەوە ڕەوایەتیی زۆر دەدەن بە زمانی بیانی و بە تایبەتیش زمانی عەرەبی و ئینگلیزی، كە دوو زمانی خۆهەڵكێشانن لە بواری بازرگانی و بازاڕ و قازانجدا. لە زۆربەی هەرە زۆری قوتابخانە و زانكۆ و خوێندنگە تایبەتییەكاندا، زمانی كوردی لاواز كراوە، نەك لەبەر ئەوەی زمانێكە بە كەڵكی بازرگانی و پەروەردە و تەكنەلۆژیا نایەت، لەبەر ئەوەی خاوەنكاران خۆیان زمانی زگماك نازانن و لێی شارەزا نین. ئەگەر حوكوومەت سیاسەتێكی زمانی پتە و پشتگیرانەی سەبارەت بە زمانی كوردی نییە، خۆ پارەدارەكان دەیاتوانی ئەم كەموكوڕییە پڕ بكەنەوە. بەڵام نەبوونی هووشیاریی نەتەوەیی نەك هەر لە بواری زماندا، بەڵكوو لە بوارە كولتوورییەكانیشدا لەكن پارەدارانی كورد زۆر لاوازە. ئەوان دەیانتوانی لە گەشەی شارەكەی خۆیاندا، لە ڕازاندنەوەی هوتێل و ئۆفیسەكانی خۆیاندا بە سوودوەرگرتن لە بەرهەمی هونەرمەندان و بە گەڕانەوەیان بۆ زمانزانان برەوێكی زۆر زیاتر بە هونەر و زمان و كولتووری كوردستان بدەن. نەبوونی هەستی نیشتمانی و هاونیشتیمانییەتی ئەوانی بەرەو ئاقارێكی دیكە بردووە، كە لاساییكردنەوەی خۆرئاوا و خۆهەڵكێشانیانە بە زانینی زمانی بیانییەوە. یان هەڵواسینی تابلۆی بازاڕی (زۆربەیان چینی و ئێرانی) و دانانی گوڵی پلاستیكی. هەروەها نەبوونی هەمان هەستی نەتەوایەتی و هاونیشتمانێتی، لە ناونانی هوتێل، شار و گوندەكانیانە بە ناوی بیانی و بەكارهێنانی ناوی وڵاتانە بۆ پرۆژەكانیان؛ ڕەنگی داوەتەوە: (گوندی ئەمەریكی، لوبنانی، ئەڵمانی، كۆری، فەرەنسی و ئیتالی) و كوێ و كوێوە بۆ چاوبەستكردنی هاووڵاتییانی كوردستان و سەندنەوەی شانازیی لە ناوە كوردییەكان. بەمج ۆرەش نەبوونی ئەو هەستە وای كردووە پابەندێتی بە شوێنەوە لەلای پارەدارانی كوردستان لاواز بێت. ئەوانە بەو جۆرە تەماشای خاك و شوێن دەكەن، كە ئامرازێكە بۆ بەرزكردنەوەی پڕۆژەكانیان، نەك ئامانجێكە بۆ دروستكردنی ژیانێكی جیاواز لەم نیشتمانەدا. هەر ئەم ڕوانگەیەشەوەیە كە ئەم پارەدارانە لە پاراستنی ژینگە و ژینواری هەرێمەكەدا ڕۆڵێكی ئەوتۆیان نییە و پاشماوەكانیان فرێدەدەنەوە نێو خاكی وڵاتەكە. ئەمە وێرای ئەوەی لە بەكارهێنانی كەرەستەی خاوی خۆماڵیدا تەواو كەمتەرخەمن و كەرەستەی هاوردەی توركی و ئێرانی، وەك پیرۆز تەماشا دەكەن.

7

لە ناو ئەم باروودۆخەدا بواری تەلارسازیی ئێمە چی بەسەر هاتووە؟ یەكەم شت ئەوەیە كە چەمكی تەلارسازی، كە هاوكاتە لەگەڵ جێسازی، شوێنسازی و پێگەسازی لەو شتەی كە پێی دەگوترێت: پڕۆژەكانی وەبەرهێنان و یەكەكانی نیشتەجێبوون؛ فرێدراوەتە دەرەوە چونكە هیچكامێك لەو پڕۆژانە شوناسبەخش نین^[6]، هاوپەیمانییەكی خراپی نێوان پارەداران، مقاولەكان و بازرگانان لەگەڵ بەشەكانی وەبەرهێنان لە (حوكوومەت، حزب و ئیدارەی شارەكان)، بۆتە هۆكاری ئەوەی كە تەلارسازی بە واتا ستانداردەكەی لە دنیای ئێمە فڕێ بدرێتە دەرەوە. لەگەڵ ئەم فرێدانەدەرەوەیەشدا جوانیناسی، ئاكار و ژینگەپارێزی و هێزی كاری خۆماڵی و چەمكی داهاتووش خراونەتە پەراوێزەوە و هەیكەلسازی جێگەی تەلارسازی گرتۆتەوە. نەبوونی چەمكی دواڕۆژ، هەموو هزرینێكیشی سەبارەت بە نەوەكانی داهاتوو بە پەراوێز خستووە: نەوەكانی داهاتوو لەلایەن ئەم پڕۆژە بەناو تەلارسازییانەوە، دەكەونە ژێر بەزەیی ئێكسپایەربوونە یەك بەدوای یەكەكانی نیشتەجێبوون! هەیكەلسازی نەیتوانیوە و ناشتوانێت داهاتووخواز بێت، چونكە تەنیا لە ڕووی قەبارە و قەبەیی و هەڵچوونەوە بەرەو ئاسمان هەڵچووە، بەڵام بە هیچ شێوەیەك تێشووی بۆ ڕۆچوون بەناو داهاتوودا پێ نییە و چاوەڕێی داڕمانێكی پاشەڕۆژییانەیە، جا ئەوە درەنگ بێت یان زوو، جا ئەوە بە بوومەلەزە بێت، یان بە قەدەری ئێكسپایەربوون. داهاتوو لەسەر بنەمای ئێكسپایەرەوە دروست ناكرێت، هەر وەك چۆن شوناس و شارستانییەتیش دروست ناكرێت.

دووەمین شت ئەوەیە كە چاوپۆشی لە دوو وانەی هەرە گرنگ لە بواری خوێندنی زانكۆییدا كراوە، كە ناخی ئەندازیاران و تەلاسازانی ئێمە بینا دەكات. هەتا ئەم دوو وانەیە مافی تەواوی خۆیان نەدرێتێ و لە پەیوەندی بە ژینگە و هەلومەرجی وڵاتەكەوە نەخوێندرێن، نەك بە كۆپیكردنەوەی بابەتی لە دەرەوەڕا هینراو بۆ ناو پۆلەكان؛ چارەنووسی تەلارسازی و پسپۆڕیی ئەندازیاری لە وڵاتی ئێمەدا نادیار و كارەكە هەر بەدەستی مقاولەكان و پارەدارانەوە دەبێت.

8

پێویستە پارەدار فێری كولتوورێكی سەرمایەدارانە بكرێت، بۆ ئەوەی پارە بتوانێت داهێنان و سەرمایەی ڕەمزی دروست بكات. بە مانایەكی دیكە پارە لە دەستی پارەداردا تەنیا چاوی لەپارەیە و تەنیا پارە وەك سەرمایە دەبینێت. ئەمەش وا دەكات كە پارە ئەو ڕۆڵە لە پێشخستنی كۆمەڵگەدا نەبینێت، كە پێویستە بیبینێت بۆ دروستكردنی شارستانییەت و شوناس. پارەی دەستی پارەداران خێری پێ دەكرێت، زەكاتی پێ دەدرێت، ڕیشووەی لێ دەردەچێت، “شیرینی” بە واتای “دەمچەوركردن”ی لێ دەردەهێنرێت و زۆر شتی دیكەش؛ بەڵام ناتوانێت دانایییەك دروست بكات، كە پێویستە بۆ ئەوەی پارە ببێتە سەرمایەی ڕەمزی و دەسەڵاتێكی كولتوورساز و شوناسبەخش. تەنیا ڕێگەیەك بۆ چارەسەری و سنووردانان بۆ ئەم پارەپەرستییە بێ كولتوورە، بوێری و پڕۆژەی ئەندازیار، ئۆربانیست و تەلارسازە لاوەكانمانن، كە هووشیارییان بەرامبەر ئەركەكانی خۆیان، داناییان بە پسپۆڕییەكەیان و دڵسۆزییان بۆ نیشتمانەكەیان؛ وا دەكات لەگەڵ پارەداران مامەڵەیەكی تایبەت بكەن و یارمەتییان بدەن تاكوو ئاستی هووشیارییان بەرز بكەنەوە بۆ ئاستی بوون بە سەرمایەدار. ئەو كاتە پڕۆژە هەیكەلسازییەكانی پارەداران دەچنە ئاستی پڕۆژەی شارستانسازی و كولتوورسازی و شوناسبەخشییەوە.

حزبی كوردی ئەوەندە نەزانە پێی وایە چونكە ئەوی تری بێگانە سەرچاوەی دەرامەتە، دەبێت مافی خاوەندارێتی بدرێتێ. ئەم پاساوە هەلی ڕەخساندووە ڕەوایەتی بدرێتە فرۆشتنی ڤیلا و خانوو و كۆشكەكان بە ئاوارە و بیگانەكان لەبەر ئەوەی پارەیان هەیە و سەرچاوەی جووڵەی ئابووریی كوردستانن.

9

بۆ تێگەیشتن لە خەسارناسی هەیكەلسازی لە هەرێمدا، نابێت هەر لێرەدا بوەستین: هەیكەلساز و خاوەنپارەكانی هەرێم، لە كەنار ئەو سیاسەتی ئاسانكارییەی لە حوكوومەتی هەرێمەوە بۆیان ئەنجام دەدرێت و كەس نییە مەچەكەیان بگرێت، خەریكی تەواوكردنی پڕۆسەی بەعەرەبكردنی هەرێمن. كارێك كە بەعسییەكان پێیان ئەنجام نەدرا، ئێستا خاوەنپارەكان و هاوكارەكانیان لە ڕێگەی پڕۆژەی نیشتەجیكردنی عەرەب و بە یاسا بەركارەكانی دەستەی وەبەرهێنان لە حوكوومەتی هەرێمدا ئەنجامی دەدەن. ئەمەش هەیكەلسازیی پارەداران لەوەی پرۆژەیەكی بێ دەروەستی و ناژینگەپارێز و ناتەلارسازانە بێت، دەكاتە پڕۆژەیەكی تەعریبی سپی و هێواش هێواش پڕۆژەكەی بەعس لە هەرێمدا بە ئامانجی خۆی دەگەیەنێت. هەرگیز پێمخۆش نییە لە گێڕانەوەی هونەریشدا بێگانەی لە دەرەوە هاتوو ببینم لە دنیای مندا ببێتە خاوەن هەموو شتێك. ڕەسەنێتی مانەوە و خاوەنداری بۆ خەڵكی خۆجێی دەھێڵمەوە، بەڵام هەستی بێگانەبوون لە بێگانان ناستێنمەوە. هەرگیز نابێت بێگانان لەسەر خاكی خانەخوێ ببنە خاوەن هەموو شتێك و هەستی بێگانەبوون و تاراوگەبوونیان لێ بەسەنرێتەوە. خۆشم بەو ئەزموونەدا تێپەڕبووم و لە وڵاتانی نامۆ ژیاوم و نەبوومە خاوەنی هیچ شتێكی هەمیشەیی، بۆیە هەرگیز ئەوەندە مرۆڤدۆستێكی گێل نابم پێمخۆش بێت بێگانەش لەسەر خاك و كۆمەڵگەی مندا ببێتە خاوەن هەر شتێك.. گێلێتی “مرۆڤدۆستیی ڕۆمانسیانە” و سیاسەتی پێكەوەژیانی گێلانە خۆشە بەڵام تێدا ژیانی ئازار بەخشە. پێمخۆشە لە برسان بمرم و بێگانە وەك خاوەنماڵ لە خاكی ڕەسەنی خۆمدا نەبینم. پەیوەندیی من بە خاكەوە، پەیوەندییەكی ڕیشەییترە لەوەی بە پارە كڕیبێتم. حزبی كوردی ئەوەندە نەزانە پێی وایە چونكە ئەوی تری بێگانە سەرچاوەی دەرامەتە، دەبێت مافی خاوەندارێتی بدرێتێ. ئەم پاساوە هەلی ڕەخساندووە ڕەوایەتی بدرێتە فرۆشتنی ڤیلا و خانوو و كۆشكەكان بە ئاوارە و بیگانەكان لەبەر ئەوەی پارەیان هەیە و سەرچاوەی جووڵەی ئابووریی كوردستانن. من دەسەڵاتم هەبێت لەسەر ئەرز یەك بست زەوی بە عەرەب نافرۆشم، بەڵام لەو ئاسمانە با هەموو تاوەرەكان بۆ ئەوان بێت. نووسەر و بەناو ڕۆشنیری كورد هەیە، ئەمە بە ڕەیسیزم و كۆنەپەرستی تێدەگات. بەس من یەكسەر بلۆكی دەكەم. بڕوام بە بەخشینی نیشتمان هەیە دوای ئەوەی بەدەستت هێنا، بەڵام پێش ئەوەی نیشتمانت هەبێت، هەڕاجكردنی كارێكی گێلانەیە.

ئەگەر لە ئەبوویەقزانەوە تا سەدام حسێن سیاسەتی بەعەرەبكردن بێت، ئەوە لە سایەی یاسا بەركارەكانی هەرێم و لە بواری نیشتەجێكردندا پڕۆسەی “خۆبەعەرەبكردن” بە ڕوونی دەبینینەوە.

10

یاسا بەركارەكارەكانی هەرێم لە بواری وەبەرهێناندا دەستی بێگانە دەگرن و زەوی هەرێمی كوردستانیان ڕادەست دەكەن. وەك لە كتێی (قەفەسی ئاسنین 2003)دا[7]، باس كراوە: بەعەرەبكردن و خۆبەعەرەبكردن مێژوویەكی دێرینەی لەسەر خاكی ئێمە هەیە. ئەگەر لە ئەبوویەقزانەوە تا سەدام حسێن سیاسەتی بەعەرەبكردن بێت، ئەوە لە سایەی یاسا بەركارەكانی هەرێم و لە بواری نیشتەجێكردندا پڕۆسەی “خۆبەعەرەبكردن” بە ڕوونی دەبینینەوە. ئەوەی لێرەدا بە بەراوورد بە سەرجەم مێژووی كورد جیاوازە ئەوەیە: لەو میژووە سیاسییەی خەباتی كورددا هەمیشە “كێشەی كورد و كوردستان” وەك “شوناس و خاك”، یان “شوناسێكی خاكمەند” لە چەقدا بوون. بۆ مانەوە لەسەر خاكی كوردستان و بۆ بەرجەستەكردنی شوناسی كوردستانیانەی نیشتمانەكەمان بە هەزاران كەس خوێنی خۆیان ڕشتووە. ئەوەی گشت میللەتان چێژی لێ وەردەگرن و بۆتە مایەی بەختەوەرییان ئەم كوردە لە خۆی گرتۆتەوە بۆ ئەوەی شكۆی خۆی بپارێزێت و سنوور و كەوشەنەكانی لە ژێر دەسەڵاتی خۆیدا بمێننەوە. لە ئێستادا تەنیا بە هۆكاری ئابووری و لەبەر ویست و قازانجی ژمارەیەكی كەمی وەبەرهێنەری كوردستان و بیانی، بەڵام بە پشتگیریی یاسایی و كارگێڕی و ئاسانكاری حوكوومەتی هەرێم؛ خەریكە كۆی شكۆی ئێمە و كۆی ئەو قوربانییانەی بۆ پاراستنی شكۆی كوردستان بوونەتە قووربانی لە بیر دەكرێت. كێشە نەتەوەی و مرۆییەكەی ئێمە هاتۆتە سەر دروستكردنی ڤێللا و باڵاخانە و فرۆشتنی بە عەرەبە بێگانەكان. ئەمەش ئەو جۆری بەعەرەبكردنەیە، كە هەرگیز عەرەبە شۆڤێنییەكان خۆیان نە بیریان لێ دەكردەوە و نە دەیانتوانی ئاوا ئاسان ئەنجامی بدەن. لەم فۆڕمە نوێیەی بەعەرەبكردندا هاوكات بە تەعریبی ئایدیۆلۆژی و مەزهەبی (شیعەگەری و سووننیگەری)، چەندین ئاراستەی هزری تائیفیش هێنراونەتە هەرێمی كوردستان. ئەوەندەی ئێستا وردەكولتووری شوێنە جیاوازەكانی عێراقی عەرەبنیشین لە شارێكی وەك هەولێر دەبینیتەوە، لە شوێنی خۆیان بەو قورسی و تۆخییە نەماوە و لێرە لە سۆنگەی سەردەستەیی مێژوویی عەرەبییەوە بەسەر كوردا، لەلایەن ئەو خانووكڕانەوە زیندوو دەكرێنەوە. ئەوەی نایانەوێت كوردی فێر ببن، تێكەڵ بە فرەكولتووریی هەرێم ببن و شێوازی پێكەوەژیانی هەمەچەشن پەسەند بكەن، لەو ڕوانگە سەردەستەیی و پاشایەتیكردنەی عەرەبیزمەوە هاتووە. لە ڕوانگەی داهاتووناسانەوە، چەند ساڵێكی دیكە كورد و نەتەوەكانی دیكەی هەرێم دەبنە كەمایەتی و كۆتایی بە زۆرینەی هاووڵاتییانی هەرێم دێت. لە ئێستادا ئەمە بە ڕوونی دەبینرێت: لە شارێكی وەك گەنجان (گەنجان سیتی) لە هەولێر، ژمارەی دانیشتوانی عەرەب لە(5) هەزار كەس تێپەڕی كردووە. زۆربەی ئەم خێزانانە لە 4 بۆ حەوت و بۆ 14 منداڵیان هەیە لە سێ بۆ چوار ژن[8]. ئەمەش پێمان دەڵێت لە داهاتوودا ئەمانە نەك هەر دەبنە فاكتەری ئەمری واقیع بەسەر هەرێمەوە، بەڵكوو زمان و كولتوورەكەشیان دەبێتە واقیعێكی نكوڵی لێ نەكراو. ئەمەش لە كاتێكدا بە كۆی دانیشتوانی ئەم شارە لە كوردی هەموو پارچەكانی كوردستانی مەزن و توركمان و مەسیحی و ئاشووری و.. دانیشتووی ئەم شارە ناگاتە 3500 كەس. بەم جۆرەش لە داهاتوودا ئەگەر ژمارەی عەرەبە كڕیارەكان بە ڕێژەی لەسەدا %3ش زیاد بكات، هەولێر پاش چەند ساڵێكی كەمی دیكە دەبێتە شارێكی زۆرینە عەرەب. ئەمەش وێڕای گۆڕینی شێوازی ژیان، تام و چێژ، زەوق، سەلیقە و كۆی ئەو فاكتەرانەی دیكە كە پیەر بۆردیۆ لە كتێبی (جیاوازی)[9]دا بەسەریان دەكاتەوە.

11

بەم جۆرەش هەیكەلسازەكان هەر تەنیا پڕۆژەی نیشتەجێكردن و وەبەرهێنان جێبەجێ ناكەن، بەڵكوو زۆر بە ئاشكرا درێژەیش بە پرۆسەی بە عەرەبكردن دەدەن. ئێمەی كورد نەك لە عێراقدا، بەڵكوو لە ئێران و توركیا و سووریای جارانیشدا مێژوویەكی تاڵمان لەگەڵ بەعەرەبكردن، بە تورككردن و بە فارسكردن، یان بۆ نەرمكردنەوەی ئەم دەستەواژەیە: بە(ئێرانیكردن) هەیە. ئەو مێژووە هەر تەنیا دەستكاریكردنی دیمۆگرافییانەی كوردستان، یان سیاسانە و شوناسی كورد نەبووە، بەڵكوو هاوشانیش بەوە بەتاڵانبردنی كولتووری ڕۆحی و توندووتیژی و داگیركاری ئایینی و ئایدیۆلۆژیشی لەگەڵ بووە، ئەمە وێڕای لە پێشچاوخستنی نیشتیمان و زمانەكەمان و پێشینەی كولتووریمان بە ئاستێك كە چەندین نەوەی كوردستان خۆیان بە زمانی ئەوانی تری نەیار لەبارەی كوردبوون و كوردستانیبوونی خۆیانەوە دەدوێن.

بە عەرەبكردن ئەگەر لەسەرەتاوە شیرینییەك، یان “دەمچەوركردنێك” بووبێت عەرەب لە هێرشی غەزوودا دابێتیان بە میللەتانی داگیركراو، ئەوە هەمشە هاوشان و هاوكاتیش بووە بە پرۆسەی “خۆبەعەرەبكردن” و “بەدووژمنكردن”ی ئەوانی تری غەیرە عەرەب كە نەهاتوونەتە ژێر ڕكێفی مسووڵمانبوونەوە. “خۆبەعەرەبكردن” ئەو میكانیزمە بوو كە كورد بۆ وەرگرتنی دڵنیایی و پاداشت خۆی تێدا بەشدار بووە. ئەمەش لەسەر بنەمای دۆزینەوە و خۆدانەپاڵی ڕەچەڵەكێكی عەرەبییانە بۆ خۆی بەند بووە. زۆربەی كاتیش ئەمە ئەو میكانیزمە بووە كە بنەماڵە و دەسەڵاتدارە كوردەكان لە مێژوودا، بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەكانیان پەنایان بۆ بردووە و سەجەلەیەكی عەرەبیانەیان بۆخۆیان داتاشیوە تا بیانباتەوە سەر كەسایەتییەكی ناوداری ئیسلام، بۆ نموونە (عەلی كوڕی ئەبوو تاڵیب)، یان هۆزێكی عەرەب. بەڵام “بەدووژمنكردن” زیاتر لەسەر یاخیبوونی كورد بۆ نەچوونە نێو ئەم داوەوە زانیاریمان دەداتێ و ئەوی تر (عەرەب) خۆی بەناچار دەبینێت كە لە (ئەوی تر) كە كوردە، “دووژمنێك” دابتاشێت. وەكچۆن “خۆبەعەرەبكردن” بەرئەنجامی تێفكرینی كوردە بۆ تەسلیمبوونی بە شوناسێك، كە خۆی نییە؛ لە كاتێكدا “بەدووژمنكردن” هەڵگری گوتاری ئەویترە لەسەر كورد كە نایەوێت تەسلیمی گوتاری “خۆگونجاندنی كورد” بێت لە چوارچێوەی پانعەرەبیزمی بەعسییەكاندا. بۆیە “غەزوو” لە شێوەی “ئەنفال”دا خۆی دووبارە دەكاتەوە. بەردەوامیی ئێستای ئەنفال ڕێك لە ڕێگەی وەبەرهێنانی بواری هەیكەلسازییەوە بە ئەنجام دەگات.

بەعس كاتێك ئەنفالی كوردی كرد لەبەر ئەوە بوو ئەم پڕۆژەی بەعەرەبكردنە لە ئاست كوردا بەتەواوی سەری نەگرت. بۆیە دەبوو كورد بە دووژمن بكرێت و ئەوەش ڕەوایەتی بە ئەنفالكردنی بدات. لە پرۆسەی ئەنفال و بە دووژمنكردن و بە عەرەبكردندا، زمان و شوناس و كولتوور و زەوق و سەلیەقیەی ئێمەی كورد لە مەترسییدا نەبوو، بەڵام لە پرۆسەی تەعریبی سپی و نیشتەجیكردنی وەبەرهێناندا هەموو ئەمانە لە مەترسیدان.  

2023

هەولێر

[1] ڕێبوار سیوەیلی: پییەر بۆردیۆ و كۆمەڵناسیی فەلسەفی. هەولێر: ڕێكخراوی زەریاب بۆ خزمەتگوزاری كولتووری، چاپی دووەم: 2013، ل: 76-86.

[2] https://g.co/kgs/V6TnH4.

[3] لەبەرنامەی كەناڵی ڕووداو: لەگەڵ ڕەنج كە لە پەیجی كەناڵەكەدا هەیە.

[4] Dilan M. Rostam: Evolved Sustainable Building Engineering in Vernacular Architecture of Kurdistan. ARO Journal: A Scientific Periodical Open Access Journal and has no APC & ASC. Vol. 5 No. 1 (2017): Issue Eight

[5] https://parametric-architecture.com/an-overview-of-antoni-gaudi-philosophy-and-work/.

[6] لە پەیوەندی شوێن و شوناس بڕوانە:

• ڕیبوار سیوەیلی: دیاردەناسی شوێن و شوناس، سلێمانی: ناوەندی غەزەلنووس، 2015.

[7] ڕێبوار سیوەیلی: قەفەسی ئاسنین یان بۆ ببمەوە بەعێراقی؟، چاپی یەكەم، سلێمانی: 2003 ڕەنج، چاپی دووەم ڕێكخراوی زەریاب، هەولێر: 2020.

[8]  ئەو ئامارانەم لە شوێنی فەرمی وەرگرتووە و سەرچاوەكەیان پارێزراوە.  

[9] پی یر بوردیو: تمایز: نقد اجتماعی قضاوتهای ذوقی. ترجمەء: حسن چاوشیان، تهران: ثالث، 2011.

The post لە تەلارسازیی شارستانییانەوە بۆ “هەیكەلسازی”ی بێ كولتوور appeared first on ژنەفتن.

ناشیرینی پەیوەندییەکی گەورەی بە دونیابینیی مرۆڤەوە هەیە، ئەو دونیابینیەی کە کاریگەرە بە کولتوور و ئاین و زمان و چێژی گشتی؛ کە پەیوەستە بە کۆنەستی میللییانەی خەڵکییەوە، کە گرێ دراوە بە نەریت و خووە دێرینەکانی مرۆوە. کاتێک هەموو ئەمانە پێکەوە هاوڕا دەبن لەوەدا شتێک ناشیرین بێت و شتێکی دی جوان، ئەستەمە بتوانرێت وا بەئاسانی جوانی و ناشرینیی ڕاستەقینە لە یەکدی جوێ بکرێتەوە و دەست بۆ پێوەرە دروستەکان ببرێت. دەبێت لەوەش بە ئاگا بین چ چێژبینین و چ پێوەرەکانیش بۆ جوانی و ناشرینی، بەو ئەندازەیە سەربەخۆ نین کە توانای بڕیاردان و چێژبینینی سەربەخۆیانە ببەخشنە مرۆڤ. ئایا ئەمە ئەنجامگیرییەکی نائومێدانە نییە؟ بۆ ئەوەی هەڵە تێگەیشتنێکی وەها ڕوو نەدات، دەبێت بڵێین ئەنجامگیرییەکی وەها هەرگیز دژ وەستانەوە نییە بەرامبەر بەو ڕاستییەی کە مرۆڤ دەتوانێت لە ڕێی بە دەستهێنانی هوشیارییەکی باڵاوە بگاتە دیتنی شتەکان وەکو خۆی. بەڵام بەو مەرجەی لە توانایدا بێت ڕووبەڕووی ڕوانین و بینینە دزەپێکراوەکانی نێو ناخی خۆی ببێتەوە. 

  ڕوانینی دزەپێکراو چییە و  چۆن دروست دەبێت؟

مەبەست لە “ڕوانینی دزە پێکراو” ئەو ڕوانینە دەرەکییانەیە کە بە هۆی کاریگەرییە کولتووری و کۆمەڵایەتی و ژینگەیی و ئاینییەکانەوە دزە دەکەنە نێو ناخی مرۆڤ و تێکەڵ بە ڕوانینە ڕەسەنەکانی دەبن. ئیشی مرۆڤی هوشیار بەرگرتنە لەم تێکەڵاوییە و وەلانانی ڕوانینە دزەپێکراوەکانە؛ لەگەڵیشیدا کارکردن بە ڕوانین و دیدگا ڕەسەنەکانی خۆی. ڕوانینی دزەپێکراو ڕوانینێکی ئێجگار مەترسیدارە، چونکە بەربەست دەخاتە بەردەم بینینی ڕاستەقینە. وەهمێک دەخوڵقێنێت کە پێمان وا بێت ئەوە ڕوانینی ئێمەیە بۆ شتەکان، لە کاتێکدا کۆمەڵە فاکتەرێکی دەرەکی پێوەر و ڕوانینێکی تایبەتیان ئافراندووە و دزەیان پێ کردووەتە نێومان و دەستیان بەسەر بینینماندا گرتووە.
لە فیلم کارتۆنی “کچە وردیلە”دا، قاڵۆنچەێک دڵی دەچێتە سەر جوانییەکەی کچە وردیلە و لە یەکەم بینیندا عاشقی دەبێت و یەکسەر دەیکاتە خۆشەویستی خۆی. دواتر لەگەڵ خۆی دەیباتە ئاهەنگێکەوە و دەیەوێت بە ئامادەبووانی بناسێنێت، بەڵام تووشی شۆک دەبێت کاتێک تیر و تانەی ئامادەبووان و چواردەورەکەی دەبینێت، کە چۆن لە هەموو لایەکەوە گاڵتە بە کچە وردیلە دەکەن و پێیان سەیرە قالۆنچەێک بەو هەموو قۆزێتیی و جوانییەی خۆیەوە سەرسامی ئەم شتە ناشیرینە بووبێت! ناچار قالۆنچەی لاو دەستی کچە ڕادەکێشێت و دەیباتە دەرێ، زۆر بە ڕاشکاوی پێی دەڵێت: “ببوورە چیدی من و تۆ ناتوانین بەردەوام بین، چونکە تۆ تەنها لە لای من جوانیت و لای ئەوانی دی ناشرینیت”.

ئەوەی لێرەدا جێی سەرنجە ئەوەیە کە قالۆنچەکە لە یەکەم بینینیدا، چونکە خاوەنی ڕوانینی ڕەسەنانەی خۆیەتی و کچە وردیلە وەکو خۆی دەبینێت، بە لایەوە شتێکی سەرنجڕاکێش و جوانە. کەچی هەر ئەوەندەی دەڕواتە ئاهەنگەکەوە، ئیدی دەکەوێتە ژێر کاریگەریی ڕوانینە دەرەکییەکانەوە. ئەو ڕوانینانە دزە دەکەنە نێو ناخی قالۆنچکە و تێکەڵی ڕوانینە ڕەسەن و پاکەکەی دەبن. لەبەر ئەوەی ڕوانینی دزەپێکراو ڕوانینێکی هەژموونخوازانە و بەهێزە، زۆر بەئاسانی دەست بەسەر چێژ و ڕوانینە ڕەسەنەکاندا دەگرێت و کاریگەری دەخاتە سەریان.
لێرەدا پرسیاری ئەوە دروست دەبێت کە ئایا ڕوانینی دزەپێکراو دەتوانێت بەبێ ڕەزامەندیی ئێمە بێتە نێومانەوە و دەست بەسەر بینینماندا بگرێت؟ بە دڵنیایییەوە کەس هێندەی فەیلەسوفە بوونگەراکان بە ڕژدییەوە بە دووی وەڵامی ئەم پرسیارەدا نەگەڕاون و کەسیش وەک ئەوان ناتوانێت یاریدەمان بدات لە دۆزینەوەی وەڵامێکی قایلکەردا. ڕستەیەکی زۆر بەناوبانگی “ژان پۆل سارتەر” هەیە و لە زۆر جێدا وەک کۆجیتۆیەک بەکار دەهێنرێت: “مرۆڤ ئازادە، چونکە بەرپرسە”. ئەم ڕستەیە لەپاڵ مانا فراوان و فرە ڕەهەندەکانی دیکەیدا، بەو مانایەش دێت کە ئێمە بەرپرسین لە هەمبەر ڕەسەنێتی و بە پاکی هێشتنەوەی ڕوانین و بۆچوونەکانی خۆمان. نکوڵی لەوە ناکرێت کە ڕوانینە دەرەکییەکان بەهێز و کاریگەرن، بەڵام تاوەکوو ئێمە ڕێگایان پێ نەدەین ئەوان ناتوانن بێنە ناومانەوه و تێکەڵی ڕوانینە ڕەسەنەکانمان بن. بە واتایەکی تر ڕەسەنێتیی ڕوانین پەیوەستە بە ئیرادە و هێزی بڕیاردانی مرۆوە، ئەو ئیرادەیەی کە لە بەرانبەر شتەکاندا؛ لە بەرانبەر ئەوانی دیدا ئازاد و بەرپرسیاری کردووین. ڕوانینی دزەپێکراو لە توانایدا نییە بێ مۆڵەتی ئێمە؛ بێ ڕێگەپێدانی ئێمە بێته نێومانەوە و دەست بەسەر چێژ و دونیابینینەکانماندا بگرێت. ئەوە ئێمەین ڕێگا دەدەین هەژموونی خۆی بەسەر ڕوانینە ڕەسەنەکانماندا بسەپێنێت و بۆ دیتنی شتەکانی چواردەورمان دەیکەینە مەرجەع.

  لەودیوی ناشیرینی و جوانییەوە

لەنێو خەیاڵدانی ئەدەبی ئێمەدا، هەمیشە جوانی ڕووە گەش و پەسندراوەکە بووە و ناشیرینیش ڕووە تاریک و قێزەونەکە، بەڵام ئەمە بەو مانایە نایەت کە ئەدەبی ئێمە بەردەوام یەک پێناسەی بۆ جوانی و یەک پێناسەشی بۆ ناشیرینی هەبووبێت. لەنێو ئەدەبی کوردیدا ناشیرینی هاوتەریبی نەبووە و بە زۆری پەیوەستکراوەتە خەسڵەتە دەرەکییەکانی مرۆوە، نەک گەڕانەوە بۆ خەسڵەتە ناوەکییەکان. جێی داخە کە ئەدەبی کوردی بەگشتی ئەدەبێکە نەیتوانیوە خۆی لەو ژینگە کۆمەڵایەتی و فەرهەنگییە شێواوە دابڕێت و جیاوازتر بیر بکاتەوە و بدوێت. نەیتوانیوە پێناسەی جیاوازتر و وردبینانەتری هەبێت بۆ هەر دوو بابەتی جوانی و ناشیرینی. بۆ نموونە ئێمە لە شیعری داشۆرین و پرۆسەی بە ناشیرینکردنی ئەوی دیکەدا  “شێخ ڕەزای تاڵەبانی”مان هەیە. شێخ ڕەزا نموونەی بەرچاوی ئەم دانەبڕانە کۆمەڵایەتی و فەرهەنگییەیە لە نێو ئەدەبیاتی ئێمەدا، تەرجومەکردنی دونیابینی و ڕوئیای خەڵکە سادەکەیە لە هەمبەر ناشیرینیدا بۆ نێو دونیای ئەدەبیات. شێخ ڕەزا بە هەمان ڕوانینی خەڵکییەوە سەیری کەم و کوڕییە جەستەییەکانی ئینسانی کردووە و سیفاتە کەسییەکانی داوەتە بەر پلار و توانجی کۆگەلانە. لەگەڵ ئەوەشدا لای هەندێکی دیکە لە شاعیرانی کورد، ڕەخنە لەو دیدە شێواوەی کۆمەڵگەی کوردی گیراوە و هێرشی کراوەتە سەر. “فایەق بێکەس” یەکێکە لە دەگمەنترین ئەو شاعیرانەی کورد لە زۆر جێدا ڕەخنەی لەو دیدە ڕواڵتپەڕستییە گرتووە کە زاڵ بووە بەسەر کۆێ دونیابینیی کۆمەڵگەی کوردیدا، لەگەڵ ئەوەشدا هانی داون لە دیوە شاردراوەکانی مرۆڤدا بە دووی جوانی و ناشرینی بگەڕێن و بە ڕووکەشخوازیی کۆگەلی فریو نەدرێن، بەڵام ئەمە بەشە کەمینەکەی نێو ئەدەبیاتی ئێمەیە و نەیتوانیوە ببێتە ناسنامەیەکی گشتی بۆ ئەدەبیاتەکەمان.
هێمن کە جوانیناسێکی دیکەی نێو دونیای ئێمەیە، تا ڕادەیەکی زۆر جوانبینییەکەی گرێدراوی ڕواڵەتە دەرەکییەکانە و بە هەمان شێوەی شاعیرانی پێش خۆی لە بۆتەی ڕواڵتگەراییدا تواوەتەوە. بە لای “هێمن”ەوە ناشرینی و دزێوی ڕوخسار شیاوێتی پەسندان لە مرۆ دەسەننەوە و ئەو هەقە بە تەنها دەبێت بدرێتە کەسی ڕوخسار جوان. هەرچەندە لە چەند دەقێکی کەمدا نەبێت کە جۆرە هەڵاواردنێکی تێیاندا کردووه و هەوڵی داوە چەند پنتێکی ڕامنەکراو بهێڵێتەوە بۆ شێوەکانی دیکەی جوانی و گرێدانەوەی بە خەسڵەتە ناوەکییەکان. ئەم هەڵاواردنە سەرەتای دیتنێکی نوێ بوو بۆ جوانی لەنێو ئەدەبی کوردیدا، لێ سەرەتایەکی ناکامڵ و شکڵنەگرتوو، کە ئەگەر بکرابا و هێمن لەو ڕووەوە هێندەی جوانپەرستییە ڕووکەشانەکەی لەسەر خەسڵەتە ناوەکییەکانی جوانیش بووەستایە، بێگومان دیدێکی فراوانتر و گشتگیرتری بۆ جوانی پەرە پێ دەدا. بەم جۆرە دەتوانین بڵێین دیتنی ڕووکەشویستانە بۆ جوانی و ناشرینی زیانی زۆری بە دیتنە ڕاستەقینەکان گەیاندووە و نەیهێشتووە وەکو خۆی شتەکان ببینرێن.

لە ڕوویەکی ترەوە لەنێو دونیابینی کۆگەلانەی کوردیدا، هەمیشە جۆرە ڕەگەزپەرستییەکی خۆمەڵاسدەر هەبووە  کە ئامانجی جیاکردنەوەی ئینسانەکان بووە لە یەکدی، لەسەر بنەمای ڕەنگی پێست و کەموکوڕییە جەستەییەکان و بیروباوەڕی ئاینی و بنەچەی مرۆییانە. دیتنی جوانی و ناشیرینی بەم چەشنە تەنها لەوەدا مەترسیدار نییە کە زیان بە دیتنە ڕاستەقینەکان دەگەیەنێت، بەڵکوو لەوەشدایە کە لەودیوی ناشرینی و جوانییەوە یەک دونیا لە جوانی و ناشیرینی نەدیتراوی دیکە هەن، کەچی بۆ شاردنەوەیان چەند خاسیەتێکی ڕووکەشانە و تێپەڕ کراونەتە پێوەر و ڕێگە بەوە نادرێت دەستمان بگاتە کرۆکی شتەکان. هەمیشە لەودیوی ناشیرینی و جوانییەوە یەک دونیا لە نهێنی و ڕوانینی ڕەگەزپەرستانە و کەمکردنەوەی بەهای ئینسان ئامادەگی هەبووە، کە ئیشی لە مرۆڤخستنی بەشێک لە تاکەکان و بە شەیتانکردنیان بووە و لە بەرانبەریشدا بەرزکردنەوەی بەها و پێگەی بەشەکانی دیکەی کۆمەڵ. واتا پرۆسێسی بە شەیتانکردنی ئەوی دی، لەوەوە دەستی پێ کردووە کە ڕوانینە دەرەکییەکان بۆ جوانیی و ناشرینی کراونەتە تاکە پێوەر و لێیەوە ئەم حوکمانە دراون، نەک بنکۆڵکاری و  بینینی ڕاستەقینە. لێرەوە ئەوەی گرنگە ئێمە بیبینین دیوە دەرخراوەکە نییە؛ دیوە هەڵخەڵەتێنەرەکەی جوانی و ناشرینی نییە؛ بەڵکوو ئەو پنت و بۆشاییە ڕامنەکراوانەی دیکەن کە کەوتوونەتە ئەودیوی ئەم دووەوە و لە ئێمە شاردراونەتەوە؛ ئەو پنت و بۆشاییانەی کە پارچە شکاوەکانی دیکەی هەقیقەتن و بۆ بینینی کۆی وێنە دروستەکە وەک خۆی، ناچارین بە دوویاندا بگەڕێین و بیاندۆزینەوە.

 جوانی تا مەرگ

هەرچەندە هیچ بەڵگەیەکی مێژوویی وەها لە بەردەستدا نییە کە بیسەلمێنیت یەکەمین مرۆڤ کێ بووە ویستبێتی دەستکاریی ڕوخساری خۆی بکات و هەوڵی دابێت بە شێوەیەک دەربکەوێت کە بە دڵی دەوروبەرەکەی بووبێت، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا چەندین بەڵگەی شوێنەواری و مێژوویی هەن دەربارەی ئەوەی کە مرۆڤ هەر لە بەرەبەیانی مێژووەوە و لە چاخە بەراییەکاندا، بە دووی جوانییەکی پەسەندکراودا گەڕاوە و بۆ ئەمەش زۆرێک لە بابەتەکانی جوانکاری و خۆڕازاندنەوەی داهێناوە. وەک داهێنانی کل بۆ ڕەشکردنی چاو و کرێمی جۆراوجۆر بۆ سپیکردنەوە و لابردنی پەڵە و ڕەونەقدارکردنی ڕوخسار لای میسرییە کۆنەکان، لە هەزارەی شەشەمی پێش زایین. یاخود داهێنانی سووراو بۆ ڕەنگکردنی لێوەکان لەلایەن دانیشتوانی دۆڵی دووئاوانەوە لە هەزارەی پێنجەمی پێش زایین، دواتریش دۆزینەوەی بۆیەی نینۆک لە چین و خنە بۆ ڕەنگکردنی قژ لە هیند و چەندین داهێنانی جوانکارییانەی دی لە تەواوی ژیارەکانی مێژووی مرۆڤایەتیدا³.
ئەم گرنگیدانە زۆرەی مرۆڤ بە جوانکردنی ڕوخسار و ڕواڵەتە دەرەکییەکەی، دەرخەری ئەو هەوڵە بێشومارانەی مرۆڤن بۆ هەڵهاتن لە ناشیرینیی ڕوخسار و ئاماژەیەکی ڕوونە بۆ ملکەچبوونی بە ڕوانینە دەرەکییەکانی کۆمەڵ. ئەوەی کە یەکەمین مرۆڤ کێ بووە ماکیاژی بەکار هێناوە، تا ئێستا یەکلا نەکراوەتەوە، بەڵام ئەوە گومانی تێدا نییە کە هۆکاری سەرەکیی پەیدابوونی ماکیاژ و کەرەستەکانی دیکەی جوانکاری، بۆ دوو هۆکاری سەرەکی دەگەڕێتەوە:

یەک/ بە کۆمەڵایەتیبوونی مرۆڤ:

چونکە مرۆڤ لە قۆناغی تاکژیانیدا و دووربوونی لەوانی دی پێویستی بەوە نەبووە بیر لە جوانی و ناشیرینیی خۆی بکاتەوە وبیسەلمێنێت بۆ ئەوانی دی کە جوانە و ناشیرین نییە، بۆیە بیری لە خۆجوانکردن و ماکیاژ نەکردووەتەوە. بەڵام کە کۆمەڵگە دروست دەبێت و تاک دەبێتە بەشێک لە کۆمەڵێکی گەورەتر، ئیدی دیدگا و ڕوانینە دەرەکییەکان (واتا چۆنێتیی سەیرکردنی دەوروبەر بۆ جوانی و ناشیرینی) دەبێتە جێی گرنگی پێدانی تاک و ناچار دەبێت بەردەوام بەو شێوازە خۆی دەربخات کە ئەوانی دی دەیخوازن، لەم پێناوەشدا ماکیاژ دەبێتە ئەو وەسیلەیەی کە تاک دەگەیەنێتە ئامانجی خۆی، ئامانجی پەسەندکراوێتی لەلایەن کۆمەڵگاوە.

دوو/ بەدەستهێنانی هێز و نمایشکردنی لە ڕێی ماکیاژەوە:

دەستپێکی داهێنانی ماکیاژ دەستپێکێکە بەستراوە بە هێز و دەسەڵاتەوە، یەکەمین بەکارهێنەرانی ماکیاژ چینی دەسەڵاتدار و پایەبەرزەکانی نێو کۆمەڵگا بوون، کە دەیانویست لە ڕێی ماکیاژکردنەوە خۆیان لەوانی دی جیا بکەنەوە و خۆیان بە باشتر و جوانتر لەوانی دی دابنێن. تەنانەت ماکیاژ لە تەواوی قۆناغە مێژووییەکاندا نیشانەیەک بووە بۆ پلەپەندیی کۆمەڵایەتی و جیاکردنەوەی چینەکان لە یەکدی. شێوازی ماکیاژ و جوانکاریی چینی دەسەڵاتدار و دەوڵەمەند و بەهێزەکان جیاواز بووە لە ماکیاژ و جوانکارییەک کە چینەکانی دیکەی کۆمەڵگە کردوویانە.
لەو دوو هۆکارەوە لەوە تێدەگەین کە پەیوەندییەکی قووڵ و مێژوویی لەنێوان هێز و جوانیدا هەبووە، بگرە لە هەندێک قۆناغی مێژوویشدا جوانی بە تەنها خۆی هێز بووە، هێزێکی وەها کە کەس نەیتوانیوە فەرمانەکانی ڕەت بکاتەوە. لەوەش تێدەگەین کە ناشیرینی چەندە بێزراو بووە و چۆن بەوپەڕی تواناوە مرۆڤ هەوڵی داوە خۆی لێ بەری بکات و دووری بخاتەوە لە خۆی. ژوورەکانی جوانکاری و کەرەستە جوانکارییەکان دوو داهێنراوی گەورەی مرۆڤن بۆ تەبەڕاکردنی خۆی لە ناشیرینی و بە نەفرەتکردنیشی. لە بەراییەکانی مێژوودا ژوورەکانی جوانکاری لەنێو ماڵ و لە کونجێکی کۆشکەکاندا بوون، لێ دواتر هاتنە نێو بازاڕەوە و بوون بە بەشێکی سەرەکی و دانەبڕاو لە ژیانی گشتی، بە شێوەیەک کە ئەستەمە لەمڕۆدا کەسێک بدۆزیتەوە ڕۆژێک سەری بە یەکێک لەو شوێنانەدا نەکردبێت. هەر ئەوەندەش نا، بگرە ئێستا لە زۆرێک لە زانکۆکانی جیهاندا جوانکاری وەک زانستێک دەخوێنرێت و بڕوانامە دەبەخشێتەوە و پسپۆڕی تایبەتیی خۆی هەیە. هەمووشیان لەوەدا کۆک و هاوڕان کە جوانیی ڕوخسار گرنگترین بەشی مرۆڤە و دەبێت بەردەوام هەوڵ بدەین بە جوانترین ڕوخسارەوە (بەپێی پێوەرە گشتییەکانی کۆمەڵگە) دەربکەوین، نەک بە پێوەرە زاتییەکان و ڕوانینی خۆمان بۆ جوانی. باڵادەستی ئەم تەرزە بیرکردنەوەیە لە دونیای نوێدا، وای لە هەزاران کەس کردووە کە ڕوخساری خۆیان بخەنە ژێر ڕەحمی نەشتەرگەریی جوانکارییەوە و پەنا بۆ چەندین جۆری مەترسیداری نەشتەرگەریی جوانکاری ببەن کە ڕەنگە بە مردنی کەسەکه کۆتایی بێت، نەک لەبەر ئەوەی ئەمانە نەخۆش بن و پێویستیان بەو نەشتەرگەرییە بێت، بەڵکوو لەبەر ئەوەی بەشێکی ڕوخساریان یان ئەندامێکی جەستەیان بە دڵی ئەوانی تر نییە و بە ناشیرین دەبینرێن، بۆیە پەنا دەبەنە بەر نەشتەرگەری. ڕوانینە دەرەکییەکان ئەوەندە مەترسیدارانە دزەیان کردووەتە نێو ناخی ئینسانی ئەم سەردەمەوە، کە ناچار بن بە تەواوی دەستبەرداری ڕوانینە ناوەکییەکانی خۆیان بن و بڵێن: کێشه نیە ژیانمان بکەوێتە مەترسییەوە، یان ڕووبەڕووی مردن ببینەوە، گرنگ ئەوەیە لە چاوی ئەوانی دیکەوە ناشیرین نەبینرێین و بە جوانمان بزانن. بۆ ئەم مردنە تراژیدییە چ ناوێک هەڵبژێرین جگە لە مردنێکی کاڵفامانە لە پێناوی جوانیدا؟!
فێڵێک لە ئارادایە، ساڵۆن دەیگێڕێتەوە

ساڵۆن زاراوەیەکە لە مێژووی نووسینی ئێمەدا کەمترین ئیشی لەسەر کراوه، لە کاتێکدا لە ژیانی گشتیدا و لەنێو خەڵکە سادەکەدا زۆر بە فراوانی بەکار هێنراوە و هەمیشەش لەگەڵ ناوهێنانیدا بۆچوونێکی ڕەخنەیی توند و ئامادە دەبێنین، کە پێی وایە ساڵۆن شوێنێکە بۆ لە خشتەبردنی ژن و لە ڕێ دەرکردنی؛ شوێنێکە بۆ نەهێشتنی پاکێتی و بڵاوکردنەوەی فەساد و خراپەکاری، ئەوانەشی کە لەوێ کار دەکەن کەسانی ناوبانگ خراپ و دوور لە نەریتن. کێشەی ئەم بۆچوونە باوە ئەوەیە نەک تەنها لەگەڵ ساڵۆندا، بگرە زۆر جار لەگەڵ خۆیشیدا دەکەوێتە کێشەوە و دژی خۆی دەوەستێتەوە. ئاخر ئەو کاتێک پێویستی بە جوانکارییە پەنا دەباتە بەر ساڵۆن و پارەیەکی باشی دەداتێ، لێ هەر ئەوەندەی لەوێ دێتە دەر دیسانەوە دەکەوێتە پەلاماردان و بە سووک سەیرکردنی. ئەم دژ وەستانەوەیە بەتایبەتی لە کاتی بۆنە و ئاهەنگەکاندا دەردەکەوێت، لەوێ بەربەستێکی گەورەی لە ماکیاژ چێکراو دەبینین، کەس ئەوی دی ناناسێتەوە و هەموو ڕوخسارەکان گۆڕاون، هەمووان دەزانن کەس لێرە ڕاستەقینە نییە و ڕووپۆشکراوه بە بەربەستێکی لە ماکیاژ چێکراو، هەمووان هەوڵ دەدەن دان بە شێوە گۆڕاوەکەی یەکدیدا بنێن وەک شێوەیەکی ڕەسەن، ساڵۆن سەربازی ونی پشت ئاهەنگ و کۆبوونەوە گشتییەکانە.
بووک بۆ پێویستی بە جوانکارییە؟ چونکە چەن بەشێک لە ڕوخساری هەن دەبێت لە زاوا و لە خەڵکیش بشاردرێنەوە و بگۆڕدرێن، زاوا بەمە دەزانێت و بە ئاسایی وەریدەگرێت، خۆی لە ساڵۆن دەیهێنێتە دەر و هەوڵ دەدات ڕوخسارە گۆڕدراوەکەی بووکەکە وەک ڕوخساری ڕاستەقینە بناسێنێت. واتا لە بابەتی ساڵۆندا درۆیەکی گەورە هەیە، درۆیەک بۆ فریودان، لێ سەیرەکە لەوەدایە هەمووان کۆکن لە بە درۆنەخستنەوەیدا و بینینی وەکوو ڕاستییەکی تەواو. من دەزانم فێڵێک هەیه، تۆیش دەزانیت فێڵێک لە ئارادایە، بەڵام وا خۆمان دەردەخەین کە هیچ شتێک نازانین. چونکە لە بنەڕەتدا کۆڕاییەک چێکراوە بۆ شاردنەوەی ناشیرینی و دەستکاریکردنی ڕووە ڕاستەقینەکە، شتێکی سەیرە کە دەبینین کەس لاری لەم کۆڕاییە نییە!

سناپچات؛ ناشیرینەکانی بۆ کوێ برد؟

دونیای نوێ دونیای ئەپەکانە، ئەم ئەپانە بە قەبارە و ئاستی خۆیان کاریگەرییان خستووەتە سەر کۆمەڵگە و دیاردە بەرچاوەکانی. بەو پێیەش کە سناپچات ئەپێکە بە پلەی یەک بۆ خستنە ڕووی لێکدژییەکانی جوانی و ناشیرینی بەکار دەهێنرێت، ناتوانین لە بابەتێکی وەهادا نەگەڕێینەوە بۆی. سناپچات دوو بابەتی گرنگ دەورووژێنێت و ڕەواجی پێ دەدات:

یەک: ئێمە دەتوانین جوانی لەو مۆنۆپۆڵکردنەی پێشوو ڕزگار بکەین و مافی هەموو کەسێکە ببێتە خاوەنی ڕوخسارێکی جوان، بۆ ئەمەش دەیان و سەدان فلتەری جیاوازمان بۆ بەردەست خستوون.

دوو: ناشیرینی دەشێت بکرێتە بابەتێکی کۆمیدی و هەمووان بگرێتەوە و بە ناشیرینی خۆیان پێبکەنن، بۆ ئەمەش دەیان و سەدان فلتەری جیا جیامان بۆ خستوونەتە ڕوو.

لە خاڵی یەکەمدا بانگەشەیەک دەبینین کە دەیەوێت پێمان بڵێت ئێوە جوان نین، بۆیە وا باشترە لە گرتنی وێنەکانتانا فلتەرەکانی من هەڵبژێرن، واتا جوانیی سروشتییانەی مرۆڤ بە تەنها بەس نییە بۆ ڕەواییدان پێی، بەڵکوو پێویستی بە تێپەڕین هەیە بە نێو کۆمەڵێک فلتەری دیکەدا. بەو مانایەی کە کاتێک تۆ فلتەرێک هەڵدەبژێریت، لەگەڵیدا دەستبەرداری جوانییە سروشتییەکەت دەبیت و بڕوات بە جوانییە مەجازییەکەی سناپچات زیاتر دەبێت. لەگەڵ ئەوەدا کە دڵنیایت ئەوەی لە وێنەکەدایە تۆ نیت و فلتەرەکەی سناپچاتە، کەچیی هەر باوەڕی پێ دەکەیت و به وێنا ڕاستەقینەکەی خۆتی دەزانیت. ئەمە بە تەنها خۆفریودان نییە؛ خەڵک فریودانیشە. بەڵام چ خەڵکێک؟ خەڵکی نێو کۆمەڵگایەکی مەجازی؛ خەڵکی سناپچات. ئایا لە واقیعدا دەتوانیت بە هۆی هەمان فلتەرەوە خەڵکی بە جوانییە ساختەکەت فریو بدەیت؟ ئەمە ئەو پرسیارەیە کە سناپچات حەز ناکات وەڵامەکەیت دەست بکەوێت!

خاڵی دووەمی ڕەواجپێدڕاوی سناپچات، شتێکی نوێ و سەرنجڕاکێشی تێدایە، کە وای کردووە خەڵکێکی زۆر لە دەوری کۆببنەوە و بەکاری بهێنن، ئەو شتەش کردنی ناشیرینییە بە بابەتێکی کۆمیدی؛ بینینی ناشیرینییە زۆر و زەبەندەکانی دیکەیە لە ڕێی چەندین فلتەری کۆمیدییەوە. ئیشی ئەم فلتەرانە ئەوەیە پێت بڵێن ڕاستە تۆ جوان نیت و بۆ جوانبوونت پێویستیت بە فلتەرەکانی سناپە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا دڵت لە خۆت دانەمێنێت و غەمبار مەبە، زۆر لە تۆش خراپتر و ناشیرینتر هەیە، ئەها تەماشایان بکە! بەکارهێنەر کە خۆی لەنێو ئەم فلتەرانەدا دەبینێتەوە، جگە لەوەی کە تێر بە خۆی پێدەکەنێت و هەست دەکات تا ئەوپەڕی ناشیرینی ڕۆیشتووە، لەگەڵیشیدا هەست بە شانازییەکی گەورە دەکات کە ئەو ئێجگار بەو شێوەیە ناشیرین نییه و سوپاسگوزارە کە خاوەنی ڕوخسارێکی ئەوەندەش بێزراو نییە. لە دونیای سناپچاتدا ناشیرینی و جوانی بە شێوەیەک لێک نزیک کراونەتەوە، کە بەکارهێنەر بەردەوام لە بەرکەوتندا بێت لەگەڵیان. لێ جیاوازییەکە ئەوەیە ناشیرینییەکان لە سناپچاتدا خراونەتە چوارچێوەیەکی ئێجگار کۆمیدی و خەیاڵییانەوە و کەس بڕوای بەو ناشیرینیانە نییە، ئەوەی لە سناپچاتدا باڵادەسته جوانییەکی گشتییە و هەمووان وەک یەک بەشدارن تێیدا. وەک بڵێی ڕێککەوتنێکی پێشوەختە هەبێت بۆ لە کونجخستنی ناشیرینی و وەلانانی و برەودان بە درۆیەکی شیرین، لەبریی دیتنی ڕاستییەکی تاڵ. سناپچات ساڵۆنێکی مەجازییە، بەکارهێنەرانی دەڕازێنێتەوە، ئەوانیش هەرچەندە دەزانن ئەو وێنانە خۆیان نین، بەڵام مادامەکێ هاوشێوەی ئاهەنگە واقیعیەکان کۆڕاییەکی چێ کردووە، قەیدی چییە، با باوەڕی پێبکەین.

  هەڵێنجاندن

ئەم سەرقاڵکردنەی ئینسان بە بابەتی جوانی و ناشیرینی زۆر بەقووڵی بەستراوەتە بابەتی بزنس و بازرگانییەوە. لەمڕۆدا بازرگانی بە کەرەستەکانی جوانکاری یەکێکە لە بەناوبانگترین و سەرکەوتووترین بزنسەکانی جیهان. پارە لەم نێوەندەدا ڕۆڵی لە فلتەرەکانی سناپچاتیش زیاترە، لە یەک کاتدا هەم لە توانایدایە جوانی ببەخشێتەوە و هەمیش ناشیرینی. پارە هێزی ئەوەی تێدایە جوانی بداتە کەسەکان و ببێتە ڕووپۆشێک بۆ بەدکاری و کردە خراپەکانیشیان. کۆمپانیا جیهانییەکان لە پێشبڕکێیەکی بەردەوامدان بۆ خستنەڕووی کەرەستەی جوانکاری زیاتر و جیاوازتر، هەموویشیان ئەو بۆشاییە گەورەیەیان قۆستووەتەوە کە لە ناخی مرۆڤدا دروستبووە بە هۆی کاریگەربوونی بە ڕوانینە دەرەکییەکان بۆ جوانی و ناشیرینی. هەتاوەکوو کۆششی مرۆڤەکان بۆ بەدەستهێنانی دانپێدانانی ئەوانی دی بە جوانییەکەیان بەردەوام بێت، کۆمپانیاکانیش لە هەوڵ و کۆششی خۆیان بەردەوام دەبن بۆ بەدەستخستنی داهاتی زیاتر لە ڕێی بەرهەم هێنان و فرۆشتنی کەرەستە جوانکارییەکانەوە، چ لە واقیعدا بێت و چ لە دونیای مەجازییدا. دواجار گرنگە بزانین مرۆڤ پێویستی بە گەڕانەوە هەیە بۆ بینینە ڕەسەنەکانی لە هەمبەر جوانیی و ناشیرینیدا، وەک چۆن پێویستی بە لابردنی کاریگەری ڕوانینە دەرەکیەکانیشە لەسەر خۆی. کە ئەمە ڕوویدا، جارێکی دی پێناسەکان نوێ دەبنەوە و واتا و دەلالەتەکانی جوانی و ناشیرینیش گۆڕانیان بەسەردا دێت.

پەراوێزەکان

The post ڕوانینی دزەپێکراو appeared first on ژنەفتن.

لەم بوارەیەدا لە چەند ڕەهەندی جیاوازەوە ئاماژە بەم خاڵە دراوە، کە چما لەنێوان خۆکوژی و دنیای هونەر و بەتایبەت نووسیندا پێوەندییەکی چڕوپڕ هەیە. سەبارەت بە خۆکوشتنی هەندێ نووسەری وەک فێرناندۆ پێسۆئا¹، چێزارێ پاڤێزێ²و سێلڤیا پلات³کۆمەڵێک لێکۆڵینەوەی تۆکمە کراوە. کۆی ئەم لێکۆڵینەوانە ئەوەمان بۆ دەردەخەن کە تایبەتمەندیی ژیانی کۆمەڵێکی بەرچاو لە نووسەران، وەسوەسەی خۆکوشتن و ململانێیەکی بەردەوام بووە لەگەڵ ئەم دیاردەیەدا. بەتایبەت بۆ نووسەرانی سەردەمی ڕۆمانتیک و دواتریش داداییستەکان، ستایشی خۆکوژی دەبێتە ئایدیاڵێکی ئەدەبی و هەروەها بەشێک لە تێگەیشتنی هونەریی نووسەر. ئەگەرچی هێشتا پێوەندیی نێوان نووسین و خۆکوشتن بەگشتی وەک بابەتێکی لێڵ و نادیار ماوەتەوە. ڕاستە وەسوەسەی خۆکوشتن چ بە ئاشکرا یان نهێنی، چ لە ڕووی هەست یان نەستەوە بێ، لە کۆڵی نووسەر نابێتەوە، بەڵام ژمارەیەکی بەرچاو لە نووسەران بەسەر ئەم وەسوەسەیەدا زاڵ بوونە و لە ئاکامیشدا بە مەرگی سروشتی ماڵاواییان لە ژیان کردووە و تەنانەت تەمەنێکی درێژیان هەبووە و بەجۆرێک توانیوویانە کە لەگەڵ کاری نووسین و فریوی خۆکوشتن، بە خەیاڵێکی ئاسوودەوە ڕابێن.

چ لە ڕابردوو، چ لە سەردەمی ئێمەدا، کۆمەڵێک هونەرمەند دەناسین کە ڕایانگەیاندووە “تەنیا هەر هونەر” توانیوویەتی ڕێگر بێت لە بەردەم خۆکوشتنیاندا. بەڵام بۆچی تەنیا هەر هونەر؟ بۆ نموونە بۆچی گۆزەگەری یان کۆکردنەوەی پوول نە؟ چ شتێکی تایبەت لە جەوهەری نووسیندا هەیە کە لە بری ئەوەی مرۆڤ مەجبوور بە خۆکوشتن بکات -کە ئاسایی دەنوێنێ- دەبێتە لەمپەرێک لە هەمبەر خۆکوشتندا؟

پێش ئەوەی درێژە بە باسەکەم بدەم، دەمەوێ خاڵێک ڕوون بکەمەوە: لێرەدا قسەکانی من هەموو نووسەر یان هونەرمەندێک ناگرێتەوە. بە هیچ شێوەیەک نامەوێ گریمانەیەکی گشتی سەبارەت بە خۆکوشتن ئاراستە بکەم. هۆکار و پاڵنەری سەرەکیی جۆرێک لە خۆکوشتن وەها ڕوون و بەرچاوە کە دەکرێ وەک کارێکی عاقڵانە چاوی لێکەین. لە لایەک تریشەوە جۆرێک لە خۆکوشتن هەیە کە هۆکارەکەی نەخۆشیی دەروونییە و دەکرێ لەگەڵ کردەوەیەکی ناوشیار بەراورد بکرێ. ئەم دوو جۆرە خۆکوشتنە لە ڕوانگەی فەلسەفییەوە سەرنجڕاکێش نین و لەم نووسینەشدا ناخرێنە بەر باس. ئەمەش بەو واتایە نییە کە بمەوێ لەسەر بنەمای پووچی یان مەبەستمەند بوونی مرۆڤ سەبارەت بە مژاری خۆکوشتن گریمانە و بیرۆکەیەک بخەمە ڕوو. ڕەنگە هەق بە “کامۆ” بووبێت کە پووچی و بێهوودەیی یان ئامانجداربوونی مرۆڤی هێناوەتە ئاست جیدیترین مژاری فەلسەفییەوە. بەڵام ئەو بیرۆکەیەی هەڵە بوو کە پووچی بوونی مرۆڤی وەک هۆکاری خۆکوشتن زانیبوو. ئەگەرچی زۆر جار ئەم شتە دەوترێ – بەڵام هەڵەیەکی گەورەیە – کە تاکی خۆکوژ وەک کەسێ چاو لێ بکەین کە بەم دەرئەنجامە گەیشتووە کە ژیان بێهوودەیە. بە پێچەوانەوە تاکی خۆکوژ ئەو کەسەیە کە چیتر هۆگری ژیان نییە و ئەمەش بابەتێکی زۆر جیاوازە. تاکی خۆکوژ ئەو کەسەیە کە چیتر تامەزرۆی ژیان نییە، بەبێ ڕەچاوکردنی چۆنیەتی تێپەڕبوونی ئەم ژیانە. تەنانەت ئەگەر ئەم ژیانە زۆر پڕواتا و جوانیش بێت. بێگومان ئەم بابەتە لە ڕووی فەلسەفییەوە گرینگە، چونکە ئەم پرسیارە دێنێتە ئاراوە کە بۆچی ژیان تەنانەت لەو کاتەشدا کە بەپێی ویست و حەزی مرۆڤ تێپەڕ دەبێت، بۆ هەندێ کەس کەموکووڕی هەیە؟ یان بەپێچەوانەوە هەندێ کەسی تایبەت چ خەون و خولیایەکیان لە سەردایە کە هەرگیز ئیمکانی وەدیهاتنیان بۆ نییە.

هەروەها لەنێو نووسەراندا تاقمێک هەن کە دەبێ قەت لە بەرچاو نەگیردرێن. جۆرە نووسەرێک هەن کە وەک فەرمانبەرێک لە فەرمانگە کار دەکەن: واتە لە کاتژمێر هەشتی بەیانییەوە هەتا دوازدە و لە کاتژمێر دووەوە هەتا پێنجی سەر لە ئێوارە و بە درێژاییی ڕۆژ ئەوەندە لاپەڕە دەنووسن، بەبێ هیچ حەز و شەوقێکی وەها یان وەڕەزبوونێک، بە کۆمەڵێک بەرهەمی سەرنجڕاکێشەوە، بەڵام ناسەرکەوتوو. هەروەها تاقمێک تایبەت لە نووسەریش هەن وەک ئاگاتا کریستی⁴و….کە بە دۆزینەوەی دنیای خەیاڵاوی باشترین هەلی ڕابواردن بۆ خۆێنەر دەڕەخسێنن و بە قەڵەم سووڕانێک کتێبێکی ئەستوور دەنووسن. بە پێچەوانەی ئەمانەوە ئەو نووسەرانەی مەبەستی باسەکەی منن ئەوانەن وا بەرانبەر بە کاری خۆیان هەستێکی شاراوە و ئاڵۆزییان هەیە. زۆر نووسەر هەن کە ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ، بە شێوازی بژاردە پەیڤ یان لە نامەکانیاندا ئاماژەیان داوەتە بابەتی ئەم شاراوەییە، بێ ئەوەی بتوانن شرۆڤەیەکی لەسەر بکەن.

یەکێک لە نووسەری بەرهەمە خەیاڵی- زانستییەکان واتە فرێدریک براون⁵، وتوویەتی: “من ئێجگار ڕقم لە نووسینە، بەڵام لە هەمان کاتدا پێی سەرسام دەبم کە چۆن تا ئێستە نوسیوومە!”، ئەم وتەیە لەوانەیە رۆر نووسەر هەبن کە ئامادەن بڕە پارەیەکی زۆریش بدەن تاکوو وای پیشان بدەن کە ئەم ڕستەیە ئەوان وتوویانە. ئەوەی لێرەدا دەبێ شرۆڤەی بۆ بکرێ ئەمەیە کە لە زەینی ئەم جۆرە نووسەرانەدا کۆمەڵێک توخم و ڕەگەزی دژواز بە شێوەیەکی سەرسووڕهێنەر، یەکجێ کۆ بوونەتەوە: جەبرێکی ڕەها و دەروونی بۆ نووسین، بە چەشنێک کە ئەگەر بۆ ماوەیەک دەست لە نووسێن هەڵگرن، تووشی جۆرێ شڵەژان و دڵەڕاوکێ و هاوکات ناڕەزایەتی دەبن و هەست بە گوناهێکی گەورە و تاوانێکی قورس دەکەن و لە لایەک تریشەوە خودی نووسین بۆ کەسیان چێژبەخش نییە. بەرخۆدانی سەرسەختانەی نووسینی ڕستەیەک و بڕێجاریش وشەیەک کە دەبێ لەسەر ڕێگە لاببرێ، سزایەکی تاقەت پڕووکێنە و تەواوکردنی بەرهەمێکی دەستپێکراو وەک هەڵکەندنی کێوێک وایە لە بنەوەڕا و دواتریش کە نووسینی ئەو بەرهەمە کۆتایی پێهات، کەیف خۆشییەکی لە ڕادەبەدەر، هەستکردن بە دەربازبوون و جۆرێک لە بەختەوەری کە چیتر “مەجبوور بە نووسین نابم”، ئەو شتەی کە ڕەنگە نووسەر چیتر هەرگیز نەیویستبێت. ئاوەهایە دۆخی ناخهەژێنی نووسەری ئێمە کە ئەو دەمەی وا نانووسێ، تێک دەچێ، هەست بە کەیف خۆشی ناکا و لە کاتی نووسینیشدا دۆخی لەمە باشتر نابێ. ئەو تەنیا کەڵکەڵەی، کۆتاییهێنان بە نووسینی بەرهەمەکەیەتی. لە هەمان کاتدا بە تێپەڕبوونی کات ڕەزامەندی لە بەر چاپ و بڵاوبوونەوەی بەرهەمەکەی، خوێندنەوە لە لایەن بەردەنگەوە، ڕاکێشانی سەرنجی ڕەخنەگرەکان، وتووێژ لەگەڵ گۆڤارە ئەدەبییەکان سەبارەت بەم بەرهەمە و لە کۆتاییشدا بوون بە کەسایەتی یان دەموچاوێکی ئەدەبی هەموو ئەو شتانەیە کە نووسەر پێی دڵخۆشە و تەنیا بەم شێوەیە کە ڕۆحی یاخی و سەربزێوی دەسرەوێ. نووسەر چەندە لە کاری تاقەتپڕوکێنی خۆیدا پێشکەوێت بە هەمان ڕادەش وردبینانەتر فێر دەبێ کە چۆن بە یارمەتی کۆمەڵێک توانای پسپۆڕانە لەگەڵ ژیان ڕابێ و بە ڕەنج و ئازارێکی کەمترەوە، درێژە بە کاری نووسین بدات. بەڵام بەردەوام کێشەیەکی ناحەز لە ئارادایە کە بەرۆکی هەموو نووسەرێ دەگرێ و ئەویش فرێدریش براون وتەنی: “بە هەر حاڵ دەبێ بەرەو ڕووی نووسین ببینەوە، تا بەرهەمێک بنووسرێ و بێتە دی”.

ئێستە بێینەوە سەر باسی ئەوەی وا دەست بۆ خۆکوشتن دەبات. ڕنگە بکرێ وەها کەسێک، بەو جۆرە پێناسە بکەین کە زۆرتر تامەزرۆی ئەوەیە کە “ژیابێت” تا ئەوەی کە بژیت. بەڵام ئەم شتە مومکین نییە، چوون مرۆڤ بۆی هەیە سەبارەت بە ژیانی ڕابردووی بە ڕەزامەندی یان داخ و کەسەرەوە هەندێ شت بڵێ: بۆ نموونە کەسێکی لە ژیانیدا خۆش ویستووە، خەریکی کارێک بووە، بۆ مەبەست یان ئامانجێک خەباتی کردووە و…هتد، بەڵام ناکرێ بوترێ کە “ژیاوە”. بەپێی تێڕوانینی فرۆید، یەکێ لە گەورەترین حەز و ئاواتەکانی نەستی ئێمە کە بەشێوەی جۆراوجۆر لە خەونەکانماندا دەردەکەون، ئەمەیە کە چاومان لە ڕێوڕەسمی ناشتن و ئەسپەردە کردنی خۆمان بێت. ئەم بابەتە ئاماژەیەک نییە بۆ ئەوەی کە ئێمە لە ژیان وەڕەز یان تێر بووینە، یان ئاماژە نییە بۆ وێستی خۆکاولکارانەی ئێمە، بەڵکوو بەپێچەوانەوە بە وتەی فرۆید ئەمە ڕێک دەلالەت لەسەر جۆرێک خۆشەیدایی و تامەزرۆیییەک دەکات کە ئێمە بەم شێوەیە دەمانەوێ بە مەرگی خۆمان، ناخی ئەوانی تر بهەژێنین. بەڵام من لام وایە لە کرۆکی خۆکوشتندا، کۆمەڵێک واتای جوان هەن، کە لەگەڵ کۆمەڵێک چەمکی وەک خۆشەیدایی و ستایشی ئەوی تردا یەک ناگرنەوە، تەنانەت لە ڕووی ئەخلاقیشەوە خۆکوژی، لەگەڵ ژان و سادیزم و ستایشی ڕەنجدا ناتەبا دێتەوە. بەڵکوو دەبێ لە سۆنگەی هونەر و ڕەهەندی جوانیناسانەوە لێک بدرێتەوە.

لە ناخی هەر هەموو ئێمەدا تامەزرۆیییەکی قووڵ هەیە بۆ گشتخوازی، بۆ گەیشتن بە ترۆپک و تەشقەکان، بۆ سامان بەخشین بە ژیانی خۆمان تا لە ئاکامدا بکرێ وەک “دەستکەوت”ی ژیان ئاراستەی ئەوانی تری بکەین و خۆشمان بە نهێنی لەنێو گۆڕێکدا لە دوورەوە چاو لەم دەستکەوتانە بکەین. یەکێ لە ڕووە ناحەز و ناخۆشەکانی ژیان ئەمەیە کە لە لووتکە و ترۆپکی خۆیدا کۆتایی پێ نایەت، بەڵکوو لە ساتەوەختێکی ئەم ژیانەدا هەر هەموو ئەو شتانەی وا خۆشمان ویستوون، یان حەزمان لێیەتی و لە چرکەساتی دواتردا لە دەستی دەدەین  یان خوازیاری شتێکی تر دەبین. لە ساتەوەختێکدا کەیف خۆش و تەندروست و جێی ڕێزین و لە چرکەساتی دواتردا تێک دەچین یان دەشڵەژێین و ناڕازین و جێگەی بەزەیین و بێڕێزیمان پێ دەکرێ. بێگومان هەر ئەم هەوراز و نشێوە بەردەوامەشە کە ژیان تێکەڵ بە هەڵزنین و هەڵچوون دەکا و هانمان دەدات کە تا دواخاڵ درێژە بەم گەمەیە بدەین. بەڵام لە بەسەرهاتێکدا کە ناگاتە کۆتایی، یان لانیکەم ئێمە ئاگاداری کۆتاییەکەی نابین، چیتر چەمکێکی وەک “هەڵچوون” چ واتایەکی دەبێ؟ ئێمە هەر هەموو پێمان وایە کە “لە کۆتایی”ی ژیاندا، هەر دەمرین. بابەتێک کە نە تەنیا عەقڵانییە، بەڵکوو عادڵانە و تەنانەت جوانیشە. بەڵام ئەوەی ڕاستی بێ، مەرگ لە وەها ساتەوەختێکی ناکاودا بەرۆکمان پێدەگرێ کە لەنێو ڕێگەداین تا منداڵەکانمان لە فێرگە بەرەو ماڵەوە بێنینەوە، یان لە حەمام و لە کاتی خۆشتندا و یان لە کاتی گوێگرتن لە پرۆگرامێکی هونەری لە ڕادیۆدا. لە ڕواڵەتدا ئێمە ڕێک لە چرکەساتێکی نەگونجاودا دەمرین و هەموو ئەو شتانەی کە دەبوو بیکەین و هەموو شتانەش کە دەمانویست بیڵێین، نیوەچڵ دەمێنێ. ژیانی ئێمە بە هۆی مەرگەوە “دادەبڕێ” بەڵام قەت “ناگاتە کۆتایی.”.

ئامۆژگاری دەدەینە ئەو کچانەی وا لە قۆناغی دواناوەندیدا عاشق بوونە و پێیان دەڵێین کە زۆر وریا و ئاگادار بن کە “ژیان، ڕۆمان نییە”. مەبەستمان ئەمەیە کە ژیان جیدیتر و ڕەنگە پڕمەترسیتر لەم قسانەش بێت. لەم ئامۆژگارییەدا حەقیقەتێکی مەزن هەیە، ئەم حەقیقەتە بەڵام کەمترین پێوەندیشی بە “جیدی”بوونەوە نییە. لە ژیانی ڕاستەقینەدا ساتەوەختی وا هەیە کە زۆر خەیاڵاوییتر لە ڕۆمانێکی عاشقانەیە و زۆربەی خەڵک تەنانەت ژیانێکی دڵخوازتر لە ژیانی پاڵەوانی نێو چیرۆکەکانیان هەیە، جیاوازیی نێوان ژیان و ڕۆمان لە جوانی ڕۆمان و جیدی بوونی ژیادا نییە، بەڵکوو لەم جیاوازییە ساکارەدایە کە ژیان بە واتای ڕێکخستن، گشتکاری، گەیشتن بە ترۆپکدا، کۆتاییەکی نییە. لەخۆڕا نییە کە سەبارەت بە ڕووداو و بەسەرهاتەکانی ژێانێکی کڵێشەئاسا، دەڵێین: “شانامە کۆتاییەکەی خۆشە” واتە بەسەرهاتێک خۆشە کە ئاکامەکەشی خۆش بێت. بەڵام ئەم قسەی نەستەقە بۆ واقێعی ژیان ناشێ، لەبەر ئەوەی ژیان ئاکامێکی ڕاست و چاوەڕوانکراوی نییە. لە لایەک تریشەوە، وەهاش نییە کە ژیان لەگەڵ واقێعی مەرگدا، بەردەوام کۆتایییەکی ناحەزی هەبێ، ئەگەر واش بێ، جۆرە ژیانگەلی وەها و ئا لەم چەشنە دەکرێ لەگەڵ هەندێ ڕۆمانی وەک “ئانا کارنینا” یان “ڕەنجەکانی ڤۆرتێری گەنج” بەراورد بکرێن. لەبەر ئەوەی لەم بەرهەمانەدا نە لە ڕووی چێژپەرستی و زۆرخۆش ڕابواردنەوە، بەڵکوو لە ڕووی جوانیناسییەوە، لەو شتەی کە دەگاتە کۆتایییەکی “ناحەز”، بەرهەمێکی “دڵخواز” دێتە ئافراندن؛ چوونکە لە پێکهاتەی هەموو ڕۆمانێکدا هێڵەکان و ئاستە جیاوازەکان و پاژە لاواز و ناهاوسەنگەکان پەیوەستی یەکتر دەبن و جۆرێک لە یەکگرتوویی و یەکانگیرییەکی هونەری دێتە ئاراوە.

ڕەنگە بکرێ ژیان بە لانی زۆرەوە لە گەڵ ڕۆمانێکی چارلێز دیکێنز⁶ واتە: The Mystery of Edwin Drood بەراورد بکرێ کە کۆتایییەکەی بە هۆی مەرگی نووسەرەوە زۆر پڕ راز و ڕەمزە. لە سەرسامییەکانی سەردەم هەر ئەمەیە کە ئەم کتێبە ناخوێندرێتەوە. بۆ ئەوەی وا ئاگای لێیەتی کە ئەم کتێبە کۆتایییەکی بۆ نییە، ئەم بەرهەمە هەر لە دەستپێکەوە خوێنەر تووشی هەیەجان و هەڵچوون ناکات و وەک ڕۆمان سەیری ناکات و ئەوەش وا ئاگای لێ نییە و بە تامەزرۆییەوە درێژە بە خوێندنەوەی دەدات، لە کۆتاییدا پەژیوان دەبێتەوە و هەست بەوە دەکات کە خەسارێکی قورسی لێکەوتووە و پێی خۆشە بگەڕێتەوە لای کتێبفرۆشەکە و ئەو پارەیەی وا بۆ کڕینی ئەم کتێبە پێی داوە، لێی وەرگرێتەوە.

کاتێ بیر لە مەرگی خۆمان دەکەینەوە، بەردەوام وەک ناواقێعی، وێناهەڵنەگر و تەنانەت نامومکین دێتە پێش چاومان. لە کاتێکدا لۆژیک بە شێوەیەکی حاشاهەڵنەگر فێری کردووین کە “هەموو مرۆڤێک هەر دەمرێ”. تەنانەت هەر بەمەشەوە دیسان هەق بەو هەستەی ئێمەیە. لەبەر ئەوەی ئەگەر چی لە ڕووی سروشتییەوە هەموو کەس دەمرن، بەم حاڵەشەوە، لەنێو ئێمەدا کەسێ بوونی نییە کە “مردبێ”. مەرگ بابەتێک نییە کە ئێمە تێمان پەڕاندبێ یان ئەزموونمان کردبێ. مەرگ تەنانەت ڕووداوێک نییە کە لە ئێمەوە تێپەر ببێ. بەکورتی مەرگ، “بەسەرهات” نییە. وەها نییە هەموو ڕۆژێ کە لە ماڵ دێینە دەرێ، ڕۆژێ لەبەر دەرکەی ماڵەوە ڕەت ببین و بمرین و بۆ چرکەساتی دواتریش بتوانین ئاوڕ لە دواوە بدەینەوە.

حەز و خولیای ئامادەبوون لە ڕێوڕەسمی ناشتن و ئەسپەردەکردنی خۆماندا شتێک نییە جگە لە خولیای ئەمەی کە دوای مردن، تەنانەت بۆ چرکەساتێکیش سووکە ئاوڕێک لەپاش خۆمان بدەینەوە. ئەو ڕەزامەندییەی کە مرۆڤ لەم گەڕانەوەیە، چاوڕێی دەکا، لەوانەیە لەگەڵ دەقی کتێبێک بەراورد بکرێ کە کۆتایییەکی دڵخوازی نییە. پاڵەوانی سەرەکی مردووە و دنیایەک داڕووخاوە، بەم حاڵەشەوە کتێبێکی چاک بووە: لە پڕێکدا لەوە تێدەگەین کە ئەم کتێبە هەر لە سەرەتاوە، بۆ وەها کۆتایییەک پلانی بۆ داڕێژراوە و دەستی پێ کردووە؛ ئەوەی وا لە سەرەتاوە قەت جێی تێگەیشتن نەبوو، لەم ڕێڕەوەشدا تەنانەت دەرفەتە لە کیسچووەکان واتامەند و پڕبایەخ بوونە. حەزی ئامادەبوون لە ڕێوەڕسمی ناشتن و ئەسپەردەکردنی خۆماندا، ئەگەرچی هەندێک ئاڵۆز دێتە پێش چاو، بەڵام ئەمە لە هەمان کاتدا حەز و خولیای نەمری و مانەوەیە بۆ هەتایی. خولیای ئەمەیە کە مردبێتین، تا چیتر قەت نەتوانین بمرین. خولیای هەڵوێستێکە وا لەوپەڕی تیاچوونی ئێمەوە دێتەگۆڕێ. هەڵوێستێک کە بکرێ لێیەوە بڵێی: “من مردووم” و بە پشتڕاست کردنەوەی مەرگی خۆمان، لانیکەم ڕواڵەتی زیندووبوون، ڕاگرین. فێرناندۆ پێسۆئا دەیگوت: هەموو شتێ بەلامەوە یەکسانە. لەبەر ئەوەی لەو چرکەساتەیەدا، شتێک بەسەر شتێکی ترەوە زاڵ نییە. بەڵام خۆ دیار بوو درۆ دەکات: لەبەر ئەوەی ئەو پێی خۆشتر بوو کە لای خۆی وا بیر بکاتەوە کە مردنی بەتەواوەتی بێ بایەخە. کە دیسان بەهار دێتەوە و شکۆفەی گوڵ وەکوو جاران دەپشکوێن و دارەکانیش سەرلەنوێ وەکوو جاران چرۆ دەکەن، وەک ساڵی پار و ئەویش بە نهێنییەوە لەوێیە تا شکۆفەی گۆڵان و چرۆی داران بە بەراورد لەگەڵ ساڵی ڕابردوودا، هەڵسەنگاندنیان بۆ بکات.

ئێستا لە بابەتی ئاڵۆزی خۆکوشتندا هاندەری سەرەکی چییە و لە کوێیە؟ ئایا لێرەدایە کە – ئەمەش لەگەل سەلیقەی گشتی یەک دەگرنەوە – ئێمە هەر هەموو حەزێکی شارەوەمان بۆ خۆکوشتن لە دەرووندایە؟ بێگومان هەر واشە. بێگومان ئێمە هەر هەموو “شتێ” لە بکوژەکان و “شتێ” لە شێتەکانیشمان لە دەرووندایە. بەڵام بەم قسانە هیچ بابەتێ ڕوون نابێتەوە. جیا لەمانەش ئەم جۆرە گشتبێژییە نە تەنیا ئاسانە و هیچ تێچوویەکیشی نییە، بەڵکوو بەتایبەت، لەبەر ئەوەی بە شوێن دەربڕینی شتێکیشەوە نییە، لە ڕاستیدا بێڕێزییە بەرانبەر بە تاکی خۆکوژی “ڕەسەن”.

ئەم جۆرە تێڕوانینە بۆ تامەزرۆبوونی گشتیی مرۆڤ لە هەمبەر تەواو کردن و کۆتایی پێهێنان کە لە هەمان کاتیشدا تامەزرۆییە بۆ مردن و هەرمان بوون، مژارێکە زۆر ئاڵۆز و تێگەیشتن لێیشی نامومکینە، کە بە گشتبێژی و سازکردنی مودیلێکی پاساودراو و جڤاک پەسەند، شێ جگە لە چەواشەکاری نییە: چۆنە کە کۆمەڵێک مرۆڤی تایبەت لە نەبوونی خۆیاندا بە شوێن سەرچاوەکانی کەماڵ و بێنیازیدا دەگەڕێن و چلۆن کردەوەی تاکی خۆکوژ – کە لە هەمان کاتدا کردەوەیەکی کاولکارانەشە – شایەتی لەسەر هاندەرێکی دەروونی زۆر داهێنەرانە و هونەرمەندانە دەدات؟

زۆربەی کات وا پێدەچێ کە تاکی خۆکوژ لە سەردەمی کلاسیکدا، کەسێکی ناوچاو گرژ، گۆشەگیر، پەشێو و شڵەژاو، یان خەمۆک، بێورە و هەروەها کەسێکی خوێنتاڵە کە لەگەڵ شۆخی و جەفەنگیشدا نییە، بە دوو چاوی دەرپەڕیووەوە کە پشتی لەژێر باری بێهیواییەکی قورسیشدا چەماوەتەوە. بەڵام لە ڕاستیدا تاکی خۆکوژ لای خەڵکی پسپۆڕ و شارەزای دۆخەکە، کەسێکی پڕ لە ورە و وزە، لە ڕادەبەدەر چالاک و لێهاتوو، بەرزەفڕ، پڕکار، کۆڵنەدەر، سەرکەوتوو و زۆربەی کاتیش پڕ لە بەهرە و بەتوانایە. شاعێری لاو، سێلڤیا پلات، ژنێکی زۆر بەهرەمەند، چالاک، خوێندکارێکی لێهاتوو، سەرۆکی چەندان سەندیکای جیاواز، براوەی زۆر خەڵاتی بەناوبانگ، لە تەمەنی نۆزدە ساڵیدا لە مەودای نێوان وەرگرتنی دوو خەڵاتدا، بە شێوەیەکی جیدی دەستی دایە خۆکوشتن کەچی هەوڵەکەی سەرنەکەوت و بێئاکام بوو. دە ساڵ دواتر، ئەو کاتەی وا بۆ سێهەم جار هەوڵی خۆکوشتنی دا، دایکی دڵۆڤانی دوو کۆرپەی ساوا و لە بواری کاری ئەدەبیشدا داهێنەرتر و گەشاوەتر لە هەمیشە بوو. چێزارێ پاڤێزێ نووسەرێک بوو لە ترۆپکی ناوبانگ و لووتکەی شانازیدا و لە هەمان ڕۆژانیشدا خەڵاتی بەناوبانگی “ستێرگا”ی پێ بەخشرا بوو، کە هاوکات بە هۆکاری نادیارەوە دەستی دایە خۆکوژی. هەروەها کەسێکی وەک هەمینگوەیش وە دووی هەمان ڕێباز کەوت و پاش تەمەنێکی خاوێنی ئەدەبی و گەیشتن بە لووتکە، دوای وەرگرتنی خەڵاتی ئەدەبیی نوبێل و لە تەمەنی شەست و یەک ساڵاندا بە گوللەیەک کۆتاییی بە ژیانی خۆی هێنا. ئەم بابەتە کە زۆربە ئەو کەسانەی هەوڵی خۆکوشتن دەدەن کە تەنیا، هەژار و دەستنەڕوێشتوو، یان تووشبووی نەخۆشییەکی بێ چارەسەرن، تا ڕادەیەک پاساوهەڵگر و جێی تێگەیشتنە، بەڵام ئەو کاتەی وا کەسانی بەناوبانگ و بەرسەرنج، خاوەن بەهرە و دەستڕوێشتوو بڕیار لە خۆکوشتن دەدەن، لە ڕواڵەتدا ئەم کارەیان زورتر لە کاڵفامی، زێدەڕەوی و ناسپاس بوونیانەوە سەرچاوە دەگرێ کە ئەمەش خۆی بەرهەمی تێکچوونی لە ناکاوی حەواس و ناجێگیر بوونی باری دەروونیانە. بەڵام ئەمەشەمان لە بیر نەچێ کە هەوڵی بێوچانی ئەم کەسانە بۆ نووسین، دیسیپلینی هونەری، داهێنانی سەرسووڕهەێنەر و بێسنوور و هەروەها بەرهەمی شاز و دەگمەنی ئەم کەسانە هەر هەمووی دەسکەوتی هەمان شپرزەیی حەواس و تێکچوونی باری دەروونییە. باکۆنین⁷ لەم بارەیەوە دەڵێ: “تامەزرۆبوون بۆ کاولکردن، هاوکات تامەزرۆبوونێکی داهێنەرانەشە“.

بەم پێیە، دەکرێ وێنەی خەیاڵاویی تاکی خۆکوژی ئێسک سووک وەها بنوێندرێ: کەسێک کە زۆرتر لە هەموو کەسێکی تر بێئۆقرەیی و ناڕەزایەتییەکی بەردەوام هاندەریەتی. ئەو ناتوانێ هیچ کارێک دەست پێ بکات بەبێ ئەوەی لە هەمان کاتدا بیەوێ کارەکەی کۆتایی پێهاتبێ. چوونکە ئەو وای بۆ دەچێ کە ئەوکات ڕازییە و ئۆقرە و ئارامی خۆی دەدۆزێتەوە. بەڵام ئەو خۆی فریوو دەدات، چوون هەر ئەمەی کە کۆتایی بە کارێک هێنا، یان زۆربەی کاتەکان تەنانەت پێش کۆتاییهێنان بە کارێک، دیسان دەیەوێ کارێکی تر دەست پێ بکات کە دەبوو زۆر پێشتر کۆتایی پێ هێنابا. ئەم بابەتە هەم ئاماژەیە بۆ بەردەوام بوونێکی بێبڕانەوە و هەوڵێکی ماندوونەناسانە و هەم بێزکردنیەتی لە ئەنجامی کارەکانیدا. لە حاڵێکدا ئەو بەپێچەوانەی هاوکارانی تری کە زۆربە دەتوانن بەئاسانی و لە پڕێکدا لە کارەکەیان داببڕێن، ئەو بۆ کات ڕابواردن یان بۆ سەرقاڵبوون بە شتێکەوە ئیش ناکات بەڵکوو تەنیا هەر لەبەر ساتەوەختی کۆتاییی کارەکەیەتی، کە ئیش دەکات. جیا لەمەش ئەو زۆر کاری لە پێشدایە کە دەبێ کۆتاییان پێ بهێنێت، ئەو دەیەوێ هەموو کتێبێکی خوێندبێتەوە، هەموو تێزێکی باڵای وەرگرتبێ، براوەی هەموو خەڵاتێ ببێ و هەموو ژنێکی لە خشتە بردبێ. جیا لە هەموو ئەمانەش بە شێوازێکی پەڕجووئاسا بە ورەیەکی بێسنوورەوە کە بۆ کەسانی تر جێی سەرسووڕمانە، لە دنیای خۆیدا وەک شۆفێرێک لە کێبەرکێی ئۆتۆمۆبیلی ڕالیدا، دەست بەکار دەبێ. هەر لە هەمان سەرەتاوە ئەم بوونەوەرە سەرنجڕاکێشە هەموو ژیانی خۆی لە پێش چاودایە؛ وەک پلانێک کە لە پێشدا داڕێژراوە و کەس نازانێ بە هۆی کامە پێویستیی دەروونییەوە بگاتە سەرئەنجامێک.

هەڵبەت جێی سەرسووڕمانە کە هەندێ جار هەموو شت بەپێی ویست و حەز و خولیای ئەو دەڕۆنە پێش، وەها کە هیچ هۆکارێک بۆ ناکامی و کەیف ناخۆشی نادۆزێتەوە. خودی کوشندەی ناخی ئێمە بە شێوازێکی بێبڕانەوە، ماندوونەناسانە و لاسایی هەڵنەگر بە خێراییی سەردەمی خۆی تێپەڕ دەکات. دواتریش لە پڕێکا چۆک دادەدات و تیادەچێ. ئەو چیتر لەمە زیاتر ناتوانێ و لەمە زۆرتریشی ناوێ. ئەو لەسەر کورسییەکەی دادەنیشێ و نایەوێ لە جێگەی خۆی هەڵسێ. بۆ دەروبەرییەکان بابەتەکە زۆر ڕوون و ئاشکرایە. ئەو بە هۆی کارکردنی زۆرەوە ماندوو بووە و دەبێ بحەوێتەوە. بەڵام ئەو چۆن دەیەوێ بحەوێتەوە؟ لە حاڵێکدا لە ساتەوەختی حەوانەوەدا چاوەڕێی ئەوە دەکات کە ئاسەواری هیلاکی و ماندووێتی لە خۆوە لە بە جەستەیەوە نەمێنێ. ئەوەی ئەو لە ئەساسدا نایتوانێ، ئەوەیە کە ئۆقرە بگرێ، دەست بۆ کارێک نەبات، بیر لە هیچ نەکاتەوە و ڕۆڵی خودی خۆی لە بیر بباتەوە. لەم ڕووەوە بۆ نموونە بەدژواری دەتوانێ بخەوێ و لە ژیان چێژ بەرێت، تەنانەت ئەو کاتانەش وا ژیانی پڕاوپڕە چرکەساتی خۆش و دڵخواز. ئەو لە “چێژەکانی ژیان” تەنیا جۆری شەیتانی لە چێژ دەناسێ: ئەلکول، مادی هۆشبەر، خۆشویستنی سەرشێت ئاسا، ئەو حاڵەتەی وا تێیدا ڕۆڵی خودی چالاکی ئەو نە بە شێوەیەکی خۆویستانە، بەڵکوو بە زەبری گوشار لە گۆڕپانەکە وەدەردەنرێ و دەخرێتە پەراوێزەوە.

تاکی خۆکوژ ئەو کەسەیە کە بەردەوام  بێبڕانەوە ئاگاداری خودی مەرگە. نە ئەوەی کە تامەزرۆی مردن بێ یان هیوایەتی بێ، بەڵکوو مردن لە ڕیزی سامناکترین شتەکانە بە لایەوە و زۆرێش ڕقی لێیە.

بۆ ئەو کە پێویستییەک وەک چاولێکردن، ناسین و تاقیکردنەوە تەلیسمی کردووە، بەپێی ڕێسا دەبێ لێی ڕوون بێت کە ناکرێ بەسەر مەرگدا زاڵ بین. ئەگەر ئەو دەیزانی کە هەر بەیانی دواڕۆژ تووشی بە تووشی مەرگەوە دەبێ، ڕەنگە بکرێ کارێک بێتە ئەنجام. بەڵام ڕەنگە مەرگ هەر ئەمڕۆ، لە ساتەوەختێکدا کە ئەم خەریکی کارێکی گرینگ بێت، بەرەو ڕووی ببێتەوە یان ڕەنگە لە خەودا کە ئەو هیچ ئاگای لە خۆی نییە. هەر ئەم شتەش زۆر جێی بێڕێزی و سووکایەتییە. ئەم شتە بەگشتی بابەتێکی ناڕەوایە. بەپێچەوانەی کەسانی تر کە ترسی مەرگیان لێ دەنیشێ و نکۆڵی لێوە دەکەن یان هەوڵ دەدەن مەرگ بەگشتی لە بیر بکەن، تاکی خۆکوژ ئەو کەسەیە کە بەردەوام  بێبڕانەوە ئاگاداری خودی مەرگە. نە ئەوەی کە تامەزرۆی مردن بێ یان هیوایەتی بێ، بەڵکوو مردن لە ڕیزی سامناکترین شتەکانە بە لایەوە و زۆرێش ڕقی لێیە. لە سەرسامییەکانی ڕۆژگار ئەمەیە کە تاکی خۆکوژ ئەو کەسەیە مەرگ بۆی بە هیچ شێوەیەک قەبووڵ ناکرێ و بەپێچەوانەی ئەوەشەوە ئەو دەمەی وا هیلاک و ماندوو لە پێ کەوتووە و لە سەر کورسییەکەی دانیشتووە و خزم و کەسوکاری لە تەنیشتییەوەن و لێی دەپرسن لە هەموو دنیا چ شتێکی زۆرتر لە هەموو خۆش دەوێ و دواتر لێی دەبیسن کە زۆرتر لە هەموو شتێ حەزی لە مەرگە و پێی خۆشە کە مردبێت. ئەوانەش وا بە دەورییەوەن، پێی سەرسام دەبن و ئاماژە بە لێهاتوویی و سەرکەوتنەکانی دەدەن لە ژیاندا. بەڵام کەس بیر لەم شتە ناکاتەوە – تەنانەت ئەویش بۆ خۆی قەت وەها بیر ناکاتەوە – کە ئەو لە هەر سەرکەوتنێکدا بەردەوام بیری لە مەرگ کردۆتەوە و بە شوێنیدا گەڕاوە، بە شوێن دۆزینەوەی ساتەوەختێکدا کە ژیان تێیدا دەگاتە کۆتایی و کەماڵی خۆی.

چرکەساتێک کە ئەو تێیدا وەک خواوەند لە حەوتەمین ڕۆژی خیلقەتدا، دەست لە کار بشوا و بە چاوخشاندنێکی خێرا بۆ سەر ئەو جیهانەی کە خولقاندوویەتی، بتوانێ ببێژێ: “دەسکارم باش دەرچووە.”

ئەمەیە ئەو چەشنە لە مردن کە ئەو تامەزرۆیەتی. وەها مەرگێک کە بە واتایەکی تر نە تیاچوونە و نە دابڕانی  کاتیی ژیان، بەڵکوو ئەمە لووتکەی شکۆمەندی، ئەوپەڕی ئاگامەندی و داو بڕیارە لە دوا چرکەساتی ژیاندا کە شایەنی ئۆقرەیی و ئاسوودەییە.

تاکی خۆکوژ بە مانای گشتی کەسێکی شکۆویست و پاوانخوازە، لەبەر ئەوەی ئەو بەردەوام پێش ئەوەی ڕێ بکەوێ، گەیشتۆتە ئەو شوێنەی وا مەبەستیەتی. ئەو تەنیا بەم ئامانجەوە دەتوانێ لە شوێنی خۆیدا ببزوێ. ئەو کەسێکی ترۆپکخوازە و هەر لەم ڕوانگەشەوە چاو لە هەموو شتێ دەکات. ترۆپکخوازی بە واتای تێپەڕین، جێبەجێکردن و گەیشتن بە خاڵی کۆتایی و تەواوکەری شتەکانە. یەکێ لە دوا شیعرەکانی سیلڤیا پلات کە تێیدا وەسفی ژنێک دەکات کە پێش خۆکوشتنی، مردووە، وەها دەست پێ دەکات: “ژن، تەواو و پێگەیشتوو بوو”. لەم شیعرەدا زایەڵەی چەمکی کۆتایی، کامڵ بوون، تەواوەتی و ترۆپک، هەر هەموو پێکەوە دەبیسترێن.

بەپێی ئەو بیرۆکەیەی “جان دووەی”، خۆکوژی کردارێکی هونەرییە کە سەرچاوەکەشی جۆرێک لە ناڕەزایەتی جوانیناسانەیە

ئەم “تەواوەتی”یە لەخۆگری ڕەهەندێکی کاتییە کە بەردەوام سەرنجی کەسی خۆکوژ بەرەو لای خۆی ڕادەکێشێ. خاڵی چەقبەستنی خودئاگای ئەم ڕەهەندەش چرکەساتی هەنووکە نییە، چوونکە ساتەوەختی ئێستا، جیهانی ڕابواردن و خۆشگوزەرانییە. لە ڕابردوویەکی ڕەهاشدا نییە، کە جیهانی مرۆڤی ناوچاوگرژ و خوێنتاڵە. لە داهاتووی دنیای کەسانی خەیاڵاوی یان ئەوانەش وا بۆ دەستەبەرکردنی ژیان و پاشەڕۆژێکی باشتر لە هەموو درکەیەک دەکوتن، نییە. بەڵکوو کاتی کەسی خۆکوژ، کاتێکی تایبەتە کە تەنانەت لە ڕێزمانیشدا گرینگییەکی ئەوتۆی پێنادرێ. کاتی کەسی خۆکوژ “داهاتوو، گەیشتۆتە کۆتایی”یە. کاتی “من، گەیاندبێتمە کۆتایی”یە. یان کاتی “من ژیابێتم”ە. ویست و تامەزرۆییی ئەو، لە ڕاستیدا ویست و تامەزرۆیی گەیاندنە بە خاڵی کۆتایی. دەمەوێ ئەمەش بڵێم کە ئەم تامەزرۆییە بۆ گەیاندن بە خاڵی کۆتایی، پێویست بەوە ناکات وەک جۆرێک بە لاڕێدا ڕۆشتن، نێهیلیستی یان وەک بابەتێکی کاولکارانە سەیر بکرێ، بەڵکوو پێش هەموو شتێک خاوەنی کرۆکێکی جوانیناسانەیە. وەک پاڵپشتیکەری ئەم گریمانەیە دەگەڕێمەوە لای “جان دووەی“⁸ کە لە بەرهەمێکی خۆیدا لەژێر ناوی “هونەر وەک ئەزموون” باسی لێوە کردووە. بەپێی ئەو بیرۆکەیەی “جان دووەی”، خۆکوژی -هەر چەند بۆ خۆی قەت هەوڵی خۆکوشتنی نەداوە- کردارێکی هونەرییە کە سەرچاوەکەشی جۆرێک لە ناڕەزایەتی جوانیناسانەیە. هەر بەپێی ئەم بیرۆکەیە دەبێ جیاوازی دانێین لەنێوان جوانیناسی بە واتا گشتیییەکەی وەک جوانیناسیی دیمەنێکی سروشتی، چێشت یان بیرۆکەیەکی فیزیکی و هەروەها جوانیناسیی تایبەتیی هونەری کە بە شێوازێکی تایبەت تەنیا ئاراستەکردنی بەرهەمە هونەرییەکان دەگرێتەوە. “دووەی” لە شرۆڤەی وتەزای یەکەمدا ئایدیای “ڕووداو” لە ناوەندی ئەو بیرۆکەیەی خۆی دادەنێ و لە وتەزای دووهەمێشدا ئایدیای “سەرنجڕاکێشان”ی پێ زیاد دەکات. دووەی دەڵێ: هەر هەموو ژیان، ڕەوتی بەردەوام و بێبڕانەوەی ئەزموونە جیاوازەکانە. برسێتی، سەرما و سۆڵە، خەون و بێداری و هەروەها کاری ڕوژانە، هەر هەمووی کومەڵێک “ئەزموون”ی ئێمەن. بەڵام لە ژیانی ڕۆژانەدا ئەو ئەزموونانەی کە بکرێ وەک “ڕووداو” ناودێریان بکەین، زۆر دەگمەنن. جیاوازیی نێوان ئەزموونی ئاسایی و ڕووداو پێش هەموو شتێک ئەمەیە کە ڕووداو، کۆتایییەکی خەست و خۆڵ و ڕاستەقینەی هەیە کە چیتر ناکرێ بە دەستتێوەردانی شتێکی لێ بسڕینەوە یان جێگۆڕکێی پێ بکەین. جیاوازی تریشیان ئەمەیە کە ڕووداو “گشتییەت”ێکی یەکپارچەیە، یەکبوونێکی ئۆرگانیکە کە پاژەکانی شپرزە یان پرژ و بڵاو نین، بەڵکوو لە پێکهاتەیەکی یەکگرتوودا، داکۆکیی لەسەر شوناس و کێیەتی خۆیان دەکەن و پشتڕاستی دەکەنەوە.

ئەگەر بمانەوێ بۆ ڕووداو هەڤۆک یان نموونەیەک بە دەستەوە بدەین، خێرا وەبیر هەندێ ڕووداوی سەرسووڕهێنەرێ وەک بوومەلەرزە، ڕفاندنی فڕۆکە و ڕاوی نەهەنگ لە چۆمی ئامازۆن دەکەوین. بەڵام زۆرێک لە ئەزموونە ئاساییەکانێش وەک ڕووداوێک وان. وەکوو خواردنی شێو لە ڕیستۆرانتێکی بەشکۆ لە پاریسدا، یان بینینی باخچەی ئاژەڵان لە ئامستەردام، یان سەیری گەمەی تۆپی پێ لە تەلەڤزیۆندا. بەپێی شرۆڤەی “دووەی” هەمووی ئەم ئەزموونانە خاوەنی جۆرێک لە کوالێتی جوانیناسانەن بە مانا گشتییەکەی کە لە تایبەتمەندیی ڕووداوبوونیانەوە سەرچاوە دەگرێ. بەپێی هەمان شرۆڤە، ڕووداو کاتێک وەک خودی ڕووداو دەردەکەوێ کە “تێپەڕ کرابێ”. ئەمە بەو واتایە دێ کە ئەزموونەکان لە کاتی ڕوودانیاندا، هەرگیز وەک ڕووداو دەرناکەون، بەڵکوو دواتر و تەنیا پاش ڕوودانیان، واتە پاش ئەوەی کە کۆتاییی ئەزموونێک، ڕواڵەتێکی یەکگرتووی بەخشیبێته هەموو پاژەکان، وەک ڕووداوێک دەردەکەوێ. جیا لەمەش هۆی ئەمەی کە بڕێجار گرینگترین ڕووداوەکانی ژیانمان بە کەسەر و سەرسامییەوە، وەبیری خۆمانی دێنینەوە، ڕێک هەر ئەمەیە، وەک بڵێی ئەمە  قەت ئێمە نەبووین کە لە ڕاستیدا وا شتێکمان بە سەردا هاتووە، یان چما لە شوێنێکی ژیانماندا شتێکی پێویستمان پشتگوێ خستبێ. بەم پێیە خوکۆژیی کردارێکی ڕادیکاڵ و بناژۆخوازانەیە، ئەگەر چی لەوانەیە کردارێکی نابەلەدانەش بێت، بەڵام بە مەبەستی ئەوەی کە لە گشتییەتی ژیانی خۆمان، ڕووداوێک بخۆلقێنین. دیارە کە خۆکوشتن کردارێکە بە مەبەستی کۆتاییهێنان بە ژیان، بەڵام خۆکوژیی بەپێچەوانەی مەرگی سروشتییەوە کە دابڕانێکی تا هەتاییە لە ژیان و لە ڕاستیشدا ژیان لەوێدا دەگاتە خاڵی کۆتایی. کەسی خۆکوژ، ژیان لەو ساتەوەختەیدا کە بۆ خۆی هەڵیبژاردووە، بەشێوەیەک کە خۆی ویستوویە و پاش ئەوەی هەموو ئەو شتەی کە ویستوویەتی، جێبەجێی کردووە، دەگەیەنێتە کۆتایی. بەم شێوە لە بەرەو کۆتایی بردنە، لە هەمان کاتدا دووهەم مەرجی بەرایی بۆ بە “ڕووداو”بوونی ژیان، مسۆگەر دەبێ: ژیان کە پێش لە خۆکوژی گاڵتەجاڕێک لە ئەزموونی بەهەڵکەوت و لێکدابڕاو بووە، دەبێتە کۆگایەکی تەواو، یان دەبێتە پێکهاتەیەکی یەکپارچە کە ڕەوتی ژیانی کەسی خۆکوژ بەپێی لۆژیکی ناوەکی و لە هەمان کاتدا بەپێی ناچارییەکی پەرەسەندوو، کە بە سووکە ئاوڕێک لەسەر دوا کرداری ئەو دەردەکەوێ: لە دایکبوونێکی نەخوازراوەوە بگرە هەتا سەردەمی پڕ لە وەیشوومەی منداڵی لە دۆڕاندنی یەکەم ئەزموونی خۆشەویستییەوە بگرە هەتا مەرگی دایک، بە باچوونی حەز و خۆزگە و خولیاکان و دواتریش بە هۆی “سروشتێکی دەروونییەوە کە مەیلی بەرەو لای خۆکوشتنه”.

دست بردن بۆ خۆکوژی بە مەبەستی ئەوەی کە ژیان بۆ خۆمان بکەینە ڕووداوێکی جوانیناسانە، بێگومان هەوڵێکی بێهوودەیە، لەبەر ئەوەی کرداری خۆکوژی، بکەری بەسەرهات لەنێو دەبات. ڕەنگە لەم ڕووەوە بکرێ ئەو خۆکوشتنانەی کە نەگەیشتوونەتە ئاکام، تا ڕادەیەک وەک هەوڵێکی سەرکەوتوو لەم چەشنە بێنە ئەژمار کە لەم حاڵەتەدا کرداری خۆکوشتن دەبێتە فریوو یان چەواشەکارییەک تاکوو بکرێ وەک بکەری ڕووداوێک دەرکەوین کە لە هەناوی ئەو ڕووداوەدا خودی خۆمان تەفروتوونا کردووە. ڕەنگە هەر ئەم بابەتە ئەم ڕاستییەشمان بۆ دەرخات کە دەست بردن بۆ خۆکوژییەکی بێئاکام ڕێک وەک خۆکوشتنی ڕاستەقینە، بەڵام جێاواز لەگەڵ ئەودا، دەتوانێ وەک شتێکی دڵخواز و سەرنجڕاکێش بێت.

سەبارەت بە “خۆکوشتنی بێئاکام ” بەردەاوم کەسی چاودێر دەیەوێ بە گرینگی نەدان پێی وا بیر دەکاتەوە کە مەبەستی ئەمە نەبووە کە بێئاکام بمێنێتەوە، بەڵکوو لە ڕاستیدا هەر بێئاکام ماوەتەوە. بەڵام کۆمەڵێک خۆکوژیی بێئاکامیش هەن کە دەبێ وەک مەشق و ڕاههێنانی سەرەتایی چاو لێبکرێن. کومەڵێک مەشق و موماریسە کە تەنانەت پێگەشیان بەرزە. ڕێک وەک کێبەرکێی بازبردن ، کە تێیدا هەر وەرزشوانێک سێ جار بۆی هەیە باز ببات و هەر جارەشی زۆر جیددی و ڕاشکاوانە دەرخەری هەموو توانا و کارامەییی کەسی وەرزشوانە.

خاڵی بە هێزی خۆکوشتنی بێئاکام بە بەراورد لەگەڵ خۆکوژی ڕاستەقینە ئەمەیە کە بکەری ئەو دۆخە تیا ناچێ و ژیان لای ئەو کۆرتە مەودایەکە کە بایەخی هونەری و جوانیناسانەشی هەیە. بەڵام کێشەکە لێرەدایە کە هەر هەمان کارتێکردنی لەسەر ئەوانی تر نییە. لەبەر ئەوەی خۆکوشتنی بێئاکام بۆ “ئەوانی تر” هەڵگری وەها کۆتایییەک نییە کە پڕ بێت لە سەرسامی. بەڵام لە خۆکوشتنی ڕاستەقینەدا هەر ئەم خاڵی کۆتایییەیە کە خەرمانەی پیرۆزی ئیلزام و ئیجبار هەموو ژیان لەبەر دەگرێ. دیسانیش لەسەر بنەمای بیرۆکەی “دووەی” دەکرێ بڵێین دەست بردن بۆ خۆکوژی تەنیا ڕووداوێکی جوانیناسانەیە، لە حاڵێکدا خۆکوشتنی ڕاستەقینە، جیا لەمەش بایەخێکی جوانیناسانەی هەیە، لەبەر ئەوەی تاکی خۆکوژ لە ژیانی خۆی بۆ “ئەوانی تر” ڕووداوێک دەخولقێنێ.

دیارە کە سازکردنی ڕووداوێک لە ژیانی خۆمان پێوەندییەکی ئەوتۆی لەگەڵ لە خۆبوردەیی و نەفس بەرزیدا نییە، بەڵکوو هەوڵێکە بۆ ڕاکێشانی سەرنجی ئەوانی تر و هەروەها خولیای بە هەند وەرگیرانە لە لایەن کەسانی ترەوە. دووەی بەسەرهاتی تایبەتی هونەرمەندانە لە چوارچێوەی کۆمەڵێک بەسەرهاتی جوانیناسانەدا، وەک بەسەرهاتێک پێناسەی دەکات کە پێکهاتەکەی بە شێوەیەکی هۆشیارانە دەرکەوتەی کاریگەریی ڕووداوەکانە لەسەر چاودێرە دەرەکییەکان. ئەم بابەتە لە هەر حاڵدا ئەوەمان پیشان دەدات کە بۆچی ئەم هەمووە سەبارەت بە کاری “مۆندریان”⁹ شتی فەلسەفەئاسا دەوترێت، بەڵام گەڵاڵەیەک هەر لەو چەشنە کە کۆمپیۆتەر دایڕشتووە، دەخرێتە پەراوێزەوە؟ یان بۆچی بەرهەمی بەناوبانگی “دۆشان”¹⁰بە نێوی “فۆنتەین” دەخرێتە نێو مووزەوە. لە حاڵێکدا شتی لە هەمان چەشن لە توالێتدا بۆ ئاودەست کەڵکی لێ وەردەگیرێ. بەم پێێە ڕەنگە ئاشکرا بێت کە بۆچی ژیانی کەسێکی ئاسایی کە بە مەرگی ئاسایی دەمرێ، بابەتێکی جێی بایەخدان نییە و خێراش لە بیری هەموو کەس دەچێتەوە، لە حاڵێکدا ژیانی کەسی خۆکوژ، لە پڕێکدا دەبێتە ڕووداوێکی مێژوویی کە بۆ توێژینەوە و لێکدانەوەی، ئارشیڤی زۆر کۆ دەکرێنەوە. هەر بەو جۆرەی کە بەرهەمێکی ساختە و بێبایەخ، کاتێک بە هونەرمەندێکەوە نیسبەت دەدرێ، لە پڕێکدا بۆ بینەر یان بەردەنگی ئەم بەرهەمە وەک شتێکی مەزن و جێی سەرنج دێتە پێش چاو و سەیر دەکرێ. هاوکات خۆکوشتنیش جۆرێک لە مۆر و واژۆیە لە خوارەوەی بەڵگەنامەی ژیاندا. بەو واتایە کە ئەو بەڵگەنامەیە لەخۆگرێ کۆمەڵێک بابەتی گرینگ و پڕبایەخە و کەسی خۆکوژیش بە وردی ئاگاداری ئەم شتەیە. کەسێک وا لە ژیانیدا ناتوانێ مانا و خولیایەکی دڵخواز بۆ ژیانی بدۆزێتەوە -هەر ئەو مانا و خولیایەی کە لە ڕووداوێک چاوەڕوان دەکرێ- لە ئەنجامدا کۆتایی بە ژیانی خۆی دێنێ و وەک کتێبێک ئاراستەی مرۆڤایەتی دەکات، بەو هیوایەی کە کتێبەکەی بخوێندرێتەوە، تێیدا ڕابمێنن و جێی ڕەزامەندی خەڵکیش بێت. ئەم هیوایە نە تەنیا وەهەم یان خەیاڵاوی نییە، بەڵکوو ئەگەر وردبینانە لێی بڕوانین، بە تەواوەتی واقێع بینانەشە. چوونکە مەرگ وەک بژاردەیەک کە کەسی خۆکوژ هۆشیارانە و بە ویستی خۆی هەڵیدەبژێرێ، زۆرتر لە جۆرەکانی تری مردن -جگە لە شەهید بوون- مەرگێکە کە نە تەنیا بۆ کەسەی وا هەڵیبژاردووە، بەڵکوو بۆ بنەماڵە و تازیەبارانیش وێنای بەردەوەام بوونی ژیان و بوونێکێ تاهەتاییە. نازانرێ کە کەسی بێهیوا و بێئومێد بە مەرگی خۆی، بە شوێن چ شتێکەوە بووە کە لە ژیانیدا دەستی نەکەوتووە؟ بێگومان بەڵام گەیشتۆتە شتێ: ئەویش ئەمەیە کە خەڵک لە بارەیەوە قسە دەکەن و بەم زووانە لە بیر ناچێتەوە.

ئەدەبیات وەک مۆسیقا ئەو شکڵەیە لە هونەر کە نەک هەر بەرهەمهێنانی بەڵکوو تێگەیشتن لێیشی زۆربە گرێدراوی بابەتی کاتە و لە کاتدا دێتە ئەنجام.

ئێستاکە پێوەندیی نێوان خۆکوژی و نووسین یان هونەر بەگشتی چیتر بۆمان نائاسایی نییە. چوون بە وردی شرۆڤەمان لە سەری کرد کە لە ڕەهەندی جوانیناسی و لە ڕووی هونەرییەوە بەگشتی دەکرێ خۆکوشتن (بە هۆی سڕینەوەی بکەر) وەک ویستێکی ئایدیال یان دڵخواز تەوسیف بکرێ. ئەم پێوەندییە، پێوەندییەکی ناوەکییە لەنێوان دوو شێوە هەڵسوکەوتی مرۆییدا کە هەردوو بە شێوەیەکی ئاشکرا و لێکدژ، بە شوێن دۆزینەوەی شتێکەوەن. چونکە سەبارەت بە هونەر – و پێش هەموو شتێک سەبارەت بە هونەر- دەکرێ بڵێین کە هونەر جۆرێک لە تامەزرۆییە بۆ کۆتایی پێهێنان. “دووەی” دەنووسێت کە سەرقاڵ بوونی هونەرمەند لە ڕاستیدا لە هەر قۆناغێک لە کارەکەیدا ئەوەیە کە کۆتایی پێ بێنێت؛ بەم واتایە کە لە بیچم بەخشین بە هەریەک لە پاژەکانی ئەو بەرهەمەی وا پێیەوە سەرقاڵە، بەردەوام گەڵاڵەی کۆتاییی ئەو بەرهەمەشی لە پێش چاودایە. ڕوونترین بابەت لەم بارەیەوە لە ئەدەبیاتدا دەبینرێ، چوون ئەدەبیات وەک مۆسیقا ئەو شکڵەیە لە هونەر کە نەک هەر بەرهەمهێنانی بەڵکوو تێگەیشتن لێیشی زۆربە گرێدراوی بابەتی کاتە و لە کاتدا دێتە ئەنجام.

لە ڕۆمانی “ئانا کارنینا”ی تۆڵستۆی¹¹دا هەر لە سەرەتای ڕۆمانەکەوە، ڕووداوێکی هاتوچۆ لەسەر سەکۆی وێستگەی شەمەندەفەر ڕوو دەدات کە ئانا و ڤرۆنێسکی -کە دواتر حەزیان لە یەکتر دەبێ- لەوێ بۆ یەکەمجار یەکتر دەبینن. ئەم ڕووداوە لە خۆیدا لەوانەیە ڕووداوێکی گرینگ و سەرنجڕاکێش نەبێ و زۆرتر وەک نوکتەیەک وایە. تازە لە کۆتاییی ڕۆمانەکەدا، ئەو کاتەی وا ئانا خۆی فڕێ دەداتە بەر شەمەندەفەر و خۆی دەکوژێ، لێرەدایە کە خوێنەر ئەو ڕووداوە وەک پێش ئاراستەیەکی دراماتیک کە کۆمەڵێک دەرئەنجامی چارەنووسسازی لێ دەبێتەوە، سەرلەنوێ دەناسێتەوە. ئەمە بەو واتایە دێ کە تۆڵستۆی لەو ڕۆمانە ئەستوورەیدا کە نووسیویە، هاوکات لەگەڵ دەستپێکی ڕۆمانەکە، کۆتایییەکەشی نووسیوە و بە پێچەوانەی ئەوەی وا مودیلێکی تایبەت لە داهێنانی ئەدەبی بانگەشەی بۆ دەکات، بە هیچ چەشنێک لەژێر کاریگەری لێشاوی ڕووداوەکان و وشەکاندا نەبووە. لە زۆر نووسەری تریش بیستراوە کە هاوکات لەگەڵ یەکەم دێڕدا، ئاگاداری دوا دێڕی ڕۆمانەکشیان بوونە و ئیتر هەر چەندەیان نووسیبێت هیچ نەبووە جگە لە پڕکردنەوەی کەلێن یان بۆشاییی نێوان ئەم دوو مەودایە. ڕاستە کە پڕکردنەوەی ئەم بۆشایییە لە ڕواڵەتدا ئاسان دێتە پێش چاو، بەڵام ڕەنج و دوودڵی و بەرخۆدان لە واقێعدا لە تایبەتمەندیی بەڵگەنەویستی هەر جۆر چالاکییەکە وا پەیوەستە بە کۆتایی پێهێنانییەوە. بۆ هەموو هونەرمەندێک ئەو بەرهەمەی وا دەستی پێ کردووە، لە دنیای خەیاڵدا کۆتایی پێ هێناوە و ئەو وردەکارییەش کە ئەو دەبێ بەو پەڕی تاقەتەوە ئەنجامی بدات، لە ڕاستیدا جۆرێک کۆتاییهێنان بە کارێکی بە کۆتایی گەیشتووە؛ چوونکە بەرهەم دەبێ کونترۆڵ بکرێ و هاوکات دەبێ بگاتە کۆتاییش. لەبەر ئەوەی بەرهەمی هونەری بێئاگا لە خودی خۆی، بە ڕوانینێکی عاشقانە “بۆ هەموو دنیا” بێکات و بێکۆتاییە. لەم ڕووەوە سەرخۆشی ڕاستەقینە تەنیا لە حەوتەمین ڕۆژدا سەر هەڵدەدات، ئەو ڕۆژەی وا خولقاندنی دنیا کۆتایی پێ دێت و لە ئاکامدا ڕوون و ئاشکرا دەبێ کە “کارەکە بەباشی دەرکەوتووە”. واتە لە هەمان دەستپێکەوە، مەبەستی خولقێنەر، خولقاندنی بەرهەمێکی تەواو -بە هەموو وردەکارییەکانەوە- و کۆتایی پێهێنانی بووە. پەڕجووی سەرسووڕهێنەری خولقێنەر پاش ئەوەی پرۆسەی خولقاندن کۆتایی پێ هات، جگە لە زاتی خواوەند، تەنیا بەر هونەرمەند کەوتووە. بێ سەرنجدان و لەبەرچاوگرتنی ئیمکانی نەمری وهەرمان بوونی هونەرمەند پاش مردن، نیعمەنی ئافراندن ئەم ئیمکانەی بەخشیووەتە ئەم بوونەوەرە مەرگ هەڵگرە کە تەنانەت لە ژیانیشدا -ئەگەرچی زۆر کۆرت- نەمری و هەرمان بوون ئەزموون بکات. جۆرێک لە نەمری لە چەشنی لازاروس: سەرلەنوێ ژیانەوەی پەڕجووئاسای بێوێنە لە پەنای هەموو چرکەساتە سەرخۆشەکانی ژیاندا. بەڵام بە متمانەیەکی تەواو بەم بابەتە کە نە تەنیا ژیان درێژەی هەیە، بەڵکوو بۆ جارێکی تر دەبێ بمرین و یان گەڕانەوەیەکە پاش خۆکوشتنی بێئاکام کە چیتر ئەو شکۆ و شانازییەی خۆکوژیی راستەقینەی نییە. سیلڤیا پلات لە شیعری “خاتوو لازاروس”¹²دا کە تێیدا سەبارەت بە خۆکوژیی بێئاکامی خۆی دادوەری دەکات، وەها دەنووسێت: “مردن، هونەرێکە وەک هەموو شتێکی تر. من ئەم شتە بەباشی جێبەجێ دەکەم.” بەڵام مەبەستی لە مردن کە ئەو تێیدا شارەزا بوو، مەرگی جەستەیی نەبووە، کە لە مەرگێکی هونەری ناچێت، بەڵکوو مەبەستی مەرگێکی هونەرمەندانەیە. واتە کۆتاییهێنان کارێک بە شێوازێکی بێبەزەییانە و عەینییەت بەخشین بە شوناسی خود، تەنانەت ئەگەر باج و بەهاکەشی کاولکردنی خودی خۆی بێت. ئەم تامەزرۆییە هونەرمەندانە کە بینەری کۆتایی و مەرگی خۆمان بین، یان بە زمانی فرۆید، ئامادەبوون لە ساتەوەختی ناشتنی خۆماندا، تامەزرۆییەکی نائاساییە. ئەمە وەک ئەو هیوایە وایە کە ببین بە “کەسێکی تر”. پێسۆئا لە یەکێک لە خەمبارترین شیعرەکانیدا وای هۆنیوەتەوە : “چ بەختەوەرییەکی سەیرە کە من چیتر خۆم نەبم”. ئەو سەبارەت بە “کەسانی ماڵی بەرانبەر” تا ئەو ڕادەیە دەچێتە پێشەوە کە پێی وایە: “ئەوان بەختەوەرن، لەبەر ئەوەی ئەوان من نین”. ئەم هیوایە لە ناعەقڵانیترین شێوەی خۆیدا، ڕەنگدانەوەی ئەم ئاواتەیە کە مرۆڤ هەر ئەو جۆرەی کە هەیە بمێنێتەوە، بە هەمان ڕواڵەت و قەڵافەتی پێشوو، بە هەمان هەست و هەمان گۆڕانکاری لە ژیاندا؛ بەڵام بەپێچەوانەی ئەمەوە، لەهەر حاڵدا “کەسێکی تر” بێت. جۆرێک برای ئاوەڵدوانە یان هاوزادی خۆی. لەم تەوسیفەدا لە یەکەم تێڕوانیندا شتێکی ئەوتۆمان دەست ناکەوێ. مەگەر ئەوەی کە مرۆڤ بتوانێ لە ژیانی هەنووکەیدا، چاودێریی ڕۆژگاری خۆی بێت.

لە بەرهەمی نووسەراندا هەڵاتن بەرەو لای خۆکوژیی بە زۆر شێوەکانی جیاواز سەر هەڵدەدات. ئەم هەڵاتنە هەندێجار بە شێوەی شاراوە و نهێنێ دەردەکەوێ و هەندێ جارێش شێوازێکی دڵخواز دەگرێتە خۆ

سارتەر لە کتێبی “ئەدەبیات چییە”دا، سەرنجی ئێمە بۆ لای دۆخێکی تایبەت ڕادەکێشێ کە نووسەر “قەت” ناتوانێ خوێنەری بەرهەمی خۆی بێ، لەبەر ئەوەی ئەو هەرگیز ناتوانێ کە دڵخۆش بێ بە کارتێکردنی هەنگاو بە هەنگاو و هەروەها بیچمگرتنی پێکهاتەیەک کە ئەو بۆ خۆی لە پێشەوە ئاگای لێیە و بەباشی دەیناسێ. دواتر کە تاڕادەیەک ئەو بەرهەمە لە بیر چۆتەوە، نووسەر لە ساتەوەختی خوێندنەوەی دووبارەی بەرهەمەکەی خۆیدا دەتوانێ بزانێ کە چی بە چییە. هەستێک کە لەوساتە وەختەدا هەیەتی، تا ڕادەیەک هەستی “کەسێکی تر”ە. هەروەها بۆب دیلان دوای ماوەیەک کاتێ وتووێژێکی خۆی دەخوێنێتەوە، دەڵێ: “جێی بەختەوەرییە کە من خۆم نیم”.

لە بەرهەمی نووسەراندا هەڵاتن بەرەو لای خۆکوژیی بە زۆر شێوەکانی جیاواز سەر هەڵدەدات. ئەم هەڵاتنە هەندێجار بە شێوەی شاراوە و نهێنێ دەردەکەوێ و هەندێ جارێش شێوازێکی دڵخواز دەگرێتە خۆ: بۆ نموونە متمانە بەخۆبوونێکی لە ڕادەبەدەری هەندێ لە نووسەران، یان ئەم پێویستییە دەروونییە کە دەبێ هەموو وردەکارییەکان ڕەچاو بکرێن، کۆمەڵێک تایبەتمەندیی دڵخوازن بۆ کەسێ کە دەیهەوێ دنیایەکی نوێ بحولقێنێ یان دەستدرێژییەکی منداڵانە کە زۆرێک لە نووسەران بەرانبەر بە پاڵەوانی سەرەکیی چیرۆکەکانیان ئەنجامی دەدەن و حەزێک کە بۆ کاولکردنی ئەو پاڵەوانگەلە هەیانە، کارێک کە لە کۆتاییی کتێبەکەدا بە حەزێکی تەواوەوە دەیکەن و لە ڕاستیشدا جۆرێک بەرەوڕووبوونەوە و فریوودانی خۆکوژییە و هاوکات بەرەنگاربوونەوەشیەتی.

هیوادارم ئەوەی لێرە وتراوە، ڕوانینێکی نوێ بێت بۆ پێوەندیی نێوان هونەر و خۆکوژی. ئەمە هونەر نییە کە خۆکوژیی بە شێوازێکی لادەرانە “جوانیناسانە” دەکاتەوە. بەڵکوو خۆکوژیی بە شێوازێکی دیاریکراو، بایەخێکی هونەری و جوانیناسانەی هەیە و هەر بەم بۆنەشەوە دەتوانێت لە بواری هونەر یان بابەتی پێوەندیدار بە هونەرەوە، مژارێکی زۆر گرینگ بێت. شعوور و زانیاریی جوانیناسانە بەگشتی کرۆکێکی “خۆکوژانە”ی هەیە، یان بە زمانێکی نەرم و نیانتر کەماڵگەرا و کۆتاییخوازە. کەماڵ بە واتای بێ کەموکۆڕی بەڵام کۆتایی پێ هێنراو. ئەمە بەو واتایە دێت کە گەڵاڵەی ژیانی هونەرمەندانە یان پلانی “هونەرمەندی ژیان” – واتە کەسێک کە تێدەکۆشێ تا لە کۆی ژیانی خۆی بەرهەمێکی هونەری بخولقێنێ – لە ئەساسدا هەڵگری جۆرێک دژوازییە. هیچ هونەرێک لە ئارادا نییە کە هونەری کۆتایی پێهێنان نەبێ و مرۆڤ بۆ ئەوەی بتوانێ لە ژیانی خۆی بەرهەمێکی هونەری بخولقێنێ، بەپێی ‌لۆژیک دەبێ بتوانێ لە کۆتاییی خودی ئەم ژیانە ئیلهام وەربگرێت. دەکرێ ڕەنگدانەوەی وا ئیلهامێک لە فەلسەفەی ئێپیکۆریسمدا ببینین: “وەها بژی کە چما چیتر دواڕۆژێک لە ئارادا نییە”. بەڵام ئەم شیعرە کە شۆڕ بووەتەوە به ناو چێژە ڕەها جەستەییەکاندا، بێگومان ژیان دەکاتە شتێکی نامومکین و لە هەمان کاتدا تاقەتپڕووکێن، وەک ڕۆمانێک کە لە هەر لاپەڕەیەکیدا دەیەوێ کۆتایی پێ بێت. هەر ئەم بێتاقەتبوونە و بێهیوابوون بە دواڕۆژ و هەروەها چێژخوازییە وا لە کەسی خۆکوژ دەکات -خۆکوژی ڕەسەن و بێهیوا- کە بە کوشتنی خۆی لە ژیانی ڕووداوێک ساز بکات. لە زۆر ڕووەوە نووسین بۆ تامەزرۆی ڕووداو گەلێک باشترە لە خۆکوشتنی ڕاستەقینه و دەکرێ بە متمانەیەکی تەواوە ئەمەش بڵێم: کەیفخۆش بوونی مرۆڤ پاش کۆتاییهێنان بە ڕۆمانێک هەر چەندەش کورتخایەن و پووچ بێت، دیسانیش گەلێک زیاترە لە کەیفخۆشی پاش کۆتاییهێنان بە ژیان و خودی خۆمان.

پەراوێزەکان

The post خۆکوژی و ئەدەبیات appeared first on ژنەفتن.

به‌ڵام ئاسمانی پڕ له‌ ئه‌ستێره‌ی كانت بێ به‌رییه‌ له ‌هه‌ر ئه‌ستێره‌یه‌كی شووم. كانت كاره‌سات ناناسێت. ته‌نانه‌ت دیارده‌ سرووشتییه‌ توندوتیژه‌كانیش بۆ ئه‌و، نواندنه‌وه‌ی ڕووداوه‌ كاره‌سات ئامێزه‌كان نین. له‌ به‌رانبه‌ر ته‌قینه‌وه‌كانی سرووشت، سووبێكت په‌نا ده‌باته‌ نێو عه‌قڵ، كه‌ وا ده‌كات هه‌موو ئه‌و شتانه‌ی له‌ ده‌ره‌وه‌ ڕووده‌ده‌ن، زۆر بچووك ده‌ركه‌ون. كانت به‌ شێوه‌یه‌كی هه‌میشه‌یی به‌رانبه‌ر‌ ده‌ره‌وه‌ خۆی ده‌پارێزێت و له‌ ناوه‌وه‌ی ڕه‌حه‌تبوونی(ئۆتۆئێرۆتیک)[2] سووبێكت هه‌ڵدێت. هه‌موو شتێك ده‌بێت‌ له‌ ناوه‌وه‌ی سووبێكت بهێڵدرێته‌وه ‌و به‌رپه‌رچ بدرێته‌وه‌، ئه‌مه‌‌ ناچاریی كاتیگۆرییه‌ هزرییه‌كه‌ی ئه‌وه‌.

بۆ هیگڵ ئه‌ركی هونه‌ر بریتییه‌ له‌ گۆڕینی “هه‌ر فیگۆرێك‌، له‌سه‌ر ڕووبه‌ڕه‌ بینراوه‌كه‌ی، بۆ چاو… كه‌ له‌وێدا ڕۆحی ئازاد خۆی له‌نێو ناكۆتاییه‌ ناوه‌كییه‌كه‌یدا ده‌ناسێته‌وه[3]‌”.

به‌رهه‌می هونه‌ری ئایدیال ئارگۆسێكه[4]‌ به‌ هه‌زار چاوه‌وه‌، فه‌زایه‌كی ڕوون و جووڵاوه‌: ڕێك به ‌هەمان شێوه‌ ئه‌فلاتوون له‌م دوو بەیتییە(distique)‌ به‌ناوبانگه‌ی به‌ ئاسته‌ر ده‌ڵێت: «كاتێك تۆ چاوه‌كان به‌ره‌و ئه‌ستێره‌كان هه‌ڵدێنی، ئاه ئه‌ستێره‌ی من، بۆچی من ئاسمان نیم/ له‌ كاتێكدا هه‌زاران چاو به‌ره‌و تۆ چاو داده‌نێن!”- ته‌نانه‌ت، به‌ پێچه‌وانه‌شه‌وه‌، هه‌موو به‌رهه‌مێك ده‌كات‌ به‌ ئارگۆسی هه‌زار چاو، به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ ڕۆح و مه‌عنه‌ویه‌تی ناوه‌كی له‌ هه‌موو لایه‌كه‌وه‌ ده‌بینرێت[5]“.

ڕۆحیش خۆی ئارگۆسێكی هه‌زار چاوه‌ كه‌ بێ هیچ ئاوارته‌یه‌ك هه‌موو شتێك ڕووناك ده‌كاته‌وه‌. ئاسمانه‌كه‌ی هیگڵ، له‌گه‌ڵ هه‌زار چاوه‌كه‌یدا، له‌ ئاسمانه‌ پڕ له‌ ئه‌ستێره‌كه‌ی شه‌وانه‌ی كانت ده‌چێت، كه‌ هه‌رگیز له‌ لایه‌ن ئه‌ستێره‌یه‌كی شوومه‌وه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ هێرشی ناكرێته‌ سه‌ر. “ڕۆح”ـی هیگڵی و “عه‌قڵ”ـی كانتی وه‌ك هاوكێشه‌كانی یه‌ك خواست دژ به‌ كاره‌سات و به‌رانبه‌ر به‌ ده‌ره‌وه ‌و به‌رانبه‌ر به‌و شته‌ی كه‌ جیاوازه‌ ڕۆڵ ده‌گێرن.

من ناڵێم كاره‌سات ڕه‌هایه‌، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ڕه‌ها له‌ ڕێڕه‌و لاده‌دات، دێت و ده‌چێت، له‌ ڕێڕه‌ولادانێكی كۆچه‌ری، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا به‌ شێوه‌یه‌كی له‌ناكاو و هه‌ست پێنه‌كراو، به‌ڵام به‌ گوژمی ده‌ره‌وه… كاره‌سات تایبه‌تمه‌ندی جۆرێكی تری وریاییه‌‌، شه‌ونخونییه‌،

وه‌ك ئه‌ستێره‌یه‌كی شووم، كاره‌ساتیش له‌نێو “فه‌زایه‌كی ئه‌ستێره‌یی” كورت ده‌بێته‌وه‌. ئه‌م “ناچوونیه‌كییه‌ ڕادیكاڵه[6]‌”، ئه‌م ده‌ره‌وه‌یه‌، كه‌ ناوه‌وه‌ی ڕۆح ناچار ده‌كات: “من ناڵێم كاره‌سات ڕه‌هایه‌، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ڕه‌ها له‌ ڕێڕه‌و لاده‌دات، دێت و ده‌چێت، له‌ ڕێڕه‌ولادانێكی كۆچه‌ری، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا به‌ شێوه‌یه‌كی له‌ناكاو و هه‌ست پێنه‌كراو، به‌ڵام به‌ گوژمی ده‌ره‌وه[7]‌… كاره‌سات تایبه‌تمه‌ندی جۆرێكی تری وریاییه‌‌، شه‌ونخونییه‌، كه‌ خۆی له‌ “ئارگۆسی هه‌زار چاوی” هیگڵ جیاده‌كاته‌وه‌: “ئه‌گه‌ر ده‌ڵێم: كاره‌سات شه‌ونخونییه‌، بۆ ئه‌وه‌ نییه‌ بابه‌ته‌كه‌ بدرێته‌ ده‌ست شه‌ونخوونییه‌كی تره‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی بوترێت: شه‌ونخوون به‌ ژێر ئاسمانی پڕ له‌ ئه‌ستێره‌دا تێناپه‌ڕێت[8]“. كاره‌سات په‌یوه‌سته‌ به‌ “په‌ناگه‌یه‌ك له‌ ده‌ره‌وه‌ی په‌ناگه‌ی ئه‌ستێره‌كان[9]“. ئاسمانی چۆڵ و به‌تاڵ، ئه‌نتیتێزی ئاسمانی پڕ له‌ ئه‌ستێره‌یه‌، بۆ بلانشۆ نواندنه‌وه‌ی دیمه‌نی سه‌ره‌تایی سه‌رده‌می مناڵیه‌تی. هه‌ر ئه‌وه‌ كه‌ ئه‌تۆپییه‌كی[10] جیاوازتر، له‌ ده‌ره‌وەیه‌ك كه‌ مایه‌ی تێگه‌شتن نییه‌ بۆ ئه‌و ئاشكرا ده‌كات، ئه‌ویش له‌ جوانی و باڵاییه‌ك كه‌ مناڵ‌ له‌ “خۆشییه‌كی وێرانكه‌ر” لێوڕێژ ده‌كات… ئاسمان له‌ناكاو ده‌م ده‌كاته‌وه‌، به‌ شێوه‌یه‌كی ڕه‌ها ڕه‌ش و به‌تاڵ و چۆڵه‌… چاوه‌ڕواننه‌كراوی ئه‌م دیمه‌نه‌‌….. هه‌ستكردن به‌ به‌خته‌وه‌رییه‌كه‌ كه‌ خێرا مناڵ داگیر ده‌كات….. بۆیه‌ ناتوانێت له‌ فرمێسك زیاتر شاهیدی ئه‌م شته‌ بدات، شۆڕبوونه‌وه‌ی ناكۆتای فرمێسكه‌كان[11]“.  مناڵ دڵخۆشه‌ به‌ ناكۆتابوونی ئاسمانی چۆڵ و به‌تاڵ. ئه‌و كه‌ له‌ ناوه‌وه‌ی خۆی هه‌ڵكێشراوه‌، ئازاد بووه‌ و ده‌ڕژێته‌ نێو ده‌ره‌وه‌یه‌كی ئه‌تۆپیك. ده‌ركه‌وت كاره‌سات ده‌بێته‌ هاوكێشه‌یه‌ك بۆ به‌خته‌وه‌ری.

جوانیناسی كاره‌سات ده‌كه‌وێته‌ خاڵی دژی ڕازیبوون، ئه‌ویش له‌و ڕێگایه‌وه‌ی سووبێكت چێژ له‌ خودی خۆی وه‌رده‌گرێت. ئه‌مه‌ جوانیناسی ڕووداوه‌. به‌ڵام ده‌شێت ڕووداوێكی بێ ماناش “كاره‌سات ئامێز” بێت: ته‌پوتۆزێكی سپی كه‌ بە نمه‌ بارانێك دروست بووبێت، به‌فربارانێكی نه‌رم له‌ به‌ره‌به‌یاندا، بۆنێكی ڕۆشێر[12] كه‌ له‌ گه‌رمای هاویندا ــــــ ئه‌مانه‌ ڕووداوی به‌تاڵن، ئه‌مانه‌ ئیگۆ ده‌سڕنه‌وه‌، له‌ناوه‌وه‌ هه‌ڵده‌وه‌شێنه‌وه‌، له‌ سووبێكتی ده‌خه‌ن، هه‌ربۆیه‌ دڵخۆشی ده‌كه‌ن. ئه‌م ڕووداوانه‌ جوانن، چونكه‌ ئیگۆ هه‌ڵده‌وه‌شێننه‌وه‌. كاره‌سات، مه‌رگی سووبێكتێكی خۆڕه‌حته‌كه‌ره‌ كه‌ توند نووساوه‌ به‌ خۆیه‌وه‌. له‌ گوڵه‌كانی خراپه‌ی بۆدلێردا له‌ شیعری “ئاوازی جوانی” شاعیر ئه‌ستێره‌كانی به‌ شێوه‌ی(“[13]des astres”)  داڕشتووه‌ته‌وه‌ كه‌ جوانی ئه‌و ئه‌ستێرانه‌‌ به‌ وشه‌ی كاره‌سات(désastres) داده‌به‌زێت. جوانی كاره‌ساتێكه‌ كه‌ ڕێكخستنی ئه‌ستێره‌كان ده‌شێوێنێت. جوانی ئه‌و “مه‌شخه‌ڵه‌یه‌ كه‌ په‌پووله‌ خۆی لێ نزیك ده‌كاته‌وه‌ و له‌ سه‌ری گڕ ده‌گرێت. مه‌شخه‌ڵ و گۆڕ له‌گه‌ڵ یه‌كدا هاوسه‌روان[14]. جوانی به ‌هەمان شێوه‌ی مه‌شخه‌ڵ له‌سه‌ر گۆڕیش هه‌ڵكۆڵراوه‌. نه‌فیبوونی كاره‌سات، ئه‌وه‌ی كه‌ كوشنده‌یه‌، چركه‌ساتی جوانییه‌.

به‌ هەمان شێوه‌ ده‌توانین لای ڕیلكه‌ له‌ قه‌سیده‌ی “لاواندنه‌وه‌ی دینۆ” ئه‌وه‌ بخوێنینه‌وه‌ كه‌ جوانی “هیچ نییه‌ جگه‌ له‌و ده‌ستپێكه‌ ترسناكه‌ی كه‌ به‌ ئه‌سته‌م ده‌توانین به‌رگه‌ی بگرین[15]“. نه‌فی ترس، قاڵبی جوانی و چوارچێوه‌كانی به‌ شێوه‌یه‌كی زۆر قووڵ دروست ده‌كات. جوانی ئه‌و شته‌ به‌رگه‌نه‌گیراوه‌ كه‌ به‌ ئه‌سته‌م به‌رگه‌ی ده‌گرین، یان به‌رگه‌نه‌گیراوه‌ كه‌ به‌رگه‌ی ده‌گرین. جوانی، ئێمه‌ له‌ ترس ده‌پارێزێت. به‌ڵام له‌ هه‌مان كاتدا ترس له‌ ڕێگای جوانییه‌وه‌ ده‌دره‌وشێته‌وه‌، جوانی وێنه‌ نییه‌، به‌ڵكو په‌رده‌یه‌كی نمایشه‌.

جوانی دژ به‌ ناڕێكیی‌، دژ به‌ ترس‌، دژ به‌ جیاوازیی، فۆرمه‌كانی ده‌سه‌پێنێت،

نه‌فی ترس، بۆ تیۆردۆ ئه‌دۆرنۆیش به ‌هەمان شێوه‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كی بنه‌ڕه‌تی جوانییه‌. جوانی ئه‌و فۆرمه‌یه‌ كه‌ له‌نێو ناڕێكیدا جێگیر ده‌بێت، له‌نێو ناده‌ستنیشانكراوی و هه‌ستپێنه‌كراویدا: “له‌سه‌ر ئه‌و شتانه‌ی كه‌ له‌سه‌ر جوانی جێبه‌جێ ده‌كرێن، له‌و په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ فۆرمه‌ جوانیناسییه‌كاندا، لێده‌گه‌ڕێت ته‌نیا ئه‌و شتانه‌ی له‌و ده‌چن، ئه‌و شتانه‌ی ئه‌و دایده‌ڕێژێت، و ئه‌و شته‌ی كه‌ ده‌خوازێت له‌و بچێت، هه‌بن. ئه‌م پرۆسه‌یه‌، پرۆسه‌یه‌كی فۆرمالیزاسیۆنه‌…. جوانی دژ به‌ ناڕێكیی‌، دژ به‌ ترس‌، دژ به‌ جیاوازیی، فۆرمه‌كانی ده‌سه‌پێنێت، واته‌ جیاوازییه‌كانی: “وێنه‌ی جوانی، وه‌ك وێنه‌یه‌كی تاقانه‌ و جیاواز، له‌ به‌رانبه‌ر تاریكییه‌ تۆقێنه‌ره‌كه‌ی سرووشتدا، به‌ شێوه‌یه‌كی خۆڕزگاركه‌ر له‌ ترس ده‌رده‌كه‌وێت. “به‌ڵام ڕواڵه‌ته‌ جوانه‌كان به‌رپه‌رچێكی ته‌واوی ترس ناده‌نه‌وه‌. “دزه‌تێنه‌كراوبوون له‌ به‌رانبه‌ر بوونێكی له‌ناكاو[16]، به‌رانبه‌ر ناڕێكی، به‌ ته‌واوه‌تی به‌ مانای لاوازی نییه‌. ترس “به‌رانبه‌ر ده‌ره‌وه‌ سه‌نگه‌ری گرتووه‌، وه‌ك دوژمنێك له‌ به‌رانبه‌ر شووراكانی شاره‌كان گه‌مارۆدراو، كه‌ به‌ برسێتی ئه‌و گوژمه‌ كه‌م ده‌كاته‌وه[17]“‌.

ڕۆح، له‌ پێكهێنانی فۆرمه‌كاندا، پێویستی به‌ ناڕێكیییه‌، پێویستی به‌ دوژمنی خۆیه‌تی، له‌ پێناو‌ ئه‌وه‌ی له‌ ڕواڵه‌تی مه‌رگدا نه‌یبه‌ستێت.

‌ ڕواڵه‌ته‌ جوانه‌كان لاواز و مه‌ترسیدارن. ئه‌وان له‌ لایه‌ن ئه‌وی تری خۆیانه‌وه‌ “به‌ره‌به‌ره‌ شپرزه‌” ده‌بن، واته‌ له‌ لایه‌ن ترسه‌وه‌: “كه‌مبوونه‌وه‌ی ترس كه‌ له‌ لایه‌ن جوانییه‌وه‌ ده‌سته‌به‌ر ده‌بێت و به‌سه‌ریدا تێده‌په‌ڕێت، به ‌هەمان شێوه‌ كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی بوارێكی پیرۆز ده‌مێنێته‌وه‌، شتێكی لاوازی به‌رانبه‌ر به‌ ترس هه‌یه‌”، په‌یوه‌ندی نێوان ترس و جوانی دووسه‌ره‌یه‌‌. جوانی ترس به‌ شێوه‌یه‌كی ڕاشكاو ڕه‌ت ناكاته‌وه‌. بڕواپێكراوی پێ نابه‌خشێت. به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، ڕۆح، له‌ پێكهێنانی فۆرمه‌كاندا، پێویستی به‌ ناڕێكیییه‌، پێویستی به‌ دوژمنی خۆیه‌تی، له‌ پێناو‌ ئه‌وه‌ی له‌ ڕواڵه‌تی مه‌رگدا نه‌یبه‌ستێت. عه‌قڵانییه‌تی ڕێكخراو په‌یوه‌سته‌ به‌ لاساییكردنه‌وه‌وه(Mimesis)، كه‌ بووه‌ته‌ هۆی ئایدیال وه‌رگرتن له‌ ناڕێكی، له‌ ترس. “ئاره‌رزوو”یه‌كی لاساییكردنه‌وه‌ بۆ ئه‌و شته‌ی بێ نرخه[18]” ـــ واته‌ ترس ــ كه‌ به‌شێكی جه‌وهه‌رییه‌ له‌ ڕۆح. جوانی ده‌كه‌وێته‌ نێوان كاره‌سات و خه‌مۆكییه‌وه‌، له‌نێوان ترس و مردووــزیندوو، له‌نێوان ده‌ستێوه‌ردانی و ده‌ستێنه‌وه‌ردانی ئه‌ویتر. ئه‌م باسه‌ ئادۆرنۆیه‌ی جوانی سرووشتی، ده‌كه‌وێته‌ به‌رانبه‌ر شوناسێكی جێگیری فۆرم. ئه‌م فۆرمه‌ شاهیدی له‌سه‌ر بوونێكی نا-یه‌كسان ده‌كات. “جوانی سرووشتی، هێڵێكی نا-یه‌كسانه‌ له‌نێو ئه‌و شتانه‌ی كه‌ ده‌كه‌ونه‌ ژێر جادووی شوناسێكی جیهانییه‌وه‌. هه‌ر كه‌ ئیش ده‌كات، هیچ ناــیه‌كسانییه‌ك به‌ شێوه‌یه‌كی ئه‌رێنی بوونی نییه‌. له‌ ئه‌نجامدا جوانی سرووشتی به‌ هه‌مان شێوه‌ به‌ په‌رشووبڵاوی و نادڵنیایی ده‌مێنێته‌وه‌، به‌ هەمان شێوه‌ كه‌ هه‌موو ئه‌و شتانه‌ی به‌ڵێنی داوه‌ ده‌یڕێژێته‌ نێو بواره‌ نێوــمرۆییه‌كانه‌وه[19]‌”.

نه‌فی شكاو، دروستكه‌ری جوانییه‌. ئادۆرنۆ هه‌روه‌ها قسه‌ له‌سه‌ر “هاوئاهه‌نگی … ئانتاگۆنیست و شكاو ده‌كات[20]“. بێ ئه‌م نه‌فی شكانه‌، جوانی لاواز و ساف ده‌بێت. بۆ وه‌سفكردنی فۆرمی جوانیناسی، ئادۆرنۆ هاوكێشه‌یه‌كی پارادۆكس ئامێز به‌كار ده‌بات. هاوئاهانگ بوونی فۆرم په‌یوه‌سته‌ به‌ “ناهاوئاهه‌نگ بوونه‌وه‌”. ئه‌م فۆرمه‌‌ بێ به‌ری نییه‌ له‌ دژیه‌كی و دژوازیی[21]“. چونكه‌ یه‌كێتی ئه‌م فۆرمه‌ تێكشكاوه‌. له‌ لایه‌ن ئه‌ویتری خۆیه‌وه‌ درزی تێكه‌وتووه[22]‌”. دڵی جوانی شكاوه‌.

ئه‌مڕۆ بۆ ژیان زیاد له‌ ئاستی خۆی مردووین بۆ مردنیش زیاد له‌ ئاستی خۆی زیندووین.

ته‌ندروستی ته‌واو، جۆره‌ فۆرمێكی ده‌ربڕینی سافه‌. به‌ شێوه‌یه‌كی پارادۆكس ئامێز شتێكی نه‌خۆشی ئامێز دروست ده‌كات، جۆره‌ غیابێكی ژیان. به‌بێ نه‌فی ژیان، ژیان له‌ ژێر پێسته‌وه‌ ده‌یبه‌ستێت. هه‌ر به‌ خه‌مساردی له‌ كیس ده‌چێت و خۆی له‌ حاڵه‌تی مردوو–زیندوو نزیك ده‌كاته‌وه‌. نه‌فی ئه‌و هێزه‌یه‌ ژیان ده‌جووڵێنێت. نه‌فی جه‌وهه‌رێكی تری جوانی دروست ده‌كات. له‌نێو جوانیدا لاوازی و تێكشكاوی و درز نیشته‌جێیه‌. به‌ یارمه‌تی ئه‌م نه‌فییه‌یه‌ كه‌ جوانی ئه‌غراییه‌كی وه‌ها له‌ خۆ ده‌گرێت. ته‌ندروستی ته‌واو، هیچ شتێكی بۆ ئه‌غرا نییه‌. ته‌نیا چه‌ند شتێكی بۆ پۆرنۆگرافیك هه‌یه‌. جوانی و نه‌خۆشی تێكه‌ڵ به‌ یه‌ك ده‌بن: “گه‌شه‌سه‌ندنی ته‌ندروستی خۆی هه‌ر خۆیدا نه‌خۆشییه‌. دژه‌ ژاره‌كه‌ی، بریتییه‌ له‌ نه‌خۆشی، به‌ڵام به‌ ئاگاداربوون له‌ خودی خۆی، بریتییه‌ له‌ سنوورداركردن ژیان خۆی. ئه‌م نه‌خۆشییه‌ ڕزگاركه‌ره‌ هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ جوانی، كه‌ ژیان له‌ جووڵه‌ ده‌خات و هه‌روه‌ها فرمان به‌سه‌ر لاوازییه‌كه‌ی ده‌كات. به‌ڵام نكۆڵیكردن له‌ نه‌خۆشی به‌ ناوی ژیانه‌وه‌، ده‌بێته‌ گریمانه‌كردنی ئه‌وه‌ی ژیان كوێره‌ و دابڕاوه‌ له‌ دژه‌كه‌ی و، ده‌گۆڕێت بۆ ئه‌و دژه‌ی، واته‌ بۆ شتێكی كاولكار، خراپ، بووده‌ڵانه‌. ڕق له‌و شته‌ی كاولكه‌ره‌، هه‌ر به‌ زه‌رووره‌ت ڕه‌قیشه‌ له‌ ژیان: ته‌نیا مردن وێنه‌یه‌كی ڕێك له‌ ژیان ده‌دات به‌ ده‌سته‌وه[23]‌”.

سیستمی كاكیستۆكراسی ئه‌مڕۆ[24] كه‌ ته‌ندروستی ته‌واو له‌ ناو ده‌بات، به‌م ئیشه‌ش جوانی له ‌ناو ده‌بات. ژیانی ڕووتیش، ژیانی ته‌ندروست، كه‌ ئێستا فۆرمێكی هیستریای وه‌رگرتووه‌، ده‌گۆڕێت بۆ مه‌رگ، بۆ شتی مردووــزیندوو. هه‌ربۆیه‌ ئه‌مڕۆ بۆ ژیان زیاد له‌ ئاستی خۆی مردووین بۆ مردنیش زیاد له‌ ئاستی خۆی زیندووین.

پەراوێزەکان‌:

[1]Kant, Critique de la raison pratique, trad. J.-P. Fussler, Flammarion, 2003, p. 295.

[2]autoérotique

[3]Hegel,Coursd’estùérique,op.cit.,p.207.

[4]Argus پاڵه‌وانی نێو ئه‌فسانه‌كانی یۆنان كه‌ جه‌سته‌ی سه‌ت چاوی له‌ سه‌ره‌، پێشی ده‌وترێت ئارگۆسی هه‌زار چاو.

[5]Ibid.,p.207(trad.modifiée(

[6]MauriceBlanchot,L’écrituredudésastre,Gallimard,1980,p.184

[7]Ibid.,p.12.

[8]Ibid.,p.85.

[9]Ibid.,p.202.

[10]Atopieلە پزیشکیدا ئەتۆپی حاڵەتی کاردانەوەی لە ڕادە بە دەری کۆئەندامی بەرگری لە دژی حه‌ساسییه‌.

[11]Ibid.,p.117.

[12]le parfum des rochers

[13]ئه‌مه‌ یارییه‌كه‌ كه‌ بۆدلێر به‌ زمان كردووه‌ و به‌ دانانی بۆشاییه‌ك له‌نێوان جێناو و ناو وشه‌ی ئه‌ستێره‌كانی كردووه‌ به‌ ئه‌ستێره‌ی شووم به‌ واته‌ لاتینییه‌كه‌ی كه‌ به‌ واتای كاره‌سات دێت.

[14]لێره‌دا مه‌به‌ست هه‌ر دوو وشه‌ی Flambeau .tombeau كه‌ له‌ گه‌ڵ یه‌كدا هاوسه‌روان له‌ زمانی فره‌نسیدا.

[15]Rainer Maria Rilke, Élégiesde Duino.Sonnets à Orphée,trad.Jean-Pierre Lefebvre et Maurice Regnaut, Gallimard,1994.

[16]TheodorW.Adorno,Théorieesthétique,op.cit., p.74.

[17]Ibid.,p. 75.

[18]Ibid.

[19]Ibid.,p.103.

[20]Ibid.,p.191.

[21]Ibid.,p.193

[22]Ibid.

[23]TheodorW.Adorno,Minimamoralia,réÇexionssur la viemutilée,trad.ÉlianeKaufholzetJean-RenéLadmiral,Payot,1980,p.75-76.(ItaliquesdeB.-C.Han.)

[24]La kalocratie ئه‌و سیستمه‌یه‌ كه‌ له‌ لایه‌ن خراپترین و بووده‌ڵه‌ترین خه‌ڵكییه‌وه‌ بەڕێوە ببرێت.

سەرچاوە:

Byung-chul han, sauvons le beau, L’esthétique à l’ère numérique, Éditeur : Actes Sud Editions (2 novembre 2016).

The post جوانیناسی كاره‌سات appeared first on ژنەفتن.