“باتای” خۆی دوور دەگرت له‌ به‌کارهێنانی زاراوە‌ی فەیلەسوف سەبارەت بە خۆی‌. “باتای” هاوڕێ له‌گه‌ڵ هه‌ندێک له‌ ناسراوترین رۆشنبیرانی فه‌رانسادا له‌وانه‌ (راجر کیووا و پییەرکلۆسۆڤسکی) له‌ سه‌رده‌می نێوان دوو شه‌ڕی جیهانیدا یه‌کێک بوو له‌ بنیاتنه‌رانی کۆلیژی کۆمه‌ڵناسی “فه‌رانسا” هاوکات (میشێل لیریس، ئه‌لکساندر کۆژۆ و ژان واڵیش) و چه‌ند که‌سی تر له‌ بنیاتنه‌رانی کۆلێژی سۆسیۆلۆژی‌ بوون.

ناڕازیی بوون له‌ “سوریالیزم” بوو به‌ هۆی یه‌کگرتنی ئه‌ندامانی کۆلیژ، ئه‌وان پێیان وابوو چڕبوونه‌وه‌ی “سوریالیزم” له‌سه‌ر نه‌ست (ناخودئاگا)ی تاک به‌ سه‌رتر له‌ کۆمه‌ڵگا ده‌زانێ و ڕه‌هه‌ندی کۆمه‌ڵایه‌تیی ژیانی مرۆڤ ده‌گرێته‌ به‌ر. به‌مه‌وه‌ ئه‌ندامانی کۆلیژ بۆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی ئەم پرسە له‌سەر “کۆمه‌ڵناسیی “پیرۆز” کۆبوونه‌وه‌، ئه‌مه‌ش به‌ مانای خوێندنه‌وه‌ی هه‌موو ره‌هه‌ندێکی کۆمه‌ڵایه‌تییه‌، که‌ تێیدا بوونی پیرۆزی ئاشکرایه‌، ئه‌م تاقمه‌ له‌ به‌ستێنی مرۆڤناسیدا له‌و به‌رهه‌مانه‌ که‌ڵکیان وه‌رگرت که‌ سەرقاڵی چالاکی کۆمه‌ڵگا مرۆییەکان بوون یان دەپەرژایە سەر چالاکی دەستەجەمعییەکانیانەوە. کۆلیژی کۆمه‌ڵناسی به‌ جێگای خه‌یاڵ و خه‌ونەکانی ئه‌و تاکگه‌رێتییه‌ی که‌ له‌ “سوریالیزم”دا هه‌یه‌، به‌ که‌ڵک وه‌رگرتن له‌ ئه‌زموونی بێ خه‌وشی گرووپی  پەرژایە سەر‌ گه‌ڕان به‌دوای  جەوهەری مرۆڤایه‌تیدا. 

باتای له‌ بیلۆم (ئوروونی) هاته‌ دنیا‌، سه‌ره‌تا ویستی ببێت به‌ قه‌شه‌ و [بۆ ئەو ‌مه‌به‌سته‌ش] ده‌رۆیشت بۆ قوتابخانه‌یەکی کاسۆلیک، به‌ڵام له‌ ساڵی ١٩٢٢ چاوپۆشی له‌ بیر و باوه‌ڕی خۆی کرد.  له لایه‌ن ‌ “باتای” به‌رده‌وام گوتراوه‌ : که‌ “باتای” سۆزانی‌خانه‌کانی وه‌ک که‌نیسه‌ی واقیعی خۆی له‌ پێش چاو ده‌گرت، هۆگرییه‌ک که‌ ڕه‌نگدانه‌وی مانای به‌رهه‌مه‌کانیه‌تی‌، دواتر به‌ پیشه‌ی کتێبدارییه‌وه‌ سه‌رقاڵی کار و چالاکی بوو، به‌م چه‌شنه‌ ئازادیی رێژه‌یی له‌ پاراستنی ئه‌ندێشه‌کانیدا له‌ چوارچێوه‌ی کاره‌که‌یدا به‌ده‌ست هێنا. 

باتای دوو جار ژیانی هاوبه‌شی پێک هێناوه‌. سه‌ره‌تا له‌گه‌ڵ “سیلڤیا ماکلێ” خانمێکی ئه‌کته‌ر

 که‌ له‌ ساڵی ١٩٣٤دا له‌ یه‌کتر جیابوونه‌وه‌ و دوای باتای، سیلویا له‌ گه‌ڵ ده‌روونشیکارێک به‌ ناو “ژان لاکان” ژیانی هاوبه‌شی پێک هێنایه‌وه‌، هاوکات باتای له‌گه‌ڵ “کویلت پینووت” له‌ پێوه‌ندییدا بوو، که‌ ئه‌ویش له‌ ساڵی  ١٩٣٨دا کۆچی کرد، دواتر باتای له‌ ساڵی 1946دا له‌گه‌ڵ “دیان دوو بۆهارنای” ژیانی هه‌وبه‌شی پێک هێنایه‌وه‌ و  کچێکیان هێنایه‌ دنیاوه‌.

باتای دامه‌زرێنه‌ری چه‌ندین گۆڤار و نووسه‌ری  زۆر به‌رهه‌می هونەریی جیاوازە‌: لێکدانه‌وه‌کان‌، شیعره‌کان و وتاره‌کانی باتای سه‌باره‌ت به‌ بابه‌تگه‌لی بێئەژماری وەک( سه‌باره‌ت به‌ عیرفان، ئابووری، شیعر، فه‌لسه‌فه‌، هونه‌ر، ئیرۆتیک)ـە، باتای هه‌ندێ جار کاره‌کانی به‌ ناوی خوازراوه‌وه‌ بڵاو ده‌کرده‌وه‌ و هه‌ندێک له‌ به‌رهه‌مه‌کانیشی قه‌ده‌غه‌ بوون. ئەو تاکوو له‌ ژیاندا بوو تاڕادەیەک پشتگوێخراو بوو و له‌ لایه‌ن هاوچه‌رخه‌کانیه‌وه‌ وه‌ک “ژان پۆل سارتر” وه‌ک که‌سێکی لایه‌نگری عیرفان بێرێزی پێ ده‌کرا، به‌ڵام دوای مردنی کاریگه‌رییه‌کی ئێجگار زۆری له‌سه‌ر نووسه‌رانێکی وه‌کوو (میشێل فوکۆ، فیلیپ سولرس و ژاک دێریدا ) هه‌بوو، هه‌موو ئه‌م نووسه‌رانه‌ له‌گه‌ڵ “ژورنال تێل کێل”  پێوه‌ندییان هه‌بوو، کاریگه‌ریی باتای له‌سه‌ر کاره‌کانی ” ژان بۆدریار” و هه‌روه‌ها تیۆره‌ ده‌روونشیکارییه‌کانی “ژاک لاکان” به‌دیاره‌.

باتای له‌ سه‌رده‌می گه‌نجێتدا هۆگری سوریالیزم بوو، به‌ڵام پاش ماوه‌یه‌کی کورت له‌گه‌ڵ ” ئاندرێ برێتۆن” ‌ دامه‌زرێنه‌ری سوریالیزم تووشی کێشه‌ بوو، ئه‌گه‌رچی باتای و سوریالییه‌کان پاش شه‌ڕی جیهانیی دووه‌م سه‌رله‌نوێ پێوەندیی خۆیان ده‌ست پێ کرده‌وه‌. باتای له‌ مه‌ودای نێوان دوو شه‌ڕی جیهانیدا ئه‌ندامی کۆلیژی کۆمه‌ڵناسی فه‌رانسا بوو، هاوکات چه‌ند که‌س له‌ سوریالییه‌ هه‌ڵگه‌ڕاوه‌کانی تریش ئه‌ندامی کۆلیژ بوون، باتای به‌تایبه‌ت له‌ ڕێگای لێکدنه‌وه‌ی هیومانیستییانه‌ی کۆچه‌ری رووس “ئه‌لکساندر کۆژۆ “وه‌ به‌ ڕاده‌یه‌کی زۆر که‌وته‌ ژێر کاریگه‌ریی “هیگل” ه‌وه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا به‌رهه‌مه‌کانی (زیگمۆند فرۆید، کارل مارکس، مارسل مووس، مارکی دو ساد و فریدریش نیچه‌) به‌ ڕادیه‌کی ئێجگار زۆر کاریگه‌رییان له‌سه‌ر باتای هه‌بوو، باتای له‌ وتارێکدا له‌ به‌رانبه‌ر نازییه‌کاندا به‌رگریی له‌ نیچه‌ کرد.

 باتای تواناییه‌کی سه‌یری له‌ خوێندنەوە نێوبواری(Interdisciplinarity)یەکاندا هه‌بوو. ئه‌و له‌ که‌سانی جۆراوجۆر کاریگه‌ری وه‌رده‌گرت و به‌ مه‌به‌ستی ئافراندنی به‌رهه‌مه‌کانی خۆی له‌ میتۆدگه‌لی جۆراوجۆری گوتاره‌کان که‌ڵکی وه‌رده‌گرت. بۆ نموونه‌ ڕۆمانه‌که‌ی بەناوی “چیرۆکی چاو” که‌ به‌ ناوی خوازراوی (لورد ئاوه‌چ) بڵاو بووه‌وه‌، سه‌ره‌تا وه‌ک به‌رهه‌مێکی دزێو و شه‌رمهێن وه‌رگیرا، به‌ تێپه‌ڕبوونی کات و به‌ هۆی ڕاڤه‌ و لێکدانه‌وه‌، به‌رە بەرە ناسرا و قووڵاییی فه‌لسه‌فی و سۆزدارانه‌کەی زیاتر به‌دیارکه‌وت، سه‌نعه‌ته‌ ئه‌ده‌بییه‌کانی ئه‌م ڕۆمانه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای خوازه‌ دانراوه‌، که‌ به‌ چه‌شنێک ئاماژه‌یه‌ به‌ هۆکارگه‌لی فه‌لسه‌فی له‌ به‌رهه‌مه‌که‌یدا، وه‌کوو “قاقا، فرمێسک، حاڵه‌تی خه‌و و بێداری، شادی و ئه‌شق”.

ڕاوێژی گێڕه‌وه‌ و هه‌ندێ له‌ ساته‌ فه‌لسه‌فییه‌کانی ئه‌م رۆمانه‌، چییه‌تی “چیرۆکی چاو” ده‌گۆڕن و واقعێکی ناڕوون و لێڵ له‌ حه‌قیقه‌تی مێژووی هاوچه‌رخ باس ده‌کا.

باتای فەیلەسوف بوو، ئه‌گه‌رچی خۆی ئه‌م عینوانه‌ی قه‌بووڵ نه‌بوو، به‌ڵام بۆ زۆر که‌س وه‌کوو ” سارتر”  بانگه‌شه‌ فه‌لسه‌فییه‌کانی “باتای” له‌گه‌ڵ عیرفانی ئاتایستیدا هاوسنوور بوو. به‌ درێژایی  شه‌ڕی جیهانیی دووه‌م” باتای “له‌ژێر کاریگه‌ریی  نیچه‌ و لێکدانه‌وه‌کانی کۆژۆ له‌سەر هێگل پرۆژەی “بەرکۆڵی ئاتێۆلۆژیک”ی نووسی، ( ناوێکی هاوته‌ریب له‌ گه‌ڵ کتێبی “بەرکۆڵی تیۆلۆژیک” له‌ نووسینی  توماس ئەکویناس)‌  که‌ به‌رهه‌مه‌کانی (ئه‌زموونی ناوخۆیی، تاوانبار، و سه‌باره‌ت به‌ نیچه‌)  له‌خۆ ده‌گرێت. باتای پاش شه‌ڕ کتێبی ” به‌شی نفره‌ت لێکراو”ی نووسی و هاوکات رۆژنامه‌ی زۆر کاریگه‌ری “کریتیک”ی دامه‌زراند.

باتای ‌ له‌ کۆتاییه‌کانی ساڵی ١٩٢٠ و سه‌ره‌تاکانی ده‌یه‌ی ١٩٣٠دا “ماتریالیزمی بناغه”‌ی وه‌کوو هه‌وڵێک له‌ هه‌مبه‌ر “ماتریالیزمی سه‌ره‌کی” گه‌شه‌ پێدا. “باتای” به‌ڵگه‌ ده‌هێنێته‌وه‌ به‌وه‌ی که‌ چه‌مکێک وه‌کوو ماده‌یه‌کی ئه‌کتیڤی بنه‌ما بوونی هه‌یه‌ که‌ دژایه‌تی نێوان چینی سه‌روو و خوارووی ئاڵۆز ده‌کا و ته‌واوی بنه‌ماکان ناپایه‌دار ده‌کا، ئه‌م چه‌مکه‌ به‌ شێوازێک له‌ مۆنیزمی نوترال(monism neutral)ی سپینۆزا ده‌چێت، که‌ ماده‌یه‌کی تێدایه‌ ما‌ده‌گه‌لی دووانه‌یی زه‌ین و ماده‌ که‌ “دیکارت ” باسی ده‌کا ده‌گرێته‌وه‌، به‌ڵام به‌مه‌شه‌وه‌ پێناسه‌یه‌کی وردی نییه‌ و به‌ جێی ئاوه‌زمه‌ندێتی له‌ بواری ئه‌زمووندا ده‌مێنێته‌وه‌. ماتریالیزمی بنه‌ما  کاریگه‌رییه‌کی ئێجگار زۆری له‌سه‌ر چه‌مکی پێکهاته‌شکێنی “دێریدا ” هه‌بوو، هه‌م “باتای” و هه‌میش “دێریدا”  به‌ که‌ڵک وه‌رگرتن له‌ “ده‌سته‌واژه‌ی  سێیه‌می ناپایه‌دار” له‌ هه‌وڵی تێکدان و ناپایه‌دارکردنی پارادۆکسه‌ فه‌لسه‌فییه‌کاندا بوون.

تێگه‌یشتنی زۆر تایبه‌تی “باتای” له‌ ده‌سه‌ڵاتدارێتیی ( گه‌رچی له‌ وانه‌یه‌ هه‌ندێک ئه‌مه‌ به‌ دژی ده‌سه‌ڵاتدارێتی بزانن) له‌ لایه‌ن ژاک دێریدا و جۆرجۆ ئاگامبێن، ژان لۆک نانسی و ئه‌وانی تر که‌وته‌ به‌ر باس، تێگه‌یشتنی ده‌سه‌ڵاتدارێتیی باتای له‌ژێر کاریگه‌ریی (کۆژۆ و ژان پۆل سارتر) به‌ ته‌واوه‌تی له‌ “هیچ شتێک”دا ریشه‌ی هه‌یه‌. مرۆڤ بوونه‌وه‌رێکه‌ بێ ئه‌وه‌ی بوونی پایه‌دار بێت، ‌ بۆ سارتر دواهه‌مین کاری هه‌ر که‌سێک کارێکی هیچ بینین به‌ مانای ره‌تکردنه‌وه‌ی بوونه‌، (ده‌سته‌واژه‌یه‌ک که‌ سارتر‌ به‌ مه‌به‌ستی کایه‌کردن به‌ چه‌مکی “هیچ شتێک” که‌ڵکی لێ وه‌رده‌گرێ، ئه‌م ده‌سته‌واژه‌ له‌گه‌ڵ “نهیلیزم”دا زایه‌ڵه‌ی بڕگه‌یی هه‌یه‌.

باتای له‌ چه‌مکی ده‌سه‌ڵاتدارێتی خۆیدا ئه‌م چه‌مکه‌ به‌کار ده‌هێنێ که‌‌ له‌گه‌ڵ نه‌بوونی مانایەکی وەها، له‌ ره‌تکردنه‌وه‌ و نکوڵیکردندا به‌ باشترین شێوه‌ بەیان ده‌کرێ، ده‌سه‌ڵاتدارێتی جۆرێک ئازادیی زێده‌ڕه‌وانه‌یه‌، وه‌کوو خواردنه‌وه‌ی زۆر و کاره‌کانی تر به‌ مه‌به‌ستی گه‌یشتن به‌ ئامانج ئه‌نجامی چالاکییه‌ ئاساییه‌کان تووشی ئاڵۆزی ده‌کات.

ئابووریی گشتی ئه‌و کتێبه‌یه‌ ‌ له‌نێوان ساڵه‌کانی (١٩٤٦ تاکوو ١٩٤٩) له‌لایه‌ن ” باتای ” نووسراوه‌ و له‌ بڵاوگه‌ی “نیوه‌ شه‌و” بڵاو بۆته‌وه‌، ئه‌م کتێبه‌ له‌ ساڵی ١٩٩١داوه‌رگێڕدرایه‌ سه‌ر زمانی ئینگلیزی و له‌ژێر ناوی “به‌شی نەفره‌تلێکراو” بڵاو کرایه‌وه‌. “به‌شی نەفره‌تلێکراو” تیۆرییه‌کی ئابووریی نوێ ده‌خاته‌ ڕوو، که‌ “باتای” وه‌کوو ئابووریی گشتی ناوی لێ ده‌بات، ئه‌م کتێبه‌ له‌گه‌ڵ ‌ روانگه‌ی ئابووریی “سنووردار”دا که‌ له‌ زۆربه‌ی تیۆره‌  ئابوورییه‌کاندا هه‌یه‌، جیاوازه‌.

باتای به‌ شێتییه‌ بێوێنه‌که‌ی خۆی کاریگه‌ریی له‌سه‌ر ده‌رکه‌وتنی ئێگزیستانسیالیزمی مودێڕن دانا

 باتای ئه‌و رووناکبیرێکی مۆدێرنی فەڕانسایی بوو، کە وه‌سف ناکرێت، ناوبراو به‌ شێتییه‌ بێوێنه‌که‌ی خۆی کاریگه‌ریی له‌سه‌ر ده‌رکه‌وتنی ئێگزیستانسیالیزمی مودێڕن دانا و هه‌روه‌ها له‌گه‌ڵ “کۆژۆ، سارتر و موریس بلانشۆ” هه‌وڵیاندا له‌ رێگای بۆچوونه‌کانیانه‌وه‌ ئه‌م ئایدیا ئێگزیستانسیالیسته‌ی که‌ مرۆڤ له‌ جیهاندا گۆشه‌گیر و ته‌نیایه‌ تووشی کێشه‌ بکه‌ن تاکوو له‌ رێگای ئه‌م کێشه‌ سازکردنه‌وه‌ مرۆڤ بتوانێ مانای خۆی دروست بکاته‌وه‌. کاریگه‌ریی ئه‌م کۆمه‌ڵه‌ بیرمه‌نده‌ له‌سه‌ر کولتووری مودێڕن دژواره‌ حاشای لێ بکرێ.

 “باتای” له‌و بیرمه‌ندانه‌ بوو به‌زه‌یی بە هیچ شتێکدا نه‌‌هاته‌وه‌ و هاوکات له‌ بواری هێڵی فیکرییه‌وه‌ (سوریالیزم ، فاشیزم و ستالینیزم)ی  وه‌لا نابوو، بۆ ئه‌وه‌ی بیسه‌لمێنێ به‌رده‌وام سه‌ربه‌خۆیی فکری و به‌ده‌ر له‌ هه‌ر بزووتن و ڕێگا و پرۆگرامێک و وه‌ستاندن له‌سه‌ر هه‌ڵوێسته‌کان و هاوکات هه‌وڵ و ته‌قه‌ڵا له‌ پێناو دروست کردنی ئه‌و شته‌ی له‌سه‌ر بنه‌مای فکری دانراوه‌، ده‌توانێ به‌ هه‌ر شێوه‌یه‌ک (ئه‌گه‌رچی با له‌ درێژخایه‌ندا بێ) ڕه‌وت ساز بکا، ئێستا با ئه‌و بیر و  تێڕوانینه‌ تێکه‌ڵ به‌ شێتی بێ، وه‌کوو “باتای” یان تێکه‌ڵ به‌ سه‌رپێچی و یاخیگه‌ریی له‌ چه‌شنی “مارکی دو ساد” بێت، جیاوازی نییه‌. 

سەرچاوە:

ادبیات و شر؛ ژرژ باتی، مترجم؛ فرزام کریمی، نشر جغد، چاپ اول ١٤٠٠

The post لە دەوروبەری شێتیدا، پیاسە بکە appeared first on ژنەفتن.

لێرەدا لانی کەم دوو جۆر ڕۆمان هەن: یەکەم، ئەو ڕۆمانەی بۆ جەماوەر دەنووسرێت. واتە تێگەیشتنی ڕۆماننووس هەمان تێگەیشتنی جەماوەرە و زمانی دەربڕینیشی هەر لەو ئاستەدایە، بەوەی پێوەندییەکی دایەلێکتیکی لەنێوان فیکر و زماندا هەیە. هەتا ئەو وێنانەی ڕۆماننووس مەبەستیەتی لە خەیاڵی خۆیدا پێکیان بهێنێت و بیانگەیەنێت، قووڵتر بن، زمانەکەیشی هەر بە سروشتی خۆی قوڵتر دەبێت، بەڵام بە پێچەوانەیشەوە وێنەی سادە، ئەو وێنەیەی هەم لای ڕۆماننووس و هەم لای جەماوەر ناسراوە و نوێ نییە، زمانی سادە دەخوازێت. لێرەدا ڕۆماننووس و جەماوەر هاوبیر و هاوئاستی یەکترن. هێندە هەیە یەکەمیان دەنووسێت، بەڵام دووەمیان دەخوێنێتەوە و نانووسێت، ئەگەرچی دەتوانێت وەک ڕۆماننووسەکە بنووسێت. لەم جۆرە ڕۆمانەدا تەکنیکەکان سادەن و شێوازی گێڕانەوە زنجیرەیییە. ڕۆماننووس پەیامی دیاریکراو و ناسراوی هەیە، کە بە ئاسانی دەگاتە خوێنەر. ئەم جۆرە ڕۆماننووسە پێویستی بە خوێندنەوەی ئەو بوارانە نییە، کە لە سەرەوە ئاماژەمان پێ کردن، چونکە ئەو زانیارییانەی لە ڕێی هەستەکانەوە بە دەستی هێناون، بەشی دروستکردنی ئەو وێنانە دەکەن و لە ئاستی جەماوەریشدا کێشەی گەیاندنی نییە، بگرە هەندێجار بەرهەمەکانی لە بازاڕدا ڕەواجی زۆریان هەیە. ڕەخنەگریش، (هەمیشە مەبەستم ڕەخنەگری میلـلییە)، بایەخی زۆری پێ دەدات، بەوەی خودی ڕەخنەگر لە هەمان ئاستی تێگەیشتنی ڕۆماننووسەکەدایە.

جۆری دووەمی ڕۆماننووس بۆ خوێنەرێکی گریمانی دەنووسێت، ئەو خوێنەرەیش هیی ناوەوەی خۆیەتی، بگرە هەر خۆیەتی، بەو مانایەی ڕۆماننووس بەو ئەندازەیەی نووسەرە، خوێنەریشە. لای ئەو ڕۆماننووسە خوێندنەوە و نووسین یەک پرۆسێسن و جودا ناکرێنەوە. هەر خوێندنەوەیەکی نوێ ئاستێکی دیکەی نووسین بەرهەم دەهێنێت و هەر ئاستێکی نوێی نووسینیش ئەوە بەسەر ڕۆماننووسدا دەسەپێنێت، سنووری تێگەیشتنی فرەوانتر بکات. ئەمە تەنیا لە ڕێگەی ئەو بوارانەوە دەکرێت، کە لە سەرەوە ئاماژەیان پێ کرا. لێرەدا مەبەست دایەڵۆگە لەگەڵ فیکری ئەوانەی تردا، نەوەک گواستنەوەیان، کە هەر پرۆسێسی نووسینی ڕۆمان خۆی دایەڵۆگییە.

ڕۆماننووسی داهێنەر خوێنەرێکی چالاکی سەرجەم بوارەکانە و خاوەنی هەستێکی دایەڵۆگییانەیشە.

پێویستە بڵێین سنووری کۆنکرێتبەند لەنێوان ئەو دوو جۆرەدا نییە، بۆیە لێرەدا پێویستە دوو خاڵ لە بەر چاو بگرین: یەکەم، لەنێوان هەردوو جۆرەکەدا چەند ئاستی جیاواز هەن. دووەم، دەشێ ڕۆماننووس سەرەتا لە ئاستی جەماوەر بنووسێت و دواتر ئەزموون پەیدا بکات، تا دەبێتە خاوەنی دەنگی خۆی و کەناڵێکی جیاواز. ئەوەی لێرەدا گرنگە، خوێندنەوەیە، کە خوێندنەوە تەنیا تیپ، یاخود وشە ناگرێتەوە، بەڵکوو هەموو ڕوانینێکی جیاواز چ بۆ خود و چ بۆ دەرەوە، خوێندنەوەیە، بەڵام وشە هێزێکی گەورە و کاریگەری لە دروستکردنی دایەڵۆگدا هەیە، کە ئەو دایەڵۆگە جارێک لەنێوان خود و خوددایە و جارێک لەنێوان خود و بابەتدا. سروشتی دایەڵۆگ وایە هەستی تینووێتیی زانین دەورووژێنێت، کە هەر ئەو تینووێتییەیشە درێژە بەو پرۆسێسە دەدات و ناهێڵێت لە خاڵێکدا بوەستێت، بۆیە ڕۆماننووسی داهێنەر خوێنەرێکی چالاکی سەرجەم بوارەکانە و خاوەنی هەستێکی دایەڵۆگییانەیشە.

ڕۆمانی ئەمڕۆ بە پلەی یەکەم بایەخ بە خود دەدات و کەمتر بە لای دەرەوەدا دەچێت. واتە بواری ئۆنتۆلۆجی، نەوەک بواری ئەپستیمۆلۆجی دەکاتە شوێنی بایەخ، کە یەکەمیان بواری مێتافیزیکایە و تێیدا (بوون) دەبێتە پرسیار. ڕیشەی بۆ فەلسەفەی یۆنانی دەگەڕێتەوە، بەڵام بە درێژاییی مێژووی فەلسەفە گۆڕانی بەسەردا هاتووە، تا لای (هۆسێرڵ)، (هایدیگەر)، (دێریدا) و ئەوانەی تر مانای دیکەی بە خۆیەوە گرتووە، لە کاتێکدا بواری دووەمیان ئاڕاستەیە بۆ پرسیاری زانین (مەعریفە)، کە بریتییە لە زانین چییە؟ چۆن بە دەستی دەهێنین؟ سەرچاوەکانی چین؟ و هیی دیکەی لەم بابەتە. ڕۆمان لەو ڕێگەیەوە دنیای تایبەتی خۆی لەناو دنیای گشتیدا پێک دەهێنێت. ئەو دڵەڕاوکێ و نیگەرانییەی ڕۆماننووس ڕێی نادەن بە چارەسەری دەرەوە ڕازی ببێت، بەڵکوو لە دنیای خۆیدا بە دوای مانای جیاوازی شتەکاندا دەگەڕێت. دڵەڕاوکێ و نیگەرانی وا دەکەن خودی ڕۆماننووس لەسەر یەک مانا و یەک چارەسەردا نەوەستێت، بەڵکوو لەم ماناوە بۆ ئەو مانا، لەو چارەسەرەوە بۆ ئەو چارەسەر باز هەڵبدات، کە ئەو ناجێگیری (Instability)یە ئاسمان (Space)ی ڕۆمان فرەوانتر دەکات، بەوەی دنیای ناوەوە لاساییکردنەوەی دنیای دەرەوە نییە وەک ئەوەی (ئەریستۆ) بانگەشەی بۆ کردووە، بەڵکوو دروستکردنی فۆرمێکی دیکەیە، وەک ڕەخنەدۆزی کەنەدی (لیندا هۆتچیۆن) لە هەردوو کتێبی (شیعریەتی پۆستمۆدێرنیزم: A Poetics of Postmodernism) و (سیاسەتی پۆستمۆدێرنیزم: The Politics of Postmodernism)دا پێ لەسەر ئەوە دادەگرێت، کە پۆستمۆدێرنیزم ڕووبەڕووی ئەو حەقیقەتانە دەبێتەوە، کە ئایدیۆلۆجیا چوارچێوەی بۆ کێشاون، بۆیە گریمانەکانی وێناندن (Representation) دەداتە دواوە، کە لێرەدا و بەپێی ئەو ڕوانینە ڕۆمان لاساییی دنیای دەرەوە ناکاتەوە، ئەو دنیایەی وەک حەقیقەت خۆی ناساندووە، چونکە لە لایەک وێناندن واقیعێکی شێواو دەگوازێتەوە و لە لایەکی دیکەیش لە پشت هەر وێناندنێکی واقیعی دەرەوەدا دەستەڵات ئامادەیە، بۆیە ناکرێت شتەکانی دەرەوە و نیشانەکانی ناوەوە هاوواتا و یەکسان بن، بەڵکوو پێویستە ئەو پێوەندییە تێک بشکێنرێت، تا مانای نوێ و جیاواز بەرهەم بێن، بۆیە زمانەکەی پشت بە مێتافۆر دەبەستێت و بە سروشتی خۆی لەوە دەردەچێت ڕاستەوخۆ خۆی دەرببڕێت، پێچەوانەی ڕۆمانی باو، کە پێشتر چارەسەری ئامادە کردووە، بەوەی خاڵی کۆتاییی هەیە و لەوێوە پەیام دەگەیەنێت. خۆیشی پێشتر پەیامەکەی پێ گەیشتووە و ئێستا ئەرکی گەیاندنی لە ئەستۆ دەگرێت، کە لەو ڕێگەیەوە زیاتر ڕەوایەتیی بە حەقیقەت دەدات، بەوەی پەیامەکە هەڕەمییە و بەردەوام لە سەرەوە بۆ خوارەوە دادەبەزێت، کە بێگومان پەیامی دەستەڵاتە بە سەرجەم فۆرمەکانیەوە. (هۆتچیۆن) جەخت لەسەر چەمکی (Historiographic Metafiction) دەکاتەوە، کە بە مانای (ئەودیوگێڕانەوەی مێژوو) دێت، بریتییە لە چاوگێڕانەوە بە ڕابردوو و بینینی بە شێوەی جیاواز، بەوەی ناکرێت وا لە ڕووداوەکان بڕوانین، حەقیقەتن، بەڵکوو دەبێت بزانین ڕەوتی مێژوو لە سروشتی خۆی دادەماڵرێت و دیوێکی تری پێشان دەدرێت. بەم شێوەیە ڕۆماننووسی فرەدەنگ ئەو حەقیەتانە تێک دەشکێنێت و حەقیقەتی شیعریی خۆی دادەمەزرێنێت.

یەکێک لە خەسڵەتەکانی ڕۆمانی پۆستمۆدێرنیزم سڕینەوەی سنووری نێوان خەیاڵ و واقیعە، کە لێرەدا ڕەخنەدۆزانی وەک (ژان بۆدریار)، (مێشێل فۆکۆ)، (لیندا هۆتچیۆن) و هیی دیکە چەمکی (ئەودیوی گێڕانەوە)، یان (مێتاگێڕانەوە: Métafiction)یان داهێناوە،

هەر بە گشتی ڕەخنەدۆزانی پۆستمۆدێرنیزم پێ لەسەر هۆشیاریی خودیی ڕۆماننووس دادەگرن، نەوەک ئەو هۆشیارییەی لە واقیعدا هەیە، بەوەی ئەو هۆشیارییەی واقیع هیی ئاڕاستەیەکی دیاریکراوە، نەوەک هیی سەرجەم واقیع، بەڵام هۆشیاریی خود شتێکی دیکەی جیاوازە، بێ ئەوەی تەواو لێی دابڕاو بێت، بەڵکوو تەنیا فرەوانتر و بەرزترە، کە وەک (هایدیگەر) لە کتێبی (سەرچاوەکانی کاری هونەری)دا پێی لەسەر دادەگرێت، شتەکان لە هونەردا زیاتر لە هیی واقیع ڕاستین، بەوەی هونەر حەقیقەتی شت دروست دەکات و شتبوون (Thinghood)ی شت دەردەخات. یەکێک لە خەسڵەتەکانی ڕۆمانی پۆستمۆدێرنیزم سڕینەوەی سنووری نێوان خەیاڵ و واقیعە، کە لێرەدا ڕەخنەدۆزانی وەک (ژان بۆدریار: Jean Baudrillard)، (مێشێل فۆکۆ)، (لیندا هۆتچیۆن) و هیی دیکە چەمکی (ئەودیوی گێڕانەوە)، یان (مێتاگێڕانەوە: Métafiction)یان داهێناوە، بەوەی خەیاڵ سنووری نییە و دەکرێت هەر لەوێدا ئاستی دیکە، یان چین (Layer)ی دیکە دەربکەون. بە مانایەکی تر، تێکشکاندنی دواڵیزمی واقیع/خەیاڵ، کە خەیاڵ دژی واقیع نییە، بەڵکوو ڕووبەرێکی تری جیاوازە و لەناو ئەو ڕووبەرەدا کارەکتەرەکان ئازادن لە گێڕانەوە و چۆنیەتیی گێڕانەوەی چیرۆکی خۆیان، کە ماناکان لە ڕەها (Certainty)وە بۆ ناڕەها (Uncertainty) دەگۆڕێن، ئاڕاستەکان دێنە کایەوە و دەنگەکان دەکرێنەوە. مێتاگێڕانەوە دەستی ڕۆماننووس ئاوەڵا دەکات ناوەناوە بۆچوونی خۆی دەرببڕێت، تەکنیکی جۆراوجۆر بە کار بهێنێت، کارەکتەر و ڕووداوە مێژوویییەکان بهێنێتە ئاستی ئەمڕۆ و تێکەڵی دنیای نوێیان بکات. کاتێ ڕۆماننووس پابەندی ئەو قاڵب و کڵێشانەی دەرەوە نییە، زیاتر پشت بە دنیای ناوەوەی خۆی دەبەستێت و پتر نهێنییەکانی ئاشکرا دەکات، کە هاوکات ئەو ئازادییە بۆ خوێنەریش دەپەڕێتەوە، بۆیە هەم ئازادانە دەیخوێنێتەوە و هەم بواری ئەوەیشی بۆ دەڕەخسێت بچێتە ناو کونوکەلەبەری تێکستەکەوە. هەروەها (کۆلاج) تەکنیكێکی دیکەی ئەم شێوازی فرەدەنگییەیە، کە بریتییە لە لکاندنی کۆمەڵێک وێنەی جۆراوجۆر پێکەوە. یەکێکی دیکە لەو خەسڵەتانەی ڕۆمانی نوێ، یان ڕۆمانی پۆلیفۆنییان پێ دەناسرێنەوە، دەقئاوێزان، یاخود تێکستواڵیتیە، کە چەمکەکە لای (باختین) دەردەکەوێت و لای (جۆلیا کریستیڤا) پتر بایەخی پێ دەدرێت، بگرە ڕەخنەدۆزانی وەک (بارت)، (جیرار جینێت)، (تۆدۆرۆڤ)، (ڕیفاتێر) و زۆری دیکە خۆیانی پێوە خەریک دەکەن. چەمکێکی دایەڵۆگییە و ئەو دایەڵۆگەیش هیی نێوان چەمکەکانە. هەر کارەکتەرێک خاوەنی دەنگی خۆیەتی، کە جیاوازە لە دەنگی ڕۆماننووس. بوونی دەنگی جیاواز واتە بوونی هۆشیاریی جیاواز، کە (باختین) پێی وایە لە ڕۆمانەکانی (دۆستۆیەڤسکی)دا هۆشیاریی جۆراوجۆر هەن. لەو شێوازەی ڕۆماندا دەستەڵاتی گێڕەوەری هەمووشتزان تێک دەشکێنرێت، کە دەنگی کارەکتەرەکانی سەرکوت کردووە، تا ئازادیی دەربڕین و جووڵەیان هەبێت. بایەخی (باختین) بۆ فرەدەنگی بایەخە بە خودی زمان، کە پێی وایە زمان ئەو ڕوانگەیەیە، لێیەوە دەڕوانینە گۆڕانکارییەکانی کۆمەڵگە و هەر ئەویشە دەتوانێت ململانێی کۆمەڵایەتی دەرببڕێت. لێرەدا چه‌مکی شوێنکات (کۆرۆنۆتوپ Coronotup ) به‌کار ده‌هێنێت، که‌ له‌ناویدا شته‌کان له‌سه‌ر ئاستی ڕه‌گه‌ز، جۆر، شێوه‌، قه‌باره و زۆری دیکه‌‌دا پێکه‌وه‌ ده‌به‌سترێنه‌وه‌. واته‌ ئایدیۆلۆجیاکان، نیشانه‌کان، شێوازه‌کانی ژیان و زۆری دیکه‌ لە ئاسمانی تێکستدا دەردەکەون. (باختین) پێی وایه‌ فره‌ده‌نگی له‌ناو تێکستی گێڕانه‌وه‌دا وه‌کو بوونی کۆمه‌ڵێک ئاوێنه‌ وایه‌، که‌ له‌ به‌رانبه‌ر یه‌کتر دانرابن، به‌وه‌ی‌ هه‌ر یه‌که‌یان لایه‌کی بچووکی ئه‌م دنیایه‌ ده‌رده‌خات. ئەمە بە چه‌مکی کەرنەڤاڵ (Carnival)ـەوە پێوەست دەکات، به‌وه‌ی ڕۆمان ڕووبه‌رێکه‌ بۆ دایەڵۆگی جۆراوجۆر، که‌ سه‌رچاوه‌کانیان جیاوازن له‌ یه‌کتره‌وه، چونکه‌ کەرنەڤاڵ‌ هه‌ڵگری به‌های دوولایه‌نه‌یه‌ و له‌ ڕووسیای سه‌رده‌می تزاردا جۆرێک بووه‌ له‌ پڕۆتێستی خه‌ڵک به‌رانبه‌ر ده‌ستەڵات. له‌ کەرنەڤاڵدا گوتاری دەستەڵات له‌ ڕێگەی گێڕانه‌وه‌وه‌ به‌ر واقیع ده‌که‌وێت و بۆ چه‌ند پارچه‌یه‌کی دیکه‌ دابه‌ش ده‌بێت.‌ له‌ کەرنەڤاڵدا پله‌وپایه‌ی کۆمەڵایه‌تی تێکده‌شکێت و هه‌موو ئه‌و ده‌نگانه‌ ده‌رده‌که‌ون، که له‌لایه‌ن‌ تاکه‌ده‌نگه‌وه‌ سه‌رکوت کرابوون. ئینجا دایەڵۆگ هه‌موویان پێکه‌وه‌ گرێ ده‌داته‌وه‌. به‌ مانایه‌کی دیکه‌ هه‌ر ده‌نگێک چ وه‌کوو بۆچوون و چ وه‌کوو زمان سه‌ربه‌خۆییی خۆی وه‌رده‌گرێت و له‌ ژێرده‌سته‌یی ڕزگاری ده‌بێت.وەک (کریستیڤا) پێی وایە لە ئاسمانی هەر تێکستێکدا دەنگی جۆراوجۆر هەن، کە لە تێکستی تر بڕاون، بەو مانایەی تێکستەکان کار لە یەک دەکەن و پێوەندییان پێکەوە هەیە، بگرە هەندێکیان هاوئاستی یەکن، بەوەی خەسڵەتی بونیاد و ئەرکی مانا (The Function of Connotation)یان لە یەکەوە نزیکن. چەمکی لەتلەتی، یان فراگمێنتەیشن (Fragmentation)یش هەر دەچێتە ناو بازنەی فرەدەنگییەوە، کە ڕۆماننووس هەر جارێ پارچەیەکی وێنەکان دەردەخات، بەو مانایەی هیچ وێنەیەک لە کات و شوێنێکی دیاریکراودا جێگیر نییە، بەڵکوو لە کات و شوێنی تردا درێژبوونەوەیان هەیە، بەڵام هەموویان لە بونیادی ڕۆماندا ڕێک دەخرێنەوە، بەو مانایەی پێوەندیی هاوبەشیان پێکەوە هەیە. وێنەکان بە هۆی پارچەپارچەبوونیانەوە مانای تر لە خۆیان دەگرن، بەوەی پێوەندیی بە کۆمەڵێک وێنەی ترەوە دەکەن. لێرەدا چەمکی فرەڕەگی (Hybridization) سەر هەڵدەدات، کە بەوەدا ئەو وێنانە بەر یەک دەکەون و کار لە یەک دەکەن، بەردەوام ناسنامەی خۆیان دادەڕێژنەوە. بە مانایەکی دیکە، فرەڕەگیپێکدادانی دەنگی کەلتوورەکانە لە شێوەی دایەڵۆگدا. واتە تێکەڵکردنی کۆمەڵێک نیشانەی وەک جلوبەرگ، زمانی ئاخاوتن، خانووبەرە، خواردەمەنی و هیی دیکە لە بونیادی تێکستی ڕۆماندا.

ڕۆمانی فرەدەنگ دەتوانێت لە ڕێگەی ئەو زمانە مێتافۆری و تەکنیکانەوە باز بەسەر حەقیقەتی ئێستادا هەڵبدات و دەیان حەقیقەتی دیکە بدۆزێتەوە، بێ ئەوەی دەست بە هیچیانەوە بگرێت، یان حەقیقەتی یەکێکیان بەسەر هیی ئەوەی تریاندا زاڵ بکات. لەو ڕێگەیەوە پرۆسێسی دایەڵۆگ بەردەوامی وەردەگرێت و ناگاتە خاڵی کۆتایی، کە پێویستە هەمیشە بەردەمی دایەڵۆگ کراوە بێت، تا ئەوەی بە دەستی دەهێنێت، بیخاتە ئاسمانی تێکستەوە. بە مانایەکی دیکە، کاتێ پرۆسێسی دایەڵۆگ بۆ نەزانراو ئاڕاستەیە و مەبەستی دیاریکراو و پێشوەختەی نییە، بیرۆکەی نوێ و وێنەی نوێ لە دایک دەبن. هەر لێرەدا یاسای (کات، شوێن، ڕووداو) تێک دەشكێت. واتە لە ڕاستەهێڵی کات (linear time)ـەوە بۆ ناڕاستەهێڵی کات (Non-linear time) دەگۆڕێت، کە ڕووداوەکان بە شێوەی کاتی دەرەکی، یان کاتی ماتماتیکی ناچنە پێشەوە، بەڵکوو بە شێوەی ئۆتۆماتیکی و لەخۆڕایی (Indiscriminate) بە هەموو لایەکدا دەجووڵێن. ئەمە گواستنەوەیە لە یادەوەرییەوە بۆ (دژەیادەوەری: Counter – Memory)، کە ئەمەیان بە دەربڕینی (فۆکۆ) هیی ئەو چین و توێژانەیە، پەراوێز خراون و سەر بە دەستەی حوکـمڕان نین. ئەوەی ئەوانە دەیگێڕنەوە، جیاوازە لە گێڕانەوەی فۆرماڵ. ڕۆمانی فرەدەنگ دەنگی ئەوانە دەکاتەوە، کە لەو ڕێگەیەوە سیمای جیاواز بە ئاسمانی تێکست دەدات، بەوەی نیشانەکانی ئەوانە، کە بە هۆی سێنترالیزمەوە شاردراونەتەوە، لێرەدا دەردەکەونەوە و جۆرێک جوانکاری دەبەخشن.

کاتێکیش کارەکتەر بۆ هیی سەرەکی و هیی لاوەکی دابەش نابێت، ئەوە ڕۆماننووس بایەخی گەورە بە هەر کارەکتەرێک دەدات،

 لەم پەنجا شەست ساڵەی ڕابردوودا ڕەخنەدۆزان هەوڵیان داوە سنووری نێوان ژانر و بوارەکان بسڕنەوە، کە ئەمە وای کردووە ئەو وێنانەی ڕۆماننووس دەیانگەیەنێت، لە کۆمەڵێک شتی جیاواز پێک بێن. بە مانایەکی دیکە، کاتێ بەردەمی پرۆسێسی دایەڵۆگ کراوەیە، ئەوە ئازادانە پەل بۆ ناو سەرجەم بوارەکان دەهاوێت و دەتوانێت وێنەکان لە ڕەگەزی جۆراوجۆر دروست بکات. کاتێکیش کارەکتەر بۆ هیی سەرەکی و هیی لاوەکی دابەش نابێت، ئەوە ڕۆماننووس بایەخی گەورە بە هەر کارەکتەرێک دەدات، کە پڕۆسێسی لەخۆڕایییانە (Indiscriminately)ی گێڕانەوە پێویستی کردووە بێنە ئاسمانی تێکستەوە. هەتا ئەگەر ئەو کارەکتەرە تەنیا یەک جاریش دەربکەوێت، مافی کەمتر نییە لەو کارەکتەرەی دەیان جار دەرکەوتووە، چونکە ئەو بایەخە وا دەکات سێنترالیتیی کارەکتەری سەرەکی دروست نەبێت و مانای ئەوانەی تر نەشارێتەوە. هەر لێرەدا بایەخدان بە مەل و ئاژەڵ دەبێتە یەکێک لە خەسڵەتەکانی ڕۆمانی پۆستمۆدێرنیزم، کە ئەمە پاڵ بە ڕۆماننووسەوە دەنێت بچێتە ناو دنیای سروشت و زانیارییەکانی فرەوان بکات، کە ئەوانە لە ئاسمانی ڕۆماندا دەردەکەون و فرەڕەنگی پێک دەهێنن.

ڕۆمانی فرەدەنگ، فرەمانا و فرەئاڕاستە بە سروشتی خۆی دەبێتە ئەو ئاسمانەی بواری جیاواز لە خۆی دەگرێت، بگرە لەوێدا هەموویان تێکەڵی یەکتر دەبن، بۆیە خوێندنەوەی ڕۆماننووس لە بوارێکدا قەتیس نابێت، بەڵکوو سەرجەم بوارەکان دەگرێتەوە، کە ئەو هەستی تینووێتییەی پاڵی پێوە دەنێت پتر بخوێنێتەوە و بەردەوام دیدگەی فرەوان بکات. کەواتە هەتا نووسەر زیاتر لە هەوڵی قووڵکردنەوە و ڕەنگاوڕەنگکردنی وێنەکانی بێت، پتر خوێندنەوە خۆی دەسپێنێت و زیاتریش دەچێتە ناو بوارە جۆراوجۆرەکانەوە، بەوەی هەر لەو پرۆسێسەدا سنووری کۆنکرێتبەندیی نێوان ژانر و بوارەکان تێک دەشکێت. (دولووز) و (گاتەری) لە کتێبی (فەلسەفە چییە؟)دا دەنووسن: چەمکەکان لەسەر هەمان ئاستدا پێوەندییان پێکەوە هەیە. لێرەدا چەمکەکان بە یەک دەگەن، کۆمەکی یەکتر دەکەن، سیمای یەکتر ڕێک دەخەن، دەچنەوە سەر هەمان فەلسەفە (belong to the same philosophy)، هەتا ئەگەر مێژوویشیان جیاواز بێت. واتە بەپێی تێگەیشتنی ئەوان دەشێ چەمکێکی فەلسەفی و یەکێکی سایکۆلۆجی، یان چەمکێکی ئەدەبی و یەکێکی سۆسیۆلۆجی بە شێوەیەک لە شێوەکان بە یەک بگەنەوە، با لە کاتی جیاوازیشدا دەرکەوتبێتن، کە بۆ تێگەیشتنیان پێویستمان بەوە دەبێت لە هەموو کایەکاندا بۆیان بگەڕێین و لێیان بکۆڵینەوە. وەک گوترا خوێندنەوە لە بواری جۆراوجۆردا وێنەی ڕەنگاوڕەنگ بەرهەم دەهێنێت، کە جیاوازە لەو وێنەیەی ڕۆماننووس تەنیا لە یەک سەرچاوەوە وەریدەگرێت. ئەو وێنەیەی لە یەک سەرچاوەوە وەردەگیرێت، وێنەیەکی ناسراوە و لە کۆخەیاڵ (Collective Imagination)ی جەماوەردا بە زەقی ئامادەیە. بووەتە حەقیقەتی چەسپاو و ئەرکی ڕۆماننووسی باو تەنیا تۆخکردنەوەیەتی. ڕۆماننووسی داهێنەر ئەو وێنەیە تێک دەشکێنێت، چونکە وێنەیەکە، دەستەڵات پاڵپشتیەتی و بێژمار وێنەی تری شاردوونەتەوە.ئەمە خاڵی جودابوونەوەی ڕۆماننووسی داهێنەرە لە ڕۆماننووسی باودا، کە هەر لێرەیشەوەیە دەبێتە خاوەنی ئەزموون و دەتوانێت بە شێوەی جیاواز باس لەو ئەزموونەی بکات، پێچەوانەی ڕۆماننووسی باو، کە تەنیا لە ئاستی میللیدا هەندێک گوتەی سادەیئامادەکراو دەڵێتەوە.ئەزموونەکەی هاوشانی ئەزموونی جەماوەرە. خوێندنەوەی ڕۆماننووسی باو ئاسۆییە، بەو مانایەی ئەو شتانە دەخوێنێتەوە، کە هاوئاستین، لە کاتێکدا هیی ڕۆماننووسی ئەزموونگەر شاقووڵی، بگرە فرەئاڕاستەیە. تێکست ئەو ڕووبەرەیە، کە چالاکیی خوێندنەوە و نووسینی بە جارێ تێدا دەردەکەوێت. لە گوتار و گفتوگۆکاندا ڕۆماننووسی باو ڕوونتر دەردەکەوێت، کە بە هەمان زمانی جەماوەر وەسفی ئەو چەمکانە دەکات، ڕەخنەدۆزان بەشێکی تەمەنیان بۆ لێکدانەوەیان تەرخان کردووە.

دیسان بۆ ئەو خاڵە دەگەڕێمەوە، کە تێیدا گوترا پرۆسێسی خوێندنەوە و نووسین هاوکاتن و لە یەک جودا ناکرێنەوە، بۆیە خوێندنەوەیش وەک نووسین لای ڕۆماننووسی فرەدەنگ مەبەستدار نییە، بەڵکوو دایەڵۆگییە و بەردەمی کراوەیە، بۆیە هەموو ئەو قاڵب و کڵێشانەی هەندێک ڕەخنەگری میلـلی دایاندەنێن، کە نووسەر چۆن بنووسێت و خوێنەر چۆن بخوێنێتەوە، لە بەردەم ئەو پرۆسێسەدا خۆیان ناگرن و تیۆرییەکانی ڕەخنەی وەڵامدانەوەی خوێنەر(Reader-response criticism) لەم پەنجا شەست ساڵەی رابردوودا شەڕیان لە دژی ئەو تێگەیشتنە ڕووکەشەدا کردووە. هەر بە گشتی فەلسەفە لە (نیتشە)وە تا (دولووز) و دواتر لە دژی ئەو قاڵب و کڵێشانە وەستاوەتەوە، کە مەبەستیانە ڕێ لە (ئارەزوو: Desire) بگرن.پرۆسێسی خوێندنەوە هەم لای نووسەر و هەم لای خوێنەر ئازادانەیە، مەبەستدار نییە وبە هەموو ئاڕاستەیەکدا دەجووڵێت، تا بەو مانایانە نەگاتەوە، کە ناسراون و پێشتر هەبوون، بەڵکوو لەو گەڕانەدا مانای نوێ و چاوەڕواننەکراو دەردەکەون، بێ ئەوەی وا لێیان بڕوانرێت کۆتاییین و چوارچێوەیان هەیە. ئەو چەمکانە لە ناوەوە پاڵ بە ڕۆماننووسەوە دەنێن لە بواری جۆراوجۆردا بۆیان بگەڕێت، کە ئەمە لە شێوازی گێڕانەوەیشدا دەردەکەوێت، بەوەی دەتوانێت زانیارییەکانی ڕەنگاوڕەنگ بکات و بۆ هەر دەنگێک سەربەخۆیی بێنێتە دی. لە ڕۆمانی باودا یەک دەنگ زاڵە، کە دەنگی نووسەرە. نووسەری ڕۆمانی باو وەک ئەوە وایە لە پشت مایکرۆفۆنەوە دانیشتبێت و بە ناوی کارەکتەرەکانیەوە بدوێت، دروستتر وەسفیان بکات.

ئایا هەموو ڕۆماننووسێک پێویستی بە خوێندنەوەی بواری جۆراوجۆرە؟ ئایا ئەوانەی لە بواری جۆراوجۆدا دەخوێننەوە، وەک ئەوانەی تر دەنووسن؟ چ جۆرە ڕۆمانێک پاڵ بە ڕۆماننووسەوە دەنێت لە بواری جۆراوجۆدا بخوێنێتەوە؟

* ئەگەر مەبەستتە زیاتر لەبارەی ئەم چەمکانەوە بخوێنیتەوە، دەکرێت بۆ ئەم بەرهەمانەم بگەڕێیتەوە:

_ گەڕانەوەیەکی کاتی بۆ دایەلۆگێکی بەردەوام.

_ منداڵێک بە دزییەوە کتێب دەخوێنێتەوە.

_ ئەردەڵان عەبدولڵا و من لە کازینۆی منداڵاندا.

_ لە (ڕەخنەگر کێیە)وە بۆ (ڕەخنە چییە). بۆ تەوەرەی (ڕەخنە)ی (ژنەفتن) نووسراوە.

_ کات وەک پرسیارێکی شەڕانگێز لە ئەزموونی مندا. (گێڕانەوەی ئەزموونی خۆمە لەبارەی چەمکی کاتەوە، کە لەم نزیکانە گۆڤاری گێڕانەوە بڵاوی دەکاتەوە).

_ ڕۆمان لەنێوان جەماوەر و خوێنەردا.

_ پەیامی ڕۆمان و ڕۆمانی پەیام.

The post سەرچاوەکانی خوێندنەوەی ڕۆماننووس appeared first on ژنەفتن.

ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ دیاردەیەکی پڕ پێچ و پڵووچ وەکوو زمان چێژبەخشە و لە هەمان کاتدا مەترسیدار. “شێخی ئیشڕاق” (شهاب الدین یحیی سهروردی) لە “کلمة التصوف”دا دەڵێ: لە مەحشەردا، کاتێ کە پەردەکان لادران، لەهەر هەزار کەس، ٩٩٩ کەسیان کوژراوی دەستی وشەکانن(نحن قتیل العبارات).

ئەم کوژرانە ڕەنگە بەهۆی تێنەگەیشتن بێ؛ نەگەیشتن بێ؛ یان ڕەنگە بە هۆی!

بە چاونووقاندن بەسەر مەبەستی سەرەکیی “سۆهرەوەردی” لەم ڕستەیەدا و ئەوەی کە هەر مەبەستێکی خوازەیی، هەڵگری ماناگەلی جۆراوجۆرە و هەروەها ئەوەی کە بێ‌گومان هەر خوێنەرێک و هەر دەورەیەکی مێژوویی ئیمکانی ئەوەی هەیە کە مانایەکی نوێی لێ وەرگرێ یان ماناگەلی دیکەی لەسەر دانێ، ئەو واقیعە کە حاشاهەڵنەگرە، گرنگی چەمکی زمانە لە پێوەندی لەگەڵ بوونی مرۆڤ‌دا. کاتێ کە فەیلەسوفێکی تر لە ناخی کولتوورێکی دیکە و لە ئاستێکی تری مێژووییدا بانگ هەڵدێنێ کە زمان “ماڵی بوونە” کە مرۆڤ تێیدا سەقام دەگرێ، ئەو واقیعە زۆر ڕوون‌تر خۆی دەنوێنێ.

وردبوونەوە لەم ڕوانینانە، نزیک بوونەوەیە لە قووڵایی چەمکی زمان و چییەتی ڕاستەقینەی ئەو و لە هەمان کاتدا بەرچاوتر بوونەوەی ڕۆڵی تۆخی زمان لە بوونی مرۆڤ‌دا، بە واتایەکی تر، مرۆڤ لە دڵی زماندایە کە مانا وەردەگرێت؛ مانا دەبێتەوە و شوناسی پێ دەبەخشرێ؛ بێ زمان، مرۆڤ هیچە و تەواو.

ئەمە لە ڕوانگەی “سۆسۆر”ییەوە باس لەسەر زمانە بە مانا عامەکەی، ” فێردینان دۆ سۆسۆر” باس لەوە دەکات کە زمان (langue) دیاردەیەکی کۆمەڵایەتییە کە لە ئاخاوتن و قسە کردندا(parole)  وەکوو شێوازێکی مادی خۆی دەنوێنێ؛

بەم پێیە “زمانی دایک” ئەو زمانەی پێی ئاخاوتن دەکرێ، هەر ئەو ماڵی بوونەیە کە شوناسی مرۆڤ تێیدا مانا دەگرێت و گرنگی بابەتەکە هەر لێرەدایە: زمانێک کە دایکە، بە واتایەک ناسنامەی تۆیە و، بگەڕێینەوە سەر تەعبیرەکەی هایدێگەر: “ماڵی بوون”.

جا ئێستا بۆ تاکی کورد، زمانی دایک وەک “ماڵی بوون”، چۆن مانا وەردەگرێ و دەردەکەوێ؟

منی تاکی کورد لە ماڵی دایکی (و باوکی)دا فێری کوردییەکی ناتەواو دەبێ لەژێر هەژمونی تەواوەتی زمانێکی نامۆدا (فارسی، عەرەبی، تورکی…). بەو زمانە نامۆیە فێری خوێندن و نووسین دەبێ و “بوون”ی داگیرکراوی لەژێر دەسەڵاتی ئەو زمانەدا تا ڕادەیەک بووە کە لە تەواوی ژینیدا هەر بەو زمانیشە بیری کردووەتەوە (بەشی زۆر مەترسیداری باسەکە!).

جا ئێستا ئەگەر خوێندنەوەیەک لەسەر شوناس و زمان و – باشتر بڵێم: – بوونی منی کورد بکرێت، ئاخۆ دەبێ لە “ماڵی بوون”ی خۆیدا سەقامی گرتبێت یان لەتێک لە ئەو هەمیشە لە کۆچدا بێ – یان بە واتایەکی باشتر – لە کۆچ درابێ؟

وەی لەو ڕۆژەی مرۆڤ لە بوونی خۆی کە زمانی دایکە کۆچ درابێ و یەخسیری “شوناسێکی چل تیکە” بێت! ئەمەیە چارەنووسی حەتمی مرۆڤی کورد بە هۆی جەبری جوگرافیا و مێژووی مێزۆپۆتامیاییەوە. جا ئەم مرۆڤە کە لە “ماڵی بوون”ی خۆیدا تووشی هەڵوەدایەکی هەتاهەتاییە و دوور نییه که له زۆر جێگەشدا کوژراوی دەستی وشە بێت(به هۆی ئەوەی نە بەشێکی تەواوی لە “زمانی دایک” ی بەرکەوتووە و نە لە زمانی دووەمدا بوونێکی بۆ خوڵقاوە و لەوانەیە تێنەگەیشتبێ و هەر نەگەیشتبێ!) ئاخۆ کاتێ کە “دێریدا” وتەنی، زمانی مرۆڤەکە جیهانی ئەو دروست دەکات، بۆ تاکێکی وا، دونیا و جیهانی ئەو چۆن بەرهەم دێت و لەم دونیایەدا چۆن خۆی بۆ دەدۆزرێتەوە و بە چ شێوەیەک خۆی دەنوێنێ؟

The post «ماڵی بوون» appeared first on ژنەفتن.

ئەو بیرۆکەیە بۆ چەمکی (حەقیقەت)مان دەباتەوە، کە تا ئەو تێک نەشکێت، ژیان دەرناکەوێت. حەقیقەت، کە بریتییە (لەو هەڵەیەی، هەندێک بوونەوەر ناتوانن بەبێ ئەو هەبن)، ژیانی کردووەتە دوو لەت، لەتی (چاکە) و لەتی (خراپە). ئەو بە تایبەت لە کتێبی (لەودیو چاکە و خراپەوە)دا حەقیقەت بە بت دەچووێنێت، کە دەبێت بە کوتەک لێی بدرێت. ئەو تێگەیشتنەی نیتشە بەر لە هەرچی زمان دەگرێتەوە، بەوەی ناکرێت زمان ئەو شتانە دەرببڕێت، کە حەقیقەت شێواندوونی، بگرە لە پشت (چاکە و خراپە)دا شاردوونیەتیەوە، بەڵکوو خودی زمان بۆ تێکشکاندنی حەقیقەتە، کە ئەمەیش وا دەکات لە گۆشەیەکی دیاریکراو و بەپێی هەلومەرجێکی دیاریکراو حەقیقەت دەرنەبڕێت. لێرەدا هێرمۆنتیکا لە دایک دەبێت، بەو مانایەی هیچ چەمکێک، هیچ مانایەک، هیچ ئاڕاستەیەک ناتوانێت وەک حەقیقەتی چەسپاو بمێنێتەوە وا خۆی دەربخات، نەمرە، بەڵکوو لەگەڵ هەر بینینێکی تر و خوێندنەوەیەکی تردا دەگۆڕێت و بێژمار مانا و ئاڕاستەی دیکەی لێ بەرهەم دێن. لەم نێوەدا بەهای ئەبەدی، چەمکی نەمر، وێنەی بێکۆتایی، گیانی لەناونەچوو و هیی دیکە خۆیان ناگرن، کاتێ خودی ئەو حەقیقەتەی ڕایگرتوون، تێک دەشکێت. ئەو عەقڵەی حەقیقەتی لەسەر دامەزراوە، (لە پیرێک دەچێت، تای گەرم لەرزی لێ هێنابێت).

لە کتێبی (ویستی هێز: Will to Power)دا جەخت لەسەر ئەو بێسنوورییەی ڕاڤە دەکاتەوە، کە (گێتی بۆ ئێمە سەرلەنوێ بووەتە بێکۆتایی، بەو مانایەی ناتوانین لێی قەدەغە بکەین هێزی ئەوەی هەبێت ڕێ بە بێسنووریی ڕاڤە بدات)، بۆیە بەگژ سەرجەم ئەو فەلسەفانەدا دەچێتەوە، کە عەقڵیان بە حەقیقەتەوە بەستووەتەوە و جەستەیان بە لاوە ناوە. بەم شێوەیە لە (سۆکرات) و (پلاتۆن)ـەوە تا (دێکارت)، لە (کانت)ـەوە تا (هیگڵ) دەکەونە بەر ڕەخنەی ئەو. بەوەدا عەقڵ جەستەی شاردووەتەوە، بووەتە ئامێرێک بۆ سەرکوتکردنی ئارەزوو، کە دواتر ئەو چەمکە، (چەمکی ئارەزوو)، لای ئەو فیلۆسۆف و ڕەخنەدۆزانەی ڕەخنە لە سێنتراڵیزمەکان دەگرن، لەوانە (دولووز)، فرەوانتر دەبێت و زۆر بواری تر دەگرێتەوە. ڕەخنەی (نیتشە) لە عەقڵ و دۆمەنەنسی عەقڵ لە پێناوی دەرکەوتنی ژیانی ڕاستییە، ژیانێک، کە لە (چاکە و خراپە) خاڵییە. بۆ ڕزگارکردنی جەستەیە لە زیندانی ڕۆحدا. وەک گوترا ئەم تێگەیشتنە پێش هەموو شتێک زمان دەگرێتەوە، کە زمان لەژێر دەستەڵاتی عەقڵ دێنێتە دەرێ و لە جەستەدا ئازادی دەکات، بەوەی خاوەنی ویستی هێزە. لێرەوەیە پەنا بۆ مێتافۆر دەبات، بەوەی زمان لە بەردەوامیدایە و بە هۆی هێزی بەردەوامییەوە مانای نوێ دێنە بەرهەم، کە هەر وشەیەک توانای هەیە تێک بشکێت و دەنگی تری لێ دروست ببێت، تا بە پێوەری (چاکە و خراپە) نەخوێنرێتەوە. واتە نەک هەر زمان، بەڵکوو فیکریش مێتافۆرییە و بە ئاڕاستەی جۆراوجۆری مانادا دەجووڵێت، کە ئەو جووڵەیە خوێندنەوە و لێکدانەوەی جیاواز دەسەپێنێت. لە یەکێک لە (پڕیشکەکان: Fragments)یدا دەڵێت: (ئاییندە لە ڕێی بێژمار نیشانەوە دەماندوێنێت)، کە دەکرێت وای بخوێنینەوە مانای زمان لە چوارچێوەی وشەدا قەتیس نابێت، بەڵکوو ماناکان لە تەقینەوەی بەردەوامدان و لە ڕێی نیشانەوە دەماندوێنن. (نیتشە) بەم تێگەیشتنە سیمای فەلسەفەیش دەگۆڕێت، بە ڕادەیەک لە هیچ شێوازێکی تری پێش خۆی نەچێت، کە هەر لێرەدا ئەدەب و فەلسەفە یەک دەگرن، بێ ئەوەی شوێنەواری پێشوویان دیار بێت. واتە بێ ئەوەی بزانرێت چ ڕووبەرێک پێشتر فەلسەفە و چ ڕووبەرێک ئەدەب بووە. لە سەرجەم ئەوانەوە دەگەینە ئەوەی (نیتشە) ڕەخنەگری یەکەمی مۆدێرنیتییە، کە ئەو پیرۆزییەی عەقڵ تێک دەشکێنێت، مادام بەو پیرۆزییەی کەناڵی ماناکانی داخستوون. پەنهانیی مۆدێرنیتی لە پەنهانیی تێکستی هایرۆگلێفیک دەچێت. لە پشت هەر ئەشکەوتێکەوە ئەشکەوتێکی تاریکتر دەبینیت. بەو شێوەیە دەکەوێتە بەر چاوی، بۆیە بە ڕەخنە ڕووبەڕووی دەبێتەوە.

لە (نیتشە)وە فیکری فەلسەفی، کە ئەدەبیش دەگرێتەوە، دەچێتە قۆناغێکی تەواو جیاوازەوە و ڕەخنەدۆزانی وەک (هایدیگەر)، (ژان فرانسوا لیوتار)، (فۆکۆ)، (هۆرکهایمەر)، (ئەدۆرنۆ)، (بارت)، (دێریدا) و زۆری دیکە، تەنانەت (دولووز)یش (ئەگەرچی ئەو هەمیشە شەڕی ئەوەی کردووە نەخرێتە ناو هیچ پۆلێنکارییەکەوە)، ڕەخنە لە سێنتراڵیزم دەگرن و لە هەوڵی کردنەوەی هەموو ئەو کەناڵانەن، کە سێنتراڵیزمی عەقڵ دایخستوون.

ڕەخنە لە سێنتراڵیزم ڕێی بۆ لەدایکبوونی ئەدەبێک خۆش کرد، تاکمانا، تاکلۆژیک، تاکدەنگ، تاکئاڕاستەی تێدا گوم ببن و فرەمانا، فرەلۆژیک، فرەدەنگ، فرەئاڕاستە شوێنیان بگرنەوە.

ئێستا بە گرنگی نازانم لەسەر فیکری ئەوانەدا هەڵوێستە بکەم، لە کاتێکدا پێشتر کردوومە و ئەگەر پێویستیش بکات، بۆیان دەگەڕێمەوە، بەڵام ئەوەی لێرەدا مەبەستمە پێی لەسەر دابگرمەوە، ئەوەیە، کە ڕەخنە لە سێنتراڵیزم ڕێی بۆ لەدایکبوونی ئەدەبێک خۆش کرد، تاکمانا، تاکلۆژیک، تاکدەنگ، تاکئاڕاستەی تێدا گوم ببن و فرەمانا، فرەلۆژیک، فرەدەنگ، فرەئاڕاستە شوێنیان بگرنەوە. زمان لەوە دەرچوو ئامێرێک بێت و لە پێناوی مانایەکی دیاریکراودا هەڵبسووڕێت، بەڵکوو بووە کانگەی مانا جیاواز و بێسنوورەکان. ئەم گۆڕانکارییە بە تایبەتی لە ڕۆماندا ڕەنگی دایەوە، بە ڕادەیەک شێوازی فرەدەنگی (پۆلیفۆنی) لە دایک بوو، کە هیچ دەنگێک ناتوانێت ببێتە سێنتراڵ و دەنگەکانی دیکە بشارێتەوە، بەڵکوو دەنگەکان هەن و بەردەوام دەنگی تر بەرهەم دەهێنن. بەم شێوەیە دەنگی سەرجەم چین و توێژەکان لەناو ئەو ڕووبەرەدا دەبیسرێن.

ئێستا دەپرسین ئایا ڕۆمان پەیامی هەیە؟ ئەگەر ڕۆمان بێسنوور و بێکۆتا دەنگ لە خۆی بگرێت، ئەو پەیامە هیی کام دەنگەیانە؟ پەیام واتە کۆتایی. ئایا لە ڕۆمانی فرەدەنگدا سەرەتا، ناوەڕاست و کۆتایی هەن، تا ڕۆماننووس بگاتە ئەوەی پەیام بگەیەنێت؟ ئەو ڕۆمانانە چین، کە پەیامیان هەیە و جەماوەر، نەوەک خوێنەر دەتوانێت بە ڕوونی پەیامەکەیان وەربگرێت؟

ئەوە جەماوەرە بە دوای پەیامدا دەگەڕێت، نەوەک خوێنەر، کە جیاوازییەکی بەرچاو لەنێوان ئەو دووانەدا هەیە، بەوەی یەکەمیان دەیەوێت هەموو شتێکی بە ئامادەکراوی بێتە بەر دەست، بەڵام خوێنەر لە ڕێی پرسیار و ڕاڤەوە پێوەندی بە تێکستەوە دەکات، تا خۆیشی ببێتە بەرهەمهێنەری مانای دیکەی جیاواز. جەماوەر وەک پێشتر لە بەرهەمەکانی ترمدا ئاماژەی پێ کراوە ئەو زۆرایەتییە دەگرێتەوە، کە دامودەستگە کۆمەڵایەتییەکان لە شێوەی حیزب، خێڵ، قوتابخانە، پەرستگە و هیی دیکەی لەم بابەتە بۆ مەبەستی دیاریکراو ئاڕاستەی دەکەن، لە کاتێکدا خوێنەر ئاڕاستەی ناوەوەی خۆی هەیە و لەو ڕێگەیەوە دەخوێنێتەوە، کە ئەمە ئەوە ناگەیەنێت دوو جەمسەری جیاوازن، بەڵکوو ئەو ئاڕاستەیە خوێنەر لە جەماوەر دادەبڕێت و دەیکاتە خاوەنی دەنگی خۆی. بەم شێوەیە لە (گشت)ـەوە بۆ (تایبەت) هەنگاو دەنێت.

پەیام بەشێکە لە پرۆسێسی خوێندنەوە، نەوەک لە پرۆسێسی نووسین، بەو مانایەی ئەوە خوێنەرە لە ڕێی خوێندنەوەی جیاوازەوە پەیام لە مانا شاراوەکانی تێکست دەدۆزێتەوە، کە دەشێت ئەو پەیامە خودی نووسەر پێی نەزانێت و لەگەڵ پەیامی خوێنەرێکی دیکەیش جیاواز بێت، کە لە هەمان تێکستدا دۆزیویەتیەوە.

ڕۆمانی داهێنەرانە، پێچەوانەی ڕۆمانی تەقلیدی نە کورت دەکرێتەوە و نە دەگێڕدرێتەوە.

لە ڕۆمانی تەقلیدیدا، ئەو ڕۆمانەی ڕۆماننووس هۆشیارییەکی گەورەی تێدا نەسووتاندووە و ڕوانینەکەی هەمان ڕوانینی جەماوەرە، پەیام هەیە و ئاسانیش دەدۆزرێتەوە، بەوەی زمانەکەی سادەیە و دەستی بەو حەقیقەتانەوە گرتووە، کە جەماوەر پێیان ئاشنان، بۆیە قەبارەی ڕۆمانەکە چەندیش گەورە بێت، هیچ زەحمەتێک لەوەدا نابینن کورتی بکەنەوە و بەسەرهاتەکانی بگێڕنەوە، مادام بە شێوەی زنجیرەیی هاتوون، لە کاتێکدا (کات) لە ڕۆمانی داهێنەرانەدا تێک دەشکێنرێت و بێژمار کاتی بچووکتری لێ دەبێتەوە، بە ڕادەیەک ناکرێت لە خاڵێکی دیاریکراودا کۆیان بکەیتەوە، بە مەرجێ هەر خۆیان لە دژی ئەو سێنتراڵیزمە تێک شکاون. بە کورتی ڕۆمانی داهێنەرانە، پێچەوانەی ڕۆمانی تەقلیدی نە کورت دەکرێتەوە و نە دەگێڕدرێتەوە.

بەشێکی زۆری، (ناڵێم سەرجەم) ڕۆمانی کوردی پەیامیان هەڵگرتووە و بە ئاسانی دەیگەیەنن، تەنانەت جەماوەر لە ناونیشانیانەوە بەشێکی پەیامەکەیان دەست دەکەوێت، بەوەی ڕۆماننووس هەر لە سەرەتاوە مژدەی پێ داون، کە قسەی ناو دڵی ئەوانی پێیە. بەشێکی زۆری ئەو گوتانەی جەماوەر لەو جۆرە ڕۆمانەیان وەردەگرن و لە سۆشیالمێدیادا بڵاویان دەکەنەوە، بە ڕوونی ئەوە دەردەخەن، کە پەیامی خۆیان پێ گەیشتووە و ئەوەیان دەست کەوتووە، پێشتر زانیویانە و چاوەڕێی بوون. ئەو ڕۆماننووسە هەموو شتێکی کردووەتە دوو بەش، کە لایەنگری ئەوەیانە، جەماوەر پەسەندی کردووە و دەنگی زۆرایەتیی بە دەست هێناوە، دژی ئەوەیانە، کە جەماوەر دژیەتی و دەنگی کەمینەیە. لێرەدا ئایدیۆلۆجیای زاڵی کۆمەڵگە ڕۆڵی بەرچاوی لەو دابەشکارییەدا هەیە. لە هەر دابەشکردنێکدا کۆمەڵێک مانا دەمرن، کە ڕۆماننووسی داهێنەر زیندوویان دەکاتەوە. ڕۆمانی پۆلیفۆنی کەناڵی ئەو دەنگانە دەکاتەوە، کە لە ئەنجامی دابەشکارییەوە داخراون.

لای ڕۆماننووسی داهێنەر پرۆسێسی نووسین بریتی نییە لە گوتنەوەی زانراو، بەڵکوو بریتییە لە گەڕان بە دوای نەزانراودا.

لای ڕۆماننووسی داهێنەر پرۆسێسی نووسین بریتی نییە لە گوتنەوەی زانراو (Familiar)، بەڵکوو بریتییە لە گەڕان بە دوای نەزانراو(Unfamiliar)دا. واتە نووسین ئەو ڕووبەرانە دەردەخات، کە نەناسراون، نەوەک ئەوانە پێشان بداتەوە، کە ناسراون. زمان کاتێ دەتوانێت بچێتە قووڵایییەوە، کە خۆی لە نەزانراو دەدات، دەنا تا ئەو کاتەی لە ئاستی زانراودا وەستاوە، تەنیا ئەو شتانە دەگوازێتەوە، کە دیارن و مانایان ئاشکرایە. نەزانراو وا دەکات ڕۆماننووس لە کاتی نووسیندا بخوێنێتەوە، بگرە هەر نەزانراوێک ئەوە بەسەر ڕۆماننووسدا دەسەپێنێت لە بواری جۆراوجۆردا بۆ کۆدەکانی بگەڕێت، تا ئەو مانا شاراوانە دەربخات و بە ڕێگەی جیاوازیش دەریانببڕێت، کە ئەم وێنانە لای خوێنەر نەناسراون، وەک چۆن پێشتر لای نووسەر نەناسراو بوون، بۆیە پرۆسێسی خوێندنەوە سەخت دەبێت، بەڵام هەر ئەو سەختییەیە لای خوێنەر ڕاڤەی جیاواز دێنێتە کایەوە. بەم شێوەیە هەتا پرۆسێسی دۆزینەوە، پێکهێنان و گەیاندنی وێنە لای نووسەر قورس بێت، لێکدانەوەیان لای خوێنەریش قورس دەبێت، بەڵام بەرهەمی ئەو خوێندنەوەیە دەرکەوتنی ڕاڤەی نوێیە. بۆ نموونە ئەگەر ڕۆماننووسێک بیەوێت لەبارەی شۆڕشەوە بنووسێت، ئەوە دوو ڕێگەی لە بەردەمدان: یەکەم، پشتبەستن بەو زانیارییانەی لە ڕێی بیستن و بینینەوە لەبارەی شۆڕشەوە دەستی کەوتوون، کە ئەمە وا دەکات تەنیا ئەو شتانە بڵێتەوە، جەماوەریش هێندەی ئەو دەیانزانێت. بەوەدا وێنەی دەرەوەی شتەکان دەگرێت و پێشانیان دەداتەوە، جەماوەر ئاسان لە زمانەکەی دەگات. هەروەها تەکنیکەکانیشی هەر لەو ئاستەدا دەمێننەوە، چونکە باسی لە دیوی دەرەوەی شتەکان کردووە و بۆ قووڵایییان ڕۆ نەچووە. ڕێگەی دووەم: ڕۆماننووس لە بوارەکانی وەک فەلسەفە، سایکۆلۆجیا، سۆسیۆلۆجیا و ئەوانەی تردا بە دوای چەمکی شۆڕشدا دەگەڕێت، کە ئەودەم شتێکی نوێ دەدۆزێتەوە. ڕەنگە لەم گەڕانەیدا (ئەریستۆ)، (ڕۆسۆ)، (کانت)، (هیگڵ)، (مارکس)، (نیتشە) و (کامیۆ) بدۆزێتەوە، کە هەر یەکەیان بە شێوەی جیاواز باسی لەو چەمکە کردووە. ئەو جیاوازییە سەرەتا لە فیکری خۆی و دواتر لە تێکستەکەیدا ڕەنگ دەداتەوە، کە هەم قووڵتر دەنووسێت و هەم خۆی لەناو چوارچێوەیەکی تەسکدا قەتیس ناکات. بۆ نموونە لای (کامیۆ)، بە تایبەتی لە هەردوو کتێبی (ئەفسانەی سیزیڤ) و (مرۆڤی یاخی)دا بۆی دەردەکەوێت ئەو فیلۆسۆفە جیاوازییەکی گەورە لەنێوان چەمکی شۆڕش و چەمکی یاخیبووندا دەبینێت، کە ئەوەی دووەمیان زۆر لەوەی یەکەمیان فرەوانتر و گەورەترە، بگرە یەکەمیان ڕووکەشە و لە پێناوی خاڵێکی دیارکراودا هەیە. بە هۆی (گەڕان)ـەوە دیدگەی ڕۆماننووس دەگۆڕێت و تێگەیشتنی دەچێتە ئاستێکی باڵاترەوە، کە بەم شێوەیە زمان و تەکنیکەکانی گێڕانەوەیش گۆڕانیان بەسەردا دێت، چونکە سێنتراڵیزمی دەرەوە تێک دەشكێت و هیی ناوەوە دەکرێتەوە، کە لەوێدا ئاڕاستەکان بێسنوور و بێژمارن. ئەمجارە ئەو سەرسامییەی لە ئاستی شتە باوەکاندا نامێنێت و لە ناوەوەی مرۆڤەکاندا نهێنیی تر دەدۆزێتەوە. بێگومان جۆر و ژمارەی خوێنەرەکانیشی دەگۆڕێن. بە کورتی خوێندنەوەی ئەوانە چاوی ڕۆماننووس دەکاتەوە، کە بزانێت جگە لەم تێگەیشتنە باوە، تێگەیشتنی دیکەیش هەن. بەم شێوەیە دەکرێت لە پێکهێنانی تێگەیشتنی سەربەخۆی خۆیدا سوودیان لێ وەربگرێت. ئەم پرۆسێسە لای (گادامێر) بەشێکە لە دایەڵۆگ.

کەواتە ڕۆماننووس لە ڕێگەی یەکەمدا شتە بچووکەکان زەق دەکاتەوە و تەنیا لە ڕووی مۆرفۆلۆجییەوە دەیانبینێت، واتە هەر لە دەرەوەیان دەڕوانێت، بەڵام لە دووەمیاندا شتە زەقەکان بچووک دەکاتەوە و بایەخ بە شتە وردەکان دەدات، چونکە ئەوە شتە وردەکانن، چاوی ئاسایی بە لاوەی ناون.

یەکێ لە ڕەخنەکانی ڕەخنەدۆزان لە (نیتشە)وە تا ئەمڕۆ، ئاڕاستەیە بۆ دواڵیزم، کە وەک بینیمان (نیتشە) چۆن بەگژ پێوەری (چاکە و خراپە)دا دەچێتەوە. (دێریدا) پێی وایە هەمیشە لە ئاستی تێکستەکاندا ڕووبەڕووی دواڵیزمە دژەکان (Binary Oppositions) دەبینەوە، وەک ڕۆح/ جەستە، عەقڵ/ ناعەقڵ، قسە/ نووسین، گەرم/ سارد، ڕەش/ سپی، ژیان/ مردن، چاک/ خراپ، جوان/ ناشیرین و زۆری تر، کە مێتافیزیکا لەو ڕێگەیەوە مانای پێشوەختی خۆی دەسەپێنێت، مانایەک، وا خۆی دەردەخات قەوارەیەکی یەکگرتوو (Coherent) و هاوڕێک (Homogeneous)ی هەیە و بووەتە سێنتراڵی عەقڵ، دواجار لە شێوەی حەقیقەتێکی نەگۆڕدا دەردەکەوێت، بۆیە دەیەوێت شتە دژبەیەکەکانی ناویان (Contradictions) دەربخات. دیارە مەرج نییە ئەو دواڵیزمانە بە یەکەوە هاتبن، بەڵکوو مەسەلەکە پێوەندیی بە ئامەدەگی(Present)یەوە هەیە، بەوەی هەر کاتێ یەکەممان هەیە، ئەوە دووەمیشمان وە بیر دێتەوە، بەڵام بە هێزێکی کەمتر، یان بە پلەیەکی نزمتر. بۆ نموونە لە ڕێی (ڕووناکی)یەوە (تاریکی)مان بە بیر دێتەوە، بەڵام ئەوەی دووەمیان بە هێزێکی کەمتر. ئەو فیلۆسۆفە بۆ بەگژداچوونەوەی ئەم دواڵیزمانە، پەنا بۆ نووسین دەبات، تا لەو ڕێگەیەوە دەستەڵاتی (دەنگ) تێک بشکێنێت. لە لایەک ئەو بونیادە هەڵدەوەشێنێتەوە، کە دال (Signifier) و مەدلوول (Signified) لە خۆی دەگرێت، بەو مەبەستەی پێوەندیی نێوان ئەو دووانە نەهێڵێت و ئیتر دال هیچ ئاماژەیەک بە مەدلوول نەکات و لە لایەکی دیکەوە ڕایەڵی نێوان تێکست و واقیعیش ناهێڵێت. بە بڕوای (دێریدا) نووسین گۆڕینی تێکستە لە ئاستی مێتافیزیکەوە بۆ ئاستی فیزیک، بەو مانایەی نووسین تێکست دەگۆڕێت و لە خۆیدا بەرجەستەی دەکات، مادام نووسین پشت بە هەندێک مەتێریاڵی وەک پیت، کاغەز و شتی دیکە دەبەستێت و لە ڕێگەی ئەوانەوە درێژە بەو مانایانە دەدات، کە بە دەستی هێناون. لەمەوە (جیاوازی) دێتە کایەوە و گریمان و لێکدانەوەی جۆراوجۆر دەخاتە بەردەمی خوێنەر.

با لەم بۆچوونەی (دێریدا)وە بڕوانینە بەشی زۆری ڕۆمانی خۆمان، کە هەمیشە لای (چاکە) و دژی (خراپە)ن، لایەنی (ڕووناکی) دەگرن و بەگژ (تاریکی)دا دەچنەوە، حەزیان لە ڕەنگی (سپی)یە و ڕقیان لە ڕەنگی (ڕەش)ـە، کە ئەمە هەمان ڕوانینی جەماوەرە، بۆیە ئاسان لە پەیامەکانی دەگەن. وەک گوترا ناونیشانی هەندێک ڕۆمان بە ڕوونی ئاماژە بەو لایەنگرییە پێشوەختییە دەکەن. سێ ناونیشانی گریمانی دەهێنمەوە، کە نزیکن لەو ناونیشانانەی بەو جەماوەرە ئاشنان: (سەرکەوتنی ڕووناکی و ڕووخانی تاریکی)، (دڵێکی سپی و دەروونێکی ڕەش)، (پاکیی فریشتە و قێزەونیی ئیبلیس). بەم شێوەیە هەموو ماناکانی (تاریکی)، (ڕەش) و (ئیبلیس) دەشاردرێنەوە، بێ ئەوەی مانای نوێ لە (ڕووناکی)، (سپی) و (فریشتە)دا بدۆزرێتەوە، بەڵکوو زۆر بە سادەیی پەیامی سەرکەوتنی یەکەم بەسەر دووەمدا ڕادەگەیەنرێت، بۆیە وەسف بڕبڕەی پشتی ئەو جۆرە ڕۆمانەیە، بەوەی دیوی دەرەوەی شتەکان کراونەتە ئامانج. بێگومان جەماوەر بە ئاسانی لەو پەیامە دەگات. لێرەوە هەر ڕۆمانێک بە لاوە دەنرێت، کە بەو سادەیییە نەنووسراوە و پەیامی ڕوونی نەگەیاندووە.

هەندێجار تەنیا خوێندنەوەی گوتاری ڕۆماننووسێک، یان گفتوگۆیەکی بەسە، تا بزانیت ئەو ڕۆماننووسە هەمان ئاستی جەماوەری هەیە و هەر جەماوەریشە بە بەرهەمەکانی شاگەشکەیە.

هەندێجار تەنیا خوێندنەوەی گوتاری ڕۆماننووسێک، یان گفتوگۆیەکی بەسە، تا بزانیت ئەو ڕۆماننووسە هەمان ئاستی جەماوەری هەیە و هەر جەماوەریشە بە بەرهەمەکانی شاگەشکەیە. ئێمە لە سەرەوەدا پێمان لەسەر چەمکی زماندا گرت، کە گەوهەری نووسینە. ڕوانینی ئەو ڕۆماننووسە بۆ ئەو چەمکە پێت دەڵێت لە چ ئاستێکدا دەنووسێت. هەندێک ڕۆماننووسی ئێمە شتی وا سادەیان لەبارەی زمانەوە گوتووە، کە بۆ یەکێک ئاگای لەوە بێت زمانناسی (لینگویستیک) لەناو فەلسەفەدا چاوی هەڵهێناوە، دەزانێت ئەو ڕۆماننووسانە لە چ ئاستێکدا ڕۆمان دەنووسن.

کاتێ ڕۆماننووس پەیامی هەیە، ئەوە سێ شتی دیاری کردوون و نایەوێت بە هیچ شێوەیەک لێیان لا بدات:

یەکەم، ئەوەی دەیگۆڕێت. دووەم، ئەوەی پێی دەگۆڕێت و سێیەم، ئەوەی دەیکاتە سەرچاوەی ئەو گۆڕینەی. یەکەمیان، جەماوەرە، دووەمیان، ئەو پەیامەیە، هەڵیگرتووە و سێیەم، ئەو ئایدیۆلۆجیایەیە، باوەڕی پێیەتی، کە مەرج نییە ئایدیۆلۆجیای حیزب بێت، بەڵام ئایدۆلۆجیای باوی کۆمەڵگەیە. مانای وایە قاڵبێکی دیاریکراوی هەیە و ئەرکەکەی تەنیا بەکارهێنانی ئەو قاڵبەیە.

* ئەگەر مەبەستتە زیاتر لەبارەی ئەم چەمکانەوە بخوێنیتەوە، دەکرێت بۆ ئەم بەرهەمانەم بگەڕێیتەوە:

_ گەڕانەوەیەکی کاتی بۆ دایەلۆگێکی بەردەوام.

_ منداڵێک بە دزییەوە کتێب دەخوێنێتەوە.

_ ئەردەڵان عەبدولڵا و من لە کازینۆی منداڵاندا.

_ لە (ڕەخنەگر کێیە)وە بۆ (ڕەخنە چییە). بۆ تەوەرەی (ڕەخنە)ی (ژنەفتن) نووسراوە.

_ کات وەک پرسیارێکی شەڕانگێز لە ئەزموونی مندا. (گێڕانەوەی ئەزموونی خۆمە لەبارەی چەمکی کاتەوە، کە لەم نزیکانە گۆڤاری گێڕانەوە بڵاوی دەکاتەوە).

_ ڕۆمان لەنێوان جەماوەر و خوێنەردا.

_ (هەولێر) و (هەولێری) لە کۆنکرێتبەندییەوە بۆ هەڵوەشاندنەوە. {پێشتر لە شێوەی گوتاردا بڵاو کراوەتەوە و ئەمساڵ پڕۆژی (ڕێ) لە شێوەی کتێبی گیرفاندا چاپی دەکات}.

The post پەیامی ڕۆمان و ڕۆمانی پەیام appeared first on ژنەفتن.

لە پێناو گەیشتن بە پیرۆزی

واڵتەر بنیامین (١٨٩٢-١٩٤٠)

بنیامین لە کتێبێکیدا بە ناوی (مێژویەک لە وێنەی فۆتۆگرافی) کە لە ساڵی ١٩٣١ نووسیوێتی، دەڵێت: هەموو شتێک لە وێنە کۆنەکاندا ئامادەکراوە بۆ ئەوەی بمێنێتەوە، تەنانەت لۆچ و شوێنەواری قەدکردنی جلەکانیش دەتوانن بۆ ماوەیەکی زۆر بمێننەوە، با بڕوانینە پاڵتۆکەی شیلین (La redingote de Schelling)، ئەم پاڵتۆیە بۆی هەیە بگاتە ئاستی نەمریی. وێنەی سەردەمە کۆنەکان بە شێوەیەکی نایاب دروست دەکران، دیمەنێکی تایبەتی هەبوو، هەروەها دەخرایە چوارچێوەیەکی هێلکەییەوە، وەکوو ئەوەی ئێمە چاپی ڕەسەن مەزن بکەین.

ئەگەر ئێمە ئارەزووی وێنە کۆنەکان بکەین (وەکو ئە وێنانەی کە لەساڵی ١٨٨٠ گیراون، کاتێک وێنەی فۆتۆگرافی لە بارودۆخی دروستکردندا بوو)، ئەوە مانای ئەوە نییە کە ئێمە هەست دەکەین پێشکەوتنی تەکنەلۆجیا بووەتە هۆی داڕمانی وێنە، لە ڕێگەی تاکگەرا و جێگیرکردن و کۆپیکرن و سڕینەوە.

لە پێناو دەرخستنی ئازادییەکەمان

ژان پۆل سارتەر (١٩٠٥-١٩٨٠)

سارتەر لە کتێبێکیدا بە ناوی (ئەندێشەیی)، کە لە ساڵی ١٩٤٠دا نووسیوێتی دەڵێت، کاتێک ئێمە لە وێنە کۆنەکان دەڕوانین، ئەوە لە ئەزموونێکی هاودژ و ئازاددا دەژێین. تێدا ئامادەبوو و ئامادەنەبوو تێکەڵ دەکەین. وێنەی (بێیر)ی هاوڕێیم کە ساڵی ڕابردوو لە پاریس گرتوویەتی وای لێدەکات لێرە ئامادەبێت، بەڵام جیای دەکاتەوە، چونکە جێگیر بووە، لەبەر ئەوەی جیهانی وێنە جیهانێکە هیچ شتێکی تێدا ڕوونادات، کەچی مادەکە وێنەکەیە، وەکوو نیمچە گیانەوەرێکە (چونکە بەرجەستەی واقیعێک دەکات کە بوونی نییە)، ڕێگە بە ئازادییەکەم دەدات خۆی خۆی بدۆزێتەوە، وەکوو هەر وێنەیەک کە لە هزرمدایە، وێنەی ئێستای جیهانم بە شێوەیەکی غیاب بۆ ئاشکرا دەکات، هەر کاتێک لێی بڕوانم دەورووبەرم دیار نامێنێت، وەکوو ئەوەی لە زیندانی ئێستا ئازادم بکات.

ئایە ئارەزوومان بۆ وێنە کۆنەکان جۆرێک نییە لە دانپێدانان بەوەی قەرزاری مردنین؟ ئایە هەوڵێک نییە بۆ ئەوەی تەمەنی خۆمان لە دوای خۆمان درێژتر بکەینەوە؟

بۆ ئەوەی دوای مەرگیش بژێین

ژاك دێريدا (١٩٣٠-٢٠٠٤)

دێڕیدا لە کتێبێکیدا بە ناونیشنی (ماڵ)، لە ساڵی ١٩٩٦ لە ئەسینا نووسیوێتی دەڵێت: وێنەی فۆتۆگرافی کاری ئەوە نییە ڕابردوو هەمار(عەمبار) بکات، بەڵکو داهاتووش هەمار دەکات، بەو پێیەی دواتر سەیرکردنێک هەیە توانای ئەوەی هەیە وێنەی فۆتۆگرافی شی بکاتەوە، چونکە وێنە ڕکابەری زەمەن دەکات.

ئەم وێنەیەم کە لە تەمەنی هەشت ساڵیم، لە کاتی پشوومدا لە شاری نیس گرتوومە، وەکو شایەدحاڵێکە لەسەر ئەو دۆخەی کە تێیدا بووم، هەروەها شایەدحاڵێک بۆ ئەوانەی کە لە دوای من دەژێن. بەم شێوەیە وێنە لەناوچوونی سەرچاوە دوادەخات، بە مەرجێک لە ئایندەدا ئەگەر لەلایەن کەسێکەوە سەیر بکرێت و ئێمە نەتوانین کۆنتڕۆڵی ئەو کەسە بکەین.

ئایە ئارەزومان بۆ وێنە کۆنەکان جۆرێک نییە لە دانپێدانان بەوەی قەرزاری مردنین؟ ئایە هەوڵێک نییە بۆ ئەوەی تەمەنی خۆمان لە دوای خۆمان درێژتر بکەینەوە؟

بۆ ئەوەی هەست بەو شتانە بکەین کە کەسانی تر نایبینن

ڕۆلان بارت (١٩١٥-١٩٨٠)

بارت، بە هۆی مردنی دایکییەوە زۆر خەمبار بوو، هەوڵی دەدا لە ڕێگەی سەیرکردنی وێنەکانییەوە بیهێنێتەوە بۆ ژیان، لەوەدا بوو هەوڵەکانی شکست بێنێت، تا ئەو کاتەی کە بە ڕێککەوت وێنەیەکی دۆزیەوە بە ناوی (باخچەی زستان)، ئەو وێنەیە هەستێکی بەهێزی پێی بەخشی.

لە چوارچێوەی ئەزمونەکەیدا بارت لەساڵی ١٩٨٠ کتێبێکی نووسی بە ناونیشانی (ژوورە ڕووناکەکە)، تیێدا دەڵێت: هەندێک وێنە توانایەکی تەمومژاوییان هەیە، جگە لەوەی لەمسەیەکی نایابی لازەمەنی دەخاتە سەر چیرۆکی کەسایەتی نێو بابەتی وێنەکە، ئەوە ئەو وێنەی ئەو کەسایەتییە تاک دەکاتەوە. پێدەچێت ئەوەی وامان لێدەکات کە ئارەزوی وێنە کۆنەکان بکەین ئەوە شتانە بێت، کە لەلای وێنەگرەکە دەرنەکەوتوە.

بارت ئەو حاڵەتی ناوناوە بۆنكتۆم (Le punctum) (بەلاتینی “کون”، “پەڵەیەکی بچووک”)، ئەو وردەکاریانە هەستی قوڵ دەوروژێنێت. بۆنکتۆمی وێنە ئەو ڕێککەوتەیە کە وەکوو دڕک دەچەقێت، ئازاری هەیە.


سەرچاوە:

The post بۆچی ئارەزووی وێنە کۆنەکان دەکەین appeared first on ژنەفتن.