ئەدەبیات، زیاتر لەوەی ڕەنگدانەوەی جیهان بێت، ڕێگەیەکە بۆ ئافراندنه‌وه‌ی جیهان؛ جیهانێک کە هاوکات، واقیعی، دەروونی، سیمبۆلیک، مێژوویی و زمانییە. لەم نێوانەدا، گێڕانەوەی چیرۆک بە تایبەتی چیرۆكی درێژ، ئەو دەرفەتە فەراهەم دەکات کە ئەزموونەکانی مرۆڤ لە قووڵترین توێژەکانی بوونیدا پیشان بدرێن؛ بە تایبەتی کاتێک دەق لە فۆڕمە ئاسایییەکان تێدەپەڕێت و دەچێتە ناو قەڵەمڕەوی برینی دەروونی، تێكشاندنی زمانی، قەیرانی ناسنامە و یادەوەرییه‌ سانسۆرکراوەکانه‌وه‌. نۆڤلێتی “میاو”[1] ڕێك لە هەمان ئەو قەڵەمڕەوەدا هەناسە دەدات: دەقێکی چەندتوێژ، تاریک، بریندار و به‌رخۆده‌ر، کە نەک تەنیا لە ئاستی گێڕانەوەدا، بەڵکوو لە ژێر پێکهاتەی خۆیدا، خوێنەر بەرەو ئاڵنگارییه‌كی بوونخوازانه‌، کولتووری، دەروونی و سیاسی بانگهێشت دەکات.

لەم نێوه‌نده‌دا، ناونیشانی “گێڕانەوەی برین، برینی گێڕانەوە” نیشاندەری دوو ڕووی بنەڕەتیی بەرهەمەکەیە: لەلایەکەوە، نۆڤلێته‌كه‌ برینێک ده‌گێڕێته‌وه‌ ـ برینی کەسی، کۆمەڵایەتی، مێژوویی و دەروونی— لە لایەکی دیکەشه‌وە، خودی گێڕانەوە له‌م ده‌قه‌دا وەک پێکهاتەیەکی زمانی و فۆڕمی، بریندار، ناتەواو و لێكپچڕاو ده‌رده‌كه‌وێت. ئەم دژیه‌كی و هاویه‌كییه‌، شێوه‌ به‌ بناغەی شیکردنەوەکەمان دەدات: “گێڕانەوەی برین” لە هه‌ناوی «برینی گێڕانەوە”دا. چوونكه‌ هەر وشەیەک، هەر وچانێک، هەر بێدەنگییەک لەم دەقەدا هەڵگری جۆرێک لە ئازار، نكۆڵیكردن، یان فره‌زمانییه‌؛ وەک ئەوەی زمان ئامرازێك نه‌بێت بۆ نواندنه‌وه‌، بەڵکوو خودی خۆی وەک شوێنێك بێت بۆ قەیرانێك.

بۆیە، ده‌توانرێت ئه‌م شیکردنەوەیه‌ به‌ “خوێندنەوەیەکی پاشگێڕانەوەیی”(post-narrative)  دابنرێت؛ شیکردنەوەیەک کە گێڕانەوە، نه‌ك وەک کارێکی سه‌پێنراو و جێگیر، بەڵکوو وه‌ك كرده‌یه‌كی پرۆبلێماتیک، داڕوخاو و لەرزۆک لەبەرچاو دەگرێت. لەم خوێندنەوەیەدا، ئامانج گەڕاندنەوەی مانای لەدەستچوو نییه‌، له‌ ڕاستیدا ئامانج، ڕووبەڕووبوونەوەیه‌ لەگەڵ لێكپچڕانه‌ پێكهێنه‌ره‌كان، بێدەنگییه‌ ڕیشه‌كه‌نكراوه‌كان و زمانگرتنه‌ دەروونییەکاندا. “میاو” لەم خوێندنەوەیەدا، ئیتر تەنیا چیرۆکێک نییە له‌بارەی کەسێک یان دۆخێکه‌وه‌، ئه‌مه‌ ده‌قێكه‌ خودی گێڕانەوە وەک مەیدانی ناکۆکی زمانی، دەروونی و مێژوویی ده‌خاته‌وه‌ ڕوو؛ دەقێک کە به‌ته‌نیا ناگێڕێته‌وه‌، بەڵکوو گێڕانەوە ده‌خاته‌ بەردەم سووانه‌وه‌، تا لە هه‌ناوی هەمان ئەم سووانه‌دا، دەرفەتێک بۆ بیرکردنەوە لە بوون و زمان بڕه‌خسێت.

ئەم سیسته‌می پاشگێڕانەوەیییە لە “میاو”دا، لە ڕەخنەیه‌كی ئەدەبی سه‌رتره‌؛ ئەمە پرۆژەیەکی جوانیناسانەیە، کە پرسیاری بنه‌ڕه‌تی لە سەر ئەرکی ئەدەبیات لە سەردەمی ئێمەدا ده‌خاته‌ ڕوو. کاتێک زمانە نەریتییەکانی دەسەڵات، سیاسه‌ت و کولتوور لە قەیراندان، ئەدەبیات چۆن دەتوانێت وه‌ك دەنگێکی ڕاستگۆ بمێنێتەوە؟ وەڵامی نۆڤلێتی “میاو” ئەوەیە کە بە تێکدانی خۆی، بە ئاشکراکردنی برینەکانی خۆی، بە ڕەتکردنەوەی هەموو شێوەکانی دڵنیایی، دەتوانێت بگاتە ڕاستییەکی نوێ ـ ڕاستیی برین، ڕاستیی ژان و ڕاستی بێدەنگی.

هه‌ربۆیه‌، “میاو” تەنیا چیرۆكێك نییه‌، بەڵکوو مانیفێستێکی جوانیناسانەیە بۆ ڕۆڵی نوێی ئەدەبیات لە جیهانی پۆستمۆدێرندا؛ جیهانێک کە تێیدا مانا پارچەپارچەیە، ناسنامە لەرزۆکە و زمان لە قەیراندایە. لەم ڕووەوە، “برینی گێڕانەوە” لە “میاو”دا ته‌نیا نیشانەی شکست نییه‌؛ نیشانەی ئازاییشه‌ ـ ئازایی بەرەنگاربوونەوەی زمان لەگەڵ سنوورەکانی خۆیدا، ئازایی ئاشكراكردن و دۆزینه‌وه‌ی دەرفەتە نوێیه‌کان لە ناو داڕووخانی کۆندا.

ئه‌م نۆڤلێته‌ی جێگر به‌خیتار، چیرۆکی تێكشكانه‌، به‌ڵام ئه‌م تێكشكانه‌ گێڕانەوەیی یان تەکنیکی نییه‌، بەڵکوو شکانی جیهان، شکانی مانا، شکانی پەیوەندی و شکانی زمانه‌. لەم بەرهەمەدا، ئێمە لەگەڵ جۆرێک لە “ئەدەبیاتی شکست”دا ڕووبەڕووین، کە وەک دەرفەتی بەرەنگاری، بیرکردنەوە و پێناسەکردنه‌وه‌ی ئەزموونەکانی مرۆڤ دەردەکەوێت. لە “میاو”دا، جەستە ته‌نیا هەڵگری ئارەزوو نییه‌، له‌ هه‌مان كاتدا گۆڕه‌پانی جەنگە؛ زمان، ته‌نیا ئامرازی پەیوەندی نییه‌، گۆڕه‌پانی زمانگرتن‌، دووبارەبوونەوە و بێده‌نگیشه‌؛ یادەوەرییش، ته‌نیا شوێنی یادهێنانەوە نییه‌، له‌ ڕاستیدا خۆڵەمێشی لەبیرچوونه‌وه‌ و سانسۆرە. ئەم نۆڤلێته‌ بە تێکدانی پله‌به‌پله‌ی گونجانه‌ کەسێتی، کاتی و زمانییه‌كان، دەگاتە ئافراندنی دەقێک، کە به‌ر له‌وه‌ی گێڕەره‌وه‌ بێت، خودی گێڕانەوەیە؛ واته‌ له‌بریی ئه‌وه‌ی ببێته‌ ئاوێنەی واقیعییەت، ئافرێنه‌ری ڕاستییەکی نوێیه‌ لە دڵی کەلاوەکانی واقیعییەتەوە.

لە زەمینەیەكی وه‌هادا، ناتوانرێ به‌تەنیا لە ڕوانگەی نەریتی ڕەخنەی ئەدەبییەوە مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م نۆڤلێته‌دا بكرێت. چونكه‌ ئەم دەقە پێویستی بە ئامرازی تیۆری و شیکاریی فره‌چه‌شن و پێشکەوتووە؛ لە ڕەخنەی بونیادخوازییه‌وه‌ بگره،‌ کە پەیوەندییەکانی ناوەوەی پارچەکانی دەق لەبەرچاو دەگرێت، تا ڕێبازه‌كانی پاش بونیادخوازی، کە جه‌خت له‌ نەبوونی یەکگرتوویی، لێكپچڕان و چەندكاره‌كته‌ری و فره‌مانایی (polyvalence)  لە دەقدا دەکەنەوە. لە تیۆرییە دەروونشیکارییەکانه‌وه بگره‌‌، بە تایبەتی ئەوەی لە فرۆید، لاکان و کریستێڤاوە فێر بووین له‌بارەی نه‌ست، ئۆبژەی ئاره‌زوو و زمانی برینداره‌وه‌؛ تا شیکردنەوە فێمینیستییەکان کە جەستە، ڕەگەز و ئارەزوو وەک بوارەکانی زەوتکردن و بەرەنگاری لە ناوەندی سەرنجدا دادەنێن. لە پاڵ ئەمانەوە، ڕەخنەی پاشئیمپریالیستی و کولتووری، بە تایبەتی لە به‌ستێنی زمان و ناسنامەی کوردیدا، دەرفەتی زۆرتر بۆ کۆدشکاندنی گێڕانەوەكه‌ ده‌ڕه‌خسێنێت.

له‌به‌ر ئه‌مه‌،‌ ئەم نووسینە هەوڵی داوە بە پشتبەستن بەم سیستەمە تیۆرییه‌ جۆراوجۆر و ئاڵۆزانە، خوێندنەوەیەکی هەمەلایەنە، ورد و چەندتوێژ له‌باره‌ی نۆڤلێتی “میاو”ی جێگر به‌ختیاره‌‌وه‌ بخاته‌ ڕوو. هه‌ربۆیە، پێکهاتەی ئەم ڕەخنەیە لەسەر حەوت تەوەری سەرەکی دامەزراوە: پێکهاتە و گێڕانەوە، کەسایەتییەکان، شێواز و زمان، بابەتمه‌ندی (تێماتیك)، زەمینەسازی مێژوویی و کولتووری، چەمکی ده‌ئقاوێزان و له‌ كۆتاییشدا به‌ره‌نجامێك. هەر یەکێک لەم بەشانەش، بە دیدێكی شیکاری و بە سوودوەرگرتن لە دەستەواژە تەکنیکییەکان (لە كه‌وانه‌دا بە زمانی فڕەنسی) نووسراون، تا هاوكات له‌گه‌ڵ ڕامان له‌ ده‌قه‌كه‌، لە ئاستێکی بەرزتردا، خوێندنەوە، لێکدانەوە و ئه‌فراندنه‌وه‌ی بۆ بکرێت.

له ‌سایه‌ی ئه‌م تێڕوانینه‌ ڕه‌خنه‌یییه‌دا، له ‌درێژەدا دەیبینینەوە كه‌ “میاو” به‌ته‌نیا بەرهەمێک نییه‌ بۆ خوێندنەوە، بەڵکوو فەزایەکه‌ بۆ ژیان و ئەزموونکردنی سنوورەکانی تێگەیشتن. به‌جۆرێك لە ڕێگەی وشەکانیەوە، ئازارە زەوتکراوەکان، برینە مێژوویییەکان و بێدەنگییە کۆنەکان دێنه‌ گۆ و به‌رده‌نگ بەرەو جیهانێک ڕادەکێشن، کە تێیدا، گێڕانەوە بێجگه‌ له‌وه‌ی ده‌بێته‌ ئامرازێک بۆ هەڵاتن لە واقیعیەت، هه‌روه‌ها ده‌شبێته‌ ئامرازی دۆزینەوە، ئاشکراکردن و ڕاگرتن لە بەرامبەر ئه‌و واقیعیه‌ته‌دا. له‌ كۆتاییدا ده‌بێ بڵێم كه‌ ئەم پێشەکییە، بانگهێشتێکە بۆ چوونە ناو دڵی ئەم جیهانە ئاڵۆز، بریندار و گڕگرتووه‌وە.

نابه‌رده‌وامی و لێكپچڕان‌‌: پێكهاته‌ی ناجێگیر و ناكرده‌یی له‌ گێڕانه‌وه‌دا‌

نۆڤلێتی “میاو” وەک گێڕانەوەیەکی داڕمانی ناوەوە، خاوەنی پێکهاتە (structure)یه‌كه‌،‌ کە بێجگه‌ له‌وه‌ی بە مەبەست، لە نەخشە کلاسیکییەکان و سیسته‌مه‌ نەریتییەکان دابڕاوە، له‌ هه‌مان كاتدا بە شێوەیەکی ڕیشه‌یی‌ دەیاننووسێتەوە و ده‌یانخاته‌وه‌ ژێر پرسیاره‌وه‌. ئەم گێڕانەوە چەندچینییە، بە ئاگایییەوە گونجان و یه‌كگرتوویی ده‌قه‌كه‌ هه‌ڵده‌په‌سێرێت و بە هەڵبژاردنی شێوازی شه‌پۆلی هۆش، به‌رده‌نگ فڕێ ده‌داته‌ قووڵاییی دەروونی شێواو و زه‌ینی پارچەپارچەبووی کەسایەتیی سەرەکییه‌وه‌. لەم گێڕانەوەیەدا، کات نە هێڵه‌كی (linéaire)یه‌ و نە تەنانەت بازنەیی (circulaire)؛ بەڵکوو ته‌پۆڵكه‌یه‌كه‌ لە ساتە په‌رتوبڵاوه‌كان و بیرخه‌ره‌وه‌ی یاده‌وه‌رییه‌كان، ترس، خەیاڵ، تراوماکانی منداڵی و وەسوه‌سەکانی مێشک‌، کە لە جیاتی په‌ره‌دان به‌ چیرۆكه‌كه‌‌، كه‌ڵه‌كه‌بوونی دەروونی دروست دەکەن.

نۆڤلێتی “میاو” دەبێت وەک دەقێک دابنرێت کە به‌ شێوه‌یه‌كی هه‌ڵته‌كێنه‌ر‌ ڕووبه‌ڕووی گێڕانەوەی کلاسیک ده‌بێته‌وه‌ و بە سوودوەرگرتن لە ستراتیژییە ئاڵۆزەکانی گێڕانەوە، پێکهاتەیەک ده‌خاته‌ به‌رده‌ممان کە هاوكات له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی دەربڕی ناوەرۆکه‌ ده‌روونشێواوه‌كه‌ی چیرۆكه‌كه‌یه‌، خودی پێکهاتەكه‌، هەڵگری دەروونشێواوی لێكپچڕانیشە. وه‌ك گوتمان، گێڕانەوە لەم چیرۆکەدا نە هێڵه‌کی، نە هۆکارەیی ـ کاته‌كی (chronologique-causale) یە، گێڕانه‌وه‌ لێره‌دا لەسەر لۆژیکی نابه‌رده‌وامی (discontinuité) و كه‌موكورتی لەبه‌دوایه‌كداهاتنی گێڕانه‌وه‌ بونیات نراوه‌؛ واته‌ سیسته‌مێك کە خۆی لە ناو ئاژاوەدا ده‌پارێزێت.

گۆشه‌نیگا لەم نۆڤلێته‌دا بەزۆری یەکەم کەسە، بەڵام ئەم یەکەم کەسە، لە زۆرێك لە ساتەکاندا دەبێتە سوژەیەکی ناجێگیر، کە سنوورەکانی نێوان “منی گێڕەره‌وه‌” (je narratif) و “منی ڕووداوەیی” (je événementiel)  لەناو دەبات. لێرەدا لەگەڵ شێوەیەکی تایبەتی لە “مۆنۆلۆگی ناوەكیی بریندار”دا ڕووبەڕووین، کە گێڕانەوە لە ئاستی واقیعگەرایانەوە بەرەو ئاستێکی دیارده‌ناسانه‌ و زمانی بەرز دەکاتەوە. گێڕەره‌وه لێره‌دا‌، ڕاپۆرتەری واقیعیەت نییه‌، بەڵکوو جەستەیەکی بریندارە، کە لە گەڕان بەدوای مانادا، وشە بە وشە پێش دەچێت و هاوکات لەگەڵ گێڕانەوەدا، خۆی دروست دەکاتەوە.

گێڕەره‌وه‌ی یەکەم کەس، کە هەندێک جار بە شێوەیەکی هه‌ستپێنه‌كراو لەگەڵ سێیەم کەسی ده‌روونیبوو (intériorisée)دا تێکەڵ دەبێت، دەبێتە ئامرازی نمایشکردنه‌وه‌ی دەروونشێواوی و قەیرانی ناسنامە. ئەم سنوورده‌ستنیشانكردنه‌ ناڕوونه‌ش لە نێوان جێناوی یەکەم و سێیەمدا، ڕەنگدانەوەیەکە لە كه‌لێنی بوونناسانه‌ی خۆئاگایییه‌ تاکەکەسییەکەی گێڕەره‌وه‌دا؛ كه‌لێنێك کە لە نێوان تێگەیشتن و نمایشکردنه‌وه‌دا، لە نێوان جەستە و زماندا، لە نێوان یادەوەری و واقیعیه‌تدا درزی بردووه‌ و خه‌ریكه‌ ده‌ڕووخێت.

گۆشه‌نیگا لە “میاو”دا بە شێوەیەکی ڕیشه‌یی ناجێگیر و بزۆكه‌. گێڕانەوە لە دۆخی بەردەوامترینی گواستنەوەدایە لە نێوان ڕاستی و خەیاڵ، یادەوەری و وه‌هم و ئێستا و ڕابردوودا. هیچ دڵنیایییەک لە گێڕانەوەدا بوونی نییە؛ ئەوەی دەرکەوتووە، لەرزینه‌ لە پێکهاتەی تێگەیشتنی کەسایەتی و داڕووخانی سنوورەکانی نمایشکردنەوه‌دا. ئەم شێوازە، ئەزموونێکی ئەدەبیی وا ده‌سته‌به‌ر دەکات، کە لە یاسا و ڕێسا کلاسیکییه‌كان خۆی به‌دوور ده‌گرێت و دەچێتە ناو بواری ناپارێزراوی ئەدەبیاتی پاشپێكهاته‌خوازانه‌ و دەروونشیکارانه‌وه‌؛ شوێنێک کە گێڕانەوە ئیتر هەڵگری ڕاستی نییه‌، بەڵکوو ڕەنگدانەوەی داڕووخانی ڕاستییە لە مێشکی سوژەی قەیرانمه‌نددا.

لە ئاستی ڕێکخستنی کاتیدا، “میاو” بە ئاشکرا لە لۆژیکی هێڵه‌کیی نابه‌رده‌وام جیا دەبێتەوە و دەچێتە ناو پێکهاتەی ناهێڵه‌کی(structure non-linéaire) یه‌وه‌. گێڕانەوە بە پاشگه‌ڕانه‌وه‌ یه‌كله‌دوای یه‌كه‌كان و پێشچوونه‌ ناتەواوەکان، به‌ جێگیری نامێنێتەوە. کات، پارچەپارچە، شکاو و تێكه‌ڵ و پێكه‌ڵه‌ و لەبری ئەوەی ئامرازی دەربڕینی ڕووداوەکان بێت، ئامرازێکە بۆ دروستکردنەوەی دەروونی گێڕەره‌وه‌. لەم کاتە تێكشكاوه‌دا، ڕابردوو و ئێستا تێکەڵ دەبن و سنوورەکانی نێوان یادەوەری و ڕووداو ده‌ڕووخێن؛ بەجۆرێک کە گێڕانەوە به‌درێژاییی چیرۆكه‌كه‌، زیاتر گێڕانەوەیه‌كی خەونه‌كی(récit onirique) یە تا باسكردنی ژیانێك.

ته‌كنیكێكی سه‌رنجڕاكیش لای نووسه‌ری ئه‌م ده‌قه‌، سڕینەوەی به‌مه‌به‌ست‌ و شکستی ئاگامه‌ندانه‌یه‌ لە گێڕانەوەدا. جێگر به‌ختیار، چه‌ندین جار گێڕانەوە به‌ ناتەواوی جێ دەهێڵێت، لە گوتن دەوەستێت، یان دەگەڕێتەوە بۆ خاڵێک کە پێشتر تێیدا بووە. ئەم دووبارەبوونەوە شێوه‌ دڕدۆنگییه‌ لەلایەکەوە نیشانەی به‌ركه‌وتنی زیانی دەروونیی به‌ گێڕەرە و لەلایەکی دیکەوە، ته‌کنیکێکه‌ بۆ ڕەتکردنەوەی گێڕانەوەیه‌كی دڵنیا و جێگیر. گێڕەره‌وه‌، لەجیاتی ئەوەی لە ڕێگای هۆکارەوە بەرەو مانا بجووڵێت، بەردەوام تووشی خولانه‌وه‌یه‌ك دەبێت، کە نە دەگاته‌ بەردەوامی و نە ده‌بێته‌ لێكپچڕانێكی ته‌واو.

لایه‌نێكی تری پێکهاتەی گێڕانەوەی ئه‌م نۆڤلێته‌، ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی دژواریی نێوان به‌دەنگهاتن و بێدەنگییە. چیرۆکه‌كه‌ پڕە لە شوێنانێک کە گێڕەره‌وه‌ دەگاتە لێواری گوتن، بەڵام دەگەڕێتەوە، بێدەنگ دەبێت، یان بە دركه‌ و ئاماژەوە لێی تێدەپەڕێت. ئەم گێڕانەوەیه‌ی بێدەنگی‌(narration du silence) یه‌ نیشانەی بێتوانایی نییه‌، بەڵکوو هەڵبژاردنێکی جوانیناسانەیە بۆ ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ کاری نەکرده‌ی زمانیدا؛ واتە کارگه‌لێكی وەک ئازار، شەهوەت، ترس و گوناھ کە ناتوانرێت ڕاستەوخۆ بگێڕدرێنەوە.

لە ئاستی فۆڕمیدا، نۆڤلێتی “میاو” فۆڕمێكی گێڕانەوەی داخراوی نییە، له‌ ڕاستیدا گێڕانەوەیەکی کراوە و دینامیكیی هەیە، کە ڕێگە بە خوێنەر دەدات بۆ دەستتێوەردان، لێکدانەوە و دروستکردنەوەی گێڕانه‌وه‌. ئەم فۆڕمە، پێکهاتەیه‌كی پۆستمۆدێردنی گێڕانەوە وه‌بیر دێنێته‌وه‌؛ واته‌ شوێنێک کە گێڕانەوە نەک تەنیا لە وشەکاندا، بەڵکوو لە بۆشایییەكان، لێبڕینەکان و به‌رهه‌مه‌ نەنووسراوەکانیشدا ئامادەیە.

بەڵام توێژێكی قووڵتر، کە شیکردنەوەی پێکهاتەی گێڕانەوەی “میاو” ده‌كاته‌ شتێكی پێویست، پەیوەندیی گێڕانەوە لەگەڵ لێكپچڕانه‌‌ جوانیناسانه‌كان و كه‌لێنه‌ مانایییەکانە. ئێمە لەم چیرۆکەدا لەگەڵ جۆرێک لە “گێڕانەوەی داڕووخاو”دا ڕووبەڕووین كه‌ له‌ جیاتی ئه‌وه‌ی چیرۆكێك به‌ به‌ڵگه‌ و لۆژیك بگێڕێته‌وه‌، خودی هه‌مان ڕێڕه‌وی چیرۆكه‌كه‌ ده‌خاته‌ ژێر پرسیاره‌وه‌ و لۆژیكه‌كه‌ی لێ تێك ده‌دات. له‌ هەر شوێنێکدا کە چاوەڕوانی پەیوەندییەکی گێڕانەوەیی یان كردنه‌وه‌ی گرێیه‌ك دەکەین، تووشی ڕۆچوون لە وردەکاریی دڕدۆنگییانه‌‌، گەڕانەوە بۆ یادەوەرییەکی لاوه‌كی یان كه‌لێنی فۆڕمی دەبینه‌وه‌، کە مەبەست لێی بێده‌نگبوون، ڕامان و داڕووخانە.

گێڕانەوە لە “میاو”دا دیاردەیەکە، کە هاوکات لە باری پەرەسەندن و لە باری ڕەتکردنەوەشدایە؛ ئەم دووانه‌ییبوونه‌ دەتوانرێت به‌ جۆرێک بە “دژەگێڕانەوەخوازیی پێکهاتەیی” ناوببرێت

جگە لەوەش، گێڕانەوە لە “میاو”دا دیاردەیەکە، کە هاوکات لە باری پەرەسەندن و لە باری ڕەتکردنەوەشدایە؛ ئەم دووانه‌ییبوونه‌ دەتوانرێت به‌ جۆرێک بە “دژەگێڕانەوەخوازیی پێکهاتەیی”  (anti-narrativité structurelle)  ناوببرێت، کە گێڕانەوە تێیدا جگه‌ له‌وه‌ی وه‌ك شێوەی گواستنەوەی ئەزموونیش ده‌رده‌كه‌وێت؛ له‌ هه‌مان كاتدا وەک گۆڕه‌پانی ناکۆکیی نێوان یادەوەری، لەبیرچوونه‌وه‌، ترس و وشە شکستخواردووەکانیش خۆی پیشان دەدات.

بۆیه‌ ده‌توانین بڵێین كه‌ پێکهاتە و گێڕانەوە لە نۆڤلێتی “میاو”دا خۆیان بوونەتە پرسیارێک له‌بارەی توانای گێڕانەوەوه‌. ئەم دەقە، بەدوای حیکایەتخوانی و گونجانی مانایییه‌وه‌ نییه‌، بەڵکوو بەدوای ئاشکراکردنەوه‌یه‌: ئاشکراکردنی بێپەنایی زمان، ڕیشه‌كێشكردنی گێڕەره‌وه‌ و نابه‌رده‌وامیی بنەڕەتی نێوان ئەزموون و دەربڕین. لەم ئاشکراکردنەشدا، “میاو” دەبێتە دەقێک، کە هه‌م ده‌گێڕێته‌وه‌ و هه‌م گێڕانەوەش دەنووسێتەوە؛ ئه‌مه‌ش بۆ پیشاندانی برینی مانایه، نه‌ك دروستکردنی مانا‌.

بە گشتی، پێکهاتەی چیرۆکه‌كه‌ بە دووری لە گێڕانەوەی هێڵه‌كی و بە بەکارهێنانی فێڵەکانی چنینی تاكپارچه‌یی، تاکوێژیی ناوەكی، گەڕانەوە به‌رده‌وامه‌كانی کات، دووبارەکردنەوەی وشە سەرەکییەکان و تێكشكانه‌ به‌دوای یه‌كه‌كانی گۆشه‌نیگا، جۆرێک لە “نووسین لە سنوور” دروست دەکات، کە ڕه‌نگده‌ره‌وه‌ی ئەزموونی ژیاوی سوژەیەکی لاکەوتە و په‌راوێزی، دەروونشێواو و تراوماتیزەکراو لە به‌ستێنی زمانێکی نادڵنیا و نائارامه‌‌.

کارەکتەر یان برین؟: ئارشیتێكتی برینە دەروونییەکان و داڕمانی من لە گێڕانەوەدا

“میاو” لە ناوکەی خۆیه‌وه‌، گێڕانەوەیەکە لە داڕوخانی کەسایەتیی مرۆیی لە بەرامبەر كه‌ڵه‌كه‌بوونی یادەوەریی لەبیرنەکراو و قەیرانە چارەسەرنەکراوەکاندا. کەسایەتیی سەرەکی، پیاوێکە لەنێو دۆخێكی دەروونیی دژواردا، گیری به‌ده‌ست تێکچوونی دووجه‌مسه‌ری (trouble bipolaire) و پارانۆییده‌وه‌ خواردووه‌، کە هەموو کردار، تێگەیشتن و تەنانەت یادەوەرییەکانیشی لە به‌ستێنێكی دەروونشێواوانه‌ی درێژخایه‌ندا (psychose chronique)دا ڕەنگی داوه‌ته‌وه‌. ئەو به‌رجه‌سته‌بووی خه‌یاڵ و بیركردنه‌وه‌یه‌كی برینداره،‌ کە لە سەردەمی منداڵیی خۆیدا بە ڕه‌تكردنه‌وه‌ی له‌لایه‌ن دایک و باوک، سوودلێبینی خراپی سێکسی، میزبه‌خۆداكردنی شه‌وانه‌، سووکایەتی جەستەیی و دەروونی و توندوتیژییه‌كانی ماڵەوە، هه‌ڵسوكه‌وتی خراپی هاوڕێكانی قوتابخانه‌ و زانكۆ، شێوه‌ی خۆی وه‌رگرتووه‌ و هەرگیز دەرفەتێكی بۆ بونیادنانەوە نەبووە.

شیکردنەوەی دەروونشیکارییانه‌ی ئه‌م کەسایەتییه‌ ئه‌وه‌ دەردەخات، کە مێشکی بە توندی سەرقاڵی پیشاندانه‌وه‌ی نه‌ستی سه‌ركوتکراوە. ئەوەی لە گێڕانەوەكه‌دا دەردەکەوێت، ئاوێنەی واقیعییه‌تێكی دەرەكی نییه‌، بەڵکوو ڕەنگدانەوەیەکی سیمبۆلیكی منی ناوه‌كیی هه‌ڵوه‌شاوه‌یه‌. پەیوەندی ئەو لەگەڵ ژناندا – بەتایبەتی کەسایەتییەکانی وەک ئەسرین، نەشمیل، مامۆستا چنار، دایک و تەنانەت هاوسەری پێشوو – لە قاڵبی کرده‌وه‌گه‌لێكی نێوان خۆشەویستی و توندوتیژی، ئارەزوو و ڕق، پەرستن و ترس و نزیکایەتی و تەنیاییدا دەردەکەوێت. ئەم ژنانە، لە ڕاستیدا، بێجگه‌ له‌وه‌ی سوژەی سەربەخۆن، له‌ هه‌مان كاتدا “پارچەكانی دەروون”ی کەسایەتیی سەرەکین، به‌جۆرێ کە هەریەکەیان ده‌ركه‌وتنی یەکێک لە قەیرانە چارەسەرنەکراوەکانی ئەون.

کەسایەتیی ئەسرین، دەتوانرێت وەک ڕەنگدانەوەی پێداویستی بۆ ڕزگاری و نزیکایەتیی سۆزداری ببینرێت، ئه‌مه‌ لە کاتێكدایه‌، نەشمیل بە جەستە منداڵانەکەیه‌وه‌، برینی قووڵی سه‌ركوتکردنی ئارەزووی سێکسی و ده‌ستدرێژیی شاراوە بیری مرۆڤ ده‌خاته‌وه‌. دایک، دووالیزمێكی ئاڵۆزە: لەلایەکەوە هێمای خۆشەویستیی سەرەتایی و پەناگای منداڵانەیە و لەلایەکی دیکەوە دەبێتە ئۆبژەیەکی سێکسی و توخمی خیانەت، کە لە نه‌ستی تاکدا، ناسنامە و سنوورە ڕه‌وشتییه‌کان لێك ده‌ترازێنێت. هاوسەریش، به‌رجه‌سته‌كه‌ری پەیوەندییەکی شکستخواردووە لە جیهانی دەرەوەدا، لە کاتێكدا نەبوونی پەیوەندی لەگەڵ ئەودا لە شکستی قووڵی سوژەوه‌ دێت لە بەستنەوەی لەگەڵ واقیعیه‌تدا.

کەسایەتییەكانی دیكه‌ی وەک کاک سلێمان، كاك عه‌باس، باوك، هاوڕێ هاوژووره‌كانی به‌شه‌ناوخۆیی و تەنانەت ئه‌و منداڵانه‌ی لە هه‌ندێ شوێندا دەردەکەون، لە سیستەمی گێڕانەوەی چیرۆکه‌كه‌دا، تەنیا کەسانێكی په‌راوێزی نین، بەڵکوو هەریەکەیان ڕۆڵێکی خوزاه‌كییان هەیە. بەتایبەتی کاک سلێمان، کە لە نه‌ستی کەسایەتیی خۆیدا، بووەتە دڕندەیه‌كی ده‌ستدرێژكار و هاوکات لە زمانی چیرۆکه‌كه‌دا، وەک هەڕەشەیەکی بەردەوام بۆ یەکگرتووییی زه‌ینی و ڕه‌وشتیی سوژە کار دەکات. بۆیه‌ ئەو بێجگه‌ له‌وه‌ی هۆکاری لادانی ڕه‌وشتییه‌، توخمێكیشه‌ بۆ تێکدانی بنچینەی خێزان، پێکهاتەی دەسەڵات و سنوورەکانی متمانە.

بە دەربڕینێکی وردتر، ئەم کەسایەتییانە لە قاڵبی ئارشیتێكتی ده‌روونبرینی (architecture des traumatismes)[2]دا شێوەیان پێ دراوە، نه‌ك لەسەر بنەمای کردارە کلاسیکییەکانی چیرۆکنووسی. هەریەکێ له‌مانه‌، دەنگدانەوەی خوازه‌كیی برینێکی دەروونییە، جا ئەو برینە لە یادەوەریی زەوتکراوەوە هاتبێت، یان لە ئەزموونێكی بینراوه‌وه‌. بەم شێوەیە، په‌یڕه‌وی کەسایەتی دروستکردن لە “میاو”دا لەسەر بنەمای تەکنیکی دەروونپه‌رتی  (dissémination psychique)[3] و گێڕانەوەی ناسنامەی پارچه‌پارچه‌(fragmentation identitaire)[4] دامەزراوە. سوژەی چیرۆکه‌كه‌، لە جیاتی دروستکردنی پەیوەندییەکی دەرەكی لەگەڵ جیهاندا، بەردەوام لە باری گەڕاندنەوەی پارچە داڕووخاوەکانی دەروونی خۆیەتی و لەم نێوانەدا، هەر کەسایەتییەک ئامرازێکە بۆ ناسینەوە یان كولاندنه‌وه‌ی ئەو برینانە.

بە گشتی، كاره‌كته‌رسازی لەم چیرۆکەدا هاوكات له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‌ لە خزمەتی به‌ره‌وپێشبردنی پلۆته‌كه‌دایه‌، ڕەنگدانەوەی دەروونناسییەکی ڕەخنەگرانە و سوبژێکتیڤیشە. به‌رده‌نگ، لە پێگه‌ی چاودێره‌وه‌، له‌ جیاتی گێڕانه‌وه‌، لە ڕێگەی ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ ئەم کەسایەتییانه‌دا، ڕێگه‌ بۆ دەروونشیکاریی گێڕانەوە خۆش ده‌كات.

له‌سه‌ر ئه‌م بنه‌مایه‌ ده‌كرێ بڵێین لە نۆڤلێتی “میاو”دا، کەسایەتییەکان سەرچاوەی دەروونشێواوی، قەیرانی ناسنامە و شەڕی کولتووری ـ کۆمەڵایەتین. ئەوان وەک خاڵگه‌لێكی وەرچەرخان لە پانتاییی نه‌ستی چیرۆکه‌كه‌دا کار دەکەن و نەک هەر ئەوەی كه‌ هه‌ن، بەڵکوو ئەوەشی ناتوانن ببن، گرنگییه‌كی تایبه‌تی دەبێت. شیکردنەوەی کەسایەتییەکان لەم چیرۆکەدا دەبێت لە چوارچێوە ئاسانکراوەکانی دەروونناسی یان شیکردنەوە کلاسیکییەکان بپه‌ڕێته‌وه‌ و دزه‌ بكاته‌ ناو هه‌ناوی ئاڵۆزییەکانی زمان، جەستە و یادەوەرییه‌كانه‌وه‌.

کەسایەتیی سەرەکی، کە لە پانتاییی دەقه‌كه‌دا تەنانەت ناوێکی یه‌كلاكراوه‌ و بەهێز و جێگیری نییە، لە ڕاستیدا خۆی سوژەیەکی له‌رزۆكه‌[5](sujet vacillant) ؛ ناسنامەیەکی ناجێگیره‌، کە ناوەوەی شوێنی یه‌كتربڕینی زمانێكی شکستخواردوو، یادەوەرییه‌كی كه‌موكورت و جەستەیه‌كی سزادراوە. ئەو نە قاره‌مانه‌، نە دژەقاره‌مان، بەڵکوو شایەتێكی برینداری مێژوویه‌كی كه‌سه‌كی و گشتییه‌. گێڕانەوەکانی پڕن‌ لە بێتوانایی له‌ گوتن و لە سه‌رگه‌ردانی له‌ نێوان یادەوەرییه‌ گۆڕدراو و ئەزموونە سانسۆرکراوەکاندا.

لە دەروونشیکاری لاکانیدا، سوژە لە پەیوەندی لەگەڵ زماندا شێوە دەگرێت و هەمیشە لە له‌ده‌ستدان و گەڕان به‌دوای ئۆبژەیەکی لەدەستچوودا دەژی. ئۆبژه‌ی ئاره‌زوو (objet petit a)[6]ی کەسایەتییه‌كه‌ی “میاو”یش لە سەرتاسەری گێڕانەوەكه‌دا، بەدوای شتێکه‌وه‌یه‌ کە نە دەزانێت چییە و نە توانای ناولێنانیشی هەیە. ئەم ئارەزووە بێئامانج و پەرته‌وازه‌یه‌، ئه‌و به‌ره‌و پانتایییه‌كی پروێنه‌ر به‌كێش ده‌كات، کە تێیدا جەستە، ئارەزوو، یادەوەری و ناسنامە له‌باری هه‌ڵپه‌سێراندان. هه‌ربۆیه‌ کەسایەتیی سەرەکی دەبێتە شوێنی كه‌ڵه‌كه‌بوونی ترس، تاوان، ئارەزوو و بێزاری؛ به‌جۆرێك كه‌ ده‌كه‌وێته‌ پێگەی سوژەیەکه‌وه‌ کە بەهۆی زیانی بەردەوامەوە، لە شێوەی سروشتی تێگەیشتن له‌ خود و کەسانی دیکە دەرچووە.

پەیوەندییەکانی کاره‌كته‌ری سەرەکی لەگەڵ كاره‌كته‌ره‌كانی دیکەشدا، هه‌ر لەسەر بنەمای کردار نییه‌، بەڵکوو لەسەر تەوەری په‌رچه‌كرداری تراوماتیك[7] شێوەی خۆی ده‌گرێت. ئه‌وانی تر، جا باوک، دایک، برا، خوشک یان دڵدار بن، زیاتر سێبەرن تا مرۆڤ؛ ئەوان لە دەروونی گێڕەره‌وه‌دا زیاتر وەک سێمبۆله‌ ونبووه‌كان، له‌ده‌ستچوونه‌ بنەڕەتییەکان و ڕەنگدانەوەی ئاوێنەیی لە قەیرانەکەی ئه‌ودا ئامادەن. دایکێ، کە هیچ کاتێک بە تۆنێكی ڕاستەوخۆ قسە ناکات، باوکێ، کە یا نادیاره‌ یان ته‌مێكه‌ر، دڵدارێك، کە هەمیشە له‌وبه‌ری بۆشایییه‌كه‌وه‌ ده‌وه‌ستێت و دوورییه‌ك ده‌پارێزێ‌ – هەموویان لە جیاتی ئەوەی کاره‌كته‌ری سەربەخۆ بن، بوونه‌ته‌ خولگه‌ی ناكامیی دەروونی و کۆمەڵایەتی گێڕەره‌وه‌.

ئەم كاره‌كته‌رانه‌ هەروەها لە ڕوانگەی کولتوورییەوە هەڵگری نیشانەکانی زەوتکردنن. ژن لە چیرۆكه‌كه‌دا، نەك هه‌ر سوژەیەکی بڕیاردەر نییه‌، ته‌نانه‌ت جەستەیه‌كی نیگەران (corps inquiet)یشه‌[8]؛ جەستەیەک کە لە نێوان بێده‌نگی، ئارەزوو، هەڕەشە و بەزەییدا دەجووڵێتەوە. هه‌روه‌ها کەسایەتیی پیاو، جا گێڕەره‌وه‌ بێت یان کەسانی دیکە، هەمیشە لەگەڵ قەیرانی پیاوەتیدا ڕووبەڕووه‌؛ پیاوێک کە یا بێدەنگە یان توندوتیژ، یا لاوازە یان هێرشکار. لە هەردوو باره‌كه‌شدا، لە بونیادنانەوەی خۆیدا وەک بكه‌ری ئاكارمه‌ند و مرۆیی ڕووبه‌ڕووی كێشه‌ ده‌بێته‌وه‌. بەم شێوەیە، قەیرانی ڕەگەز لە نۆڤلێته‌كه‌دا، تەنیا گرفتێكی تاکەکەسی نییە، بەڵکوو پێکهاتەیییە؛ پێکهاتەیەک کە هاوکات، پیاو لە بەندی دەسەڵات و ژن لە بەندی ترسدا گیرۆده‌ ده‌كات.

لە لایەکی دیکەوە، کەسایەتییەکان لە جیاتی ئەوەی گەشە بکەن، زیاتر لەناو پوكانه‌وه‌، سووان و بێگانەبوون لە خۆیاندان. لە چیرۆکە کلاسیکییەکاندا، گۆڕانكاری له‌ کەسایەتیدا نیشانەی مانایە؛ بەڵام له‌ “میاو”ی جێگر به‌ختیاردا، کەسایەتییەکان هەرچی زیاتر لە کۆتایی نزیک دەبنەوە، زیاتر لە مانا بەتاڵ دەبنه‌وه‌. ئەم دۆخە، به‌رجه‌سته‌بوونی تەواوی سوژەی ڕووخانه‌: واته‌ کەسایەتییەک کە خۆی نە لە قسەدا، نە لە یادەوەریدا و نە لە پەیوەندی لەگەڵ کەسانی دیکەدا ده‌بینێتەوە.

لە کۆتاییدا دەبێت بڵێین کە کەسایەتییەکانی ناو ئه‌م نۆڤلێته‌ ئاوێنەی شکاون. نە وێنەیەکی تەواو پیشان دەدەن، نە ڕێگه‌ دەدەن به‌رده‌نگ خۆیانی تێدا بناسنەوە. ئەوان پڕن لە گۆشەی كوێر و نادیار، دەنگی لەدەستچوو و وێنه‌ی پارچە؛ هەر ئەم بابەتەشە کە ڕاستییەکی قووڵ و پچڕاویان پێ دەبەخشێت. ئەوان لە مەیدانی شکستی مانادا ئاماده‌ن، نەك لە به‌ستێنی هۆکاریدا. شکست لە قسەکردن، شکست لە پەیوەندی و شکست لە بووندا. ڕەنگە هەر ئەم شکستەش، لوتکەی ڕاستگۆیی کەسایەتییه‌كان بێت.

زمانی ده‌روونشێواو: شێوازی گێڕانه‌وه‌ی برینئاسا

زمان لە “میاو”دا ته‌نیا ئامرازێک نییه‌ بۆ گواستنەوەی مانا، بەڵکو خودی ئەو بوارەیە کە دەروونشێواوی گێڕەره‌وه‌ تێیدا ئاشکرا ده‌بێت و ئەزموون دەکرێت. زمانی په‌خشانیی چیرۆکه‌كه‌ بە شێوەیەکی ئاگایییانە لە یاساکانی زمانی پێوەر لا دەدات؛ له‌توكوت، خەیاڵاوی، تەقینەوەیی و ناهاوتەریبە. زمان لەم گێڕانەوەیەدا هه‌ر ڕەنگدانەوەی جیهان نییه‌، خودی جیهانیشە؛ جیهانێک کە هەندێک جار وەک گرێكوێره‌كانی زمانی فرۆیدی لە پێکهاتەی ڕستەکاندا ئاشکرا دەبێت. سودوه‌رگرتن له‌ ڕستەی کورت، دووبارەبووەوە و ڕسته‌سازیی تێكشکاو، هاوکات هەڵگری خێرایی ناوەكی گێڕەره‌وه‌ و پیشاندەری پارچەپارچەبوونی دەروونیی ئەوە.

شێوازی نووسین لە نێوان پەخشانی شاعیرانە و زمانی دەروونشێواوانه‌دا له‌جووڵه‌دایه‌. گێڕانەوە هەندێک جار لە ئاستی زماندا نزیك ده‌بێته‌وه‌ له‌ گۆڕه‌پانی گوتاری خەیاڵشێواوی (discours hallucinatoire) ، واته‌ ئه‌و شوێنه‌ی کە وشەکان تێیدا دەبنە ئۆبژەی دەروونی. دووبارەبوونه‌وه‌ی سیمبۆل و وێنەکانی وه‌ك “پشیلەی ڕەش”، “چاوی سەوز”، “مەمکی دایک”، “سەما”، “هەنار”، “میزبه‌خۆداكردنی شه‌وانه‌”، “ده‌مانچه‌”، باری سێمبۆلی و نه‌ستی سه‌ركوتكراو دەردەخه‌ن و لە پێکهاتەی دەقدا، تۆڕێک لە وێنە ئەفسانەیی و سیمبۆلییه‌كان دروست دەکه‌ن، کە به‌ نه‌ستی حیكاتخوانه‌وه‌ گرێ دراون.

چیرۆکه‌كه‌ بە شێوەیەکی ئامانجدار كه‌ڵك لە شێوه‌ی چەندشێوازی (hétéroglossie) وەردەگرێت؛ واتە لەتەنیشتیەکدانانی زمانە جۆراوجۆرەکان، لەوانە زمانی وەسفکردن، زمانی خۆمانی، زمانی سوبژێكتیف ـ شاعیرانە و زمانی وڕێنه‌یی. ئەم چینچینەكیبوونه‌ی زمان، لە یەکەم تەماشادا ڕەنگە هه‌ڕه‌شه‌ له‌ یەکگرتووییی شێوازی ده‌قه‌كه‌ بکات، بەڵام لە کرداردا، یارمەتی یەکگرتووییی دەروونشێواوی (cohérence psychotique) دەقه‌كه‌ دەدات؛ یەکگرتوویییەک، کە لە ناوەوە پچڕاوە، نەک لە دەرەوە.

یەکێک لە به‌رچاوترین تایبەتمەندییەکانی شێواز لە “میاو”دا بەکارهێنانی گێڕانەوەی خەیاڵشێواوی و لێكپچڕانی واژه‌یییە؛ واته‌ شوێنێک کە وشەکان چیدی مانا هەڵناگرن، ته‌نانه‌ت لە مانا بەتاڵ دەبنه‌وه‌ و له‌ شوێنی خۆیاندا دەبنە دەنگ، ڕیتم، دووبارەکردنەوە و دەنگدانەوەکانی زه‌ین.

یەکێک لە به‌رچاوترین تایبەتمەندییەکانی شێواز لە “میاو”دا بەکارهێنانی گێڕانەوەی خەیاڵشێواوی   (narration hallucinatoire)  و لێكپچڕانی واژه‌یی (dérive lexicale)یە؛ واته‌ شوێنێک کە وشەکان چیدی مانا هەڵناگرن، ته‌نانه‌ت لە مانا بەتاڵ دەبنه‌وه‌ و له‌ شوێنی خۆیاندا دەبنە دەنگ، ڕیتم، دووبارەکردنەوە و دەنگدانەوەکانی زه‌ین. لەم بارودۆخەدا، زمان وەک جەستەیەکی نەخۆش دەردەکەوێت، واته‌ زمانێکه‌ کە تەنگەژە، ئازار، ئارەزوو و برینە دەروونییەکان پیشان ده‌داته‌وه‌.

بەتایبەتی دەبێت ئاماژە بە ڕۆڵی دووبارەکردنەوەی پاتۆلۆژیكی لە پێکهاتەی زماندا بکرێت. لێره‌دا دووبارەکردنەوە، تەنیا ڕه‌گه‌زێكی جوانیناسییانه‌ نییە، له‌ ڕاستیدا دەربڕینی دڕدۆنگیی زه‌ینی (obsession mentale) و ئاره‌زووی قووتدراوه‌ (désir refoulé)یە. واته‌ وشە و وێنەکان، بە دووبارەکردنەوەیان، یادەوەرییه‌كان زیندوو دەکەنەوە و قه‌تماخه‌ی برینیش هه‌ڵده‌ده‌نه‌وه‌.

لە ده‌روونشیكاریدا وا ده‌رده‌كه‌وێ كه‌ ئه‌م دوو چه‌مكه‌ دوو دیاردەی جیاواز بن له‌ڕووی ڕواڵه‌ته‌وه‌، بەڵام له‌ ناوه‌رۆكدا پەیوەندییەکی ناوەکی و پێکهاتەیییان لەگەڵ یەکتردا هەیە. ئاره‌زووی قووتدراوه‌‌، ئەو ئارەزووەیە کە لەلایەن دامەزراوە کۆمەڵایەتییەکانه‌وه‌ یان ئه‌ودیوی خود ‌(surmoi)ه‌وه‌ وەک قەدەغە یان مەترسیدار ناسراوە و بەرەو نه‌ست پاڵ نراوه‌؛ بەڵام ئەم ئاره‌زووه‌، هەرگیز بە تەواوی ناکوژێتەوە، بەڵکوو لە توێ نادیاره‌كانی دەرووندا به‌ چالاکی دەمێنێتەوە. لە زۆربەی باره‌كاندا، گەڕانەوەی ئەم ئارەزووە قووتدراوه‌‌ بۆ ئاستی ئاگایی، لە چوارچێوەی دڕدۆنگیی زه‌ینید‌ا ڕوو دەدات، نه‌ك به‌ شێوه‌یه‌كی ڕاسته‌وخۆ؛ واتە ئارەزووی قوودراوه‌‌ ڕێگەیەک دەدۆزێتەوە تا بە شێوەیەکی ئاڵۆز، شاراوە و زۆرجار ناڕەحەتکەر، باری خۆی به‌سه‌ر زه‌یندا بسه‌پێنێت. لەم ڕوانگەیەوە، ده‌كرێت دڕدۆنگیی زه‌ینی وەک ده‌نگدانه‌وه‌ی له‌ڕێده‌رچوو و دڵەڕاوکێدروستكه‌ری ئارەزووی قووتدراوه‌‌ تەماشا بکرێت، کە لە جیاتی به‌دیهاتن، گۆڕاوه‌ بۆ دووبارەبوونه‌وه‌یه‌كی نەخۆشیئاسا لە ئاستی ئاگاییدا. بە ده‌ربڕینی فرۆیدی، ئەوەی سه‌ركوت دەکرێت، به‌ ناچاری دەگەڕێتەوە – جا ئەم گەڕانەوەیەش، هه‌ندێك جار لە به‌رگی دڕدۆنگیدا، زه‌ین داگیر ده‌كات.

كه‌واته‌‌ ده‌كرێت بڵێین كه‌ زمان لەم چیرۆکەدا، لە کۆتاییدا دەبێتە ئامرازێک بۆ دروستکردنی جیهانێكی ناوەكی، نەک نمایشکردنه‌وه‌ی جیهانێكی دەرەكی. هه‌ربۆیه‌ ده‌بینین كه‌ نووسەر كه‌ڵكی له‌ تواناكانی زمان بۆ دروستکردنی كه‌شێكی ده‌روونكرژ (neurotique) و تێکەڵ بە كه‌لێنه‌ بوونناسییه‌كان وه‌رگرتووه‌. لە ئەنجامدا، شێواز و زمان لە “میاو”دا به‌ته‌نیا ئامرازی گێڕانه‌وه‌ نین‌؛ خودی بابەتی گێڕانەوەن‌؛ دەربڕی ئەزموونێكی ناوه‌كیی سوژەیەکن کە لە لێكپچڕانه‌ زه‌ینییه‌كان، زمان و جەستەدا په‌رته‌وازه‌ بوون.

قه‌یرانی شوناس و تراوما : تێمه‌ ده‌روونی، كۆمه‌ڵایه‌تی و كولتوورییه‌كان

نۆڤلێتی “میاو” لە چینه‌ جۆراوجۆرەکانی خۆیدا، ده‌په‌رژێته‌ سه‌ر تێمگه‌لێكی به‌رفراون و ئاڵۆز، قەیرانته‌وه‌ر و چەندئاستی، کە سه‌رباری لایه‌نی دەروونی و تاکەکەسی، لە ئاستی کۆمەڵایەتی، کولتووری و زمانناسیشه‌وه‌ شایانی شیکردنەوەن. له‌وانه‌ ده‌توانرێت سه‌‌رنجێكی خێرا له‌م بابه‌تانه‌ی بدرێت:

1. لێكپچڕانی ناسنامه‌ و پارانۆیا: نۆڤلێته‌كه‌ پڕە لە نیشانەکانی منی له‌رزۆك (je instable)  و ڕووخانی سنوور لە نێوان سوژە و ئۆبژەدا. گێڕەره‌وه‌ ناتوانێت جێپێی خۆی جێگیر بکات و لە جیاتی کردار، لە ڕەنگدانەوەکان و تەماشاكردنه‌كانی ئه‌وانی دیکەدا ده‌توێته‌وه‌. سه‌رنج ده‌ده‌ین كه‌ پارانۆیا لە به‌دگومانییه‌كانی بۆ ده‌وروبه‌ره‌كه‌ی و لێکدانەوه‌ خەیاڵاوییه‌کانی بۆ دەنگەکان، شتەکان و دەموچاوەکانی ده‌وروبه‌ریدا دەبینرێت. ئەم باره‌، ده‌ركه‌وتنی ڕوونی قەیرانە لە خۆنمایشكردنه‌وه‌دا. دەستەواژەی “منی له‌رزۆك” لە گێڕانەوەی پاشپێکهاتەخوازیدا نیشانەیەکە لە ڕووخانی سوژەی کلاسیک؛ سوژەیەک کە چیتر یەکگرتوویی، یەکێتی یان ناوەندێتی تێدا نییە. ئەم سوژە له‌رزۆكه‌، بەرهەمی زمانێكه‌‌ کە خۆی سه‌ر له‌ مانا ده‌شێوێنێ و ئیتر ئامرازێک نییە بۆ دەربڕینی ناسنامە، بەڵکوو خۆی هۆکاری شکاندن و چەندپارچەکردنی ناسنامەیە. دێریدا بە چەمکی “جیاوازی” و لاکان بە تیۆریی “سوژەی درزبردو” دەری دەخەن کە هەر جۆرە جێگیرییه‌كی دەروونی یان زمانی، وه‌همێكه‌ کە پێکهاتەی زمان و ئارەزووی ناته‌واو، بەردەوام تێکی ‌دەدەن. بۆیه‌ “منی له‌رۆزك” وەک خودێکی ناجێگیر، وێنەی سوژەیەکە کە لە نێوان ئارەزوو و زمان، ئاگایی و نائاگاییدا، هەمیشە لە جموجووڵدایه‌. لەم دۆخەدا سنووری نێوان سوژە و ئۆبژه‌ش چی دی ڕوون نەماوە. ئەو ئۆبژەیە کە سەردەمانێک بڕیار بوو ئۆبژەی زانین یان خاوەندارێتی بێت، ئێستا دزه‌ی كردووه‌ته‌ ناو بابەتەکەوە و لە ناوەوە بەتاڵ و ناجێگیری کردووە. گێڕانەوەی پاشپێكهاته‌خوازی، لەبری ئەوەی لە دەرەوە نوێنەرایەتی واقیعێکی بابەتی بکات، وێنای خۆئاگایی لە دۆخێکی هەڵپەسێردراو و پارچەپارچەبوون و تێکەڵبوون لەگەڵ ئەوی دیکەدا دەکات. حیكایه‌تخوانی گێڕانەوەیه‌كی وەها، گێڕه‌ره‌وه‌یه‌كی هەمووشتزان نییە، بەڵکوو دەنگێکی لەرزۆکه‌ کە هەندێک جار شکست دەهێنێت لە جیاکارییەکی پتەو لە نێوان خود و ئەوی تر و واقیع و فانتازیادا. لێرەدا سوژە لە یەک کاتدا دەبینێت و دەبینرێت، دەنووسێت و دەنووسرێت.

2. تراومای منداڵی و پاته‌بوونه‌وه‌ی له‌ گه‌وره‌ییدا: گێڕەره‌وه‌ی سەرەکیی چیرۆکه‌كه‌ دیلی ئه‌و برینە دامركاوانه‌یه‌ کە لە منداڵییەوە لە كۆڵی نابنه‌وه‌. ده‌ڵه‌میزبوونی شه‌وانه‌، ده‌ستدرێژی، ڕەتکردنەوەی له‌لایه‌ن دایک و باوک و نەبوونی ئه‌وینی سەرەتایی. هەموو ئه‌مانه‌ لەودا بە شێوەیه‌كی خولگەیی دووبارە دەبنەوە. یادەوەری، ڕابردوویه‌کی تێپەڕیو نییه‌، ئێستایه‌‌، بارێكی زیندووه‌ و هه‌میشه‌ ئه‌گه‌ری بۆگەڕانەوەی هه‌یه‌، هه‌ربۆیه‌ لە هەر بەشێکی چیرۆکه‌كه‌دا دەردەکەوێته‌وه‌. ئەم دووبارەبوونه‌وه‌ پاتۆلۆژیكه‌ کارکردنێکی دەروونشیکارانەی هەیە و دەربڕی بێتواناییی گێڕەرەوه‌یه‌ لە تێپه‌ڕین به‌ره‌و قۆناغەکانی جێگیرکردنی باره‌ دەروونییەکەی.

4. سه‌ركوتكردنی سێکسی، سوکایەتی پیاوەتی، پەیوەندی لەگەڵ جەستە و ڕەگەز: لە “میاو”دا، جەستە شوێنی سه‌ركوتکردن، ئارەزوو، ترس و نکۆڵیکردنە. مردنی سێکسیی حیكایه‌تخوان‌ و ترسی به‌ركه‌وتن، ئه‌ندام، یان ده‌ستلێدان، نیشانەی ڕووخانی پەیوەندی تەندروست لەگەڵ ڕەگەزە. ئەزموونی سەرەتاییی ئەو لەگەڵ “نەشمیل” و دواتر لەگەڵ “ئەسرین”، لە خولگه‌ی شەرم، تاوان و ترسدا دروست ده‌بێت، نەک لەسەر بنەمای خۆشی. بۆیه‌ لێره‌دا جگه‌ له‌وه‌ی ئارەزووی سێکسییەکەی قبوڵ ناکات، ته‌نانه‌ت ڕقیشی لێی دەبێتەوە – واته‌ جۆرێک لە خۆسووکایەتیی سێکسی کە پێکهاتە نێرینەکەی دەلەرزێنێت.

5. پەراوێزنشینی و ئەوی تربوون لە خێزان و زانکۆ و کۆمەڵگادا: گێڕەرەوە لە هەموو بوارەکانی ژیانیدا هەست بە “ئەوی تربوون” دەکات؛ جا چ لە ماڵەوە، کە خوشک و برا دووانەکەی ڕەتی دەکەنەوە، یان لە زانکۆ و به‌شه‌ناوخۆیی کە هاوپۆله‌كانی گاڵتەی پێ دەکەن و گۆشەگیری دەخەن. ئه‌و هەرگیز ئەندامێکی چالاکی کۆمەڵگا نییە، بەڵکوو چاودێرێکی بریندار و دەربەدەره‌ لە زێدی خۆیدا و قوربانیی زمانی زۆرینەیە. هه‌ربۆیه‌ هەستی بێماڵوحاڵبوونی سیمبۆلیک بابەتێکی دووبارەبوونەوەیە لە گێڕانەوەکەدا.

6. هەڵوەشاندنەوەی دامەزراوەی خێزان و نائاساییبوونی دایک و باوک: لەم به‌رهه‌مه‌دا دامەزراوەی خێزان شوێنی پشتیوانی نییە، بەڵکوو جێگەی سەرنجی بریندارکردن و داڕمانە. باوک کەسایەتییەکی نادیار، بێدەسەڵات یان توندوتیژە؛ دایکیش خیانەتکار، پاسیڤ یان هاوبەشە لە ستەمکردندا. ماڵەکە، لەبری پەناگەیەک، بووەتە مه‌یدانی دیمەنی تراوماتیك. پێکهاتەی چیرۆکەکە ئەوەمان بۆ دەردەخات کە خێزان چیتر یەکەیەکی مانادار نییە، بەڵکوو شوێنی بەرهەمهێنانی گۆشەگیری و پشێوی و داڕمانە.

7. یاریکردن له‌ نێوان سنووره‌كانی واقیع و فانتازیادا‌: تەواوی گێڕانەوەکە لە نێوان سنووری واقیع و فانتازیادا دەسوڕێتەوە. کارەکتەری سەرەکی نەک هەر نازانێت ئەوەی دەیبینێت ڕاستەقینە یان وەهمە، بەڵکوو نووسەر بە ئەنقەست لە ڕێگەی تەکنیکەکانی ده‌ستێوه‌ردانی گێڕانەوە (superposition narrative)  و شکاندنی کات (anachronie) ه‌وه‌ خوێنەر لەم دوودڵییه‌دا نوقم دەکات. بوونی توخمە سوریالییەکانی – وەک پشیلە سەوزەکە، ئەو ژنە قژ سوورەی کە دەبێتە پشیلە، یان ده‌مانچه‌ی خەیاڵی – هەموویان ئاماژەن بۆ داڕمانی ده‌رككردن.

بۆیه‌ بەیەکەوە، ده‌كرێ بڵێین تێمه‌كانی “میاو” تۆڕێکی ئاڵۆز پێک دەهێنن، کە نەک تەنیا ئاماژە بە ئازاری تاکەکەسی دەکه‌ن، بەڵکوو ئاماژە بە قەیرانە ئۆنتۆلۆژی و ڕەگەزی و کۆمەڵایەتییەکانیش دەکه‌ن. بۆیه‌ گێڕانەوەکە بێجگه‌ له‌ ئاستی ڕووداو، لە ڕووی زمان و کات و جەستە و یادەوەریشەوە سه‌رله‌نوێ تراوما دروست دەکاتەوە.

ئه‌ده‌بیاتی تراوما:  “میاو” له‌ به‌ستێنی مێژوو و كولتووری په‌راوێزیدا

لە “میاو”دا، زەمینەی مێژوویی و کولتووری تەنیا پاشخانێک نییە بۆ ڕووداوە گێڕانەوەییه‌کان، بەڵکوو کۆنتێکستێکی ئۆنتۆلۆژیشە کە کردار و برین و زمان و یادەوەرییەکان ڕه‌گی تێدا داده‌کوتێت. ئه‌م چیرۆکە لە شوێنێکدایە کە دەتوانرێت پێی بڵێین “دەرکەوتنی نووسینی پەراوێزخراو لەناو پەراوێزخستندا”. لەم ڕوانگەیەوە چیرۆکەکە نە ده‌كه‌وێته‌ ناو نەریتی کلاسیکیی کوردییه‌وه‌ و نە لەناو ئەدەبیاتێکی ناوه‌ندخواز و فەرمیدا جێی ده‌بێته‌وه‌؛ له‌ڕاستیدا ئه‌م نۆڤلێته‌ لە یەکتربڕی ئاوارەبوونی کولتووری، تراوماكانی بێده‌نگیی قوتداراوه و ئه‌و برینە دەروونییانه‌دا هەڵکەوتووە کە لە ڕێگەی دامەزراوە کۆمەڵایەتییەکانی وەک خێزان، ئاین، زمان و ڕەگەزەوە بەرهەم دەهێنرێنەوە. لە پێکهاتەی كولتووری نەریتیی کوردیدا، خێزان وەک بنەڕەتیترین دامەزراوەی کۆمەڵایەتی، ناوەندی گواستنەوەی بەها و ڕۆڵ و بێدەنگییە. كه‌چی لەم چیرۆکەدا پێکهاتەی خێزان نەک هەر به‌شێوه‌یه‌كی لێكپچڕاو بەڵکوو وەک یه‌كه‌یه‌كی ژەهراوی وێنا کراوە؛ چونكه‌ چیرۆکەکە به‌ دانانی خێزان له‌ چه‌قی دامەزراوەی کولتووری نەریتیی كورددا دەست پێ دەکات، بەڵام لە ناوەوە هه‌ڵیده‌وه‌شێنێته‌وه‌. باوک، بەرجەستەكه‌ری نه‌ریتی پیاوسالاریی سه‌ركوتكه‌ر، دایک، دایک، لە یەک کاتدا ئۆبژەی ئارەزووی سێکسی و توخمی خیانەتکارە؛ هەڵگری دژایەتییه‌كه‌ له‌ نێوان مێینەیی و ئێرۆتیزمدا و منداڵەکانیش، قوربانیانی بێدەنگی خولانه‌وه‌كانی نكۆڵیلێكردن و سووكایه‌تین. ئەم خێزانه‌، لە دڵی گێڕانەوەیەکدا کە ده‌توانرێ وه‌ك “ئەدەبیاتی تراوماتیك” ناو بنرێ، دەبێتە قۆناغێک بۆ نواندنه‌وه‌ی برینە مێژوویییەکان. ئەو برینانەی کە بەرهەمی تاک نین، بەڵکو پێکهاتەیەکی کولتوری توندوتیژن. چیرۆکەکە بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ، پەیوەندیی باوک و کوڕ بۆ چوارچێوەیەک ده‌گۆڕێت كه‌ تێیدا برینه‌ وجودییه‌كان دروست ده‌بن؛ ئەو برینانەی کە نەک هەر لە کولتووری بێدەنگی و شەرمەزاری کوردیدا ساڕێژ نابن، بەڵکوو به‌رده‌وام ده‌كولێنه‌وه‌.

زمانی كولتووری لەم چیرۆکەدا، شوێنی توندوتیژیی سیمبۆلیكه‌؛ زمانێک کە لە جیاتی پەیوەندیکردن، دابەشبوون دروست دەکات؛ زمانێک کە لە دڵی کولتووری پیاوسالارانه‌ی کوردیدا، دەسەڵات ده‌چەسپێنێت و جەستە سه‌ركوت ده‌كات. وشەکان بارگرانییەکی قورسی کولتووری هەڵدەگرن و هەر وشەیەک هەڵگری مێژوویه‌ك له‌ شەرم و تاوان و نكۆڵییه‌. کارەکتەری سەرەکی، لە ململانێی نێوان زمانی دایکی و زمانی نەریتی پیاوسالاری و ئاینیدا، ناتوانێت بابه‌تیبوونی خۆی پێک بهێنێت. جەستەی وەک زمانەکەی پەرتەوازە و سەرکوتکراوە و بێدەسەڵاتە.

لە ڕوانگەی كولتوورییشه‌وه‌، چیرۆکەکە وێنەیەکی تاریک و تاڵ لە “پیاوی کورد لە قەیراندا” دەخاتە ڕوو؛ پیاوێک کە لەبەردەم ژن و ئارەزوو و لاوازی و جەستە و یادەوەریدا دەڕوخێت. نە هێزی کۆنترۆڵکردنی هەیە و نە ئازایەتی هەڵهاتنی هەیە؛ ته‌نیا هێنده‌یه‌ پیاوسالاری خۆی لە خۆداڕمانێكی تووڕە و شەرمەزاردا دەنێژێت. گێڕانەوەکە، وێنەیەکی شاراوەی توندوتیژییه‌كی ناوەکیبوو (violence intériorisée)[9] دەخاتە ڕوو؛ توندوتیژییه‌ك کە ڕەگوڕیشەكه‌ی لە پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکان و پەروەردەکردنی ڕەگەزیدا هەیە و لە جەستە و دەروونی گێڕەرەوەدا بەرجەستە ده‌بێت.

کولتووری بێدەنگبوون، کە لە کۆمەڵگەی نەریتیی کوردیدا به‌دامەزراوە کراوە، بە درێژاییی چیرۆکەکە ئامادەیە. کارەکتەرەکان ناتوانن بە زمان قسە بکەن، ڕاستییەکان دەر بخەن و ئەزموون دەرببڕن. ئەم بێدەنگییە زۆرەملێیە به‌ته‌نیا ئاماژەیەك نییه‌ بۆ نەبوونی ئازادی، له‌ هه‌مان كاتدا جۆرێكه‌ له‌ بێتواناییی پێکهاتەیی بۆ ڕووداوگه‌لێك كه‌ مل به‌ گێڕانەوە ناده‌ن. چیرۆکەکە بە شکاندنی ئەم بێدەنگییە، لە ڕاستیدا فۆڕمێک لە به‌رخۆدانی کولتووری پێشکەش دەکات.

له‌ نۆڤلێته‌كه‌دا، دژایەتی نێوان فەزای کولتووری – شار و گوند – وەک دوو بواری سیمانتیك دەردەکەوێت. لە گونددا جەستە کۆنترۆڵ دەکرێت، ئارەزوو سەرکوت دەکرێت و زمان له‌گۆ ده‌خرێت. لە شاردا، جەستە ئازادە، بەڵام ناجێگیره‌ و تووشی پووچی ده‌بێت‌

هه‌روه‌ها له‌ نۆڤلێته‌كه‌دا، دژایەتی نێوان فەزای کولتووری – شار و گوند – وەک دوو بواری سیمانتیك دەردەکەوێت. لە گونددا جەستە کۆنترۆڵ دەکرێت، ئارەزوو سەرکوت دەکرێت و زمان له‌گۆ ده‌خرێت. لە شاردا، جەستە ئازادە، بەڵام ناجێگیره‌ و تووشی پووچی ده‌بێت‌. هیچ کام لەم دوو شوێنە ئاسایشی سوژه‌ دابین ناکەن؛ ئه‌و لە هەردوو شوێنەکەدا، وەک دەربەدەرێك له‌ وڵاته‌كه‌ی خۆیدا دەمێنێتەوە. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌یه‌، دەتوانرێت ئەم نۆڤلێته‌ وەک مانیفێستێكی گێڕانەوەیی “بوونی پەراوێزه‌كی لە پەراوێزی کولتووردا” بخوێنرێته‌وه‌؛ گێڕانەوەیەک كه‌ شوناسی کوردی لە برین، جەستە، ژن، شەرمەزاری، دەستدرێژی و زمانە گۆنه‌كردووه‌كه‌یدا وەبیر دەهێنێتەوە. به‌هۆی ئه‌مه‌شه‌وه‌یه‌ كه‌ لێرەدا گێڕانەوە ئامرازێک نابێت بۆ نواندنه‌وه‌ی کولتوور، بەڵکوو كرده‌یه‌كی نەشتەرگەرییە لەسەر جەستەی؛ کردەیەکی بە ئازار، بەڵام پێویست بۆ دەربڕینی ئەوەی کە چەندین سەدەیه‌ سەرکوت کراوە: ئازاری بێناوی مرۆڤی پەراوێزخراو.

له‌به‌ر ئه‌مه‌یه‌ لێره‌دا شار و لادێ، وەک دوو کایەی کولتووریی دژبەیەک، ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن. لەلایەکه‌وه‌ لادێ شوێنێکە بۆ سەرهەڵدانی خورافات و گوشاری کۆمەڵایەتی و ده‌ستدرێژیی شاراوه‌ و نەبوونی گوتاری سێکسی؛ لە لایەکی دیکەوە، شارەکەش – بە هەموو دەرکەوتە مۆدێرنەکانیەوە – بووەتە فەزایه‌كی پڕ له‌ گۆشەگیری، توندوتیژی و ناسەقامگیری دەروونی. هیچ کام لەم دوو فەزایە پەناگە نین؛ بەڵکوو گۆڕەپانێکی شێواون کە تێیدا سوژە مەحکومە بە لەدەستدانی ناسنامە و ڕەتکردنەوە. یەکێک لە لایەنە کولتوورییە گرنگەکانی چیرۆکەکە، پیشاندانه‌وه‌ی “ترس لە ژنانی مۆدێرن”ە. ژنانێكی وەک ئەسرین و نەشمیل و تەنانەت دایکه‌كه‌ش هەرگیز لە پێگەی سوژەی چالاکدا دەرناکەون، بەڵکو هەمیشە لە دۆخێکی هەڵپەساردندان لە نێوان حه‌ز و هەڕەشە، شتشاردنه‌وه‌ و ئاشكرایی، خۆشەویستی و توندوتیژیدا. ئەمەش ده‌توانرێ وەک ڕەنگدانەوەی “قەیرانی پیاوسالاری لە کولتووری هاوچەرخی کوردیدا” لێك بدرێته‌وه‌؛ قەیرانێک کە پیاوان نە توانای کۆنترۆڵکردنی ژنانیان هەیە و نە توانای دروستكردنی پەیوەندییەکی تەندروست و پڕسۆز لەگەڵیاندا.

نۆڤلێتی “میاو” ڕەگێکی قووڵی لە به‌ستێنی کولتووری کوردیدا هه‌یه‌، بەڵام وەک نواندنه‌وه‌یه‌كی نۆستالژیکی ڕابردوویەکی شکۆمەند یان وێنەیەکی په‌سه‌ندی ژیانی گوندنشین نییە. ئەوەی لەم گێڕانەوەیەدا به‌رچاوه‌، نواندنه‌وه‌ی “دیوه‌ تاریکه‌كه‌ی کولتوور”ە؛ بوارێکی لاكه‌وته‌ و داڕماو و ڕەتکراوەی ژیانی مۆدێرنی کوردی، کە لە چوارچێوەی سنوورە شاراوه‌ و قەدەغەکراوەکانی گوتاری گشتیدایە. ئەم چیرۆکە بوێرانە خۆی لە گێڕانەوەی فەرمی و نەتەوەسەنتەری کوردی دوور دەخاتەوە و لەبری ئەوەی “ناسنامە”یەکی کولتوری بنیات بنێتەوە، په‌رده‌ له‌سه‌ر ئەو درز و دژایەتی و برینە زیندووانه‌ هه‌ڵده‌داته‌وه‌ کە لە خێزان و جەستە و زمان و یادەوەریدا خۆیان حه‌شار داوه‌.

ده‌قئاوێزان: گفتوگۆی بریندار له‌گه‌ڵ ده‌قه‌ كولتووری، ده‌روونشیكاری و ئه‌فسانه‌یییه‌كاندا

لە چیرۆکی “میاو”دا، ده‌قئاوێزان (intertextualité) نەک تەنیا وەک ئامرازێک بۆ ئاماژەکردن بە دەقەکانی دیکە، بەڵکوو وەک پێکهاتەیەکی ناوەكی و سروشتی لە گێڕانەوەدا کار دەکات؛ میکانیزمێک کە دەق لە ڕێگەیەوە، لە جیهانی دەوروبەری خۆیه‌وه‌ سه‌رچاوه‌كانی بژێویی خۆی وه‌رده‌گرێ، به‌كێشی دەکات، خۆی لێ دوور ده‌خاته‌وه‌ و لە کۆتاییشدا سه‌رله‌نوێ خۆی ده‌ئافرێنێته‌وه‌. ئەم ئه‌م ئه‌فراندنه‌وه‌یه‌ لەسەر بنەمای لاساییكردنه‌وه نییه‌‌، بەڵکوو لەسەر بنه‌مای بەرەنگاری، نکۆڵیکردن، بونیادنانه‌وه‌ و لادانی داهێنەرانە لە مانا ڕوو دەدات.

چیرۆکه‌كه‌ بەو شێوەیە دیزاین کراوە کە وه‌ك ئه‌وه‌ی لە گفتوگۆیەکی بەردەوامدایە لەگەڵ مێژوویەکی نەنووسراودا؛ مێژوویەک كه‌ لە یادەوەرییه‌ سه‌ركوتكراوه‌كان، وشە قەدەغەکراوەکان، هەستە خنکێنراوەکان و جەستە په‌راوێزخراوه‌كاندا بوونی هەیە. ئەم مێژووە لە ئاستی دەقه‌كه‌دا بە شێوەی تێم، زمان، وێنە و فه‌زاكانی گێڕانەوە ڕەنگ دەداتەوە و ڕۆڵی دەقگه‌لێك دەگێڕێت کە ده‌قه‌كه‌ی ئێمه‌ لەگەڵیاندا لە گفتوگۆی ناخودئاگادایە.

بۆ نموونە، هەر جارێک حیكایه‌تخوان باسی مەمکی دایک، ده‌مانچه‌، مه‌قه‌ستی ده‌لاك، بۆنی میزبه‌خۆداكردنی شه‌وانه‌ یان تەماشای ژنی قژسوور دەکات، ئێمە لەگەڵ تۆڕێک ئاماژه‌ی کولتووری، سیمبۆلیک و دەروونی ڕووبەڕوو دەبینەوە، کە گێڕانەوەكه‌ لە ئاستی هێڵه‌كی و گێڕانەوەیی ئه‌ولاتر ده‌بات و دەیخاتە دووتوێی بواری ڕامانه‌ جیاوازه‌كانه‌وه‌. ئەم توخمانه‌ هه‌روەک “گرێی ده‌قئاوێزان” (nœuds intertextuels) کار دەکەن، کە یادەوەری، ڕەگەز، زمان و توندوتیژی له‌ده‌ور کۆ دەبێتەوە.

ده‌قئاوێزان لە “میاو”دا زیاتر بە شێوەی به‌كێشكردنی ناخودئاگای دەقە کولتووری و کۆمەڵایەتییەکان كار دەکات. گێڕانەوە، زمانی نەریتیی دینی، فێركارییه‌ پەروەردەییەکان، ئەفسانە خێزانییەکان و سیستەمە بەهایییە باوەکان به‌كێش دەکات، بەڵام یەکسەر لە ناوەوە وێرانیان ده‌كات. ئەم پرۆسەیە “ده‌قئاوێزانی ڕەخنەیی” (intertextualité critique) دەهێنێتەوە یاد، کە تێیدا دەق بە بەرهەمهێنانەوەی مانای هەڵبژێردراو و خولگەیی، بەرەنگاری پێکهاتەکانی ده‌سه‌ڵات و زاڵێتی دەبێتەوە.

تەنانەت فۆڕمی گێڕانەوەی چیرۆکەکە – پچڕانەکان، پاته‌بوونه‌وه‌ی دڕدۆنگانه‌، بزوتنێكی به‌رزونزم لە نێوان ڕابردوو و ئێستا، بازدانی کاته‌كی و زمانی – دەتوانرێت وەک جۆرێک لە ده‌قئاوێزانی پێکهاتەیی (intertextualité structurelle) لێك بدرێته‌وه‌‌؛ چونکە ئه‌م فۆڕمه‌، شێوازەكانی گێڕانه‌وه‌ی فه‌رمی و دامەزراوەیی دەخاتە ژێر پرسیارەوە و لەبری ئەوە په‌یڕه‌وێكی نوێ، بەڵام پڕئاژاوه‌ و بریندار پێشکەش دەکات. لە ڕوانگەی ڕێبازی ده‌قئاوێزانه‌وه‌، دەتوانین بڵێین “میاو” دەقێکە کە بە بەکارهێنانی توخمە کولتوورییە هاوبەشەکان، ئەزموونە تاکەکەسییەکان بە ئاستی دەستەجەمعیەوە دەبەستێتەوە. دەنگی گێڕەرەوە تەنیا یەک دەنگ نییە، بەڵکوو دەنگدانەوەی زۆرێک لە دەنگی سەرکوتکراوە کە هەرگیز دەرفەتی گێڕانەوەیان نەبووە. گێڕانەوەی ئەو لە کاتێکدا تاکەکەسییە، بارگرانیی كۆیادەوەری کولتوورییش هەڵدەگرێت؛ یادەوەرییەکی پارچەپارچە و شەرمەزار و چه‌پێنراو کە تەنیا لە تاریکی و كه‌لێنه‌كانی زماندا سەرهەڵدەدات.

لە ئەنجامدا ده‌قئاوێزان لەم چیرۆکەدا نه‌ك هه‌ر ئامرازێكی ئەدەبییه‌، بەڵکوو شێوازێکی ژیانیشە لە جیهاندا. چیرۆکەکە لە ڕێگەیەوە هەوڵ دەدات شوێنێک بدۆزێتەوە بۆ قسەکردن، شوێنێک بۆ دەستلێدانی مانا، تەنانەت ئەگەر ئەو مانایە برینێک بێت. ئەم ده‌قئاوێزانبوونه‌ هاوكات له‌گه‌ڵ ئاستی تێگەیشتن لە گێڕانەوەدا، به‌رده‌نگ فڕێ دەداتە ناو قووڵاییی ئەزموونی حیكایه‌تخوانیشه‌وه‌؛ ئەزموونێک کە لە نێوان سنوورە کولتووری و زمانی و دەروونییەکاندا هەڵواسراوە.

لە ڕووی ده‌قئاوێزانه‌وه‌، “میاو” له‌ پێكهاته‌ی مانا شاراوه‌كانیدا یەکێکە لە دەوڵەمەندترین و ئاڵۆزترین گێڕانەوەکان، لە گفتوگۆدا لەگەڵ تۆڕێک لە دەقەکانی تردا. ئەم گفتوگۆیه‌ نەک تەنیا لەگەڵ دەقە ئەدەبییەکان بەڵکوو لەگەڵ سیستەمی دەروونشیکاری، فەلسەفی، ئەفسانەیی، ئاینی و فۆلکلۆریی کوردیشدا بەردەوامە. ئاماژەی ڕاشکاوانە و ناڕاستەوخۆ بۆ دەقەکانی پێشوو، بەتایبەتی شیعری کلاسیکی کوردی، ئەدەبیاتی دەروونشیکاری، بەرهەمە مۆدێرنیستییە ئەوروپییەکان و هێما ئارکیتایپییەکان، وای کردووە کە کۆنتێکستی واتاسازیی گێڕانەوەکە بۆ لێکدانەوە فرە چین و کراوە بێت.

یەکەم و دیارترین نمونەی ئاماژە، بوونی شیعری شاعیری کلاسیکی کورد نالییە. ئاماژەکردن بە بەیتێكی نالی نەک تەنیا لە ئاستی وشەکاندا ئامادەیە، بەڵکوو لە کەشوهەوای نۆستالژیک و لێكپچڕاو و تەنیاییی گێڕانەوەکەشدا ئامادەیە. نالی وەک سیمبۆلی “من خۆشەویستێکی گۆشەگیری بێدەسەڵاتم”، لە دڵی کارەکتەری گێڕەرەوەدا ڕەنگ دەداتەوە. شیعری نالی دەبێتە دەنگدانەوەیەکی زمانی بۆ نیشاندانی شکستی پەیوەندی سۆزداری و دوودڵی سوژە لە بەرامبەر لەدەستدانی خۆشەویستدا.

پاشان، ئاماده‌یی گیانی دەروونشیکارییانه‌ی کلاسیک – بە تایبەت فرۆید و لاکان – لە ڕووی خوازه‌یی و پێكهاته‌ییه‌وه‌ گێڕانەوەکەی ته‌نیوه‌ته‌وه‌. تێمه‌كانی “گەڕانەوەی  چه‌پێنراوان” (retour du refoulé)[10]، “وڕێنه‌‌‌ وەک هەقیقەتی دەروون” (hallucination comme vérité psychique)[11] و “ئاوێنە وەک دروستکەری من” (le stade du miroir)[12] هەموویان لە زمان و فەزا و پێکهاتەی دەروونی گێڕانەوەکەدا دەردەکەون. پشیله‌ی ڕەش، ئاوێنە، مەمکی دایک، نه‌شمیلی منداڵ و چه‌ك لە گێڕانەوەکەدا هەموویان هاوتای سیمبۆلیكی ئەم چەمکانەن کە لە زمانی فرۆیدییەوە سەرچاوەیان گرتووە.

هه‌روه‌ها هۆنای گشتیی چیرۆکەکە، لە ڕووی پێکهاتەی گێڕانەوەوه‌، بە توندی شێوازی مۆدێرنی ئەوروپی و بە تایبەتی بەرهەمەکانی فرانز کافکا و دۆستۆیڤسکی بیر دەخاتەوە. فەزای داخراو و سوبژێکتیڤی لەرزۆک و نەبوونی دڵنیایی و باڵادەستی وڕێنه‌ و دڵەڕاوکێ، بەرهەمە مۆته‌كه‌ئاساكانی کافکا بەبیر خوێنەر دەهێننەوە. وەک چۆن پاڵەوانەکانی کافکا لە ژێر کۆنترۆڵی میکانیزمە نەناسراو و ستەمکارەکاندا بێدەسەڵاتن، بە هەمان شێوە لە نۆڤلێتی “میاو”دا کارەکتەری سەرەکی لە بەرامبەر پێکهاتەکانی دەسەڵاتی خێزانی و ئاینی و کولتووریدا بێدەسەڵاتە و بریندارە.

سه‌رباری ئه‌مانه‌ پەیوەندیی گێڕانەوەکە لەگەڵ جیهانی ئەفسانەیی و فۆلکلۆری کوردیدا زۆر ئاڵۆز و فرەچینە. پشیلەی سەوز یان ژنەی پشیلە ـ قژ سوورەکە، بوونەوەرە نیمچە ئەفسانەییەکانی نێو حیكایه‌ته‌ زارەکییەكانی گوندنشینەکان دەهێنێتەوە یاد. ئەم بوونەوەرانە بەزۆری هەڵگری دووانەیی دنه‌دان و هەڕەشەن؛ ختوكه‌ی دڵ ده‌ده‌ن، بەڵام کوشندەن. لەم ڕوانگەیەوە، کارەکتەری ژنەپشیلە، ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە ژولیا کریستیڤا پێی دەڵێت “مێینەیی ئەهریمەنی” (féminin monstrueux)[13]. له‌لایه‌كی تره‌وه‌، لەسەر ئاستی زمان و تەکنیکی گێڕانەوە، پەیوەندی بە بەرهەمی نووسەرانی وەک ویلیام فاکنەر و جەیمس جۆیسیشەوە هەیە. بەکارهێنانی مۆنۆلۆگی ناوەوە و پچڕانی کاته‌كی و دووبارەکردنەوەی وڕێنه‌ئاسای وشەکان، تاقیکردنەوە ئەدەبییەکانی شه‌پۆلی هۆش بیر دەخەنەوە کە لە سەدەی بیستەمدا لە ڕۆژئاوا پەرەی سەندووە. بەڵام لە “میاو”دا ئەم تەکنیکانە له‌جیاتی به‌كارهێنانیان وه‌ك فۆڕمێکی ئەدەبی مۆدێرن، زیاتر وەک ئامرازێک بۆ ڕەنگدانەوەی دەروونناسیی بیركردنه‌وه‌ی تراومایی بەکارهێنراون.

دواجاریش، گێڕانەوەکە بە شێوەیەک داڕێژراوە کە لە گفتوگۆی ئاگامه‌ندانه‌دا بێت لەگەڵ نەریتە جیاوازەکانی گێڕانەوە و دەقی کولتووریدا. ئەم گفتوگۆیه‌ لاساییکردنەوە نییە، بەڵکوو قەیران و لێكپچڕانە. نووسەر بە بنیاتنانەوە، نكۆڵیکردن، یان ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم دەقانە، لە ڕاستیدا دۆخی کولتووری خۆی دەنووسێتەوە؛ دۆخێک لە نێوان یادەوەری و زمان و جەستە و سنوورە قەدەغەکراوەکاندا دەژی.

به‌رئه‌نجام: گێڕانه‌وه‌ له‌ په‌راوێزی شكستدا

لە ڕوانگەیەکی نوێ و هەمەلایەنەوه،‌ ئەوەی نۆڤلێتی “میاو” دەباتە دەرەوەی سنووری گێڕانەوەیەکی دەروونشێواوانه‌ یان ئەزموونێکی تەواو تاکەکەسییه‌وه‌، ئەو شێوازەیە کە دەق لەگەڵ جەستە و زمان و یادەوەریدا، وەک ئامرازی بەرخۆدانی کولتووری و وەرگرتنەوەی سوژە لە جیهانێکی پارچەپارچەدا، گفتوگۆ دەکات. ئه‌م به‌رهه‌مه‌، سه‌رباری ئه‌وه‌ی كه‌ چیرۆكێكه‌، دەبێتە پرۆژەیەک بۆ ئاشكراكردن و په‌رده‌له‌ڕووهه‌ڵماڵین، ناسینه‌وه‌ و شکاندنی سووڕەکانی دووبارەبوونەوەی سەرکوتکردن و قەدەغەکردن و خه‌ساندنی بوونه‌كی.

خاڵێک کە بە درێژاییی ئەم تێڕامانه‌ به‌شێوه‌یه‌كی ڕاستەوخۆ كه‌متر باسی لێ كراوه‌، بەڵام لە بنەڕەتدا لە تانوپۆی گێڕانەوەکەدا ئامادەیە، لۆژیکی “ئه‌ڵقه‌ ونبووه‌كانه”. چونكه‌ ئه‌گه‌ر ورد سه‌رنج بده‌ین چیرۆکەکە لەسەر بنەمای نادیاره‌كان دامه‌زراوه‌: نادیاره‌ دروستکەره‌كان، نادیاری دایک، نادیاری دەنگی ئه‌ویندارانه‌، نادیاری ڕزگاری، نادیاری گفتوگۆ، كه‌ هەموویان له‌جیاتی “ئاماده‌بوون” به‌جۆرێك لە جۆرەکان پێکهاتەی گێڕانەوە لەسەر “کەلێنەکان” بنیات دەنێن. ئەم كه‌لێنانه‌ش، وەک ئه‌وه‌ی له‌ تیۆریی دەروونشیکاریدا هاتووه‌، دەبنە هۆی دروستبوونی ئارەزوو و گێڕانەوە و تەنانەت ماناش. چیرۆکەکە، كه‌لێنه‌كان پەروەردە دەکات، گوێیان لێ دەگرێت و لە ڕێگەیەوە زمان دروست دەکات.

لەلایەکی دیکەوە جێگر به‌ختیار له‌وه‌دا سه‌ركه‌وتووه‌ كه‌ فۆڕمێک لە به‌ره‌نگاری لە بەرامبەر زمانی دامەزراو و باڵادەستدا دروست بكات. ئه‌مه‌ش نەک لە ڕێگەی دروشم و کردەی ڕاستەوخۆوە، بەڵکوو لە ڕێگەی باشگۆنه‌كردن، سەرلێشێواوی، بێدەنگی و پووانی زمانی فەرمییه‌وه‌. زمان لەم چیرۆکەدا، تا ئاستی مردن دەڕوات، بەڵام هەر لەم سنوورەدا، ئەگەری لەدایکبوونه‌وه‌یه‌كی دیکەش دێته‌ پێشه‌وه‌؛ لەدایکبوونه‌وه‌یه‌ك کە زوڵاڵ نییە، بەڵام برین و سێبەر و دڵەڕاوکێی لەگەڵدایە. ئەمەیە کە دەتوانین ناوی “زمانی تراوماتیك”ی لێ بنێین: زمانێک کە خۆی بریندار بووە و لەگەڵ ئەوەشدا ئامرازێک نییە بۆ چاکبوونەوە، بەڵکوو ئامرازێکە بۆ ئاشکراکردن و وەستان لە لێواری شکستدا.

لە ڕوانگەی جوانیناسییەوە، ئه‌م نۆڤلێته‌ جۆره‌ گێڕانه‌وه‌یه‌كی نوێ پێشکەش بە ئەدەبیاتی هاوچەرخی کوردی دەکات، واته‌ تێپەڕین لە گێڕانەوەی ئیپیکی یان شکۆمەندكردنی ئازار و چوونە ناو ئه‌و ئەزموونانه‌ی كه‌ ناتونرێ بگێڕدرێنه‌وه‌، ناو قه‌ڵه‌مڕه‌وی زمانێكی لێكهه‌ڵوه‌شاوه‌ و خه‌یاڵگه‌لێكی له‌گرێژنه‌چوو. لەم دەقەدا شوناس لەسەر بنەمای مێژوو یان خوێن نییه‌، بەڵکوو لەسەر بنەمای گرژییە دەروونییەکان و ئایکۆنە ونبووەکان و سنوورە شاراوەکان بنیات نراوه‌ته‌وه‌. ئەم گۆڕانکارییەش، جۆرێکە لە گۆڕانی بنەڕەتی لە پارادایمی گێڕانەوەی هاوچەرخی کوردیدا.

لە کۆتاییدا دەکرێ بڵێین “میاو” ته‌نیا چیرۆکێک نییە بۆ خوێندنەوە، له‌ڕاستیدا دەقێکە کە دەبێ ئەزموون بکرێت؛ ئه‌زمونكردنێك بۆ بوێریی خوێنەر لە ڕووبەڕووبوونەوەی له‌گه‌ڵ نەگوتراوەکاندا، بۆ جووڵەکردن بەناو عەقڵێکی تاریکدا، دواجاریش بۆ به‌ركه‌وتنی ئەو ڕاستییەی کە لە نه‌گوتراوه‌كاندا شاراوەتەوە. ئەم چیرۆکە نه‌ بەڵێنی ڕزگاری ده‌دات نه‌ دڵنه‌وایی، بەڵام بوێری ئاشکراکردنی هەیە. ئەمەش بۆ خۆی جۆرێک لە هه‌قیقه‌ته‌. “میاو”، نوسینه‌وه‌ی خه‌یاڵێكه‌  کە هەوڵی داوە خۆی لە سنووری شکست ڕزگار بکات؛ تەنانەت ئەگەر ڕزگارییه‌كیش له‌ئارادا نه‌بێت، ئه‌وا له‌ پرۆسه‌ی گێڕانه‌وه‌دا شوێنپێی خۆی بەجێ بهێڵێت. ئەم شوێنپێیه‌، ڕەنگە لەرزۆک بێت، یا ناجێگیر، به‌ڵام زیندووە. هەر ئەم زیندووبوونەش، شتێكه‌ کە ئەدەب بە بوونەوە دەبەستێتەوە.

‌پەراوێزەکان:

[1] جێگر به‌ختیار، میاو، هه‌ولێر: ناوه‌ندی ڕۆشنبیریی مه‌م و زین، 2025.

[2] زاراوەیەکی مێتافۆریک و چەمکئاسایه‌، زۆرجار لە ڕەخنەی دەروونشیکاری، فەلسەفی، یان هونەریدا بەکار دەهێنرێت، كه‌ ئاماژەیەكه‌ بۆ پێکهاتەیەکی دەروونی یان گێڕانەوە کە کارەکتەرێک یان بەرهەمێکی هونەری لەسەر بنەمای برینە دەروونییەکان و ئەزموونە تراوماییه‌كان لە قاڵب دەدات، نەک لەسەر بنەمای لۆژیکی کلاسیک، هۆ و هۆكاری، یان یەکگرتوویی هێڵه‌كی.

[3] دیاردەیەکه‌ کە دەروون یان عەقڵی مرۆڤ تێیدا یەکگرتوویی خۆی لەدەست دەدات و پەرش و بڵاو دەبێتەوە، یان هەڵدوەشێتەوە و پارچەپارچە دەبێت.

[4] ناسنامەی پارچەپارچە یەکێکە لە گرنگترین چەمکە هاوچەرخەکان لە تێگەیشتن لە بارودۆخی مرۆڤی مۆدێرن، جا چ کۆچبەر بێت، چ کۆڵۆنه‌كراو بێت، یان لە فەزای فرەکولتووریدا بژی. ئەم زاراوەیە یارمەتیدەرمانە بۆ ئەوەی له‌وه‌ تێ بگەین چۆن مرۆڤەکان ڕەنگە چیتر نەتوانن پێناسەی “خود” به‌ گشتی بکەن، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی چۆن ناسنامەکانیان تێکەڵ بە ململانێ، هەڵپەساردن یان پارچەبوون دەبن.

[5] زاراوەیەکە بۆ ئاماژەکردن بە بابەتێک کە لە پێکهاتەی دەروونی، کۆمەڵایەتی، یان فەلسەفیی خۆیدا لە دۆخی لەرزین، ناسەقامگیری، پچڕان، یان هەڵپەساردندایە. بە پێچەوانەی وێنەی کلاسیکیی “سوژەی عەقڵانی جێگیر و خۆئاگا”وه‌، ئەم چەمکە ئاماژەیە بۆ بارودۆخی ئاڵۆز و پارچەپارچە و ناجێگیری مرۆڤی هاوچەرخ؛ بابەتێک کە لە نێوان هێزە دژبەیەکەکانی ناوەوە و دەرەوەیدا دێت و ده‌چێت.

[6] لە تیۆریی لاکانیدا (objet a)، ئۆبژەیەکی خەیاڵی و دەستپێڕانه‌گه‌یشتووه‌ کە ئارەزووی مرۆیی ده‌خاته‌ جموجووڵه‌وه‌. ئەم ئۆبژەیە نە ڕاستەقینەیه‌ و نە توانای به‌خاوه‌نبوونی هه‌یه‌، ئه‌و “شتێکی ونبوو”ە کە سوژە هەمیشە بەدوایدا دەگەڕێت. ئاره‌زووی مرۆڤ لەبری ئەوەی بگاتە ئەم ئۆبژەیە، خۆی لە فانتازیا و گەیشتن پێیدا ده‌بینێته‌وه‌. لە ڕاستیدا (objet a) نوێنەرایەتیی ئەو بۆشایییە دەکات کە ناسنامە و ئارەزووی مرۆڤ پێک دەهێنێت و بەردەوامی پێ دەدات.

[7] بریتییە لە وەڵامدانەوەی ئاڵۆز و چەندچینیی مرۆڤ بۆ ئەزموونە تراومایییه‌كان، کە دەتوانێت مێشک، جەستە، یادەوەری و ڕەفتاری مرۆڤ بۆ ماوەیەکی کورت یان درێژ تێک بدات. ئەم کاردانەوانە نیشانەی لاوازی نین، بەڵکوو هەوڵی جەستە و دەروونن بۆ مانەوە و خۆگونجاندن لەگەڵ ئەزموونێکی بەرگەنەگیراودا.

[8] واتە جەستەیەک کە تووشی نائارامی، دڵەڕاوکێ، لێكپچڕان، یان تووشی گوشاری دەرەکی و ناوەکی دەبێت؛ جەستەیەک کە چیتر ناتوانێت بە سادەیی “خۆی” بێت. ئەم چەمکە زۆرجار لە ڕەخنەی هونەری، دیاردەناسیی جەستە، شیکاری دەروونی و تیۆرییە هاوچەرخه‌كانی شوناسدا بەکار دەهێنرێت بۆ ئەوەی جەستە وەک شوێنی برینداربوون و ململانێ و مێژوو سەیر بکرێت، نەک تەنها وه‌ك قه‌واره‌یه‌كی بایۆلۆژیی په‌تی.

[9] توندوتیژیی ناوەکیبوو ئاماژەیە بۆ ناوەکیکردنی شێوازەكانی بیرکردنەوە، ڕەفتارەکان، یان نۆرمە باڵادەسته‌كان لەلایەن تاکێکەوە؛ ئه‌و نۆرمانه‌ی کە لە ڕاستیدا زیانبەخشن بۆ تاک. ئەمەش دەتوانێت بیروباوەڕی نەرێنی سەبارەت بە گروپەکەی خۆی یان لێکدانەوەی هەڵە بۆ پەیوەندییەکانی باڵادەستی لەخۆ بگرێت. ئەم چەمکە بە تایبەتی لە په‌یوەندی لەگەڵ توندوتیژیی سیمبۆلیدا کاری پێ ده‌كرێت، کە ژێردەستەکان نۆرم و ستاندارەکانی سەرووترەکان لەناو خۆیاندا ناوه‌كی ده‌كه‌نه‌وه‌ و ڕه‌وایه‌تییان پێ دەدەن، بەمەش په‌یڕه‌وێكی کۆمەڵایەتیی نایەکسان دێته‌ ئاراوه‌ و به‌رده‌وامی به‌خۆی ده‌دات.

[10] چەمکێکی سەرەکییە لە ده‌رونشیكاریی فرۆیددا. ئاماژەیە بۆ دیارده‌ی ناوەرۆکێکی چه‌پێنراو له‌ نه‌ستدا، كه‌ بە شێوەیه‌كی گۆڕاو و نه‌ویستراو و ناڕاستەوخۆ، دەگەڕێتەوە نێو دەروون. ئه‌م چه‌مكه‌ له‌ ڕاستیدا واته‌ پاڵنانی شتێک به‌ره‌و نه‌ست به‌هۆی قبوڵنەکرانی یان ئازارده‌رییه‌كه‌یه‌وه‌ (بۆ نموونە ئاوات، ئارەزوو، یادەوەری یان خەیاڵ)، كه‌ لە فۆڕمە گۆڕاوه‌كانی وەک خەون، خزینی زمان، بیرچوونەوە، نیشانەکانی دەمارگیری، یان تەنانەت کردەی ڕەفتاری سەیروسه‌مه‌ره‌دا خۆیان نیشان ده‌دات.

[11]ئاماژەیە بۆ ئەزموونێک کە ئەگەرچی لە جیهانی دەرەوەدا ڕاستەقینە نییە، بەڵام نوێنەرایەتی واقیعێکی ناوەکی و نه‌سته‌كی و سۆزداری بۆ تاک دەکات. لای فرۆید و لاکان، وەسوەسە یان وڕێنه‌ك دەتوانێت گەڕانەوەی ئارەزووی چه‌پێنراو یان یادەوەرییەکان بێت، کە لە شێوەی دەنگ یان وێنەی خەوناویدا دەردەکەون، نەک ڕاستەوخۆ دەرببڕدرێن. ئەم ئەزموونە تەنیا به‌هەڵەدتچوونێكی دەروونی نییە، بەڵکو فۆڕمێکە لە دەرکەوتنی هه‌قیقه‌تێكی دەروونی چارەسەرنەکراو لە نه‌ستدا.

[12] قۆناغی ئاوێنە یان دروستتر “ئاوێنه‌ وه‌ك دروستكه‌ری من” چەمکێکی لاکانییە کە ئاماژەیە بۆ قۆناغێک لە گەشەکردنی منداڵدا (نزیکەی ٦ بۆ ١٨ مانگ) کە تێیدا منداڵ لەگەڵ بینینی وێنەی خۆی لە ئاوێنەدا، سەرەتا “خۆ” وەک کۆیەکی یەکگرتوو دەناسێتەوە. ئەم ئەزموونە سەرەتای دروستبوونی “ئیگۆ”یە، بەڵام لەسەر بنەمای واقیعی ناوه‌كی نییە، بەڵکوو لەسەر بنەمای وێنەیەکی دەرەکی و خەیاڵییە، کە دەبێتە هۆی نامۆبوون. منداڵ خۆی لە وێنە یان لە نیگای کەسێکی تردا (وەک دایک) دەبینێتەوە و ئەم پشتبەستنە بە “ئەوی تر” دەبێتە هۆی ئەوەی ناسنامەکەی هەمیشە تا ڕادەیەک ناتەبا و ناجێگیر بمێنێتەوە. ئەم قۆناغە خاڵی چوونەناو ڕیزبەندی خەیاڵییە و بناغە بۆ پێکهاتەی دەروونی مرۆڤ لە تیۆریی لاکانیدا ده‌سته‌به‌ر‌ دەکات.

[13] چەمکێکە کە ئاماژە بە نوێنەرایەتییە کولتووری و دەروونشیکارییەکانی ژنان دەکات وەک شتێکی نهێنی، بزواندن، یان هەڕەشەئامێز؛ ئەو ژنانەی کە وا بیردەکرێتەوە کە ئارەزوو، جەستە یان دەسەڵاتیان لە دەرەوەی سیسته‌می مرۆڤسەنتەری بێت و هەربۆیە وەک ئەهریمەن، جادووگەر یان فیتنه‌گه‌ر وێنا دەکرێن. ئەم نوێنەرایەتییانە ڕەگیان لە ئەفسانە و هونەر و شیکاری دەروونیدا هەیە (وەک تیۆریی لاکان سەبارەت بە ژنان وەک “ئەوی تری ڕادیکاڵ”) و زۆرجار لە ترسێک لە ژنانە، وەک شتێکی تێنەگەیشتوو یان کۆنترۆڵنەکراو سەرچاوە دەگرن. جولیا کریستیڤا باس لەوە دەکات کە مێینەیی و جەستەی مێینە، بەتایبەتی پرسەکانی وەک سوڕی مانگانە و منداڵبوون، زۆرجار لە کولتورە پیاوسالارەکاندا وەک ئەهریمەنیی یان هەڕەشەئامێز سەیر کراون بەهۆی پەیوەندییان بە “ناپاک”ه‌وه‌ (واته‌ ئەو شتانەی کە دەبنە هۆی بێزاری و ڕەتکردنەوە). ئەم نوێنەرایەتییانە کاردانەوەن بەرامبەر بە ترس لە شتێک کە په‌یڕه‌وی کۆمەڵایەتی و ناسنامەی پیاوسالاری تێک دەدات و هەرس ناکرێ. بە سادەیی، مێینە لەم ڕوانگەیەدا شتێکە کە هەم پێویستە و هەم دەترسێنێت، هەر بۆیەش لە کولتورەکاندا وەک ئەهریمەن دەردەکەوێت.

The post گێڕانەوەی برین، برینی گێڕانەوە appeared first on ژنەفتن.

 بەڵام ئایا سێڵفی وەك “نیگاتێبڕین- تێڕوانین” بە مانای (كۆبوونەوەی چێژ لە خاڵێك، لە ئەندامێك- ئۆڕگازم) و “بینین- پەرتبوون” بە مانای (بڵاوبوونەوەی خاڵەكانی چێژ لێرە و لەوێ) چۆن تێكەڵ بەیەك دەكات؛ بە مانایەكی دیكە ئایا سێڵفی لە فەزای مەجازییدا چۆن دووالیزمەكانی (بینین، نیگا- تێبڕین) و (دزەنیگا، گێڕانەوەی نهێنی) لەڕێگای ئارەزووی سێكسی و چێژەوە راڤە دەكاتەوە؟

ئەوەی لە زۆر ڕووەوە ئاشکرایە؛ ئەوەیە، كە سێڵفی لەڕووی زمانی گێڕانەوەوە بەرەنگارییەکی تووندی حیكایەتە گەورەكانە و لەڕووی پەیوەندیی کۆمەڵایەتیشەوە ئەو ساتەیە، كە ڕاستیی ڕەها پارچە پارچە دەكات؛ لەڕووی سیاسییەوە ناسنامەكان تێکەڵ بەیەك دەکات. بەكورتی بەرەنگاربوونەوەی حیكایەتەكان لە ئاوابوونی زمانی گێڕانەوەدا لە (مەجازی وێنە)دا دەنوێنێ و  پارچە پارچەكردنی ڕاستی لە (بڕوابوون) بە فرە ڕاستییەوە دەبینێتەوە، بەڵام تێكەڵاوكردنی شوناس لە (لادانی سێكسی)یەوە هەڵدەگرێتەوە! بەو مانایەش ئەوەی لە چێژی سێڵفیدا دەردەكەوێت، هیچ جیاوازییەك لەنێوان ئاوابوونی زمانی گێڕانەوە و پارچە پارچەكردنی ڕاستی و تێكەڵاوكردنی شوناسەكاندا ناكات؛ ئەو قسەیەش وەك ئەوەیە بڵێین هیچ جیاوازییەك لەنێوان تووندوتیژی كۆمەڵایەتی و سیاسی و سێكسییدا نییە! بۆ بنەمای هەموو ئەوانەش لە فرۆید نزیك دەكەوینەوە كە دەڵێ ((هیچ جیاوازیەک لەنێوان سەربڕین و خەساندندا نییە)).  

کەواتە چێژی سێڵفی، هەوڵدانە بۆ لەقەڵەمدانی بوونێکی دیكە لەنێوان (سەربڕین) وەك دیاردەیەكی كۆمەڵایەتی و (خەساندن) وەك چەمكێكی دەروونشیكاری!  بەڵام ئەوە کاتێک دێتە دی، کە هەردوو ڕەگەز تەسلیمی چێژی (هایپەرواقیع) بن و بتوانن خاوەندارێتی چێژ بەرەو ئارەزووی زانین تێپەڕێنن؛ كاتێك کە ئارەزووی بینین (خەساندن- درزی بینین)ی دەروونشیكاری لە ساتەوەختی چێژی هایپەر مۆدێرن و ئارەزووی نیگا-تێبڕین (نائامادەییی سەر- لەكاتی سەربڕین)ی كۆمەڵایەتی لە ساتەوەختی چێژی سایبەر مۆدێرندا دەدۆزینەوە! وەك ئەوەی بڵێین (فرەیی-زێدەیی) لە (تۆڕی ئەلیكترۆن جۆراوجۆر)دایە، یان هاوتاكردنی بینینی مێ و نیگا-تێبڕینی نێر شتێكی دەستكردە و دەبێت فێری بین. بەو مانایەش چەمكی دەروونشیكاری و دیاردەی كۆمەڵایەتی لە سەرکوتکردنی ئارەزووی سێكسی (لەڕێگای ڕووخساری جوان و ڕۆناكی وێنە- سێڵفی)دا هەڵدەگرینەوە. بۆ نموونە: نێر و مێ لە چركاندنی سێڵفیدا بینین و نیگا-تێبڕین ئاوێتەی یەكتر دەكەن.    

 (سەربڕین/ خەساندن)

لە فەزای مەجازییدا

بێگومان بنەمای (سەربڕین/ خەساندن) هەر تەنها (ئاوابوونی زمانی گێڕانەوە) و (پارچە پارچەكردنی ڕاستی) و (ئاوێتەبوونی ناسنامەكان)ی لێناكەوێتەوە؛ بەڵكە زێدەبوونی (نائامادەبوون)یشی لەخۆدا حەشار داوە، كە لە بنەڕەتدا نیشانەی خەساندنە؛ وەك چۆن ڕۆڵی سەرەكی لە تێپەڕاندنی ئارەزووی سێكسییدا هەیە! بۆ نموونە: نیگەرانییە بەردەوامەكانی بینین و نیگا-تێبڕینی (هەردوو ڕەگەز) لە زێدەشارەزایی سێڵفی، وەك ئەزموونی بەرگریکردنی گرژئامێزی “ئامادەبوون- ڕەپبوون”، كە نیشانەی “نائامادەبوون- خەساندن”ە… بە هەرحاڵ، گرژبوونی ماسوولكەكان و دڵەڕاوکێی (نائامادەبوون- خەساندن) بە چەندین شێوەی مەجازی بەرگری لە (ئامادەبوون- ڕەپبوون) دەکات! لێرەوە ئەگەر پرسیارێك هەبێ ئەوەیە، كە ئایا كردەی سێڵفی و كردەی خەساندن؛ ئارەزووی سێكسی و ئارەزووی كلیك؛ ئامادەیی و نائامادەیی هاوواتا دێنەوە؟!

وەک چۆن سێڵفی جوانییەکانی ڕووخسار و ڕۆناكی و تاریكی لەشولار و سەرنج و گۆشەنیگا و دزەنیگا و ئاگایی (بینینی ڕاڕا) لە بارەی ڕاستی و جیاوازیی جێندەرییەوە پەرت پەرت دەکات، لەبەرانبەریشدا (دەروونی نائامادەی ڕاڕا) بۆ خوڵقاندنی دەمامکێکی ڕووکەش و (دیمەنێکی قەشەنگی ئامادەییی دەرەکی) كۆ دەكاتەوە؛ بە هەمان شێوە وێنەی سێڵفیش وەك چەشنە بەرگرییەک لە دژی ئەو دەرەكی و ناوەکییە جاڕزکەرە نادڵنیایەی (ڕەپبوون و خەساندن) گرژ و خاو دەبێتەوە.

بەمجۆرە (سێڵفی) دەرکەوتنی ئەو (ڕەپبوون و خەساندن)ە چێژدارەیە، كە بە تەنها تایبەت نییە، بە مێ و نێرەوە؛ بەڵكوو دەركەوتنی زانینێكی بەربڵاوە بۆ زێدەكلیك و دەستاودەستكردنی جۆراوجۆر! بەو مانایەش سێڵفی (مێ یان نێر) نییە؛ بەڵكوو زادەی ترس و دڵەڕاوكێ و فێربوونی زێدەگریمانكراوی (نائامادەیی- ئامادەیی)یە، كە لە زێدەخەیاڵی هەردوو ڕەگەزدا دێتە بەرهەم.

ئەگەر لەنێوان ئامادەیی و نائامادەیی، نەرێنییەك، (دزەنیگا)ییەك، ئەنلایكێك هەبێت، ئەوە لەڕووی سایکۆلۆژییەوە پێکهێنەر و درووستکەری ئەنگێزەی سێکسی لادەرانەیە، لای هەر یەکە لە ژن و پیاو، بەڵام لە نمایش و دەرکەوتنی فەزای مەجازی بە تایبەتی و ڕوونتریش لە هاوتاكردنی ئارەزووی سێكسی بە ئارەزووی زێدەكلیك، ئەو ئەنگێزەیە وەك یەکێک لە پاڵنەرەكانی سێڵفی دەردەكەوێت! بەڵام بە گشتی سێڵفی وەک بەهێزترین پێكداچڕژانی ئامادەییی نائامادە ملکەچی ڕێکخستنێکی تووندی فێربوون و زانیارییەكانە، نەك هەر بەتەنها لەڕووی چێژەوە، بەڵكوو وەک دەروونشیكاری و پەیوەندیی كۆمەڵایەتی و سیاسیش؛ بەو مانایەش لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا سێڵفی بنەماگەلێکی تووندی فێربوون و زانیاری لە هایپەر مۆدێرن و  سایبەر مۆدێرندا بەدەست هێناوە، کە وەک (بەرهەمهێنان) و (ڕێکخستن) و (بەجێهێنان) شێوەی گرتووە، لەکاتێکدا لەڕووی کولتوورییەوە پتر لەژێر دووبارەبوونەوەی تاقیكردنەوەدایە، کە چەشنەکانی شێوەگرتنی جێگیر تێدەپەڕێنێت!! مەبەستم لەوەیە کە زیاتر وەک لادەری فۆرم دەگەڕێتەوە، نەك وەك جەوهەری خەیاڵ و فانتازیا.

كەواتە ئەگەر تووندوتیژی سەربڕین و تووندوتیژی خەساندن، یان بە مانایەكی دیكە پیاو وەك چەقۆ، ژن وەك برین، لە تەرجەمەكردنی ئاوابوونی زمانی گێڕانەوە و پارچە پارچەكردنی ڕاستی و ئاوێتەبوونی ناسنامەكان هەڵگرینەوە، لەوێشەوە ئارەزووی سێكسی (وەك فێربوون) لەو مانا تەقلیدییانەوە (بۆ زانین) تێپەڕێنین؛ یان چاوی تاقیكردنەوەی چێژی سێڵفی هاوتای چێژی زێدەكلیك بكەین… ئەوە لەلایەک لابردن و داماڵینی ڕەگەزی دەسەپێنین؛ لەلایەكی دیكە سەرکوتکردنی ڕەگەزی لە نیگا-تێبڕین و بینیندا هاوواتا دەبینینەوە! بەمجۆرەش دەگەینە ئەوەی كە سێڵفی وەك پرسیارێكی (هزر-ی) بە چاوی مەجازەوە جیهان (دە-بینێت).

مەجاز و وێنە

(چرکەساتی زێدەکلیکی ڕاگوزەر)

جوانی سێڵفی دەكەوێتە بەر چركەساتی زێدەلایكی ڕاگوزەرەوە، بەڵام مەرج نییە، هەمیشە بە هەستێکی جوانکارییەوە پەیوەست بێت؛ بەو مانایەی هەمیشە ڕیشەی ئەنلایك و نەرێنی لە پێناسەی نەریتی هونەرییدا بەشێكی زۆری ڕاستی لەخۆدا هەڵگرتووە؛ كەواتە سەپاندنی جوانی هونەری مەرج نییە، بەدوای بەرهەمهێنانی هونەری جوانییەوە بێت؛ بەڵكوو هەندێجاران بەدوای ئیدانەکردنی دیدگایەکی دیاری واقیعەوەیە، یان بۆ نزیکبوونەوە لە وێنەی (ڕاڕای ناوەوە)ی خۆی دەگەڕێت؛ واتە سەپاندن هەمیشە بەدوای درزی لایك و نەرێنی و ئەنلایكەوەیە! كەواتە ئەگەرچی وێنەی سێڵفی لە ژیانی ڕۆژانەدا پێگەیەکی هونەری داگیر دەکات، بەڵام مەرج نییە هەمیشە لە یەك گۆشەنیگایەوە سەیری بكەین. چونكێ هەندێكجاران دەكەوێتە نێوان (ئارەزوو) و (پێویستی)یەوە، بەو مانایەی كە ئارەزوو دەردەبڕێت و پێویستی دەسەپێنرێت.

ئەوەی لە هاوتاكردنی نیگا و ئارەزووی زێدەكلیك جەختی لێدەكەینەوە ئەوەیە، كە سێڵفی فەزای (ئارەزوو)ی تەقلیدی لە دەستداوە و وەك (پێویستی) كەوتۆتەوە، یان بە مانایەكی دیكە هەمیشە چێژی سێڵفی هەوڵ دەدات ڕاڕایی دەروونی وەك پێویست بە گرژی ماسوولكە دەرەكییەكانەوە تاقی بكاتەوە! واتە لەبری ئەوەی لەڕێگای چەسپاندن و ڕامانەوە ئامادەبێ، لەڕێگای گۆڕانكاری ڕووخسارەوە نوێنەرایەتی نائامادەیی دەكات، وەك ئەوەی رەمزی (ڕەپنەبوونی ڤالووس) لە (باڵاكردنی ڕووخسار) و ڕاڕایی سەردەمەوە بگرێت.

بەمجۆرەش هەرچەندە هونەركاری سێڵفی وەك وێنەی سەرووی مۆدێرن شیبكەینەوە، لە مانای ڕاڕایی وەك پێویستی سەردەم نزیكتر دەبینەوە، چونكە هونەركارییەكانی سێڵفی جگە لە خۆی (كە ڕەپبوونێكی ناڕەپبوونە) هیچ ئەرکێکی دیکەی نییە! كەواتە وەك (ئێلسا گۆدار، 1978) لە کتێبەكەی (من سێڵفی دەگرم، كەواتە من هەم) كە ساڵی (٢٠١٦) چاپ و بڵاوبۆتەوە، دەڵێت: ((بەبێ ئەوەی پرسیار لە مەبەستی شیاوی “هونەری” بکەین، ڕەنگە قورس بێت، قسە لە سێڵفی وەک خەیاڵی داهێنان بكەین؛ چونکە تەنها نمایشکردنی جوانی نایکاتە کارێکی هونەری))

لێرەوە دەشێ لێكنزیكردنەوەی چەمكی (ڕەپبوون) و (باڵابوونی ڕووخسار) كۆمەڵێك دیمەنی ڕاڕامان بیر بخاتەوە، كە سێڵفی وەك ڕاستەقینە بەجێیهێناوە: لە کاتێکدا وێنەی هونەری هەوڵ دەدات لە ڕاستەقینەكان دوور بکەوێتەوە؛ چونكە ناتوانێت لە (ڕەپبوون/ باڵابوونی ڕووخسار) ڕزگاری بێت، مەگەر بیخەسێنێت؟!

كەواتە سێڵفی لە بەکارهێنانی (هونەری ڕاڕا) تەنها ئامانجی خەساندنە لەپێناو بازاڕ درووستكردن. (پاشان سێڵفییەکە لە ئینستاگرام، تویتەر یان فەیسبووک بڵاو بکەرەوە…) دەمەوێ بڵێم ئەوەی لە پەیوەندیی نێوان هونەر و سێڵفیدا دەتوانین دەستی بۆ بەرین، هەر تەنها سوبێكت نییە، بەڵكە دەرکەوتنی فێڵکردنێكە کە سێڵفی تێیدا دەیەوێت واقیعی سوبێكت بۆ واقیعی ڕووخسار و واقیعی ڕاڕا، لە چوارچێوەی جیهانێكی مەجازی زێدەخەسێنراودا بگۆڕێت.

لە زمانەوە بۆ وێنە

(ڕووخساری زێدەپیرۆز)

وەك دەزانین قسەكردن لە ڕاڕای بۆ ڕووخساری زێدەپیرۆز، هەر تەنها قسەكردن نییە، لە هەژاری و دەوڵەمەندی، بەتایبەتی سەبارەت بە خۆبەبازاڕکردنی ئیگۆ لە سەردەمی ئەمڕۆدا…  چونكە ئەگەر پیرۆزی ڕووخسار لەگەڵ پیرۆزی ئایینی بەراورد بكەین؛ دەبینین هونەری ئایینی لە هونەری سێڵفی جیایە! چونكە هونەری ئایینی لە (ناوەوە)ی خۆیدا سیمایەكی پیرۆزی هەڵگرتووە و هەوڵی دەربڕینی ئەو سیمایە دەدات؛ لە كاتێكدا هونەری سێڵفی وەك “ئایکۆنی میدیا” لە (دەرەوە) سیمایەكی پیرۆز دەنوێنێ و هەوڵی بە بازاڕكردنی دەدات! بەڵام ئەوەی لە پەرستنی ئایین دەردەكەوێت: بڕوابوونە! ئەوەی لە پەرستنی ڕووخسار وەک هێمای تاکایەتی و ڕاڕایی دەردەكەوێت: ناتووندوتیژییە! بڕوابوون، بێهودە بنەماكانی خەساندن دادەپۆشێت! ناتووندوتیژی بنەماكانی خەساندن بە شێوازی جیاواز بەرەوپێشەوە دەبات و لە ڕاڕایی بێهودە نابێت؟!

هەموو ئەو شۆڕشە تەکنۆلۆژی و مرۆیی و کولتووری و جوانیناسی و کۆمەڵایەتییانەی کە جیهان ناسیویەتی؛ گۆڕانکاری ڕیشەیی لە ئیگۆدا هێناوەتە ئاراوە، ناوی ناوە “منی دیجیتاڵی”… ئەگەرچی ئێمە گەیشتوینەتە ئەوەی، كە لەگەڵ نوقمبوونی خۆمان لە زێدەمەجازییدا؛ هەست بکەین زمانی گێڕانەوەمان لەدەست داوە و بە هۆی لەدەستدانی ئەو زمانەش حەقیقەتی واقیعی پارچە پارچە بووە و ناسنامەكان تێكەڵاوی یەكتر بوونە و هەمیشە لە ئامادەییی چرکەساتی زێدەکلیکی ڕاگوزەردا دەژین… ئەو هەموو چالاكییە بێ حەسانەوەیە، پێویستی ئازادی و وێنە و ڕووخسارە پیرۆزانە، شتێك دەیانگرێتە باوەش، ئەویش گرژبوونی ماسوولكە دەرەكییەكان و نەخۆشییە دەمارییەكانی سەردەم و ڕاڕایییە. كەواتە لە چوارچێوەی “لینک”ێکی هەمیشەیی بەستراودا دەژین و چیتر ((بوونەوەری فڕێدراوی نێو زمانی –لاكان-ی نیین)) بەڵكوو بوونەوەرێكی بەستراوین بە ڕاڕایی زێدەكلیكەوە.

لەم قۆناغەدا دانانی پێناسەیەکی نوێ بۆ مرۆڤ، واتە دانانی هاوبەشییەكی کۆمەڵایەتی نوێ لەسەر بەردەوامی پەیوەندی خۆشەویستی و قبووڵكردنی جیاوازی، كە بەرەو لەدایکبوونێكی زێدەلەدایکبوونەوەمان دەبات… مرۆڤ چیدی ئەو کەسە نییە، کە کۆنتڕۆڵی دەوروبەر و جیهان دەکات؛ بەڵكوو ئەو کەسەیە، کە بۆ پەیوەندییە جێگیرنەبووەكان لە خۆشەویستی تێدەپەڕێ بۆ زێدەخۆشەویستی؛ مەسەلەکە هەمیشە مەسەلەی ((ئەو شتەیە کە بەردەوام وێڵی بەدەستهێنانین)) ئەویش خۆشەویستییە، تەنانەت کاتێک باس لە جیاڕەگەزبازی دەکەین، هەموو شتێک باس دەکەین بۆ ئەوەی بەردەوام هەنگاو بۆ زێدەخۆشەویستی؛ خۆشەویستی ژیان، خۆشەویستی دایک و باوک و خۆشەویستی منداڵ، خۆشەویستی بۆ خودا و خۆشەویستی پارە، خۆشەویستی بۆ شکۆمەندی و خۆشەویستی بۆ خود، خۆشەویستی بۆ ئەوانی دیكە و خۆشەویستی بۆ ناسینەوە، خۆشەویستی بۆ سیاسەت، خۆشەویستی بۆ شەڕ و خۆشەویستی بۆ ئاشتی… ئەوەی بەردەوام هەست بە نەبوونی دەكەین و وێڵی بەدەستهێنانین: زێدەخۆشەویستییە.

هەولێر30/5/2025

.      

The post چێژی سێڵفی appeared first on ژنەفتن.

لەبارەی بەکارهێنانی چەمکی تەکنیکی شەپۆلی هۆش، یان تەنانەت خودی پێناسەکەشی لەنێوان نووسەر و لێکۆڵەڕاندا بیر و بۆچوونی جیاواز هەیە. بۆیە هەر نووسەرە و لە ڕوانگەی خۆی و بەپێی تێڕوانیینەکانی بۆ ئەم چەمکە، داهێنەری تەکنیکی شەپۆلی هۆشی دەستنیشان کردووە. (جێمز لافلین) نووسەرێکی وەک (دۆژاردان) بە داهێنەری ئەم چەمکە دەزانێت و (ئەلیزابێت درو) پێی وایە (دورتی ریچاردسۆن) بۆ یەکەمجار سوودی لەم چەمکە وەرگرتووە {1}.

کاتێک کە باس لە دەرکەوتەیەکی نوێی تەکنیکێکی چیرۆکنووسی بە ناوی (شەپۆلی هۆش) دەکەین، ناکرێت بیرو بۆچوونەکانی سێ کەسایەتیی گەورەی بواری دەروونشیکاری، زیگمۆند فرۆید و کارلس گوستاو یۆنگ و ئالفرێد ئادلێر پشتگوێ بخەین. لە سەرەتاکانی سەدەی بیستەمدا بە هاتنەکایەوەی تیۆرییە دەروونشیکارییەکان و بەرجەستەکردنی هەست و نەست و گرێیە دەروونی و غەریزە سەرکوتکراوەکانی مرۆڤ، پرۆسەیەکی نوێی چیرۆکنووسیش دەستی پێ کرد و تەکنیکی شەپۆلی هۆشیش بە تەواوی لە هەناوی ئەم تیۆرییانەدا سەری هەڵدا. چیرۆکنووسەکان بە کەوتنە ژێر کاریگەریی ئەم ڕەوتە دەروونشیکارییانەدا، سەرنجی خۆیان زیاتر بۆ دزەکردن بە ناو زەینی مرۆڤ و خستنەڕووی دۆخە دەروونییەکانی کارەکتەری چیرۆکەکانیان تەرخان کرد. زیگمۆند فرۆید بەر لە هەمووان، بە خستنە بەرباسی کۆمەڵێک چەمکی وەک هەست و نەست و گرێی ئۆدیپ، سەرنجی زۆربەی نووسەر و هونەرمەندانی پەلکێش کرد. بەپێی تیۆرییەکانی ئەم دەروونشیکارە، زەینی مرۆڤ خاوەنی سروشتێکی چەندلایەنەیە و ڕابردوو بە شێوەیەکی بەردەوام کاریگەری لەسەر پەرچەکردارەکانی ئێمە دروست دەکات. لەم ڕووەوە بە هەڵکۆڵینی زەینی مرۆڤەکان دەتوانین هەمووو شتێک لە بارەی چۆنیەتیی ڕۆڵ و جووڵەی هاوکاتی چەندلایەنەی زەین و ئەو تێڕوانینەی کە کات بە بەشێک لە پرۆسەیەکی بەردەوام نەک لێک جودا، هەژمار دەکات، بزانین. هەر بۆیە نووسەرەکان لەبریی ئەوەی چوارچێوەیەکی دەرەکی گێڕانەوە لەسەر بنەمای ڕێکخراوی کات بەدەستەوە بدەن، کەوتنە قوڵبوونەوە لە زەینی کارەکتەرەکان تا لەم ڕێگەیەوە، بەسەرهاتەکانیان بگێڕنەوە. فرۆید پێی وایە، غەریزە سەرکوتکراوەکانی مرۆڤ، وەک گرێیەک لە شێوەی هێما و ئاماژە و دڕکە و خەوندا دەردەکەون و بە درێژاییی پرۆسەی ژیاندا بە شێوەیەک لە شێوەکان خۆیان بەرجەستە دەکەنەوە و بەم شێوەیە ڕابردوو، ئێستای مرۆڤ دروست دەکات. {2}  

(کارل گوستاو یۆنگ)یش بە هەمان شێوەی فرۆید پێی وایە لە ڕێگەی شیکاری نەستەوە دەتوانین بۆ ناخ و زەینی مرۆڤ دزە بکەین و لەم ڕێگەیەوە کردار و هەڵویستەکانی بە شێوەیەکی ورد شیتەڵ بکەین. بەپێی بۆچوونەکانی یۆنگ نەستی مرۆڤ لە دوو بەشی (نەستی تاک یان کەسێنی) و (نەستی گشتی) پێک دێت. لە نەستی گشتیدا (کۆنەست) میراتی زەینی باب و باپیرانمانی تێدا  تۆمار کراوە و سەرپەرشتی ئەو کردارانە دەکات کە لەژێر دەسەڵاتی مرۆڤدا نین کە ئەمانەش لە بابەتی وەک خەم و خۆشەیستیی دایک و……..هتد خۆیان بەرجەستە دەکەن و لە نەستی هەموو مرۆڤەکاندا بەدی دەکرێت، بەڵام لە نەستی کەسێنیدا بە پێچەوانەوە سەرپەرشتی ئەو ڕەفتارانە دەکرێت کە لەژێر ڕکێفی مرۆڤدان و ئەمانیش لە بڕیاردان و خواردن و خەوتندا خۆیان دەنوێنن. یۆنگ دەڵێت هیچ بیر و ئەندێشەیەک لە کاتی گواستنەوەی لە نەستەوە بۆ زەین بە شێوەی ئاسایی پێشووی خۆی نامینێت و لە شێوازێکی تر خۆی بەرجەستە دەکاتەوە. لە کۆنەستدا لە شێوەی ئەفسانە دەردەکەوێت و لە نەستی کەسێنیدا لە شێوەی هێما و ئاماژە ڕەنگ دەداتەوە و بە شێوەیەکی گشتی ئەم هێما و ئاماژە و ئەفسانانە لە چوارچێوەیەکی جیاوازدا بە ڕەنگ و ڕوخسارێکی تر خۆیان لە هونەر و ئەدەبیاتدا بەرجەستە دەکەنەوە {٣}.

بەم شێوەیە گەر بێت و تەکنیکی شەپۆلی هۆش بە یەکێک لە داهێنانەکانی دەروونشیکاری بزانین، ئەوە پێویستە (ویلیام جێمز)ــی دروونناس و فەیلەسوفی ئەمریکی کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدەیەم، وەک یەکەم نووسەر دەستنیشان بکەین کە بۆ یەکەمجار ئەم چەمکەی بەکار هێناوە، بەو هۆیەی کە ویلیام جیمز وەک فرۆید و یۆنگ هەوڵیداوە زیاتر پەنا بۆ زەین و بابەتە دەرونییەکانی مرۆڤ بەرێت.

ویلیام جێمز لە کتێبی (بنەمایەکانی دەروونناسی)دا باسێکی ورد لەبارەی چییەتیی و چۆنیەتیی ڕەفتاری زەین گەڵاڵە دەکات. ئەو سەرەتا کۆمەڵێک چەمکی وەک (زنجیرەی بیرەوەری) و (ڕستی بیرەوەری) ورووژاند و دواتر ڕەتی کردنەوە و بە مەبەستی ڕەنگدانەوەیەکی وردی چەمکەکە سوودی لە کۆمەڵێک خوازەی وەک ڕووبار و چۆم وەرگرت و وتی: “وەرن با لەمەوبەدوا لە کاتی گفتوگۆ لەبارەی ئەم پرۆسەیەدا، بە شەپۆلی هۆش یان ژیانی زەینی ناوزەدی بکەین”{4}.

پێناسەی تەکنیکی شەپۆلی هۆش

لە ساناترین پێناسەی تەکنیکی شەپۆلی هۆشدا دەتوانین بڵێین، ((شەپۆلی هۆش، بوونی بەردەوام و شەپۆلئاسای، بیر و ئەندێشە و هەستەکانە لە زەیندا{5})). لەم تەکنیکەدا نووسەرەکان یان باشتر بڵێین گێڕەرەوەکان بە دزەکردنە ناو زەینی کارەکتەرەکانەوە لە قۆناغێکدا کە هێشتا وشەکان و ڕەستەکان پەرتەوازەن و هێشتا نەگیشتوونەتە قۆناغی ئاخاوتنەوە، هەوڵی نووسینیان دەدەن، وەک لەم پێناسەیەدا هاتووە، ((لە ڕێگەی شەپۆلی هۆشەوە دەتوانین ئەو ڕووداوانەی کە لە زەینی کارەکتەرەکاندا بە شێوەیەکی ڕێککەوت و شەپۆلئاسا خۆیان نمایش دەکەن، بەرجەستە بکەین{٦}. کاتێک مرۆڤ زەینی چالاک دەبێت، بەشێوەیەکی سروشتی لەنێوان بیرکردنەوە و هەستەکان و بیرەوەرییەکانیدا هیچ پەیوەندییەکی لۆژیکی بوونی نییە و ڕستەکان بە شێوەیەکی پەرتەوازە پەیڕەوی لە ڕیسای ڕێزمان ناکەن و کاتیش تیدا ڕەچاو ناکرێت، بۆیە ئەوەی لەم قۆناغەدا لە زەینی کەسێک تێدەپەرێت زۆر جیاوازە لەگەڵ ئەوەی بە زمان قسەی پێی دەکات. گێڕەڕەوەی مۆدێرن بەبێ دەستکاریکردنی ئەو هەست و بیرەوەرییانە کە لە قۆناغی پێش ئاخاوتندا لە زەینی کارەکتەرەکاندا چەکەرە دەکەن، دەیخەنە سەر پەڕەی نووسینەوە. (سیموور چێتمەن) پێناسەیەکی کورتی بۆ ئەم چەمکە هەیە و دەڵێت: ((شەپۆلی هۆش، دەبڕینی کەڵەکەبووی بیرکردنەوە و بابەتە درکپێکراوەکانە، بەبێ هیچ ڕێکخستنێک {7})) لە ڕاستیدا تەکنیکی شەپۆلی هۆش جۆرێکە لە یاری کە مێشک پێی هەڵدەستێت. کاتێک کە مرۆڤێک لە یەک کاتدا هەست و بیرەوەری و بیرکردنەوەی تێکەڵ بەیەک دەبێت، کۆمەڵێک قسەی تێکەل و ناڕوون دروست دەکات کە بە ئاسانی لێیان تێ ناگەین. بۆیە هەست و نەست، کاتی ڕابردوو و ئێستا و داهاتوو و ڕووداو و بیرەوەرییەکان و هەستەکان تێکەل بە یەکتر دەبن بە جۆرێک کە دۆزینەوەی پەیوەندیی نێوانیان ئەستەم دەبێت، ئەگەر بێت و گێڕەرەوە بۆ نووسینی هەموو ڕووداوەکان پەنا یۆ زەینی خۆی ببات و ڕێکیان بخات واتا دەستکاریان بکات ئەوە سوودی لە گۆشەنیگای مۆنۆلۆگی ناوەکی وەرگرتووە. بەڵام بە پێچەوانەوە گەر بێت و بەبێ دەستکاری ڕووداوەکان بنووسێتەوە دەچێتە خانەی شەپۆلی هۆشەوە، لە کۆتاییدا بەپێی ئەو تایبەتمەندییانەی کە بۆ بەرهەمەکانی تەکنیکی شەپۆلی هۆش دەستنیشان کراوە دەتوانین بەم شێوەیە پێناسەی بکەین، ((شەپۆلی هۆش تەکنیکێکی گێڕانەوەیە کە تیدا نووسەر هەموو هەست و ئەندێشە و زنجیرە یادەوەرییەکانی کارەکتەرەکان بەبێ هیچ جۆرە شیکردنەوە و لێکدانەوەیەک تۆماریان دەکات)).

لە ڕێگەی شەپۆلی هۆشەوە دەتوانین ئەو ڕووداوانەی کە لە زەینی کارەکتەرەکاندا بە شێوەیەکی ڕێککەوت و شەپۆلئاسا خۆیان نمایش دەکەن، بەرجەستە بکەین

بە مەبەستی روونبوونەوەی بابەتی تەکنیکی شەپۆلی هۆش هەوڵ دەدەین نموونەیەکی زیندووی بخەینە بەرچاو:

وا وێنای دەکەین، پیاوێکی بەساڵاچوو کە تووشی نەخۆشی شێرپەنجە بووە ئازار سەرتاپای داگرتووە و لە باڵکۆنی ماڵەکەیدا، قاوەیەکی لە دەستە و دەڕوانێتە هاتوچۆی ئوتومبێلەکان. لەو کاتەدا ئوتومبێلێکی ڕەنگ سوور لە شەقامەکە تێدەپەرێت و شێوەی شۆفێرەکە لە شێوەی هاوسەرە کۆچکردووەکەی دەچێت و کۆمەڵێک بیرەوەریی تاڵ و شیرین دێنەوە خەیاڵی کە چۆن یەکتریان ناسیووە، بەڵام لە کۆتاییدا هەردووکیان تووشی نەخۆشیی شێرپەنجە بوون. لە کاتی ئەم بیرکردنەوەیەدا نەوەکانی لە ماڵەوە خەریکی یارین و هەرا و هۆسەیان زۆرە و ئاورێک دەداتەوە چاوی بە نەوەکانی دەکەوێـت کە بە پێچەوانەی منداڵەکانی کە ڕوخساریان لە هاوسەرەکەی دەچوون، کەچی نەوەکانی زیاتر لە خۆی دەچن و بەمەش لە یەک کاتدا  بیرەوەرییەکانی ڕابردووی یەکترناسینی لەگەڵ هاوسەرەکەی و ڕوخساری نەوەکانی و منداڵەکانی، ئاوێتەی یەک دەبن.

 گەر بێت و کەسێک بیەوێت بیرەوەرییە شەپۆلئاساکانی زەینی ئەم پیاوە بەساڵاچووە بەبێ هیچ جۆرە دەستکارییەک بنووسێتەوە، بەم شێوەیە دەبێت:

((ئێسقانەکانم ئازاریان زۆرە، شۆفێرێک دێـت شێوەی هاوسەرم تێدەپەرێت لەگەڵ شێرپەنجە ڕۆی منیش هەمە، لە ڕیستۆرانتێکی خۆشداین نەوەکانم بە هاژە هاژن دانیشتین، لە من دەچن، قاوەیەکی تاڵی من و ئەو وەک قاوەکەی دەستم دەخۆین، منداڵەکانم لە من ناچن لەو دەچن، چەن ئازارم هەیە چاوم پێکەوت شێوەی ئەو لەگەڵ نەخۆشییەکەم ململانێ دەکەم…))

ئەم دەقەی سەرەوە دەتوانین وەک نموونەیەکی تەکنیکی شەپۆلی هۆش لێی بڕوانین، کە ڕووداوەکانی داهاتوو و ئێستا بە شێوەیەکی پەرتەوازە لە زەینی کارەکتەری سەرەکیی چیرۆکەکەدا ئاوێتەی یەک بوون و بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ بەبێ هیچ جۆرە گۆڕانکارییەک نووسراونەتەوە. بەڵام گەر نوسەرێکی تر بیرەوەرییەکانی زەینی ئەم کارەکتەرە بە دەستکاریکردنی ڕووداوەکانەوە بنووسێتەوە و بە شێوەیەکی ڕێکخراو یەکگرتوو دایانبڕێژێتەوە، ئەوکات لە گۆشەنیگای تەکنیکی شەپۆلی هۆش لا دەدات و چیڕۆکەکە دەچێتە خانەی گۆشەنیگای تاک گوتاری ناوەکی، هەرچەندە لەم گۆشەنیگایەشدا هێشتا دەقەکە ئالۆزی پێوە دیارە:

((شێوەی خانمە شۆفێرەکەی چەندە لەو دەچێت. بۆ یەکەمجار لە ڕێستۆڕانتێک چاومان بە یەکتر کەوت. دەنگی هاژە هاژی نەوەکانم ماڵەوەی پڕ کردووە. هەردووکمان سەرقاڵی خواردنەوەی قاوەیەکی تاڵ بووین. هیچکام لە منداڵەکانم ڕوخساریان لە من نەدەچوو و زیاتر هاوشێوەی هاوسەرەکەم بوون. نەخۆشیی شێرپەنجە بەرۆکی هەردووکمانی گرت. نەوەکانم تا ڕادەیەک لە من دەچن. من هێشتا لەگەڵ ئەم نەخۆشییە لە ململانێدام. ئەو زووتر ڕزگاری بوو و زوو بە جێی هێشتین هەست دەکەم هەموو ئێسقانەکانم لێک دەترازێن…..))

تایبەتمەندییەکانی تەکنیکی شەپۆلی هۆش

بە شێوەیەکی گشتی، ناتوانین کۆمەڵێک تایبەتمەندیی ورد و هەمەلایەن بۆ بەرهەمەکانی تەکنیکی شەپۆلی هۆش دەستنیشان بکەین، چونکە هەر نووسەرە و بە شێوازی جیاواز پەنای بۆ نمایشکردنی زەینی کارەکتەرەکانی بردووە. بە هەر شێوەیەک بێت کۆمەڵێک تایبەتەمەندیی هاوبەش چیرۆکەکانی تەکنیکی شەپۆلی هۆش لەژێر یەک چەتر کۆ دەکاتەوە، ئەم تایبەتەمەندییانەش بریتین لە:

1- لە تەکنیکی شەپۆلی هۆشدا، گۆشەنیگای تاک گوتاری ناوەکی لە هەموو یان بەشێکی گرنگی چیرۆکەکە بەکار دێـت و ڕەنگە هەندێکجار سوود لە تەکنیکی گۆشەنیگای (خۆدوێن)یش وەربگرێت. 

2- مەبەستی نووسەر نمایشکردنی ئاگاییی دەروونی کارەکتەرەکانە.

3- لە کۆی چیرۆکەکەدا، زنجیرەی کات و ڕیسای لۆژیکی ڕووداوەکان تێک دەچێت.

4- زەینی کارەکتەرەکان بە شێوەیەکی پچڕ پچڕ و پەرتەوازە نمایش دەکرێت، واتا ئاماژە و مانای ئاڵۆزیان تێدایە. ڕووداوەکانیش بە هەمان شێوە ڕێکخراو نین و پێویستە خوێنەر بە وردی بیانخوێنێتەوە و ڕووداوەکان پێکەوە گرێ بدات تا وێنەیەکی گشتی دەست بکەوێت. لێڵی و ئاڵۆزی زەینی کارەکتەرەکان لە تایبەتمەندییەکی بەرچاوی تەکنیکی شەپۆلی هۆشە بە جۆرێک کە خوێنەر ڕەنگە تا کۆتاییی چیرۆکەکەش لای ڕوون نەبێتەوە.

5- لەم تەکنیکەدا زانیارییەکان تەنیا لە زەینی کارەکتەرەکانەوە سەرچاوە دەگرێت.

6- ئەم چیرۆکانە گوێگریان لە دەرەوەی زەینی کارەکتەرەکاندا نییە و بابەتەکان لە ڕیگەی کارەکتەرەوە ڕەنگ دەداتەوە، بەبێ ئەوەی بە شێوەیەکی خۆئاگا ئامانجێکی زەینی یان مانای ڕواڵەتی بابەتەکە مەبەست بێـت.

7- کات لە تەکنیکی شەپۆلی هۆشدا بە پێچەوانەی کاتی چیرۆک کلاسیکەکان لەسەر هێڵێکی ئاسۆیی ناڕوات و زەینی کارەکتەرەکان بەردەوام بەبێ گوێدانە ڕێکخراوی کات بە شێوەیەکی ڕەها لە نێوان داهاتوو و ڕابردوودا لە هاتوچۆدان بۆ ئەوەی کاتی ئێستای پێ بخەنە ڕوو. بە شێوەیەکی تر کات چیتر وەک زنجیرەیەک ساتی یەک بە دوای یەک هەژمار ناکرێت، بەڵکوو چیرۆکنووس کات بە پرۆسەیەکی بەردەوام لە زەیندا دەزانێـت، کە ڕووداوەکانی ڕابردوو سەر لە نوێ بەرەو کاتی ئێستا ئاڕاستە دەکرێنەوە و تێڕوانین بۆ ڕابردوو و پێشبینی بۆ داهاتوو ئاوێتەی یەک دەبن. بە شێوەیەکی گشتی لەم جۆرە تەکنیکەدا کارەکتەرەکان ڕووبەڕووی دوو جۆرە کاتی دەرەکی و ناوەکی دەبنەوە. کاتی دەرەکی هەر ئەو ساتە ئاساییانەیە کە بە شێوەیەکی ڕیکخراو بە خولەک و چرکەوە دەڕوات و کاتی ناوەکیش پەیوەستە بە زەینی مرۆڤەوە. کاتژمێر، تێپەڕبوونی کات بە شێوەیەکی ڕیکخراو و بەردەوام درێژە پێ دەدات، بەڵام لە زەیندا هەندێکجار ماوەی کاتژمێرێک بە درێژاییی ڕۆژێک تێدەپەڕێت و ڕابردوو و داهاتوو تێکەڵ بەیەکتر دەبن.

8- چۆنیەتیی بەکارهێنانی زمان لە تەکنیکی شەپۆلی هۆشدا ڕۆڵێکی گرنگی هەیە، کە تیدا نووسەر پەنا بۆ گێڕانەوەی قۆناغی پێش ئاخاوتنەوە دەبات. لەم قۆناغەدا زمان هیچ جۆرە ڕێکخستن و لۆژێکێکی عەقڵانی تێدا نییە و ڕەگەزەکانی زمان بە شێوەیەکی ئاوێتە و پەرتەوازە لە هەر جۆرە مانایەکی دەرەکی بێ بەرین. بۆیە نووسەر لەم دۆخەدا ناچارە شێوازی گێڕانەوەکەی بە جۆرێک ڕێک بخات، کە تا ڕادەیەک خوێنەر لێیان تێ بگات و بەم کارەش ناتوانێت بە تەواوی لە سنوور و چوارچێوەی قۆناغی پێش ئاخاوتندا، بمێنێتەوە. سوودوەرگرتن لە ڕەگەزەکانی شیعر نووسین بە تایبەت خوازە و هێما و ئاماژە لە زۆربەی چیرۆکەکانی شەپۆلی هۆشدا بەدی دەکرێت. هەندێک نووسەر لەم کارە بە ڕادەیەک زێدەرۆییان کردووە کە لایەنی شیعری دەقەکە بەسەر لایەنی چیرۆکنووسییەکەدا زاڵترە. (فۆرستێر) کاتێک قسە لەبارەی ڕۆمانەکانی (وێرجینا وۆڵف)ـەوە دەکات، ئەو نووسەرە بە شاعیر دەشوبهێنێت: ((شاعیرێکە مەبەستێتی شتێک بنووسێت، کە تا دەلوێ لە ڕۆمان نزدیک بێتەوە {8})).

9- لە چیرۆکەکانی شەپۆلی هۆشدا سوود لە قۆناغی پێش ئاخاوتن (نەست) وەردەگیرێت هەر بۆیە زۆرجار ڕێسا و یاسا ڕێزمانییەکان تێک دەشکێن. لە قۆناغی پێش ئاخاوتندا، نووسەر ڕەچاوی هیچ جۆرە سانسۆر یان هەڵبژاردەیەک ناکات{٩}.

”بوونی هونەرمەند لە بەرهەمەکەیدا پێویستە وەک بوونی خوا لە ئەفراندندا بێت، نەبینراو و دەسەڵاتدار. ڕێگە بدەن لە هەموو شوێنێک هەستی پێ بکرێت، بەڵام نەبینرێت”

پێگەی نووسەر و خوێنەر لە تەکنیکی شەپۆلی هۆشدا:

وەک پێشتر ئاماژەمان پێ کرد، داهێنانی تەکنیکی شەپۆلی هۆش لە هەناوی تیۆرییە دەرونناسییەکاندا، ڕەوتی چیرۆکنووسی سەدەی نۆزدەیەمی خستە ژێر ڕکێفی خۆیەوە و بینای چیرۆکنووسی کلاسیکی بە تەواوی تێک شکاند. پڕۆسەی تەکنیکی شەپۆلی هۆش یەکەمین گورزی خۆی ئاڕاستەی نووسەر کرد و بە تەواوی لە پرۆسەی گێڕانەوەکەدا دووری خستەوە. لەم جۆرە تەکنیکەدا زەینی کارەکتەرەکان بوونە سەرچاوەی گێڕانەوە و شوێنی حیکایەتخوانیان گرتەوە. کاتێک کە زەینی کارەکتەرێک لەلایەن نووسەرەوە بە مەبەستی گێڕانەوەی چیرۆکێک هەڵدەبژێردرێت، لەو کاتەدا نووسەر بەتەواوی خۆی لە کارەکتەرەکە جیا دەکاتەوە. هەر وەک (فلۆبێر) دەڵێت: ((بوونی هونەرمەند لە بەرهەمەکەیدا پێویستە وەک بوونی خوا لە ئەفراندندا بێت، نەبینراو و دەسەڵاتدار. ڕێگە بدەن لە هەموو شوێنێک هەستی پێ بکرێت، بەڵام نەبینرێت{10})).

دوورکەوتنەوەی نووسەری هەمووشتزان کە پێشتر بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ بەشداری لە پڕۆسەی گێڕانەوەدا دەکرد و هەموو زانیارییەکانی لەبارەی ڕووداوەکانی چیڕۆکەکە و کارەکتەرەکاندا دەزانی، و بە شێوەیەکی سروشتی دەخستە دەستی خوێنەرەوە، دواجار ئاڵۆزی و سەرلێشێوای خوێنەری لێکەوتەوە. لێرەدا خوێنەر پێویستە خۆی ئەرکی نووسەر بگرێتە ئەستۆ و بە دزەکردنە ناو زەینی کارەکتەرەکان و کۆکردنەوەی زانیاری و وێنە پچڕ پچڕەکان، بینای چیڕۆکەکە دروست بکاتەوە. بەم پێیە، لە چیرۆکەکانی شەپۆلی هۆشدا، خوێنەر دەبێتە شوێنگرەوەی نووسەر و پێویستە زەینی کارەکتەرەکان بخوێنێتەوە هەر وەک (ئیدل) وتوویەتی: ((ئەمە خوێنەرە کە پێویستە، فۆرمێک بە چیرۆکەکە ببەخشێت و ناچارە بۆ کۆکردنەوەی زانیاری و ڕاسپێردراوەکان، بە وریایییەوە ڕەفتار بکات{11})). ئەستەمبوونی تێگەیشتنی خوێنەر لە چیرۆکەکانی تەکنیکی شەپۆلی هۆش لە دوورکەوتنەوەی نووسەرەوە دەست پێ دەکات. نووسەر چیتر لە گێڕانەوەکەدا بەشدار نییە، تاکوو سەرەداوێک بۆ کردنەوەی گرێیەکان بخاتە دەستی خوێنەرەوە. خوێنەریش چیتر ناتوانێت لە سوچێک دابنیشێت بە تەنیا ئەرکی خوێندنەوە و دڕک پێکردنی ڕووداوەکان بێت، بەڵکوو پێویستە هەموو هێز و توانا و ئەندێشەی خۆی بخاتەگەڕ تا ڕووداوە شپرزەکان بە یەکەوە گرێ بدات و بە شێوەیەک لە شێوەکان لە زەینی خۆیدا چیرۆکێک دروست بکات.

سەرچاوەکان:

١- پورنامداریان، تقی  (١٣٨٩)، رمز وداستان های مرزیدر ادبیات فارسی، تهران، علمی و فرهنگی ص١٤١.

٢- حسین بیات بە نقل از کتاب:

Rachel Baker, Sigmund Freud, New York, Julian Mesner, 1952, pp. 80_120.

٣- کارل گوستاو یونگ، انسان و سمبل هایش، تهران، انتشارات امیر کبیر، ١٣٧٠، ص ١٩ـ٤٠).

4- William, James, The principles of Psychology, New York, Henry Holt, 1980, p. 609

5- Abrams M.A (1993) Glossary of Literary terms, Sixth Edition p.2025

6- Peck Jhon amd Martin Coyle, Literary Terms and Criticism (2002) Third Edition, Macmillan, p. 132

٧- چتمن، سیمور (١٣٩٠)، داستان و گفتمان، ساختار روایی در داستان و فیلم، ترجمە راضیە سادات میرخندان، قم، انتشارات مرکز، مرکز پژوهش های صدا وسیما، ص٢٣٨.

٨- میریام آلوت، رمان بە روایت رمان نویسان، ترجمه محمد علی حق شناس، تهران، نشر مرکز، ١٣٨٠،ص٢١٣.

٩- بیات، حسین (١٣٩٠)، داستان نویسی جریال سیال ذهن، چاپ دووم، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ص٩٥-١٧٥

١٠- هەمان سەرچاوە، ص١٤٥

١١- ایدل، لیون (١٣٦٧)، قصە روانشناختی نو، ترجمەی ناهید سرمد، چاپ اول، تهران، انتشارات شباویز. ص ١٩

The post تەکنیکی شەپۆلی هۆش لە چیرۆک و ڕۆماندا appeared first on ژنەفتن.

(خوێندنەوەی یەکەم)

شێوەی گێڕانەوەی چیرۆک:

یەکەم ڕستەی چیرۆک ئاوا دەست پێ دەکات:

“وتم کاکه ئه‌ڵێ دوێشه‌و فێری ماشینت ئه‌کا وتی مه‌ڵێ کاکه دەی بڵێ کا زمانم نه‌ده‌هاته‌وه ‌گۆ وتم داده ‌کاکه ‌ئه‌ڵێ دوێشه‌و ئه‌چین فێری ماشینت بکا جا ئه‌هێڵێ منێش سوار ببم ئەزانی ئەهێڵێ منیش بهێڵم ماشینەکه ‌بمبا فێرم بکات…”

لە یەکەم ڕستەدا خوێنەر وا هەست ئەکات لەگەڵ منداڵێ بچووک کە تازە زمانی گرتووە ڕووبەڕوو بۆتەوە. بەڵام نووسەر ئیزنی مانەوە لەو هەستە هەڵە بە خوێنەر نادات و یەکسەر لە دوای ڕستەی یەکەمدا ئاوا هاتووە:

“به‌ خۆیه‌وه هه‌ڵگڵۆفیم تاڵ بووم مه‌ڵاشوم پڕ بوو له‌ تاڵی و هینه له‌وانه ‌بوو بمخنکێنم وتم داده ئەوە بیری چیم ئه‌خه‌یته‌وه‌ په‌نجه‌کانی ئه‌و نیوه‌ شه‌وەت له ‌بیره ماوە ‌له‌ سه‌ر ئه‌و سێبه‌ره ‌نه‌گبه‌ته‌که‌ی سه‌ر دیواری حه‌وشه‌که‌ هەڵقڕا…”.

کەواتە هەر لە سەرەتای چیرۆکەوە بۆمان دەرئەکەوێ، بگێڕەوە کەسێکی تەمەن گەورە و بە عەقڵ منداڵە واتە دەکرێ چەشنە (دواکەوتەیەکی زەینی) بێت. دیارە لە ئەدەبی جیهانیدا نموونەی وامان هەن وەکوو کەسایەتیی “بنجی” لە (هەرا و تووڕەیی)ی فاکنێر یان “ئایدین” لە ڕۆمانی سێمفۆنیای مردووەکانی عەباس مەعرووفی، بەڵام لە چیرۆکی کوردیدا ئەوەی کە بگێڕەوە کەسێکی دەروون‌ژاکاو بێت و بێتە ئاخافتن و دیالۆگی ببێت نموونەی کەمن، بەڵام لە چیرۆکی (کتووپڕێک ئا)دا نووسەر شانی داوەتە بەر ئەم کارە دژوارە و سەرکەوتوویش بووە. “کات” نەک بە شێوەی کڕۆنۆلۆژیک، بەڵکوو بەپێی وەبیرهاتنەوە/ تەداعی/ کەسایەتی پاش و پێش دەکات. ئەوەی جێی سەرنجە بەکارنەهێنانی هیچ خاڵ و ئاماژەیەکی ڕێزمانی‌یە، هەموو وشە و ڕستەکانی چیرۆک بە بێ وەستان بە شوێن یەکدا هاتوون و هیچ نیشانەیەکی ڕێزمانی؛ ڕووداوەکان، خەونەکان و تەنانەت وتووێژەکان جودا ناکاتەوە. دەڵێی یەکسەر لە ناوئاخنی زەینی کەسایەتییەوە ڕژاونەتە سەر پەڕەی کاغەز.

لە چیرۆکی رێئال‌دا هەوڵ دەدرا ڕووداوەکان دیسانەوە بگێڕدرێنەوە. بە شێوەیەک کە بگێڕەوەی هەمووشت‌زان هەموو شتێکی سەبارەت بە کەسایەتیی ڕووداوەکان ڕاستەوخۆ بە خوێنەر دەگوتەوە، لە “ڕووداوەکانی ڕابردوەوە” هەتا “هەست و دەروونی کەسایەتییەکان” کە بە ڕاشکاوی باسیان نەدەکرد.  بەڵام لە سەدەی بیستەم و چیرۆکی مودێڕندا هەوڵ دەدرێ ڕووداوەکان “نیشان” بدرێت واتە بگێرەوە لە جیاتی دزەکردنە نێو دونیای دەروونیی کەسایەتییەکان و بەدەستهێنانی زانیاریی تەواو سەبارەت بە زەینی کەسەکان، ڕەوت و گفتی کەسایەتی و ڕووداوەکان بە شێوەیەکی شانۆیی بە خوێنەر نیشان دەدات. ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە بگێڕەوەی هەمووشت‌زانی نییە کە وەکوو ڕاڤەکار بە کۆبەندیی ڕووداوکان و کەسایەتییەکانی چیرۆک خەریک بێت، بەڵکوو خودی خوێنەرە کە دەبێ سەرەداوەکانی چیرۆک بدۆزێتەوە و کرداری کەسایەتی بە بێ ڕاڤەی بگێڕەوە بۆ خۆی ئاشکرا بکات(حوسەین پایەندە، 1395). هەڵبەت نیشاندانی ڕووداوەکان لە زمانی کەسایەتیی دەروون‌ژاکاوەوە، خوێنەر تووشی دژواریی تێگەیشتنی ناوەڕۆک ئەکات.

• زۆرجار کەسایەتی بگێڕەوە (پاشگری جێ‌ناوی) لێ ئەشێوێ:

“منیش ئەهێڵم بترسم”. “ناهێڵم بوێرم”. “وتاندی”. “دەمکەواند”. “بیکەوێنم”. “وتانی ئەزانی هەڵدیم”. “ئەمئەزانیبوو…”.

رۆح‌بەخشینێکی داهێنەرانە بە شتەکان و ئامرازەکان، هەست بەخشین بە ئەندامەکانی جەستە کە دەکرێ بڵێن هەستی خودی کەسایەتیی بگێڕەوەیە کە لەو ئەندامانەدا وێنا کراوە:

          “ئەڵێ وەحەسێ من جۆلانێ ئەکەم ئەڵێم نا و دەرپێکانی توورە ئەبن دائەخزێنە ژێر قاچە شێتەکانی و قاچە شێتەکانی هار دەبن فڕێی ئەدەن بە سەر لووتما لووتم هەڵدەستێ و دڵم پڕ دەکاتەوە لە هین…”. “ویستی بچمە سەر کەفەڵی و جۆلانێ بکەم وتم نایەم دەنگت خزممانە…”. ” لووتم نەیدەوێرا بتەزێ دەنگی لەوانە بوو لێم تووڕە بێت قاچم ئاگای له دەنگی ئاشنای بوو وتی هەڵێم ئیتر قاچم هەڵات و منیش شوێنی کەوتم…”. “نەرده بێ دەسەڵاتەکانی پەنجێرەی ژوورەکەیانەوه…”. “سەری چەقاندبووە نێو پەشمی بێ شەرەفی سینگی کابرا…”. “من هەر هەڵئەهاتم لەو سیخه بێ شەرەفه ئەترسام که له نێو دەستیەوە هەڕەشەی ئەکرد…”.

• کەڵکوەرگرتن لە تێکنیکی بانگهێشتن (تەداعی) وەکوو یەکێ لە تێکنیکەکانی چیرۆکی دەروون‌شیکار‌یانە:

“بەو حەموو شەوەی گلێنەکانمەوه هەر ئاگام له ئەستێرەیه ئەبارێتە ناو کونی کۆنی مەستەراحەکە دایه ئەیوت که ئەستێره باری زوو مورادێکت بڵێ حاسڵ ئەبێ ئەڵێم خوایه پۆشتەم ئەکەیتەوە و پۆشتە نابمەوە…”

هیچ کام لە کەسایەتییەکان ناویان نییە و جیاوازیی کەسایەتییەکان لە ڕووی ڕۆڵێک کە نووسەر بۆی دابین کردوون دەرئەکەوێ، کەسایەتییە سەرەکی‌یەکان ئەمانەن: بگێڕەوە/ دادە/ دایکە / کاکە / کابرا/ ژنە چڵمنەکە و.. ئەوەی جێی سەرنجە نەبوونی ڕۆڵی چالەکانەی کەسایەتیی باوکی بگێڕەوەیە، کە ئەوەش دەگەڕێتەوە بۆ قۆناغی گەشەی کەسایەتیی بگێڕەوە کە لە قۆناغی ڤاڵیک‌(کۆئەندامی میزکردن)دا ماوەتەوە، هەر ئەو قۆناغەی کە بە وتەی فرۆید ئەگەر وزەی چێژ لەوێ سەقامگیر بمێنێتەوەوە تووشی گرێی ئۆدیپ دەبێت، واتە قۆناغێک کە منداڵی کوڕ لە دایکی نزیک دەبێتەوە و ڕقەبەری لەگەڵ باوکی دەکات.

• کەڵکوەرگرتن لە زمانی شیعر، وەکوو زمانی شیزۆفێرنیک؛

“گوێم له دەنگی پەنجێرەکان گرتبوو گوێم له کپبوونەوەی شیشەکان و ئاگام له هەناسەی مێروولەیەک بە نێو نەخی قاڵییەکەوە ببوو”. “وتی ئەها ئیتر کەس لێره نییه کەس لێرە نەماوە شەوەکەی سەرچاوم لادا کاکه به دیار تلویزوێنە کڕێوەکەوە ڕووت خەوتبوو تلویزوێنەکە چ کڕێوەیەک بوو چ بەفرێکی تیا ئەباری ویستم هەڵێم کەچی بەفرەکه چاومی دزی شتێک دەجووڵا لەوێ نزیک ئەکەوتەوە و دوور ئەکەوتەوه دەرئەکەوت و بزر دەبوو له خۆوه وەمزانی سێبەری گوناحی دادەیه و سەرمایەکم ببوو بۆ گریان ئەگەڕام بۆ گەرمایەک نزیک پێستم ئەگەڕابووم”

(خوێندنەوەی دووهەم)؛

خوێندنەوەی چیرۆک بە شێوازی لەکانی (ژان لەکان):

ڕەهەندی خەیاڵین؛

کەسایەتیی سەرەکیی چیرۆک وێنای “ڕەهەندی خەیاڵی” لەکانی‌یە. لە چیرۆک‌دا کردەوەی کەسایەتی بگێڕەوە دەیهەوێ قۆناغەکانی گەشەی کۆرپە بۆ منداڵ لە ڕەهەندی خەیاڵەوە بۆ “ڕەهەندی هێما” نیشان بدات، بەڵام بۆ هۆی کێشەی زەینی بگێڕەوە ناتوانێ بە تەواوی بگاتە “ڕەهەندی هێما” و ئاستی بەرزتر. ڕەهەندی خەیاڵی لە دوای شەش مانگی ژیانەوە دەست پێ دەکات، کۆرپە بە شێنەیی بۆی دەرئەکەوێ کە سەقامگیرییەکەی پێوەندی بە چاودێری دایکەوەیە. لە ڕەهەندی خەیاڵی‌دا منداڵ هێشتا ڕێسای زمان نازانێ و ناتوانێ قسە بکات و لەبەر ئەوەی ناتوانێ جیهانی دەورووبەری لە ڕووی زمانەوە وەسف بکات، تێگەیشتنەکانی زیاتر لە سەر ئیماژ پچڕپچڕ و خەیاڵی‌یە(هۆمێر،1388). واتە لە سەر ئەو ئیماژانەی کە هەڵقوڵاوی خەیاڵاتی منداڵانەن و بەس لە چوارچێوەی هەمان خەیاڵە ساویلکە و ناباڵقانە (پێنەگەێشتووانە) دەکرێ فام بکرێن. هەبوون لە ڕەهەندی خەیاڵی هاوواتایە لەگەڵ ژیانی وێنەی زەینی(ئیماژی)، یەعنی وێنەی خەیاڵینی یەکبوونی لەگەڵ دایکی(ئۆبژە) هەستێکی پڕ لە خۆشی بە سووژە (واتە منداڵ) ئەبەخشێت. بەپێی قسەی ژان لەکان، منداڵ لە ڕەهەندی خەیاڵی‌دا، سەرەتا هەوڵ ئەدات جەستەی خۆی بناسێت. لەبەر ئەوەی تێکڕای ئەو واتایانەی کە لە زەینی‌دا بیچم دەگرن لە وەرگرتنی هەستەکانییەوە سەرچاوە دەگرێ بۆیە “جەستە” یەکەم جیهانێکە کە منداڵ ئەیدۆزێتەوە و شی دەکاتەوە. تێگەییشتنی ئەو لە بەشەکانی جەستەی لە ڕووی ئەو وەرگرتنانەوەیە کە لە ئەندامەکانی لەشییەوە بۆ زەینی دەگوێزرێتەوە(هۆمێر،1388).

          “دەنگی ئارەقەی پشتی دەبینم…”. “دەسەڵاتی دەکم نەمابوو…”. “کاکە قیت و قنجە و خریکە گوێ لە لەشی بێتاقەتی ئەودیو درگای دادە دەگرێ…”. ” سەرمایەکم ببوو بۆ گریان ئەگەڕام بۆ گەرمایەک نزیک پێستم ئەگەڕابووم زبر بوومەوه پێستم ئەببووە سماتە…”. “وتم کاکه فێری ماشینت کردین هیچی نەوت وتی زوو که درگاکه بکەرەوە هەرچی گیانمه ئێشه هیچم نەوت وتم دەی خۆ ماشینەکه نایەشێ بۆ کوێ ئەیبەیتە ژوورەوه ماشینەکه هیچی نەوت پێش کاکه ئەمدیو دەروازەکه کەوت…”. “پانتۆڵەکەشم به خۆی دەزانی و دەکەوتە پرمەپرمی پێکەنین پێم وام لێ هاتبوو کراسەکەشم ئاگای له هاسکه هاسکی حەموومان بوو دەپاڕایەوە نەیکەین…”.

هەروا کە لەو نموونە دەقانە دەرئەکەوێ کەسایەتی زیاتر لە ڕەهەند خەیاڵی‌دا ماوەتەوە و هەموو تێگەییشتنەکانی لە جیهانی دەورووبەر، لە ڕووی ئەندامەکانی لەشییەوە پێناسە دەکرێ و پتەو نابێتەوە. ڕەهەندی خەیاڵی هەرێمێکە کە تێیدا “خود” هیچ ناوەندێکی نییە و لە جوداکردنەوەی نێوان خود و ئۆبژەکانی دونیای دەورووبەری بێ دەسەڵاتە، واتە هێشتا لە تێپەڕاندنی قۆناغی پێش‌زمانیدایە.

قۆناغی ئاوێنەیی؛

ئەو چەند بەشییە و کەرت کەرت بوونە بە وتەی لەکان لە چوونە ناو قۆناغی ئاوێنەدا کۆتایی پێ دێت و منداڵ جەستەی خۆی بە چەشنێکی یەکپارچە و سەربەخۆ دەناسێت. بە ڕای لەکان ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ ئاوێنە لە سێ هەنگاودا ڕوو دەدات: هەنگاوی یەکەم منداڵ لە ناسینەوەی خۆی لە ئاوێنەدا عاجز دەبێ و وێنەی لەگەڵ دایکی بە هەڵە دەگرێ. لە هەنگاوی دووهەم‌دا منداڵ دەزانێ کە ئەو وێنەی لە ئاوێنەدایە تەنیا ڕەسمێکە نەک مرۆڤێکی ڕاستەقینە. لە هەنگاوی دوایی‌دا وا دەزانێ کە ئەوە وێنەی خۆیەتی کە لە ئاوێنەکەدا دەرکەوتووە (ئەوێنز،1387).

          “له پیلکانەکانەوە خلۆر بوومه نێو یەکیان دیسان پڕ به ئاوێنەکه بووم وتم خۆسکه ئەمتوانی پۆشته ببمەوە…”. “چاوم چ پڕ ئەبووبێتەوە له خۆم پشت درگای ئاودەستەکە خۆمێکی تر ئەلەرزێت بۆ دۆخێنی پانتۆڵەکەی ئەگەڕێم بۆ دۆخینی پانتۆڵەکەم ئەگەڕێت…”. “ئەویش تماشام ئەکا منیش تماشام ئەکەم خۆمی نێو درگاکە لا دەکاتەوە من نا ئەو کزوڵەیەک دەکا ئەڵێی گوێ لە دەرەوە ئەگرێت من هەر بۆن ئەکەم سینگم تاڵ نییە خەوم لێ ناخات چاوم ئەڕنمەوه لە مووەکانی و دەینێرمە نێو ئاوێنەکه…”.

هەڵبەت دەرەنجام و دەسکەوتی جەستەی سەربەخۆی منداڵ، لە وەهمێک زیاتر نییە و ناتوانێ بێ دایک بگەڕێ و برسیەتی بشکێنێ، ئەم هاوشوناسییە حوکمی دالێکی بێ مەدلوول دەدات و مەیلی دایک بە تان و پۆی سووژەدا/ کە لە ڕەهەندی خەیاڵی‌دا جێی گرتووە/ ڕۆ دەچێ، لەبەر ئەوەی هێشتا دایک چاوگی هەموو ئاسوودەیییەکانە. 

چەن کەرت بوونی ئەندامانی لەش (واتە ئەوەی کە جەستەی یەکپارچە نییە)، گەورەترین مەترسیی منداڵە هەتا پێش ڕووبەرووبوونەوەی لەگەڵ ئاوێنەدا. بەم پێیە هەوڵ ئەدات تا بە سازدانی واقعێکی خەیاڵی (زاڵبوون بە سەر جەستەی خۆی وەکوو ئەوەی کە گەورەساڵان بەسەر لەشی خۆیاندا هەیانە) بە سەر دڵەڕاوکێی خۆیدا زاڵ بێت. (نەبوون) داهاتی جیاوازیی نێوان وێنەی خۆویست و بچڕانی چەن لەت بوونی ئەزموونی منداڵە. هەرچەن منداڵ هەوڵ ئەدات نکۆڵی بکا لە پێوەندییەکانی خۆی لەگەڵ دایکی، بەڵام دیسان درێژەدان بە ژیان، پەیوەندە بە چاودێریکردنی دایکییەوەیە(ئەوێنز،1387).

          “ئێره خۆ ئاوێنه نیه وا ناتوانم لەرەیەک بتوانم لەرەیەک وەخۆ خەم و ناتوانم له گەڵ دڵقی ئاوێنەکه به مەییوی بهارێمه خوار ورد ببمە نێو کونی کۆنی مەستەراح گوێم له دڵقی ئاوێنەکه بێ بتوێتەوه و ڕمبوکوت له ئاوێنەکه هەڵدەستێ…”. “کاکه ئاوێنەکەی هاڕاند به سەر و چاوما و ئەو دادەمەی لێ هەڵتەقاندم کە لە بنکی ئاوێنەکەوە هاتبوو ڕێک لە لای ناوکمەوە دەرکەوتبوو…”. “لە کوتێک ئاوێنەی شکاوا گیری خواردبوو دەگریا داده…”.

ئۆبژەی ئەوی دی بچووک(a)؛

واتە ئەو وێنەی کە منداڵ (لە خودی مەیلە و پێگەییشتن) دەیبینێ و لەگەڵیدا هاوتاسازی ئەکات. یاکووبسێن لە تێئۆری خۆیدا لە سەر زمان ئاڵۆزی، دەسنیشانی دەکات کە کۆڵەکەی مەجاز دێتە سەر دراوسێ بوون و بنەمای خوازەش دێتە سەر وێکچوویی. سۆسۆر پێی وایە زنجیرەی گوتار لە سەر دوو هێڵی هاونشینی و جێنشینی‌یە. لەکان دراوسێ بوون بە تایبەتمەندیی مەجازی مورسەل و جێ‌گۆڕکێ (جابجایی) دەزانێ و وێک‌چوویی بە پێناسەی خوازە و کەڵەکەبوون(ادغام). لە مەجازی مورسەل‌دا پاژێک دێتە جێی هەموو شتەکە و لە ڕێگەی جێگۆڕکێ، دەبێتە نوێنەری خودی شتەکە. وەکوو باڵ کە هێمای کۆترە و دەتوانێ هەڵفڕین وێنا بکات، یان تاج کە دەتوانێ پادشا و دەسەڵات بنوێنێت. لە خوازەدا ناو یان ئاوەڵناوی شتێک لەگەڵ شتێکی دیکە جێگۆڕکێ دەکا. مەبەست لە بەکارهێنانی خوازە ئەوەیە کە بڵێن؛ ئەم دوو شتە لەگەڵ یەکدی جیاوازن بەڵام تایبەتمەندییەکی دیاریکراو لە هەردووکیاندا هەیە، وەک لە شیعری کلاسیکدا مانگ ڕوخساری یار دەخاتە بەر چاو. لەکان بە هاوتاکردنی جیاوازیی ئاماژەپێکراوی یاکوبسێن لە نێوان خوازە و مەجازدا، بۆی دەرکەوت کە نەست (خودی نابەئاگا) پێکهاتەیەکی وەک پێکهاتەی زمانی هەیە. لەکان لای وابوو کە نەست بە گوێرەی ڕێسای خوازە و مەجاز کار دەکا(مەوەلەلی،1383).

تایبەتمەندیی مەجازی مورسەل و جێ‌گۆڕکێ لە چیرۆک‌دا؛

کردەوەی دایک و دادە زۆرجار جێگۆڕکێ دەکەن؛ واتە هەندێ جار کەسایەتیی بگێڕەوە کردەوەی دایک و دادەی لێ تێک دەچێ و بە جێی یەکتریان دادەنێ. ئەم هۆکارە لە سەر هێڵی هاونشینی دەبنە هۆی ئەوەی لە جیاتی وشەی دایک، دادە بەکار بێنێ.

“دایە درزێکی خێوەتەکەی پێ حاڵی کردم…”. “ئەچووبووم دەم درزەکە کە سەرم سووڕمابێ دادە بۆ لەوێیە…”. “داده دایکم دیار نیه نەمتوانی بڵێم شەوێک لە حۆو خێوەتانە ئەبینی دەنگێکم بینی لە دایە چووبوو ئیتر نایبینمەوە…”. “ئەبوو بڵێم ئەڵێن ساڵی خەوێک و دوو خەوە ئەویش ئەبێ دادەم خەوم پێوه ببینێ ئەڵێن جار و بار دایەشم دەبوو وتبێتم خەو ئەبینم…”. “کتوپڕێک ئا بووه به من و خێرا بزنه ڕێیەکم له نێو قامیشەڵانەکه ئەبینیوه و پیا هەڵگەڕاوم جا گەیشتوومەوه سەر شانی خۆم و بوومەتەوه به دادەم خێرا جا له سەر شانم هه ڵفڕیوم دادەم…”.  “دەبوو ئەوتبێتم ئاخر خەوەکانی من ئەڵێن داگیر کراون داگیر چییە وتی قەینا هی ئەو کابراش هەر وایه داگیر شتێکی وەکوو دادەتە وەکوو دایەت پێش ئەو شەوەی خێوەتەکە…”.

هەر لە سەر ئەو بنەمای دراوسێ بوونە هەندێ جار دەبینین جیاوازی دایک و دادە لە سینگیاندا دەرئەکەوێ، سینەی دایک تامی شێی بنکی کتری ئەدات و تامی سینەی دادە تاڵ و خۆشە و خوا دایناوە بۆ خەو:

“چۆن سینەی دادەم خوا دایناوه بۆ خەو…”. “به قەد سینەی دایەش زل نییه”. ” سینەی دایه نییه که تامی شێی بنکی شەوانەی ئەدا و بۆنی شیری کترییە کۆنی لێ ئەهات…”. ” وەیی سینەی دادەم تاڵه تاڵ خۆشە مەڵاشووم ئەخورێنێ ئەلێم داده تاڵ چ خۆشه…”. ” سینگی تۆم دوروست ئەکرد که خەوێکم لێ بکەوێنێت…”. ” وتم داده خوا دایناوه بۆنی شیری لێ بێ شیری لێ بێ وتبووم چەمە شیرەکانی دادە حەموو بەچکەکانی شاری تێر کردبوو…”.

وشەی کاکە زۆر جار بەپێی کردەوەی کەسایەتیی “کاکە”، جێ‌ناوی پێ دەدرێت و لەگەڵ شتێکی دیکە دەگۆڕدرێ، واتە وشەی کاکە دەبێتە هێمایەک بۆ ڕەگەزی نێر:

“کاکە – کازاوای دایکم – کا شووی دادە – کاقوززەڵقۆرتی نێو شۆرتەکەم”

گێڕانەوەی کارەسات؛

ئامانجی سەرەکیی ڕەخنەی لەکانی شیکردنەوەی پچڕانەکانی زمانی بگێڕەوەیە. ئاماژەکانی دووپاتکراوی بگێڕەوە بە ڕای لەکان جێگەی سەرنجە، لەبەر ئەوەی نەست بە سازدانی پێوانە و هێمای دووپات کراوەوە، مانا دیاری ئەکا.

بگێڕەوە بە هێمای چەندین جار دووپاتەی (تەرمه بۆگەنەی ئەو دیو خێوەتەکە)، (لەشی بە تێزاب کراوی ژنێک) و (کابرای ساحێب سیخ و ساج و تەوراس) ئەیەوێ کارەساتێک بگێڕێتەوە، هەر جار بگێڕەوە یەکێک لە کەسایەتی‌یەکانی دایک یان دادە یان ژنە چڵمەکە دەخاتە پاڵ کابرا تۆسنەکە و دیسان ڕووداوەکە دەخوڵقێنێ. هەر وا کە لە سەرەوە باس کرا لە بەر جێ‌گۆڕکێی بەردەوامی کەسایەتیی دایک و دادە دیاری ناکرێت ئەوەی کوژراوە کێیە بەڵام ئەوەی ماوەتەوە:

 “ئەو تیزابه نامەرده تا کوێی تواندووەتەوه تا چەنێکی کردووە بە چڵمەکە دەرپێکانی براون حەتتا جا من کارم چیه ئەوەنده نەبێ نێو لینگە دڵقاوییەکەیم پێ گوناح بوو وەک مۆم توابۆوه سەر عەرزەکەی ئەو خوارەوه…”. ‘ئیتر خۆم شوێن دایە کەوتبووم دایە درزێکی خێوەتەکەی پێ حاڵی کردم کە بە فڕکە هەڕرای ئەکردبوو منیش ئەچووبوومە دەم درزەکە کە سەرم سووڕمابێ دادە بۆ لەوێیە ئەوە چی ببوو لەگەڵ کابرای قوڕمساغی ساجەکە وێستاببوو…”. ” ئەرێ ئەو شەوه لێره بووم درزی خێوەتەکەم بیر هاتەوه کابرای ساحەب ساجەکه ژنە چڵمەکەی ڕوت کردبۆوه و له بەری دەپاڕایەوه نازام له چی خەلاسی کردبێ کەچی ژنه به گوێی نەدەکرد و هەر کەفەڵی دەخوراند خێرا خێرا کەفەڵی دەخوراند و کابرا پێی دەوت ئەرێ وەڵڵا بەم تەوراسه سەریم هەڵکەند…”.

بگێڕەوە لە شوێنک‌دا کۆد و هێمایەک زەق دەکاتەوە کە بەو پێیە دەکرێ کابرا تۆسنەکە و باوک بە یەک کەس بزانین کە بە پێی تێکنیکی جێ‌گۆڕکێ گۆڕیویەتی و دیسان کەسایەتی دایە و دادە پێکەوە لە لای ئەون و ژنەکەش هەر لەو شوێنەدایە:

          “خەوەکانی من ئەڵێن داگیر کراون داگیر چییە وتی قەینا هی ئەو کابراش هەر وایه داگیر شتێکی وەکوو دادەتە وەکوو دایەت پێش ئەو شەوەی خێوەتەکە ئەویستم بڵێم کام شەو نەموت ئەموت جا چووزانێ ئەو دەنگە خزمم بوو وتی ژنێک بوو ئەوهنده گرتبووی هەرچی ساڵه ئەمانهێنێتەوه ئەم شاره کۆنە کاوله جا هەر تەواویشی ناکا وتی باوکم گیری کردبوو به دەستیەوه و ئەیوت ئاخری ئەیکووژم و وتی چەنای چەن ساڵه ئەزانی وتم چووزانم بوتڵێک تیزابی میراتی له گەڵ خۆی دەگێڕێ…”.

وێک‌چوویی وەک پێناسەی خوازە و کەڵەکەبوون؛

هەر وا کە پێشتر باسمان کرد کەسایەتیی بگێڕەوە لە قۆناغی ڤاڵۆسی‌ (ئۆدیپی)دا ماوەتەوە، ئەم هۆکارە دەبێتە هۆی ئەوەی هەموو کردەوە و خەونەکانی کەسایەتی لە سەر کێشەی زایەندی (جنسی) بگەڕێ، گڕێی ئۆدیپ ڕۆڵیکی بەرچاوی هەیە لە ناخی کەسایەتیدا، خەونی قەدەغەکراوەی تێکەڵبوونی لەگەڵ دایکی بەپێی جێ‌گۆڕکێ بە دادە دەگۆڕدرێت و وا پیشان ئەدات لەگەڵ دادەی دەستی تێکەڵ کردووە.

“وتی پاییز باشە ئەو ژنە چڵمە بچێتە خەونی هەر کەسێکەوە ئیتر خەونەکانی هی خۆی نامێنێت کارێک دەکا جگە لەو خەونەی کە پێتەوە ئەبینێ خەوی تر نەبینێ…”.

لە سەر بنەمای تێکەڵ‌بوون، چەندین جار خوازەی نوێ دێنە ناو چیرۆکەوە و کەسایەتی بەو کردەوە نوێیەوە بەکاریان ئەهێنێ؛

• گۆڕینی کردەوەی وشەی ڕیش وکوو هێمای ئەندامی نێر:

“وتم ئۆخەی ئەم خەندەقە چەنێک گۆشتە چ ڕیش بە پیاو شل ئەکاتەوە…”. ” دادە خیرا خۆی لە ڕیشم دەرکێشا…”. ” ڕیشی مەلعوونم کەوتە بۆگەنیوی خەندەقەکەی خوارەوەی کافری چەور کرد…”. ” ڕیشم چەقیبووە تەختانی سینەیەوە ئاگام لێبوو سینەی لە ڕیشم ساندەوە وتم قەینا با وەبزانێت ئاگام لێ نییە…”.

• گۆڕینی کردەوەی وشەی قاچ وەکوو هێمای ئەندامی نێر:

“وتی سەگە بە سێ قاچەوە ئەڵێی دواکەوتووی…”. ” وتی سەگە هەر سێ قاچەکەت تێڵان…”.

• گۆڕینی کردەوەی وشەی تەوراس وەکوو هێمای ئەندامی نێر:

          “دادە ئەو کابرایە تەوراسەکەی زۆر غەددارە لاچۆ کەچی نەموێرابوو تەوراسەکەی نەیهیشتبوو بوێرم ئەودیو درزەکە کەوم…”. “کابراش دەستی ناردبووە نێو سەری دادەم و ئەیوتبوو بەڵایەکە و هاتووە کچم تەوراسەکەشی لە حاندی کەفەڵیدا گرتبوو…”. ” تەوراسه سەریم هەڵکەند و دیسان  بیری دەکەوتەوه و دەپاڕایەوه لێی تەوراسەکەی له بەر درزەکەدا گرت…”.

• زۆرجار دێوەزمە دەبێتە خوازەیەک بۆ کردەوەی حەزی زایەندی (جێنسی)، لە هەندێ شوێندا دەبێتە مەجازی مورسەل و بەپێی هاونشینی لەگەڵ هەر ئەو حەزی زایەندییە، هێمای منداڵ، یان خودی کەسایەتیی بگێڕەوە وەکوو منداڵێک دەچوێنێت.

“ئەدرێم به نەرما ئەدرێم بە بەچکەیەکی دێوەزمەدا کە حەمووی سێ چوار سەعاتە گووراوە لە ژێر سینەی دادەوە کەچی نازانم بۆ هەر ژیر نابێتەوە…”. “لە هەر کەس بپرسم جوابم ناداتەوە ئەڵێ له کێ ببوویته دێوەزمه خۆ ناکرێ بێ ئەوەی کەسێکی لێ بێ دێوەزمە بیت ئەڵێم هەر ببوومه دێوەزمه و خێسەیەک لە لێوم دەکات…”. “کتوپڕ لەشی گوناحی دەعباکه ئەبێته چ هەڵمێک دێوەزمەکه به پەنجێرەکەدا لێی هەڵدەچێ…”. “ئەیوتبوو وست نقەت لێوه نەیا مەمکی توند بوو دیارە مژدی ئەکرد بە بەچکە دێوەزمەوە مەمکی بۆنی مژدی لێ هەڵئەستابوو…”. “نقەم لێوه نایا باسی دێوەزمەکەش ناکەم ناڵێم چۆن سکی دادەی پڕ کرد و بەتاڵی کردەوە…”. ” دێوەزمه نەگبەتەکه شوێن زمانم کەوتووه دیانی لە دیانم تیژ کردووە کە بمپچڕێنێ…”.

کۆبەندی باسەکان:

وەک لە سەرەوە ئاماژەی پێ‌کرا؛ دەتوانین ببینین چەندین خوازە و مەجازی نوێ لە چیرۆکدا بەکار هاتووە. بە گشتی شێوەی گفتی بگێڕەوە، ئاشکراکەری شپڕێوییە لە گەشەی دەروونی سووژەدا. سووژە نەیتوانیوە بە دەروونیکردنی سیستەمی نیشانەیی/کە لە زمان‌دا ڕەنگ ئەداتەوە/، لە ڕەهەندی خەیاڵەوە بەرەو ڕەهەندی هێما تێپەڕێ. زۆربوونی وێنەکان وەکوو ترس لە مەرگ، دایک، کاکە، کابرا تۆسنەکە… نیشانەن بۆ جێماوەبوونی بگێڕەوە لە ترسی قۆناغی ڕەهەندی خەیاڵی.

هەوڵی بگێڕەوە بۆ گەڕانەوە بۆ لای دایک (دادە؟) بە مەبەستی کۆتاییهێنان بە ترسەکانی، هەوڵێکە کە بە هاڕاندنی ئاوێنە بەسەروچاوی‌دا کۆتایی پێ دێت. لەبەر ئەوەی لە جیهانی پێوەندیی‌ کۆمەڵایەتی‌دا سیستەمی نیشانەیی زمانە کە هەڵسوکەوتەکان دابین ئەکات، نەک خواستە سەرلێشێواوەکانی ڕەهەندی خەیاڵی…/.

سەرچاوەکان:

• ماری گلاکز(٢٠٠٩). نەرێکار، وەرگێڕان: تەیفووری، مەنسوور. شەوقی، ئیبراهیم، سلێمانی.
• یوونسی. فریا(١٣٧٩). کتووپڕیک ئا. چیرۆک.
• اونز، دیلن(١٣٨٧). فرهنگ مقدماتی اصطلاحات روانکاوی لکانی، مترجمان: پارسا، مهدی. رفیع، مهدی، تهران: انتشارات گام نو.
• پایندە، حسین(١٣٩٥). معکوس کردن رابطەها: خلاقیت پسامدرن در آزادە خانم و نویسندەاش. .مقالە. اینترنت
• موللی، کرامت(١٣٨٣). مبانی روان کاوی فروید ـ لکان، تهران: نشر نی
• هومر، شون (١٣٨٨). ژاک لەکان، مترجمان: طاهائی، سیدمحمدابراهیم. جعفری، محمدعلی، تهران: انتشارات ققنوس.

The post خوێندنەوەی دەروونشیکارانەی چیرۆکی (کتووپڕێک ئا) appeared first on ژنەفتن.

جاک لاکان

لەو ماوەیەی پێشوودا لە شاری هەولێر ڤیدیۆکلیپی گەنجێکی نانەوا بڵاو بووەوە کە تیایدا زۆر بە دڵگەرمی و ڕاستگۆیانە گوزارشت لە ناڕەزاییی خۆی دەکات وەک کاسبکارێک سەبارەت بە بڕیارەکەی مەسروور بارزانی لەسەر دابەزینی نرخی نان. ئەم گەنجە دڵگەرمە زۆر بە سادەیی دەڵێت ئێمە پابەندی هیچ بڕیارێک نابین و قبووڵمان نییە، ئێمە بە تەنها  پابەندی بڕیاری خودای گەورەین، وەرن بمانکوژن دەچینە بەهەشت، ئەگەر بشتانکوژین ئەوە جێگەی ئێوە دۆزەخە… باوکی وامان بۆچییە… من ئەو باوکە دەکوژم!

ئەوەی کە ئەم گەنجە زۆر بە سادەیی جەختی لەسەر دەکاتەوە بە تەنها خەمی نانپەیداکردن و دروستکردنی فەزایەکی لەبار بۆ نانپەیداکردن نییە، بەڵکوو دۆزینەوەی مانایە، مانا بۆ ژیان کە ئەویش پابەندبوونە بە خودا و بڕیارەکانی خوداوە کاتێک خودی ژیان خۆی چنەت دەدات و دەبێت بە بار بەسەرتەوە. ئەوەی کە دەسەڵاتی سیاسیی کوردی دەیشکێنێت و وردو خاشی دەکات کە ئەویش مانایە بۆ ژیان، لەملاوە ئایین بە هەموو دەسەڵاتی خۆیەوە پڕی دەکاتەوە و ڕەنگی تری پێ دەبەخشێت. ئەوەی کە دەسەڵات و سیاسیی کورد گەمژانە درکی پێ ناکەن و ناتوانن بیبینن ئەو ڕاستییە سادەیە کە کوشتنی ئەو وەک دەسەڵات -باوک- زۆر ئاسانە کاتێک ئایین دەبێتەوە بە تەنها مانایەک بۆ دادپەروەری. ئەگەرچی هەندێ سیاسی یارییەک بە ئایین دەکەن و وەک ئامرازێک بە کاری دەهێنن تا پێگە و شوێنی خۆیان لەناو خەڵکدا قایم و تۆکمە بکەن، لێ باییی ئەوەندە ژیر و زرنگ نین تا لەو ڕاستییە تێبگەن کاتێک ئایین سەرکەوێت و تاکە مانایەک بێت بۆ ژیان ئەوا قوربانیی یەکەم دەسەڵاتی ئەم بێدەسەڵاتانەیە. گەر وەک سیاسی باییی ئەوەندە ئەقڵ و ئیدراکت نەبێت و نەزانیت کە نابێت ئەوەندە خەڵک -ئەو خەڵکەی کە دەنگی پێ داویت و خوێنی خۆی لەسەر بوون و وجوودی تۆ ڕشتووە- بخەیتە ژێر فشار و تەهەلوکەوە چونکە دواجار هەر ئەو خەڵکە کە ژیانیان لێ زەوت کردوون، یان دەبنە شۆڕشگێر و شۆڕش بەرپا دەکەن یان دەبنە کەسی نەخۆش و سایکۆس بە مانا فرۆیدییەکەی، ئێ لە هەردوو دۆخەکەیشدا مانای کوشتنی تۆیە وەک باوک، وەک دەسەڵات. کاتێک کە تۆ درزێک و کەلێنێکی تر بۆ ژیان ناهێڵیتەوە، کاتێک باییی ئەوەندە بەشی وەهم بە دادپەروەری و یەکسانی ناهێڵیتەوە ئەوا درەنگ یان زوو مەرگی خۆشت حەڵال کردووە. ئەم گەنجە کاتێک دەڵێت: «گەر بمانکوژن ئەچینە بەهەشت… گەر ئێمەش ئێوە بکوژین ئەوا شوێنتان دۆزەخە»، هەمیسان ئەوەی لە پشت ئەم قسانەوەیە ئەو دیدە ئایینییە بۆ مەفهوومی جیهاد: جیهاد لەپێناوی خودا و سەرکەوتنی بڕیارەکانی خودا، لەسەر مەفهوومی بەهەشت و دۆزەخ، لەسەر مەفهوومی زاڵم و قوربانی کە هەر هەمووی لەناو ئاییندا و بە تایبەتی ئایینی ئیسلام وەک گوتەی ئیلاهی قسەی لێ کراوە، هەمووشی وەک پرەنسیپ ڕوون و ئاشکران، ئەم گەنجە بە تەنها زۆر بە دڵگەرمی و دڵپاکانە جەختی لێ دەکاتەوە.

ئەگەرچی خودی بڕیارەکە و دەنگدانەوەکەیشی وەک هەموو کار و کاردانەوەیەکی تر تێپەڕی و کەسیش ناگەڕێتەوە سەری چونکە وەک پێشتر باسم کردووە هەموو کار و کاردانەوەیەک لای ئێمە سەقفێکی زەمەنیی هەیە کە تیایدا دەبێت بە مانشێت هەر دوابەدوای ئەو ماوەیە ئیتر کاڵ دەبێتەوە و نامێنێت. لێ بە ڕای من ئەم قسانە نابێت هەروا وەک ناڕەزایییەک و دڵگەرمیی کەسێک کە لەژێر فشاری نان پەیداکردندا ڕزیوە، بە لاماندا گوزەر بکەن و تێپەڕن، بەڵکوو دەبێت لەسەر هەموو وشەیەکی هەڵوەستە بکەین و بیری لێ بکەینەوە، کە ئەم گەنجە و هەزارەها گەنجی تر چی لەناو دڵ و دەروونیاندا دەگوزەرێت. بەو پێیەی بەشێکی شیکار و ڕاڤەی ئەم قسانە لەناو ئاییندا جێ دەبێتەوە بەشەکەی تریشی لەناو دەروونشیکاریدا بەو مانایەی هەمیسان قسەکردن لەسەر کوشتنی باوکە؛ باوک وەک یاسا و دەسەڵات. پرسیارەکە ئەوەیە ئایا ئایین وەک تاکەمانایەک بۆ ژیان سەردەکەوێت و دەبێتە هۆی کوشتنی دەسەڵاتی باوکە کارتۆنییەکان، تا باوکە ئاسمانییەکە جێی ئەوان بگرێتەوە؟

بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە جەوهەرییە دەتوانین پەنا بەرین بۆ لاکان. دیدی ئەو لەسەر ئایین وەک  دوامانا بۆ ژیان.

سەرکەوتنی ئایین ناونیشانی کۆنفرانسێکی ڕۆژنامەوانییە کە لە بەرواری ٢٩ی ئۆکتۆبەری ساڵی (١٩٧٤) لەگەڵ جاک لاکان، لە سەنتەری کەلتووریی فەڕەنسی لە شاری ڕۆمادا ساز کراوە. لەو کۆنفرانسەدا کاتێک لاکان لەلایەن ڕۆژنامەنووسە ئیتاڵییەکانەوە پرسیاری لێ دەکرێت سەبارەت بە دەروونشیکاری و کاریگەریی هەژموونی ئایین لەسەر دواڕۆژی دەروونشیکاری ئەوا لاکان بەم شێوەیە وەڵام دەداتەوە: «بەڵێ ئایین سەردەکەوێت!»

لەو چاوپێکەوتنەدا لاکان بە شێوەیەکی دنەدەرانە ئاماژە بەوە دەکات کە ئایین بەسەر دەروونشیکاریدا سەردەکەوێت و دەڵێت: «لە کۆتاییدا دەروونشیکاری سەرناکەوێت و شکست دێنێت، ئایین نەک هەر بە تەنها بەسەر دەروونشیکاریدا سەردەکەوێت و زاڵ دەبێت بەڵکوو بەسەر زۆربەی هەرە زۆری بوارەکانی تریشدا سەردەکەوێت، ئەم سەرکەوتنەیش حەتمییە و ڕوو دەدات».

پ: «گەر ئایین سەرکەوێت ئەوا تۆ لەو باوەڕەدایت کە ئیدی دەروونشیکاری شکستی هێناوە،  یاخود تۆ خۆت باوەڕت بەوەیە کە خەڵکی دەچنە لای دەروونشیکار هەر وەک ئەوەی دەچوونە لای قەشەکان تا دان بە گوناهی خۆیاندا بنێن؟ واتە سەرکەوتنی ئایین پەیوەندیی بەوەوە هەیە کە خەڵک پێویستی بە گەڕانەوەیە بۆ قەشە و پیاوانی ئایینی تا دان بە گوناهەکانی خۆیاندا بنێن؟»

لاکان:  «پێویستە ئەم پرسیارە جەوهەرییە لە خۆمان بکەین کە بۆچی مرۆڤ پێویستی بەوەیە دان بە گوناهی خۆیدا بنێت و باسی بکات؟ ڕەنگە زۆر کەس پێیان وا بێت کە دەروونشیکار جێگەی قەشە و پیاوانی ئایینی دەگرنەوە، وا مەزەندە بکەن ئێستا کە خەڵکی دەچن بۆ لای دەروونشیکار و دەروونزانەکان بۆ ئەوەیە  تا لای ئەوان -هەر وەک جاران چۆن دەچوونە لای قەشە و پیاوانی ئایینی- خۆیان بکەنەوە و باس لە گوناه و سەرکێشیەکانی خۆیان لە ژیاندا بکەن. لێ گرنگە ئەوە بزانین و جەختی لەسەر بکەینەوە کە ئەوە ئیشی دەروونشیکار نییە کە یارمەتیی خەڵک بدات تا دان بە گوناهەکانی خۆیاندا بنێن، بەڵکوو کار و مەبەستی سەرەکیی دەروونشیکار ئەوەیە کە فێری خەڵک بکات تا قسە بکەن و بێنە گۆ. ئیشی ئێمە ئەوەیە خەڵکی فێری هونەری قسەکردن بکەین، جا قسەکردن لەسەر هەموو شتێک و لەسەر هیچیش، چونکە تاکەئامرازی دەروونشیکاری خۆی قسە و ئاخاوتنە.

لاکان لەمبارەیەوە دەڵێت: «من لاریم لەوە نییە کە قەشەکان بە کۆمەڵ خەڵکیان ڕەوانەی لای ئێمەی دەروونشیکار کردووە، بە دڵنیایییەوە شتێکی باشیان لەو کاتەدا کردووە، چونکە بەم کارەیان ئیش و پێگەی ئێمەیان لای خەڵک گرنگتر کرد. لێ ئەوەی کە دەموەستێنێ ئەوەیە کاتێک خەڵکیان ناردە لای ئێمە، ئەوا ئەوان لای خۆیان و بە مەزەنەی ئەقڵی خۆیان ئەوەیان دانابوو کەو ئەو خەڵکانە نەخۆشن نەک گوناهبار، هەر بۆیەشە وەک نەخۆش و کەسی بیمار دەتوانن شتێک لە یارمەتی و چارەسەر لای ئێمەی دەروونشیکار وەربگرن.»

لاکان لە درێژەی چاوپێکەوتنەکەدا سەبارەت کارەکەی خۆی وەک دەروونشیکارێک دەڵێت: «دەتوانم بڵێم نیوەی ژیانم بە گوێگرتن لە چیرۆکی ژیانی ئەوانی ترەوە بەسەر بردووە، ئەو چیرۆکانەی کە خەڵکی بۆ منیان گێڕاوەتەوە لێوانلێو بوون لە دانپیانان. گوێگرتن بە بێدەنگی لە چیرۆکی ژیانی مرۆڤەکان واتە بە بێدەنگی گوێگرتنە بۆ عەشق. هەڵبەت من لێرە باس لە پووچیی ئەو چیرۆکانە ناکەم کە بۆم باس کراوە! چونکە مانای ئەوە نییە لەناو چیرۆکەکاندا بەر پووچی ناکەوین.» هەر لێرەدا شایانی ئاماژەیە کە لاکان یەکێک بووە لە گرانترین دەروونشیکارەکانی سەردەمی خۆی و کاتێکیش لێیان پرسیوە کە ئەو بۆچی هێندە گرانجانە و نرخی چارەسەر لای ئەو هێندە تێچووی زۆرە، ئەوا لە وەڵامدا دەڵێت: «من گوێ لە خەڵکی دەگرم، گوێگرتن کارێکی ئاسان نییە و نرخی گرانە!»

پ: «کەواتە تۆ تەواو باوەڕت بەوەیە کە ئایین سەردەکەوێت؟»

لاکان: «بەڵێ! جەوهەری سەرەکیی ئایین هەر لە سەرەتاوە دروستکردن و بەخشینی مانایە بۆ ژیان کە پێشتر خودی ئەم مانایە سروشتی بوون و لەناو سروشتدا جێیان دەبووەوە. ئێستاکە سوپاس بۆ واقیع چیتر مرۆڤ پێویستی بەوە نییە کە گەڕانی خۆی بە دوای دۆزینەوەی مانا بشارێتەوە. چونکە ئایین خۆی مانا بۆ هەموو شتێک و هەموو ئەزموونێک ئەدۆزێتەوە، تەنانەت بۆ ئەو ئەزموون و شتانەیش کە زانست و زاناکان خۆیان ناتوانن وەڵامی بدەنەوە.

هەڵبەت لاکان پیشتر لەسەر بابەتی زانست و ڕۆڵی زانا قسە دەکات. لەوێشدا ئاماژە بەوە دەکات کە زاناکان هێشتا لە ترسناکیی کارەکانی خۆیان ناگەن و بەر دڵەڕاوکێی ئەوە نەکەوتوون کە خۆیان بە دەستی خۆیان خەریکن ئەنجامی بدەن. لاکان لەو کاتەدا باس لە سەرقاڵی و کاری زاناکان دەکات بە شتگەلێکی وەک جۆرەها بەکتریاوە کە چۆن ئەوان لەناو تاقیگەکانی خۆیاندا خەریکی بەخێوکردن و لێکۆڵینەوەن لەسەر ئەم بەکتریایانە. لەو کاتەدا لاکان باس لەو بڕە لە ترس و دڵەڕاوکێیەی (Anxiety) زاناکان دەکات، پێی وایە کە دەبێت لەوە بترسن و ئەگەری ئەو ڕۆژە دابنێن، ئەو ڕۆژەی کە ئەم بەکتریایانە لەناو تاقیگەکانی خۆیاندا دێنە دەرێ و لە دەستی بەخێوکارەکانیان دەردەچن، ئەوا دەبنە هۆکاری تەواوبوونی مرۆڤایەتی. ئەو شتەی کە مرۆڤ بە دەست خۆی دواجار دەبێت ئەنجامی بدات، ئەویش تەفروتوناکردنی خودی مرۆڤایەتییە کە هەر خۆی دروستی کردووە. هەرچەندە لە سەروبەندی ئەو قسانەدا لاکان خۆی دەڵێت خۆشبەختانە نەگەشتووینەتە ئەو کاتە، ئەمە هەر بە تەنها ترس و دڵەڕاوکێیە کە دەبێت بیری لێ بکەینەوە و حسابیشی بۆ بکەین. بە دڵنیایییەوە ئەگەر لاکان لە ژیاندا بمایە و سەردەمی کۆرۆنا و زیرەکی دەستکردی ئەزموون بکردایە ئەوا شتگەلێکی تری پێ دەوتین، ئەو لە سەردەمی خۆیدا باسی لە پاش و دوای سەردەمی خۆی کردووە کە ئێمە ئێستا ئەزموونی دەکەین و بە دەستیەوە دەناڵێنین.

بە ڕای لاکان ئەوەی کە زانست ناشرینی دەکات و وێرانی دەکات ئەوا ئایین دێت و جارێکی تر ڕەنگی جیاواز و مانای جیاوازی بۆ دەدۆزێتەوە، جا ئیشی ئێمە ئەوەیە بزانین خودی ئەم مانادۆزینەوەیە چۆن بە ڕێوە دەچێت. هەموو ئەو ناڕەحەتی و نەهامەتییەی کە زانست و شارستەنییەت بۆ مرۆڤی دروست کردووە کە زادەی دروستکردن و بەرهەمی ئەقڵی مرۆڤ خۆیەتی، وا دەکات هاوکات  مرۆڤ بە دوای مانایەک و فریادڕەسێکدا بگەڕێت بۆ ژیان. ئەوەیش هەر بە تەنها ئایینە کە دەتوانێت ببێتە مانا و سەرچاوەی مانا بۆ هەموو شتێک. ئەوە بە تەنها ئایینە کە سەبووری دەداتە مرۆڤ لە کاتی خۆشی و ناخۆشیدا و لە کاتی کارەسات و نەهامەتییەکاندا، تەنها ئایینە دەتوانێت  مرۆڤ  لە چنگی مەرگ  و کەڵکەڵەی مەرگیش ڕزگار بکات و ئارامی بکاتەوە. ئایین وەڵام و مانای ڕەنگاوڕەنگ بۆ بەدبەختی و نەهامەتییەکانی مرۆڤ لە ژیاندا دەداتەوە: وەڵامێک کە مرۆڤ خۆی پێ قایل و ڕازی کردووە  تا بتوانێت بەرگەی دێوەزمەی مەرگی پێ بگرێت.

کاتێک لە لاکان دەپرسن کە ئایا دەروونشیکاری دەتوانێت ببێتە ئایین؟

لاکان: «نەخێر، یان لانیکەم من هیوا ناخودازم ببێتە ئایین! یان کێ دەزانێت، ڕەنگە بشبێت بە ئایین، بۆ نا؟ لێ باوەڕ ناکەم کە ئەوە شێوازی من بێت و بتوانم وەک ئایین تەماشای بکەم. چونکە دەروونشیکاری لە ساتەوەختێکی مێژووییی دێریندا سەری هەڵنەداوە بەڵکوو هاوکات و بە قۆناغی گەورە لەگەڵ پێشکەوتنی گوتاری زانستیدا گەشەی کردووە.» دواتر دەڵێت: «من لەم کۆنفرانسەدا بابەتێکی بچووکم نووسیوە و قسەی لەسەر دەکەم ئەویش ئەوەیە کە بە ڕای من دەروونشیکاری سیمپتۆمە (Symptom). لێ پێشوەخت پێویستە بزانین و لە مانای سیمپتۆم بگەین، چونکە سیمپتوم بۆ خۆی هەر وەکوو ئەوەی کە فرۆید باسی کردووە بەشێکە لە ئاکامەکانی شارستانییەت. ئەوەی کە جێی سەرنجە ئەوەیە کە خەڵکی نایەنەوێت باوەڕ بەو ڕاستییە بکەن کە سیمپتۆم خۆی دیوەکەی تری ڕیالە. هەر بۆیە خەڵکی نەک بە شارەوایی بە دوای مانادا لەناو ئایینە ڕاستەقینەکەدا دەگەڕێت بەڵکوو پەنا دەباتە بەر ئەوەیش کە ڕاست نییە و ساختەیە.»

لاکان دەڵێت من تاکەکەسێکم کە دەوێرم شتەکان وەک خۆی ناوبنێم: ئەو ناوەش ڕیاڵە (ڕیاڵ بریتیە لە جیاوازیی نێوان ئەوەی دەگوزەرێت و جۆر دەبێت لەگەڵ ئەوەی جۆر نابێت و ئیشی پێ ناکرێت). ئەوەی جۆر دەبێت خودی جیهانە کە بەردەوامە و خۆی درێژ دەکاتەوە و بە دەوری خۆیدا دەسووڕێتەوە، ئەمەیش  وەزیفەی سەرەکیی جیهانە کە بەردەوامە و درێژە بە خۆی دەدات، لێ ئەوەی ئیش ناکات و جۆر نابێت ڕیاڵە

هەڵبەت گەر وردتر بڵێن ئەوە شتێک نییە بە ناوی جیهانەوە بەڵکوو شتگەلێک  لەناو جیهاندا هەن،  وەهم و خەیاڵی ئەوەمان پێ دەبەخشن کە لەناو جیهاندا دەژین و خودی ئەو جیهانەیش بەردەوامیی هەیە. ئەو شتەی بە باشی گوزەر ناکات و ناڕوات بە ڕێوە ئەو شتەیە کە من پێی دەڵێم سیمپتۆم. ئایین بۆ ئەمە دروست بووە و دیزاین کراوە، بۆ ساڕێژکردن و تیمارکردنی مرۆڤ بۆ ئەوەی بەرگەی ئەو شتە بگرن کە بە باشی ناڕوات. ئەمەش ئەو پەیوەندییەیە لە نێوان دوو ژیان و دوو جیهاندا، ژیانێک و جیهانێک کە دەڕوات و گوزەر دەکات بە خراپی لەگەڵ ژیانێک و جیهانێک کە نەخشە کێشراوە و داڕێژراوە  بە جۆرێک کە دەکەوێتە ئەودیو سنووری بوون، دەکەوێتە داهاتوو. لێرەدا دەروونشیکاری شکست دەهێنێت چونکە کایەی دەروونشیکاری هیچ کلیلێکی بۆ داهاتوو و جیهانێکی خودازراو کە بە دڵی مرۆڤەکان بێت، پێ نییە.

ئەی داخۆ ئایینی ڕاستەقینە بۆ لاکان کام ئایینە بێت؟

لاکان: «ئایینی ڕاستەقینە ئەوەی ڕۆمانییەکانە، بە مانایەکی تر، گەر هەوڵ بدەین هەموو ئایینەکان بخەینە ناو یەک سەبەتەوە و لەژێر ناوی (مێژووی ئایینەکان)دا کۆیان بکەینەوە کە ئەمەیش بۆ خۆی کارەساتە، ئەوا بۆ من یەک ئایینی ڕاستەقینە هەیە کە ئەویش ئایینی مەسیحییە. ئینجا لێرەدا پرسیارە جەوهەرییەکە ئەوەیە کە ئایا ئەم ئایینە دەتوانێت بە شارەوایی مانا بۆ ئەو نەهامەتییە بدۆزێتەوە کە مرۆڤی تیادا نغرۆ بووە؟ وەڵامەکەیشی بە دڵنیایییەوە، بەڵێ دەتوانێت ئەو کارە بکات، چونکە ئەو ئایینە سەرچاوەی زۆری لە بەردەستایە کە بتوانێت مرۆڤی پێ ژیر بکاتەوە.» لاکان درێژە بە باسەکەی دەدات و دەڵێت: «کاتێک باس لەوە دەکەم کە ئایین سەر دەکەوێت ئەوا مەبەستم لەوە نییە کە سەرکەوتنەکەی پەیوەندیی بە پێویستی خەڵکەوەیە بۆ دانپیانان و پەردەهەڵماڵین لەسەر گوناهەکانیان، بەڵکوو سەرکەوتنی ئایین پەیوەندی بەو ڕاستییەوەیە کە ئایین وەک جەوهەر حەتمییە، ‌هێشتا ئێمە لە هەژموون و دەسەڵاتی ئایین نەگەیشتووین کە دەتوانیت چی بە مرۆڤ بکات و بەرەو کوێی دەبات؟ ئەوەیش وەزیفەی سەرەکیی ئایینە کە مانا و پەیوەندی لە نێوان هەموو شتەکاندا دەدۆزێتەوە.»

لێ لەملایشەوە کاری دەروونشیکار بە تەواوی جیاوازە. دەروونشیکار گەر بشتوانێت لە ساتەوەختێکدا بێتە ناوەوە و ئامادەگیی لەناو ڕیاڵدا هەبێت، ئەوا لەوێندەر دەمێنێتەوە، هەمیشە لەوێندەر لەناو ڕیاڵدا وەک سیمپتۆم ئامادەیە و بە تەنهایش وەک سیمپتۆم دەتوانێت بەرگە بگرێت و بمێنێتەوە… بەڵام دەبینین کە مرۆڤایەتی لە ڕێی دەروونشیکارییەوە دەتوانێت چارەسەری خۆی بکات و بیمارییەکانی ساڕێژ بکات، ئەویش بە نغرۆکردنی خودی سیمپتۆمەکە لەناو مانادا، دیارە لەناو مانای ئاییندا، خەڵک لەوێدا خۆیان دەچەپێنن. هەمیسان  ئایین هەر لە سەرەتاوە بۆ چارەسەرکردن و تیمارکردنی مرۆڤ دروست بووە بۆ ئەوەی بتوانێت لەگەڵ ئەو ژیانەدا هەڵبکات. لێ لەگەڵ ئەمەیشدا جێی شانازییە کە لەم کایەدا و لە گوتارەکانمدا باسم لە بونەوەری قسەکەر کردووە.

لاکان لەم بارەیەوە دەڵێت: «بوونەوەری قسەکەر چەمکێکە کە من گوزارشتکردن لە نەست و نائاگای مرۆڤ  بە کاری دەهێنم. کۆی تێزەکەیشم هەر ئەوەیە کە مرۆڤ ئاژەڵێکی قسەکەرە، لێ چۆنیەتیی ئەوەی کە بزانین ئەم ئاکتی فێربوونی قسەکردنە چی لە مرۆڤ دەکات و هاوکات چۆنیش دروست دەبێت بۆ خۆی جێی بایەخ و سەرنجە.» دیارە لێرەیشدا لاکان ئاماژە بە فرۆید دەکات و دەڵێت: «خودی ئەم پڕۆسەیە لە سەرەتاوە پەیوەندیی بە هەندێ شتەوە هەیە کە فرۆید بە پەیوەندیی بە سێکسوالیتەوە باسی کردووە. لە ڕاستیشدا پەیوەندی بە سێکسوالیتەوە هەیە، لێ دەبێت بزانین کە خودی پەیوەندییەکە بە شێوەیەکی زۆر ورد و تایبەتە.»

ئا لێرەدا لاکان ڕوو دەکاتە ئەو کەسەی کە چاوپێکەوتنەکەی لەگەڵ دەکات و پێی دەڵێت: «دەزانی باسی چی دەکەم، لە کاتی ئەم قسانەدا گڵۆپێکی بچووک لە مێشکتدا داگیرسا؟ هەست دەکەیت حسابم بۆ پێگەی خۆم  لەم قسانەدا کردووە؟»

ئەویش دەڵێت: «من گوێت لێ دەگرم.»

لاکان: «بەڵی گوێ دەگریت! لێ دەستیشت بە شتێکی بچووکەوە گرتووە کە بەرجەستە و نمایشی ڕیاڵ دەکات!»

ئەویش دەڵێت: «من گوێ دەگرم، تێبینییەکان دەنووسم، ئیتر دواتر ئەوە منم بڕیار دەدەم کە چۆن دەیانهۆنمەوە!»

لاکان: «دەیهۆنیتەوە؟ کوڕە، تۆ خۆشبەختیت، لە ڕاستیدا دەتوانیت هەرچییەکت بەدڵە لیی دروست بکەیت!» شتێکی بچووک لە حەقیقەت لە ڕووی دەروونشیکارییەوە ئا لەم دانیشتنەدا سەری هەڵدا و دروست بوو، لێ مەرج نییە دریژە بکێشێت و بەردەوام بێت. ‌هەڵبەت ئەو کەسەی چاوپێکەوتنەکەی لەگەڵ لاکان کردووە زۆر زیرەک وردە و هاوکات بەئاگایە لە ئەدەبیاتی دەروونشیکاریی لاکانی، هەر بۆیە دەتوانێت دنەی لاکان بدات و پێی بڵێت: «هەر وەک ئەوەی تێگەیشتبم لە تیۆریی لاکانی، مرۆڤ لەسەر بنەمای بایۆلۆژی یاخود فیسیۆلۆژی دروست نەبووە بەڵکوو یەک بنەما هەیە بۆ مرۆڤ ئەویش زمانە. ئینجا خۆ بەڕێزم، قەشە جۆنیش هەر ئەم قسەیەی کردووە، کەواتە تۆ هیچی تازەت بۆ قسەکەی قەشە جۆن زیاد نەکردووە کە دەڵێت “سەرەتا وشە بوو!” ئەی مەگەر چی تازەت گوتووە؟»

لاکان: «شتێکی کەمم بۆ زیاد کردووە. (سەرەتا وشە بوو!) بەڵێ، ئەمە ئەوەیە کە قەشە جۆن وتوویەتی. لێ من هەر بەم قسەیە ڕازی نەبووم بەڵکوو بۆ من پرسیارەکە ئەوە بوو ئەی  بەر لە دروستبوونی وشە، چی هەبووە؟ مرۆڤ لە کوێ بووە؟ کە ئەمەیش بۆ خۆی تەفسیر ناکرێت. بە ڕای قەشە جۆن ئینجیلێک هەیە، لێ نەخشەیەکی تریش هەیە کە بە ئەسڵ و سەرچاوەی ژیان (Genesis) ناسراوە و هیچ پەیوەندیی بە وشەوە نییە. ئینجا ئا لێرەدا خەڵک هەردووکیانی پێکەوە جویوە و دەڵێن وشە کار و کردەوەی خودایە- خودای باوک. بە ڕای قەشە جۆن کە ئەسڵی ژیان بە هەمان ڕادەی ئینجیل ڕاستە، بەم پێیەیش بێت خودا سەرەتا لە ڕێی وشەوە و هەر بە وشە دونیای دروست کردووە. لە ئەدەبیاتی جوودا، لە تەوڕاتدا، تەواو ئەوە ئاشکرایە کە بە چ قازانجێک ئەو حەقیقەتە شکاوەتەوە کە نەک هەر بە تەنها سەرەتا وشە بوو، بەڵکوو وشە بۆ خۆی دەکەوێتە پێش سەرەتایشەوە. هەر لەبەر ئەوەی وشە دەکەوێتە پێش سەرەتاوە، ئەوا خودا خۆی دەزانێت کە مافی ئەوەی هەیە هەموو داواکارییەک لە مرۆڤ بکات، چونکە ئەو خۆی سەرەتا دیارییەکی بچووکی پێ بەخشیون، دیارییەکی زۆر (بچووک، بچووک، بچووک)، وەک ئەو دەنکەگەنمەی دەیدەیت بە مریشکێک. خودا خۆی فێری ئادەمی کرد تا ناو لە شتەکان بنێت. تەماشا بکە! خودا وشەی نەدا بە ئادەم چونکە ئەوە بۆ خۆی شتێکی گەورە بوو، بەڵکوو فێری کرد کە چۆن ناو لە شتەکان بنێت؛ ئەمەیش دوو شتی جیاوازە، چونکە ناونان شتێکی ئەوەندە گەورە نییە، بە مانایەی تۆ خۆت ناوەکەت هەیە و فێری ئەوی تر دەکەیت کە بیڵێت… مرۆڤ داوای هیچ شتێکی زیادەی نەکردووە بەڵکوو تەنها ئەوە نەبێت کە ئەو ڕووناکییە بکۆژێتەوە، چونکە خودی ئەو ڕووناکییە کە مرۆڤ ناتوانێت بەرگەی بگرێت، ئینجا لەوەیش زیاتر هیج کەس بە درێژاییی ڕۆشنگەری باسی لەو ڕووناکییە نەکردووە، بەڵکوو لەبری ئەوە هەمووی باسی لە (Aufklärung) کردووە- تکاتان لێ دەکەم گڵۆپێکی بچکۆلەم بۆ بێنن- چونکە ئەمەیش بۆ خۆی زۆر بوو، زۆر لەوە زیاتر کە بتوانین بەرگەی بگرین. هەڵبەت من قەرزاری قەشە جۆنم بۆ ئاماژەکەی کە بەڵێ سەرەتا وشە بوو، لێ با بیرمان نەچێت کە ئەم سەرەتایە زۆر ئاڵۆز و تەمومژاوییە… ماناکەیشی هەر ئەمەیە: بۆ ئەم بوونەوەرە بیمارە، بۆ ئەم بوونەوەرە خاوەنجەستەیە، بۆ خەڵکە عەوامەکەی قەشە جۆن، دراماکە ئەوکات دەست پێ دەکات کە وشە دێتە بوون، ئەو کاتەی وشە بەرجەستە دەبێت وەک کاری خودا هەر وەک ئایینی ڕاستەقینە پێمان دەڵێت. ئێ هەر ئەو کاتەیش کە وشە جێی خۆی لای مرۆڤ دەکاتەوە و دەبێت بە بەشێک لێی ئیتر شتەکان خراپ دەبێت و قڵپ دەبێتەوە. ئیتر هەر دوای ئەوەی مرۆڤ فێری وشە دەبێت، چیتر شاد و بەختەوەر نابێت، چیتر مرۆڤ نابێت بەو سەگە چکۆلەیەی کە کلکی با بدات یان ئەو کەرە جوانەی کە بە تەنها خەریکی دەستپەڕکردن بێت. مرۆڤ چیتر بەرجەستەی هیچ شتێک نییە، مرۆڤ بۆ ئەبەد بە وشە دەکوژرێت و لەناو دەچێت! با بزانیت منیش باوەڕم وایە کە وشە سەرەتایە. ئەوەتا تۆ پێم دەڵێیت کە من هیچ شتێکی تازەم زیاد نەکردووە و نەگوتووە! بەڵێ، ئەوە ڕاستە، خۆ هیچ کاتیش بانگەشەی ئەوەم نەکردووە کە شتێکی تازەم گوتووە یان دۆزیوەتەوە. هەموو ئەو شتانەی باسیان دەکەم ئەوانەن کە لێرە و لەوێ دەیانهێنم، شتێک لێرە و شتێک لەوێ کۆپلەیان دەکەم و بە یەکەوەیان دەنووسێنم. ئێستاکە تۆ دەزانیت، کە من  لە دوای هەموو شتێکەوە و دوای ئەو هەموو ئەزموونەم وەک دەروونشیکارێک، شتێک هەر فێر بووم ئەویش ئەوەیە کە سەرەتا (وشە) بوو. با لێرەیشدا شتێکت پێ بڵێم: ئەگەر ئەوە وشە نەبێت کە ژویسانس دەهێنێت بۆ هەموو ئەو کەسانەی کە دێن قسەم لەگەڵ دەکەن، ئەی کەواتە بۆ جارێکی تر دێنەوە بۆ لام گەر پێویستیان بەوە نەبێت کە خۆیان تیمار بکەن لە پارچەی ئەو وشەیە؟ من ئا لەم گۆشەنیگایەوە تەماشای شتەکان دەکەم. کە قسەکردن لەگەڵ من خۆشی دەدات بە خەڵک، شادیان دەکات، ئەگەر ئەم خۆشییە نەبێت چۆن من کلایەنتم^[1] ((Client دەبێت، بە ڕای تۆ بۆچی جار دوای جار دێنەوە بۆ لام، تۆ دەتوانیت بیر لەوە بکەیتەوە؟ بە دڵنیایییەوە بۆ کەسی دەروونشیکار ئەوە ڕاستە کە سەرەتا وشە بوو! ئەگەر ئەم ئاماژەیە ڕاست نەبێت ئەی بۆ خاتری شەیتان من و تۆ لێرەدا پێکەوە خەریکی چین؟»

لاکان ئاماژە بە فرۆید دەکات و دەڵێت مرۆڤ وەک بوونەوەرێکی قسەکەر دەبەستێتەوە بە نەست و نائاگاوە. دیارە فرۆید نەست وەک ئەو فابریکەی کە زمانی تیادا دروست دەبێت و گەشە دەکات دەیبەستێتەوە بە سێکسوالیتییەوە، بۆ لاکانیش هەمان شتە، لێ لاکان دەڵێت زمان و سێکسوالیتی پەیوەندییان بەیەکەوە هەیە لێ بە شێوەیەکی زۆر تایبەت.

پرسیارێکی تر کە لە لاکان دەکرێت ئەوەیە کە ئەگەر ڕیاڵ هێندە توندوتیژ و گرفتاوییە ئەی نابێت ئێمە لە چنگی ڕیاڵ خۆمان ڕزگار کەین؟

لاکان: «ئەو ڕیاڵەی کە تا ئێستا هەیە و بەری کەوتووین هەر هیچ نییە لەچاو ئەوەی کە ناتوانین بهێنینە بەرچاوی خۆمان، چونکە زۆر بە سادەیی خاسیەت و سیفەتەکانی ڕیاڵ ئەوەیە کە ئێمە ناتوانین مەزەنەی بکەین و بیهێنینە بەرچاوی خۆمان کە چییە و چۆن دەبێت.»

پ: «کەواتە تاکە ڕێگەچارە ئەوەیە کە خۆمان لە ڕیاڵ بە دوور بگرین، ئەمەیش خۆی دەبێتە جۆرێک لە شیزوفرینیای کۆگەل، بەو مانایەی کە دەروونشیکاری و ڕۆڵی دەروونشیکاری خۆی تەواو دەبێت لێرەدا.»

لاکان: «ئەمە بۆ خۆی ڕێگەیەکی زۆر گەشبینە بۆ ئەوەی کە من پێی دەڵێم سەرکەوتنی ئایین. کاتیگۆریزەکردنی ئایینی ڕاستەقینە ناونانی بە شیزوفرینیای مێگەل-کۆگەل بە ڕاستی دیدێکی تایبەتە، پێویستە دانی پیا بنێم کە جێی سەرنجە، لێ زۆر تێرمێکی سایکایتریانەیە.»

«هەڵبەت من ئەوا بیرم لێ نەکردەوە، من باسی ئایینم نەکرد.»

لاکان: «نەخێر، باسی ئایینت نەکرد، لێ وشەکانی تۆ بە شێوەیەکی سەرسوڕهێنەرانە زۆر گونجاوە لەگەڵ ئەوەی کە من هەر لە سەرەتاوە باسم لێوە کرد کە ئەویش ئەوەیە دواجار و لە کۆتاییی هەموو شیکارییەکاندا ئایین زۆر بە باشی هەموو شتێک جۆر و چاک دەکات. پێویست ناکات ئەمەیش زۆر لە سنووری خۆی دراماتیزە بکەین، بەڵکوو دەبێت خۆمان لەگەڵ ڕیاڵ بگونجێنین. بەو مانایەی کە هێشتا سیمپتۆم بە تەواوی نەبۆتە ڕیاڵ، بەڵکوو تا ئێستا هەر ئەو ڕێگەیە کە ڕیاڵ لە ڕێیەوە خۆی بەرجەستە و مانیفێست دەکات لەسەر حسابی ئێمە وەک بوونەوەری زیندوو؛ بوونەوەری زیندوو کە لێدراو و خوراوی دەستی سیمپتۆمین… مرۆڤ وەک بوونەوەرێکی زیندوو ئاژەڵێکی نەخۆشە، هەمیسان گوزارشتی ئەوەی کە: (لە سەرەتادا وشە بوو)، هەمان شتمان پێ دەڵێت.

^[1] مەبەستی لە نەخۆشەکانیەتی.

The post دەروونشیکاری لە نێوان شکست و سەرکەوتنی ئاییندا appeared first on ژنەفتن.

لاکانیش هەر وەک فرۆید کارێکی ئەوتۆی لەسەر ئالودەبوون نەکردووە بەڵام سەڕەرای ئەوەیش چەندین نووسەر ئاماژە و تێزە دەروونشیکارییەکانی لاکانیان بەکارهێناوە بۆ قسەکردن لەسەر گرفتی ئالودەبوون هەم لە ڕووی چارەسەری کلینیکیدا و هەمیش لە دەستنیشانکردن و دیاگنۆسکردنی ئالودەبووندا وەک یەکێک لە کێشە ھەرە گەورەکانی مرۆڤی ئەم سەردەمە.

 نووسەرێکی وەک ھوگۆ فرێدا ئاماژەی بەوە کردووە کە لاکان بە تەنها شەش جار ئاماژەی بە ماددە سڕکەرەکان و ژەهرەواییەکان (تۆکسیکۆمانیا) کردووە^[1]. لەوانەیش لە ساڵی (1938)دا لە نووسینەکەیدا بە ناوی ( ئاستەنگەکانی خێزان لە بەردەم دروستکردنی تاک)دا، لاکان پێشنیاری ئەوە دەکات کە ئالودەبوون پەیوەندی بە (لە دەستچوونی ھارمۆنی و سەقامگیری جیھانییەوە ھەیە) و، ئالودەبوون ھەوڵێکە بۆ سەرلەنوێ دۆزینەوەی (وێنای دایک).

لەساڵی (1946)دا لە نووسینێکی تریدا بە ناوی (Propos sur la causalite psychique)، لاکان ئالوەدەبوون وەک ھەوڵێک دەبینێت بۆ جۆرکردن و جڵەوکردنی «ناتەبایی و گرفتی بەر لە ئۆدیپوسی  نێوان ئێگۆ و بوون». ئەم ھەوڵەیش بە (دەستھەڵگرتن لە ئازادی بە شێوەیەکی تەمومژاوی) ناو دەبات.

دواتر لە ساڵی (1960)دا و لە نووسینێکدا بە ناوی (وێرانکاریی سوبێکت و دیالێکتی ئارەزوو لە نەستی فرۆیدیدا) لاکان دەڵێت: (ئەو ئەزموونەی کە لەژێر کاریگەریی وڕێنەکردنی ماددە ھۆشبەرەکانەوە بەری دەکەوین، زیاتر پەیوەندی بە ویستی گەڕانەوەی پاشەوپاش بۆ دواوە هەیە، هەوڵیکە بۆ ڕێگرتن و لەو دابەشبوونەی  کە بە سەر سوبێکتدا دێت»، ئەم خولیایە بۆ ڕێگرتن و خۆ قوتارکردن لە  لەتبوونە ئەزەلیەکە  وا دەکات  سوبێکت بگاتە ئاستی بیرکردنەوەی بێخەوش کاتێک ژویسانس لە خۆی دەکاتەوە و دووری دەخاتەوە لە خۆی).

لە ساڵی (1966)دا جارێکی تر لە بابەتێکییدا بە ناوی (La place de la psychanalyse dans la médecine) لاکان دەڵێت: (گوتاری زانستی پێگەیەکی باش وهاوکات نوێ دەداتە ماددە ھێمنکەرەوەکان و تەنانەت ئەو ماددانەیش کە دەبنە ھۆی وڕێنەکردن). و خودی ئەم بە شەرعیکردن و ڕێپێدانە بۆ بەکارهێنانی ماددە سڕکەر و هۆشبەرەکان و دواجاریش پراکتیزەکردنیان لە ڕووی دەرمانسازییەوە دوو ئامانجی سەرەکی لە خۆی دەگرێت:

یەکەمیان: کۆنترۆڵکردنی بەکارھێنانی ماددە ھۆشبەرەکانە لەژێر ناو و چەتری دەرمانسازییدا.

دووەمیان: بەکارهێنانی پزیشکی و دەرمانسازی بۆ خودی ژویسانس.

دواتر لە درێژەی ئاماژەکانی سەبارەت بەم مەسەلەیە پێمان دەڵێت کە ژەهراویبوون دوای هەنگاوەکانی گەشەی زانستی دەکەوێت و بەویشەو گرێدراوە بە پەیوەندی (Epistemo Somatic) بە جەستەوە ناوی دەبات.

لێرەدا گرنگە ئاماژە بەوە بکەین کە شکستی کلینیکی بۆ چارەسەری کێشەی ئالودەبوون زۆر جار دەگڕێتەوە بۆ ئەوەی کە خودی سیپتومەکە چارە ناکرێت بەڵکوو دوور دەخرێتەوە یان وردتر بڵێێین لە بریدا ماددەیەکی تر بەکار دەھێنرت بۆ نموونە (مێثادۆن) دەدرێت بەو کەسانەی کە ئالودەن بە ماددەی ھێرۆین کە ئەمەیش ھەر بۆ ماوەیەکی کاتی دەتوانێت یارمەتی کەسەکە بدات تاوەکوو لە بەکارھێنانی ھێرۆین دوور بکەوێتەوە، چونکە خودی ئەم چارەسەرییە هەر وەک ئەوە وایە ئاگر بە نەوت بکوژێنیتەوە!

ئەم ڕاستییەش تێزەکەی فرۆیدمان بۆ پشت ڕاست دەکاتەوە چونکە ئەو ھەر لە سەرەتاوە ئاماژەی بەوە کردووە کە گرفتی  ئالودەبوون بە بەکارھێنانی ماددەیەک لە بری ماددەیەکی تر کرۆکی کێشەکە—سیمپتومەکە چارە ناکات بەڵکوو جۆری ئۆبێکتی ئالودەبوونەکە لە یەکێکەوە دەگۆڕێت بۆ یەکێکی تر.

دواتر لە ساڵی (1973)دا، لە سیمینارێکیدا بە ناوی (Les Non-Dupes Errent)، لاکان دەربارەی حەشیش هەر ئەوەندە دەڵێت کە شتێکی بێسوود و زیادەیە.

لەساڵی (1975)دا لە بابەتێکیدا بە ناوی (Culture aux journées d’études des cartels)دا، لاکان ئاماژە بە ناوبانگەکەی خۆی سەبارەت بە ماددە ھۆشبەرەکان دەخاتە ڕوو و دەڵێت: (تەنھا یەک پێناسە بۆ ماددە ھۆشبەرەکان هەیە کە  ئەویش شتێکە ڕێگە بە جیابوونەوە ولێکھەڵوەشانەوەی ئەو ھاسەرگیرییە دەدات کە لە گەڵ «ویڵیە چکۆلە^[2]دا هەیە).  بە ڕای ئەو کاتێک یەکێک خۆی بە نێر دەبینێت هەر لەبەر ئەوەیە کە کلکێکی بچووکی هەیە، ئەم کلکەیەش ئاماژەیە بۆ زەکەر، ئەمە بە دیوە ئیتومۆلژییەکەیدا ڕاستە، وەلێ  شتێکی تریشی پێویستە تا تەواو هەست بە بوونی خۆی وەک نێرێک بکات ئەویش فالوسە. فالوس خاڵی بە یەکگەشتنی ئەم پاراسیتە/کلکە بچووکەیە بە وەزیفەی  وشەوە-زمانەوە، بەبێ فالوس خودی ئۆرگانەکە دەبێتەوە بە ئامراز لە پەیوەندی بە دالەوە.

ئەم ئاماژانەی سەرەوە  سەبارەت بە ژەهراویبوون بە ماددە هۆشبەرەکان ئەوەمان پێ دەڵێت کە جیاوازییەکی ئەوتۆ لە نێوان تێزەکانی لاکان و فرۆیدا لەسەر ئەم بابەتەدا نییە. وەک پێشتر لەبەشی یەکەمدا باسمان کرد فرۆید باسی لە پەیوەندیی نێوان ئالوودەبوون و دەستپەڕکردندا کردووە و پێی وایە کە دەستپەڕکردن ناوبڕێکی_شۆرتێکی کورتە لەنێوان ئارەزوو و تێربوون، ئەمەیش وا دەکات کە سوبێکت بگات بە چێژی خۆی بەبێ تێپەڕین بە لای ئەوانی تردا و بێ ئەوەی بەریان بکەوێت.

  لاکانیش هەر وەک فرۆید ژەهراویبوون-تۆکسیکۆمانیا بە هەوڵێک بۆ رێگرتن لە لەدەستچوون دەبینێت، بۆ کەمکردنەوەی ناڕەحەتی و گەیشتن بە دۆخێکی لەبارتر لە ڕووی دەروونییەوە. وردتر بڵێین، لاکانیش هەر وەک فرۆید ئالودەبوون  بە پەیوەندییەکی دەستپەڕئاسا بە فالوسەوە بەبێ بەشداری ئەوی تر دەبینێت. وەلێ بە پێچەوانەی فرۆیدەوە بە ڕای لاکان ئالودەبوون جۆرێکە لە  گەشتن بە ژویسانس بەڵام  ئەم گەیشتنە  لە ڕێی فالوسەوە نییە،  بەڵکوو بە دابڕان و شکاندنی پەیوەندی لەگەڵ فالوسدا دروست دەبێت. بە مانایەکی تر، کەسی ئالودە جۆرێک لە ژویسانس بۆ خۆی دروست دەکات کە فالیکی نییە.

 ئەمەی لە سەرەوە باسـمان لێوە کرد کەم تا زۆر، هەموو ئەو ئاماژانەیە کە بە ڕای (هوگو فرێدا)دا، لاکان لە بابەتەکانیدا لێرە و لەوێ سەبارەت بە ئالودەبوون و بەکارهێنانی ماددە هۆشبەرەکان قسەی لە سەر کردووە و سەرنجەکانی خۆی لە بارەیەوە خستۆتە ڕوو. وەلێ یەکێک لە ئاماژە هەرە گرنگەکانی لاکان کە ھوگو فرێدا باسی لێوە نەکردووە بە سەریدا تێپەڕیوە، ئەوەیە کە (جان پێر دوپۆنت) لە مێزگردێکدا سەبارەت بە تۆکسیکۆمانیا ئاماژەی پێ کردووە و دواتریش لە وتارێکدا بە ناونیشانی  (Discourse de la Toxicomanie) بڵاوی کردۆتەوە. دۆپۆنت دەڵێت کە:

(لاکان ئەوەمان بە بیردەهێنێتەوە کە لە (ھەموو حاڵەتێکدا قسەکردن ھەمیشە ئەوانە دەگرێتەوە کە ژەهراویبوون- تۆکسۆمانیکن).  ئەمەش زۆر بەسادەیی پەیوەندیی نێوان زمان و ئالودەبوونمان بۆ بەرجەستە دەکات بەو مانایەی ھەموو بوونەوەرێکی قسەکەر بە سروشتی خۆی کەسێکی-سوبێکتێکی ئالودەیە.

ئەم ئاماژەیەی سەرەوە یارمەتیمان دەدات تاوەکوو زیاتر لە ئاماژەکەی پێشوویش تێبگەین، چونکە کاتێک لاکان دەڵێت کە ماددە هۆشبەرەکان ڕێگە بە لێکهەڵوەشانەوەی ئەو هاوسەرگیرییە دەدات کە  لەگەڵ (ویڵیە چکۆلەدا) هەیە، مەبەستەکەی هەرئەوەیە کە ماددە هۆشبەرەکان یارمەتی کەسەکە دەدەن تا لە ژێر باری ئەو ئاستەنگ و سنوورانەدا -کە یاسا و نۆرمەکانی فالوس بەسەرماندا سەپاندوویەتی- دەرباز بێت.

 بە مانایەکی تر، ماددە هۆشبەرەکان هەوڵیکە بۆ هەڵهاتن لە دەرئەنجام و ئاسەوارەکانی  خەساندن. واتە هەر کات مرۆڤ دێتە ناو نەزمی زمان و دەبێتەوە بە بەشێک لە وەزیفەی زمان ئەوا بیەوێت یان نەیەوێت دووچاری عەشق و سۆز دەبێت بۆ شتگەڵیکی تر کە بە تامی ژەهرن. زمان هەم بەکارمان دەهێنێت و هەم چێژیشمان لێ دەبینێت بە مانا لاکانییکەی. وەلێ کاتێک مرۆڤ بیەوێت لە چنگ سنوور و بەربەستەکانی زمان قوتار بێت ئەوا خۆی لە ناو فەزا و ئەنگێزەی مەرگدا دەبینێتەوە.

لاکان لە کۆتایییەکانی یەکەم وانەی سیمینارێکیدا کەبە (کتێبی XXI^[3]) ناسراوە، پێمان دەڵیت: گرنگە کە مرۆڤ فێڵباز و لێزان بێت و بتوانێت خۆی بە بونیادێکەوە گرێ بدات قایم بکات. هەر لە هەمان وانەیشدا ئەوەمان بۆ ڕوون دەکاتەوە کە کەسە ‌هەڵنەخڵتێنراوەکان ئەوانەن کە نایەڵن و ڕازینابن وەک بوونەوەرێکی قسەکەر لەو فەزایەدا گیر بخۆن و داگیر بکرێن، واتە خۆیان نابەستنەوە بە هیچ بونیادێکەوە.

ھەڵبەت مرۆڤ بە زۆر شێوە دەتوانێت خۆی لە ھەڵخڵەتاندن قوتار بکات. یەکێک لەو ڕێگایانەیش کە مرۆڤ بەکاری دەهێنێت بۆ ئەوەی ‌هەڵنەخڵەتێت ھەست بە گەمژەبوونی خۆی نەکات ئەوەیە کە وەک رێبوارێک بەم ژیانەدا تێپەڕێت و گوزەر بکات. هەموو ئەو کەسانەی باوەڕیان وایە کە ژیان زیاترە لە سەفەرێک لەنێوان بوون و نەبووندا، لەنێوان لە دایکبوون و مردندا. ئەوانەی کە پێیان وایە  ژیان شتێکە گەورەتر لە خودی ژیان خۆی، کە ئەم  ژیانە تەنها سەفەرێکە بۆ گەیشتن بە ژیانێکی تر و باوەڕیان بە بەڵێنی خاکێکی تر و بەهەشتێکی بانزەمینی هەیە. خۆیان بەم ژیانە فانییەوە نابەستنەوە و تیایدا گیرناخۆن. ئەم جۆرە لە ژیان و دونیابینیە وەک ڕێبوارێک وەک  پێشنیاری لاکان بۆ ئێمە گرنگییەکی زۆری هەیە لە سیاقی ئالودەبووندا و لە تێگەشتنمان بۆ بیروبۆچوونەکانی ئەو سەبارەت بەم بابەتە.

بە ڕای لاکان لەنێوان ژیان و مردندا مرۆڤ نەک هەر بە تەنها بەر گەلێک بونیادی جیاواز، بەڵکوو بەر خودی ترۆپکی ژیانیش دەکەوێت، ئەم بەرکەوتنەیشی لە فۆڕمی ژویسانسدا وەک جەستەیەکی زیندوو بەرجەستە دەبێت. واتە سوبێکت لە سەفەری ژیانیدا لەنێوان لەدایکبوون و مردندا هەم بەر بونیادە جیاوازەکان وە هەمیش بەر ژویسانس دەکەوێت. وەلێ بونیادەکان و ژویسانیش خۆیان بەر یەک دەکەون و کار لە یەک دەکەن. لەم بەرکەوتنەیشدا سوبێکت هەمیشە فریو دەخوات و هەڵدەخڵەتێنرێت بە ناوی ژویسانس خۆیەوە. ھەر بۆیە یەکێک لەو ڕێگەیانەی کە سوبێکت بەکاری دەهێنێت بۆ خۆلادان و خۆپاراستن لەم فریودانە، سڕکردنی جەستەیە بە مادە هۆشبەرەکان _ کحولییەکان. بە مانایەکی تر، کەسانی ئالودە ڕازی نین خۆیان ببەستنەوە بە هیچ بونیادێکەوە بەڵکوو دەیانەوێت سنوورەکان ببەزێنن و تێانپەڕینن لە ڕیی بەکارهێنانی ئەم مادانەوە. هەر ئەم هۆکاریشە  دەیانکاتە کەسی  ئالودە و سەرگێژ چونکە درک بەوە ناکەن و نازانن  کە بە ناوی دەربازبوون لە تەڵەی ژویسانس جارێکی تر  خۆیان دەکەنەوە بە کۆیلەی ژویسانس.

بۆ ئەوەی زیاتر لە پەیوەندیی کەسی ئالودەوە بە ژویسانسەوە ڕوون بکەینەوە ئەوا ئاماژە بە پێناسەکەی لوز ڕایک سەبارەت بە ئالودەبوون دەکەین. بە ڕای ئەو ئالودەبوون بریتییە لە هەڵبژرادنی جۆرێک لە ژویسانس کە سەربەخۆ خۆی ڕێک دەخات بەبێ خۆبەستنەوە بەو بونیادانەوە کە پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان دیاری دەکەن. هەڵبەت لێرەدا مەبەست لەوە نییە کە خودی پەیوەندیی کۆمەڵایەتی ڕۆڵی گەورە و بەرچاوی لە ئەزموون و هۆکارەکانی ئالودەبووندا نییە. بەڵکوو دیسانەوە کاریگەرییەکانی ئالودەبوون بۆ سەر کەسەکە پەیوەندی بە کەسانی ترەوە نییە بەڵکوو شتێکە سەربەخۆ بەڕێوە دەچێت.

ئێمە لە جیهانێک و کەلتوورێکدا دەژین کە چێژ و ژویسانس بۆتەوە بە بەرپرسیارێتی و ئەرک لەسەر شانمان. ئەوەی کە پەیوەندیی نێوان مرۆڤەکان ڕادەگرێت و ڕێکی دەخات وەرگرتنی چێژ و خۆشی شادییە.  فەیلەسووف و نووسەری فەڕەنسی (گیلیس لیپۆڤیتسکی) لە کتێبی (زەمەنی هایپەرمۆدێرن)دا باس لەوە دەکات کە زەمەنی مۆدێرنەی دووەم دەستی پێ کردووە. زەمەنێکە کە بە ناڕێکوپێکی و جیهانگیرییەوە دەناسرێتەوە و بە شیوەیەکی سەرەکیش لەسەر سێ فاکتەر وەستاوە کە ئەمانەن: بازار، کاریگەریی تێکنۆکراتی  و خودی تاکە کەس خۆی. لیپوڤیتسکی دەڵێت: (ئەم مۆدێرنیزەیشنەی جیهان لە ڕێی نیهیلیزمی کاڵای تەکنۆکراتییەوە بۆ خۆی پرۆسەیەکە کە لە بۆشایییەکەدا گێژ دەخوات و دەخولێتەوە بەبێ هیچ ئامانج و مانایەک). ئەو باس لەوە دەکات کە ئێمە لە سەردەمێکدا دەژین کە چێژ بۆتە دیکتاتۆر بە سەرمانەوە. بەڵام ئەوەی کە جێی نیگەرانی و ترسە ئەوەیە کە چۆن تا بێت شوناسی مرۆڤەکان لەژیر دەسەڵات و هەژموونی ئەم دیکتاتۆرەدا لاواز و پووچ دەبێت. لە زەمەنێکدا دەژین کە تا بێت زیاتر و زیاتر بەر ناسەقامگیری و ناجێگری مرۆڤەکان دەکەوین، ئێمە شایەتحاڵی زەمەنێکین کە نیشانە و سییمپتومەکانی لاوازی دەروونی مرۆڤ هەر لە خەمۆکی، ترس و دڵەڕاوکێ، خۆکوشتن، ئالودەبوون، ئازاردنی خود و خۆبریندارکردن، ناجێگیری خواردن… هتد، لە زیادبووندایە. بە مانایەکی تر، مرۆڤ لەم سەردەمەدا هێندە تەنیا ماوەتەوە لەگەڵ هەژموون و دەسەڵاتی چێژ وەک سەرسەخترین دیکتاتۆر، ئەمە وای کردووە کە  هەموو میکانیزمە بەرگرییەکانی پێشوو بە جۆرێک لە جۆرەکان لە پەک کەوتووە و دادی نادات تا هارمۆنی و ئارامی بۆ دەروونی خۆی بگەڕێنێتەوە هەست بە بوونی خۆی بکات. بونیاد و پەیوەندیی کۆمەڵایەتی چیتر ئەو چاڵ و چۆڵی و بەتاڵییە پڕ ناکەنەوە کە مرۆڤ لەژێر سایەی کەلتووری سەرمایەداری و بەرخۆریدا بە دەستیەوە دەناڵێنێت. لەم سەردەمەدا مرۆڤەکان لەژێر باری قورسی ژیاندا هەمیشە هیلاک و پرزە بڕاون، لیپۆڤیتسکی لەم بارەیەوە دەڵێت: (لە کەلتووری بەرخۆریدا دواجار ئەوەی کە مرۆڤەکان لە سەروو هەموو شتێکەوە بە دوایدا وێڵن هەستکردنە بە خۆشی، هەستێکی چڕو پڕ بە خۆشی، هەستێکی سەربەخۆ کە پشت نەبەستێت بە پێگەی ئەوانەوە بەڵکوو تەنها بە ئەزموونی خۆشی و خودی چێژ خۆیەوە).

ئەم عەوداڵی و گەڕانە بە دوای هەستکردن بە خۆشی و ئەزمونکردنی چێژ وای کردووە کە تا زیاتر مرۆڤ هەست بە ئازار و ناڕەحەتی ژیان بکات ئەوا زیاتر و زیاتر مافی خۆشبەختی و هەستکردن بە چێژ لە خۆی داوا دەکات و خۆیشی دەکاتە بەرپرسیاری یەکەمی دەستەبەرکردنی ئەم مافە. هەر بۆیە بۆ ئەوەی بتوانین لەم کەلتوورەدا جێمان بێتەوە و بەردەوام چێژ وەرگرین، پەنا دەبەینە بەر ئەو سییمپتومانەی کە خودی چێژمان بۆ دروست دەکەن یان وردتر بڵێین ئەو سیمپتومانەی کە کاریگەریی ژویسانسمان بۆ بەرهەم دێنین، دیارە ئالودەبوونیش یەکێکە لەو سیمپتومانە.

لە کاتێکدا خودی کەلتووری بەرخۆری هیچ داوایەک و بەرپرسیارێتیەک ناخەتە سەر تاکەکانی تا خۆیان ڕێگەچارە بدۆزنەوە بۆ چارەسەرکردنی کێشە و نەهەماتییەکانیان بەوەی کە بتوانن ڕووبەڕووی ببنەوە بەڵکوو بە پێچەوانەوە لە کەلتووری بەرخۆریدا چارەسەری هەموو کیشەکان لە دەرەوەی مرۆڤ خۆیەتی و بۆی ئامادە کراوە و دەتوانێت بە پارە بیکڕێت. کەلتوورەکە بە تۆپزی و بێڕەحمانە چارەسەری دەرەکی دەسەپێنێت بەسەر مرۆڤەکاندا، وایان لێ دەکات لە دەرەوەی خۆیان بە داوی خۆیاندا بگەڕین. یەکێک لە دەرئەنجامەکانی ئەم تەڵەیەی کەلتووری سەرمایەداری و بەرخۆریش ئەوەیە کە مرۆڤ زیاتر و زیاتر گیرۆدەی ئەو چارەسەرانە دەکات کە لە دەرەوە بۆی دانراوە، بەمەیش زیاتر وێڵی وەهمی گەیشتن بە چیژ دەبێت.

دیارە لاکان لە یەکێک لە وانەکانیدا ئاماژەی بە هەمان بابەت کردووە و دەڵێت لە جیهانی مۆدێرنەدا گوتاری سەرمایەداری دەبێتە گوتاری زاڵ. گەشەکردن و بەرە و پێشچوونی زانست و بازاڕ هاوکات تێکەڵبوونیان بە دیموکراتی لیبڕاڵ بوونەتە هۆی برەودان و پێشخستنی ئەم گوتارە. ئەو یاسایییەی کە ئێستا خەڵکەکان کۆ دەکاتەوە و یەکیان دەخات قەدەغەکردن و دابەشکردن و ڕیکخستنی ژویسانس نییە بە تەنها بەڵکوو گۆڕاوە بۆ ئایدیاڵێکی تر کە ئەویش ئازادیی تاکەکانە. ئازادییەک کە خاسیەتەکانی کورت کراوەتەوە بۆ داواکردن و هەڵپەکردن بۆ چنگکەوتنی ژویسانسی زیاتر، کە ئەمەیش بۆ خۆی دەتوانیت هێندەی بۆت دەکرێت بیفرۆشیتەوە بە ئەوانی تر و سەواو مامەڵەی پێوە بکەیت. کەواتە گوتاری سەرمایەداری گوتارێکی زاڵتری بە سەری گوتاری ئاغا- سەرداردا هێناوە ئەگەرچی لە هەردوو گوتارەکەدا ئەوەی کە بەڕێوەی دەبات و دەیجووڵێنێت ئارەزووە، بەڵام دوو جۆر لە ئارەزووی جیاوازمان هەیە کە هەر یەکەیان بە ئاڕاستەیەکی جیاواز کار دەکات. لە کاتێکدا گوتاری ئاغا بەرجەستەی ئارەزوویەکە بۆ یەکخستنەوەی پەیوەندیی کۆمەڵایەتی و بە بەردەوامی کار لە سەر بونیادی کۆمەڵایەتی دەکات ئەوا گوتاری سەرمایەداری نوێنەرایەتی خواست و ئارەزووی تاکگەرایی دەکات. پرکردنەوەی ئەم ئارەزووە و هاوکات تێکردنیشی پێویستی بە ئەوانی تر و پەیوەندیی کۆمەڵایەتی نییە. هەر بۆیە تێگەشتن لە ئالودەبوون وەک یەکێک لە کاریگەرییەکانی گوتاری سەرمایەداری لە کەلتووریی مۆدێرنەدا کارێکی گرنگە.

لاکان لەم بارەیەوە دەڵێت: (هەموو گوتارەکان کاریگەرییان لەسەر مرۆڤ کاریگەرییەکی مەستانەیە.  کاریگەریی گوتارەکان بۆ خۆیان جۆرێک لە پێشنیاریان تێدایە. بەو مانایەی کە گوتار هەمیشە جۆرێک لە مەستبوون خەولێخستن لەگەڵ خۆی دێنێت. تەنها لەو کاتانەدا نەبێت کە مرۆڤ درکی نییە و تێناگات، ئەوا ئەو کاتە بە ئاگا و هۆشی دێنێتەوە). کەواتە خاڵیکی هاوبەش لەنێوان گوتار و خراپ یان زێدە بەکارهێنانی ئەلکهول و ماددە هۆشبەرەکاندا هەیە، ئەویش ئەوەیە لە هەردوو حاڵەتەکەدا مرۆڤ  سەرمەست دەکەن، خەو لێ دەخەن و بێئاگای دەکەن. پرسیارەکە ئەوەیە ئایا دەتوانرێت ئەم سوبێکتە سەرخۆش و سەرمەستە بە ئاگا بهێنرێتەوە؟

ئالودەبوون و پەیوەندیی کۆمەڵایەتی 

با کەمێک بگەڕێنەوە سەر  چەمکی ( ڕێبوار_گەڕیدە) کە چەمکێکی گرنگی لاکانییە لەنێو سیاقی ئالودەبووندا و بزانین بۆ کەسی ئالودە مانای سەفەرکردن و گەڕان چی دەگەیەنێت؟ وەڵامی ئەم پرسیارەیش زۆر بە سادەیی ئەوەیە کە کەسی ئالودە دەگەڕێت بە دوای وەڵامێکی ئەرێنیدا بۆ ئەو نوقسانیەی کە لە ئەوی تردا ئەمی ئالودە ئەزموونی دەکات. هەر بۆیەش زۆر پەیوەست، هۆگر و خولیای ئەو مادەیەن کە ئەوان بە ئایدیاڵی دەبینن وەک وەڵامێک لە سەرگێژی و خولخوارندوەی خۆیان بۆ دروستکردنی مانا بۆ ژیان.

 بۆ کەسی ئالودە  گەڕان بە دوای مانای ژیاندا پێوستی بە دالێکە لە جۆرێکی تر، وەلێ هەر خودی ئەم پەیوەندییە خۆگیرییە بە دالەوە دەبێتەوە بە کیشەو ئاستەنگ بۆ ژیانیان. بەو پێیەی کە دال شتی مادییە و توانای تێپەڕاندن و کەماڵبوونی خۆی هەیە. کەسانی ئالودە ھەمیشە لە گەڕاندان عەوداڵن بە دوای چارەیەکی ئایدیاڵ بۆ کێشەو گرفتەکانی ژیان. کەسانی ئالودە ھەست بە پووچی ژیان دەکەن و پێیان وایە ژیان خەرابات و ئازارێکی قووڵە، ھەر ئەمان خۆشیان جیاواز لە کەسانی تر لەو ئازارە دەگەن و تامی دەکەن. کەسانێکن قبوڵی ژیانیان نەکردوە وەک خاڵی دەستپێکی مردن. ھەر بۆیە پێویستیان بە فریادڕەسێکە، بە مەستبوونە، خۆگێژکردنە و خۆخڵەفاندن بە مەبەستی ڕەتکردنەوە و نکوڵیکردن لە بوون و لەو بونیادەیش کە تیایدا دەژین. مەی و ماددە ھۆشبەرەکان دەتوانن ئەو خەیاڵە لە زهن و هۆشی کەسی ئالودەدا دروست بکات کە چارەیەکی ئایدیاڵ و دانسقەی بۆ پرسی وجودی خۆی دۆزیوەتەوە. بۆ کەسی ئالوودە گرنگ نییە جۆری ئەو چارەیە چییە و چۆن لە سەر خۆی و دەورووبەرەکەشی دەکەوێتەوە. بەڵکوو ھێندە بەسە کە ئەمانە خۆیان دەکەونە وەھمی ڕازیبوون و تێربوونێکی کاتییەوە. بێبکان لەوەی کە چی لە دەست دەدەن لەو ڕێگەیەدا مادامەکی بە خەیاڵی خۆیان بەرەو گەیشتن بە حەقیقەت مل دەنێن و دەڕۆن، گرنگ ئەوەیە ئەوان لەو سەفەرەدا دەتوانن بگەن بە دوا پنتی بوون ئەگەر چی لە ڕێێ فەنابوونەوەیش بێت.

کەسی ئالودە بەردەوام لە سەفەردایە بەردەوام خەریکی پشکنینی خاکێکە کە بە تەنها لە خەیاڵ و زهنی ئەودایە. هەموو دەرفەتێکی مەستبوونی سەفەرێکە بۆ نائاگایی، ڕۆشتنێکی دوورە بەرەو نادیار و ناشوێن. پریاسکەی کەسی ئالودە بۆ ئەو سەفەرە هیچ ترسێکی بۆ نەگەڕانەوە و تیادا نییە، بێباکە لەوەی کە دوا مەنزڵی سەفەرەکەی وەک گەڕیدەیەک هەر گەیشتنە بە مەرگی ڕووت خۆی.

من خۆم چەند ساڵیک لە مەبەر پیش ئەوەی بزانم و ئەوە بخوێنمەوە لەسەر گرنگی چەمکی (گەڕیدە) لای لاکان لە سیاقی ئالودەبووندا. لە دانیشتنیکدا لەگەڵ کەسێکی ئالودە بە ئەلکهول  باسم لەم سەفەرکردنە کرد. هەوڵمدا مانای ئەم سەفەرکردنە بۆ کەسەکە ڕوون بکەمەوە، کە چۆن ئەو بە بەردەوامی لە سەفەر و گەڕاندایە. سەفەرێک کە زۆر بە ئاگاوە خۆی بۆ ئامادە دەکات، وەلێ بەبێ ئەوەی بزانێت و درک بەوە بکات کە سەفەر بەرە و نائاگایی دەکات. هەموو جارێک پریاسکەیەک لەگەل خۆی دەبات. تێشووی سەفەرەکەی جگە لە چەند قاپە ویسکی، چەند بیرەیەک، چەند پاکەتێک جگەرە هیچی تری تیا نییە! هەوڵمدا ئەوەی بۆی روون بکەمەوە کە ئەو زۆر بە ورردی بیر لەو سەفەرە دەکاتەوە بەڵام ئەوەی کە بیری لێ ناکاتەوە و حسابی بۆ نەکات (گەڕانەوەیە) بۆ ئێستا و ئێرەی. بەو مانایەی کە کەسی ئالودە سەفەرێک بەرەو نائاگایی دەکات هیچ بیر لەوە ناکاتەوە بە خەیاڵیدا نایەت کە لە پلانی سەفەرەکەیدا ئەوە دابنێت ئەی ئەگەر نەگەڕایەوە بۆ ژیان و دواجار گەشت بە دوا مەنزڵگەی نەست و نائاگایی خۆی کە مەرگە. هەر ئەم گوێنەدان و بێباکییە بە نەگەڕانەوە وا دەکات کە کەسی ئالودە  سەڕەڕای ئەوەی دووچاری ناڕەحەتییەکانی (^[4]Abstinence ، Overdose) دەبێت و زۆر جار لە مردن دەگەڕێتەوە کەچی هەر تەمێ خواردوو نابێت و جارێکی تر  دەگەڕیتەوە لای ئۆبێکتی عەشقەکەی، هەموو جارێکیش لە جاری پیشوو زیاتر لە ئامێزی دەگرێت و پێوەی دەنوسێت.

ئێستا کاتێک سەرقاڵی ئەم نووسینەم درک بە وردکاری ڕۆڵی خۆم لەو پەیوەندییەدا دەکەم. کێشەی من وەک دەروونشیکارێک و شارەزایەک ئەوە بوو کە زۆر زیاترم لەوە دەزانی و درکم پێدەکرد لەوەی کە دەبوو بیزانم. هێندە قووڵ خزابوومە ناو نەستی و نائاگای ئەو کەسەوە کە تەواو ڕووت دەمبینی. لە هەندێ کاتدا بە جۆرێک هاوشوناسی دۆخەکەی بووبووم کە دەمویست بچمە ناویەوە و ڕووبەڕووی کیشەکانی ببمەوە.  هەر ئەم زۆر زانین و هاوئالودەییە  بوو کە وای کرد من وەک شارەزایەک نەتوانم ئەو پەیوەندییەی نێوان ئەو وەک سوبێکت بەو ئەوی ترەوە (کە ئۆبێکتی ئالودەبوونەکەیەوە) بدۆزمەوە. لە بەشێکی تری ئەم نووسینەدا دێمەوە سەر ئەم خاڵە و باس لە کەسی هاوئالودە یان هاوخۆلیا دەکەم کە نیشانە و زیانەکانی گەر زیاتر نەبێت لەوەی کەسی ئالودە ئەوا کەمتر نییە. تراومای کەسی هاوئالودە و گێرۆدەبوونی بە کەسی ئالودە، جەزرەبەیەکی دەروونییە لە جۆرێکی تر، نەهامتییەکانی هەم لە ڕووی دەروونییەوە وە هەم لە ڕووی فیزیکیەوە زۆرن. کەسی هاوئالودە جا چ وەک خەمخۆر، گوناهبار، بەرپرسیار یان ئەوەی پێی دەڵێن ئەوی تری کەسی ئالودە ، بابەتێکە جێی سەرنج و لێکۆڵینەوەیە کە پێویستە هەڵوەستەی لەسەر بکەین.

وەک پێشتر باسمان کرد گرێی سەرەکیی کەسی ئالودە خولیا و ئارەزوومەندییەتی  بۆ چێژوەرگرتن بەبێ گوێدان بە کۆت و پێوەندە کۆمەڵایەتییەکان. لە کاتێکدا کەسی ئاسایی چێژ و ئارەزووی خۆی بەرتەسک دەکاتەوە تا بتوانن خۆیان بگونجێنن و هاوکات بتوانن وەک تاکیک لە ناو پەیوەندییە کۆمەڵاتییەکاندا بمێننەوە و جێگە و پێگەی خۆیان تۆکمە بکەن، ئەوا کەسی ئالودە ژیانی خۆیان تەرخان دەکەن تا بگەنە ترۆپکی بوون لە ڕێگەی چێژی خێرا و دەمودەستەوە. کاتێک قسە لەگەڵ زۆربەی ئەو کەسانە دەکەیت کە کێشەی ئالودەبوونیان ھەیە ئەوا لە یەکەم دانیشتنەوە ئەوەت بۆ دەردەکەوێت کە ئەمانە بەرگەی داوا و ئەرکەکانی دەرەوەی خۆیان نەگرتووە، نەیانتوانیوە خۆیان لەگەڵ ژیان بگونجێنن و هەمیشە خەتایەک هەیە کە لە دەرەوەی خۆیان کە دەیانچەوسێنێتەوە، نادادییەک هەیە کە تەنها هەڕەشەکەی بۆ ئەم کەسانەیە.  ئەم هەستکردنە بە زوڵم و زۆری ژیان، بە بەدبەختی و نەگەشتن بە شادی کەڵکەڵەی کەسی ئالودە بە ئۆبێکتەکەیەوە زیاتر و توندتر دەکات. فرۆید دەڵێت:

 (کاتێک داوا و ئەرک لەسەر مرۆڤ زیاد دەبێت! یان مەیلی شۆڕشی تیادا دروست دەکات و یان دەیکاتە کەسی نیرۆییکی، یاخود بە بەدبەختی دەمێنێتەوە^[5]).  هەر بۆیەش خۆبەستنەوە و ھاوشوناسبوون لەگەڵ ئادیاڵێک، ئایدۆلۆژییەک، یان فیگەرێکی پاڵەوان لە فیگەری سەرۆک و باوکە وەھمییەکان، دەتوانن وەک قەرەبووییەک بۆ ئەو ناشادی و کەموکورتییەی ژیانی مرۆڤ کار بکەن. بەڵام لە حاڵەتی ئالودەبووندا سوبێکت بەر میکانیزمێکی تری بەرگری دەکەوێت کە تەواو جیاوازە. ڕەنگە لێرەدا پێناسەیەکی تری ڕایک لوز سەبارەت بە ئالودەبوون یارمەتیمان بدات تاوەکوو لەم خاڵە تێبگەین، ئەو دەڵێت: (ئالودەبوون بریتییە لە پرۆسەی بەرجەستەکردن و نمایشکردنی ئایدیاڵێک لە شوێنە چۆڵەکاندا كاتێک خودی ئایدیاڵەکە دەبێتەوە بە ئۆبێکتێکی بەکارھاتوو-سواو یان کاتێک ئایدیاڵ دەبێتەوە بە خودی ئەو  نوقسانی و کەموکورتییەی کە لە دوای تێربوون و ڕازیبوونەوە بۆمان دەمێنێتەوە ئەوەی کە لە سەرەتاوە بە ھۆی داوا و فشاری ئەوانی ترەوە دروست بووە..).

ئەگەرچی لە زۆرینەی سیاق و کۆمەڵگەکانی دونیادا مەیلێک بۆ جیاکردنەوەی کەسانی ئالودە هەیە هەم وەک لادەر وە هەمیش وەک کەسانی نەخۆش کە پێویستیان بە یارمەتی هەیە بە تایبەت ئەو کاتانەی کە کەسەکە دەبڵ دیاگنۆسی هەیە. سەرەڕای ئەو ڕاستییەش کە دونیای ئەمڕۆمان خۆی مرۆڤی بێدەرەتان و بێچارە بەرهەم دەهێنیت چونکە مرۆڤی ئەم سەردەمە گیرۆدەی دەستی چێژی خێرایە، وەلێ هێشتا کەسی ئالودە شتێک لە بەرپرسیارێتی لە سەر شانە چونکە ئەو خۆی بە کامڵی ئەقڵی خۆیەوە بژاردەیەک دەکات. ئەم بژاردەیەشی لەسەر ئاستی سوبێکتە بەوەی کە بە خێراترین و کورترین ڕێگە و لە ڕێی بە ژەهراویکردنی جەستەی خۆیەوە دەیەوێت بگات بە تێربوون و ڕازیبوونێکی کاتی. کەسانی مودمن و ئالودە هەموو ئارەزووی خۆیان کورت دەکەنەوە بۆ گەشتنەوە بە یەکەم چێژ، بە یەکەم نەشوەی گەشتن و شادبوونەوە بە ئۆبێکتی لەدەست چوو. یەکەم مەستبوون، یەکەم ختوکەی ڕۆح، یەکەم ساتی گەشتن بە ئۆرگازم. هەتا کەسی ئالودە شکست بێنێت لە تامکردن و گەیشتنەوە بە یەکەم ئەزموونی چێژ، زیاتر بەردەوام دەبێت و بەڵێن بە خۆی دەداتەوە کە ئەم جارەیان بە نەفەسێکی تر، بە پێکێکی زیاتر، یان بە مژێکی زیاتر دەتوانێت ئەو لەزەتە بداتەوە بە ڕۆح و بە جەستەی.

 ئەوەی ئالودەیە بە مەی خواردنەوە، بە لە دەستدانی کەسە نزیکەکان ماڵ و مناڵ، ئیش و شتەکانی دەوروبەری دەستبەرداری بتڵە شەرابەکەی نابێت واز لە ساتەکانی خوماری و مەستی خۆی ناهێنێت هەر لەبەر ئەوەی دەکەوێتە دەرەوەی سیاقە کۆمەڵایەتییەکەی خۆیەوە. چونکە هەموو ئەو شتانەی کە لە دەستی دەدات هێندەی ئەو ئۆبیکتە سەرەتایییە نرخ و بەهای نییە کە ئەم لە گەڵ یەکەم ئەزموونی سەرمەستبووندا لە کیسی داوە و هەرچیەک دەکات ناگەڕیتەوە سەری.

ئەوەی قومارچییە بەردەوام پارە و ماڵ و موڵکی دەدۆڕێنێت، تەنانەت هەندێک جار لەسەر مێزی قومار کار دەگاتە سەر دۆڕاندنی کچەکانیشی، دەستبەرداری قومارکردن نابێت و وازی لێ ناهێنێت هەر لەبەر ئەوەی دۆڕاوە. بەڵکوو هەموو دۆڕانێکی دەبێتەوە بە بەڵێنێک کە جاری داهاتوو سەرەی خۆیەتی قومارەکە بباتەوە وبەمەیش دەگات بە ترۆپکی بوونی خۆی. هەڵبەت ئالودەبوون بۆ کەسی قومارچی جیاوازە لە ئالودەبوونەکانی تر بە ئەلکهول و ماددە هۆشبەرەکان، بەو مانایەی ئەوەی کە کەسی قومارچی لە سەرەتاوە ئالودەیەتی ئۆبێکتێک نییە بتوانیت بە دەست بیگرێت و هەستی پێ بکات و تامی بکات. بەڵکوو قومارچی ئالودەی خودی چانس و ئەگەری بردنەوەیە، یاری بە چانس و بەختی خۆی دەکات. لە دۆخی قومارکردندا کەسی قومارچی خۆی لە بەرکەوتنی ئەوی تر نادزێتەوە و بە دوورناگرێت تا بگات بە چێژی خۆی بەڵکوو قومارکردن واتە ڕیسکردن بە هەل و  فرسەتی بردنەوە. کە ئەمیش  بۆ خۆی جۆرێکی ترە لە ژویسانس. ئەمە مانای ئەوە نییە کە قومارکردن هێندەی ئالودەبوون بە ئەلکهول و ماددە هۆشبەرەکان مەترسیدار نییە یاخود قومارکردن کێشەی ئالودەبوون دروست ناکات. بەڵکوو لەوەیش زیاترە چونکە کەسی قومارچی یاری بە چانسی خۆی دەکات چانسی بردنەوە یان دۆڕان. قومارچی هیچ وانەیەک لە دۆڕانەکانی خۆی وەرناگرێت، هەموو کەوتنێک و دۆڕانێک  بۆی دەبێتەوە بە وچانێکی تر بۆ فرسەتی بردنەوە. وەکچۆنیش کەسی ئالودە بە قومارکردن هەرگیز ناوەستن لە یاریکردن گەر براوەش بن. بردنەوە و دۆڕان یەک مانای هەیە ئەویش ڕیسکی زیاتر و یاری زیاتر. بە مانایەکی تر، تا کەسەکە زیاتر قومار بکات زیاتر دەدۆرێت زیاتر لە وەهمی بردنەوەدای خۆیدا دەژی، خودی ئەو وەهمەیەش جۆش و خرۆشی دەداتێ وایلێدەکات ماڵ و  تەنانەت ژیانی خۆیشی بخاتە خزمەتی ئەو وەهمەوە. لەبەر ئەوە ئاسایییە کە بڵێین دۆڕان و قەرزاری دیوەکەی تری قومارکردنە، کەسی قومارچی تا زیاتر قەرزار بێت زیاتر یاری دەکات. قەرزاری بۆ کەسی قومارچی کێشە نییە بەڵکوو دەبێتەوە بە پاڵنەرێک بۆ خۆبەستنەوە بە وەهمی بردنەوە. لاکان لە سیمیناری (II) دا دەڵێت: (لە یاریکردنی چانسدا گومانی تیادا نییە کە قومارچی بەخت و چانسی خۆی تاقی دەکاتەوە، ھەرئەوەش نا بەڵکوو قەدەری خۆیشی لە خودی یارییەکەدا دەخوێنێتەوە و دەبینێت. باوەڕی وایە کە شتێک خۆی نمایش دەکات کە تەنھا پەیوەندی بە ئەوەوە ھەیە، وەلێ من دەتوانم بڵێم، ھیچ کات، ھیچ شتێکی بۆ ئەوی قومارچی لێ نییە و هیچ شتێکیش چاوەڕێی ناکات) ^[6].

فرۆید لە وتارەکەیدا دەربارەی دۆستۆڤیسکی دەڵێت: ھەستکردن  بە گوناھ بۆ کەسی نیرۆتیکی_عوسابی فۆڕمێکی دیار و ئاشکرا وەردەگرێت لە جۆری ئەو بار و قورساییە کە قەرزاری دروستی دەکات. لەم بارەیەشەوە فرۆید ئاماژە بە یەکێک لە نامەکانی دۆستۆڤێسکی دەکات کە بۆ فرۆیدی نووسیوە و دەڵێت: (ئەوەی گرنگە خودی یارییەکەیە، سوێند دەخۆم کە ھیچ پەیوەندی بە چاوچنۆکیم بۆ پارەوپوول نییە، ئەگەر چی خوایش دەزانێت کە من چەندە پێویستم بە پارەیە…^[7]).

هەر بۆیەش دەتوانین زۆر بە سادەیی بڵیین کە ئالودەبوون واتە چێژی ڕەها، چێژێک بەبێ کەموکورتی.  چیژێکی بێخەوش کە دەتگەیەنێتەوە بە یەکەم لە دەستچوون. کێشەی کەسی ئالودە هەر ئەوە نییە کە دەگەڕێت و عەوداڵە بۆ گەشتنەوە بە یەکەم ئەزموونی چێژ بەڵکوو گرفتەکەی ئەوەیە کە نازانێت و بیری نییە یەکەم تام و چێژی بەریەکەوتنی لەگەڵ ئەو ئۆبێکتە چۆن بووە، چ جۆش و خرۆشێکی داوەتێ؟ چونکە ئاشکرایە کە یەکەمین مژی جگەرە، یەکەم پێکی شەراب، یەکەمین ئۆرگازم و یەکەمین لەزەت و سەرمەستبوون بە  یەکەمین ‌هەڵمژینی خەتی کۆکاکین هیچ کام لەم ئەزموونانە یەکسەر و ڕاستەوخۆ چێژی ڕەهایان نەبەخشیوە بەڵکوو زیاتر ئەو هەستەیان بەخشیوەو زەقکردۆتەوە کە تۆ وەک سوبێکت چێژ نەکردەوە و نەتبووە. هەر بۆیەش ئاساییە ئالودەبوون بە جۆرێک لە جۆرەکان بە تراوماوە ببەسترێتەوە، بەو پێیەی بۆ کەسی ئالودە ئەم ئەزموونە سەرەتایییە تراوماتیکیە بە سروشتی خۆی جۆرێک لە هەستی لەکیسچوون و کەموکورتی لەگەڵ خۆی دێنێت. وەلێ خودی ئەم ئەزموونە تراوماتیکیەش دەبێتە هۆی دروستبوونی ئۆبێکتێکی باڵا کە کەسی ئالودە بە دوایدا دەگەڕێت عەوداڵی دەبێت تا جارێکی تر بیدۆزێتەوە. ئەم تراومایە خۆی دەبێتە هۆی گەڕان بە دوای ئۆبێکتی لە کیسچوودا، بەڵام کەسی ئالودە عەوداڵییەکە و گەڕانەکە لە تراوماکە دەکاتەوە ئەوەی بۆی دەمێنێتەوە خودی بوونێک-ئۆبێکتێکە بەبێ نوقسانی.

کێشەی کەسی ئالودە لەوەدایە کە  ئۆبێکتی عەشقەکەی ئەو شت گەل و کەسانە  نین کە لە دەورین  بەڵکوو ئۆبێکتی عەشقەکەی ئەوەیە کە لە دەوری نییە و دوورەدەستە. کەسی ئالودە عەوداڵ و سەرگەردانانە بە دویدا وێڵە ودەگەڕێت. وەلێ گرفتەکە لەوەدایە کە کەسی ئالودە  پوووچی و بێ بەهایی ئەو شتە نازانن کە نیانە هەر بۆیەش بەها و نرخێکی زۆری دەدەنێ بە جۆرێک کە باکیان نییە بەوەی خۆشیان و دەوروبەریشیان بکەنە قوربانی بۆ گەشتن و شادبوونەوە بەو ئۆبێکتە لە دەستچووە.  زیادەڕۆیی لە بەکارهێنان و چەقبەستنی کەسی ئالودە بۆ ئۆبێکتی لەدەستچوو نابیتە هۆی ئارامکردنەوە و تێربوونیان بەڵکوو بە پێچەوانەوە تا زیاتر زیادەڕۆیی بکەن زیاتر و زیاتر  ئۆبێکتی لە دەستچوو لێیان دووردەکەوێتەوە و تەرە دەبێت ئەمەیش  گەیشتن و شادبوونەوە بە یەکەم چێژ مەحاڵ دەکات. هەر بۆیەیش ئالودەبوون بە یەکێک لە هەرە کێشە و گرفتە دەروونییە ئاڵۆزەکان دەدانرێت و دەربازبوون لێیی گەر کارێکی مەحاڵ نەبێت ئەوا زۆر سەخت و دژوارە.

^[1] ئەم شەش ئاماژەیەیش لە لایەن (کارلۆ ڤیگانۆ) لە ووتارێکدا لە ژێر ناونیشانی

(Les nouveaux symptômes et la question préliminaire: lexample de la toxicomanie) کۆکراوەتەوە.

^[2] .لێرەدا لاکان زەکەر بە وێلیە چکۆلە ناو دەبات

^[3] The Non-Dupes Err/ The Names of the Father( Lacan, 1973-1974, lecture from 13/11/1973).

^[4] .واتە لە دۆخی دابڕان و وازهێنان یاخود لە دۆخی بەکارهێنانی دۆزی زیاد لە پێویست لە بەکارهێنانی ئەلکهول یان ماددە ‌هۆشبەرەکان

^[5] Freud ,1930a,p.143

^[6]  Lacan ,1988a, p. 300.

^[7] Frued, 1928b , p. 190.

The post ئالودەبوون بە شکست appeared first on ژنەفتن.

 جێی سەرنجە کە ئەدەبیاتێکی ئەوتۆمان سەبارەت بە ئالودەبوون لە کایەی دەروونشیکاریدا لە بەردەستدا نییە! ئەگەرچی فرۆید خۆی چەند ئەزموونێکی کلینیکی لەگەڵ کەسی ئالودەبوودا هەبووە، لە گرنگترین ئەزموونەکانیشی کارکردنی بووە لەگەڵ یەکێک لە هەرە هاوڕێ نزیکەکانی بە ناوی (ئێرنست ڤۆن فلایش) کە کێشەی ئالودەبوونی بە ماددەی مۆرفین هەبوو.  فرۆید لەو ماوەیەی کە سەرقاڵی چارەسەرکردنی فلایش بووە، باوەڕی تەواوی بەوە هەبووە کە دەتوانێت لە ڕێی بەکارهێنانی کۆکاینەوە یارمەتی بدات و وای لێ بکات ڕزگاری بێت و دوورکەوێتەوە لە بەکارهێنانی مۆرفین. وەلێ ئەفسوس ئەم هەوڵەی شکستی هێنا، فلایش نەک چاک نەبووە و ڕزگاری نەبوو لە ئالودەبوون بە مۆرفین بەڵکوو دووچاری ئالودەبوون بە  کۆکاین بوو، هەر بەو هۆیەشەوە گیانی لە دەست دا و مرد. سەرەڕای ئەم شکستەیش لە چارەسەرکردنی برادەرەکەی کەچی هێشتا نووسینێکی تایبەت بە ئالودەبوون نادۆزینەوە کە تیایدا فرۆید بە وردی باس لەم گرفتە بکات. ئەوەی لە بەردەستدایە چەند سەرچاوەیەکە لێرە و لەوێ کە بە کورتی تیایدا ئاماژەی بە ئالودەبوون کردووە. یەکێک لەو سەرچاوانە کە بە ڕوونی ئاماژە بە ئالودەبوون دەکات، ئێمەش دەتوانین  وەک سەرەتایەک بۆ دەروازەی باسەکەمان بەکاری بهێنین، ئەو نامەیە کە بۆ فلایشی هاورێی لە بەرواری (٢٢-١٢-١٨٩٧)دا نووسیوە و دەڵێت:

“دەستپەڕکردن یەکەم و سەرەتاییترین خووە کە مرۆڤ خووی پێوە دەگرێت – بە  ئالودەبوونی سەرەتایی ناوی دەبات- پاشان هەموو ئالودەبوونەکانی تر لە ژیاندا، کە دواتر دەردەکەون و مرۆڤ  ئەزموونی دەکات و خووی پێوە دەگرێت، لەوانەیش بۆ نموونە: ئالودەبوون بە خواردنەوەی ئەلکهول، کۆکاین، مۆرفین، جگەرە… هتد، قەرەبوو و جێگرەوەی یەکەمین خووە سەرەتایییەکەی مرۆڤە کە دەستپەڕکردن…

ئەو ڕۆڵەی کە ئالودەبوون دەیگێڕێت لە دۆخی هیستریادا بێشوومارە، بەربەستەکانی بەردەمیشم لەم بوارەدا هەر ئەمەیە، ‌هیودارم بتوانم بیاندۆزمەوە و بە سەریاندا زاڵ بم. جا گەر بە تەواویش نەبێت ئەوا خوازیارم هەندێکیان بدۆزمەوە و جۆریان بکەم. جا بۆیە ئا لێرەدا گومان دروست دەبێت و پرسیارەکەیش ئەوەیە کە ئایا ئەم جۆرە ئالودەبوونە چارەسەری هەیە؟ ئایا مرۆڤ دەتوانێت خۆی لێ ڕزگار بکات^[1]؟ یاخود دەروونشیکارەکان و چارەسازان لەم حاڵەتەدا دەستەوسان دەوەستن خۆیان ناچار دەکەن کە خودی هیستریا بگۆڕن بۆ نیرۆسینیا(Neurasthenia)^[2]).

مەبەستی فرۆید لێرەدا ئەو خودئەڤینیەیە کە مرۆڤ لە دۆخی دەستپەڕکردندا ئەزموونی دەکات  ئەوی تر وەک سەرچاوەی چێژ وەلادەنێ و لە خۆی دووری دەخاتەوە، جەستەی خۆی و سنورەکانی جەستەی وەک جوگرافیایەک لە چێژ بۆ گەشتن بە ئۆرگازم بەکار دەهێنێت. ئەم خودئەڤینیە ئیرۆتیکییەش تەواو لەگەڵ ئالودەبووندا دەگونجێت، بەو پێیەی کە کەسی ئالودەبوو پێویستی بە جەستەی ئەوی تر نییە  تا بە چێژی خۆی بگات و ڕازی و تێری بکات.

ئەم پێناسەیەی سەرەوە مشتومڕی زۆری لەسەرە، لەوانەیش کە قسەیان لەسەر کردووو ( لوز ڕایک)ە لە کتێبی (سوبێکتی ئالودەبوون- دەروونشیکاری و ڕێکخستن و کارگێڕیی چێژوەرگرتن) ئاماژە بە نامەکەی فرۆید دەکات کە بۆ فلایشی هاوڕێی نووسیوە. ڕایک پێی وایە کە فرۆید زۆر سەرکەوتوو نەبووە لەوەدا کاتێک دەستپەڕکردن وەک نموونەیەکی بنەڕەتی هەموو ئالودەکانی تر دەبینێت. بە ڕای ئەو کەسی دەستپەڕچی بە پێچەوانەی کەسی ئالودە وێڵ و سەرگەردانی فالوسی خۆیەتی، چێژێک بۆ خۆی دروست دەکات کە بە سروشتی خۆی فالیکەیە. لوز، لەم بارەیەوە ئاماژە بە دیدی لاکان دەکات و دەڵێت : لاکان ئەم  ژویسانسە بە ( ژویسانسی گەمژە یان ئەوتیست) ناو دەبات. وردتر بڵێین، ژویسانسی کەسی ئالودە و یان مودمن مەرج نییە وەک ژویسانسی کەسی دەستپەڕکەر گەمژە وگەوجانە بێت، چونکە کەسی دەستپەڕکەر ئالودە و خولیای ئۆرگانەکەی خۆیەتی بە ڕیتمی خۆی دەگاتە سنوورەکانی ژویسانس، لە کاتێکدا ژویسانسی کەسی ئالودە لە جۆرێکی ترە و باجی خۆی هەیە، زۆر جاریش کارەساتی گەورەی لێ دەکەوێتەوە، هەر بۆیەش دەسپەڕکردن بە پێچەوانەوە باجی لە سەر نییە و بە کێشە و گرفت دانانرێت و پیویستی بە چارەسەرکردنیش نییە.

سەڕەڕای ئەم ئاماژەکردنە بە ئالودەبوون وەک درێژکراوە و قەرەبووی خوە سەرەتایییەکەی مرۆڤ بە دەستپەڕکردن ‌هێشتا فرۆید هەر بە تێروتەسەلی باسی لەم بابەتە نەکردووە. پرسیارەکە ئەوەیە کە بۆچی دەبێت گرفتی ئالودەبوون لە ئەدەبیاتی دەر٢ونشیکاری فرۆیدیدا بەو شێوەیە ون و پشتگوێخراو بێت؟  بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە ڕەنگە ئەو ڕاستییە یارمەتیمان بدات کە فرۆید خۆی پەیوەندییەکی تەمومژاوی بە ماددە هۆشبەرەکانەوە هەبووە. کاتێک بۆ یەکەم جار لە ساڵی (١٨٨٤)دا بەر کۆکاین دەکەوێت، بەکارهێنانی کۆکاین وەک مادەیەک و دەرمانێک بۆ چارەسەری گرفتی دەروونی سەرسامی دەکات. هەر ئەم سەرسامییەیشی بە ئەفسون و کاریگەریی کۆکاین وای لێ دەکات کە خۆی بۆ ماوەی (١٠) ساڵ بەکاری بهێنێت و دەربارەیشی بنووسێت. ئەو زانیارییانەی کە لەسەر ژیانی فرۆیدا لە بەردەستدایە بە تایبەتی لە نووسینەکانی بایۆگرافەرەکەیەوە، (ئێرنیست جۆنس)ەوە، پێمان دەڵێن کە ئەو بۆ خۆی زۆر ئارەزووی خواردنەوەی ماددە کحولییەکانی نەکردووە، جار جارەیەک پێکێک شەرابی هەڵداوە، وەلێ بێهودانە ئالودەی جگەرەکێشان و نیکۆتین  بووە بە ڕادەیەک کە لە ڕۆژێکدا زیاد لە بیست جگەرەی کێشاوە. تەنانەت ئەو کاتەیش کە دووچاری شێرپەنجەی ناودەم دەبێت و پزیشکەکان داوای لێ دەکەن کە دەستبەرداری نیکۆتن و جگەرە بێت، ئەوا بێهودانە دڵنیایان دەکاتەوە کە ناتوانێت ئەم کارە بکات نەک ئەوەیش بەڵکوو ڕازی نابێت کە داودەرمان بۆ کەمکردنەوەی ئازارەکانی بەکار بهێنیت، لە بری ئەوە ماددە هۆشبەرەکانی وەک ئازارشکێن و باوەشکردن بە مەرگی خۆیدا  تا دوا ساتەکانی ژیانی بەکار دەهێنێت.

گەر ئەم ڕاستییەی ژیانی فرۆید خۆی بە هەند وەربگرین ئەوا دەتوانین بڵێین کە ئالودەبوون و دەروونشیکاری هەر لە سەرەتاوە دۆستایەتییەکی نزیکیان لەگەڵ یەکدا هەیە، ئەویش لە ڕیی ئەزموونی فرۆید خۆیەوە بۆ بەکار‌هێنانی کۆکاین بۆ ماوەی پتر لە دە ساڵ، لەملایشەوە پەیوەستبوونی بە نیکۆتینەوە تا دوا ساتەکانی ژیانی. تەنانەت هەندێک لە نووسەرەکان پێیان وایە کە فرۆید زۆرترین کارەکان و نووسینەکانی لەو کاتانەدا ئەنجام داوە کە کۆکاینی بەکار ‌هێناوە و سەرمەست بووە بەو ماددەیە. گوایە نووسینەکانی زادەی خەیاڵ و وڕینە و کاریگەرییەکانی کۆکاینە، یاخود دەگوترێت کە دەستنەبردن و پشتگوێخستنی فرۆید بۆ بابەتی ئالودەبوون، زیاتر چەپاندن و نکوڵیکردنیەتی بۆ ئەو ماوەیەی ژیانی خۆی  کە بە (ماوەی بەکار‌هێنانی کۆکاین) دەناسرێت. لەبەر ئەوە شتێکی سەیر نییە کاتێک لاکان لە سیمیناری (XI)دا دەڵێت:

((ڕاستییەکە زۆر بە سادەیی یەک شتە، ئەویش ئارەزووی فرۆید خۆیەتی، حەقیقەتەکە ئەوەیە کە شتێک لە فرۆید خۆیدا هەیە، کە هەرگیز شیکار نەکراوە و ڕاڤە نەکراوە..)).  لاکان لە درێژەی قسەکانی سەبارەت بەم بابەتە پێمان دەڵێت: ((ئەم ئارەزووەی فرۆید نابێت لەسەر ئاستێکی سایکۆلۆژی و گشتی بخوێنرێتەوە و شیکار بکرێت بەڵکوو ئەمە زیاتر خاسیەت و سیفەتێکی شەخسی ئەوە. ئارەزووی فرۆید بریتییە لە ئارەزوو لە پێگەی ئۆبێکتێکەوە کە بەهۆی ئۆبێکتێکەوە دروست بووە. ئەم ئۆبێکتەش نەست و نائاگای فرۆیدە)). لاکان هەر لەسەر ئەم بابەتە بەردەوام دەبێت و دەڵێت: ((ئەوەی کە من دەمەوێت باسی بکەم سەبارەت بە ناوی باوک (The Name of the Father) هیچ مەبەستێکی تری لە پشتەوە نییە، لە ڕاستیدا پرسیارکردنە لەسەر بنەچەی شتەکان، دۆزینەوەی ئەو ڕاستییە کە بە چ قازانجێک ئارەزووەکانی فرۆید توانیویەتی ئەزموونەکانی خۆی وەک دەروازەیەک بۆ دۆزینەوەی نەست و خودنائاگایی دیاری بکات. هەر بۆیەش بە دڵنیایییەوە زۆر گرنگە بۆ ئێمە کە بگەڕینەوە بۆ ئەم سەرەتایە گەر بمانەوێت لەوێوە دەست بە شیکاری خۆمان بکەین…)).

گرنگی ئەو زەمەنەی ژیانی فرۆید کە کۆکاینی تیادا بەکارهێناوە و لێی کۆڵیوەتەوە جێی سەرنج و بایەخی زۆرێک لە نووسەرانە و هەر یەکەشیان بە جۆرێک دەیەوێت لەو ڕێگەیەوە، هەم لە فرۆید و هەم لە تێز و نووسینەکانی نزیک ببنەوە، بۆ نموونە (ڤێرا ئۆکامپۆ) بەم جۆرە باس لە کاریگەرییەکانی کۆکاین لەسەر ژیانی فرۆیدەوە دەکات: ((بەرکەوتنی فرۆید بە ماددە هۆشبەرەکان نەک بە تەنها ئارەزووی چاکبوونەوەی ئەوانی تری لە ناویدا زیندووکردەوە بەڵکوو ئاماژەیشە بۆ چاکردنەوە و تیمارکردنی خۆیشی (سیمپتومە نیرۆتیکییەکانی). هەر لە سەرەتاوە ئەم ئارەزوو و خولیایە وەک دوو دیوی یەک دروا دەردەکەون، دیوەکەی تری ئەم ئارەزووە فرۆیدییە، فلایشی هاوڕیی بوو وەک کەسێکی  ئالودە، وەلێ وەک ئیگۆ و ئایدیاڵی فرۆید خۆیشی، ئەو سروشتە گرفتئامیزەی ئالودەبوون، وای کرد فرۆید بیر لە ئارەزووەکانی خۆی بکاتەوە…)).

کەواتە گەر ئالودەبوون یەکەم ئۆبێکتی ئارەزووی فرۆید بوو بێت بۆ چارەسەرکردن لە ڕیی داودەرمانەوە، ئەوا لە هەمان کاتدا یەکەم بەربەست و یەکەم شکستیشی بووە لە ڕووی میتودە دەروونشیکاری و چارەسازییەکانی خۆیشیەوە. ئەو نە بە میتۆدەکانی دەروونشیکاری و نە بە دەرمان نەیتوانی گرفتی ئالودەبوونی هاوڕییەکەی چارەسەر بکات. ئەوەی جێێ سەرنجە لەو ماوەیەدا فرۆید هێشتا خۆی یەکلایی نەکردۆتەوە وەک دەروونشیکارێک ئەمەیش  لە نووسین و نامەکانیدا بە ڕوونی دیارە، لە لایەکەوە خولیای ئەوە بووە کە وەک پزیشکیک کار بکات و بتوانێت لە ڕێێ دەرمانسازییەوە نەخۆشەکانی چارە بکات، وەلێ لە لایەکی تریشەوە ڕەخنەی توندی لە بەکارهێنانی دەرمان و دەرمانسازی کردووە و دژی بووە. وەک کەسێکی داکۆکیکار و دژ بە بەکارهێنانی داودەرمان بۆ چارەسەرکردنی گرفت و کێشە دەروونییەکانی مرۆڤ وەستاوەتەوە. لە نووسینێکیدا بە ناوی (پرسە شیکارییەکان)دا، نووسیویەتی کە ئەو بۆ خۆی هیچ کات وەک پزیشکێک کاری نەکردوە، بە مانایەی سەرقاڵی ئازار و ئەشکەنجەکانی مرۆڤ نەبووە لە ڕووی پزیشکی و دەرمانسازییەوە، نەیتوانیوە ئازار و ناسۆرییەکانی مرۆڤەکان کەم بکاتەوە، چونکە ئەو بۆ خۆی مەیلە سادیستییەکانی هێندە بەهێز نەبوون تا یاریدەی بدەن ئەم کارە ئەنجام بدات. وەلێ ئەم نوقسانییە وای لێ نەکردووە کە دەستبەرداری نەخۆشەکانی بێت، بەڵکوو هەر ئەم هۆکارە دنەی داوە کە ئارەزووی کارکردن و لێکۆڵێنەوە لە نێرۆسدا بکات^[3].

دیارە شکستی فرۆید وەک پزیشکێک لە چارەسەرکردنی نەخۆشەکانی شتێک نەبوو هەر وا بە ئاسانی بە سەریدا زاڵ بێت و پشتگوێ بخات، ئەوەتا لە نامەیەکیدا بۆ دەستگیرانەکەی (مارتا بێرنایس-) لە ساڵی (١٨٨٤) دا دەنووسێت: ((ئێستاکە دەتوانم هەست بەوە بکەم کە منیش پزیشکم، چونکە دواجار توانیم یارمەتیی نەخۆشێک بدەم و خوازیاریشم لە داهاتوودا بتوانم یارمەتیی کەسانی زیاتر بدەم)).

ناوەڕۆکی ئەم نامەیە ئەوەمان پێ دەڵێت کە فرۆید لە خەمی چاککردنەوە و تیمارکردنی نەخۆشەکانیدا بووە و ویستوویەتی دەرمانێک بدۆزێتەوە، مەبەستی لە بەکارهێنانی  ماددەی (کۆکاین)ە وەک چارەسەر. ئەمەیش ئاماژەیە کە لەو ماوەیەی سەرقاڵی لێکۆڵینەوەکانی لەسەر کۆکاین بووە، باوەڕی تەواوی بە ئۆبێکتی فاڕماسازی(دەرمانسازی) هەبووە و ئیشی لەسەر کردووە، وەلێ دواتر ئەم خولیایەی یان باشترە بڵێین شکست و لە دەستدانی هیوا و فانتازییەکانی بۆ ئەو دەرمانە وەک ئۆبێکتێکی ئایدیاڵ لە بواری دەرمانسازیدا، وای لێ دەکات جەخت بخاتە سەر میتۆدە دەروونشیکارییەکانی، هەر لێرەیشەوە دەروونشیکاری لەدایک دەبێت.

ئەم دیدە دژبەیەک و پارادۆکسە بۆ خودی دەرمانسازی وەک ڕێگەچارەیەک بۆ گرفتی دەروونی لە لایەک و ڕەتکردنەوەی لە لایەکی ترەوە، ئەوەمان پێ دەڵێت کە لەو ماوەیەدا فرۆید نەک بە تە نها ئارەزووە نەستەکییەکانی دۆزییەوە بەڵکوو ئەو ئۆبێکتەیشی دۆزییەوە کە ئارەزوو دەخولقێنیت، وەلێ ئۆبێکتێک کە بۆ ئەبەد لەدەست چووە. ئەمەیش جیاوازییەکە لەنێوان ئۆبێکتی دەروونشیکاری وەک میتودی چارەسازی و ئۆبێکتی کۆکاین وەک ماددەیەکی ئایدیاڵ بۆ  چارەسەرکردن و ڕزگارکردنی مرۆڤ لە نەهامەتی و ئازارە دەروونییەکانی. کەواتە ئەم ماوە کۆکاینەی ژیانی فرۆید لەوەدا بۆ ئێمە گرنگە و بایەخی دەبێت کاتێک خۆمان یەکلایی بکەینەوە ژیرانەتر لە کارەکانی بکۆڵینەوە چونکە گەر جەخت لە سەر مێژوو و ژیانی ئەو بکەین، خۆمان سەرقاڵ بکەین بە ژیانی شەخسی فرۆید و سیمپتومەکانییەوە، ئەوا غەدرێکی گەورە لە دەروونشیکاری دەکەین وەک زانست و بەرهەمی دۆزینەوە و نووسینەکانی فرۆید. ئەوەتا کەسێکی وەک جان ئالۆچ دەڵێت: ((کاتێک پەیوەندیی فرۆید بە کۆکاینەوە وەک سیمپتوم ببینین، ئەوا بێگومان گرنگی ئەم سیمپتومە لە نووسینەکانیدا ڕەنگیان داوەتەوە- وەلێ سیمپتوکانی فرۆید خۆیان نانووسنەوە و ناگێڕنەوە- هەر بۆیە دەبێت بەم شیوەیە بیر بکەینەوە کە ئەو سۆز و پەیوەندییە دانەبڕاوەی فرۆید لە گەڵ کۆکایندا دەروازە و دەرگای تری لە بەردەم ئێمەدا کردۆتەوە، لەم ڕووەوە هەڵوەستەکردن لەسەر نووسینەکانی سەبارەت بە کۆکاین گرنگە بۆ تێگەشتنی ئێمە لەو دەروازە نوێێانە نەک خۆ خەریکردن بە ژیانی شەخسی فرۆیدەوە)).

کەواتە بۆ قسەکردنی زیاتر لەسەر ئەو ماوە کۆکاینەیەی ژیانی فرۆید، ئەوا پێویستە بە نووسینەکەی سەبارەت بە کۆکایندا بچینەوە و چەند سەرنجێکی  کورت بخەینە ڕوو.

 سەرەتا فرۆید بۆ یەکەمجار لە نیسانی ساڵی (١٨٨٤)دا لە  نامەیەکدا بۆ مارتای دەستگیرانی، باس لە دەستپێکردنی پرۆژەکەی لە بارەی کۆکاینەوە دەکات، بە (بە پرۆژە چارەسازییە)کەی ناوی دەبات و دەنووسێت: (خەریکی خوێندنەوەم سەبارەت بە کۆکاین، گەڵای کۆکاین لەلایەن خێڵە هندییە سوورەکانەوە بەکار هاتووە، خەڵکی لەوێندەرێ بەکاریان هێناوە تا بتوانن بەرگەی نارەحەتی و نەبوونی ژیان بگرن. ئەڵمانییەکانیش ئەم ماددەیەیان بۆ سەربازەکانیان بەکار هێناوە و ئەوەیان بۆ دەرکەوتووە کە توانا و وزەی مرۆڤ زیادە دەکات. من بۆ خۆیشم هەندێک بەکاری دەهێنم و تاقی دەکەمەوە، هەر وەک چۆن لەسەر ئەو نەخۆشانەشم کە گیرۆدەی نەخۆشی و دڵ و دەمارن تاقی دەکەمەوە، بە تایبەتی لەو حاڵەتانەدا کە نەخۆشەکە مۆرفینی لێ دەبڕدرێتەوە تەواو پەرێشان دەبێت، ڕەنگە کەسانی تریش وەک من لە سەرهەمان بابەت ئیش بکەن و لەم ماددەیە بکۆڵنەوە، خۆ ڕەنگیشە نەشگەینە هیچ ئەنجامێک، وەلێ تۆ دەزانیت کاتێک کە مرۆڤ هەوڵ دەدات و بەردەوام دەبێت لە هەوڵ و تەقەلاکانی ئەوا زوو بێت یان درەنگ هەر سەردەکەوێت..^[4])

دواتر لە تەمموزی ساڵی (١٨٨٤)دا فرۆید نووسینەکەی بە ناوی (Uber Coca)^[5]ی بڵاو کردەوە. ئەم تێکستە ڕەنگدانەوەی سۆز و سەرسامبوونی فرۆیدە بە ئەفسون و سیحری کۆکاین. سەرەتا بە وەسفێکی وردی کۆکاین وەک ڕووەکێک دەست پێ دەکات، دواتر بەکار‌هێنانی لە ڕووی مێژوویییەوە لە وڵاتی پێرۆ و هاتنی بۆ ئەوروپا بەردەوام دەبێت. لە درێژەی نووسینەکەیدا باس لە کاریگەرییەکانی ئەم ماددەیە لەسەر هەردوو مرۆڤ و ئاژەڵ دەکات. لە کۆتاییی نووسینەکەشیدا تیشک دەخاتە سەر ئەگەرەکانی چارەسەرکردن لە ڕێی کۆکاینەوە بۆ گەلێک لە نەخۆشییە فیزیکی و دەروونییەکان. هەر لە سەرەتاوە سیفەت و خاسیەتەکانی ئەم ماددەیە فرۆید سەرسام دەکات، کە ئەویش زیادکردنی توانای فیزیکی و ئەقڵی مرۆڤە بۆ کارکردن بەبێ خواردن و خەو، لەم بارەیشەوە دەڵێت: (بەکارهێنانی کۆکاین بە دۆزێکی ڕێکخراو و سنووردار تەندروستی مرۆڤ باشتر دەکات و خراپی ناکات، نەک ئەوەیش بەڵکوو تەمەنیش درێژتر دەکات..^[6]).

کاتێک باس لە کاریگەرییەکانی کۆکاین دەکات هەم لەسەر خەڵکانی تر و هەم لەسەر خودی خۆیشی ئەوا  فرۆید ئەوەی بۆ دەرکەوت کە کاریگەریی ئەم ماددەیە لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر دەگۆرێت. ناتوانین بڵێین کە کەسەکان بە هەمان شێوە و وەک یەک و بە یەک ئاست دەکەونە ژێر کاریگەرییەکانی کۆکاینەوە. ئەم دەرئەنجامەیش تا ئێستایش لە ڕووی زانستییەوە هیچ تازەگەرییەکی و گۆڕانێکی بە سەردا نەهاتووە. فرۆید پێی وایە کە کۆکاین بە شیوەیەکی ناڕاستەوخۆ کار دەکاتە سەر دەررونی مرۆڤ و هیچ کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆی لە سەر جەستە نییە، ئەوەی بەرزونزمی و ڕادەی ئەم کاریگەرییەش دیاری دەکات بارودۆخی ڕەوانی و دەررونی مرۆڤەکەیە و نەک سروشتی ماددەی کۆکاین. ئەم پێشبینیەشی وای لێ دەکات بگاتە دوو دەرئەنجام سەبارەت بە بەکارهێنان و کاریگەریی کۆکاین لەسەر مرۆڤ:

 یەکەم- کۆکاین کاریگەرییەکەی بێشووماری هەیە لەسەر ئەو کەسانەی کە باردۆخی ژیانیان سەخت و دژاورە یان با بڵیین دەروون خەمۆک، بێدەرەتان و زەبوونن.

 دووەم- کاریگەریی کۆکاین کەمترە لە سەر ئەو کەسانەی کە کێشە و گرێی دەروونی گەورەیان نییە، کەسانی خۆشگوزەران وخۆشنوودەن. ئەمەیش ئەوە دەگەیەنێت کە باری ڕەوانی و دەروونی مرۆڤ لە کاتی هەستکردن بە شادومانی و خۆشنوودیدا هەمان کاریگەری وەک کۆکاینی هەیە. بەم مانایەش مرۆڤ ئالودەی خودی ماددەکە نابێت بەڵکوو ئالودەی ئەو کارگەرییە کە بەکارھێنانی ئەو ماددەیە بۆی دروست دەکات، لە  دۆخێکی دەروونییەوە، لە حاڵەتێکەوە دەیبات بۆ حاڵەتێکی تر. خودی ئەم کاریگەرییەش شتێکی گشگیر نییە  بەڵکوو لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر دەگۆڕێت. لە کاتی خۆیدا فرۆید جەختی لە سەر ئەو خاڵە کردۆتەوە کە ئەو کەسانەی کە بێدەرەتان و لاوازن لە ڕووی دەروونی و ڕەوانییەوە ناتوانن کۆنتڕۆڵی بەکار‌‌هێنانی ئەم ماددانە بکەن و لە کۆتاییدا هاوکێشەکە تەواو پێچەوانە دەبێتەوە، ماددەکە تەواو کۆنتڕۆڵی کەسەکە دەکات تا دەیگەیەنێتە دۆخی زەبوونی و نابووتی تا دەگاتە لەدەستدانی ژیان و مردنیشی.

لە دوا بەشی نووسینەکەیدا فرۆید باس لە دۆخە وروژێنەر و خرۆشینەرەکەی مرۆڤ دەکات دوای ئەوەی کە کۆکاین بەکار دەهێنێت بە تایبەتی بۆ کەسانێک کە خاوەنی بەدەنێکی بەهێز و تەندروستن، لێرەدا ئاماژە بە خۆیشی دەکات وەک خاوەن جەستەیەکی تەندروست و دەڵێت: (کاریگەریی کۆکاین لە سەر ئەم جۆرە کەسانە کاریگەرییەکی درێژ خایەنە لە زیادکردنی توانا و وزەی بەدەنی و ئەقڵی بۆ ئیشکردن و ئەنجامدانی کارێکی زۆر بە بێ هەستکردن بە هیلاکی و بێ ئەوەی مرۆڤ پێوستی بە نانخواردن یان بە خەوتنی زۆر بێت). لەمبارەیشەوە پەیوەندی و کاریگەریی کۆکاین لەسەر جەستەی مرۆڤ وەک ئۆرگانیزم و سیستمێک بۆ سێ فاکتەر دەگەڕینێتەوە کە ئەمانەن:

یەکەم: جۆری سیستمەکە یان ئەو ئۆرگانیزمەی کە کۆکاین دەچێتە ناوییەوە و تێکەڵی دەبێت.

دووەم: ئەو ووزە زیندوووەی کە لە ناو خودی ئۆرگانیزمەکەدا هەیە و دەکەوێتە ژێر کاریگەری و تێکەڵبوونی کۆکاینەوە.

 سێهەم: چۆنیەتیی گۆڕینی ئەم وزەیە بۆ کارکردن. وەلێ کۆکاین کەی و لە چ دۆخێکدا دەچێتە ناو ئۆرگانیزمەکەوە، چۆن بەکار دەهێنرێت؟ ئەمانە ئەو پرسیارانە بوون کە فرۆید  لەو کاتەدا هەوڵی داوە وەڵامیان بداتەوە ئەویش لە ڕێی بە ئاماژەکردن بە چەند نووسەرێک کە ئەوانیش لەو کاتەدا سەرقاڵی لێکۆڵینەوە لە سەر هەمان بابەت بوون. فرۆید جەخت لە سەر کاریگەریی کۆکاین دەکاتەوە و بە ((سەرچاوەی کۆکردنەوە و پاراستنی وزە)) ناوی دەبات. لەمبارەیەوە دەڵێت: (ئەو سیستمەی کە تەنانەت دۆزێکی کەمی کۆکاینی وەرگرتووە و هەڵمژیوە ئەوا وەک دەرئەنجام و کاریگەریی ئەو ماددەیە بۆ سەر جەستەکە-سیستمەکە دەتوانێت ئەو وزە زیندووە و بێشوومارە بگۆڕێت بۆ کاروچالاکیەکی زۆر، کە لە دۆخی ئاساییدا بەبێ وەرگرتنی کۆکاین کارێکی مەحاڵە و ناکرێت. دیسان گەر خودی ئەو کاروچالاکییانە بە ڕێژەیەکی دیاریکراو دابنێن، ئەوا ئەو جەستەیەی کە کۆکاینی هەڵمژیوە دەتوانێت بە کەمترین مێتابۆلیزم: واتە بە کەمترین بڕی خواردن ئەو کارانە ئەنجام بدات).

سەبارەت بە لێکۆڵینەوەکانی لە سەر ئاژەڵ بە تایبەتی لەو خاڵەی کە پەیوەندی بە بەکارهێنانی وزەی زیندووی خەزنکراوەوە هەیە، فرۆید گەشتە ئەو دەرئەنجامەی کە لە ئاژەڵدا کۆکاین نابێتەوە بە -سەرچاوەی پاراستنی  وزە _چونکە ئەو ئاژەڵانەی کە کۆکاینینان لە سەر تاقیکرابووەوە زووتر لە ناو دەچوون یان بێوزە و شەتەک و ماندوو دەمانەوە بە جیاوازی بەوانەی کە کۆکانینیان وەرنەگرتبوو. لەمبارەیشەوە دەڵێت: ئەم دەرئەنجامە  پێچەوانەی ئەوەیە کە ئێمە لە مێژوودا هەمانە و بەرگوێمان کەوتووە. بۆ سەلماندنی تێزەکەی فرۆید ئاماژە بە ڕووداوێکی مێژوویی دەکات کە لە ساڵی (١٧٨١) و لە شاری لاپاز (La Paz) ڕووی داوە، ئەو کاتەی خەڵکی ئەو شارە لە ژێر ئابڵوقی داراییدا بوون و لە ژێر هەڕەشەی برسێتی و نەماندا بوون. ئەوا بە تەنها ئەو کەسانە توانیویانە بمێننەوە بەرگەی برسێتی بگرن کە کۆکاینیان بەکار هێناوە. فرۆید خۆی دەپرسێت کە ئایا چ جیاوازییەک لەنێوان ئاژەڵ و مرۆڤدا هەیە؟ ئەگەر جیاوازیش هەبێت، ئەو جیاوازییانە چین؟ هەڵبەت لە کاتی خۆیدا نەیتوانیوە وەڵامی ئەم پرسیارانە بداتەوە، بەڵکوو وەک پاساوێک بۆ قبوڵكردنی تێزەکەی لە لایەن دەستەی پزیشکانی ئەوسای ڤێینا و هاوکات بۆ ئەوەی کاتێکی زیاتر بۆ لێکۆڵینەوەکانی  فەراهەم بکات هەر ئەوەندەی وتوە: (سیفەتە باش و چارەسەرییەکانی کۆکاین کە ئێمە وەک ئارگومێنت بەکار دەهێنین شایانی ئەوە نییە پێشوەخت و بێ چاوخشاندنەوە بە سوودە زۆرەکانی، ڕەت بکرێتەوە و نکوڵی لێ بکرێت…).

هەر لە هەمان نووسیندا سەبارەت بە بەکارهێنانی کۆکاین لە بری مۆرفین وەک چارەسەرێک بۆ ڕزگاربوون لە ئالودەبوون بە ماددەی مۆرفین، ئەوا فرۆید پێی وایە کە کۆکاین کاریگەرییەکی بەهێز و دژی هەیە لە سەر مۆرفین و دەتوانێت مرۆڤ رزگار بکات لە ئافاتی ئالودەبوون بە مۆرفین. لە تێکستەکەیدا ئاماژە بە لێکۆڵینەوەی یەکێک لە پزیشکەکان دەکات بە ناوی (دکتۆر. جوزێف پۆڵاک) لە سەر نەخۆشێکی ژن بە سەریەشەی شەقیقە (مایگرێن) کە هاوکات لەگەڵ سووڕی مانگانەدا تووشی دەبوو. فرۆید دەڵیت وەک پشتگیرییەک بۆ تێزەکەم پێمباشە ئاماژە بە کارەکەی دکتۆر جوزیف بکەم کە لەمبارەیەوە نووسیویەتی: (ژنێکی تەمەن سی و دوو ساڵ کە بە دەست نەخۆشیی شەقیقەوە لە کاتی سووڕی مانگانەدا ئەیناڵاند و گیرۆدە بوو، تاکە چارەیەکیش لەو کاتانەدا بۆ ئەم نەخۆشە لێدانی دەرزی مۆرفین بوو. ئەگەرچی ژنەکە لە کاتی ئاساییدا و لەو کاتانەی کە سەری نەدەیەشا هیچ کات ئارەزووی بەکار‌هێنانی مۆرفینی نەبوو. وەلێ کاتێک سەریەشەکەی بۆ دەهات وەک ئالودەیەک بە مۆرفین ڕەفتاری دەکرد. دوای چەند سەعاتێک لە وەرگرتنی دەرزی مۆرفین، تووشی خەمۆکی و  بێزاری لە گەڵیدا هێڵنجدان و ڕشانەوە دەبوو، هەموو ئەم ناڕەحەتی و ئازارەنەیش بە لێدانی دەرزی دووەم دەوەستێنرا. وەلێ سیمپتومی دەرزی دووەمی مۆرفینەکە وەک بێهودەیی و هیلاکی هاوکات لەگەڵ  کاریگەریی هێرشی شەقیقەکە ژنە نەخۆشەکەی بۆ سێ ڕۆژ لە جێگەدا لە دۆخێکی تەواو خراپدا دەخست. دواتر کۆکاینمان بەکار ‌هێنا وەک هەوڵێک بۆ زاڵبوون بە سەر شەقیقەکەدا، بەڵام خودی چارەسەرییەکە سەرکەوتوو نەبوو بۆ وەستانی ئازاری شەقیقەکە، چونکە کۆکاین ئازاری سەریەشەکەی نەدەوەستان، هەر بۆیەش دەبوو بگەڕێنەوە سەر بەکارهێنانی دەرزی مۆرفین، واتە دەبوو دەرزی یەکەم وەربگرێت بۆ خودی چارەسەری ئازاری شەقیقەکە، بەڵام کۆکاینمان بڕی (1dg)  بەکارهێنا کاتێک کە سیمپتومەکانی ئالودەبوون بە مۆرفین لە سەر ژنەکە دەردەکەوتنەوە، بەمەیش نەخۆشەکە لە ماوەیەکی کورتردا بەبێ دەرزی دووەمی مۆرفین لە سەریەشەکەی ڕزگاری بوو..).

لە درێژەی باسەکەیدا سەبارەت بە بەکارهێنانی کۆکاین وەک چارەسەرێک بۆ ڕزگاربوون لە  ئالودەبوون بە ماددە کحولییەکان، فرۆید دەڵێت لە ئەمەریکادا کۆکاین وەک چارەسەرییەک بۆ ئەلکهولیزمی درێژخایەن، شان بە شان بۆ چارەسەرکردنی ئالودەبوون بە مۆرفین بەکار هاتووە. فرۆید جەختی لە سەر ئەم بابەتە کردووە دەڵێت: (چەندین ڕاپۆرتمان لە بەردەستدایە کە باس لە چارەسەرکردن لە هەردوو دۆخەکەدا دەکەن. سەبارەت بە چارەسەرکردنی ئەلکهولیزم چەندین حاڵەتمان هەیە کە بە سەرکەوتوویی کەسەکە توانیویەتی یان بە تەواوی دەستبەرداری کحول بێت وە یان خورادنەوە کەم بکەنەوە). دواتر لە بەشێکی تری ئەم نووسینەدا دێمەوە سەر دیدی فرۆید سەبارەت بە ئەلکهول و کەسی ئەلکهولی.

لە دوا بەشی نووسینەکەیدا فرۆید باس لە کۆکاین وەک ورووژێنەری شەهوەتی سێکسی دەکات و لەمبارەیەشەوە دەڵێت: (خەڵکانی ئەمریکای باکوور خوادوەندی جوانیان بە شیوەیەک شوبهاندوە و وێناکردوە کە گەڵایەکی کۆکاین لە ناو دەستەکانیدایە. هەر بۆیەش گومانم لە وزە ورووژێنەرەکەی کۆکاین بۆ زیادکردنی وزەی سێکسوالیتی نییە).

 لێرەیشدا ئاماژە بە لێکۆڵینەوەی چەند نووسەرێک دەکات لەوانەیش (مانتێگەزا) کە جەختی لە سەر توانا ورووژێنەرەکەی کۆکاین کردووە بە تایبەتی بۆ کەسانی بەساڵاچوو کە توانای سێکسیان زیادی کردووە دوا بە دوای بەکارهێنانی کۆکاین. ئەگەرچی مانتێگەزا باوەڕی بەوە نەبووە کە ئەم کاریگەرییەی کۆکاین لە کەسەکاندا بە یەک جۆر بێت بەڵکوو دیسانەوە لەم خاڵەیشدا لە کەسێکەوە  بۆ کەسێکی تر دەگۆڕێت. سەبارەت بە ئەزمونە کلینیکییەکانی خۆی لەمبارەیەوە، فرۆید دەڵێت: لە نێو ئەو کەسانەی کە کۆکاینم پێداون سێ حاڵەتی توندوتیژیی شەهوەتی سێکسی تۆمار کردووە کە دەتوانم بێگومان بیبەستمەوە بە بەکارهێنانی کۆکاینەوە. لەوانەیش نەخۆشێکی نووسەری گەنج بوو کە بەکار‌هێنانی کۆکاین یارمەتی دا بگەڕێتەوە سەر ئیش و نووسینەکانی دوای نەخۆشییەکی دریژخایەن، وەلێ بە هۆی کاریگەرییە لاوەکی و نەخوازراوەکانی کۆکاینەوە، ناچار بوو واز لە بەکارهێنانی بێنێت.

لە سەر کاریگەریی کۆکاین لە سەر بەدەن و جەستەی مرۆڤی تەندروست و لەشساغ، فرۆید دەڵێت کە ئەو تاقیکردنەوەکانی هەم لە سەر خەڵكی و هەمیش لە سەر خۆی ئەنجام داوە، دەرئەنجامی تاقیکردنەوەکانیشی تا ڕادەیەکی زۆرهاوشیوەیە لەگەڵ دەرئەنجامەکانی مانتێگەزایە. بە وردیش باس لە بڕی ئەو کۆکاینە دەکات کە یەکمجار بۆ خۆی بەکار‌ی هێناوە، وەسفی دۆخە دەروونییەکەی خۆی دەکات کە چۆن لە دۆخێکی دەروونی تا ڕادەیەک لاوازەوە گۆڕاوە بۆ دۆخێکی باشتر بە وزە تر. فرۆید دەڵێت دوای چەند چرکەیەک لە خواردنی کۆکاین جۆرێک لە خرۆشان و هەستی خۆشی و سووکوسۆڵی بە لەشمدا هاتووە کە پێشتر ئەزموونم نەکردووە. هەڵبەت لە تێکستەکەدا بە وردی باس لە ڕێژە و بڕی ئەو دۆزەی کۆکاین دەکات کە ڕۆژانە خۆی بەکاری هێناوە و هاوکات کاریگەرییەکانی  لە سەر جەستە و دەروونی تۆمار کردووە، وەلێ من لێرەدا بە گرنگی نازانم کە باس لەم وردەکارییانە بکەم چونکە پەیوەندی بە کرۆکی بابەتەکەی ئێمەوە نییە.

دواجار دوای نزیکەی ساڵیک لە لێکۆڵینەوە و نووسین سەبارەت بە کۆکاین، لە مانگی مارسی ساڵی (١٨٨٥)دا فرۆید کورتەی نووسینەکەی سەبارەت بە لێکۆڵێنەوەکانی لە سەر کۆکاین لە بەردەم دەستەی سایکایتری ڤێینادا خوێندەوە. لەو کۆبوونەوەیەدا بەر لەوەی باس لە کۆکاین بکات وەک ماددەیەک بۆ چارەسەرکردنی کەسە ئالودەکان بە مۆرفین، باسی لە خاسیەتێکی تر و بەکارهێنانێکی تری گرنگی ماددەی کۆکاین لە بواری دەرمانسازیدا، وەک چارەسەرێک بۆ نەخۆشیی دەروونی کرد، کە لەو کاتەدا فرۆید پێی وابووە کە ئەم بەکارهێنانە بە قازانجی سایکایتریدا دەشکێتەوە. ئەو دەڵێت: (سایکایتری دەوڵەمەندە بە ماددە ‌هۆشبەرەکان کە دەتوانرێت بیخاتە خزمەت و بەکار‌هێنانی مرۆڤایتییەوە بۆ زیادکردنی چالاکییەکانی مێشکی مرۆڤ.  وەلێ هەر لە هەمان کایەدا، کەموکورتییەکی زۆر هەیە  لە بەکارهێنانی ئەو ماددانەی کە دەتوانن وزە و برە و بدەن بە سیستمی مێشکێکی خەمۆک و پەشێو. هەر بۆیەیش سروشتییە، کە ئێمە لێرەدا سوود لە کۆکاین وەربگرین کە پێشتر ئاماژەمان پێکرد لە فۆڕمەکانی نەخۆشیدا و ڕوومان کردەوە، کە  بە لێکدانەوەی ئێمە  دەتوانێت کاریگەریی بێشووماری هەبێت لە سەر  دۆخی لاوازی و خەمۆکی سیستمی نیرۆس لەو کاتەدا کە خودی خەمۆکی و لاوازییەکە پەیوەندی بە  بوونی ئافاتێکی ئۆرگانییەوە نییە. ئەوەی ڕاستیش بێت کۆکاین هەر لە سەرەتای دۆزینەوەیەوە وەک چارەسەرێک بۆ هیستریا و هیپۆکۆندۆریا (دڵەڕاوکێ و واسواس)…هتد بەکار هاتووە…)^[7].

ئەم پەرەگرافەی سەرەوە ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە فرۆید پێی وابووە کە کۆکاین سوودبەخشە وەلێ وەک دەرمانێک لە بواری دەرمانسازیدا کە دەتوانرێت بەکار بهێنرێت بۆ چارەسەرکردنی تێکچوون و لاوازی  دۆخی دەروونی کە خودی دۆخەکە بە هۆی کێشەی ئۆرگانییەوە دروست نەبووە. هەڵبەت ئەم دەرئەنجامەیشی لەوەوە سەرچاوەی گرتووە کە بەکارهێنانی کۆکاین لە دۆخی نالەباری و تێکچوونی دەروونیدا جۆرێک لە خۆشی و خرۆشی بۆ کەسەکە دروست دەکات و لە دۆخێکی دەروونی نالەبارەوە دەیخاتە دۆخێکی دەروونی باشتر. پرسیارەکەی فرۆیدیش لە کاتی خۆیدا هەر ئەوەبوو، کە بۆچی ئەم ماددەیە بۆ نەخۆشییە دەروونییەکان، کە خودی نەخۆشییەکە پەیوەندی بە تێکچونی سیستمەکە نییە واتە نیرۆتیکی نییە، بە تایبەت هیستریا زۆر باش ئیش دەکات؟ بەڵام بەر لەوەی وەڵامی ئەم پرسیارە بزانین گرنگە بگەڕینەوە سەر خاڵیکی گرنگ ئەویش ئاماژەی فرۆید بۆ (..لاوازی  و خەمۆکی دۆخی دەروونی مرۆڤ بەبێ بوونی نەخۆشییەکی ئۆرگانی). ئەم دەستەواژەیە لە هزری فرۆیدیدا بۆ خۆی بە گۆڕان دادەنرێت. چونکە گەر بگەڕینەوە سەر ساڵانی نێوان (١٨٨٢-١٨٨٥) دا، ئەوا  دەبینین کە ئەو لەو ماوەیەدا کارێکی زۆری لە سەر هەردوو بواری ئاناتۆمی نیرۆس و سایکۆلۆژیای نیرۆسدا کردووە. لە چواچیوەی کارە تیۆرەیەکانیدا بۆی دەرکەوتووە کە هیستریا و زۆرێک لە نەخۆشییە دەروونییەکانی تریش بنەمایەکی ئۆرگانیان نییە، واتە خودی سیستمەکە نەخۆش نییە بەڵکوو بەر ئازار و ئەشکەنجە دەکەوێت. هەر بۆیەش کاتێک کە نووسراوەکەی لە سەر کۆکاین خوێندەوە باسی لەو دۆخە دەروونییانەی مرۆڤ کرد کە بێ بوونی نەخۆشیی ئۆرگانی دروست دەبن، هاوکات باسیشی لە گرنگی کۆکاین کرد وەک چارەسەرێک. ئەم باز‌هەڵدانە لە فیکری فرۆیدیدا سەبارەت بە نەخۆشیی دەروونییەکان بەبێ بوونی هۆکارێکی ئۆرگانی بۆ خۆی جێی سەرنجە، کە لە کاتی خۆیدا وەڵامی تەواوی بۆ تێزەکەی نەبوو. سەرسامی و سۆزی فرۆید بۆ کۆکاین و بەکار‌هێنانی و کاریگەرییەکانی لە سەر دەروونی مرۆڤ شتێک نەبوو هەر وا بە ئاسانی تێپەڕێت بەڵکوو ئارەزووی بۆ کۆکاین، هاوکات شکستیشی لە گەشتن بە ئامانجەکەی، وای لێ کرد کە  ئەفسانەی لێبیدۆ بدۆزێتەوە و بیبەستێتەوە بە وزەی سێکسی مرۆڤەوە. ئەم ئارەزووە بەردەوام دەبێت تا دواتر لە ساڵی (١٩٢٠) واتە دوای سی و پێنج ساڵ لە کارکردن و نووسین لە کتێبی (لە سەروو پرەنسیپی چێژەوە)، فرۆید ئەوە دەدۆزێتەوە کە پرەنسیپێکی تر_چێژێکی تر مرۆڤ بەڕێوە دەبات کە دەکەوێتە سەروو پرەنسیپەکانی ترەوە.

بۆ ئەوەی کۆتایی بەو ماوە کۆکاینەی فرۆید بهێنن هەم لە ژیانی خۆیدا و هەمیش وەک ئۆبێکتی چارەسازی و یاخود وەک فانتازی فرۆید بۆ کۆکاین وەک چارەسەرێکی پزیشکی و دەرمانسازی، پێویستە ئاماژە بەوە بکەین کە دوو ساڵ دوای بڵاوبوونەوەی یەکەم نووسراوی سەبارەت بە کۆکاین لە مانگی حوزەیرانی ساڵی (١٨٨٧)دا فرۆید دوا نووسین و سەرنجی  خۆی سەبارەت بە کۆکاکین بە ناونیشانی (گەڕان بە دوای و ترس لە کۆکاین)دا بڵاو دەکاتەوە و تا بەم نووسینەیشی کۆتایی بەو زەمەنەی ژیانی خۆی و بەکارهێنانی کۆکاین بهێنێت. جێی باسە کە  لە ماوەی نێوان بڵاوکراوەی یەکەم و دووەمدا، ئەو زیاتر و زیاتر سەرقاڵی لێکۆڵینەوە سەبارەت بە هیستریا بوو کە بە ڕوونی ئاماژەکانی کۆکاین دەبینین بە سەر ئەم بابەتەوە. هەڵبەت با بیرمان نەچێت لە کاتی خۆیدا و ئیستاش، فرۆید بەوە تاوانبار دەکرێت کە دەستێکی باڵای لە بڵاوبوونەوەی کۆکایندا هەیە. کۆکاین وەک ئافاتی سێهەمی دژ بە مرۆڤایەتی، شانبەشانی ئالودەبوون بە ئەلکهول و مۆرفین. بەڵام دەبێت ئەوەیش لە یاد نەکەین کە لە هەمان نووسراودا فرۆید خۆی دان بەو ڕاستیەدا دەنێت کە بەکارهێنانی کۆکاین بۆ کەسانی ئالودە بە مۆرفێن شتێکی باش و بەسوود نییە و ئەنجامێکی باشی نابێت چونکە کۆکاین دەبێتەوە بە جێگرەوەی مۆرفین، واتە خودی ئالودەبوونێکەوە دەمێنێتەوە، ئەوەی کە دەگۆرێت ئۆبێکتی ئالودەکەیە. لەمبارەیەوە دەڵێت: (هەموو ڕاپۆرتەکان سەبارەت بە ئالودەبوون بە کۆکاین و زەرەر و زیانەکانی کە لە ئەنجامی بەکار‌هێنانی کۆکاینەوە دووچاری مرۆڤ دەبێت ئەوەمان پێ دەڵێن، لێرەدا  ئاماژە کەسی ئالودە بە مۆرفین دەکات، ئەو کەسانەی کە پێشوەخت لە چنگی شەیتانێکی تردان و دەناڵێنن زۆر لاواز و بێئیرادەن، ئەوەندە بێدەرەتان و ناسکن لە ڕووی دەروونییەوە کە ھەر شتێکی تر بکەوێتە بەردەستیان وەک فریادڕەسێک ئەوا پەلاماری دەدەن و خراپ بەکاری دەھێێن یاخود نازانن چۆن بەکاری بهێنن. کۆکاین بانگەشەی تری نییە و بۆ خۆیشی هیچ قوربانییەکی نییە..^[8] ) . هەمیسان گەر بە ووردی لەم بۆچوونەی بکۆڵینەوە ئەوا هەر دەگەینەوە سەر هەمان دەرئەنجامی یەکەمی کە ئەویش کۆکاین بۆ خۆی نابێت بە هۆی دروستبوونی ئالودەبوون بەڵکوو ئەوە دۆخ و باری دەروونی کەسەکەیە کە کاریگەریی کۆکاین و خودی ئالودەبوونەکەیش دروست دەکات. هەر ئەمەیش وادەکات کە کاریگەرییەکانی کۆکاین لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر بگۆڕیت.

فرۆید و فانتازیای لەدەستچوو

وەک پێشتر باسمانکرد لەو ماوەیەی کە فرۆید سەرقاڵی نووسین لێکۆڵینەوەکانی سەبارەت بە کۆکاین بوو، تەواو باوەڕی بەم ماددەیە بووە وەک دەرمانێکی ئایدیاڵ و بێوێنە بۆ چارەسەری زۆربەی گرفتە دەروونییەکانی مرۆڤ. وەلێ  بەکار‌هێنان و لێکۆڵینەوەکانی لە سەر کۆکاین وەک زانایەک و پزیشکێک لەگەڵ فانتازیا و خەیاڵەکانیدا وەک مرۆڤ یەکی نەگرتەوە، تا ئەو ڕادەیەی کە دەبوو دەستبەرداری فانتازیای خۆی و ئۆبێکتی فانتازیەکەشی بێت، هەر لە سەرو بەندی ئەو ماوەیەدا فرۆید وەک دەروونشیکارێک لەدایک دەبێت و بەردەوام دەبێت. لێرەیش بەدواوە حەز و ئارەزووی فرۆید بۆ کۆکاین کاڵ بووەوە و نەیتوانی خۆی بنووسێتەوە، وەلێ ئۆبێکتی ئارەزووەکەی و فانتازییەکەی ڕێی بۆ کردەوە بۆ دۆزینەوەی ئۆقیانوسە ڕەشەکەی مرۆڤ کە نەست و خودنائاگاییە.

لە ساڵی (١٨٨٨)دا، دوای دەستبەرداربوون لە کۆکاین هەم وەک فانتازیای پزیشکی و هەمیش وەک ئۆبێکتی چیژ و وزە بۆ فرۆید خۆی، وتارەکەی بە ناوی هیستریا بڵاو کردەوە و لەو وتارەیشدا جارێکی تر ئاماژە بە ماددە ژەهراوییەکان-تۆکسیکەکان لەوانەیش ئەلکهول دەکات و بە ماددەی مەترسیدار و دەرەکی ناویان دەبات کە مەترسیی خراپیان بۆ سەر دەروونی مرۆڤ هەیە. ماددە هۆشبەرەکانیش بە یەکێک لەو ماددانە دادەنێت کە دەبێتە هۆی ئەگەری دروستبوونی هیستریا لە مرۆڤدا، لەمبارەیەوە دەڵێت:

((.. ئەو هۆکارانەی کە دەبنە هۆی دروستبوونی حاڵەتی نەخۆشیی هیستریای کتوپڕ ئەمانەن: تراوما، ماددە ژەهراوییەکان لەوانەیش ئەلکهول، ئازار و ناسۆری، هەڵبەز و دابەزی هەستوسۆز، نەخۆشیی درێژخایەن و تاقەتپڕۆکێن، هەر شتێکی تر کە بتوانێت کاریگەرییەکی زۆر هەبێت بۆ سەر دەروونی کەسەکە….)).

وەک دەبینین دوای چوار ساڵ لە خولیا و سەرسامی فرۆید بۆ کۆکاین وەک دەرمانێکی بێ هاوتا و ئایدیاڵ  بۆچارەسەری نەخۆشیی دەروونی و کەمکردنەوەی ئازار و ناسۆرییەکانی مرۆڤ، سەرسامبوونی  خۆیشی بە بەکار‌هێنانی کۆکاین وەک سەرچاوەی وزەیەکی بێشوومار بۆ مرۆڤ کە لە ڕییەوە بتوانێت بێ خەو و خواردن هەموو چالاکییەکی زەینی و جەستەیی ئەنجام بدات. وەلێ لێرەدا بە پێجەوانەوە فرۆید خۆی بە درۆ دەخاتەوە و پێمان دەڵێت کە بوونی ئەم جۆرە لە دەرمان وەهمێکە و هیچی تر، شتێک نییە بە ناوی دەرمانێک کە بتوانێت مرۆڤ ڕزگار بکات لە ئازار و ناسۆرییەکانی، نەک ئەوەیش بەڵکوو هؤشداریمان لە  بەکار‌هێنانی ئەم جۆرە ماددەیەدا دەداتێ، تەنانەت لە حاڵەتی توشبون بە هیستریای کتوپڕیشدا، فرۆید پێی باش نییە کە مرۆڤ هانا بۆ ئەم جۆرە ماددانە بەرێت و خۆی پێ فێر بکات. چونکە بە قازانجی نەخۆشەکە ناکەێتەوە بەڵکوو زەرەر و زیانەکانی زیاترە. ئەوەی جێی سەرنجە  کە لەم وتارەشیدا فرۆید باس لە ئالودەبوون ناکات بەڵکوو بە تەنها بەکارهێنانی ماددە هۆشبەرەکان بۆ چارەسەکردنی نەخۆشیی دەروونی بە تایبەتیش هیستریا ڕەت دەکاتەوە و دەڵێت: (سەرەتا پێویستە ئەوە بڵێین کە ئێمە هیچ  چارەسەرییەکی دەرمانسازی بە باش نازانین وپێشنیاریشی ناکەین، وەکچۆنیش هۆشداری دەدەین بە بەکار‌هێنانی هەموو جۆرە ماددەیەکی هۆشبەر لەم دۆخانەدا. چونکە بەکارهێنانی ماددە هۆشبەرەکان لە دۆخی هیستریای کتوپڕدا هیچ نییە جگە لە هەڵەیەکی گەورە نەبێت کە بەرامبەر بە نەخۆشەکە دەکرێت..)).

دواتر لە ساڵی (١٨٩٠)دا لە نووسینێکیدا بە ناوی (چارەسەرە فیزیکییەکان)دا، بە تایبەت لە سەر بابەتی چارەسەرکردن لە ڕیی خەولێخستنەوە(Hypnotic Treatment) نووسیویەتی کە نابێت هیپنۆسس وەک دوا میتۆدی چارەسەری بەکار بهێنرێت بۆ هەموو نەخۆشییە دەروونییەکان بەڵکوو ئەم میتودە زیاتر لە حاڵەتی نەخۆشیی دەروونی یان ڕەفتار و خووی ناتەندروست وەکو ئەلکهولیزم، ئالودەبوون بە مۆرفین یان لادانی لە ڕووی سێکسوالیتیەوە سوودی هەیە. وەک دیارە لێرەدا فرۆید ئاماژە بەوە دەکات کە میتۆدی خەولێخستن تەنها لەو کاتانەدا بەکار بهێنرێت کە خودی نەخۆشیەکە یان ڕەفتارو خووەکە وەک لە حاڵەتی ئالودەبوون بە ئەلکهول و ماددە هۆشبەرەکان کە هۆکارێکی ئۆرگانی لە پشتەوە نییە، ئەمەیش ئاماژەیەکی روونە کە  خودی ئالودەبوونی بە نەخۆشی نەبینیوە. بۆ ئەوەی زیاتر لە دیدی فرۆید نزیک بینەوە سەبارەت بە ئالودەبوون و ئاماژەکانی ئەوا پێویستە باس لە دیدی ئەو بکەین لە سەر ئەلکهول و کەسی ئەلکهولی.

فرۆید سەبارەت بە ئەلکهول و کەسی ئەلکهولی

ئەوانەی لە دوور و نزیک کەسێکی ئالودە بە ئەلکهول بناسن هەست بەوە دەکەن کە یەکێک لە میکانیزمی بەرگریی ئەم کەسانە  نکوڵیکردن و نەبینیی خۆیانە وەک کەسی ئالودە و گیرۆدە بە دەستی ئەلکهولەوە. وەکچۆنیش ناتوانن دان بەو ڕاستییەدا بنێن کە مەشروب خواردنەوە تا ڕادەی ئالودەبوون کردوونی بە کەسی نابووت و نەکردە و زەبوون. دوورخستنەوەی کێشەکە لە خۆیان و بینینی خۆیان لە دەوەوەی سیپمتومەکانی ئالودەبوونیان بە ئەلکهول یەکێکە لە کێشە گەورەکان نەک هەر بۆ خۆشیان بەڵکوو بۆ کەسانی دەوروبەریشیان. چونکە ئالودەبوون بە ئەلکهول هێندە گرفتئامێز و ئاڵۆزە ناتوانین سیمپتومەکانی لە خودی کەسەکان جیا بکەینەوە. بە جۆرێک کەسەکە لە گەڵ شەرابەکەی تێکەڵ و ئاوێزانی یەکتر دەبن، کە ئەوانەی لە دەرەوەی کەسەکەن ناتوانن مەزەنەی ئەوە بکەن و تێبگەن، کامە شەرابەکەیە و کامە خودی کەسەکەیە. ناتوانیت دڵنیا بیت لێیان ئەو کاتەی سنورری نێوان شەرابەکە و کەسەکە نامێنێت و هەردووکیان دەبن بە یەک، ئەستەمە بزانیت چ کاتێک  لە خۆشەویستیداین یان چ کاتێک پڕاو پڕ دەبن لە ڕق، کەی باشە دەکەن و کەی بە هەدووکیان پەلامارت دەدەن. هەر بۆیە تا کەسەکە ئالودەتر بێت خودی ئەو میکانیزمە بەرگرییانەیشی بۆ شاردنەوەی ئالودەبوونەکەی توندتر و بەهێزتر دەبن و بە فۆڕمی جیاواز خۆیان نمایش دەکەن، لەوانەیش درۆکردن، نکوڵیکردن، بەرپرسیارکردنی ئەوانی تر وەک سەرچاوەی کێشەکانی و دۆزینەوە و قۆستنەوەی هەموو هەلێک و هەڵەیەک لەوانی تردا تا بیکاتە بەهەنایەک بۆ باوەشکردن بە بوتڵی شەرابەکەیدا وەک خۆشەویشترین خۆشەویست. ئەوانی تر بۆ کەسی ئەلکهولی سەرچاوەی غەم و ئازار و ناسۆرین. ئەوە گوناھ و خەتاباری ئەوانی ترە کە جوانی، زرنگی، سۆز و خۆشەویستی ئەم نابینین، ئەوانی تر تەنانەت لە ئاستی تێگەشتن و زیرەکی و ژیری ئەمدا نین. ھیچ کاتێکش ھەست بەو خۆشەویستی و سۆزە ناکەن کە لە دڵی ئەمی (مودمن-ئالودە) ھەڵدەقوڵێت بۆیان. بۆیە ئەوانی تر جێی بەزەیی و سۆزی ئەم نین و شایانی ئەوە نین کە ئەم ئاوڕیان لێ بداتەوە. کاتێک کەسی ئالودە، دەرەوەی خۆی بە دۆزەخی خۆی ببینێت ئەوا تاکە بەهەشتێک و فریادڕەسێک، کە هیچ کات لێی وەڕس نابێت و هەمیشە باوەشی کراوەیە بۆی تا لە ئامێزی بگرێت، بوتڵە شەرابەکەیەتی، بوتڵە شەرابەکەی وەک تاقانترین و میهرەبانترین یار دەتوانیت بە بێدەنگی باوەشی بۆ بکاتەوە و وێنا ئایدیاڵەکەی خۆی بۆ دووپات بکاتەوە. ئەو وێنە خەیاڵییەی کە کەسی ئالودە بۆ خۆی هەیەتی و گەرەکیەتی ئەوانی تریش لەو جێگەیەوە بیبینن و تەماشای بکەن.

فرۆید درکی بەم گرفتەی کەسی ئەلکهولی  کردووە لە نامەیەکدا بۆ فلایشی هاوڕی کە بە ڕەشنووسی (H) ناو دەبرێت سەبارەت بە پارانۆیا نووسویەتی، باسی لەم نکوڵیکردنەی کەسی ئالودە  بە مادە ئەکهولیەکاندا  کردووە و دەڵێت: (کەسی ئەلکهولی هەرگیز بۆ خۆی ناتوانێت دان بەو ڕاستییەدا بنێت کە مەیخواردنەوە نابوت و کەموکورتی کردووە. لە گەڵ ئەوەی کە  بەرگەی زەبری خواردنەوە دەگرێت کەچی ناتوانێت بەرگەی ئەو ڕاستییە بگرێت و درکی پێ بکات کە ڕسوای دەستی خورادنەوەیە. لە مەغزی ئەودا، ئەوە گوناهی ژنەکەیەتی و ئەو دەبێت لۆمە بکرێت بۆ ئەم ڕسوایییە- ئەوەی پێدەڵێن وەهمی ئیرەیی و ئەو شتانەی تریش… کەسی ئەلکهولی دەڵێت: گرفتی سێکسوالیتیم هیچ پەیوەندییەکی بە خواردنەوەی منەوە نییە، بەڵکوو ئەوە ژنەکەمە کە دەبێت لۆمە  و سەرزەنشت بکرێت).

 هەڵبەت ئەمە یەکەم جارە کە فرۆید باس لە ئەلکهۆلیزم بکات و بیبەستێتەوە بە سێکسوالیتیەوە، ئەوەیش گرنگە بزانین کە ئەم ئاماژەیەی لە کۆنتێکستی پارانۆیادا کردووە. خاڵیکی تری گرنگ کە ئەو لەو نامەیەدا ئاماژەی پێ کردووە، نکولیکردنە لای کەسی ئەکهولی وەک میکانیزمێکی بەرگری، گوناهبارکردن و لۆمەکردنی ئەوانی تر وەک سەرچاوەی کێشەکانی و نەهامەتییەکانی.  جارێکی تریش لە تێکستەکەیدا سەبارەت بە شرێبەر فرۆید باسی لە وەهمی ئیرەیی لای کەسی ئەلکهولیست کردووە. هەمیسان لە نامەیەکی تردا، بۆ فلایشی هاوڕێ کە مێژووەکەی بۆ ساڵی (١٨٩٦)دا دەگەڕیتەوە، وە ئەم نامەیەش بە ڕەشنوسی (K) دەناسریتەوە، ئاماژەی بە مەیخواردنەوە وەک سیندروم(Dipsomania)^[9]، وەک سیمپتومی لاوەکی کردووە. ئەم سیمپتومەیش وەختێک دروست دەبێت کە پاڵنەرە نیرۆتیکییەکان لە واسواس و کەلكەڵە و دەگوازرێنەوە بۆ ئەنگێزەی بزوێنەر و جووڵەیی و دەبنەوە  بەدژێک و بەرگرییەک بەرامبەر بە خودی واسواسییەکە.

جێی باسە کە فرۆید لە نووسینێکی تریدا بە ناوی ((سەرنجی زیاتر سەبارەت بە نێرۆسایکۆسی بەرگری-Further Remarks on the Neuro-Psychoses of Defence )) لە ساڵی (١٨٩٦)دا، دەگەڕیتەوە سەر بابەتی ئیرەیی لای کەسی ئەلکهولیست و جارێکی تر ئالودەبوون وەک دۆخێکی سڕبوون بۆ مێشک وەسف دەکات، کە بە هۆیەوە مێشک بەرگری لە خۆی بەرامبەر کاریگەریی واسواسبوون دەکات. دیسانەوە خواردنەوە وەک سیمپتومی لاوەکی لە نێو نیرۆسە وەسواسییەکاندا دەبینێت کە وەزیفەکەی تەنها سڕکردنێکی کاتییە و هیچی تر.

هەر لە سەر هەمان بابەت لە نامەیەکی تریدا بۆ فلایشی هاوڕێ بە بەرواری یانزەی کانونی دووەمی ساڵی  (١٨٩٧) ئەوەی نووسیوە کە: (دیسپۆمانیا لە ڕێێ و بەهۆی چڕبوونەوە، یان باشترە بڵێین جێگرتنەوەی ئەنگێزەیەکی سێکسی لە بری یەکێکی تر دروست دەبێت. هەروەها ئاماژەیشی بەوە کردووە کە هەمان شت دەتوانین سەبارەت بە کەسی قومارچی بڵێین).

ئەمەیش یەکەمجارە کە فرۆید بە دیاریکراوی ئاماژە بە ئالودەبوون بکات لە هەردوو حاڵەتی ژەهراویبوون-تۆکسیکۆمانیا و قومارکردندا و بیبەستێتەوە بە سێسکسوالیتەوە. واتە ئالودەبوون بە قەرەبوو و جێگرەوەی ئارەزووە-غەریزە سێکسییە چەپێنراوەکان بیبینێت. هەڵبەت جارێکی تر دێتەوە سەر ئەم باسە و لە نووسینەکەیدا لە سەر دۆستویڤسکی باس لە گرفتی قومارکردن وەک قەرەبوویەک بۆ ئارەزووە بە دینەهاتوو و چەپێنراوە سێکسیەکان دەکات. لە بەشێکی تری ئەم نووسینەدا دێمەوە سەر باسی ئالودەبوون بە قومار و دۆستۆیڤسکی وەک قومارچییەک.

ئێستا با بگەڕینەوە سەر گرفتی ئیرەیی لای کەسی ئەلکهولی و پەیوەندی بە سێکسوالیتیەوە، ئەوا فرۆید لە شیکارییەکەی خۆیدا لەمبارەیەوە زیاتر قووڵ دەبێتەوە و لە ساڵی (١٩١١)دا، لە وتارێکیدا بە ناوی (سەرنجە دەروونشیکارییەکان لە سەر کەیسێکی ئۆتۆبایۆگرافی دەربارەی پارانۆیا)دا پێمان دەڵێت کە: ((لە هەموو ڕوویەکەوە  ڕۆڵی ئەلکهول و کاریگەرییەکانی لە سەر وەهمی ئیرەیی لای کەسی ئەلکهولی  شتێکی بەرچاوە و دیارە. ئێمە ئەوە دەزانین کە سەرچاوەی چێژ بۆ کەسی ئەلکهولیست جیاوازە و لە جۆرێکی ترە. لە ڕاستیدا ئەوە بە تەنها نائومێدی و ڕەنج بەخەساری پیاو نییە بە ژنەکەی، کە بە ناوی ئیرەیییەوە بەرە و خورادنەوە کێشی دەکات و وای لێ دەکات ڕووە و قاپی مەیخانەکان مل بنێت و لەگەڵ پیاوی تردا مەی نۆش بکات، بەڵکوو ئەوە ئەو چێژ و خۆشییە کە پیاوانی تر پێ دەدەن، ئەو پیاوانەی کە شادی و چێژی پێ دەبەخشن و جێی ژنەکەی بۆ دەگرنەوە، ئەو خۆشنودەیی و چێژەی کە نەیتوانیوە لە ژنەکەی و  لە ماڵەکەی خۆیدا وەریبگرێت. کەواتە گەر ئەو پیاوانە ببنەوە بە سەرچاوەی لێبدۆ و چێژ لە نەستی پیاوی ئەلکهولیستدا، ئەوا دواجار دێت و ئەم چێژە لیبیدۆیەی نەستی خۆی پێچەوانە دەکاتەوە و لە بری ئەوە دەڵێت، ئەوە من نیم کە ئەو پیاوانەم خۆش دەوێت، حەزم بە تێکەڵبوونیانە، بەڵکوو ئەو ژنەکەمە کە خۆشیدەوێن و حەزی پێیانە و ئارەزوویان دەکات، نەک هەرئەوەیش بەڵکوو گومان دەکات و پێی وایە کە ژنەکەی پەیوەندی لەگەڵ هەموو ئەو پیاوانەدا هەیە کە ئەم خۆی پەیوەندی پێیانەوە هەیە و خۆشی دەوێن و لەگەڵیاندا هەڵسوکەوت دەکات….^[10]).

دیارە فرۆید باسەکەی لە سەر ئیرەیی لای پیاوی ئەلکهولیست کردووە، وەلێ ئاماژەی بە کاریگەرییەکانی ئەم ئیرەیییە نەکردووە کە چۆن لە فۆڕمی توندوتیژی لە ناو خێزاند بەرامبەر بە ژن و مناڵەکانیدا خۆی بەرجەستە دەکات. کەم نین چیرۆکی ئەو ژنانەی کە بە تاریکی و لە نیوەی شەو بە شەقی پیاوە سەرخۆشەکانیان دەکرێنە دەرەوە و دەبنە قوربانیی تاوانێک کە نەیانکردووە. لە بەشێکی تری ئەم نووسینەدا سەبارەت بە ئالودەبوون پەیوەندی بە توندوتیژی خێزانییەوە دێمەوە سەر ئەم باسە. وەلێ لێرەدا بۆ ئەوەی لە ناوەڕۆکی ئەو پەرەگرافەی سەرەوە بگەین، پێویستە بگەڕینەوە سەر ئەو سیاقەی کە خودی نووسینەکەی تیادا نووسراوە.

وەک پێشتر باسمان کرد فرۆید لە سەروبەندی نووسینەکانی سەبارەت بە  پارانۆیا ئاماژەی بە ئالودەبوون کردووە، بە تایبەتیش ئالودەبوون بە ئەلکهول. ئەو پێی وایە کە سەرچاوەی سەرەکیی پارانۆیا دەگەڕیتەوە بۆ حەز و فانتازیای (هۆمۆسێکوێلی) پیاوێک بۆ خۆشەویستیی پیاوێکی تر. خودی هاوکێشەکەیش لای فرۆید بەم جۆرەیە:

 من (کە پیاوم) ئەوم خۆشدەوێت (کە پیاوە)! ئەم فانتازیایە لە نەستدا بە سێ جۆری جیاواز و دژبەیەک خۆی بەیان دەکا: جۆری سێهەمیان کە دەتوانین بەم جۆرە ئاماژەی پێ بکەین: ئەوە ژنەکەمە ئەو پیاوەی خۆشدەوێت کە من خۆشم دەوێت- کە ئەمەیش پێچەوانەی دەستەواژەی یەکەمە و هەر ئەمەیشە وەهمی ئیرەیی دروست دەکات و گرێی دەروونی پیاوی ئەلکهولی ئاڵۆزتر دەکات و لە شوێنێکدا ڕووبەڕوی دەبێتەوە بە گژیدا دەچێتەوە کە خودی خۆی لەوێ نییە. بەم شێوەیەیش وەهمی ئیرەیی کەسی ئەلکهولیست یەکێکە لەوانەی سەرەوە. واتە ئەو پیاوەی لە نەستیدا ئاغا و باڵایە، پیاوێکی تری خۆشدەوێت و حەزی بە گەعدە و دانیشتنە لە گەڵ پیاوێکی تر و ئارەزووی دەکات، ئەمی ئەلکهولیست نییە، ئەو پیاوە هەمیشە لە بەرگێکی تردا خۆی نیشان دەدات و خۆی دەیخزێنێتە ناوی یەکێکی تر- حەزو هەوەسی خۆی لە ناو ژنەکەیدا دەبینێتەوە و هەر لە ناو ئەویشدا پەلاماری دەدات. 

وەک نکولیکردن لەم فانتازیایەی نەستی خۆی بە بوونی پەیوەندییەکی لیبیدۆیی لەگەڵ پیاوانی تردا، ئەوا کەسی ئەلکهولیست پێویستی بەمیکانیزمێکی بەرگرییە تا خۆی لە گوناهی ئەم حەز و ئارەزووە سێکسییەی خۆی ڕزگار بکات. ئەویش بە بیرکردنەوە لەوەی کە ئەوە ژنەکەیەتی نەک خۆی کە پەیوەندیی خۆشەویستی لەگەڵ ئەو پیاوەدا یان پیاوانی تردا هەیە، ئەوە ژنەکەیەتی کە مایەی شەرم و بێ ئابڕووییە، هەر ئەویشە کە شایەنی لۆمە و سەرزەنشتکردنە. مەسەلەی چوونی پیاو بۆ مەیخانە و نۆشینی مەی لە مەیخانەکان ئەگەر لە لایەکەوە پەیوەندی بەوەوە بێت کە پیاو لە ماڵەکەی و ژنکەی خۆی بێزارە، هەر بۆیە کوچەی مەیخانەکانەکان دەگرێت ئەوا لە لایەکی ترەوە پەیوەندی بە ترسی پیاوەوەیە لە ژن، ترسی لەدەستچوونی ئۆبێکتی خۆشەویستییەکەی. با بیرمان نەچێت تا هەستی ئیرەیی لای کەسی ئەلکهولیست زیاتر و زیاتر بێت ئەوا پەیوەندی لەگەڵ ئۆبێکتی خۆشەویستییەکەی تۆکمەتر و باڵاتر دەبێت، بە جۆرێک کە ئیتر ناتوانیت لە یەکتریان جیا بکەیتەوە. ڕەنگە هەر ئەم هۆکارەیش بێت  کە ئالودەبوون بە ئەلکهول بە زەبرترین و قورسترین جۆری ئالودەبوون دابنرێت لە ڕووی چارەسەری کلینیکییەوە، زۆر جار گوێمان لەوە دەبێت کە ڕزگاربوون لە ئالودەبوون بە ماددە ‌هۆشبەرەکان ئاسانترە وەک لە ئالودەبوون بە ئەلکهول.

با بزانین فرۆید بە چ شیوەیەک باس لە پەیوەندیی نێوان ئۆبێکتی لەدەستچوو لە گەڵ بەکارهێنانی ماددە تۆکسیکەکان-ژەهراوییەکان لەوانەیش ئەلکهول دەکات؟

لە وتارێکیدا لە سالێ (١٩١٧)دا، بە ناوی (تازێباری و مێلانخۆلیا) دا، ئەو باس لەوە دەکات کە ئەوە بە تەنها ئەلکهول نییە کە بەربەستەکان لە بەردەم کەسی ئەلکهولیستدا ناهێڵێت و بە هۆیەوە خۆی لێ دەبێتە ئایدیاڵی خۆی، بەڵکوو زمانیش یارمەتی گۆڕێنی (Sublimation) باڵایەتی دەدات. لێرەدا فرۆید سەرنجمان بۆ پەیوەندیی نێوان کحول (ماددە هۆشبەرەکان) لە گەڵ زماندا ڕادەکێشێت. گەر ئەو تێزە بە هەند وەربگرین کە پێی وایە باڵایەتی گۆڕانی ئەنگێزەکانە بۆ بەرهەمی کولتووری لە ڕێێ زمانەوە ئەوا ئاماژەکردنی فرۆید بۆ چەمکی باڵایەتی لەم سیاقەدا ئەوەمان پێ دەڵێت کە بەکار‌هێنانی مەی و ئەلکهول (ماددە هۆشبەرەکان) دەتوانێت وەک ڕازیبوون و تێربوونێکی کاتی ئەنگێزەکان کار بکەن و کە کاریگەرییەکەی لە هی زمان و کەمتر نییە.

هەر لە سەروبەندی ئەم ساڵانەدایە کە فرۆید تێزەکانی سەبارەت بە فانتازیا، سێکسوالیتی مناڵانە، کاریگەری و بونیادی گرێی ئۆدیپوس لە سەر دەروون و لە هەموویشی گرنگتر تێزەکەی سەبارەت بە  تراوما ڕاست کردەوە و جەختی لە سەر ئەوە کردەوە کە ئەشکەنجە و ئازاری مرۆڤ و تراوماکانی پەیوەندیی بە جەزرەبە و و زەبرە دەرەکییەکانەوە نییە، بەڵکوو پەیوەندی بەو پرۆسە و کارلێکانەوە هەیە کە لەناو دەروونی مرۆڤ خۆیدا ڕوو دەدەن. کەسە نیرۆتیکییەکان قوربانیی دەستی هۆکاری دەرەکی نین بەڵكوو ئەو زام و برینەی لە خۆیانیان دەردەکات و گیرۆدە و هیلاکیان دەکات لە ناو هەناوی خۆیانەوە هەڵدەقوڵێت.

بۆ ڕوونکردنەوەی ئەم سەرەتایە لە هزری فرۆیدا دەتوانین ئاماژە بە نامەیەکی تری بۆ فلایشی هاوڕێ بکەین کە لە کانونی دووەمی ساڵی (١٨٩٩)دا نووسیویەتی: (سەرەتا بەشێکی شیکارەکانم جەختکردنەوە بوو لەسەر ئەوەی کە فانتازییەکان بەرهەمی قۆناغیێکی ترە کە دواتر دەخرێتەوە ناو  قۆناغی مناڵییەوە و هەر لەوێشدا ئامادەگیان هەیە، خودی ئەو دۆخەیەیش کە فانتازییەکەی تێدا خوڵقاوە ھەر دەخزێتەوە ناو قۆناغی مناڵییەوە، ئەمەیش لە ڕێی و بە پەیوەندی لەگەڵ زماندا دەکرێت. وەلێ بۆ وەڵامی ئەو پرسیارەی کە ئایا لە قۆناغی مناڵیدا چی ڕووی داوە؟ ئاوا دەڵێین کە ‌هیچ ڕووی نەداوە! وەلێ مییکرۆبی ئەنگێزە سێکسییەکان لەوێیەوە دروست دەبن و لەدایک دەبن. دواتر و لە بەشی دووەمی لێکۆڵینەوەکانم لە مانای بەشێکی گرنگی تری دەروون تێگەیشتم کە بە ڕای من گرنگییەکی زۆری هەیە بۆ تێگەیشتن لە قۆناغە سەرەتایییەکانی سیمپتومەکان کە تەنانەت دەکەونە پێش بوون و درکردن بە فانتازیاوە…).

ئەم نامەیەی سەرەوە درێژکراوەی هەمان نامەیە، کە لە (21 september) ساڵی (1897)دا بۆ فلایشی هاوڕێی دەنوسێت و لێرەدا فرۆید ئاماژە گرنگەکەی دەکات و دەڵێت: (لە نەستی مرۆڤدا هیچ ئاماژەیەک بە بوونی حەقیقەت نییە. هەر بۆیەیش کارێکی ئاسان نییە بتوانین لە ناو نەست و نائاگاییدا خەیاڵ لە واقیع جیا بکەینەوە…).

لە  ھەمان وتاری مێلانخۆلیا و تازێباریدا،  فرۆید باس لە پەیوەندیی نێوان میڵانخۆلیا لەگەڵ مەستبوون بە ئەلکهول دەکات و پێی وایە هەردوو دۆخەکە ناتەندروست و پاتەلۆژین وەلێ لە حاڵەتی مێلانخۆلیادا خودی لە دەستدانەکە وا دەکات کە سوبێکت خەمۆک، بێدەرەتان و بێوزە بێت و هەست بە بەتاڵی و پووچی بکات. لە کاتێکدا لە کاتی مەستبوون بە ئەلکهول سوبێکت هەست بە شادی و وزەیەکی کاتی دەکات، وزەیەکی زیادە کە وای لێ دەکات نەسرەوێت(Manic)، لە هەموو شوێنێکدا بێت و لە ‌هیچ شوێنێکیشدا خۆی نەگرێت. ڕەنگە لێرەدا پرسیار بکەین و بڵێن مێلانخۆلیا چ پەیوەدنییەکی بە ئالودەبوون و نۆشینی شەرابەوە، یان هەر ماددەیەکی تری هۆشبەرەوە هەیە؟ یان پرسیار بکەین و بڵێن کە بۆچی ژەهراویبوون-تۆکیسکبوون بە ئەلکهول بە نەخۆشی دادەنرێت، لە کاتێکدا ئەلکهول دەبێت بە مایەی خۆشی و شادی بۆ کەسەکە، وزەیەکی زیادەی پێدەبەخشیت. ئایا خودی لە دەستچوونەکە لە کوێدا خۆی مەڵاس داوە؟

بۆ ئەوەی وەڵامی ئەم پرسیارەیش بدەینەوە دەڵێن خودی ئالودەبوون خۆی کێشە و گرفت نییە بەڵکوو کاردانەوەیە، سیپتومە بۆ کێشەیەکی قووڵتر کە سوبێکت بە دەستیەوە دەناڵینێت. ئالودەبوون میکانیزمی بەرگرییە بۆ ئازار و ناسۆرییەکی قووڵ بۆ لەدەستدانێک کە زۆر جار سوبێکت خۆیشی نازانێت پەنجە بخاتە سەر سەرچاوەی ئازار و نوقسانییەکەی. کەواتە لەم ڕوانگەیەوە بێت ئەلکهول ماددە هۆشبەرەکان دەبنەوە بە شتگەلێک کە سوبێکت بەکاریان دەهێنن تا گەر بۆ ماوەیەکی کاتیش بێت خۆشی و شادی  پێبەخشێت، خۆی پێ سڕ بکات. ئازارەکانی کەم بکاتەوە، کە زۆر جار خۆیشیان نازانن سەرچاوەی ئەو ئازارانە چین لە کوێوە هاتون.  لە دۆخی ئالودەبوونیشدا هەر وەک مێلانخۆلیا کێشەکە هەر بە تەنها ئەوە نییە کە چ شتێک لەدەستچووە چونکە ئەو شتەی کە لە دەستچووە بە ڕوونی دیار نییە کە چییە، شتێکە بێ ناو و بێ شوناسە. تەنانەت لەو کاتەنەیشدا کە کەسی مێلانخۆلی-ئالودە، درک بەوە دەکات یان ئەگەر بشزانێت کێی لەدەستچووە! ئەوە نازانێت چی لە ناو ئەو کەسەدا لەدەستچووە، وەیان بۆ چ شتێک لەناو ئەودا دەگەڕێت وعەوداڵ و سەرگەردانی چییە. 

هەر بۆیەش تێمای ئۆبێکتی لە دەستچوو بابەتێکی گرنگ و زیندووە لە هزری دەروونشیکاری فرۆیدیدا.   لە ساڵی (١٩١٧)دا، لە وتارەکەیدا بە ناوی (پاشکۆی مێتاسایکۆلۆژی سەبارەت بە تیۆریی خەون) فرۆید باس لە ئۆبێکتی لەدەستچوو دەکات. ئەو پێی وایە کە خەونەکانمان بریتین لە جۆرێک لە وڕێنەکردن بۆ گەشتن بە حەز و ئارەزووەکانمان. لێرەیشدا بەراوردێک لەنێوان خەونبینین و خودی ئەو  دۆخە نەخۆشیە-پاتۆلۆژیەدا کە تایبەتە بە خەونبینین دەکات. لە هەندێ دۆخی دەروونیدا ئیگۆ دەبێت ڕووبەڕووی نوقسانییەکەی خۆی بێتەوە، ئەو نوقسانییەی کە ناتوانێت بەرگەی بگریت و قبوڵی بکات وەلێ هەمیشە دوایدەخات و نایەگەێنێتە خۆی و درزێک لەنێوان خۆی و نوقسانیەکەیدا دەهێڵێتەوە. خودی ئەم دواخستنە درز و دەلاقەیەک بۆ سوبێکت دەهێڵیتەوە تا بتوانێت لە ڕێی فانتازیا و حەز و ئارەزووەکانی ناەوەی خۆیەوە  نوقسانیەکە بکاتە دەرەوەی خۆی، وە لە باشترین شێوەدا لە ڕێی وڕینەکردنەوە دەبێت. فرۆید دەنووسێت:

(ڕەنگە بویڕم و پێشنیاری ئەوە بکەم کە پەیوەندیی نێوان وڕینەی ژەهراوی- تۆکسیک، لیرەدا مەبەستم لە وڕینەی ئەلکهولە وەک نموونە، دەبێت هەر بەم شیوەیە لێی تێبگەین، لێرەیشدا ئەو نوقسانییەی کە سوبێکت ناتوانێت بەرگەی بگرێت و قبوڵی بکات و شتێکە واقیع بە سەریدا سەپاندوە وەک لەدەستدان و نەبوونی ئەلکهولە هەر کات ئەوەی دەستکەوت ئەوا نوقسانییەکەی تر-ئۆبێکتی لەدەستچوو کە مەبەستی خودی ئەلکهولە- خۆی پڕ دەکاتەوە ئەوکاتەیش لە وڕێنەکردن دەوەستێت… با بڵێین دیمەنەکە بەم شێوەیە: کەسێک لە دۆخی ژەهراوی- تۆکسیکبوندا بە جۆرێک هەڵەشە و نەسرەوتە لە ڕەفتار و جووڵاوەنەیدا چونکە دڵخۆش و خۆشنودەیە. وەلێ دەبێت ئەم پەیوەندییە ساختەیە ڕاست بکرێتەوە، چونکە حەقیقەتەکە ئەوەیە کە نەزمی ئابووری میشکی سوبێکت لە لایەکەوە ئاماژە بەوە دەکات کە ئارەزووەکەی پڕ بۆتەوە، ئەوەیش وای لێ دەکات هێندە دڵخۆش و رۆح ئاسودە بێت، لە لایەکی تریشەوە خەمبارە چونکە هیچی لە باردا نییە و دەستەوسانە بەرامبەر نوقسانییەکەی).

مەبەستی فرۆید لێرەدا ئەو دۆخە دەروونییە نەسرەوت و مانیکیەیە کە کەسی ئەلکهولیست ئەزموونی دەکات. ئەو هەستە دژبەیەک و پارادۆسکەی کە بەهۆی کاریگەریی ئەلکهولەوە دروستدەبێت. هەستی خۆشی و ناخۆشی، پێکەنین و گریان، قۆشمە و نوکتە یاخود هەوڵی کەسی ئەلکهولیست بۆ قسەکردنی جدی  لە سەر بابەتەکان کە ئەمەیش لە حاڵەتی سەرخۆشیدا، زۆر جار هەر بە دیمەنی کۆمیدی تەواو دەبێت، چونکە خودی هەوڵەکە سروشتێکی کۆمیدی لە خۆی دەگرێت بەو مانایەی کە کەسەکە دەیەوێت نمایشی شتێک بکات کە خۆی نیەتی و نوقسانییە تیایدا. لە بەشێکی تری ئەم نووسینەدا دێمەوە سەر باسی کۆمیدیا- نوکتە و پەیوەندی بە ئالودەبوونەوە.

 لێرەدا گرنگە ئاماژە بەوە بکەین کە  فرۆید خودی وڕێنەکردنە نابەستێتەوە بە پێکهاتەی کیماویی ئەلکهولەوە وەک ماددەیەکی ژەهراوی – تۆکسیک بەڵکو دەیبەستێتەوە بە لە دەستدانی ئۆبێکتی خۆشەویستییەوە لە واقیعدا کە خودی ئەلکهولە. واتە وڕێنەکردن قەرەبوویەکی دەروونییە بۆ لەدەستدان کە بە هۆی نەبوون و نوقسانییەوە دروست دەبێت. بە ڕای فرۆید ژەهراویبوون بە ماددە کحولییەکان کە سەر بە هەمان دۆخ و حاڵەتی دەروونییە و هاوشیوەی وڕینەکردنە، هەر بۆیەش پێویستە بە هەمان شێوە ڕاڤە بکرێت، ئەویش کە لەم دۆخەیشدا جۆرێک لە دواخستن و دوورخستنەوەی تێدایە. کەواتە با بزانین  ئەو پەیوەندییەی لەنێوان سوبێکت و ئەلکهولدا هەیە هاوکات دەبێتە هۆی دروستبوونی وڕینەکردن چۆن دروست دەبێت؟ بۆ وەڵامی ئەم پرسیارەیش پێویستە بگەڕینەوە سەر ئەو دۆستایەتییەی کە هەر لە سەرەتاوە لە سەر نوقسانی دروست بووە و پەیوەندییەکی دانەبڕاویشی لەگەڵ  سوبێکت و ئۆبێکتە لەدەستچووەکەی هەیە. ئەوا بە کورتی دەگەڕینەوە سەر خوێندنەوەی فرۆید سەبارەت بە وڕێنەکردن لە هەردوو مناڵ و گەورەدا کە سەرچاوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ لەدەستچوون. بەم مانایەش وڕینەکردن قەرەبوویەکی دەروونییە بۆ لەدەستچوونێکی ڕاستەقینە هاوکات ئاماژەیە بۆ ئارەزووکردنی ئەو شتەی کە لەدەستچووە. مناڵی بچووک وڕینە بە مەمکی دایکییانەوە دەکەن چونکە بە تەنها مەمکی دایکە کە دەتوانێت ڕازی و تێریان بکات. وڕینەکردنیش بۆ مناڵ تاکە ڕیگەیەکە کە بەهۆیەوە گوزارشت لە ئۆبێکتی لەدەستچوو بکەن، کە خۆی جەستەی دایکە، ئەو جەستەیەی کە لێیان تابو کراوە و ناتوانن جارێکی تر پێبگەنەوە. ئەم نوقسانییە یان ئەم ئۆبێکتە لەدەستچووە لە هزری لاکانیدا بە ئۆبێکتە بچکۆلە ناسراوە، لە بەشی دووەمی ئەم نووسینەدا بە ناوی (ئالودەبوون لە دیدی لاکانەوە) دێمەوە سەر ئەم باسە.

کەواتە با بگەڕینەوە سەر چێژ لای کەسی ئەلکهولیست. فرۆید لە کتێبی (شارستانیەت و ئاکاماکانی)دا باس لە بێتوانایی و بێهودەییی مرۆڤ لە گەشتن بە خۆشنودەیی دەکات. کاتێک کە  مرۆڤ هیچ ڕێگەیەک نادۆزێتەوە بۆ گەشتن بە چێژ و خۆشنودەیی ئەوا دواجار پەنا دەباتە بەر جۆرێکی تر لە چێژ کە بە

 (چیژی درێژخایەن بە ژەهرەوایبوون)ی ناو دەنێت. هەڵبەت فرۆید لەم کتێبەدا باس لە ڕۆڵی شارستەنیەت دەکات و پێی وایە کە خودی شارستانیەتیش ڕێگەیەکە بۆ ڕێکخستنی پەیوەندیی نێوان مرۆڤەکان، بە مانایەی کە شارستەنیەت ئەو چێژ وحەزانەمان  بۆ ڕێک و جۆر دەکات کە دەتوانین دەستمانکەوێت هاوکاتیش ئەوانەیش کە بۆمان نییە و ناتوانین چنگمان  بکەوێت. ئەوەی کە جێی سەرنجە بۆ فرۆید کە تەنانەت زانست و ئاینیش ناتوانن لە باریاندا نییە کە مرۆڤ تەواو دڵخۆش و شادومان بکەن، نەک ئەوەیش بەڵکوو دەگاتە ئەو ڕاستییە بەڵگەنەویستەی کە مرۆڤ ھەمیشە عەوداڵی خۆشبەختییە وەلێ دەستیانکەوێت. ئازار و ئەشکەنجە قەدەری مرۆڤە، مرۆڤ ئازار بە دەست پیربوون و ئەفەرۆزبوون لە جەستەی خۆی دەکێشیت، ئازار لە دەستی سروشت و جیهانە ترسناکەکەی دەرەوەی خۆی دەکێشێت، ئازار بە دەست تەنیایی و ئەشکەنجەی ترس لە تەنیایی دەکێشێت. تەنانەت ئەو کاتەنەیش کە مرۆڤ لە خودا نزیک دەبێتەوە یان خۆی دەخاتە شوێن و پێگەی خودا کەچی ‌هێشتا هەر دەناڵێنێ و ئازار دەکێشێت. مرۆڤ هەمیشە گیرۆدەی دەستی ئەو بونیادە کۆمەڵایەتییە کە تیادا دروست دەبێت و دەبێتەوە بە بەشێک لێی و ناتوانێت خۆی لێی رزگاربکات. هەموو بەربەست و ڕیگرییەکان لە بەردەم خۆشنودەیی مرۆڤدا دەبێتە هۆی ئەوە کە نەگاتە ئامانجی خۆی و دەستی بە چێژدا نەگات. گەر  مرۆڤ نەتوانێت بەر لە ئازار، ناسۆری و تاڵییەکانی ژیان بگرێت، ئازار و ئەشکەنجە بەشێكی دانەبڕاو و ئەزەلی بێت لە ژیانی مرۆڤدا، ئەی کەواتە چی بکات تا خودی ئازاركێشان کەم بکاتەوە یان هیچ نەبێت تامەکەی و ڕیتمەکەی بگۆڕێت؟

بۆ وەڵامی ئەم پرسیارەیش فرۆید چەند پێشنیار و ئەگەرێکمان دەخاتە بەردەست تا لە ڕییانەوە بتوانین ئازاو ئەشکەنەجەمان کەم بکەینەوە، یەکێک لەو پشنیار و ئەگەرانەیش بۆ ڕیکخسنتەوە و گۆڕینی ئازارکێشان بەکار‌هێنانی ماددە هۆشبەرەکان و ئەلکهولیەکانە. لەمبارەیەشەوە دەڵێت:

(سەمەرەترین مییکانیزمیش بۆ خۆدزینەوە لە ژان و ئازارکێشان هەر ئەوانەن کە بە دوایدا دەگەڕێین و کاردەکەنە سەر  خودی سیستمە ئۆرگانییەکەمان. بەو مانایەی کە خودی ئازارکێشان خۆی ھیچ نییە جگە لە ھەستکردن، واتە ئەو کاتە ئازار ھەیە کە ئێمە ھەستی پێدەکەین وەک ئەشکەنجە و ژان ئەزموونی دەکەین، خودی ئەم ھەستکردنەیش پەیوەندیی بەوەوە ھەیە کە ئێمە وەک ئۆرگانیزم چۆن دروستبووین و ڕئکخراوین، ھەر بۆیە ش ساناترین و ھاوکات کاریگەرترین جۆری ئەو میتۆدانە کاریگەریی ماددە کحولی و ھۆشبەرەکانە^[11]).

بە ڕای فرۆید ژان و ئازارکێشان لە سێ لاوە دەبێتەوە بە ھەڕەشە و کاردەکاتە سەر مرۆڤ و گیرۆدەی دەکات:

١-  ئازارو ئەشکەنجە ھەڕەشەیە بۆ سەر جەستەی مرۆڤ.

٢- ھەڕەشەیە بۆ سەر پەیوەندیی مرۆڤ بە جیھانی دەرەوە.

٣- ھەڕەشەیەکی ڕاستەوخۆ بۆ پەیوەندیی مرڤ بە ئەوانی ترەوە.

جۆری سێهەمیشیان لە ھەموویان کاریگەرترە چونکە ئەوانی تر بۆ ئێمە لە یەک کاتدا هەم دەبنەوە بە سەرچاوەی ئازار و ناسۆری وە ھەمیش سەرچاوەی خەمڕەوێنی و ڕەواندنەوەی ژان و ئازارن. ھەر بۆیە کاتێک ئەوانی تر و بوونی ئەوانی تر دەبێتەوە بە هەڕەشە و سەرچاوەی ژان و ناسۆری بۆ سوبێکت ئەوا دوورکەوتنەوە خۆدزینەوە لێییان دەبێتەوە بە چارەسەرێک بۆ خودی کێشە و ئازراکێشانەکە. وەلێ تەنیایی و ئەفەرۆزبوون بژارادەیەک نییە کە مرۆڤ خۆشبەخت بکات، هەر بۆیەش دیسانەوە بۆ ئەوەی بەرگەی تەنیایی بگرێت، بتوانێت هاودەمێک بۆ خۆی دروست بکات، دەبێت شتێک-ئۆبێکتێک بدۆزێتەوە کە جێی ئەوانی تری بۆ بگرێتەوە، ئەو بۆشایی و درزەی بۆ پڕ بکاتەوە کە غیابی ئەوانی تر بۆی دروست کردووە. لێرەوە دەتوانین بڵێین کە ئەلکهول و ماددەھۆشبەرەکان دەتوانن شوێنی ئەوانی تر بگرنەوە نەک هەر ئەوەیش بەڵکوو دەتوانن ببنە داڵدە و پەناگایەک بۆ سوبێکت و چێژ و شادی پێ ببەخشن، لەوەیش زیاتر خودی ئەم ماددانە جا ئەلکهول بێت یان ماددە هۆشبەرەکان وا دەکات کە نایەڵن مرۆڤ بەر ئازار و ژانی زیاتر بکەوێت و ئەشکەنجەی زیاتر بچێژێت. فرۆید لەمبارەیەوش دەڵێت: (خزمەتی ئەم  ماددانە ژەھراوییانە خۆی دەبێتەوە بە ململانییەک لەنێوان گەیشتن بە خۆشنودەیی لە لایەک و بە دوورەپەرستی و خۆ دوورخستنەوە لە  بەدبەختی و بێھودەیی لە لایەکی ترەوە، هەرئەمەیشە وا دەکات کە مرۆڤ ئەم ماددانە و بەکارهێنانیان هێندە بەرز بنرخێنیت بە جۆرێک کە شوێن و پێگەی لیبیدۆی بۆ دەگرێتەوە…^[12])

لێرەیشەوە بە دواوە  فرۆید ئالودەبوون وەک  سیمپتومێکی کۆمەڵایەتیی دەبینێت و ئاماژەی بۆ دەکات، لەمبارەیەشەوە دەڵێت: (ئێمە زۆر قەرزاری ئەو نێوەندەیەن نەک هەر لەبەر ئەوەی کە ڕاستەوخۆ لە خزمەتی چێژدایە، بەڵکوو لەبەر ئەوەی بڕێکی زۆر لە بەرخۆری مرۆڤ بەرامبەر بە دەرەوەی خۆی لەخۆی دەگرێت. کاتێک کە ئەم ڕاستییە  دەزانین، بە یارمەتیی ئەمەیش ئەوا لەوە تێدەگەین کە ئەوانەی لە ژێر باری قورسی ژیاندا خنکاون هەر کات بیانەوێت خۆیان بدزنەوە لە بارگرانی واقیع و پەناگایەک بۆ خۆیان بدۆزنەوە کە بەتەنها بۆ خۆیانە بە مەرجی باشتر ڕازیکردن و تێرکردنی خۆیان پەنا دەبنە بەر ئەم ماددانە. هەر وەک ئاشکرایە و دەزانین، هەر ئەمەیشە کە تایبەتمەندییەی ماددە ژەهراوییەکان و هاوکات  زەرەر و زیانەکانیشیان دیاری دەکات).

بەم مانایەش ئالودەبوون بۆ خۆی وەک سیمپتومێکی کۆمەڵایەتییە هاوکات جۆرێکی تایبەت لە پەیوەندی و بونیادێکی  کۆمەڵایەتیی جیاوازیش بە خۆی دروست دەکات. کەواتە کەسی ئالودەیش پەیوەندییەکی تایبەت بە خۆی لەگەڵ ئەوانی تردا دروست دەکات کە جیاوازە لەوانی تر. دیارە کە هەر سێ جۆرە سەرەکییەکەی سوبێکت بە مانا دەروونشیکارییە کە ئەوانیش ( نییرۆس، پێرڤیش وە سایکۆس)ن، وەک بونیاد لە ڕووی دەروونشیکاریی کلینکییەوە لە ڕێی پەیوەندییان لەگەڵ ئەوانی تر خۆیان دیاری دەکەن و دەناسرێنەوە. وەکچۆنیش پێگەی هەرسێکیان لە ناو زماندا بە سێ شیوەی جیاوازە لە ڕێی جیاوازە دەبەسترێنەوە بە تراوما یان نوقسانییە ئەزەلییەکەوە.

گەر بە کورتی باسی ئەو پەیوەندییە بکەین ئەوا بەم شێوەیە: سوبێکتی نیرۆتیکی یان عوسابی لە ڕیی پرسیارکردنی ئەوی ترەوە پەیوەندیی خۆی لە گەڵیدا دیاری دەکات. ئەمەش مانای ئەوەیە کە سوبێکت کە بە نائاگایییەوە خەساندنە ڕەمزییەکە و هاوکات دەرئەنجاماکانی ئەو خەساندنەیشی قبوڵ کردووە، بەرپرسیارێتیی نوقسانیەکەیشی خستۆتە سەرشانی خۆی. ڕوونتر بڵێین سوبێکتی نیرۆتیکی یان عوسابی دەستبەرداری ژویسانسە ڕاستەقینە بەر لە ئۆدیپوسەکەی خۆی دەبێت و بە چێژێکی ئاسایی ڕازی دەبێت وەلێ ئەم ڕازیبوونە هاوپێچە بە هەستکردن بە گوناه و دڵەڕاوکێیەکی مەحتومەوە.

لە کاتێکدا پەیوەندیی کەسی پێرڤیش یان لادەر، بە ئەوی ترەوە لە ڕیی ئۆبێکتەوەیە، یان ڕوونتر بڵێین ئۆبێکتێک دەکات بە بەرگی ئەوی تردا، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە سوبێکت لە هەندی کاتدا دان بە نوقسانییەکە دەنێت و قبوڵی دەکات وەلێ لە هەندێ کاتی تریشدا نکوڵی لێ دەکات. سوبێکتی پێرڤیش باوەڕی وایە کە دایکی نوقسانی نییە، دواجار خاوەنی فالوسێکە، هەر بۆیەش نکوڵی لە خەساندنە ڕەمزییەکە دەکات. ئەو ئۆبێکتە فیتشییە قەرەبوو و جێگرەوەی زەکەری دایکە، کە کوڕی بچوک ڕۆژێک لە ڕۆژان پێی وابووە کە دایکی هەڵگر و خاوەنیەتی، کوڕ نەک ناتوانێت دەستبەرداری ئەم هەست و باوەڕی خۆی بێت بە بوونی زەکەری دایک بەڵكوو دەبێت بە بەشێک لە نەستیشی. ئەفسون تەنگەژەی فیتشی ئەوەیە کە تەواوی گرێی خەساندن لە فۆڕمێ یادەوەریدا وێنا دەکات بە جۆرێک کە ڕێی بە ژن/دایک دەدات کە هەم وەک بوونەوەرێکی کامڵ(خاوەن فالوس)، وە هەم وەک خەسێنراوێک بێ فالوسیش ببینرێت. بە مانایەکی تر، کەسی فیتشی لە یەک کاتدا نەبوون و بوونی زەکەری دایک سیمبۆلیزە دەکات، کە ئەمەیش بۆ خۆی ئاماژەیە بۆ ئەو ترس و چێژە شاراوەیە کە لە نەستیدا خۆی ماڵاسداوە. بەم مانایەش ژیوسانسە ڕاستەقینە بەر لە ئۆدیپۆسەکە وەلانراوە و ئۆبێکتێکی جێی ئەم ژویسانسەی گرتۆتەوە، هەستکردن بە گوناه و دڵەڕاوکێ لەم بونیادەیە شاراوەیە زۆر ئاشکرا نییە. لەمبارەیەوە فرۆید دەڵێت:

کاتێک ئاماژە بەوە دەکەم کە فیتشیزم قەرەبوو، جێگرەوەی زەکەرێکە، باشدەزانم کە نائومێدتان دەکەم هەربۆیەش هەر زوو ئەوە دەڵێم کە ئەوە لە بری زەکەرێکی ئاسایی نییە. بەڵکوو لە بری زەکەرێکە کە تەواو جیاواز و تایبەتە زەکەرێک کە زۆر گرنگ بووە لە مناڵیدا بەلام دواتر لەدەستچووە. ڕوونتر بڵێین، زەکەرێکە کە خۆی نەماوە و بەسەرچووە بەڵام کەسی فیتشی  لە نەبوونەوە دەیهێنێتەوە و دەیپارێزێت).

بەڵام لە سوبێکتی سایکۆسدا پرسیارەکە زیاتر بوون و نەبوونی ئەوی ترە. ئەمەش مانای ئەوەیە کە شتێک نییە بە ناوی پەیوەندیی سوبێکت بە ئەوی ترەوە، چونکە لە دۆخی سایکۆسدا زمان خۆی تابووە، وەکچۆنیش خەساندنە ڕەمزییەکە و خودی نوقسانییەکەش قبوڵنەکراوە. وەلێ ژویسانسی بەر لە ئۆدیپوس وەلا نەدراوە و دوور نەخراوتەوە، بەمەیش سوبێکت یان بە گەرموگوڕییەوە باوەشی بۆ دەکاتەوە یاخود خۆی لێ حەشار دەدات و خۆی لێ دەپارێزێت، ئەمەیش لە ڕیی وڕینەکردن و وەهمەوە دەبێت. هەر بۆیەش بە پێچەوانەی دوو بونیادەکەی تر لێرەدا هەستکردن بە گوناه و دڵەڕاوکێ یان بوونی هەیە وەیان هەر نییە.

باسکردنی پەیوەندیی سوبیکت بە ئەوانی ترەوە لەو سێ جۆرەی پێشوودا گرنگە بۆ ئەوەی بتوانین لە پەیوەندیی کەسی ئالودە بە دەرەوەی خۆی بگەین، چونکە کەسی ئالودە بۆ خۆی سەربەخۆیە، بەو مانایەی گەر پەیوەندیی سوبێکت لەگەڵ ئەوانی تردا شتێک بێت کە خودی سوبێکت پێناسە دەکات، وەک لە سێ بونیادەکەی تردا ڕوونمان کردەوە، ئەوا ئەم پەیوەندییە بۆ کەسی ئالودە لەگەڵ ئەوانی تردا تەواو شتێکی جیاوازە و لە شوێنێکی تردایە. لە دۆخی ئالودەبووندا هەردوو نوقسانییەکە و خەساندنە ڕەمزییەکەیش بە جۆرێک لە جۆرەکان قبوڵکراوە، وەلێ ئەم قبوڵکردنە بە خۆشحاڵییەوە نییە بەڵکوو سوبێکت لە ڕێی چەپاندن، نکوڵیکردن یاخود ڕەتکردنەوە دەتوانێت ئەم نوقسانی و خەساندنە قبوڵ بکات. هەر بۆیەش لای کەسی ئالودە هەستکردن بە گوناه و دڵەڕواکی هەندێ جار شاراوەیە وەلێ خودی ئەم شاردنەوەیەیش پارادۆکسە چونکە هەمیشە ئەوەی کە شاردراوتەوە خۆی نمایش دەکات و لە بەرگێکی تردا دەردەکەوێتەوە.

بۆ تێگەیشتن لە پەیوەندیی کەسی ئالودە بە ئۆبێکتی خۆشەویستییەکەیەوە، پێویستە بگەڕینەوە سەر دیدی فرۆید سەبارەت بە ئۆبێکتی سێکسی. فرۆید لە ساڵی (١٩١٢)دا لە نووسینێکدا بە ناوی (On the universal tendency to debasement in the sphere of love)   باس لەوە دەکات کە بۆچی پەیوەندیی ئۆبێکتی سێکسی هێندە سروشتێکی گرفتئامێز و ئاڵۆزی هەیە. ئەو باوەڕی وایە کە شتێک لە خودی ئەنگێزەکاندا هەیە کە شایانی ڕازیکردن و تێرکردن نییە. لەمبارەیشەوە باس لە دوو هۆکار دەکات: یەکەم: سروشتە هەڵخڵەتێنەر و فریودەرەکەی ئۆبێکتی سێکسی -بژاردەیە لەگەڵ بەربەستەکانی بەردەمی کاتێک لە بەرامبەر ئارەزووی زینا لە گەڵ مەحرەمدا دەوستێتەوە، بە جۆرێک کە دەبێتە هۆی دروستبوونی دۆخێک کە تیایدا دوا ئۆبێکتی بژاردە بۆ خۆی دەبێتەوە بە جێگرەوەی ئۆبێکتە ڕاستەقینەکە.

دووەم: ئەنگێزەی سێکسوالیتی سەرچاوەی هەموو غەریزەکانی ترە، وەلێ خودی ئارەزووەکە تەنانەت لە قۆناغی گەشەکردنی سێکسیدا تەواو یەکانگیر و تۆکمە نییە و هەمیشە دزر و کەلێنێکی تێدایە کە پڕ نابێتەوە. بە مانایەکی تر، هەمیشە بەشێکی ئەم سەرچاوە غەریزییە دەچەپێنرێت یان لە خزمەتی شتی تردا دەبێت کە پەیوەندی بە ڕازیبون و تێربوونەوە نییە. لە ناو فەوزاو قەرەباڵغی ئەنگێزەکاندا مەی و ئەلکهول دەتوانێت هارمۆنییەکی کاتی و ساختەمان بۆ دروست بکات و ڕازیمان بکات. وەهمی تێربوون و چێژمان بداتێ و لە سەروبەندی مەستبووندا خۆمان لێبێتە ئایدیاڵی خۆمان. فرۆید باوەڕی بە بوونی پرەنسپێکی بێخەوش و کامڵی چێژ هەبووە، چێژێک کە دەکەوێتە سەروو هەموو چێژەکانی ترەوە. ئەوەی جێی سەرنجە  کە فرۆید ئەم چیژە لە پەیوەندیی نێوان کەسی ئەلکهولی بە ئەلکهولەوە دەبینێتەوە!  سەبارەت بەم پەیوەندییە دەڵێت: ((…تەماشای پەیوەندیی نێوان کەسی مەشروبخۆر بە شەرابەوە بکە! ئەوە ڕاست نییە کە شەراب هەموو جارێک ڕازیبونێک و تێربوونێکی ژەهراوی و تۆکسیک بە کەسەکە دەبەخشێت، کە لە شیعردا ئەم ڕازیببونە بەراورد کراوە و شوبهێنراوە بە تێربونێکی ئیرۆتیکی – ئایا ئەم بەراوردکردنە لە ڕووی زانستیەوە قبووڵە؟ ئێوە هەرگیز ئەوەتان لە مەشروبخۆرێک بیستووە، کە بە تۆبزی و بە بێ ویستی خۆی مەشروبەکەی/شەرابەکەی بە دانەیەکی تر یاخود جۆرێکی تر، گۆڕیبێتەوە هەر لە بەرئەوەی لێی بێزاربووە چیتر ئارەزووی ناکات؟ بەڵکو بە پێچەوانەوە خووگرتن و پەیوەستبوون، یان ئەم دۆستایەتییە لە نێوان مەشروبخۆر و ئەو مەشروبەی کە دەیخواتەوە، تا دێت زیاتر بەهێزتردەبێت. تۆ هیچ کات لە مەشروبخۆرێک بیستووە پێویستی بەوە بووبێت سەفەر بکات بۆ وڵاتێكی تر کە تیادا مەی و مەیخواردنەوە تابۆ بێت یان مەی قاتی بێت، هەر لە بەرئەوەی کە ئەو نەبوونی و  تابۆیە وایلێبکات ئارەزووی بۆ خواردنەوە تێربێت؟ نەخێر هیچ کات! ئەگەر گوێ بۆ مەشروبخۆرە گەورەکانمان بگرین، لەوانەیش (بۆکلین) کە باس لە پەیوەندیی خۆیان لەگەڵ مەی دەکەن، ئەوا هەست بەوە دەکەیت کە باس لە پەیوەندییەکی پڕ هارمۆنی و بێخەوش دەکات، وەک مۆدیلێکی جوان و ئایدیاڵی هاوسەرگیری دەیشوبهێنێت. پرسیارەکە ئەوەیە ئەی بۆچی پەیوەندیی نێوان کەسە عاشقەکان هێندە جیاوازە؟)).

ڕەنگە ئەم دیدە بۆ خۆی جێی سەرنج و تێڕامان بێت کە ئایا  بۆچی فرۆید بوونی پەیوەندییەکی بێخەوش و پڕهارمۆنی یان وردتڕ بڵیین بوونی پرنسیپی چێژی بێخەوش دەبەستێتەوە بە کەسی مەشروبخۆر عەشقی بۆ  شەرابەکەیەوە؟ لە کاتێکدا ئێمە دەزانین کە لەم حاڵەتەیشدا دواجار ئەو پەیوەدنییە هاوسەرگیرییە پڕهارمۆنییەی کە فرۆید باس لێوە دەکات بە بێخەوش دەینبینێت، پەیوەندییەکی بی درز و خەوش نییە، بەو مانایەی خودی ئەو دۆستایەتی و عەشقەیش بێ زەرەروزیان نییە. بەڵکوو ئەم  پەیوەندییەش دواجار پڕە لە بەرزونزمی، عاشقبونێک کە لێوان لێوە لە زۆری و کەمی، وەکچۆنیش ئۆبێکتی عەشقەکە (شەراب) بۆ مانەوەی خۆی وەک یارێکی شەهوەتباز و بێباک تا کەسە نابەتە بەر قاپی مەرگ، تا وێران و ڕسوای نەکات دەستبەردای نابێت.. ئێمەی مرۆڤ هەمیشە کە دێنە سەر چێژ و تێربوون هەڵدەخڵەتێن و دیوە ڕاستەقینەکەی چێژ نابینین کە خودی مەرگ خۆیەتی. لە دۆخی کەسی ئەلکهولیشدا هەر بەم شیوەیە کار دەکات. سوبێکت عەوداڵی هارمۆنی و پڕکردنەوەی ئەو نوقسانییە لە ڕیی خوگرتن و ڕەفتاری دووبارەبووەوە و بێ ماندووبوون، لە ڕیی خۆ تێرکردن و خۆڕازیکردنێکی بەردەوام  بە ئەلکهول. هاوکێشەکە دیسان بوونی ئۆبێکتی عەشقەکە-ئەلکهول- کە  نە دەبێت زۆر و لەبەر دەستدا بێت، وە نە دەبێت کەمیش بێت و تابۆ بێت.  چونکە کاتێک کە زۆر دەبێت بۆ سوبێکت ئیتر چیدی پەیوەندی بە تێرکردنی ئارەزووەکانەوە  نامێنێت بەڵکو خودی ڕازیبوون و تێرکردنەکە بە بێ باج  و سەرانە نابێت، دوا جار ژیانی کەسەکە خۆی _کاریگەری بۆ سەر دەروروبەرەکەی_  باجی تێربوون و ڕازیبونی ئارەزووەکانیەتی. کەواتە پێویستە بە شیوەیەکی ئایرۆنی لەو پەرەگرافەی سەرەوە بگەین چونکە فرۆید زیاتر مەبەستی لەوەیە کە بەربەست و ڕیگری لە بەردەم حەز و ئارەزووی سێکسوالیتی دەبێتە هۆی بێداری و شڵەژان و گەشتن بە  چێژی سێکسوالیتی، وەلێ ئازادی تەوایش یاخود نەمانی بەربەستەکانیش دەبێتە هۆی کەمکردنەوەی بەها دەروونییەکان بۆ پێداویستییە ئیرۆتیکیەکان، لەم کاتەیشدا دیسانەوە مرۆڤ پێویستی بە بوونی بەربەستە تا جارێکی تر برەو بداتەوە بە سێکسوالیتی و لیبیدۆی خۆی. 

وەک سەرنجێکی کورت و  کۆتایی بۆ ئەم بەشە گرنگە بڵێم کە ئالودەبوون بۆ من بابەتێکی گرنگە، خودی ئەم نووسینەیش وەک  دەقێکی زیندووە وایە و بەردەوامی هەیە. کاتێک سەرەتا دەستم کرد بە نووسینی ئەم بابەتە باوەڕم وابوو هەر وەک لە سەرەتادا ئاماژەم پێکردوە، کە سەرچاوەیەکی زۆر لە سەر بابەتی ئالودەبوون لە دیدی فرۆیدەوە  لە بەردەستدا نییە. وەلێ تا زیاتر و زیاتر لە سەر ئەم بابەتە قووڵ بوومەوە، ئەوەم  بۆ دەرکەوت کە سەرچاوەیەکی زۆر وەلێ  بە پەرش وبڵاوی هەیە و پێویستی بە گەڕان و ووردبوونەوەیە  تا تەواوی شیکار و ڕاڤەکانی فرۆید لەمبارەیەوە بزانین. هەر بۆیە لە بەشەکانی تری ئەم نوسینەدا بە بەردەوامی دێمەوە سەر دید و بۆچوونەکانی فرۆید.

^[1] Freud,1985,p.287.

^[2] Neurasthenia :

 ئەم تێرمە لە بنەڕەتدا گریکیە و لە دوو بڕگە پێک دێت کە ئەویش (Neuron)کە بەمانای دەمار، لەگەڵ (asthenes) کە مانای لاوازییە. لە کۆتایی سەدەی نۆزدە و سەرەتایی سەدەی بیستدا  لە لایەن جۆرج میللەر بێردەوە  بەکارهاتووە وەک دیاگنۆسێک بۆ وەسفکردنی باری لاوازی مێشک.

^[3] Frued,1926,p 253-254.

^[4] Byck,1974.p.5-6

^[5]نووسینەکانی فرۆید لە لایەن (ڕۆبەرت بێک)ەوە لە پەرتوکێکدا بە ناوی (نووسینەکانی کۆکاین)دا کۆکراوەتەوە و لە ساڵی () دا بڵاوکراوەتەوە. ئەم نوسراوە هەموو کۆمێنتەکان، چاپتەرەکانی کتێبەکەی فرۆید خۆی، زانیارییە مێژووییەکان، نامەکانی فرۆید لە بارەی کۆکاینەوە، زانیارییە باۆگرافیەکانی سەبارەت بە فرۆید، سەرچاوەکانی کە بۆ ئەو بابەتە بەکاریهێناوە هەر هەمووی لەو کتێبەدا هەیە.

^[6] Freud,1884,p 52.

^[7] Freud ,1885b, p.116.( وەرگێڕانی خۆم بۆ تێکستە ئینگلیزییەکە)

^[8] Freud ,1887, p.173.( وەرگێڕانی خۆم بۆ تێکستە ئینگلیزییەکە)

^[9] Dipsomania :. کە بە مانای هەوەس و خرۆشی دێت( Mania ) واتە تینوویەتی ،لەگەڵ (Dispo) وشەکە گریکییە لە دوو بڕگە پێکهاتووە

خودی تێرمەکەش لە ڕووی مێژوویی و پزیشکییەوە بۆ وەسفکردنی حاڵەتی خواردنەوەی ئەلکهول بەکارهاتووە کاتێک مرۆڤەکە کۆنتڕۆڵ بە سەر خواردنەوەکەیدا لەدەستدەدات.

^[10] Frued,1911,p.64.

^[11] Freud, 1930, p. 78.

^[12] Freud, 1930,p. 78.

The post ئالودەبوون بە شکست appeared first on ژنەفتن.

وەک کارێکی جادووییانە، لاکان بە هەموو هێزی خۆیەوە لەم چاوپێکەوتنەدا ئامادەیی هەیە کە لە ساڵی ١٩٧٤ بۆ ڕۆژنامەی پانۆرامای ئیتاڵی ساز دراوە. پێشکەشکارە ئیتاڵییەکە ئیمیلیۆ گرانزۆتۆ ئاماژەی دا کە “زۆر دەبیستین و دەڵێین لەبارەی قەیرانی دەروونشیکاری”، خۆشبەختانە لای ژاک لاکان دەتوانین ڕاشکاوی، هەستی ڕاستەقینە، ڕوونی و وردی بدۆزینەوە، دوور لە دەروونشیکاریی “دڵدەرەوە” کە لەلایەن هەندێک لە قوتابییەکانی فرۆیدەوە دامەزرابوو کە تەکنیکەکانی دەروونشیکارییان وەک ڕیچواڵێک بۆ چارەسەر دانابوو لە هەوڵی ئەوەی نەخۆشەکە بگونجێ لەگەڵ پانتایییە کۆمەڵایەتییەکەی وەکچۆن لاکان بۆمان ڕوون دەکاتەوە “ئەوەی فرۆید بە توندی ڕەتی دەکردەوە.” ڕاڕایییەکانی لاکان لەو سەردەمەدا چی بوون، بەو بەهرەدارییەی خۆی لە پێشبینیکردن، لاکان لە ساڵی ١٩٧٤ لە گەڕانەوە بۆ ئایین لەلایەک و، لە هەیمەنە و سەرکەوتنی زانست لەلایەکی دی دەترسا. سێکس وەک بەڵگەیەک لە هەموو شوێنێکە؟ نەخێر، پێدەچێ لیبڕاڵیزەیشنێکی ساختە بێ و گرنگییەکی ئەوتۆی نییە. بەڵام هاتنەنێوەوەی زانست، ئەوەیان بابەتێکی ترە.

ئیمیلیۆ گرانزۆتۆ: زۆر گوێمان لە قسەوباسی قەیرانی دەروونشیکاری[1] دەبێت، وەک دەڵێن زیگمۆند فرۆید تێپەڕێندراوە و، کۆمەڵگای مۆدێرن ئاشکرای کردووە کە کارەکانی بەسندە[2] نین بۆ تێگەیشتن لە مرۆڤ یان لێکۆڵینەوەیەکی قووڵ لە پەیوەندییەکانی بە جیهانەوە.

ژاک لاکان: ئەمانە تەنێ قسەوقسەڵۆکن. لە پێگەی یەکەمدا، ئەوەی ناو نراوە قەیران، بوونی نییە، ناتوانێ بوونی هەبێت. دەروونشیکاری هێشتا نزیک نەبووەتەوە لەوەی سنوورەکانی خۆی بدۆزێتەوە. زۆر شت ماوە کە بدۆزرێتەوە لە پڕاکتیزەکردن و نائاگاییدا. لە دەروونشیکاریدا، هیچ وەڵامێکی ئامادە و دیاریکراو بوونی نییە، پشودرێژی و گەڕانێکی زۆر بەدوای هۆکاردا هەیە.

دووەمین خاڵ ئەوەیە، چۆن دەتوانرێ بگوترێ فرۆید تێپەڕێندراوە، لە کاتێکدا هێشتا بەتەواوی تێی نەگەیشتووین؟ ئەوەی بەدڵنیایی دەیزانین ئەوەیە فرۆید وای کرد ئاگاییمان لەبارەی شتانێکی نوێوە هەبێ، کە بەر لەو نەماندەتوانی تەنانەت خەیاڵیشی بکەین. لە کێشەکانی نائاگایییەوە بگرە تاکوو گرنگێتی سێکسواڵیتە، لە چوونە نێو پانتاییی سیمبولییەوە تاکوو کەوتنەژێر یاساکانی زمانەوە.

دۆکترینی فرۆید تەنانەت خودی حەقیقەتیشی خستە ژێر پرسیارەوە و ئەمە پەیوەندی بە هەمووانەوە هەیە، شەخسیی هەر تاکێک. ئەمە شتێکی جیاوازە لە قەیران، دووبارەی دەکەمەوە: هێشتا دوورین لە فرۆید. ناوەکەی بووە مایەی داپۆشینی زۆر شت و ئەمەیش چەندین لادانی لێ کەوتەوە، هەندێک لە شوێنکەوتووەکانی بەوەفاوە بەتەواوی دوای مۆدێلەکەی وی نەکەوتن و ئەمەیش بووە هۆی دروستبوونی ڕاڕایی لەبارەی ئەوەی فرۆید مەبەستی چی بوو. لە ساڵی ١٩٣٩ و پاش مردنی، هەندێک لە قوتابییەکانی بە شێوازی تر پڕاکتیزەی دەروونشیکارییان دەکرد، بچووککردنەوەی تەکنیکەکانی بۆ چەند فۆرمیوڵەیەکی ناچیز: تەکنیک وەک ڕیچواڵێک، بچووککردنەوەی چارەسەر لەسەر خەڵکی وەک میتۆدێک بۆ پڕۆسەی گونجاندنەوەی تاک لەگەڵ ژینگە کۆمەڵایەتییەکەی، ئەو کارەی فرۆید بە توندی ڕەتی دەکردەوە، دەروونشیکارییەکی دڵدەرەوەی نێو ساڵۆنەکان.

ئەو پێشبینیی ئەوەی کرد؛ فرۆید گوتی کە سێ پێگەی سەخت هەن، سێ ئەرکی مەحاڵ: حوکمڕانی، پەروەردە و پڕاکتیزەکردنی دەروونشیکاری. لەم ڕۆژگارەدا، گرنگ نییە کێ بەرپرسیارێتیی حوکمڕانی لەخۆ دەگرێت، هەمووانیش خۆیان بە مامۆستا دادەنێن. بەڵام بۆ دەروونشیکاران، سپاسگوزارانەیش وەک لێزان و جادووگەران زیادیان کردووە، پێشنیازی چارەسەرێک بۆ خەڵک دەکەن بە گەرەنتییەوە و مشتەرییەکانیش لە دەرگایان دەدەن. دەروونشیکاری زۆر جیاوازە لەمە.

گرانزۆتۆ: بەدیاریکراوی چییە؟

لاکان: وەک سەمپتۆمێک پێناسەی دەکەم، شتێک کە نەخۆشیی ئەم کۆمەڵگایەی تێیدا دەژین ئاشکرا دەکات. بێگومان فەلسەفە نییە، من ڕقم لە فەلسەفەیە، بۆ ماوەیەکی درێژە هیچ شتێکی سەرنجکێشی نوێی پێ نییە بۆ گوتن. دەروونشیکاری باوەڕیش[3] نییە، حەزیش ناکەم وەک زانستێک ناوی بێنم. با ناوی بنێین پڕاکتیزەیەکە و لە خەمی هەر شتێکدایە کە ڕاست نییە، کە ئەمە زۆر سەختی دەکات چونکە بانگەشەی پێشکەشکردنی مەحاڵ[4] و خەیاڵی[5] دەکات بۆ نێو ژیانی ڕۆژانە. تا ئێستا گەیشتووەتە هەندێک دەرئەنجام بەڵام هێشتا یاسای نییە و بەرئەگەرە بۆ هەموو جۆرە ناڕوونییەک.

دەبێ بیرمان نەچێ کە [دەروونشیکاری] تەواو نوێیە، هەم لە ڕەهەندی پزیشکییەوە، هەم لە ڕەهەندی دەروونزانی بە هەموو لقەکانییەوە، هێشتا زۆر گەنجیشە. فرۆید تەنها بەر لە ٣٥ ساڵ مردووە. یەکەم کتێبی “لێکدانەوەی خەونەکان” لە ١٩٠٠ بڵاو بوویەوە و سەرکەوتنێکی کەمی بەخۆیەوە بینی. پێم وابێ لە ساڵانی سەرەتایدا تەنها ٣٠٠ چاپیان لێ فرۆشت، چەند قوتابییەکی کەمی هەبوو، ئەوانەی بە شێت دادەنران، تەنانەت لەنێو خۆیشیاندا هاوڕا نەبوون کە چۆن ئەوە پڕاکتیزە و شرۆڤە بکەن کە فێری بوون.

گرانزۆتۆ: کێشەی خەڵک لەمڕۆژانەدا چییە؟

لاکان: ئەم داهێزراوییە[6] گەورەیەی نێو ژیان، لە دەرئەنجامی ئەم ئارەزووە توندە بۆ پێشڤەچوون. لەڕێی دەروونشیکاریشەوە، خەڵکی هیوادارن کە بزانن تا چەنێک دەکارن ئەم داهێزراوییە دەرکەن.

گرانزۆتۆ: پاڵنەری خەڵکی چییە لەوەی دەیانەوێ شیکارییان بۆ بکرێت؟

لاکان: ترس. کاتێک شتێ بەسەر کەسێکدا دێ و تێی ناگەن، تەنانەت گەر ویستبێتیان ڕوو بدات، ئەوان دەترسن. ئازار دەچێژن کاتێ تێناگەن، هێواش هێواش سەرلێشێواو و شڵەژاو دەبن[7]. ئەمە نیرۆسیسە (دەروونشێواوی- عوسابە- Neurosis). لەگەڵ دەروونشێواویەکی هیستیری[8]، جەستە لە ترسی نەخۆشکەوتن، نەخۆش دەکەوێت، بەبێ ئەوەی بەڕاستیش وا بێت. لەگەڵ دەروونشێواویەکی وەسواسی[9]، ترس شتی سەیر دەهێنێتە نێو مێشکەوە، بیرساگەلێک کە کۆنتڕۆڵ ناکرێن. فۆبیاگەلێکی جۆراوجۆر و ئۆبێکتەکان مانای تر وەردەگرن کە وا دەکات مرۆڤەکان بترسن.

گرانزۆتۆ: بۆ نموونە…

لاکان: کەسی (دروونشێواو-نیرۆسیس) هەست دەکا ناچارە بە پێویستییەکی ترسناک بۆ ئەوەی دەیانجار دڵنیا بێتەوە لەوەی ئاخۆ بەلووعەکەی داخستووە یان نا، یان ئایا دەبێ ئەو شتە لەو شوێنە بێ کە دەبێ لێی بێ، وێڕای ئەوەی تەواو دڵنیان کە بەلووعەکە داخراوە و شتەکە لە شوێنی خۆیەتی. حەبێک نییە بۆ چارەسەرکردنی ئەمە. پێویستە بزانرێ بۆچی ئەمە ڕوو دەدا و مانای چییە.

گرانزۆتۆ: ئەدی چارەسەرییەکە؟

لاکان: کەسی نیرۆسیس نەخۆشێکە لەڕێی قسەکردنەوە مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت، شتە تایبەتییەکەی بەر لە هەموو شتێک. پێویستە قسە بکا، بگێڕێتەوە و خۆی ڕوون بکاتەوە. فرۆید وا پێناسەی دەروونشیکاری دەکات کە سوبێکت دەخاتە بەر مێژووە تایبەتەکەی خۆی بەو ئەندازەیەی ئەو مێژووە لە وشەگەلێک پێکهاتووە کە ئاڕاستەی کەسێکی تر کراوە. دەروونشیکاری پانتاییی قسە و ئاخافتەیە، هیچ چارەسەرییەکی تر نییە. فرۆید ڕوونی کردووەتەوە کە نائاگایی ئەوەندە قووڵ نییە کە ئاگایی نەتوانێ بیپشکنێت. لەنێو ئەم نائاگایییەیشدا، قسەکەر وەک سوبێکتێک دەچێتە نێو سوبێکتێکەوە کە سوبێکتەکە ترانسێندێنتاڵ دەبێت. هێزی گەورەی دەروونشیکاری، ئاخاوتنە.

گرانزۆتۆ: ئاخاوتنی کێ؟ هی نەخۆشەکە یان دەروونشیکارەکە؟

لاکان: لە دەروونشیکاریدا، چەمکگەلێکی وەک “کەسی نەخۆش” و “پزیشک” و ” پەرایزی-چارەسەری”، هیچ نین جگە لە چەند وشەیەکی باو کە بەکار دەهێنرێت. گەر بێتو بڵێین “خۆت بخە ژێر شیکاریی دەروونییەوە” ئەوەیان هەڵەیە. ئەوەی کارە ڕاستەقینەکە دەکات لە شیکاریدا، کەسی قسەکەرە، سوبێکت خۆی شی دەکاتەوە. تەنانەت با بە پێشنیازی دەروونشیکارەکەیش بێت کە ئاگای لە چۆنیەتیی بەڕێوەچوونی پڕۆسەکەیە و بە موداخەلاتەکانی هاوکاری دەکات.

هەروەها سوبێکت شرۆڤەیەک بۆ خۆی دەستەبەر دەکات، کە بە ڕواڵەت وا دێتە پێشچاو کە خۆی مانا بۆ قسەکانی خۆی دادەتاشێ. لە ڕاستیدا شرۆڤە وردتر و دەقیقترە، چونکە ئەو واتایانە لەو بابەتە دوور دەخاتەوە کە سوبێکتەکە پێوەی دەناڵێنێت. ئامانجەکەی ئەوەیە بۆ سوبێکتی ئاشکرا بکات، لەڕێی شێوازی گێڕانەوەیدا، کە سەمپتۆمەکە -یان با ناوی بنێین نەخۆشییەکە- پەیوەندی بە هیچ شتێکەوە نییە و کێماسی (نوقسانی)[10] هیچ مانایەکی نییە. تەنانەت گەر [سەمپتۆمەکە] واقیعیش بێت، بوونی نییە.

ئەو پێودانگانەی لە ڕێیانەوە جووڵەی ئاخاوتە دەست پێ دەکات، پێویستی بە پڕاکتیزەکردن و پشودرێژییەکی ناکۆتایە. پشودرێژی و نەرمڕەوی ئامرازەکانی دەروونشیکاریین، ئەوەی تەکنیک لەخۆ دەگرێت نەرمڕەوی ڕێژەی ئەو هاوکارییەیە کە دەدرێتە سوبێکتەکە لەکاتی شیکردنەوەی خۆیدا. دەروونشیکاری ئاوهایە، بابەتێکی سانا نییە.

گرانزۆتۆ: کاتێک باسی ژاک لاکان دەکەین، ناوەکەی پێوەند دەکەینەوە بە فۆڕمیولەیەک “گەڕانەوە بۆ فرۆید”، مانای ئەم ڕستەیە چییە؟

لاکان: مانای ئەوەیە کە نووسراوە. دەروونشیکاری یانی فرۆید[11]. گەر دەتەوێ دەروونشیکاری بکەی، ئەوا دەبێ بگەڕێیتەوە بۆ کارەکانی فرۆید، تێرم و پێناسەکانی ئەو، بە وردی بابەتەکان بخوێنینەوە و شرۆڤەی بۆ بکەین. بۆ ئەم ئامانجە قوتابخانەی فرۆیدم لە پاریس دامەزراند. هەرزوو دیدگای خۆمم بەر لە بیست ساڵ یان زیاتر ڕوون کردنەوە: گەڕانەوە بۆ فرۆید مانای ئەوەیە ئەو لادان و دانەپاڵانەی فینۆمینۆلۆژییە بوونگەرایانە لا بدەین. بۆ نموونە، ئەو دەزگا فۆرماڵییانەی کۆمەڵەی دەروونشیکاری و، دووبارە خوێندنەوەی فێرکارییەکانی فرۆید لەڕێی ئەو پڕەنسیپە سەرەکییانەی لەنێو کارەکانی دایناوە. دووبارە خوێندنەوەی فرۆید تەنها مانای دووبارە خوێندنەوەی فرۆیدە. ئەوەیشی وا ناکات، تێگەیشتنی خراپ دەڵێ کاتێ لەبارەی دەروونشیکارییەوە قسە دەکات.

گرانزۆتۆ: فرۆید قورسە، گوایە لاکانیش وای کرد بەتەواوی تێنەگەیشتراو (بەدەرلەتێگەیشتن) بێت. لاکان قسەکردنی لە ئەستۆیە و بەتایبەت شێوەیەک دەنووسێ تەنها کەمینەیەک لە زانستکاران هیوایان هەیە تێی بگەن…

لاکان: دەزانم، دەزانم، وای دەبینن کەسێکی ناڕوونم کە بیرساکانی لەپشت پەردەیەکی دووکەڵینەوە دەشارێتەوە. لە خۆم دەپرسم بۆچی؟ وەک فرۆید دووبارەی دەکەمەوە کە شیکاری “یارییەکی نێوسوبێکتییە و حەقیقەت بانگهێشتی نێو واقیع دەکات.” ئەمە بە ئەندازەی پێویست ڕوون نییە؟ دەروونشیکاری گەمەی مناڵان نییە.

دەڵێن کتێبەکانم تێنەگەیشتراون، بەڵام بۆ کێ؟ من بۆ هەمووانم نەنووسیون تا هەموو کەسێک وابزانێ دەتوانێ تێی بگات، بە پێچەوانەوە، هیچ ئەرکێکم نەکێشاوە بۆ ڕازیکردنی زەوقی خوێنەرەکانم جا هەرکێیەک بن. شتم هەبوون بۆ گوتن و گوتوومن. بۆ من بەسندەیە هەبوونی کەسانێک کە کارەکانم دەخوێننەوە، گەر تێی ناگەن، کەوایە با پشودرێژ بین. بۆ ڕێژەی خوێنەرانیش، من لە فرۆید بەبەخترم، کارەکانی من زیاتر دەخوێندرێنەوە و ئەمەیش جێی سەرسامیمە.

هەروەها بەتەواوەتی دڵنیام پاش لانی زۆر ١٠ ساڵ، ئەوانەی کارەکانم دەخوێننەوە دەبینن کە بەرتێگەیشتنە وەک پەرداخێکی خۆشی بیرە. ڕەنگە ئەوکات بڵێن “ئەم لاکانە، چەند ئاسایی و سەرپێییە.”

تەنها وشەکانن کە مانایەکی دیاریکراو دەبەخشنە چییەتیی شتەکان. بەبێ وشە، هیچ شتێک بوونی نەدەبوو. چێژ دەبوو بە چی بەبێ پەیوەندییەکی زمانەوانی؟

گرانزۆتۆ: تایبەتمەندییەکانی لاکانیزم چییە؟

لاکان: زووە تاکوو وا بڵێین، چونکە هەنووکە لاکانیزم بوونی نییە. دەتوانین تەنێ بۆنێکی بکەین، یان ئاگادارییەکی پێشوەختە.

بەهەرحاڵێک بێت، لاکان بەڕێزێکە لانی کەم ٤٠ ساڵە پڕاکتیزەی دەروونشیکاری دەکات، کە ساڵانێکی دوورودرێژیشە دەیخوێنێت. متمانەم بە بونیادگەرایی[12] و زانستی زمان هەیە. لە یەکێک لە کتێبەکانم نووسیومە “ئەوەی فرۆید پاڵمان دەنێ بۆ دۆزینەوەی ئەو بەربڵاوی و قەبەیییەیە کە دەچینە نێوی، ئەوەی کە -با بڵێین- دووبارە تێیدا لەدایک بووینەوە و لە دۆخێک دەرباز دەبین کە پێی دەڵێین قۆناغی ساوایی، ئەو دۆخەی بەبێ زمانین.”

ئەوە زمانە -وەک ساتی گوتارێکی گەردوونی دەستلێدراو- ئەو سیستەمە سیمبولییەی پێک هێنا کە فرۆید پشتی پێ بەست بۆ دۆزینەوەکانی. ئەوە جیهانی زمانە کە جیهانی شتەکان دەئافرێنێت، کە لە سەرەتادا دەچێتە نێو هەموو ئەو شتانەی خەریکە دەبن (in-becoming). تەنها وشەکانن کە مانایەکی دیاریکراو دەبەخشنە چییەتیی شتەکان. بەبێ وشە، هیچ شتێک بوونی نەدەبوو. چێژ دەبوو بە چی بەبێ پەیوەندییەکی زمانەوانی؟

بیرکردنەوەی من ئەوەیە کە فرۆید لە کارەکانی سەرەتایدا -“لێکدانەوەی خەونەکان“، “لەودیو پڕەنسیپی چێژەوە“، “تەوتەم و تابۆ“- یاساکانی نائاگایی ئاشکرا کرد، فۆڕمیولەیشنەکانی فرۆید پێشەکییەک بوو بۆ ئەو تیۆرییانەی کە فیرناندۆ دو سۆسیێر پاش چەند ساڵێک ڕێی بۆ زانستی مۆدێرنیی زمان کردەوە.

گرانزۆتۆ: ئەدی چی لەبارەی بیرسای ڕەسەنەوە؟

لاکان: وەک هەموو شتێکی ترە، سوبێکتێکە لەژێر یاساکانی زمان. ئەوە وشەکانن کە ئیمکانییەتی بەرهەمهێنانی دەداتێ و یەکگرتنی پێ دەبەخشێ. بەبێ زمان، مرۆڤایەتی ناتوانێ یەک هەنگاو لە توێژینەوە فکرییەکاندا بچێتە پێشەوە. هەمان شت بۆ دەروونشیکاری ڕاستە. هەر کارکردێک درابێتە پاڵی -شێوەیەکی چارەسەر، شێوەیەکی ڕاهێنان یان شێوەیەکی ڕوانین و دۆزینەوەیەک- تەنها یەک میدیۆم هەیە کە دەبێتە کارکرد، ئەویش ئاخاوتنەکانی نەخۆشەکەیە. هەروەها هەموو قسەکردنێک وەڵامدانەوەیەکی پێویستە.

گرانزۆتۆ: کەوایە دەروونشیکاری دیالۆگە. خەڵکانێک هەن وەک جێگرەوەیەکی دانپێدانان دەیبینن…

لاکان: بەڵام چ دانپێدانانێک؟ دان بە هیچ شتێکدا نانێی بۆ دەروونشیکارەکە، بەڵکوو زۆر بەسادەیی تۆ هەرشتێکی پێ دەڵێی کە بە مێشکتدا دێ. وشەکان، ئەمە هەموو شتێکە. دۆزینەوەکەی دەروونشیکاری ‘مرۆڤ وەک گیانەوەرێکی بوێژ.’ ئەوە بۆ دەروونشیکار دەگەڕێتەوە کە ئەو وشانە ڕێک بخات کە دەیبیستێ و واتایان بداتێ. بۆ ئەوەی شیکارییەکە بەپێی پێویست بچێتە ڕێوە، دەبێ ڕیکەوتن و تێگەیشتنێک هەبێت لەنێوان دەروونشیکار و ئەو سوبێکتەی خۆی خۆی شی دەکاتەوە.

لەڕێی قسەکانەوە، دەروونشیکار هەوڵ دەدات بیرسایەک بدۆزێتەوە لەبارەی ئەوەی گرفتەکە چییە و لەودیو سەمپتۆمەکان بنۆڕێ و بگەڕێ بۆ دۆزینەوەی ئەو حەقیقەتە شاراوەی بنجوبنەوانی بابەتەکە. کارێکی تری دەروونشیکارەکە لەوێوە دەست پێ دەکات کە مانای ئەو وشانە ڕوون بکاتەوە لەو پێناوەی نەخۆشەکە ئەوە هەرس بکە کە لە شیکاری پێشبینی دەکات.

گرانزۆتۆ: ئەوە پەیوەندییەکە متمانەی زۆری پێویستە…

لاکان: زیاتر ئاڵوگۆڕێکە، گرنگەکە ئەوەیە یەکێکیان قسە دەکات و ئەوی تریان گوێی ڕادێراوە، هەروەک بێدەنگیش. دەروونشیکار پرسیار ناکات و بیرۆکەی خۆی ناخاتە سەر. تەنها ئەو وەڵامانەی کە خۆی دەیخوازێ بۆ ئەو پرسیارانەی کە خۆی دەیەوێت، دەداتەوە. بەڵام لە کۆتاییدا ئەو سوبێکتەی خۆی شی دەکاتەوە هەمیشە دەڕوا بەرەو ئەو شوێنەی دەروونشیکارەکە دەیبات.

گرانزۆتۆ: باسی پەرایزی(چارەسەری)ت[13] کرد، ئایا ئیمکانێک بۆ چاکبوونەوە هەیە؟ کەسێک دەتوانێ لە دەروونشیواوی دەرباز بێت؟

لاکان: دەروونشیکاری ئەوکاتە سەرکەوتووە کە مەیدان ڕۆشن دەکات، دەچێتە ئەودیو سەمپتۆمەکان، دەچێتە ئەودیو واقیعەوە. بە دەربڕینێکی تر، کاتێ لەمسی ڕاستی دەکات.

زانست خۆی گۆڕییە ئایینێک، کە لە هەر ئایینێک زیاتر چەوسێنەرتر و گەوجتر و تاریکخوازترە. خودا-ئەتۆمێک هەیە، خودا-فەلەکێک و تد. لەو شوێنەی زانست یان ئایین سەر دەکەوێت، دەروونشیکاری کۆتایی پێ دێت

گرانزۆتۆ: دەکرێ کۆنسێپتەکە کەمتر لاکانییانە بڵێیتەوە؟

لاکان: ناوی ‘سەمپتۆم’ لە هەر شتێک دەنێم کە لە واقیعەوە دێت. واقیعیش هەموو ئەو شتەیە کە ڕاست نییە، ئیش ناکات، هەموو ئەو شتەیە کە دەبێتە بەربەستی ژیانی کەسێک و ڕێککەوتنەکەی لەگەڵ کەسایەتیی خۆیدا. واقع هەمیشە دەگەڕێتەوە هەمان شوێن و، هەمیشە لەوێ دەیبینیتەوە، بە هەمان شکڵ و شێوە. هەندێک لە زانستوانان بانگەشەی نەبوونی مەحاڵ دەکەن لە واقیعدا. -پێویستی بە ئازایەتییەکی زۆر هەیە بۆ گوتنی شتی لەم جۆرە، یان وەکئەوەی من پێم وایە ناهۆشیاریی تەواو لەمەڕ ئەو شتەی مرۆڤ دەیکا و دەیڵێت. واقیع و مەحاڵ دوو شتی دژیەکن و پێکەوە ناسازێن. شیکاری دنەی سوبێکت دەدا بەرەو مەحاڵ، بەوەی پێشنیازی بۆ بکات کە دەبێ وا تەماشای جیهان بکات وەکچۆن هەیە.- ئەمە جیهانێکی خەیاڵی بەبێ مانایە. لە کاتێکدا واقیع وەک نەورەسێکی زۆرخۆرە و تەنها لەسەر شتە مانادارەکان دەژی، ئاکتگەلێک کە مانایان هەیە.

زۆر دەبیستین کە دەبێ مانایەک بەم شتە و بەو شتە ببەخشین، بۆ بیروڕاکانی کەسێک، بۆ ئارەزوو و مەراقەکان، بۆ سێکس، ژیان. بەڵام ئێمە هیچ لەبارەی ژیانەوە نازانین، هەناسەی دانایان دەبڕێ لە ماندوویەتیی گەڕان بۆ ڕاڤەیەک بۆ ژیان.

ترسەکەم ئەوەیە کە لەڕێی شکستەکانیانەوە، واقیع -ئەم دێوەزمەیەی بوونی نییە- سەرکەوتن بەدەست بێنێت. زانست خۆی گۆڕییە ئایینێک، کە لە هەر ئایینێک زیاتر چەوسێنەرتر و گەوجتر و تاریکخوازترە. خودا-ئەتۆمێک هەیە، خودا-فەلەکێک و تد. لەو شوێنەی زانست یان ئایین سەر دەکەوێت، دەروونشیکاری کۆتایی پێ دێت.

تاکە زانستی ڕاستەقینە و جددی کە شایەنی ئەوەیە دوای بکەوین خەیاڵیی زانستییە. بەڵام ئەوی تر، زانستە فەرمییەکە بە هەموو کوشتارگەکانی لە تاقیگەکان، بەرەو پێش دەجووڵێ بەبێ ئەوەی بگاتە هیچ میدیۆمێکی بەختەوەر. تەنانەت ئێستا لە سێبەری خۆیشی دەترسێ.

گرانزۆتۆ: پەیوەندیی نێوان زانست و دەروونشیکاری چییە لە ڕۆژگاری ئەمڕۆماندا؟

لاکان: بە تێگەیشتنی من، تاکە زانستی ڕاستەقینە و جددی کە شایەنی ئەوەیە دوای بکەوین خەیاڵیی زانستییە.[14] بەڵام ئەوی تر، زانستە فەرمییەکە بە هەموو کوشتارگەکانی لە تاقیگەکان، بەرەو پێش دەجووڵێ بەبێ ئەوەی بگاتە هیچ میدیۆمێکی بەختەوەر. تەنانەت ئێستا لە سێبەری خۆیشی دەترسێ.

پێدەچێ بەمزووانە زانایان ڕووبەڕووی ساتی ڕاڕایی ببنەوە، جلکە فەرمییەکانیان لەبەرە لەنێو تاقیگە پاکژکراو(تەعقیمکراو)ەکانیان، ئەو پەککەوتە ئەقڵبچووکانە یاری بە شتانێک دەکەن کە هیچی لەبارەوە نازانن، ئامێری ئاڵۆز دروست دەکەن، فۆڕمیولەی ناڕوونتر بەرهەم دەهێنن، دەست دەکەن بە پرسیارکردن لەبارەی ئاخۆ سبەی چی ڕوو دەدات، ئاخۆ پڕۆژەی ئەم توێژینەوە نوێیانە چییان لەخۆ هەڵگرتووە. من دەڵێم بەسە! چی گەر درەنگی کردبێ؟ ئەمێستا هەریەک لە بایۆلۆژیست و کیمیاگەر و فیزیازانەکان لە خۆیان دەپرسن، من پێم وایە شێت بوونە. ئەوان پێشوەختە وا خەریکن ڕووخساری گەردوون دەگۆڕن و ئێستا خەریکن بیر لەوە بکەنەوە کە ڕەنگە ئەمە مەترسیدار بێت و چی ئەگەر ئەمە بەرەوڕووی خۆیان تەقییەوە؟ چی گەر بەکتریاکان بە خۆشەویستییەوە لەنێو تاقیگە بریقەدارەکانیان گۆڕدرا بۆ دوژمنێکی هەمیشەیی؟ چی گەر ئەو لەشکری بەکتریایە جیهانی داگیر کرد وەکچۆن ئەو پیسایییەی لەوێ دەژی، بە زانایانی نێو تاقیگەکانیشەوە دەست پێ بکات؟

لەبارەی ئەو سێ پێگە سەختەی فرۆید باسی کرد -حوکمڕانی، پەروەردە و دەروونشیکاری-، من چوارەم زیاد دەکەم، ئەویش زانستە. بەڵام زانایان بایی ئەوەندە زانا نین تا بزانن پێگەکەیان سەختە.

گرانزۆتۆ: کەوایە تۆ تێگەیشتنێکی ڕەشبینانەت هەیە لەمەڕ ئەوەی ئەوان ناوێ دەنێن بەرەوپێشچوون…

لاکان: نەخێر، بەتەواوی شتێکی ترە. من ڕەشبین نیم، هیچیش ڕوو نادات ئەویش بە هۆکارێکی زۆر سادە ئەویش ئەوەیە کە مرۆڤ ناکارێ هیچ بکات و ناتوانێ جۆری خۆی وێران بکات. وەک شتێکی شەخسی بە شتێکی سەرنجکێشی دەبینم دروستکردنی تاعوونێکی گشتی لەڕێی مرۆڤەوە، ئەوە دەبێتە بەڵگەیەک لەسەر ئەوەی مرۆڤ ئامادەیە کە لەڕێی دەستەکان و سەرییەوە شتانێک بکات بەبێ دەستتێوەردانی هێزێکی ئیلاهی یان سروشتی یان هتد.

هەموو ئەم بەکتریایانە زێدەڕۆیانە خواردنی دەدرێتێ بەمەبەستی گەمە و، بەنێو جیهاندا وەک کوللەی نێو کتێبی پیرۆز (ئینجیل)، دەبێتە نوێنەری سەرکەوتنی مرۆڤ. بەڵام ئەوە ڕوو نادات، زانست دڵخۆشانە هاموشۆیەتی بەنێو قەیرانی بەرپرسیارێتیی خۆی: وەک دەڵێن، هەموو شتێک دەچێتەوە شوێنی سروشتی خۆی، وەک منیش گوتم، واقیع وەک هەمیشە سەر دەکەوێ، هەروەها نابینە هیچ شتێکیش جگە لە شوێنکەوتە، وەکچۆن هەمیشە وابووین.

گرانزۆتۆ: پارادۆکسێکی تری ژاک لاکان، لەپاڵ سەختی زمانەکەت و ناڕوونی کۆنسێپتەکانت، گلەییت لێ دەکرێ لەمەڕ نوکتەکانت و یاریکردنت بە وشە و لێڵکردنەکانت، یان بەدیاریکراوی پارادۆکسەکانت. ئەوەی کە دەتخوێنێتەوە یان گوێی لێت دەبێ، مافی خۆیەتی دۆش دامێنێ…

لاکان: من گاڵتە ناکەم، بەڵکوو بابەتی جددی باس دەکەم. زۆر بەسادەیی تەنها وشەکان بەکار دەبەم، وەکچۆن باسم کرد زانایان ئامرازەکانی پاڵاوتن و بازنەبەندییە ئەلیکترۆنییەکانیان بەکار دەبەن، بابەتەکە ئەوەیە من لە ئەزموونەکانی دەروونشیکارییەوە وەک سەرچاوەیەک قسە دەکەم.

گرانزۆتۆ: تۆ دەڵێی: واقیع بوونی نییە. لە کاتێکدا مرۆڤێکی سادە درک دەکات کە واقیع جیهانە، ئەوەیە کە دەوری داوە و بە چاوی خۆی دەیبینێ و، دەستی لێ دەدا.

لاکان: سەرەتا با واز لەم مرۆڤە سادەیە بێنین، ئەوەی کە بوونی نییە. ئەو پێدراوێکی ئاماریی خەیاڵییە. تاکەکان بوونیان هەیە و ئەمە هەموو شتێکە. کاتێ دەبیستم خەڵکی باس لە مرۆڤێکی سەرشەقام دەکەن، تێڕوانینی ڕای گشتی، دیاردەی حەشامات[15] و هتد. بیر لە هەموو ئەو نەخۆشانەم دەکەمەوە کە لەماوەی ٤٠ ساڵ گوێگرتن چاوم پێیان کەوت، هیچکامیان بە هەرپێوەرێک بێ، لەوی تر نەدەچوو، کەسیان هەمان فۆبیا و دڵەڕاوکێیان نەبوو، هەمان شێوەقسەکردنیان نەبوو، هەمان ترسیان لە تێنەگەیشتن نەبوو. مرۆڤی سادە کێیە، منم، تۆی، پاسەوانی باڵاخانەکەمە یان سەرۆککۆمارە؟

گرانزۆتۆ: قسەمان لەبارەی واقیعەوە دەکرد، ئەو جیهانەی هەمووان دەیبینین…

لاکان: باشە، جیاوازی نێوان واقیع -ئەوەی ڕێک نییە- و سیمبولی، خەیاڵی -کە ڕاستییەکەیە- ئەوەیە کە واقیع جیهان پێک دێنێت [واقیع جیهانە]. بۆ درککردن بەوەی جیهان بوونی نییە، ئەوەی کە جیهانێک نییە، هەر ئەوەندە بەسە بیر لەو تڕوهاتە زەبەلاحانە بکەینەوە کە گەمژەگەلێکی لەژماردننەهاتوو پێیان وایە جیهان بەو شێوەیە دەبێت. پێشنیاز بۆ هاوڕێکانم لە پانۆڕاما [ڕۆژنامەکە] دەکەم کە بەر لەوەی تۆمەتی دژیەکیم بدەنە پاڵ، باش بیر لەوە بکەنەوە کە هەنووکە خوێندییانەوە.

گرانزۆتۆ: خەڵکی پێیان وایە کە پتر ڕەشبینتر دەبیت…

لاکان: ئەمە ڕاست نییە، من ناچمە نێو کاتیگۆری نە ترسنەرەوەکان، نە خاوەن دڵەڕاوکێکان. واوەیلا بۆ ئەو دەروونشیکارەی قۆناغی دڵەڕاوکێی تێنەپەڕاندووە. ڕاستە لە هەموو شوێنێکی چواردەورمان کێشە و ڕاڕایی هەیە، وەک تەلەڤزیۆن کە لەسەر بەشێکی گەورەی ئێمە مشەخۆری دەکات. بەڵام ئەمە بۆ قابیلییەتی خەڵکی بۆ ڕادەستبوون بۆ تەلەڤزیۆن گەڕاوەتەوە، ئەوان تەنانەت بەهایەک بۆ ئەوە دروست دەکەن کە دەیبینن.

لەلایەکی ترەوە ئەو بابەتە زەبەلاح و چەوسێنەرانە بوونیان هەیە: ناردنی ڕۆکێتەکان بۆ مانگ، توێژینەوە لەنێو قووڵاییی دەریادا و هتد. هەموو ئەو شتانەی خەڵک بەکار دەهێنێت بەڵام هیچ سوودێک لە کردنی زۆرینەیان نییە. من دڵنیام گەر بڕێکی باش ڕۆکێت و کەناڵی تەلەڤزیۆنی و ئەم ئەرکە بێچارەیەمان لە فەراغدا هەبوو، ئێمە بەدوای شتێکی تر دەگەڕێین بۆ ئەوەی خۆمانی پێوە سەرقاڵ بکەین. سووڕی گۆڕانی ئایینە، ئەی وانییە؟ چ دێوەزمەیەکیش داگیرکەر و تێرنەخۆرترە وەک ئایین؟ ئەوە گۆڤەندێکی بەردەوامە تاکوو بۆ چەندین سەدە چێژی لێ ببینرێت، وەکچۆن هەمیشە لە ڕابردوودا بینیومانە.

وەڵامی من بۆ ئەم هەموو شتە دەرخستنی ئەوەیە کە مرۆڤ هەمیشە دەتوانێ خۆی لەگەڵ خراپەدا بگونجێنێ. تاکە واقیع کە دەتوانین ئەندێشەی بکەین و هیوادار بین بیگەینێ، پێویستبوون بە هۆکارە: تاکوو مانایەک بە شتەکان ببەخشین، وەکچۆن پێشتر باسمان کرد. جگە لەوە، مرۆڤ دڵەڕاوکێی نابێ، فرۆید بەناوبانگ نابێ، منیش دەبمە مامۆستایەک لە قوتابخانەیەکی ناوەندی.

گرانزۆتۆ: ئایا دڵەڕاوکێ[16] هەمیشە لەم جۆرەیە، یان دڵەڕاوکێیەکی دی هەیە پێوەند دەبێتەوە بە کۆمەڵێک هەلومەرجێکی دیاریکراوی کۆمەڵایەتییەوە، یان بە سەردەمێکی مێژوویییەوە، یان لە ناوچەگەلێکی جوگرافیی دیاریکراودا؟

لاکان: پێدەچێ دڵەڕاوکێی زانایەک لە دۆزینەوەکانی، دیاردەیەکی نوێ بێت. بەڵام ئێمە چی لەبارەی سەردەمەکانی تر دەزانین؟ درامای توێژەرانی تر؟ دڵەڕاوکێی کرێکارێکی بەکۆیلەکراو لە ڕیزی ڕێکخستنی بەرهەمەکانی کارگەیەک وەک ڕیزی سەوڵلێدەرانی کەشتییەک؛ ئەمە دڵەڕاوکێی ئەم ڕۆژگارەیە. یان سادەتر، ئەم دڵەڕاوکێیە پێوەندە بە وشە و پێناسەکانی ئەم ڕۆژگارەوە.

گرانزۆتۆ: بەڵام دڵەڕاوکێ لە دەروونشیکاریدا چییە؟

لاکان: شتێکە دەکەوێتە دەرەوەی جەستەوە، ترسێکە، بەڵام ترس لە هیچشتێک کە دەکرێ پاڵنەرێکی جەستەیی یان تەنانەت پاڵنەرێکی ئەقڵیش [زەینی] بێت. بە دەربڕینێکی تر، ترسە لە ترس. کۆی گشتیی ئەم ترس و دڵەڕاوکێیانە لەو ئاستەی دەتوانین درکیان بکەین، پێوەندە بە سێکسەوە. فرۆید باسی ئەوەی کرد کە سێکسواڵیتە بۆ گیانەوەری بێژەر -ئەوەی پێی دەڵێین مرۆڤ-، نە چارەسەرێکی هەیە، نە ئومێدێک. یەکێک لە ئەرکەکانی دەروونشیکاریش ئەوەیە لە ناوەڕۆکی قسەکانی نەخۆشدا پەیوەندیی نێوان سێکس و دڵەڕاوکێ بدۆزێتەوە، ئەم نەزانراوە مەزنە.

گرانزۆتۆ: ئێستا کە لە هەموو شوێنێک سێکس دەبینین -سێکس لە سینەما، سێکس لە شانۆ، لە تەلەڤزیۆن، لە ڕۆژنامە، لەنێو گۆرانیدا، لە کەناردەریا-، دەبیستین گوایە خەڵکی کەمتر دڵەڕاوکێیان هەیە لەمەڕ ئەو کێشانەی پێوەندن بە سێکسەوە. وەک دەڵێن تابووەکان دەڕووخێن و، خەڵکی ترسێکیان لە سێکس نەماوە.

لاکان: ئەو هەوەسە سێکسییەی[17] بەربڵاوە، تەنها دیاردەیەکی ڕیکلامکردنە. دەروونشیکاری بابەتێکی جددییە، دووبارەی دەکەمەوە، پەیوەندییەکی شەخسی ڕاستەوخۆی نێوان دوو تاکە، سوبێکت و دەروونشیکارەکە. دەروونشیکاریی جەماوەر بوونی نییە، وەکچۆن دەروونشێواوی و دەڵەڕاوکێیەکی جەماوەری بوونی نییە.

ڕاستینەی ئەوەی لەبارەی سێکسەوە قسە دەکرێ و، نیشاندانی لەلاکۆڵانەکاندا و، مامەڵەکردن لەگەڵیدا وەک هەر ماددەیەکی پاککەرەوە کە لە تەلەڤزیۆن وەک ڕێکلامێکی دووبارە دەردەکەوێ، بەڵێنی هیچ دڵخۆشییەکی پێ نییە. من ناڵێم ئەوە شتێکی خراپە، بە دڵنیایییەوە بەسندە نییە بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ دڵەڕاوکێ و کێشە تایبەتییەکان. بەشێکە لە مۆدە، وەک ئەو مۆدە ساختانەی لیبڕالیزەیشنی ئەو کۆمەڵگایەی ناوی دەنێین کۆمەڵگای شلگر و ڕێپێدراوی، کە وەک دیارییەکی ئاسمانی دەمانداتێ. بەڵام لەسەر ئاستی دەروونشیکاری، هیچ کەڵکێکی نییە.

[1]crisis of psychoanalysis

[2]Insufficient – بەشنەکردوو – ناکافی

[3]Faith

[4]Impossible

[5]Imaginary

[6]Listlessness

[7]Fall into a panic

[8]Hysterical neurosis

[9]Obsessive neurosis

[10]Lack

[11]“Psychoanalysis is Freud”

[12]Structuralism

[13]Therapy

[14]Science fiction (Sci-Fi)

[15]Mass phenomena

[16]Anxiety

[17]Sex-mania

The post <strong>“شتێک بە ناوی قەیرانی دەروونشیکاری، بوونی نییە”</strong> appeared first on ژنەفتن.

     ئەم وتارە چەند ڕۆژێك دواى كۆتاییهاتنى دوا بەشى زنجیرەى “گەمەى تەختەپاشایییەكان” نووسراوە و ئەو كات لە سایتى “چەپى نوێ” بڵاو كرایەوە. دوو هۆكار هەبوون وایان لێ كردم بیر لەوە بكەمەوە لە سایتى “ژنەفتن” دیسانیش دایبنێینەوە. یەكەم، سایتى چەپى نوێ داخراوە و وتارەكەیش لەو كاتەوە لە هیچ سایتێكى دیكەى گشتى بڵاو نەكراوەتەوە. دووەم، ئەم وتارە ڕەخنەیە لە وتارێكى سلاڤۆى ژیژەك كە دەربارەى زنجیرەى ناوبراو نووسیبووى؛ وتارەكەى ژیژەك ماوەیەكى كەم بەر لە ئێستا بە زمانى كوردى لە سایتى ژنەفتن بۆ جارى دووەم بڵاو كرایەوە¹. پێم باش بوو منیش وتارەكەم دابنێمەوە تاوەكوو، وەك كاتى خۆى، هەمدیس ببێتە گفتوگۆیەك لەگەڵ وتارەكەى ئەو بیرمەندەدا. بەلاى منەوە تەفسیرى ژیژەك بۆ زنجیرەكە، كە لێرەدا لە سێ خاڵدا كۆی دەكەمەوە، تاكڕەهەند و لاوازە:

1. ژیژەك كارەساتەكەى شاژن دێنیرێسى تارگێرى وەك فانتازیایەكى پیاوانە دەبینێت، واتە پیاوە دەرهێنەر و بەرهەمهێنەرەكانى زنجیرەكە ویسووتایە “ژن” وەك وێرانكەرێك وێنا بكەن و تاوانەكانى مرۆڤایەتى سەربهاوێژن.

2. دێنیریس “تاك”ـە سوبێكتى شۆڕشگێڕى زنجیرەكەیە و دەیشبوو زنجیرەیەكى ئەمریكیى لیبراڵى، شۆڕشگێڕ بگۆڕێت بە “ستەمكار”ێك، بەمەیش ئەو تەنیا وێرانكەرى شانشینێك و وێرانكەرى شۆڕشێك نییە؛ بەڵكوو بە گوێرەى زنجیرەكە: هەر شۆڕشێك تەنیا سەرى لە وێرانكارییەوە دەردەچێت.

3. بۆ ژیژەك كارەكەى دێنیریس مایەى “شۆك”ـە، چونكە بڕیارە “چاوەڕواننەكراو”ەكەى ئەو لە كۆتا بەشدا، كە دەبێتە مایەى سووتاندنى كینگزلاندینگ، “خودى زنجیرەى ناوەكیى گێڕانەوە”ی چیرۆكەكە خاپوور دەكات. ئەمەیش “لۆژیكى” نییە. دێرنیسێكى شۆڕشگێڕ و ڕزگارگەر، ناكرێت بەبێ بوونى زەمینەیەكى سەردى ببێت بە “ستەمكار”ێكى ملهوڕ.

ئەم وتارەی ئێمە وەڵامدانەوەى ئەم سێ خاڵەیە و تێیدا خوێنەر خۆى دەتوانێت ڕەخنە لە هەریەكێكیان بدۆزێتەوە. بەڵام ئەوەى ئێستا دەمەوێت بیڵێم ئەوەیە كە شۆڕشى ئەم دوایییەى ئێران، بۆچوونە سەرەكییەكانى نێو ئەم وتارەى سەلماند. من وتارەكەم لەسەر ئەو گریمانەیە داڕشتووە كە ئەستەمە ئەوانەى زۆر بنەچەخوازن ببنە شۆڕشگێڕ، لەبەر ئەوەى خودى نەزمى بنەچەخوازى (لەوانە پاشایەتى و میرزادەیى) ناكۆكە بە شۆڕش، لایەنی كەم بە گوێرەى تێگەیشتنە مۆدێرنەكان. شا و شازادەكان، ئەمیر و ئەمیزادەكان، تەنانەت گەر بەشدارى لە شۆڕشیشدا بكەن، خودى دۆزەكەیان پۆتێنشیەڵە شۆڕشگێڕییەكەیان پووچەڵ دەكاتەوە، تەنیا ئەو كاتە نەبێت خۆیان لە هەموو ناونیشانێكى بنەماڵەیى بێبەش بكەن. ئەمەیش كارێكى نزیك لە مەحاڵە. بە پێچەوانەوە، شۆڕشگێڕان ئەوانەن كە هیچ ناونیشانێكیان نییە؛ بەهۆى دۆزى بنەماڵەوە ڕاناپەڕن، ئامانجیان هەڵپە بۆ دەسەڵات نییە و داواى “عەرشى دزراو” ناكەنەوە، بەڵكوو لەسەر ئەرزى ڕەق، لە پەراوێزەكانەوە، بەبێ بوونى تایتڵ و خانەوادە، وەك باستاردێك، بە داهێنانى مۆدێلى دیكەى ژیان، بەرەنگارى بونیادى نەزمى باو دەبنەوە. بەلاى منەوە لە زنجیرەكەدا دێنیرسى تارگێرى مۆدێلى پاشایەتى و جۆن سنۆو مۆدێلى شۆڕشگێڕى دەنوێنێتەوە. لە شۆڕشى ئێراندا ململانێى ئەم دوو گوتارە، ئەم دوو پارادیمە بۆ شۆڕش دەبینین. شاپەرستان دژ بە كۆمارى ئیسلامین، لەبەر ئەوە نا كۆمارى ئاخوندان ستەمكارە، تاریكخوازە، فاشیستە، بەڵكوو لەبەر ئەوەى لە شۆڕشى ئێرانەوە تاجى پاشایەتى وەلاناوە و بنەماڵەى پەهلەویى فارسى لە حوكم دوور خستۆتەوە. شاپەرستان دەیانەوێت ئەم عەرشە دزراوە بۆ بنەماڵەى وەدەرنراو وەربگرنەوە. بەڵام لە بەرامبەردا، كوردەكان و گەلانى دیكەى ئازادیخوازى ئێران، بە پێشەنگى ژنان، هیچ ڕەوایەتییەكى لەم جۆرەیان نییە، هیچ ناونیشانێكیان نییە كە هەر لەپێشەوە بەهۆیەوە بانگەشەى مافى گرتنەدەستى دەسەڵات بكەن. ڕەوایەتیى ئەوان وا لە خودى ئەو مۆدێلە ئازادیخوازەى ژیاندا كە ئەوان دژ بە مۆدێلى ستەمكاریى ئیسلامى و دژ بە پارادایمى شاپەرستى خەباتى بۆ دەكەن. پاشایەتى هەر بە سروشتى خۆى “تاكخواز”ە؛ ئەوەى ئەوانی تریش بیكەن، وەك “داستان”ـى بنەماڵە دەنووسرێنەوە؛ لە كاتێكدا شۆڕش ئەكتى فرەیییەكانە؛ دەستەكۆكان پێكەوە شۆڕش پێك دەهێنن. هەر بانگەشەك بۆ تاكخوازى لە شۆڕشى ئێراندا، لەوانە بانگەشەى تاك-نەتەوەیى (كورتكردنەوەى شۆڕش لە یەك شوناسى ناسیۆنالیستیدا) لە بونیاددا خۆى لە نەزمى تاكخوازى پاشایەتى نزیك دەكاتەوە؛ تەنانەت ئەگەر تا ڕادەى “جەنگ” دژیشى بێت.

دەبێت ئەوەیش بڵێم، دواى نزیكەى دوو ساڵ، كە جارێكى تر بەرهەمەكەى خۆمم خوێندەوە، وا هەستم كرد هەندێك دەستكاری و ئیزافەى بچووكى پێویستە؛ بۆیە یەك دوو بڕگە لە نوسخەكەى پێشتردا نین.

٤ی ١٢ی ٢٠٢٢

سلاڤۆى ژیژەک لە وتارێکى نوێیدا دەربارەى زنجیرەى کۆتاییى “یارى تەختە پاشایییەکان”، کۆمەڵێک سەرنجى ورد و سەرنجڕاکێشى دەربڕیووە و لە ڕوانگەى خۆیەوە بە کورتى تەفسیرى شۆڕش و ژن و گۆڕان و دەسەڵاتى لەنێو زنجیرەکەدا کردووە. وتارەکە کە بە زمانى ئینگلیزى بە ناونیشانى (Game of Thrones tapped into fears of revolution and political women – and left us no better off than before) بڵاو بۆتەوە² و سایتى “نێگەتیڤ”یش کردوویانە بە کوردى و بە ناونیشانى “شێتییەکەى دێنیریس فانتازیایەکى نێرانەیە” بڵاویان کردۆتەوە. لە ڕاستیدا، ڕوانگەکەى ژیژەک بۆ فیلمەکە چاوەڕوانکراو بوو، چونكە لەلایەك دۆزى دێنیریس بە تەواوى بابەتێكى دەروونشیكارییە؛ لەلایەكی تر خانمێكى شازادە هەڵگرى پەیامى گۆڕانکارییە، عەقڵى ئەمریکى دەیگۆڕێت بۆ ئەژدیهایەک و بەمەیش وێنایەکى ڕەشى شۆڕش دەخاتە پێش چاو، ژیژەکیش بە قەڵسى ئەم ڕاستییە ڕوون دەکاتەوە. کێشەى خوێندنەوەکەى ژیژەک ئەوەیە تەنیا بابەتە دەروونشیكارییەكە و سوبێکتە سیاسییە فۆڕماڵەکەى ناسیوەتەوە؛ بەو مانایەى کۆمەڵێک شۆڕشگێڕ لە زنجیرەکەدا هەن كە بەسەر دوو مۆدێلدا دابەش بوون، بەڵام تەنیا یەکێکیان بە ڕاشکاوى و بە دروشم بانگەشەى بۆ دەکات، لاى ژیژەک ئەوە خۆیەتى. جا بۆ ئەوەى تەفسیرى ژیژەک نەبێتە تاکە تەفسیرى زاڵى نێو کۆمەڵگەى ئێمە و نەبێتە تاکە وێناى فیلمەکە لەنێو خەیاڵدانى بینەرانى زۆروزەبەندى ئێمەدا، ئەوا پیشانى دەدەین کە دەشێت بە جۆرێکى تریش ڕوواوەکان و کارەکتەرەکان و زنجیرەى کۆتایى بخوێنینەوە.

هەر لە سەرەتاوە تا کۆتایى “دێنێریسى تارگێرى” لەنێوان دوو ئامانجدا دابەش بووە و لە پارادۆکسێکى ناوەکیدا دەژى. یەکەم: بەدەستهێنانەوەى تەختى ئاسنین وەک دوا میراتگرى ڕاستەقینەى بنەماڵە پادشایییەکەى تارگێرییەکان. دووەم: گۆڕینى جیهان وەک شۆڕشگێڕێک. ژیژەک لە خوێندنەوەکەیدا بە تەواوى لایەنى یەکەم فەرامۆشى دەکات و لایەنى دووەم دەبینێت. لە دیوى یەکەمدا دێنێریس بەتەنگ بەدەستهێنانەوەى میراتى پاشایەتییەوەیە، ئەمەیش بە تووندى ناکۆکە بە دیوى دووەم، بە خواستى شۆڕشگێڕانەى گۆڕینى جیهان. لە زۆر شوێندا ئەم دوو خواستە بەر یەکتر دەکەون: چۆن دەکرێت جیهان لە ستەمکاران پاک بکرێتەوە بەبێ ئەوەى ڕزگارکەران خۆیان ببن بە ستەمکار؟ ئەمە زەنگەکەى نیچەیە: ئەوەى لەگەڵ ئەژدیهاکاندا دەکەوێتە جەنگەوە دەبێت ئاگاى لەوە بێت و ببینێت کە خۆى نەبێت بە ئەژدیها، ئەگەر زۆر تەماشاى ناو چاڵێک بکەى، ڕەنگە ئەویش تەماشات بکاتەوە! لە لایەكەوە دێنێریسێکى کۆنەپارێزى ئۆرستۆکراتى دەسەڵاتپەرستمان هەیە کە دەیەوێت بە هەر نرخێک بووە تەختى دزراوى پاشایەتى بەدەست بهێنێتەوە و بۆ ئەمەیش ئامادەیە قوربانى بە عەشقەکەى بدات «ئەگەر ئەتەوێت ئاوا بمێنینەوە ئەوا بەڵێنم پێ بدە ئەم نهێنییە لاى هیچ کەسێک نەدرکێنیت»، دێنێریس ئاوا بە جۆن سنۆو دەڵێت. لە جێیەکى تریشدا دەڵێت «خیانەتکارى ڕاستەقینە ڤاریس نییە، بەڵکو جۆن سنۆوە». بۆچى جۆن سنۆو؟ چونکە تازە ئەو نهێنییە دەرکەوتووە کە بە گوێرەى یاسا نەریتییەکان سنۆو میراتگرى ڕاستەقینەیە نەک دێنێریس. لەلایەکى ترەوە ژنێکى شۆڕشگێڕمان هەیە کە بانگەشەى ئازادى و یەکسانى بۆ هەمووان دەكات و دەیەوێت فرەیى بچەسپێنێت. چۆن دەکرێت هاوسەنگیى ئەم دوو لایەنە بپارێزرێت و جیهانێکى نوێ دروست بکرێت؟

مەسەلەکە بۆ ژیژەک ئەوەیە دەرهێنەرەکان ویستوویانە لە زنجیرەى كۆتاییدا بە تیرێک دوو نیشان بپێکێن: یەکەم: دەرکردنى ژن لە سیاسەت لە ڕێگەى پرۆجەکشنى دڕندەییی پێوانەوە بۆ سەرى؛ دووەم ڕەتکردنەوەى گۆڕانى ڕیشەیى لە ڕێگەى بەکوشتدانییەوە. بەلاى ژیژەکەوە بەخشینى ئەو ویستە دڕندانەیە بە “دێنێریس” بۆ وێرانکردنى کینگزلاندینگ بۆ ئەوەیە وێنایەکى دزێو بۆ شۆڕش پیشان بدرێت، گوایە هەمیشە وێرانکارى دێنێت؛ ژنیش ناتوانێت لە ساتێکى هەستیاردا عەقڵانییانە خۆى کۆنترۆڵ بکات و ئەم وێنایەش بە قەستى ئەوەیە لە دەسەڵات دوور بخرێتەوە. لەگەڵ ئەمەیشدا ئەوەى بۆ ژیژەک مایەى سەرسوڕمانە ئەم گۆڕانە سایکۆلۆژییە نییە، بەڵکوو پچڕانى لۆژیکە سەردییەکەى زنجیرەیەکە و کە بەلاى ئەوەوە ئەم گۆڕانە کتوپڕە بونیادى خودى حیکایەتەکە خاپوور دەکات. ژیژەك ئەوە فەرامۆش دەكات گوتارى دێنیریس خۆى هەر لە پێشەوە هەڵگرى “شەرعیەتى تووندوتیژى”ـیە، بەو پێیەى ئەو میراتگرى بێبەشكراوى تەختە؛ كەواتە هەر ڕێگەیەك بۆ وەرگرتنەوەى تەخت و لەنێوبردنى دوژمن، ڕەوایە؛ ئەمەیش هەر لە هەڵقەى یەكەمەوە لە دڵى چیرۆكەكەدا هەیە، كەواتە ئەم گۆڕانە کوتوپڕە ئاوەژووبوونەوەى لەناکاوى حیکایەتەکە نییە، پێناچێ زنجیرە سەردییەکە خۆى ڕێگەى بۆ ئەمە خۆش نەکردبێ. ئێمە لە فیلمى “باوكى ڕۆحى”ـدا نموونەیەكى تەواو نزیكمان هەیە: مایكڵ كۆرلیۆنى كوڕى دۆن كۆرلیۆن، تا ئەو ساتەى لە دەرەوەى كاروبارى سیاسیى بنەماڵە دەمێنێتەوە و هێشتا لە كورسییەكەى باوكى نزیك نەبۆتەوە، كوڕێكى ئارام و مەنگە؛ عاشقێكى بێزیان تا ئەو ڕادەیەى دەوروبەر بە ساویلكەى تێدەگەن. بەڵام لە ناكاو، لە بەشى دووەمى فیلمەكەدا مایكڵ دەبێتە ستەمكارێكى ئێجگار زرنگ و بە زەبروزەنگ. ئەم گۆڕانە چۆن ڕوویدا بێ ئەوەى ڕەوتى گێڕانەوەى فیلمەكە دابڕمێت؟ هەم بۆ ئەو فەلسەفانەى بڕوایان بە پچڕان و لادان و ڕێكەوتە، و هەم بۆ دەروونشیكاریش كە دژى ڕێكەوتە و لایوایە دەشێت لە هەر ساتێكدا وەحشە خەفەكراوەكانى نێو نائاگایى بەرەڵا ببن، وەها گۆڕانێك غەریب نییە.

لەمەیش زیاتر، هەر لە سەرەتاکانەوە هێنانى سێ دراگۆن بە سەرشانى “دایک!”ـیانەوەوەك میراتى بنەماڵەى تارگێرى، بۆ نێو درامەکە نانەوەى وێرانکارییەکى گەورە وەک ئەگەرێکى بەردەوام قووت دەکاتەوە. دراگۆن لە زنجیرەکەدا سیمولەیشنە دێرینە سینەمایییەکەى چەکى ئەتۆمە کە لە هەر ساتێکدا دەتوانێت ئەپۆکالیپس بخوڵقێنێت: «دراگۆنەکان هەرچییەکیان پێخۆش بێ دەیخۆن». چەکى ئەتۆم ناتوانێ جیهان بگۆڕێ، تەنیا دەتوانێت وێرانى بکات. بوونى دراگۆنەکان دەبوو هەر ئەم وێرانکارییە بخولقێنین، بە تایبەتى دواى ئەوەى لە جەنگ دژ بە سوپاى مردووەکاندا ڕۆڵێکى یەکلاکەرەوەیان نەبوو. بەم مانایە چاوەڕوانکراو بوو دراگۆنەکان ئەو قیامەتە بۆ مرۆڤ بەرپا بکەن کە دێنێریس لە زنجیرەى کۆتاییدا بەرپاى کرد؛ ئێستایش ئەتۆم وا لە دەنگۆى جەنگى سێیەمى جیهاندا، هەڕەشەى خراپتر دەكات. لەمەیش بترازێ، ئیغراى دەسەڵاتى حەوت شانشینەکە خۆى چاوەڕوانى ئەوەى لێ دەکرێت شۆڕشگێڕە گەورەکانیش بگۆڕێت بۆ سەرکردەى گەمژە. شۆڕش هەرچۆن عەقڵانى و دیسپلینکراو بێت، لە ساتى ناعەقڵانییەت پاکژ نابێتەوە و ڕەنگە کوشتنى بێ ئامانج و چێژى لەنێوبردنى لێ بکەوێتەوە.

      بەڵام لە هەموو ئەمانە گرنگتر خودى مێژوو و نەسەبى کچەى شۆڕشگێڕە لەگەڵ عینادی و کەللەڕەقییە هەرە زۆرەکەیدا بۆ وەرگرتنى دەسەڵات هەر لە بەشەكانى سەرەتاى زنجیرەكەوە. کەواتە ئەو گۆڕانکارییە زۆریش چاوەڕواننەکراو نەبوو. ئەمە دیوە کۆنزەرڤەتیڤەکەى دێنێریسە کە ژیژەک نایەوێت سەرنجى لێ بدات؛ گەرچى تەواو بابەتێكى دەروونشیكارییە، بەو پێیەى هەمان پرسى “چێژى دزراو”ە لە دەروونشیكاریدا. ئەم خواستە ئەرستۆکراسییە بۆ گرتنە دەستى دەسەڵات لە دەروونى دێنێریسدا تێکەڵ بە ویستێکى تر دەبێت کە پێشکەونخوازانە و شۆڕشگێڕانەیە: گۆڕینى دنیا. ئەو ویستەى دووەم بە ئازادکردنى سوپاى خەسێنراوان دەست پێ دەکات و دووەمجار بە ڕزگارکردنى کۆیلەکان و ئیدى بەم جۆرە. لەبەر ئەمە ژیژەک پێی وایە دێنیریس “نوێنەرى بێبەشان” و چەوسێنراوانە. کەواتە دەبوو بژى بۆ ئەوەى دواى گرتنە دەستى دەسەڵات بەردەوام بێت لە ڕزگارکردنى بێبەشانى دیکە. جا لەبەر ئەوەى بە کوشت درا، ئەوا تەنیا دەوڵەتێکى بۆیاخکراوى چاکسازیکراوى دیموكراسى بە پاشایەتى “بران” دادەمەزرێت. بەلاى منەوە ئەم خوێندنەوەیە تەنیا لە ڕووى فۆڕماڵ و گوتارەوە دروستە، واتە تەنانەت گەر دێنێریسش بژیایە و ئەو سایکۆلۆژیاى دڕندەیەشى نەدرایەتە پاڵ، ئەوا لە دوایین سنووردا تەنیا دەیتوانى دەوڵەتێکى چاکسازیکراو دابمەزرێنێتەوە، کەواتە با گریمانەى دوو گۆڕان لە سیناریۆکەدا بکەین و دیسانیش بۆچوونەکانى ژیژەک هەڵسەنگێنینەوە: یەکەمیان دێنێریس دەسەڵات دەگرێتە دەست. دووەمیان ئەوەى کە نامرێت. لە باشترین حاڵەتدا ڕووداوەکان ئاوا ڕوو دەدەن:

لە زنجیرەى کۆتاییدا دوو خواستەکەى دێنیریس لە گوتاردا دەپارێزرێن، بەڵام لەسەر ئەرزى واقیع لەیەک جودا دەبنەوە. یان دێنیرێس ئیتر شاژنێکە لەسەر تەختى ئاسنین و گۆڕینى جیهان تەنیا وێنەى باڵاکراوى ویستە مەرگدۆستەكەیەتى، یان ئەوەى دەبوو دێنێرس شۆڕشگێڕێکى ڕاستەقینە بێت و هەر لەو وەختەى زەنگەکانى شارەکە لێ درا لەسەر دراگۆنەکەى بهاتایەتە خوارەوە، ئەو کات دەبوو پەیڕەوى لە بنەماى ڕاستگۆیى بکات، ڕاستی ڕەچەڵەکى جۆن سنۆو بۆ خەڵک ئاشکرا بکات و ئیدى خەڵکى خۆیان پادشا، یان سەرۆک، یان حکوومەت بە دەنگدانێکى دیموکراسى هەڵبژێرن. ژیژەک ئەم ڕێگە دیموکراسییە ڕەت دەکاتەوە. کەواتە بە ڕاست ئەگەر شۆڕشگێڕەکان پەیڕەوى لە هەڵبژاردن ناکەن، ئەى دواى سەرکەوتنى شۆڕشەکە چیى دەکەن و چۆن دەسەڵات بەڕێوە دەبەن؟ سێ وەڵام هەیە: خاپوورکردنى دەسەڵات بە هەموو جۆرێک بێ ئەوەى هیچى لێ بمێنێتەوە، گەڕانەوە بۆ ژیان لە دۆخى سروشتیدا بە پۆزەتیڤ (ئانارشیزم) یان بە نێگەتیڤ (هۆبز). دووەم: هێشتنەوەى حکوومەتێکى ئیشرافى بۆ سەرپەرشتى ژیانى مەدەنیى خەڵک. سێیەم: دامەزراندنەوەى دەسەڵاتى دەوڵەت و سەرجەم دامەزراوە زەروورەکانی دیكە لەلایەن ڕابەرانى شۆڕشەوە و بوونى ڕابەر بە سەرۆکى دەوڵەت. کێشە تیۆرییەکانى ئەم سێ وەڵامە ئەمانەن: سەبارەت بە یەکەمیان: ناکرێت مرۆڤ لە کایۆسدا و بێ ڕێکخستنى کۆمەڵایەتى و سیاسى بژى. کێشەى وەڵامى دووەمیان ئەوەیە، (گەر بە هەڵبژاردن نەبێ) چۆن و بە چ میکانیزمێک دەزگا و دەستەى بەڕێوەبەرانى دامەزراوە گشتى و لۆکاڵییەکان دیاری دەکرێن؟ کێشەى سێیەمیان: گەر دەوڵەت وەک خۆى ترانسێندنتاڵ بمێنێتەوە و لەلایەن ڕابەرانى شۆڕشەوە بەڕێوە ببرێت، کەواتە ئەمە ماناى وایە لە باشترین حاڵەتدا (گەر دەوڵەتێکى زۆر دادپەروەریش بێ) تەنیا چاکسازییە لە دەوڵەتى پێشتردا، لە دەوڵەتێکى خراپەوە بۆ دەوڵەتێکى باشتر (نەك ژیانێكى باشتر). لەم حاڵەتەدا شۆڕش هیچ شتێکى ڕیشەیى نەگۆڕیوە. بە ڕەتکردنەوەى ئیختیارى یەکەمیان کە هەڵبژاردنى دیموکراسییە، ئەوا ڕێگەى دووەم ئەوەیە دێنیریس نەچێتە نێو خەڵک، بەڵکوو دواى لەنێوبردنى “شاژنە سێرسیى خراپەکار” بچێتە نێو قەڵاکان و لەسەر تەختى ئاسنین دابنیشێت. ئینجا لەوێوە جیهان بگۆڕێت. ئەم بژاردەیەش چەند کێشەیەکى هەیە. یەکەم، بە گوێرەى دۆلۆز وەختێ دێنیریس لەسەر تەخت دادەنیشێت، چرکەى دووەم دەست پێ دەکات کە ساتى گەڕانەوە نەزمە، بەم هۆیە ئەو چیتر شۆڕشگێڕ نییە، بەڵکوو پادشا یان سەرۆکى دەوڵەتە. ئایا پاشاکان دەتوانن شۆڕشگێڕ بن؟ مەسەلەکە ئەوەیە ژیژەک جووت ئامانجەکەى دێنێریسى خراپ، یان فۆڕماڵ داڕشتۆتەوە: بەدەستهێنانى تەختى ئاسنین و گۆڕینى جیهان. دێنێریس خۆى هەر لە زنجیرەکانى سەرەتاوە هەوڵە سەرەکییەکەى بۆ بەدەستهێنانى دەسەڵاتە، ئێستا کە لێى نزیک دەبێتەوە نایەوێت دەستبەردارى ببێت تەنانەت بۆ عەشقەکە و بۆ میراتگرى “ڕەوا”یش، بەم جۆرە تەنیا لەبەر دەسەڵاتى بنەماڵەیى ئارەزووى تەختى شاهانە دەکات و ئیدى گۆڕانى جیهان دەچێتە دواوە. بە دەربڕینێکى تر، ئەو دەیەوێت جیهان بگۆڕێت بۆ ئەوەى دەسەڵات بگرێتە دەست، نایەوێت دەسەڵات بگرێتە دەست تاوەکوو جیهان بگۆڕێت. دووەم، دێنێریس بەرلەوەى نوێنەرى بێبەشان بێت، نوێنەرى قەزێى بنەماڵەیەکى فەرمانڕەوایە کە تەختەکەیان دزاوە. مەگەر دەروونشیكاریش هەر خۆى زانستى “چێژى دزراو” نییە؟ ژیژەك دەیەوێت ئەم لایەنەى دۆزەكەى دێنیریس لەژێر لایەنى دووەمدا بشارێتەوە. دێنیریس تەنانەت ئەگەر نوێنەرى بێبەشانیش بێت، هێشتا تەنیا دەتوانێت بە ئاستى جیاوازى باش یان خراپ “نوێنەرایەتى”ـیان بکات. بێبەشان خۆیان کێن؟ کێ نوێنەرى ڕاستەقینەیانە و دواجار کێ شۆڕشگێڕى ڕاستەقینەیە؟ بەلاى منەوە کەسێکى دیکەى گرنگى نێو زنجیرەکە: “جۆن سنۆو”، هەمان ئەو کارەکتەرەى كە لە فیلمەكەدا هێندەى دێنیریس سەرەكییە و كەچى ژیژەک تەنیا یەک دێریشى لەسەر ناڵێت! کەسێک کە بەردەوام بە قووڵى دەچێتە دۆخى صیرورەکانەوە و تا کۆتایى وەک دەرکراوێک دەژى. بۆچى جۆن سنۆو نوێنەرى بێبەشانە؟ چونکە هەم ئەوەى دێنیریس دەتوانێت بە بێبەشانى بدات (ئازادى و کەمکردنەوەى چینایەتى و..) سنۆویش دەتوانێ بیکات، هەمیش دوو خاڵى بەهێزى ترى هەیە کە دێنیریس نییەتى: سنۆو خۆى بێبەش و سەرکوتکراوە، دووەم: بە کردەیى لە گۆڕینى جیهاندایە بەبێ ئەوەى چاوەڕوانى عەرشى ئاسنین بێت. کەواتە لە حزورى جۆن سنۆودا نوێنەرایەتیى دێنیریس بەتاڵ دەبێتەوە. با ئەم دووانە خاڵەى كۆتایى ڕوون بکەینەوە.

پێش هەموو شتێک “جۆن سنۆو” تا كۆتاییی فیلمەكە خۆى زۆڵێکە و بە گوێرەى هاوسەرگیرییەکى شەرعى لەدایک نەبووە، کەواتە یەکەم شتێک کە لێی بێبەشکراوە پێگەى بنەماڵە، ئیمتیازێکى تەقلدیی حوکمە. ئینجا بەو حاڵەیش چینێکى ترى نهێنى دەنیشێتە سەر ئەم دۆخە بێ ئەسڵ و فەسڵییەى و دەیکات بە کەسێکى دووجار زۆڵ، ئەویش وەختێ دەبێتە زۆڵى “نێد ستارک”، نەک باوکى ڕاستەقینەى خۆى، سنۆو دەچێتە نێو صیرورەى بوون بە زۆڵ و بوون بە کوڕى نێد ستارکەوە، ئیدى وەک زۆڵێکى بێشوناس دەژى کە بە گوێرەى یاسا و ڕێساکان بۆى نییە ببێتە میراتگرى هیچ تەختێكى پاشایەتى، چونکە ئەگەرچى دەبێتە ئەندامێکى بنەماڵەى ستارک، بەڵام بە گوێرەى یاساكانى حەوت شانشینەكە ناتوانێت نازناوى “ستارک” هەڵبگرێت. ئەم پەڵەیە هەتابێ گەورە دەبێ تاوەکوو دەگات بە دوورخستنەوەى بۆ کاسڵ بلاک و دەبێتە پاسەوانێکى ئاساییى شەو، کارێک کە تەنیا هەرچى و پەرچییەکان، زۆڵەکان، سزادراوەکان، هەڵهاتووانى جەنگ، تەمەڵ و شێتەکان، بە کورتى سەرجەم دەرکراوانى نێو کۆمەڵگە و دەزگاکانى دەوڵەت بە كردنى ناچار دەکرێن، واتە ئەوانەى کە هیچ پێگەیەکى کۆمەڵایەتییان نییە یان لێیان سەندراوەتەوە. کۆیلە ڕاستە بێبەشە، بەڵام پلەى کۆمەڵایەتی هەیە، سوپاى خەسێنراوان ڕاستە بێبەشن، بەڵام پلەى سیاسى و سەربازییان هەیە. تەنیا ئەوانەى لە کاسڵ بلاکن هیچ پێگەیەکى کۆمەڵایەتى و سیاسییان نییە، کەواتە ئەمانە بێبەشە ڕاستەقینەکانن. سنۆو وەک دەرکراوێک دەنێردرێت بۆ ئەوێ. لەوێ دەست دەکات بە گۆڕینى فەزاى کاسڵ بلاک و ئەمەیش دیوێکى شۆڕشگێڕانەى ئەوە، بۆیە بێ خواستى خۆى دەچێتە صیرورەى بەسەرکردەبوونى بێبەشانەوە. ئەو دەچێتە دەرەوەى دیوارى قەڵاى سەهۆڵین بۆ نێو خەڵكە كێوییەكان، بۆ باکورى دوور و بۆ نێو جەرگەى دەسەڵاتى پاشاى شەو، هێڵى هەڵهاتن لەنێو شانشینە ترسناکەکەیدا دەدۆزێتەوە. دەچێتە صیرورەى كێویبوونەوە وەختێک دەچێتە نێو هۆزەکانى باکوور. دەچێتە صیرورەى بە پاشابوونەوە، بۆ ماوەیەکى کەم دەبێتە پاشا، بەڵام زوو لێى دەبێتەوە و دەچێتە دۆخگۆڕکێى دیکەوە. بۆ نموونە دەبێتە ئارکیۆلۆژ و دۆزرەوە؛ ئەو ئێسکى دراگۆن لە دراگنستۆن دەدۆزێتەوە، دەبێتە داهێنەرى ماشێنى جەنگ دژ بە سوپاى مردووەکان. دەچێتە صیرورەى عەشقەوە و عاشقى دێنێریس دەبێت و لە ڕێى عەشقەوە نەریتى میراتگیرانەى دەسەڵات دەگۆڕێت. ئەو دەچێتە صیرورەى بە “دێنیرێسبوون”ـەوە وەختێ لە جەنگى مردووەکاندا دەچێتە سەر پشتى یەکێک لە دراگۆنەکانى شاژن، دڕەندەیەک کە هیچ کەسێکى تا ئەو ساتە نەیتوانیوە لێى نزیک ببێتەوە. بەم جۆرە پرسى جۆن سنۆو و دێنیرێس پرسى نێر و مێ نییە وەك دوو شوناسى جێگیر، بەڵكوو پرسى صەیرورەیە. دێنیرێس گەرچى مێینەیەكە، بەڵام تەواو هەڵگرى بەها نێرسالارییەكانە؛ بە پێچەوانەوە، سنۆو گەرچى نێرینەیەكە، بەڵام دیوێكى مێینەیى لە كەسایەتییەكەیدا هەیە كە بەرەو صەیرورە مێینەكان دەیبەن، واى لێ دەكەن بێ خواستى خۆى خەبات بۆ گۆڕینى بەهاكان بكات. بە کورتى، جۆن سنۆو بەردەوام لە خۆگۆڕکێدایە و وا خەریکە شتەکانیش دەگۆڕێت بێ ئەوەى وەک دروشم و ئامانجى زەق و ڕەق بۆ خۆى و دەوروبەر دیاری کردبن. مەسەلەکە تەنیا ئەو حیکمەتە کۆن و سوواوە نییە کە ژیژەک بە تانەوە دەینووسێت “باشترین فەرمانڕەواکان ئەوانەن کە ئارەزووى دەسەڵات ناکەن”. جۆن تەنیا بەو هۆیە فەرمانڕەوایەکى باش نییە کە “ئارەزووى ناکات” تا بە گوێرەى حیکمەتە کۆنەکە متمانەى پێ بکەین و ژیژەکیش ئەمە بە گەمژەیى تێبگات، بەڵکوو ئەوەیشە جۆن خۆى شۆڕشگێڕێکە و بگرە تاکە شۆڕشگێڕى ڕاستەقینەى نێو درامەکەیە بێ هیچ ناونیشانێك، بی ئەوەى چاوەڕێ بێت عەرشى ئاسنین بگرێتە دەستخەریکى گۆڕینى دنیایە، هەتا پێگەکەیشى بەرزتر ببێتەوە و کەرەستەى گرنگترى دەست بکەوێت زیاتر تواناى خۆى لەم پێناوەدا دەخاتەگەڕ. ئەو خۆى بە کردەیى لە گۆڕینى دنیادایە، بۆ نموونە گۆڕینى هۆزە جەمسەرنشینە باكوورییەكان بۆ بەرگریکارانى دیوارى سەهۆڵین، ئەم هۆزانەیش دەرکراوان و بێبەشانى لەمێژینەى نەزمى سیاسین کە بۆ ئەودیوى دیوارە گەورەکە دوور خراونەتەوە و خراپترین وێنەى وەحشیگەرانەیان لەسەر بەرهەمهێنراوە. لەبەر ئەمانە بە هیچ جۆرێک ناکرێت جۆن سنۆو تەنیا بکرێتە نوێنەرى “ئیرادەى مانەوە” بۆ پاراستنى ژیانى مرۆڤ لە تیاچوونى یەکجارەکى. ڕاستە ئەمە کارە مەزنەکەى ئەو بوو، بەڵام بەبێ صیرورە شۆڕشگێڕییەکانى ئەو، ئەمە کارى نەکردە بوو. بەڵام جۆن سنۆو خۆى کێێە؟ یەک تاقمى فرەیى: جۆن سنۆوى زۆڵ، گورکەکەى، هاوڕێکانى، شمشێرى ڤالێرى؛ هەر لەبەر ئەمەیش سەرکردایەتییەکەى لە ڕێگەى خوێن و ناو و یاساوە نییە؛ ئەو وەك سێر داڤۆس دەڵێت “زۆڵێكى نەفرەتى”ـیە، بێ هیچ نازناوێك، نە فالووسى خەسێنراوانە و نە ڕزگاركەرى كۆیلان، بەڵام یەك فرەیى بێڕەگە كە وەك ئاو دەجووڵێت. لە كاتێكدا دێنیرێس هەڵگرى سیفەتى خورافییەكانە: لە ئاگردا ناسووتێت (بەپێى دەروونشیكارى: چەپێنراو ناسووتێت)، خوێنى ئەژدیها لە لەشیدایە، كەسایەتى كاریزماتیك. لەبەر ئەوە گەلێك نازناوى لەیەك شاژنى ڕەها هەیە: تارگێری، خالیسى، دایکى دراگۆنەکان، ڕزگارگەرى کۆیلان، میراتگرى تەختى ئاسنین، نەسووتاو. وەك مۆریس بلانشۆ دەڵێت ئەخیل پاڵەوانە بەڵام ئاگامەنۆن پاشاى پاشایانە.

بوونبە-ژنەکان بەردەوام لە سیاسەتدا هەن، وەک چۆن بە ستانداردبوونەکان لە دەوڵەتدا هەن. ستانداردى دەسەڵات هى پیاوانە، هەر ئەوەیە کە شاژنەکە بەرجەستەى دەکاتەوە ئەو ساتەى دەوڵەتەکە دەبێت بەهى ئەو: ناکۆتا خولیاى دەسەڵات و لەم ڕێگایەوە کوشتنى خودى سیاسەت. بەڵام سنۆو لە ڕێگەى صیرورەى ژنەوە ژن دێنیتەوە نێو سیاسەت. ئەو سەرجەم ئەو سیفەتانە وەردەگرێت کە ژنى پێ دەناسرێتەوە و بە تایبەت دێنێریس، بە تەواوەتیش لەو ساتەدا دەبێتە دەنیرێس کە هەم دەردەکەوێت لە خوێنى تارگێرییەکانە و هەمیش سوارى پشتى یەکێک لە دراگۆنەکان دەبێت، ئیدى هیچ یەکێک لە توانا مرۆییەكانى دێنیرێس نامێنێت جۆن سنۆو نەیبێت، بە پێچەوانەوە شاژنى ئەفسانەیى خاوەنى هیچ یەک لە تواناکانى سنۆو نییە، چونکە نەچووەتە نێو صیرورەى بوون-بەدەرکراوى جۆن سنۆوە.

دواجار، ئەگەر پچرانێك لە بونیادى گێڕانەوەیى حیكایەتەكەدا هەبێت، ئەوا دروستكردنەوەى بنەماڵە و نەسەبە بۆ باستاردەكەى وینتەرفاڵ، بۆ جۆن سنۆو؛ ئەمەیش تەواو لە هەوڵەكەى فرۆید دەچێت لە “موسا و یەكتاپەرستى”ـدا. لەوێدا فرۆید بە دەیان گریمانە دەیەوێت نەسەبى پاشایەتیى فیرعەونى بۆ موساى بێ ئەسڵوفەسڵ دروست بكاتەوە، چونكە دەروونشیكارى هیچ شتێكى نییە دەربارەى “زۆڵێتى”، دەربارەى “بێ نەسەبى” بیڵێت؛ نەك تەنیا بە واتا كۆمەڵایەتییەكەى، بەڵكوو بە واتا سیاسییەكەیشى. بۆ ئەوەى جۆن سنۆو هەموو ئەو شتانە بكات كە كردنى، هیچ پێویستى بەوە نەبوو ئەسڵوفەسڵى هەبێت، بەڵام دروستكردنەوەى نەسەبێكى درەنگوەخت، هیچ لە صەیرورە باستاردییەكەیشى ناگۆڕێت. ئەو بە زاراوەى مۆریس بلانشۆ پاڵەوانە و پاشا نییە. بلانشۆ لە وتووێژى ناكۆتادا لایوایە پاڵەوان پێویستى بە دەستپێكردنbeginningـە، نەك بە ئەسڵorigin:

«لەنێوان ئەسڵ و دەستپێكردندا پەیوەندییەكى تاریك هەیە كە ڕێك پاڵەوان hero یارمەتیمان دەدات لێى تێبگەین. ئەسڵ دەستپێكردن نییە؛ لەنێوان ئەم دووانەدا مەودایەك و بگرە نادڵنیایییەك هەیە. ئەسڵ دژ بە ناڕوونى، دڵنیاییبەخشە، كەچى خۆیشى هەر ناڕوونە.[…] تەنانەت بە ئەسڵێكى خوداییشەوە، هەر كەسێك دەبێت وەك مرۆڤ لەدایك ببێت: ئەو چاوەڕوانكراوە، بەڵام خۆى چاوەڕوانى خۆى كردووە تا دەست پێ بكات.[…] بەر لەوەى ئەو [پاڵەوان]خۆى سەلماندبێت، هیچ شتێك ئەوى وەك منداڵێك بەوز بەرزییەوە دانەناوە؛ بە پێچەوانەوە، ئەو تەنیا زۆڵێكە بەبێ نەسەب- تەنانەت ناشەرعیبوونەكەى هانى دەدات خۆى بناسێت.[…]

سەرڕاستیى ئەو لە ویستە قارەمانانەكانیدا ئاڵۆزیى ئەو ڕوون ناكەنەوە. ئەو تەنانەت ئەگەر درۆیش نەكات، ئەوا لە لێوارى ساختەبووندایە، جەوهەرەكەى سەرلێشێوێنەرە. سادەیییەكەى، لە ڕاستیدا ساویلكەیییەكەى بەو دووڕەگییە بەتاڵ دەبێتەوە كە لە بوونیدا هەڵكۆڵراوە: بەم جۆرە ئەو بەسەر ئەسڵ و دەستپێكردندا دابەش بووە، بەسەر بوون و كردە، سیحر و هێز، هێز و سەروەرێتى، سەربڵندى و تاج، پێگە و خوێندا. نەك هەر ئەوەندە، بگرە: بەسەر وتن و كردنیشدا»³.

ئەوانەى كە زنجیرەكەیان بینیووە، دەزانن كە ئەم شرۆڤەیەى بلانشۆ بۆ پاڵەوان دەڵێى كتومت لەبەر ڕۆشناییى كەسایەتى جۆن سنۆودا نووسراوە.

كەواتە دەبوو لەنێوان دێنیریس و جۆن سنۆودا کامیان هەڵبژێردرێن؟ با بڵێین دەرهێنەر، دەنیرێس هەڵدەبژێرێت، ئەو كات دەوڵەتێكى ئۆلیگارشیى ئەفلاتوونى، دەوڵەتى ستەمكار- حەكیم [دێنیرێس-تایرۆن لانستەر] دادەمەزرا، لەمەیشدا کوشتنى جۆن سنۆو حەتمى بوو، نەک تەنیا لەبەر ئەوەى میراتگرى ڕاستەقینەى دەسەڵاتە، بەڵکوو لەبەر ئەوەى تاکە شۆڕشگێرى ڕاستەقینەى نێو شانشینەکانە؛ زنجیرەکەیش هەمان ئەنجامى کوژرانى دێنێریسى کەمێک بە جیاوازییەوە پیشان دەدا، ئەو کات ڕەنگە ژیژەک لەم مەرگە بێدەنگ بووایە بەڵام ڕانسێر دەهاتە دەنگ. کەواتە وا باشترە دەرهێنەر هیچیان هەڵنەبژێرێت و خۆى لەم تەنگژەى ئەم یان ئەوە، لە ستەمكاری و لە شۆڕشگێڕى ڕزگار بكات. ئەمە ئەو گرێكوێرەیە کە لە زنجیرەى کۆتاییدا بە شێوەیەکى هەم لاواز و هەم زیرەکانە حەل کراوە. سیناریۆ دژە شۆڕشگێڕییەکەى فیلمەکە تەنیا لەوێدا نییە دێنێریس دەکوژرێت، بەڵکوو ئەوەیشە كە جۆن سنۆو لە شۆڕشگێڕێكى دیموكراسیخوازەوە دەكرێتە بكوژى شاژنى مەعشوقەى، بەم جۆرە بوون-بە تاوانبار دوایین صیرورەى جۆن سنۆو و یەکەمین دوورخستنەوەى دەوڵەتە نوێیەکەى برانى کەم ئەندامە؛ لەم ڕێگەى ئەم “نەفی”یەوە ڕێگرى لە دروستبوونى كۆمەڵگەیەكى دیموكراسى دەكرێت؛ چونكە لە ڕێگەى جۆن سنۆوە ئەو شتە سەرپێ دەکەوت کە ژاک ڕانسێر وەک دیموکراسییەتى ڕاستەقینە پێناسەى دەکات: حوکمى ئەوانەى کە مافى حوکمکردنیان نییە، حوکمى دەرکراوان لە پێگەى کۆمەڵایەتى و سیاسى، حوکمى “بێناونیشانەکان”، هەمان دەوڵەتى ڕاستەقینەى دیموکراسیى شۆڕشگێران. بەڵام دیسان ئەمەیش دەبێت ڕەت بکرێتەوە لەبرى ئەوە دەوڵەتێكى ئۆلیگارشى بە بۆیاخى دیموكراسییەوە دابمەزرێنن كە لایەنیکەمى عەدالەتى تێدا بەرقەرار بێت، بەڵام چ جۆرە عەدالەتێک؟

سەچاوەكان:

1. بۆ وتارەكەى ژیژەك بە زمانى كوردى، كلیك لەسەر ئەم لینكە بكە:

2. بۆ وتارەكەى ژیژەك بە زمانى ئینگلیزى، كلیك لەسەر ئەم لینكەى خوارەوە بكە:

http://myheartwillgoonandsoonandsoon.blogspot.com/2019/05/slavoj-zizek-game-of-thrones-tapped.html

یاخود لە ڕێگەى سایتى ئیندیپێندنتەوە: 

3. MauriceBlanchot: The Infinite Conversation, Translated and Foreword by Susan Hanson, Theory and History of Literature, Vol. 82, University of Minnesota Press, Minneapolis and London, 1993, p. 369-370.

The post پاشایان و شۆڕشگێران appeared first on ژنەفتن.

یەکەمیان ئەو گروپە لە بینەرن کە سەرسامن بە بێپەردەیی، دەمڕووتی و (خۆنمایشکردن)ی ئەم خانمە و بە نموونەیەکی ئیدیاڵ و دانسقە لە بوارەکەی خۆیدا دەیبینن، پێیشیان وایە کە تاکە ژنێکی ڕێچکەشکێنە لەو کایەیەدا کە توانیویەتی کڕنۆش بە پیاو بهێنێت و پێی بڵێیت، ئەمی شاژنی تاجبەسەر، باکی بە بوونی ئەوی کەموکورت و بودەڵە نییە.

دووەمیان کۆمەڵێکی تر لە مرۆڤ و جەماوەرن کە هێڵی لۆڤ وەک بووکەڵەیەکی سێکسی و جەستەیەکی فیتیشی و لەتکراو دەبینن کە تیز بە غروری پیاوەتی و نۆرمی کۆمەڵایەتیی کوردییەوە دەکات. زیاتر ئەم خانمە وەک جۆرێک لە توندڕەوی لە ڕەفتاری نمایشخوازی (Exhibitionism) و بەرجەستەکردنی جەستەی ژن وەک جەستەیەکی زاڵی بێئابڕوو دەبینین. هەر لەناو ئەم کۆمەڵ و گروپەیشدا ئەو جۆرە لە کەسانی نوخبە و فێمینیست و قەڵەم بەدەستەکان دەبینین کە ئەم جۆرە لە نمایش و خۆدەرخەستنەی ئەم خانمە ڕەت دەکەنەوە و بێبەری دەکەن لەوەی کە لە هۆزی ژنە بوێر و ڕەچکەشکێنەکان بێت، وەكچۆنیش هاوسۆزیی خۆیان بۆ پیاوە غرورشکێنراوەکان دووپات دەکەنەوە. گرفتی ئەم گوتارەی ژنانی نوخبە لەوەدایە کە بە ئاشکرا جا بەئاگا بێت یان بێئاگا ئیفلاسی و تەوەزەلی خۆیان نیشان دەدەن لە ڕووبەڕووبوونەوەی کێشەکانی ژندا. لە بری هەڵوەستەکردن و خوێندنەوە و گەڕان بە دوای درز و کەلێنەکانی ئەم دیاردەیە بەستنەوەی بە کۆی بونیادە کولتووری، کۆمەڵایەتی، ئایینییەکەوە، ئاسانترین ڕێگە هەڵدەبژێرێن کە ئەویش ڕەتکردنەوە و بێبەریکردنی خۆیانە وەک دەمڕاستی پرسەکانی ژن لەم مۆدێلە لە مێینە و ڕەفتاری مێینە چونکە بە هەڕەشەی دەیبینن بۆ پێگە و پایەی خۆیان. وەک بڵێی فێمینیزم و فیکری فێمینیستی تەنها ئارەزووی بینین و ناساندنی جۆرێک لە ژن بێت کە ئەویش مۆدێل و فیگەرەکانی تر نەچنە خانەی دید و ڕەخنەی فێمینیستییەوە، هەر بۆیەش باشترە تەریک و بێبەری بکرێن. بەم کارەیشیان وەک بەشێکی دانەبڕاو و دریژکراوەی ئەو بونیادە پەتریارکییە، هەم ویژدانی مێینەبوونی خۆیان ئازاد کردەوە لە هەستکردن بە گوناه بەرانبەر بە پیاو و، هەمیش ئەو وێنا ئەزەلییەیان بۆ جەستەی پیاو گەڕاندۆتەوە کە ئەگەر لە ترۆپکی دەسەڵاتی و پراکسیسکردنی ماچۆ(فحولة)ی خۆیدا نەبینرێت، قبووڵ ناکرێت و ناتوانرێت هەرس بکرێت.

با کەمێک لە جەماوەر و بینەرەکەی هێڵی لۆڤ دوور بکەوینەوە و بگەڕێنەوە سەر خودی کلیپەکە. دیارە زۆربەمان دەزانین ئەم کلیپە(بۆمبە)، لە سەروبەند و هاوکات لە گەڵ فەتوای مەلاکاندا سەبارەت بە قەدەغەکردن لەوەی کە ژن بەتەنیا و بێ مەحرەم نابێت بە ئۆتۆمبێل هاتووچۆ بکات بەڵکوو دەبێت مەحرەمی خۆی لەگەڵ بێت، بڵاو بووەوە(تەقییەوە).

ئەگەرچی ئەم دوو ڕووداوە، واتە هەم فەتوای مەلاکان و هەمیش کلیپەکەی هێڵی لۆڤ لە ڕواڵەت و ڕووکەشدا ڕەنگە وا دەربکەون کە دوو دیاردەی جیاواز و دژبەیەکن، وەلێ لە ڕاستیدا و لە جەوهەریاندا هەردووکیان هەڵگری هەمان ئاماژەن و ئیشیش لەسەر یەک بابەت دەکەن کە ئەویش سێکسوالیتیی ژنە. بە مانایەکی تر، جەستەی ژن لە یەک کاتدا بەر دوو هێز  و دوو مۆدێلی جیاواز لە  فریادڕەس دەکەوێت، وەکچۆنیش دوو چەشن وێناکردن و فانتازیا بۆ دوو مۆدیلی جیاواز لە جەستەی ژن بەرهەم دەهێنێت کە هیچیان لە خزمەتی ژندا نین، بەڵکوو هەردوو ڕووداوەکە لە خزمەتی توندکردنەوە و قایمکردنەوەی نۆرمەکانی پیاوگەرایییە یەکێکیان لەسەر ئاستە فەندەمینتاڵیستە ئایینییەکە و ئەوی تریان لەسەر ئاستە سەرمایەدارییەکە، بەو مانایەی کە پەتریارکی و سەرمایەداری دوو دیوی یەک دراون لەو شوێنەی یەکیكیان گیر دەخوات و لەق دەبێت یان هەڕەشەی پەککەوتنی لەسەر دەبێت ئەوا دەستبەجێ ئەوی تریان خۆی توند و تۆڵ دەکاتەوە. هەر بۆیەش ئەوەی لەنێوان ئەم  دوو بەرداشەیشدا دەهاڕدرێت و جارێکی تر  لە فۆڕم دەدرێتەوە جەستە و سێکسوالیتیی ژنە. ئەم دوو هێزەش بەم دوو شیوەیە کار لەسەر جەستەی ژن دەکەن و لە قاڵبی دەدەن.

١- ژنێک کە داپۆشراوە و پاسیڤە و دەبێت ڕووت ببێتەوە تا خۆی وەک فیگەرێکی بەهێز و خاوەن ئیرادە پیشان بدات (وەک لە گوتارە خۆرئاوایییەکەدا کە وەک ئەڵتەرناتیڤ بۆ ئازادییەکی گلۆباڵ دەیبینین). نموونەش ئەم کلیپەیە کە بەرهەمی ستافێکی ئەمریکییە، نەک ئەوەیش بەڵکوو خودی نمایشەکە لەڕووی پۆشاک و ئێکسسوار تەنانەت خودی تێمای نمایشەکە کۆپییەکی کتومتی گۆرانیی (ئەڵماس باشترین ھاوڕێی کچانە) ژنە ئەکتەری بەناوبانگی ئەمریکی مارلین مۆنرۆیە.

٢- ژنێک ڕووت بووەتەوە و دەبێت دابپۆشرێتەوە، لە ماڵ نەیەتە دەرەوە گەر هاتیشەوە دەرەوە ئەوا دەبێت لەگەڵ مەحرەمی خۆی بێت (وەک لە نموونە فەندەمێنتاڵیستییەکەیدا زاڵە).

کەواتە بەشێکی گەورەی ململانێکە لە هەردوو دیاردەکەدا و یەکاڵاکردنەوەیشی لەسەر جەستەی ژن چەقی بەستووە: یان ئەوەتا لەدەرەوە هێزێک دێت و ژن ڕزگار دەکات بەوەی وێنا و فیگەری ترمان لێ دروست دەکەن تا بڕێک لە وەهمی ئازادی و یەکسانیمان پێ ببەخشن، یان لەسەر ئاستی هەرێمی هێزێکی فەندەمێنتاڵ دێت و ژن لە ئەگەری داگیرکردنی ئەو ئەهریمەنە خۆرئاوایییە و هاوکاتیش هەڕەشە لۆکاڵییەکەیش (پیاوی نامەحرەم) ڕزگار دەکات. بەو مانایەی کە ئەوە فریو و سێکسوالیتیی ژنە کە پیاو لە خشتە دەبات و لە خودای خۆی دوور دەخاتەوە.

ئەگەرچی من لێرەدا نامەوێت بچمە ژێر باری ئەو دابەشکردنەی کە دەڵێت مرۆڤی ئایینی لە نموونەی پیاوە فەتواچییەکان دواکەوتوون و کەسانی بە حساب مۆدێرنیش (لە نموونەی هێڵی لۆڤ) و هاوشێوەکانی  پێشکەوتووخوازن چونکە لە بنەڕەتدا ئەمەش بۆ خۆی گرفتئامێزە، بەڵام  لای من کێشەکە لە مۆدێلی فەتوای مەلاکاندا مامەڵەکردنی لە گەڵ جەستەی ژندا، زیاتر هەژموونی نەست و ئارەزوو، نارسیزم و هۆشیاری هێزێکە پەککەوتە و گیرخواردوو لە وێستگەیەکی دێرینی مێژووی مرۆییدا کە هی سەدەکانی ناوەڕاستە و هێشتا نە ڕێنیسانس و نە ڕۆشنگەریشی بۆ قووت نەچووە، چ جای مۆدێرنە و ڕەنگدانەوەکانی. ئەم زهنییەتە هێند چەقی بەستووە لەسەر هەندێک دۆگم و کڕکەوتووە لەسەریان کە جێهێشتنی ئەو دۆخی متبوونە بە مەرگی خۆی دەزانێت. مرۆڤی ئایینی پێی وایە ئیدی بەهاکانی ژیان پیس و گەندەڵ بوون، ژیاری خۆرئاوا ئارامی سەر زەمینی شێواندووە و و بەهاگەلێکی سەپاندووە کە شایستە بە مرۆڤ نین. لەژێر کاریگەریی پەرەسەندن و سەرمایەداری و شۆڕشی پیشەسازیدا مرۆڤ خودای تۆراندووە، یەزدان و ویژدانی دۆڕاندووە و بووەتە کۆیلەی چێژ و سەرمایە: مرۆڤ دابڕاوە لە تەقوا و خواناسی و چاکەخوازی. دەرکردنی ئەو فەتوایە و فەتوا یەک لە دوا یەکەکانی تریش، بەکارهێنانی جەستەی ژن وەک بڕوبیانوویەک بۆ دەرکردنی ئەم فەتوایانە، ئەو ڕاستییەمان بۆ دوپات دەکاتەوە کە خودی ئیسلام چ وەک باوەڕ و چ وەک سیستمی فەرمانڕەوایەتی لە قەیراندایە و بۆ ماوەی چەندین سەدەیشە تەواوی ئەو کۆمەڵگایانەی ئیفلیج و پەرێشان کردووە کە شوێنکەوتەین و دەیانەوێت لەسەر زەمینەی واقیع پەیڕەوی بکەن. گوتاری سەرەکیی ئەم هێزە فەتواچییە بۆ ئەوەیە جارێکی تر پیاو لە چنگ هەوەس و حەزە سێکسییەکانی و گوناهی تێکەڵبوون بە ژن، کە بە مێنتاڵتی ئەوان بە هۆی فریو و دەرکەوتنی ژنەوە تووشی دەبێت، بپارێزێن. ئەوا ژن دەبێت لە چنگی مەحرەمی خۆیدا دەرنەچێت. بەم کارەیش پیاوە نامەحرەمەکان دەپاریزرێن، چونکە  ترسی پیاو لە ئازادبوونی ئارەزووەکانی ژن و سەربەخۆبوونیان بە تەنها بیانوویەک نییە بۆ ڕامکردن و کۆنترۆڵکردنی ژن، بەڵکوو قەرزێکی مێژووییشە کە دەبێت بۆ هەتاهەتایە ژن بیداتەوە، چونکە ئەوە ئارەزووەکانی ژنن کە دەبنە مایەی دەرکردنی پیاو لە بەهەشت وەک لە فۆرمە ئایینییەکەی چیرۆکی ئادەم و حەوادا دەیبینین، واتە ڕەدووکەوتنی چێژ و ئارەزووەکانی ژنن کە نەفرەت بەسەر مرۆڤ/پیاودا دەهێنن و ناهێڵن لە بەهەشت بژی و ناچار بە دۆزەخی سەر زەمینی دەکەن.

لە کاتێکدا لە فەتوای مەلاکاندا پیاو و پیاوگەرایی سەنتەرە وەک گوتار، ژن لە پەراوێزدایە و بوونی نییە، ئەو کاتانەیش کە دەردەکەوێت ئەوا دەبێت لەگەل مەحرەمی خۆیدا بێت. گەر لێرەدا مەحرەم بە فیگەری باوک وێنا بکەین بە مانا فرۆیدییەکەی، ئەوا بە پێچەوانەوە لە کلیپەکەی هێڵی لۆڤدا ژن سەنتەرە و پیاو لە پەراوێزدایە. لەم کلیپەدا ژن بە  پێچەوانەی واقیعی خۆیەوە بوونەوەريکی زاڵم و ستەمکار و چەوسێنەوەرەی پیاوە کە هیچ باکی بە بوون و نەبوونی ئەو نییە. لەم لایشەوە پیاو وەک ئۆبێکتی سێکس بێدەرەتان و زەلیل ئامادەیە لەلایەن تیر و تیغ و برژانگ و موژگانی ژنەوە لێی دەدرێت، دەبڕدرێت، بریندار دەکرێت، چۆکی پێ دادەنرێت. ڕوونتر بڵێین لەم کلیپەیشدا هەر وەکچۆن لە فەتوای مەلاکاندا ڕوون و دیارە ئەوە ئارەزوو و سێکسوالیتیی پیاوە کە لەژێر هەڕەشە و ئاکت و فریوی بێبەزەیییانەی ژندایە. هەر وەک پێشتریش باسم کرد بەشێکی ڕەخنەکانیش لەم خانمە و لە کلیپەکەیش بەزەیی و هاوسۆزی بۆ وێنای ئەو پیاوە زەلیل و زەبوونەیە کە ئەم کلیپە بەرجەستەی دەکات. توڕەبوونی جەماوەر لە دەرکەوتنی ژنێک بە نمایشیکی ئەمریکییەوە نییە بەڵکوو نیشاندانی وێنای پیاوێکی بێدەسەڵاتە کە بەر تیر و تیغی ژنێکی بێباک دەکەوێتە سەر چۆک و لێدەخوردرێت. ئەوەی لەم کلیپەدا ڕوونە ئەوەیە (ئەگەر چی ئەو ئەقڵەی لە پشتی بەرهەمێنانی ئەو کلیپەوەیە فڕی بەسەر کوردەوە نییە و سەرلەبەری زادەی ئەقڵ و هزریی ئەمریکییە) کە پەتریارکی و پیاوبوون چیتر یەکسان نییە بە بوونی ژنێکی پاسیڤ و ماسۆشی لە بەرانبەر پیاوێکی ئاکتیڤ و سادی. بەڵکوو ئەم دێت لە ڕێی ئەم نمایشەوە درزێکمان بۆ دەکاتە هاوكێشەکە و دوو گریمانەی تری بۆ زیاد دەکات کە ئەویش ژنێکی سادیست لە بەرانبەر پیاوێکی مازۆشیدایە. ئەوەی لەم کلیپەدا زاڵە بوونی جەستەی نێرینەیە نەک وەک جەستەیەکی پیرۆزی بێخەوش و بێکەلێن، جەستەیەکی تۆکمە و یەکپارچە کە هیچ درز و کێشە و تێکچوونێکی تێدا نییە، بەڵکوو جەستەیەکمان بۆ نمایش دەکات کە  شڕ و شێواو و پڕ کەلێنی فێمینیە. ئەم جەستە کڕنۆشبەر و مازۆشیستە تەواو پێچەوانەی ئەو چەشنە فانتازیایەیە بۆ جەستەی نێرینە وەک ئیدیاڵێکی بەهێز (وەک جەستەیەکی ئەفسانەیی و بان-سروشتی) بە مانا ئایینییەکەی (باوک-مەحرەم) کە وەک ڕەنگدانەوەی وێنەی خودا لەسەر زەوی وێنای دەکات، بەڵکوو لێرەدا جەستەی نێرینە دەخاتەوە ناو بونیادە سۆسیۆ/سایکۆلۆژییەکەی خۆی، ئاماژەیەکیشە بۆ ئەوەی کە جەستەی نێر بارگاوییە بە گۆڕانکاری و بەها کۆمەڵایەتی دەیگۆڕێت، ئەگەرچی هەر کات لەنگەیەک بکەوێتە سەر ئەم وێنا و فانتازیایە بۆ جەستەی نێر ئەوا لە گەڵیشیدا دەمودەست جۆرێک لە دژەگوتار هەیە کە پێی وایە ئەمانە بە نێرینە ئەژمار ناکرێن و بوون و نەبوونیان هیچ لە پلەوپایە و تۆکمەییی ئەو بونیادە ناگۆڕێت کە لە بنەڕەتدا جەستەی پیاو وەک جەستەیەکی پیرۆز و یەزدانی و درێژکراوەی گوتارە پاتریارکییەکە دەبینێت.

بۆ ئەوەی زیاتر لە مانا و ئاماژەکانی ئەم کلیپە دنەدەرە تێبگەیەن کە پێگەی خۆی لەناو ئەو کولتوورە لێکهەڵوەشاوەی کوردا جێهێشتووە، پێویستە بگەڕینەوە سەر چەمکی مازۆشی وەک لادانێکی دەروونی(Perversion) بە مانا دەروونشیکارییەکەی. گەر ئەم کلیپە و ناواخنەکەی لادانێک بێت، بەو مانایەی لادان دەرچوونە لە نەزمی کۆمەڵایەتی  ئەویش بە تێکشکاندن و ڕەتکردنەوەی ئەو بنەمایانەی کە خودی نۆرم و نەزمە کۆمەڵایەتییەکەی لەسەر بونیاد نراوە. بە واتەیەکی تر، گەر ئەم کلیپە وەک نمایشێک ببینین  بۆ نیشاندانی ژن و گوڕینی وێناکەی لە بوونەوەرێکی پاسیڤ و ماسۆشیستییەوە بۆ بوونەوەرێکی زاڵ و سادیستی. ئەوا پرسیارەکە گوڕینی ژن نییە لە دۆخە مازۆشییەکەیەوە بۆ دۆخێکی سادی، بەڵکوو زیاتر چۆن پیاو دەتوانێت دەستبەرداری خەسڵەتە سیکسوێلە ئاکتیڤ و سادیستییەکەی خۆی بێت و بیگۆڕێت بۆ خەسڵەتی مازۆشیستی کە سیفەتگەلێکی مێینەن بە مانا دەروونشیکارییەکەی؟ لە کاتێکدا ئەم خەسڵەتانە  خودی ئەو هیرارکییە جێندەرییە دەپارێزیت کە کۆمەڵگەی پەتریارکی بە گشتی و کۆمەڵگەی کوردی بە تایبەتی  پێدەناسرێتەوە.

هەر بۆیەیش بۆ ئەوەی لەو پیاوە ماسۆشییە بگەیین کە کلیپەکەی لۆڤ بەرجەستەی دەکات و دزە دەکاتە نێو کەلێنەکانییەوە ئەوا لە جێی خۆیەتی بگەڕینەوە سەر چەمکی ماسۆشیزمی فێمینە لای فرۆید، چونکە ئەو دەڵێت: “گەر هەر کەسێک بواری ئەوەی بۆ بڕەخسێت کە لە هەر دیاردەیەک یاخود کەیسێک بکۆڵیتەوە کە تیایدا فانتازیا بە ماسۆشیزمەوە خۆی بەرجەستە دەکات، ئەوا دەستەبجێ ئەوەی بۆ ئاشکرا دەبێت کە سوبێکت خراوەتە شوێنی ـمێینە و بە خاسیەت و سیفەتەکانی مێینەوە خۆی دەردەخات و نمایش دەکات، وەک ئەوەی خەسێنرابێت، یان بە شوودرابێت، یان مناڵی ببێت”، فرۆید ئاماژە بە سێ جۆر لە ماسۆشیزم وەک جۆرێک لە لادانی سێکسوالیتی دەکات کە ئەوانەیش:

یەکەم:  ماسۆشیزمی ئێرۆتۆجینیکErotogenic، دووەم: ماسۆشیزمی فێمینە و سێیەم: ماسۆشیزمی ئەخلاقییە.

فرۆید سەرچاوەی ماسۆشیزم دەگەڕینێتەوە بۆ جۆری یەکەمیان کە بە چێژوەرگرن لە ئازار پێناسەی دەکات. بەو مانایەی کە ماسۆشیزمی ئێرۆتۆجینیک دەکەوێتە قوڵاییی ماسۆشیزمی فێمینەوە، واتە فانتازی مێینە بە بەستنەوە و لێدانی یان مامەڵەکردنی وەک مناڵێک لە کاتی سێکسدا. ڕەنگە خودی ئەم شیکارییەی فرۆید بۆ خەڵکانێک مایەی ڕەخنە و هەڵوەستەکردن بێت بەو پێیەی کە دیسانەوە وێنای فرۆید وەک دژەفێمینییەک دووبارە دەکاتەوە، وەلێ لە ڕاستیدا ئەم وێنەیە ناحەقییەک دەبێت بەرانبەر فرۆید چونکە ئەو هەر کات قسەی ل سەر ژن کردبێت ئەوا لە سیاق و کۆنتێکستە کۆمەڵایەتی و ئایینی و مێژوویییەکەی خۆیدا کردوویەتی، واتە شتیێکی لەسەر ژن نەگوتووە کە پێچەوانەی ئەو وێنایە بێت کە بۆی دروست کراوە و لە ڕێیەوە پێناسە کراوە. هەڵبەت فرۆید یه‌كێكه‌ له‌وانه‌ی كه‌ وێنا و بوونی پیاو وه‌ك نۆرمێكی زاڵ و به‌هێز تۆختر ده‌كاته‌وه‌، ئه‌مه‌ش زۆر به‌ڕوونی له‌ نووسینه‌كانی له‌سه‌ر (سێ توێژینه‌وه‌ ده‌رباره‌ی تیۆره‌ی سێكس)دا ده‌بینین. ئه‌م مۆدێله‌ له‌ ڕاڤه‌كردن و وه‌سفكردن بۆ خۆی ئاماژه‌یه‌ كه وێنا و بوونی ژن له‌ نۆرم و به‌هاكانی پیاوه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه. فرۆید به‌ ئاشكرا باس له‌ وێناكردنی ژن وه‌ك كۆپییه‌كی ناته‌واو و خراپی پیاو ده‌كات، كاتێك كه‌ ده‌ڵێت: “بۆ ئێمه‌ تێگه‌یشتن له‌ گه‌شه‌كردنی پیاو ئاسانتره‌ تاوه‌كوو ژن، له‌به‌ر ئەوه‌ی گه‌شه‌ی پیاو به‌ شێوه‌یه‌كی گونجاو، ڕیزبه‌ند و یه‌ك به‌ دوای یه‌كدا ده‌ڕوات، له‌ كاتێكدا گه‌شه ‌و په‌رهسه‌ندن لای ژن مارشێكه‌ به‌ره‌و دواوه”.‌ ئه‌ڵبه‌ته‌ توێژینه‌وه‌كانی فرۆید لەسه‌ر نائاگایی و جیهانه‌ په‌نهانه‌ ناوه‌كییه‌كه‌ی مرۆڤ له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك و كو‌لتوورێكدا بوو كه‌ ژن‌ هیچ بایه‌خ و رۆڵێكی سه‌ره‌كی نه‌بووه‌ له‌ ژیاندا ، به‌ڵكوو زیاتر وه‌ك بابه‌تێكی ناكارا(ئۆبێكتێكی پاسیڤ) ده‌ركه‌وتووه‌ و هه‌بووه‌ كه‌ پیاو لێی كۆڵیوەتەوه ‌و ویستویه‌تی كه‌شفی بكات.‌ لە بنەڕەتدا فرۆید ڕای وایە کە ژیانی سێکسیی ژن ئۆقیانووسێکی ڕەشە کە تەیکردنی زۆر دژوارە، وەک چۆن لێکشیتاڵکردنی تەلیسمەکانیشی سەختە! ئەو دەڵێت: “بەپێی ئەو ڕێچکە تایبەتییەی کە گرتوویەتیە بەر، دەروونشیکاری ناخوازێت پێناسەی ژن بکات و بزانێت چییە (چونکە ئاشکرایە کە ئەوە پرسیارێکە ناتوانێت وەڵامی بداتەوە)، بەڵکوو تەنیا هەوڵ دەدات لەوە بکۆڵێتەوە کە چۆن ژن دێتەبوون، چۆن مناڵ کە خاوەن حەزێکی سێکسیی دووجەمسەرە(بیسێکسوێل)، دەگۆڕێت بە ژن؟”.

 ئەگەرچی خودی داهێنانی فرۆیدی بۆ چەمکی ژن لە توێژینەوەکانی دەربارەی هیستیریا جیا ناکرێتەوە، چونکە بەشێکی زۆری نەخۆشەکانی فرۆید لە بنەڕەتدا ژن بوون و زیاتر باسیان لە کێشە دەروونییەکانی خۆیان کردووە کە پتر پەیوەست بوون بە فانتازیا و خەون، مناڵی و سێکس و چێژەکانیانەوە. هەر بۆیە باسکردن لە سێکسوالیتی لای ژن، قۆناغی پاش دەرخستنی نەستە لای فرۆید وەک دەرەنجامی شیکارییەکانی بۆ هیستیریا. کەواتە چەمکی سێکسوالیتی لای فرۆید هەروا لە خۆیەوە نەهاتووە، بەڵکوو زادەی شیکاریکردنی هەموو ئەو دۆخ و کەیسە هیستیریانەی بەردەمی بوون لە ژنان کە مەسەلەی یەکاڵاکردنەوەی ڕەگەز لە پەیوەست بە سێکسدا، بناغەی سەرەکییان بوون. وەلێ شیکارییەکەی سەبارەت بە ماسۆشیزم پەیوەستە بە نێرینە و لەسەر نەخۆشە پیاوەکانی گەڵاڵەی کردووە و نووسیوە.

هەڵبەت فرۆید تەنها نەبووە لەوەی کە ماسۆشیزمی وەک لادانێکی دەروونی پەیوەست بە پیاوەوە نەک بە ژنەوە بینیوە. بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٨٨٦دا، سێکسناسی ئەڵمانی ڕیتچارد ڤۆن کرافت-ئێبێنگ بۆ یەکەم جار زارەوەی ماسۆشیزمی ھێنایە ئاراوە. ئەو کاتەیش شیکارییەکەی لەسەر ماسۆشیزم ئەوە بوو کە وەک خولیا و خەیاڵی ئەو پیاوانەی کە ئارەزووی ئازار دەکەن و حەزیان لەوەیە کە ژنێک یان پیاوێک بیانچەوەسێنێتەوە لە کاتی سێکسدا تا بگەن بە ئۆرگازم، خستە ڕوو. ڤۆن کرافتئێبینگ ئاماژە بە سی و سێ کەیسی پیاوی ماسۆشی دەکات لە کاتێکدا تەنها چوار کەیسی ژن باس دەکات. وەکچۆنیش تیۆدۆر ڕایک لە کتێبەکەیدا بە ناوی (ماسۆشیزم لە پیاوی مۆدێرن)دا دەگاتە هەمان دەرئەنجام کە نێرینە لە مێینە زیاترماسۆشییە. بە ڕای ڕایک تەنانەت ئەو ژنانەی لە ڕووی کلینکییەوە بە ماسۆشیست دادەنرێت ئەوا هیچ کاتێک سنووری سوبژێکتیڤی خۆیان تێناپەڕێنن بەڵکوو تەنها کەمێک سنوورەکەی درێژ دەکەنەوە، لە کاتێکدا پیاوی ماسۆشی بە پێچەوانەی ژنەوە تەواوی شوناسە کۆمەڵایەتی و سێکسوێلەکەی خۆی جێدێڵێت و لە خودی خۆی تەرە دەبێت و خۆی هەڵدەداتە نێو سنووری دوژمن کە لێرەدا مەبەست لێی سنووری فێمینەبوونە وەک سنووری دژ و جیاواز بە نێرینەبوون.

کای سلڤەرمان لە کتێبەکەیدا بە ناوی (سوبژێکتیڤتی نێر لە پەراوێز)دا، ئاماژە بە ژێل دۆلوز دەکات و دەڵێت، دۆلوز لە لێکۆڵینەوەکەیدا سەبارەت بە دڵڕەقی، نەک هەر بەتەنها جەخت دەکاتە سەر کارەکتەری (ساشەر مازۆش) بەڵکوو مۆدێلیکی تیوریش بۆ ماسۆشیزم دەهێنێتە ئاراوە کە ئازارکێشان بە پلەی نایاب دەخاتە پاڵ نێرینە. بۆ سلڤەر پرسیارەکە زیاتر ئەوەیە کە چی بکەین بۆ ئەوەی ئەو هەڵەیە ڕاست بکەیەنەوە کە فرۆید کردوویەتی، هەڵەی دەستنیشانکردنی لادانێکی دەروونی وەک خاسیەت و سیفەتی فێمینە لە کاتێکدا قوربانی و نەخۆشەکانی ئەم لادانە نێرینەن؟

تیۆدۆر ڕایک پێی وایە  پیاو زیاتر مازۆشین وەک لە ژن، چونکە تەنها لەو کاتانەدا پیاو ئەم سیفەتانەی ماسۆشیزمی فێمینە لە خۆی دەنێت کاتێک بیەوێت جۆرێک لە پاتۆلۆژیا بنوێنێت

سلڤەرمان تەواو کۆک نییە لە گەڵ تیۆدۆر ڕایک کە پێی وایە  پیاو زیاتر مازۆشین وەک لە ژن، چونکە تەنها لەو کاتانەدا پیاو ئەم سیفەتانەی ماسۆشیزمی فێمینە لە خۆی دەنێت کاتێک بیەوێت جۆرێک لە پاتۆلۆژیا بنوێنێت. بەو مانایەی ئەوەی کە ئاسایییە وەک نۆرم وەک سێکسوالیتی مێینە دەبێتەوە بە لادان و پاتۆلۆژیا بۆ نێرینە. سلڤەرمان زیاتر تێزەکەی فرۆید لەم بارەیەوە شی دەکاتەوە، دەڵێت: “ئاماژەکردنی فرۆید بە فانتازیای لێدانەوە و بەستنەوەی بە گرێی ئەرێنیی ئۆدیپوس لای کچی بچووک لە کاتێکدا ئەم فانتازیایە دەبێتەوە بە گرێێ ئۆدیپوس بە دیوە نیگەتیڤ و نەرێنییەکەیدا لای کوڕی بچووک. بەم مانایەش ماسۆشیزمی فێمینە هەمیشە بە مانای ئارەزوو دێت بۆ باوك بە هاوشوناسبوون لەگەڵ دایک، پێگە و شوێنێک کە زیاتر نۆرمئاساییە بۆ سوبێکتی فێمینە لە کاتێکدا (لادانە) بۆ سوبێکتی نێرینە”.

 هەر کاتێک قسە لەسەر ماسۆشیزم دەکەین ئەوا بەناچاری دەگەڕێینەوە سەر سادیزم و یەکێک لە ئاماژە گرنگانەی کە فرۆید سەبارەت بە سادیزم کردوویەتی لە (سێ توێژینه‌وه‌ ده‌رباره‌ی تیۆره‌ی سێكس)دا ئەوەیە کە سێکسوالیتیی زۆرینەی نێرینەکان بەشیک لە توندوتیژی و دڕی و ئارەزووی زاڵبوون بەسەر ئەوی تردا لە خۆی دەگرێت. ھەر بۆیە بە ڕای فرۆید ماسۆشیزم بە تەنھا خۆی نمایش ناکات بەڵکوو پێویستی بە پێچەوانەکەی ھەیە کە سادیزمە… بەو مانایەی کە ھەموو ماسۆشیستێک مەیلێکی سادیستی لە ھەناودایە و پێچەوانەشەوە. ھەڵبەت فرۆید مەبەستی ئەوە نییە کە ھەموو سادیستێک خۆی کۆنە ماسۆشی بووە بەڵکوو مەبەستی زیاتر کە ھەردوو مەیلەکە وەک ئارەزوو لەناو ھەمان کەسدا بەرجەستەیە و ھەیە و بۆیەش فرۆید تێرمێکی نوێ دادەڕێژێت بە ناوی (سادوماسۆشیزم)ەوە. فرۆید لە وتارەکەیدا بە ناوی (مناڵیک لێی دەدرێت) سەرچاوەی ماسۆشیزم لە ھەردوو ژن و پیاودا دەگەڕێنێتەوە بۆ خەیاڵ و فانتازییەکی قۆناغی مناڵی، فانتازی لێدانی مناڵێک بۆ ئەمەیش لەسەر شەش توێژینەوە کە لە چوار پیاو و دوو ژن پیکهاتووە  کاری کردووە. تێزەی سەرەکی لەم توێژنەوەیەدا بریتییە لە فانتازیای لێدانی مناڵێک لەلایەن باوکەوە، بە مانایەکی تر، لێدانی ئەو مناڵەی کە (من) ڕقم لێیەتی سەنتەرە. خودی ئەم فناتازیایەش لە لایەک پەیوەستە بەو پەیوەندی و بۆندە خۆشەویستییەی کە کچی بچووک لەگەڵ باوکیدا هەیەتی یان خوازیارە هەیبێت، لە لایەکی تریشەوە بە ئیرەیی بە مناڵی دووەم کە بە دوای خۆیدا هاتووە و ئەم ڕقی لێیەتی، چونکە باوك گرنگی و خۆشەویستیی خۆی دەداتێ. هەر بۆیەش کچی بچووک فانتازیا و خەیاڵ بەوەوە دەکات کە باوک لە بری خۆشەویستی بدات بە خوشک یان برای بچووک ،ئەوە لێی دەدات و ئازاری دەدات. کچی بچووک دەیەوێت لە فانتازیادا بژی کە باوکی بە تەنها ئەوی خۆش دەوێت و ئەوەی لە دوای ئەمەوە دێت هیچ بایەخ و گرنگییەکی لای باوکی نییە بەڵكوو بەپێچەوانەوە لێشی دەدات. بۆ ئەوەی زیاتر لە فانتازیای لێدانی مناڵێک و پەیوەندی بە سێکسوالیتیی مێینەوە ڕوون بکەیەنەوە ئەوا گرنگە ئاماژە بەو سێ قۆناغەی فرۆید بکەین، چونکە بە ڕای فرۆید فانتازیای مێینە لە سێ قۆناغ پێک دێت وەلێ قۆناغی یەکەم و سێھەم لە ڕووی شیکارییەوە بەکار دێنین بەو پێیەی کە قۆناغی دووەم ھەمیشە دەکەوێتە نەست و نائاگاوە هیچ کاتێک بوونی نەبووە. ئەو سێ قۆناغەیش ئەمانەن:

یەکەم: “باوکم لە مناڵەكە دەدات — ئەو مناڵەی كە من ڕقم لێیەتی”.

دووەم: “من لە باوکم دەدەم”.

سێھەم: “ھەندێ لە کوڕەکان لێیان دەدرێت— منیش تەماشایان دەکەم”.

فرۆید لە بارەی قۆناغی یەکەم دەڵێت، ئەم قۆناغە نە ئاماژەیە بۆ سێکسوالیتی و نە مەیلی سادییش لە خۆی دەگرێت. چونکە ئەو مەیلە سێکسوێلییەی کچی بچووک بۆ باوک هەر زوو لەژێر هەژموون و هەڕەشەی ئۆدیپوسدا دەچەپینرێت و مەحف دەبێتەوە.

وەلێ خودی ئەم قۆناغە زەمینەیەکە کە دوو قۆناغەکەی تری لەسەر دروست دەبێت. گرنگی و بەھای ئەم قۆناغە دواتر بە شێوەیەکی پاشاوپاش خۆی نمایش دەکات. فرۆید ئەم قۆناغە لەم دەستەواژەیەدا کورت دەکاتەوە دەڵێت: “باوکم مناڵەكەی تری خۆش ناوێت، ئەو بە تەنھا منی خۆشگەرەکە”. لێرەیشدا ئارەزووە ئۆدیپییەکە و تابۆیش لەنێوان قۆناغی یەکەم و دووەم تێکەڵ دەبێت. فرۆید لەم بارەیەوە دەڵێت:”قۆناغی دووەم گرنگترین و پڕ بایەخترین قۆناغە وەلێ دەشتوانین بڵێین کە ئەم قۆناغە بە جۆرێک ھیچ کات بوونێکی ڕاستەقینەی نییە. ھیچ کات یاد ناکرێتەوە و نابێتە یادەوەری، ھیچ کات نەیتوانیوە ببێتە ئاگایی، دەتوانین بڵێین کە ئەم قۆناغە زیاتر بۆ تێگەشتنی فرۆید خۆی بووە تا بتوانێت تەواو لە شیکارییەکەی نزیک بێتەوە. ئەوەی لەم قۆناغەدا لێی دەدرێت برا یان خوشکی بچووک نییە بەڵکوو ئەوە باوکە لێی دەدرێت بەڵام بە فانتازیای کچی بچووک. خودی ئەم فانتازیایەش دوو فاقە چونکە لە لایەک ئارەزووی سزدان پڕ دەکاتەوە، سزای  ئارەزووی چەپینراوی کچی بچووک بۆ باوکی، لە لایەکی تریش خودی ئەم فانتازیایە ماسۆشییە ئارەزوو بۆ باوک پڕدەکاتەوە… فرۆید دەڵێت: “چەپاندنی ئەم ئارەزووە سێسکوێلییە بۆ باوک دەبێتە هۆی مەیلی گەڕانەوە بۆ قۆناغی کۆمی-سادیستی سیكسوالیتی. فانتازیای ئارەزووکردن بە باوکەوە لە قۆناغی یەکەمدا (باوکم هەر منی خۆش دەوێت) دەگۆڕێت بۆ قۆناغی بەر لە ئارەزووی سێکسی و دەبێت بە (باوکم لە من دەدات). لە قۆناغی سێهەمدا بەر سینارێۆیەکی تر دەکەوین ئەویش لێدانی مناڵێکی ترە وەلێ کچی بچووک تەماشای ئەم لێدانە دەکات و ئازار دەکێشێت چونکە لە خەیاڵ و فانتازیای کچی بچووکدا ئەو مناڵە لێی دراوە لە بری ئەم و لە سزای گوناه و ئارەزووەکانی ئەم لێدان دەخوات. لەم ڕوانگەیەوەیە فرۆید پێی وایە کە ئەو چیژەی لە خەیاڵ و فانتازیای کەسی ماسۆشییەوە هەڵدەقوڵێت بە سروشتی خۆی ماسۆشییە و ناتوانین لە دیدێکی سادیستییەوە لێی تێبگەین. ئەم خەیاڵ و فانتازیا بە لێدان لە ھەردوو ڕەگەزکەدا ئارەزووی دەستپەڕکردن دروست دەکات ئەگەرچی خودی فانتازیاکە بۆ ھەر یەک لە ژن و پیاو مانای جیاوازی دەبێت. چونکە لەو کاتەی پیاو فانتازیا و ئارەزوو دەیکاتە کەسێکی پاسیڤ و حەز دەکات لە شوێنی مێێینەدا بێت. ئەوا فانتازی مێێینە بەرگێکی سادیستی تێکەڵ بە ھەستی گوناھباری بۆ بینینی مناڵێک لە کاتی لێدانیدا. ئەم ھەستکردنە بە گوناھباری ئەو کاتە دەڕەوێتەوە کە خۆی بخاتە شوێنی مناڵە لێدراوەکە، واتە قۆناغی یەکەم. لە ھەستکردن بە  گوناھباری و مەیلی سزادان دەتوانین لە ماسۆشیزم  بگەین وەک سیفەتێکی فێمینە. دیسانەوە گرنگە بۆ ئێمە بزانین کە فرۆید تێزەکەی خۆی سەبارەت بە ماسۆشیزم لەسەر بنەمای پەیوەندیی خێزانی و گرێی ئۆدیپوس داڕشتووە. بە گەڕانەوەیش بۆ ئەم گرێیە دەزانین کە مێینە ڕۆڵێکی پاسیڤی ھەیە لە کاتێکدا نێرینە ڕۆڵە ئاکتیڤ و چالاکەکەی ھەیە. چونکە ھەژموون و دەسەڵاتی باوک، کوڕ دەخەسنێت و دەیکاتە مێینەیەک ھەر وەک دایکی، لە کاتێکدا ئەم نوقسانی و خەساندنە بۆ مێینە سروشتییە و دەبێتەوە بە قەدەری. گەر ئەم شیکارییەی فرۆید لەسەر ماسۆشیزمی فێمینە بە هەند وەربگرین ئەوا دەڵێین کێشەی سەرەکی بۆ کەسی مازۆشی یان وردتر بڵێن بۆ مازۆشیی ڕاستەقینە ئەوەیە کە هەمیشە ڕوومەتی ئامادەیە تا شەپازلەی لێ بدرێت. کەسی مازۆشی کەسێکی نەرمونیانە بە سروشتی خۆی ناتوانرێت جارێکی تر لە دەرەوەی خۆی بشکێنریتەوە فۆڕمێکی تر بە خۆی بدات. بەو مانایەی هێزێکی بێشوماری بەرگەگرتنی ئازارچەشتن و لێدانی هەیە تا زیاتر ئازار بچێژێت زیاتر هەست دەکات بەری نەکەوتوویت. هەر بۆیەش ژن ناتوانێت لە بەرگە خەسیوە پاسیڤەکە خۆی دەرچێت. 

کرد فرۆید کۆی تێزەکەی لەسەر ماسۆشیزم لە ڕیی نەخۆشە پیاوەکانییەوە گەڵاڵە کردووە. هەر بۆیە زۆر بەسادەیی ماسۆشیزمی فێمینە وەک پاتۆلۆژیی نێر پێناسە کردووە

وەک پێشتر باسمان کرد فرۆید کۆی تێزەکەی لەسەر ماسۆشیزم لە ڕیی نەخۆشە پیاوەکانییەوە گەڵاڵە کردووە. هەر بۆیە زۆر بەسادەیی ماسۆشیزمی فێمینە وەک پاتۆلۆژیی نێر پێناسە کردووە. پیاو دەتوانێت مەیل و ئارەزووی ماسۆشیستی خۆی تێر بکات وەلێ لە بەرگی فێمینەدا و ئەو کاتانەی وەک فێمینە ئازار دەچێژێت. بەو مانایەی کە ئارەزووی  کوڕی بچووک یان پیاو بۆ لێدان و ئازارچەشتن ئارەزوویەکە لە بنەڕەتدا تایبەتە بە فێمینە. بە هەند وەرگرتنی ئەم شیکارییەی فرۆید دەتوانین لە کاردانەوەی گروپی دووەمی جەماوەرەکەی لۆڤ بگەین کە زیاتر هەستکردنە بە گوناه بۆ تەماشاکردنی لێدانی پیاوێک چونکە لە نەستی ئەو جەماوەرەدا ئەوەی کە دەبوو لە شوێنی ئەو پیاوە بێت و ئاسایییە لەو جێگەیەدا بێت ژنێکە نەک پیاوێک.

 ئەو ژنە قامچی بەدەستە “تاج لەسەرە” لە ڕاستیدا جێگرەوەی فیگەری باوکە، ئەگەرچی دەسەڵات و ھێزی ھەیە بەڵام بۆ خۆی وەک ئۆبێکتێکی ئارەزوو-سێکس دەمێنێتەوە، ھەر لەبەر ئەم ھۆکارەیشە لەو نێوەندەدا سووکایەتی و ئەشکەنجەیەکی زۆر دێتە ئاراوە ئازار و ئەشکەنجە بە تامی چێژ. ئارەزووی ئەوەی کە ئەشکەنجە بدرێت گوزارشتێکی ترە بۆ ئارەزووی خۆهەڵواسین بە بەرگی فێمینەدا وەک پاسیڤ و زەلیلێک لە بەرانبەر فیگەری باوک. بەو مانایەی لێدان و ئەشکەنجەدان بۆ کەسی ماسۆشی واتە خۆشویستن، خۆشویستن لە فۆڕمی سزادان و ئەشکەنجەداندا. ئەوەی کە جیاوازە لێرەدا و دەتوانین جیای بکەینەوە لە ئارەزووی پیاوی هاوڕەگەزخواز ئەوەیە کە لە نەستی پیاوی ماسۆشیدا ئۆبێکتی خۆشەویستییەکەی پیاو نییە بەڵکوو ژنە، ئەو لە نەستی خۆیدا دەیەوێت لەلایەن ژنێکەوە خۆش بویسترێت، بەڵام  خۆشەویستییەک لە ڕێێ سووکایەتیپێکردن و ئەشکەنجەدانەوە، چونکە گەر پیاو خۆی ببەخشیتە پیاوێکی تر واتە بە جۆرێک لە جۆرەکان بەیانی نێرایەتی خۆی دەکات، وەلێ لە دۆخی ماسۆشیزمدا خودی ترس لە خەساندن وەلادەنرێت و کەسی ماسۆشی خۆی بە دووردەگرێت لە بری ئەوە نەرمە ئازارێک بە تامی چێژ جێی دەگرێتەوە. ئەمەیش وادەکات کە ئارەزووی لێدان و ئەشکەنجەدان هاوکات لەگەڵ هەستکردن بە خۆشەویستی تێکەڵ بەیەک بن وەک گوزارشتێکی ماسۆشی دەربکەون. ئەوەی کە فرۆید مەبەستیەتی لە شیکارییەکەیدا ئەوەیە کە پیاوی ماسۆشی گەرەکیەتی باوكی خۆشی بوێت و قبووڵی بکات بەڵام وەک ژنێک خۆشی بوێت و پێ ڕازی بێت. هەر بۆیە لە دۆخی ماسۆشیزمدا پیاو بە سی قۆناغی جیاواز لەوەی لە پێشەوە باسمان کرد دەڕوات، ئەوانەیش:

یەکەم: من لەلایەن باوکمەوە خۆشویستراوم (کە ئەمەیان هەر درۆیەکە و لە پشتی قۆناغی دووەمەوە ون دەبێت و نایەتە ناو هەستەوە).

دووەم: من لەلایەن باوکمەوە لێ دراوم.

سێهەم: من لەلایەن دایکمەوە لێ دروام.

ئەوەی کە جێی سەرنجە لێرەدا خودی بەکارهێنانی ڕاناوی (من)ە لای نەخۆشە نێرەکان بەو مانایەی هەموو قۆناغێک بەم ڕاناوە دەست پێ دەکات. وەک دەبینین فانتازیای لێدان لای نەخۆشە نێرەکانی فرۆید بە بەراورد بە نەخۆشە مێینەکانی کەمتر دووچاری کۆنترۆڵ و سەرلێشێوان دێن. جیاوازییە جەوهەرییەکە لە نێوان سینارێۆی هەستەگی (قۆناغی سێهەم)، وە سینارێۆی نەستەگی (قۆناغی دووەم)، خودی ئەم جیاوازییەش کار دەکاتە سەر شوناسی کەسەکە بۆ تێگەشتنی و کاردانەوەی بۆ سزادان. لێرەدا خەیاڵ و فانتازیای هەستەگی دەگوڕێت بۆ گوزارشتی (من لەلایەن دایکمەوە لێ دەدرێم)، لە کاتێکدا ئەوەی لە نەستدا هەیە، بەم شیوەیە خۆی بەیان دەکات و دەخوێنرێتەوە (من لە لایەن باوکمەوە لێ دەدرێم). لێرەیشدا نکولیکردنەکە نەرم و نیانە چونکە ژنی لێدەر و چەوسێنەر نمایشی خەسڵەتە شەڕەنگێزەکانی پیاو و دەچێتە شوێنی ئەو.

دیسانەوە گەر ئێمە باسی خۆشەویستی بکەین و بڵێین خولیای سەرەکیی کەسی ماسۆشی ئەوەیە کە خۆشبویسترێت وەلێ بۆچی دەیەوێت ئازار بکێشیت و ئەشکەنجە بدرێت؟ بۆ ئەوەی بتوانین وەڵامی ئەم پرسیارەوە بدەینەوە پیویستە بگەڕینەوە سەر گرێی ئۆدیپوس، بگەڕینەوە سەر تاوانە ئەزەلییەکە بەرانبەر بە باوک. ڕایک لەم بارەیەوە دەڵێت: “بەپێی یاسا نەنووسراوەکەی تالیۆن( چاو بە چاو – دان بە دان)، هەر لە سەرەتاوە چووک لەژێر هەڕەشەی ئەشکەنجەداندایە، وەلێ لە فانتازیای کەسی ماسۆشیدا چووک دەپارێزرێت لە هەموو هەڕەشەیەک بەم جۆرەیەش خودی خەساندنەکە دەگوڕێت بۆ نەرمە ئازارێکی ڕەمزی. کوڕی بچووک لە ترس و دڵەڕاوكێی بۆ پاراستنی چووکی خۆی بەیانی ئارەزووە سێکسییەکانی خۆی دەکات وەلێ لێرەدا نایەوێت باوکی خۆی بکوژێت و بچێتە لای دایکی هەر وەک ئەوەی کە ئۆدیپوس کردی. بەڵکوو ئەم ئەنگێزەکانی خۆی بۆ کوشتنی باوکی دەچەپێنیت و لە بری ئەوە جەستەی خۆی دەبەخشێت بە باوکی بەڵام جەستەی خۆی بە خاسیەت و سیفەتەکانی جەستەی دایکییەوە. هەڵسوکەوتکردن وەک فێمینەیەکی پاسیڤ لە بەرانبەر باوکدا بۆ خۆی دەبێت بە چارەیەک بۆ ترس و دڵەڕاوکێ لە خەساندن.

کەواتە لە جێی خۆیدایە لێرەدا بپرسین و بڵێین ماسۆشیزمی مێینە کە لە بنەڕەتدا پاتۆلۆژیای پیاوە! چ پەیوەندییەکی بە ژن هەیە یان ژن چ ڕۆڵێک دەبینێت لەم نێوەندەدا؟ هەروەک سلڤەرکایمان دەڵێت: “چۆن ئەو هەڵەیەی فرۆید ڕاست بکەینەوە کە لادان و پاتۆلۆژیی نێرینەی شوبهاندووە بە مێینەبوون و خاسیەتی ـمێینەبوون؟ کاتێک ئێمە دەزانێن ژن ڕۆڵێک دەبینێت هی خۆی نییە و لە بری فیگەری پیاو_باوک دانراوە، ئەی کەواتە ڕۆڵی ژن لەم نمایشە ماسۆشییەدا چییە؟”. بۆ وەڵامی ئەم پرسیارەیش ڕایک دووبارە دەمانباتەوە بۆ سەر گرێی ئۆدیپوس و دەڵێت: “ئەم گرێیە هێندە قووڵ ڕەگی خۆی لە نەستی ئێمەی مرۆڤدا داکوتاوە، کە خودی ئەو پەیوەندییە و ئاماژە نەرێنییەکانی بە ئێستاشەوە کاریگەری بە سەرمانەوە هەیە “. هەر بۆیەش ئامادەبوونی ژن لە نمایشێکی ماسۆشیدا دەگەڕێتەوە بۆ ئەو ڕاستییەی کە چێژ و ئارەزووی سێکسی دەوەستێتە سەر جەستەی ئەو. لەگەڵ نمایشی ماسۆشیدا ڕۆڵەکان پێچەوانە دەبێتەوە بەڵام هێشتا جەستەی ژن ئۆبێکتە ڕاستەقینەکەی خۆشەویستییە. ئەوەی کە لێرەدا دەگۆڕێت کەسە قامچی بەدەستەکەیە- تاجبەسەرەکەیە کە ڕۆڵێکی جیاواز دەبینێت. واتە ژن هەم خۆشەویستە و هەمیش خۆشدەویسترێت وەلێ بە ئاماژەیەک بۆ دەسەڵات و هەژموونی باوک کە لە کلیپەکەی لۆڤدا فۆڕمی تاج وەردەگرێت. ئاڵۆزیی فیگەری ژن لە نمایشی ماسۆشیدا ئەوەیە کە بە دیوێکدا دەبێتەوە بە وێنای یەکەم ئۆبێکتی خۆشەویستی کە دایکە و کوڕی بچووک ڕۆژانێک بە عەزرەتییەوە بووە، وەلێ لە شوێن و پێگەی باوکیشە کە لەبەر خاتری ئەو، وێنای ئەو کوڕی بچووک دەستبەرداری خۆشەویستییەکی دەبێت. کەواتە ژن لە یەک کاتدا ڕۆڵی دوو  فیگەر و دوو کەس دەبینێت، یەکێکیان کە دەیەوێت ببیتە خاوەنی و داگیری بکەیت و بیخەیتە ژێر هەژموون و دەسەڵاتی خۆتەوە، ئەوی ترشیان کە دەتەوێت ببیتە موڵکی و داگیرت بکات و تەنانەت زەلیل و زەبوونت بکات. یەکێکیان خۆشەویستە و ئەی تریان هۆڤ و شەڕەنگێز، هەردووکیشیان لە یەک جەستەدا کۆبوونەتەوە کە جەستەی ژنە.

 بۆ ئەوەی لەم ڕۆڵە ژن بگەین پیویستە بچینەوە سەر شیکاریی دۆلوز سەبارەت بە ماسۆشیزم چونکە تێزەی سەرەکیی دۆلوز سەبارەت بە ماسۆشیزم یەکەم جار ڕەتکردنەوەی دیدە فرۆیدییەکە لەسەر تێکەڵکردنی سادیزم لەگەڵ ماسۆشیزم (سادۆماسۆشیزم).

لە کاتێکدا فرۆید تێرمی ماسۆشیزم لە کرافت-ئیبێنگەوە وەردەگرێت تا شیکارییەکانی خۆی لە دیدێکی دەروونشیکارییەوە بخاتە ڕوو ئەوا دۆلوز بە گەڕانەوە بۆ تێکستە ئەدەبییەکانی ھەردوو نووسەری گەورە (مارکیز دۆ ساد و ساشەر ماسۆش) سنوورەکانی دەروونشیکاریی کلینیکی تێدەپەڕێبێت تا سادیزم و ماسۆشیزم  تێکەڵ بە بونیاد و گێڕانەوەی دراماکان بکات. دۆلوز لە کتێبەکەیدا بە ناوی (ماسۆشیزم: ساردوسڕی و دڵڕەقی)دا دەڵێت: “لەگەڵ ساد و ماسۆشدا ئەوەمان بۆ دەردەکەوێت کە وەزیفەی ئەدەب چیتربە تەنها  ئەوە نییە کە وەسفی جیھانمان بۆ بکات، چونکە ئەمە شتێکە پێشتر کراوە، بەڵکوو پێناسەکردنی بەدیلێکە بۆ جیھان کە تیایدا جێی توندوتیژییەکانی و لادانەکانی بگرێتەوە”.

ھەر لە سەرەتاوە دۆلوز پێی وایە کە پێویستە ئەو پێناسە فرۆیدییە بۆ ماسۆشیزم ڕەت بکەینەوە کە ماسۆشیزم وەک ھێزێکی سادی ھەڵگەڕاوە بۆ ناو خود دەبینێت. وەکچۆنیش تەواو تێزەی فرۆید سەبارەت بە گرێی ئۆدیپوس هەڵدەوەشێنێتەوە و لە بری باوک ئەوا دایک دەکاتە سەنتەر، وەک هەڕەشە و ئۆبێکتی خۆشەویستی بۆ کەسی ماسۆشی. لە دۆخی ماسۆشیزمدا پەیوەندییەکە یان وردتر بڵێین پەیمانەکە لەنێوان دایک و کوڕدایە، لەنێوان نێرێکی ماسۆشی و ژنێکی ساردسڕ و دڵڕەقدا کە شوێنی دایکە سەرەتایییەکە دەگرێتەوە. لەم پەیوەندیەدا کە دایک-ژن خاوەن هەژموون و دەسەڵاتە و کوڕ-پیاو دەچەوسێنێتەوە، وەلێ دۆلوز جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە دایک لە سەرەتاوە دەسەڵاتەکەی خۆی لە کوڕەکەیەوە وەرگرتووە نەک بە پێچەوانەوە. کەواتە ئەوەی کە لێی دەدرێت سوبێکتی نێر نییە لە فیگەری باوکدا وەكچۆنیش فیگەری باوک نییە لە سوبێکتی نێردا، بەڵکو ماسۆشیزم ئیش لە سەر نکولیکردن و ڕەتکردنەوەی هەژموونی پەتریارکی و قازانجەکانی دەکات. لەم بارەیەوە دۆلوز دەڵێت:”گرێبەندەکە لەنێوان پاڵەوان (پیاوی ماسۆشی) و ژندایە، گرێبەندێک کە بۆ ماوەیەکی دیارکراو و لە کاتێکی تایبەتدا ژن تەواو دەسەڵات هەژموونی هەیە بەسەر پیاودا. بەمەیش کەسی ماسۆشی هەوڵ دەدات خۆی لە هەڕەشەی باوک دوورخاتەوە گەر بۆ ماوەیەکی کورتیش بێت ئەزموونی نەزمی ڕەمزی بکات …ئەو نەزمەی کە تیایدا باوک بۆ ئەبەد لەناو دەچێت و مەحف دەبێتەوە… لە ڕێێ ئەم گرێبەندەوە کەسی ماسۆشی دەگاتە ترۆپکی ئەفسوون و فەزای ئەبەدی خۆی، ئەو فەزایەی کە بۆ ئەبەد دایک تیایدا سەروەرە. لە کۆتاییدا لەوە دڵنیا دەبێتەوە کە لێی دەدرێت… ئەوەی لێی دەدرێت، سووکایەتیی پێ دەکرێت، ئازار دەدرێت وێنا و خەیاڵی باوکە، هاوکات ئەگەری گەڕانەوەی توڕەیی و شەرەنگیزیی باوکە جارێکی تر… هەر بۆیەش کەسی ماسۆشی خۆی ئازاد دەکات لە ئامادەگیدا دەبێت بۆ لەدایکبوونەوەیەک کە تیایدا باوک شوێن و پێگەی نییە”.

ئەگەرچی لە شیکارییەکەی دۆلوزدا دایک شوێنی باوک دەگرێتەوە ھەم وەک ھەڕەشە و ھەمیش وەک ئۆبێکتی خۆشەوستی. وەلێ لە ڕاستیدا سوبێکتی مێینە شوێن و پێگەیەکی ئەوتۆی نییە و دیسان دەکەوێتە پەراوێزەوە. لەگەڵ ئەو ڕاستییەشدا کە ژن لە نمایش و گێڕانەوەی ئاکتێکی ماسۆشیزمدا وەک فیگەری ھێز و دەسەڵات دەردەکەوێت بەڵام ئەمەیش بۆ خۆی ھەر بە تەنھا وەھمی ھێز و دەسەڵاتە و پەیوەندی بە دەسەڵاتەوە نییە. چونکە لەم جۆرە نمایشانەدا ئەوەی کە سەنتەرە فیگەری نێری ماشۆشییە و هەر ئەویشە کە دنەی ژن دەدات کە ئەم ڕۆڵە سارد وسڕە دڵڕەقەی بۆ ببینێت، وردتر بڵێین ئەوە دەسەڵاتێکی کاتییە کە پیاو بە قەرز و بۆ تێرکردنی حەز و ئارەزووە سێکسییەکانی خۆی دەیداتە ژن. دۆلوز دەڵێت: “بە ڕای ئێمە ژنی چەوسێنەر و دڵڕەق پەیوەندیی تەواوی بە ماسۆشیزمەوە ھەیە، بە بەڵگەوە ئەو خۆی کەسێک نییە کارەکتەری ماسۆشی ھەبێت وەلێ دەبێتەوە بە سەرچاوەیەکی پووخت و بێخەوش بۆ ماسۆشیزم ئەویش بە نواندنی ڕۆڵی ئاکتیڤ لە دۆخە-نمایشە ماسۆشییەکەدا…” بەو مانایەش ژن ھیچ نییە جگە لە ئۆبێکتک کە ملکەچی حەز و ئارەزووەکانی پیاوە کە بە سەریدا سەپاندووە.. ھەڵبەت دۆلوز بەئاگایە لەم گەمەیەی ماسۆشیزم کە تیایدا ژن وەھمی سەنتەربوون و خاوەن دەسەڵات وەردەگرێت، ھەر بۆیە ئەو دەڵێت: “ژنی چەوسێنەرو خاوەن دەسەڵات لە دۆخی ماسۆشیزمدا ناتوانرێت بە سادی ببینرێت چونکە ئەویش لە دۆخێکی ماسۆشیدایە و بەشێکی دانەبڕاوە لێی، درک کردن بە فانتازیا و تەلیسم و خەیاڵی کەسی ماسۆشی و ئەوەی کە ژنیش پەیوەستە و سەر بە ھەمان جیھانی ماسۆشیی پیاوە لەو سۆنگەیەوە نییە کە ئەویش ھەمان تام و ئارەزووی قوربانییەکەی ھەیە بەڵکوو شێوازی سادیزمی ئەم جۆرێکە کە ھیچ لە سادیستی ئاساییدا نایدۆزیتەوە، بەو مانایەی سادیزم لەم دۆخەدا دەبێتەوە بە دەبڵێک و جمکێک بۆ ڕەنگدانەوەی ماسۆشیزم. ھەڵبەت ھەمان شتیش بۆ سادیزم ڕاستە. لە کاتێکدا لە دۆخی سادیزمدا کەسی ماسۆشی وەک کۆیلەیەک لە ژێر فەرمان و بەزەییی کەسی سادیستدایە ، ئەوا لە دۆخی ماسۆشیزمدا کەسی ماسۆشی دەبێتەوە بە پاڵەوانی نمایشەکە بەو مانایەی کە کەسەکەی تری خاوەن دەسەڵات ھێز و دەسەڵاتی خۆی لە ماسۆشییەکەوە وەردەگرێت. وردتر بڵێین خودی نمایشەکە چ وەک گێڕانەوە و چ وەک نمایش پێشتر لە لایەن ماسۆشییەکەوە – پیاوەکەوە ڕێک دەخرێت. کەسی ماسۆشی لە ڕێی نمایشە پاسیڤ و زەلیلەکەیەوەیە خۆی وەک بکەرێک کە خاوەنی دەسەڵاتە دەبینێت ئەوەی کە تیۆدۆر ڕایک بە( سەرکەوتن لە ڕێی شکستەوە) ئاماژەی بۆ دەکات.

لەم دیدە دۆلوزییەوە ئەوا دەڵێین لەم کلیپەدا ئەم ژنە تاج بەسەرە لە ڕاستیدا ئەگەرچی رۆڵی سەردەستە دەبینێت وەلێ ئەو ھێز و دەسەڵاتەی کە ھەیەتی لە بنەڕەتدا پیاوە ماسۆشییەکە پێی بەخشیوە و خودی ئەو نمایشەیش حەز و ئارەزووی ئەوی پێ پڕدەکاتەوە نەک ئارەزوو و خولیای خۆی. واتە ئەم نە بۆ خۆی خاوەنی ھیچ دەسەڵاتێکە و نە ھیچ چێژێکیش وەردەگرێت بەڵکوو ھێزەکەی لە سەرەتاوە ھی پیاوە ماسۆشییەکەیە و دەشبێت لە خزمەتی تێرکردنی حەز و ئارەزووی ئەو بێت. ھەر بۆیە ئەم ژنە دەسەڵاتدار و تاج بەسەرە، لەم کلیپەدا ھیچ نییە جگە لە ماسکێکی بەتاڵ و پووچ، نمایشێک و فانتازیایەک کە پیاو، (پیاوی سپی پێستی ئەمریکی بە تامی جەستەی ژنی کورد) خولقاندوویەتی و دەیەوێت وەک وەهمی ئازادیی ژن و دەسەڵاتخوازی بە ئێمەی بفرۆشیتەوە.

ئەوەی ئەم کلیپە بەرجەستەی دەکات ژنێک نییە لە بەرگی پیاودا بەڵکوو پیاوێکە لە بەرگی ژنانەدا. ئەوەی لەم کلیپەدا خۆی مەڵاس داوە فیگەر و وێنا شاراوەکەی باوکە(مەحرەم)

هەر بۆیەیش پیشاندان و بەرجەستەکردنی دیوە فێمینەکەی ئەم پیاوانە وەک ماسۆشییەک جارێکی تر ھێندەی لێدانە لە مێینە و زەقکردنەوەی دیوە پاسیڤ و خوازراوەکەی، نیوھێندە لێدان لە پیاو و شکۆی پیاو نییە. ھەموو ئەوانەی کە وا ئەم کلیپەیان بینیوە کە لێدانە لە ھەژموون و دەسەڵاتی پیاو نەیتوانیوە دیوە ڕاستەقینەکەی ببینین، چونکە ئەوەی ئەم کلیپە بەرجەستەی دەکات ژنێک نییە لە بەرگی پیاودا بەڵکوو پیاوێکە لە بەرگی ژنانەدا. ئەوەی لەم کلیپەدا خۆی مەڵاس داوە فیگەر و وێنا شاراوەکەی باوکە(مەحرەم) کە لە پشت فیگەری ژنە تاجبەسەرە( لێدەرەکە)ەوەیە. زەبوونی و زەلیلی ئەم ئیگۆ ماسۆشییە ھیچ نییە جگە لە ڕێگەیەک کە بە ھۆیەوە کەسی ماسۆشی ژنی پێ بەکار دەھێنێت تا وەھمی نمیاشێکی ئایدیاڵ و دانسقەی ئەو ڕۆڵەی پێ بەخشێت کە خۆی لە سەرەتاوە بۆی دارشتووە. لە بنەڕەتدا ئەم کلیپەیش هەر وەک فەتوای مەلاکان کار لەسەر دەستەمۆکردنی جەستەی مێینە دەکات. بە مانایەکی تر، خودی ئەو نمایشە و نیشاندانی پیاو وەک ماسۆشییەکی فێمینە هیچ نییە جگە لە تۆخکردنەوەی وێنا ئەزەلییەکەی ژن بەو شیوەیەی کە کۆمەڵگە دەخوازێت و دەیەوێت لەو قەفەزەدا دیلی بکات و لەسەر ملکەچی و چێژبینین لە خۆئازاردان و فیداکردن بۆ پیاو و لە پێناو سێکسوالیتی یپیاو دەستەمۆی بکات و ڕای بهێنێت.

لە کۆتاییدا ئەوەی بۆ من جێی سەرنجە لەم کلیپەدا وای لێکردم لە سەری بنووسم ھەر بە تەنھا ئەوە نییە کە نمایشەکە لەنێوان ژنێکی فالیکی و پیاوێکی ماسۆشیدایە بەڵکوو زیاتر بە ھەردووکیان ئەوەمان بیر دەخەنەوە کە فالوس و ھەژموونی فالوس شتێکی دەستکردە و دەتوانرێت دەستکاری بکرێت، شتێک کە ھەردوو ڕەگەزەکە بەشی دەکەن و زۆر جاریش شەڕی لەسەر دەکەن، یان لێرەولەوێ بە دوایدا دەگەڕێن و لە ھیچ جێگەیەکیش نایدۆزنەوە، یان ئەو گەمەیەمان بیر دەخاتەوە کە مادامەکی ھەردووکمان بە ژن و پیاوەوە خاوەنی فالوسین کەواتە با گەمەی پێ بکەین.

سەرچاوەکان:

1- Freud, Sigmund [1905] (1953) ‘Three Essays on1- the Theory of Sexuality’, in Sigmund Freud, The Standard Edition of the Complete Psychological Works.

2- Deleuze, Gilles [1967] (1991) Masochism: Coldness and Cruelty, trans. Jean McNeil, New York, NY: Zone Books.

3- Theodore Reik, (1941/1949) Masochism in Modern Man (trans. M. Beigel and G. Kurth). New York:Farrar, Straus and Company.

4- Silverman, Kaja. Male subjectivity at the Margins, 1992 by Routledge, Chapman and Hall, Inc..

The post ئایا نێرسالاری لە قەیراندایە؟ appeared first on ژنەفتن.