داڕشتنەوەى کلاسیکى یاخود بەراییى تیۆرەى مۆدێرنیتە لە ساڵانى پەنجاکانى سەدەى بیستەمدا تاکوو حەفتاکانى هەمان سەدە (١٩٥٠ ـ ١٩٧٠) کاریگەرییەکى بەربڵاوى هەبوو، چونکە ئەوان بەریان بە هزرە کۆمەڵایەتى و مێژوویییە زۆر ورد و دەقیقەکان گرت دەربارەى سروشتى بونیادە ئایینی و پەروەردەیى و کۆمەڵایەتى و ئابوورییەکان لە کۆمەڵگەکانى پێش مۆدێرنەدا. بەم شێوەیە، یەکێک لە پێشەنگانى تیۆرسێنەکانى مۆدێرنیتە لە ساڵانى شەستەکانى سەدەى بیستەمدا (١٩٦٠) وای دەبینى کە جیهانى موسڵمان ڕووبەڕووى دوو بژاردە بووەتەوە لەنێوان تۆتالیتاریزمى ئیسلامییە نوێیەکان کە ئامانجیان زیندووکردنەوەى ڕابردووى ئیسلامە، یاخود ڕیفۆرمخوازە ئیسلامییەکان کە دەروازەیەکى پۆڵایین دەکەنەوە و لەو زەلکاوەى ئیسلام تێیکەوتووە دەرباز دەبن. لە کۆتایییەکانى ساڵانى حەفتاکانى سەدەى بیستەمدا (١٩٧٠)، گریمانەکان دەربارەى ڕۆڵى ئیسلام لە پڕۆسەى گەشەسەندن و بەرەوپێشچووندا هەروەکوو خۆى بە پەرشوبڵاوى مایەوە لە بوارەکانى: دروستکردنى نەتەوە یاخود نەتەوەسازی و، بۆشایى و شەقڵى گەورەى نێوان دەسەڵاتى ئایینى و دەسەڵاتى سیاسی… ئەمانە وردە وردە گەورەتر دەبوون کاتێک کاریگەرى و هەژموونى ئیسلام لە درێژەدان و پارێزگاریکردن لە دۆخى ئارا لە کۆمەڵگە دواکەوتووەکاندا بە گەورەیى و بەهێزى مایەوە، هەروەکوو ئەو ئایدیا و بیرۆکانەى کە بە گوڕوتینەوە لە هەندێک بازنەدا پارێزگارى لێ دەکەن و دەستیان پێوەگرتووە. (ئێرنست گالنێر، Ernet Gallner) لەو کتێبەیدا کە هێشتا لە ژیاندا مابوو بڵاوی کردەوە بە ناونیشانى (مەرجەکانى ئازادى، Conditions of Liberty)، پێداگربوو لەسەر باوەڕە دوورمەوداکانى لەبارەى کۆمەڵگەى موسڵمانەوە: (گالنێر) لە نووسینەکانیدا دەربارەى ئیسلام تاکڕەویى و کۆمەڵگەى بەسەر فرەیى و کۆمەڵگەکاندا فەزڵکرد، چونکە (گالنێر) وای دەبینى ئیسلام سنوور و ئاستەنگى جەوهەرى و بنەڕەتى داناوە لەسەر هزر و ڕەفتارى ئەو کەسانەى پابەندن پێوەى.

تیۆرەى مۆدێرنیتە چوارچێوەى بۆ کارى تیۆرسێنە کۆمەڵایەتییەکان و، تەنانەت بۆ مێژوونووسانیش داناوە لەو ڕووەوەى کە هەرگیز پێشبینى و شیمانەى ئەوە نەکەن کە پێکهاتە ئایینی و کۆمەڵایەتى و ئیمپڕاتۆریەتە ترادیشیۆناڵەکان هاوشانى گریمانە مۆدێرنەکانیان دینامیکى بن و بگۆڕێن. بەم جۆرە، هەم لە هزرە گشتى و باوەکاندا، هەم لە زۆربەى شیکردنەوە مێژوویییەکاندا، تێڕوانینى نەرێنى زاڵ لەبارەى نەرمى و شیاوێتى گەشەسەندن و پێشکەوتنى ئیمپڕاتۆریەتى عوسمانیى هانى لێکۆڵینەوە و بەهەندوەرگرتنى شیمانەى بەردەوامێتى لەنێوان ئیمپڕاتۆرییەتە ئایینییەکە و دروستبوون و شێوەگرتنى کۆمارە سێکیولارەکەدا ـ تورکیا ـ نەداوە. هەندێک شیمانەى ئەوە دەکەن کە پێشینەکان لەلایەن مۆدێرنخوازە بەرایییەکانەوە بەشەیتانکراون، کە ئەمە دەکرێت چەندین تۆوى گەشەسەندنى لەخۆیدا بۆ دواتر هەڵگرتبێت. بۆ نموونە، توێژینەوە نوێیەکان دەربارەى دینامیکییەت و دیمۆگرافیاى خێزان و بنەماڵەى عوسمانى، گەشەسەندن و بەرەوپێشچوونى بەردەوامى پلە بە پلە و گرنگ نیشان دەدەن لە گواستنەوە و تێپەڕین لە ئیمپراتۆرییەتەوە بەرەو نەتەوە. هەرچەندە لەلایەن ڕیفۆرمیستەکان لە نموونەى (مستەفا کەما ئەتاتورک) (١٨٨١ ـ ١٩٣٨) و ئەوانەى کاریگەر بوون بە ناوەڕۆک و گریمانە ڕوون و ئاشکرا یاخود شاراوە و ناڕاستەوخۆکانى تیۆریى مۆدێرنیتە هیچ دابڕانێکى یەکلاکەرەوە بەدی ناکرێت.

بیرۆکەى فەزاى گشتى زیاتر لە چەمکێکى بەربڵاوى کۆمەڵگەى مەدەنیدا قەتیس دەبێت، بەڵام وەک چەمکێکى سەرەکى لەم چەند دەیەى ڕابردوودا دەرکەوتووە. هەندێک تیۆرسێنى کۆمەڵایەتى ڕەگ و ڕیشە و بنەچەى پانتاییى گشتى بۆ سەدەى هەژدەیەم دەگەڕێننەوە. بۆ نموونە، لە وتارەکەى (ئیمانوێڵ کانت، Immanuel Kant)دا لەبارەى ڕۆشنگەرییەوە، فکرەى “گشتى” نوێنەرایەتیى دەرکەوتنى وشەکانى نووسەرێک دەکات لە بەردەم خوێنەرانى سەربەخۆى نێوەندەکانى دەسەڵاتدارێتى وەکوو بانگخواز و دادوەر و فەرمانڕەوایاندا. بەم شێوەیە، دەرکەوتنى هزر و ئایدیاکانى “گشتى” لەسەر بنەماى پێوەر یاخود بەهاکانیان بڕیاریان لەسەر دەدرێت. بەشێوەیەکى خۆبەخۆ و ناوکۆیى بیرۆکەى ئایدیاى پانتاییى گشتى هەم لە پێکهاتە و بونیادى فەرمى دەستەڵاتى ئایینی و سیاسی جیاوازە هەم لە ڕووبەرى ماڵ و خێزان و خزم و خوێش. بیرۆکەى پانتاییى گشتى بە شێوەیەکى توندوتۆڵ وابەستەیە بە کارەکانى (یۆرگن هابرماس، Habermas Jürgen)ـەوە، کە پێی وابوو گەشەسەندنى ئایدیاى پانتاییى گشتى پشت بە کۆمەڵگەکانى ئەوروپا دەبەستێ و، لە تێڕوانینى زۆرینەشەوە گرێدراوەتەوە بە دەرکەوتنى فۆڕمێکى دیاریکراوى کۆمەڵگەى بۆرژوازی و، گوتارێکى عەقڵانى ڕەخنەیى.

میتۆدەکەى (هابرماس) بۆ تێگەیشتن و پەیبردن بە ئایدیاى پانتاییى گشتى بەتوندى بەستراوەتەوە بە پێشکەوتنەکانى ئەوروپا لە دەستپێکى سەدەى شازدەیەمدا. ئەم میتۆدە ڕاستەوخۆ سوودبەخش و یارمەتیدەرە بۆ تێگەیشتن لە پانتاییى گشتى لە ناوچەکانى دیکەى جیهاندا ـ کە لەنێویاندا کۆمەڵگە موسڵمانەکانى پێش مۆدێرنەش لەخۆ دەگرێت ـ کە میتۆد و ڕێبازى کارکردنى (ئایزنشتات، Eisenstadt) و (شلوختەر، Schluchter)ە. لە پڕۆسەى گەشەسەندنى بیرۆکەى بەراییى مۆدێرنیتەدا، (ئایزنشتات) و (شلوختەر) جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە کە کولتوور دروست کراوە و، لە ناکۆکى و ململانێدایە و، لە کۆمەڵگە مۆدێرن و تەقلیدییەکانیشدا لە حاڵەتى گۆڕانى بەردەوامدایە. هەروەها شارستانییەت و کۆمەڵگەکان بە شێوەیەکى سەربەخۆ گەشە ناکەن، بەڵکوو لە میانەى کارلێککردنى بەردەوامى نێوان کۆد و هێما و شەفرە کولتوورییەکانى ئەم کۆمەڵگەیانە و ڕووبەڕووبوونەوەى ئاڵنگارییە ناوخۆ و دەرەکییە نوێیەکانیانەوە گەشە دەکەن.

ئەم بیرۆکەیە بەتەواوەتى نوێ نییە، (ئایزنشتات) و (شلوختەر) سەرنجى ئەوەیان داوە کە (ماکس ڤیبەر، Max Weber) گفتوگۆى ڕۆڵى مەزهەبەکان دەکات لە دروستبوونى بزووتنەوە دژە ئەرسۆدۆکسى یاخود ناتەقلیدی و بەرهەڵستکارەکاندا کە لە بارگرژییە ناوخۆیى و دەرەکییەکاندا ئیعتیباریان وەرگرتووە، دواتر بارودۆخ و ڕێکخستنێکى کۆمەڵایەتییان نیشان داوە، کە پراکتیک و ڕاڤە کولتوورییە نوێیەکانی پێشخستووە. ئەم تێگەیشتنە بۆ دینامیکییەتى کۆمەڵگە تەقلیدییەکان بە باشى لەگەڵ تێگەشتنى هاوچەرخى شارستانییەتى موسڵمانى کلاسیکیدا دەگونجێت. بۆ نموونە، لێکۆڵینەوەکانى ئەم دواییانە لەبارەى فۆڕمەکانى شارستانی لە وڵاتە ئیسلامییەکاندا گفتوگۆى ئەوە دەکەن کە لە ماوەى چوار سەدەى یەکەمى ئیسلامدا پڕۆسەى شارستانی لەجیاتى ئەوەى بە دروستکردن و بونیادنانەوە سەرقاڵ بێ کەچى خەریکى خۆگونجاندن و کەڵەکەبوون بووە. ئەم پڕۆسەیە دەرئەنجامى فۆڕمە ئاڵۆز و هەمەجۆرەکان بوو کە لە پێش بوونى بێزەنتییە-هێلینییەکان و ئێرانى و تەقالیدەکانى تردا خۆى گونجاندبوو. (نەمرود هێرڤتز، Nimrod Hurvitz) وەک شیکردنەوەى هێڵە گشتییەکانى بەردەم پانتاییى گشتى ئایینی، شیکردنەوەیەکى مێژووییى بەهێز بۆ دادگاى پشکنین (فیتنە، میحنەت، mihna)[1] (٨٣٣-٨٤٨) دەکات، کە دەروازە و کلیلى ڕووداوەکانى مێژووى بەراییى ئیسلامە. (هێرڤتز) بە بیرمان دێنێتەوە کە پانتاییى گشتىی ئایینی تەنها ناکۆکى و ململانێى وێنا و ڕوانگەکانى خەڵکى لەخۆ ناگرێت، بەڵکوو ناکۆکى و ململانێ لەبارەى سنوورەکانى نێوان فەرمانڕەوا و مەملەکەت یاخود ڕەعییەت و دارودەستەکەیشى لەخۆ دەگرێت. لە ماوەى نیو سەدەى گوزەرکردن بە سەردەمى فیتنەدا، چوار خەلیفە یەک لە دواى یەک پشتگیریى گروپى زانایانى ئایینیی سکولاستییان دەکرد لەنێو زانایانى ئایینیدا، کە بڕیاریان لەبارەى ئەوەوەدا موسڵمانان دەبوایە ڕازى بن بەو باوەڕەى کە قورئان خەڵق کراوە، سەرەڕاى ئەوەى خەڵکى بە چڕوپڕى پشتگیریى ئەو تێڕوانینە تەقلیدییەى دەکرد کە قورئان هەمیشە بوونى هەبووە. دەوڵەتى عەباسی بۆ سەپاندنى بەزۆریى ئەم بیروباوەڕە لە ساڵى (٨٤٨)ـەوە، بە زەبرى هێز و توندوتیژى و ئازاردان ڕووبەڕووى هەر هەوڵ و پێداگرییەک دەبووەوە کە دژى ئەم بیروباوەڕە بووایە، کە لە دەرئەنجامدا بووە هۆى بەرفراوانبوونى ڕووبەرى ئەو زانایانەى کە پێناسە و ڕاڤەی بیروباوەڕە ئایینییەکانیان کرد و کۆمەڵێک سنووریان بۆ بوار و پانتایىی کارى گشتى دانا کە خەلیفە و فەرمانڕەوا کاتییەکانى دواتر بە تەنها و بە ئاگادارییەوە دەستێوەردانیان تێدا دەکرد، بەڵام بە شێوەیەکى گشتى خەلیفە و فەرمانڕەواکان بە تەنها بەجێهێڵران و بەرپرسیارییەتییەکە هەر لە ئەستۆى ئەواندا بوو. (هێرڤتز) ئاماژە بۆ ئەوە دەکات کە پانتاییى گشتیى ئایینی مەودایەکى فراوانى بەلێشاو کردەى کۆمەڵایەتیى گوتاری لە هەموو ئەندامانى کۆمەڵگەوە نیشان دەدات کە بە بەردەوامى چاودێریى یەکترى دەکەن و، کار لەسەر سەپاندنى ئەرسۆدۆکسییەت و فەندەمێنتاڵیزم دەکەن لە میانەى کۆدەنگییە نافەڕمییەکان و هەڕەمییەتێکى هاوبەشى نافەرمى کە سەرکردە و پێشەنگە کاریگەرەکان لوتکەکەى دەگرن. فیتنە هەوڵى تێکشکاندنى پێشبینى و تێگەیشتنە هاوبەشەکانى ئەم پانتایییە گشتییە ئایینییەیدا، بەڵام لەم هەوڵەیدا شکستى هێنا. هەروەکوو لە سەدەکانى دەیەم و یازدەیەمدا بنەماڵەى فەرمانڕەوایى بوەیهییەکان لە ئێران و عێراقدا لەگەڵ قەیرانە دووبارەکانى دەسەڵاتى پاشایەتى و بووژانەوە ئابوورییەکاندا ڕاهاتبوون، هەروەها ژیانێکى کۆمەڵایەتیى ڕێکخراو بە شیمانەى تێگەیشتنى هاوبەش لە ڕێگەى متمانە و دڵسۆزى و چاودێرییەوە دروست کرابوو. ئەم تێگەیشتنانە و تۆڕەکانى پابەندبوونەکان دەریخستبوو کە سیستەم و ڕێکخستنى مۆڕاڵیى جیاوازە لە دەوڵەت یاخود لە دەسەڵاتى پاشایەتی کە لە پشتى وابەستەیییە خێزانی و خێڵەکی و دڵسۆزییەکانەوە درێژ بووەتەوە. ئەم تۆڕانەى پابەندبوونەکان و پەیوەندییەکانیان، سیستەمێکى مۆڕاڵی نیشان دەدات کە سەلمێنەرى هەبوونى پانتایییەکى گشتییە. ئەم پانتایىی گشتییە سەقامگیرە، بەڵام جێگیر و نەگۆڕ نییە. ئەم پانتاییى گشتییە چوارچێوەیەک بۆ گوتار و پراکتیک پێشکەش دەکات لە پشتى خێزانە هاوبەشەکان و، ناوچەکان و، ئاسانکاریکردن بۆ گفتوگۆکان لەبارەى چاکەى گشتى و ئەو سنوورانەى کە لەگەڵیدا ئاوێتە دەبیت و لەخۆت دەگرێت یاخود دوورت دەخاتەوە و لەخۆت ناگرێت. دەشێت گفتوگۆ و ئەرگیومێنتى هاوشێوە بۆ قاهیرە دروست بکرێت، هەروەکوو لە بەڵگەنامەکانى (جێنیزا، Geniza)دا[2] وەسفى کراوە، بە هەمان شێوە لەبارەى تێگەیشتنە نافەرمییەکان و هەستى هاوبەشى کۆمەڵگە لەسەر بنەماى فێربوونى ئایینی لەلایەن (مایکڵ تشامبرلن، MichaelChamberlain)ەوە بۆ پۆرترەیتى دیمەشقى سەدەکانى ناوەڕاست.

لە باسکردنى بەغداى سەلجوقیدا، (دەفنا ئەفرات، Daphna Ephrat) ئاماژە بە بوونى پانتاییى گشتیى ئایینی دەکات کە ئەم پانتایییە بە چەندین شێوە بەشدارى کۆمەڵگە دەکات. ئەم پانتایییە گشتییە لە میانەى بەشداریکردنى تەریقەتەکانى سۆفیگەرى و خانەقاکان و تۆڕە بەناویەکداچووەکانى مەدرەسە و مەزهەبەکان لە ژیانى ئایینی و سیاسى و کۆمەڵایەتیدا دیارى دەکرێت، کە جیاوازییەکى گەورەى هەیە لە ژیانى فەرمى، چونکە دامەزراوەکانى دەوڵەت بەسەر ژیانى فەرمیدا باڵکێشن و، توانستى بەردەوامیدان بە سیستەمى کۆمەڵایەتى و پاراستنى سەقامگیرییەکەیان هەیە.

مۆرکى نافەرمى نەریتەکانى فێربوون و بەردەوامى پەیوەندییەکانى نێوان ڕابەران و شوێنکەوتووانیان لە هەردوو دامەزراوەکەدا، هەم مەزهەبەکان، هەم تەریقەتە سۆفیگەرییەکان، دەروازەیەکن بۆ تێگەیشتن لە چۆنیەتىی شەرعیەتوەرگرتنى کردە کۆمەڵایەتییەکان

(ئەفرات) تۆڕەکانى تێگەیشتنەکانى وا پێناسە کردووە کە لە بونیاد یاخود هەیکەلى گشتیدا جێگیر و بەردەوامن، بەڵام بەبێ ئەو گرژییانەى کە هەندێکجار وێرانکەرن و هەندێکجاریش بونیادنەرن. مەزهەبەکان لە پەیوەستى و ڕێکخستنە ناوخۆیییەکانیان و پەیوەندییان بە دەسەڵاتى سیاسییەوە جیاوازییان هەیە. هەرچەندە، (ئەفرات) گفتوگۆى ئەوە دەکات کە فەرمانڕەواکان خۆیان لە وەرگرتنى هەڵوێست بەرانبەر ناکۆکییە ئایینییەکان لەناو مەدرەسە و گروپە هەمەجۆرە ئایینییەکاندا دەپارێزن، تەنها کاتێک دەستوەردان دەکەن کە ئەم ناکۆکییانە ببنە هۆى ئاژاوە و پشێوى گشتى. بە کۆتاییهاتنى سەدەى یازدەیەم دژایەتیکردنى مەزهەبەکان بۆ یەکتر بەرەو لاوازى ڕۆیشت، هەروەها دەستەبژێرى ئایینی بە شێوەیەکى نافەرمى بوو بە بەشێک لە سیستەمى گشتى. هەرچەندە، بە کۆتاییهاتنى سەدەى دوازدەیەم، ڕێبازى سۆفیگەری وردە وردە لە بەخشینى چوارچێوەیەکى بەربڵاو بۆ لایەنگرییە کۆمەڵایەتى و کردە دەستەجەمعییەکان جێگەى مەزهەبەکانى گرتەوە، چونکە سۆفیگەری زۆرجار ڕایەڵە و پەیوەندییەکانى زمان و کۆمەڵ و چینەکان تێدەپەڕینێت.

مەزهەب و تەریقەتە سۆفیگەرییەکان ڕەگەز و توخمى هاوبەشیان هەیە. (ئەفرات) لەم بارەیەوە دەڵێت: مۆرکى نافەرمى نەریتەکانى فێربوون و بەردەوامى پەیوەندییەکانى نێوان ڕابەران و شوێنکەوتووانیان لە هەردوو دامەزراوەکەدا، هەم مەزهەبەکان، هەم تەریقەتە سۆفیگەرییەکان، دەروازەیەکن بۆ تێگەیشتن لە چۆنیەتىی شەرعیەتوەرگرتنى کردە کۆمەڵایەتییەکان. بە شێوەیەکى هاوتەریب (دانێلا تالمۆن هێلەر، Talmon-Heller Daniella) شێوازەکانى سەرکردایەتى لە کۆمەڵگەى حەنبەلی لە سوریادا لەژێر فەرمانڕەوایىی زەنگییەکان و ئەیوبییەکاندا دەخاتە ڕوو. لە نموونەکەى (تالمۆن هێلەر)دا، بەڵگەى ڕاستەوخۆ لەبارەى تێگەیشتنە ئایینییەکانى عەوام و مەوداى تێگەیشتن و پراکتیکەکان لە پانتاییى گشتیدا نامسۆگەر و نادڵنیایە. تەنانەت (ئەفرات) لە ڕێگەى دۆزینەوەى بەڵگەى تازەوە بۆى دەردەکەوێت کۆمەڵگەى حەنبەلى زیاتر داینامیک و جووڵاو و زیندوو بووە.

گرنگى پەیوەندییە نافەرمییەکان بۆ دروستکردنى پانتایییەکى گشتىی ئایینی جێگیر کاتێک دەرکەوتووە کە چەمکى دامەزراوە واتایەکى ڕیشەیى وەرگرتووە ـ واتایەکى ڕەواى کۆمەڵایەتى و قبوڵکراو بۆ بەرجەستەکردنى ئەرکێک ـ نەک ئەوەى کە گروپێکى فەرمى و باوەڕپێکراوى ڕێگەپێدراو بێت لەلایەن هەندێک لایەنى ناوەندى دەسەڵاتەوە. لەژێر ڕۆشناییى ئەمەدا دەبینین پەیوەندییەکانى نێوان ڕابەر و شوێنکەوتوو ناوەڕۆک و واقیعێکى کۆنکرێتى وەردەگرێت وەک بناغەیەک کە لەلایەن دامەزراوە باوەڕپێکراوە یاسایییەکانى وەک ئەوقاف یاخود مەدرەسەکانەوە بەرجەستە دەبێت. لەم بوارەدا، (عەبدیڵڵا حەمودى، Abdellah Hammoudi)ى ئەنترۆپۆلۆژیست گفتوگۆى ئەوە دەکات کە پەیوەندیى قوتابى و مامۆستا لە سۆفیزمدا وەک میتافۆڕێک و پراکتیکێک کار دەکات لە ڕێگەى ئەو دەسەڵاتەى کە شەرعییەتى هەیە لە سەرانسەرى جیهانى عەرەب بەگشتى و مەغریب بەتایبەتى، هەتاکوو ئێستا، سەرەڕاى دیکۆراتە فەرمییەکانى پەرلەمان و دامەزراوە نوێنەرایەتییەکانى تر.

هەموارکردن و زیادکردن بۆ ئەو بابەتانەى کە گوایە نەگۆڕ و شەریعەتى تەواون بە درێژاییی مێژووی ئیسلامی ڕووی داوە، بەتایبەت لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەهەمەوە. فوقەها موسڵمانەکان بەتوندی ئەو خەیاڵە خوداناسییەیان پاراستووە کە ناکرێت هیچ گۆڕانکارییەک لە یاسای وەحی خوداییدا ڕووبدات، تەنانەت کاتێک ئەوان دەلالەتى سەربەخۆى خۆیان ـ ئیجتیهاد ـ بەکار هێناوە بۆ خوڵقاندنى جۆرێک لە یاساى دیفاکتۆ. بەڵام لە پراکتیکدا ئەم حوکمە “سەربەخۆیە” ڕایەڵەیەک بوو بە کۆمەڵگە یاسایییە هاوتا و هاوشێوەکانیان و، نۆرم و تێگەیشتنە هاوبەشەکانی کۆمەڵگەکەوە. وەک (حەیم گێربەر، Haim Gerber) لەبارەی کایەی گشتی لە کۆمەڵگەی عوسمانیدا دەڵێت، شەریعەت وەک ئەوەی کە پراکتیزە دەکرا لە ناوچەیەکەوە بۆ ناوچەیەکی دیکە جیاوازییەکی بەرچاوی هەبوو بەهۆی ئەم تێگەیشتنە ناوخۆیی و دادوەرییانەوە، هەرچەندە لەلایەن فەرمانڕەواوە دامەزرابوون، بەڵام بە شێوەیەک کاریان دەکرد کە دوور بوو لە دەستێوەردانی حکوومەتی ناوەندی. جگە لەوەش، قازییەکان کاریگەرییەکیان هەبوو کە لە خودی شەریعەت زیاتر بوو، وە دەیانتوانی پێداچوونەوە بکەن بۆ تەواوی مێژووی ئیسلامی و بەکارهێنانی باو بۆ مەبەستى سەپاندنی نەزمێکی ئەخلاقی ئیسلامی وەک تێگەیشتنێکى ناوخۆیى. ڕابیتەکان، هەرچەندە لەلایەن ئیدارەی عوسمانییەوە دانیان پێدانراوە، بەڵام بە هەمان شێوە بە شێوەیەکی سەربەخۆ کاریان دەکرد، ئەندامەکانیان سزاى سەرپێچییەکانیان دەدا و، پیادەى پەسەندکراوەکانیان دەکرد و، ناکۆکییەکانیان یەکلایى دەکردەوە. بناغەکانی خوداناسی ـ ئەوقاف ـ خاوەن ئۆتۆنۆمییەکی هاوشێوە بوون.

وەسفکردنی ڕۆڵی قازی لە پڕۆسەی دانیشتن و نیشتەجێبوون لە لیبیای مۆدێرن و بیابانی جوودا لەلایەن (ئاهارۆن لایش، Aharon Layish)ـەوە، بە شێوەیەکى بونیادى هاوتەریبە لەگەڵ باسەکەی (گێربەر، Gerber)دا. دیسانەوە جەخت لەوە دەکاتەوە کە شەریعەت وەک ئەوەی کە پراکتیزە دەکرێت لە دەرەوەی کۆنتڕۆڵی فەرمانڕەوا گەشەی کردووە. قازییەکان تەکلیف دەکران بەوەى کە یاسایەکی وەزعى دەربکەن ـ لە بیابانەکانی جوودا: یاسای مافی خێزانی عوسمانی لە ساڵی (١٩١٧)، یاساکانی بنەماڵەی ئوردن لە ساڵی (١٩٥١) و (١٩٧٦)؛ و لە لیبیا لە ساڵی (١٩٧٢) بەدواوە، کاتێک یەکەم ڕەشنووسى یاسای باری کەسێتی دەرچوو. سەرەڕای ئەوەش، قازییەکان هێشتا ڕێژەیەک لە ئۆتۆنۆمییان هەبوو سەبارەت بە ڕەگەزە بە یاسایینەکراوەکانى شەریعەت، بەتایبەت لە بابەتی هاوسەرگیری و تەڵاقدا. ئەو کۆنتێکستانەی کە (لایش) باسی کردووە، ئەوانەن کە گریمانە پەنهانەکە ئەوەیە کە پراکتیکى خێڵەکی بە شێوەیەکی بەرچاو لە شەریعەتەکەدا لابراوە. قازییەکان لە پراکتیکدا ئازادى تەسەڕوفیان هەبوو بۆ بەستنەوەى شەریعەت و واقیعی کۆمەڵایەتی بە یەکترەوە. هەرچەندە ئەم بەستنەوەیە لە شوێنە خێڵەکییەکانی وەک لیبیا و ناوچەى جووەکاندا زیاتر بەرچاو دەکەوێت، بەڵام قازییەکان لە شوێنە جیاوازەکانی وەک شارەکانی سعودیە و ئێراندا (کە دادوەرەکان یاسایەکی خێزانی بەیاساییکراو پیادە دەکەن) ئیختیار و پێوەرێکى هاوشێوە بەکار دەهێنن. (لایش) پێشنیاری ئەوە دەکات کە ڕۆڵى قازی ڕۆڵێکى مەرکەزى و سەنتڕاڵییە لە دروستکردنی ڕووبەری گشتی لە کۆمەڵگەیەکی خێڵەکیدا و، ڕووبەری گشتیش لەگەڵ پڕۆسەى بەئیسلامبووندا لە سەدەی نۆزدەهەمەوە فراوانتر بووە. قازییەکان لەلایەن دەوڵەتەوە دیاری دەکرێن، بەڵام خاوەن ئۆتۆنۆمییەکی ئەخلاقین و شەرعیەتیان لە چاوی خەڵکدا لەسەر ئەو تێڕوانینە ڕاوەستاوە کە ئەوان لە فەزایەکى ئۆتۆنۆمدا کار دەکەن.

(نەحیمیا لێڤتزیۆن، Nehemia Levtzion) لەسەر تەریقەتەکانی سۆفی و (میریام هۆکستەر، Miriam Hoexter) لەسەر وەقف ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەو ڕێگا نوێیانەى بەڵگە مێژوویییەکان شی دەکەنەوە لەژێر ڕۆشناییی چەمکەکانی وەک کایەی گشتیدان. (لێڤتزیۆن) دەڵێت لە سەدەی یازدەهەمدا ڕۆڵی شێخی سۆفی و زانای شەریعە وردە وردە وەکوو یەکترى سەیر دەکران. (لێڤتزیۆن) ئەوەمان بیر دەخاتەوە کە بیروباوەڕی نوخبەکان بە شێوەیەکی بەرچاو لەلایەن بیروباوەڕی باو و زاڵەوە سنووردار دەکرێت ـ خاڵێک کە (هورڤیتز، Hurvitz) وروژاندوویەتى لەبارەی سەردەمى فیتنە یاخود میحنەت و بەتایبەتیتر لە وەسفەکانى (تالمۆن هێلەر)دا دەربارەى ئەو ڕۆڵەی خەڵکى گشتى لە داڕشتنی پراکتیزە ئایینییەکان دەیگێڕێت.

لە گێڕانەوەیەکی وەستایانەدا کە شوێنپێی گۆڕانی فۆڕمی سۆفیگەریی بە درێژاییی سەدەکان نیشان دەدات، (لێڤتزیۆن) ئاماژە بەوە دەکات کە چۆن شێخەکانی سۆفی و تەریقەتە سۆفیگەرییەکان پشتگیریی جەماوەرییان کۆکردووەتەوە، کە بە شێوەیەکی جۆراوجۆر وەک سەرچاوەی سەقامگیری، وەک دەرچەیەک بۆ ناڕەزایەتییە کەسی و دەستەجەمعییەکان و، وەک ئامڕازێک بۆ ڕەنگڕێژکردنى نۆرمە کۆمەڵایەتی و ئایینییەکان کاریان کردووە. بۆ هەندێک کەس ئەم جەماوەرییە بەربڵاوە خیانەتێک بوو لە بەڵێنی ڕۆحی سۆفیگەری. (فەزڵور ڕەحمانی، Fazlur Rahman) تا ئەو ڕادەیە ڕۆیشت کە وتی تێگەیشتنە عیرفانییە باوەکانی سەدەی دوازدە و سێزدەهەم، ساختەکار و “تاوانبارانی ڕۆحی” بەو سەدانە بەخشى. (لێڤتزیۆن) باس لە گۆڕانکارییە گەورەکانی هەندێک لە تەریقەتە سۆفیگەرییەکان دەکات بەرەو ڕێکخستنی فەرمی و پلەبەندیتر لە سەدەی هەژدەهەمدا، کە ڕێگە بە هەندێک فەرمان دەدات تاکوو وەک مەکینەیەک خزمەت بە گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان بکەن.

سەرباری ئەم گۆڕانکارییانە، ڕەگەزى هاوبەشى ڕێکخراوە سۆفییەکانى پێش و دوای گۆڕانکارییەکانی “حەوزە”ی سەدەی هەژدەهەم، بریتی بوو لە تۆکمەیى پەیوەندیی قوتابى و مامۆستا، لەگەڵ توانستی فۆڕمە هەمەجۆرەکانى شەرعییەتى دەسەڵاتە ئایینی و سیاسییەکەى. وەک (لێڤتزیۆن) جەختی لەسەر دەکاتەوە، تەریقەتە سۆفیگەرییەکان گەیشتنە چەندین بازنەی دەوڵەت ـ بازرگانان، خەڵکانی شار، جووتیاران، خەڵکە جیاوازەکانى چینە کۆمەڵایەتییەکان و ناوچە جیاوازەکان و سەر بە چینە ئابوورییە جیاوازەکان- کە نەک تەنها زمانی عەرەبی مەدرەسەیان بەکار دەهێنا بەڵکوو زمانى میللى و خۆماڵیی ناوچەکەشیان بەکار دەهێنا. زۆر جار دەسەڵاتدارانی فەرمانڕەوا بە قووڵی گومانیان لە فەرمانەکانیان هەبوو بەهۆی ئۆتۆنۆمی و توانای کارکردنی سەربەخۆیان، کە سنوورى خۆجێییان بە ڕووبەرە کاریگەرە فراوانەکانەوە دەبەستەوە. بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێشى هاوتەریب، (ڤینسێنت کۆرنێل، Vincent Cornell) کارى لەسەر قەداسییەت لە مەغریب کردووە، بە هەمان شێوە ئاماژە بەوە دەکات کە چۆن قەدیسەکان یان خوداپەرستەکان (صاڵحەکان) نەک تەنها لە بوونی خودایی (وەلى) نزیکبوونەتەوە، بەڵکوو مومارەسەى دەسەڵاتێکی جیهانییان (ویلایەت) کردووە. قەدیسەکان نەزمێکی ئەخلاقی دادپەروەرانەیان بەرجەستە دەکرد و چ بە کردار و چ وەک میتافۆری کولتووری سنوورێکیان بۆ خراپ بەکارهێنانی دەسەڵات دانا و بەشدارییان لە دروستکردنی دەوڵەتی شەریفی مەغریبدا کرد.

شیکارییەکانی (میریام هۆکستەر) بۆ وەقف پێشنیاری ئەوە دەکات کە ئەم دامەزراوە بەربڵاو و گشتگیرە فرەلایەن و خۆبەخشانە فەزایەکى گشتی دروست کردووە کە سەربەخۆ بووە لە دەسەڵاتی دەوڵەت. پێداچوونەوە بەسوودەکانى (هۆکستەر) بە ڕەوتی توێژینەوەکانی وەقف لە ساڵانی ڕابردوودا ئاماژە بە هەمەلایەنبینییەکەیان دەکات بۆ تێگەیشتن لە هەموو شتێک لە ڕۆڵی جێندەرەوە تا دروستکردنی فەزای گشتی و، دووپاتکردنەوەی فەزایەک بۆ کردەى کۆمەڵایەتی و ئابووری کە بە هەمان شێوە دەکەوێتە نێوان خێزانەکان و ڕووبەرى فەرمانڕەوا و دەسەڵاتەوە، لەگەڵ دابینکردنى داهات بۆ بەردەوامبوون و پشتگیریکردنى دامەزراوە سەربەخۆکان.

لێرەدا پرسێکى سەرنجڕاکێش هەیە ئەویش بەربڵاوی موزایەدەیەکی بێدەنگە لەنێوان فەرمانڕەواکان و کۆمەڵگەدا، ئەمە لەسەر ئاستێکى گشتى هەیە نەک تەنها لە ڕێگەی ‘عولەماکانى ئیسلامەوە’. لەم حاڵەتەدا “موزایەدەی بێدەنگ” بە مانای کێبڕکێی ڕاستەوخۆی بەردەوامی نێوان فەرمانڕەواکان و فەرمانڕەواییلەسەرکراوەکان نییە، بەڵکوو بە مانای داننان دێت بە پشتیوانی بەرفراوانی جەماوەری بۆ وەقف وەک دامەزراوەیەک و سنوورە شاراوەکانى کە خستوویەتییە سەر بازنەی دەسەڵاتی پاشایەتى. وەک (هۆکستەر) ڕوونی دەکاتەوە، فەرمانڕەواکان بەخشەری سەرەکی بوون و ئەوقافیان وەک ئامڕازێک بۆ سیاسەتی گشتی بەکار دەهێنا. هەرچەندە، بەهۆی پەیڕەوی ناوخۆی دامەزراوەکە خاوەندارێتیی سەروەت و سامانی وەقف لە بەخشەر وەرگیرا و (بەپێی حەنەفییەکان) خرایە سەر خودا. یاسای بێبەشنەبوون و ڕێگرینەکردن لە تەسەڕوفکردن و، پێویستی دەستەبەرکردنی سەڵاحیاتەکانى قازییەک بۆ هەر مامەڵەیەک لە موڵکی وەقفدا (وەک ئاڵوگۆڕکردن یان مامەڵەی درێژخایەن) و، بەرژەوەندیی کۆمەڵایەتیی بەدەستهاتوو لەو دامەزراوانەی کە لەلایەن وەقفەکانەوە دروست کرا بووە هۆى سەرهەڵدانى گوتارێکی بەردەوام یاخود موزایەدەیەکى بێدەنگ لە نێوان فەرمانڕەواکان و کۆمەڵگەدا. ئیدارەدانى گەورەترین وەقفەکان لەلایەن دەوڵەتەوە کۆنتڕۆڵ کرا، بەڵام تەنانەت دەوڵەتیش لەژێر لێکۆڵینەوە و پەسەندکردنی ئەخلاقیدا بوو.

بەهۆی بڵاوبوونەوەی وەقفەکان و دیاربوون و باڵکێشبوونیان لە فەزای گشتیدا، ئەم گوتارە ناڕاستەوخۆیە یاخود موزایەدە بێدەنگە ڕەگەز و پایەیەکى سەرەکیی کایەی گشتی پێکهێنا. زۆربەی ئەم گوتارە لەلایەن کۆمەڵگەوە هاندرابوو، وە چارەسەرکردنی کێشەکان لە هەوڵی هاوبەشی کۆمەڵگە و عولەما و فەرمانڕەواکان پێک هاتبوو. ئەم گوتارە بەردەوامە و ئەو ڕاستییەی کە فەرمانڕەواکان ژمارەیەکی زۆر وەقفیان بە پارەی خۆیان دروست کرد، لەبرى ئەوەى تەنها داهاتی دەوڵەت بۆ دروستکردنی مزگەوت یان بینای گشتی دیکە بەکار بهێنن، پەیوەندی و گرێبەستێکى هاوبەشیى بەهایى لەنێوان فەرمانڕەواکان و کۆمەڵگەدا دروست کرد. ئەم پەیوەندی و گرێبەستە لەسەر ئایدۆلۆژیا و پراکتیکی وەقف دامەزرابوو ـ خزمەتکردنی بەرژەوەندییەکانى ئوممەت و پێناسەکردنی نەزمی کۆمەڵایەتیی دروست. هەروەها بەشدارى کرد لە شەرعیەتدان بە فەرمانڕەوا لە چاوی کۆمەڵگەدا. بەم شێوەیە (هۆکستەر) تەحەدای چەمکێکی بەربڵاوی پێشووتر دەکات سەبارەت بە جیابوونەوە و دوورکەوتنەوەیەکی تەواو لەنێوان فەرمانڕەواکان و کۆمەڵگەدا ـ وەک ئەوەی لە ئایدیای “دیسپۆتیزمی ڕۆژهەڵاتی”دا چەسپاوە. دروستکردن و ڕێزگرتنى موڵکەکانی وەقف بە واتاى سەلماندنى گرنگیدانى فەرمانڕەوایە بە پێداویستییەکان و خۆشگوزەرانی ئوممەت.

کایەی گشتیی ئایینی لە کۆمەڵگە موسڵمانەکانی پێش مۆدێرنەدا نە لە ناوەڕۆکدا جێگیر بووە و نە لە سنوورەکاندا، بەڵکوو بە شێوەیەکی بەرچاو لە قۆناغە مێژوویییە جیاوازەکاندا گۆڕانکارى بەسەردا هاتووە. ئەکتەرەکانی ئەم کایە گشتییە ئایینییانە هەمیشە یەکگرتوو نەبوون و زۆر جار سنوورەکانی ئەم کایە گشتییە ئایینییانە درزیان تێکەوتووە، بەڵام ئەمە لە کایەی دەسەڵاتی پاشایەتى جیاکراوەتەوە و لە یەک ماڵ یان خێزانێکی فراوان، یاخود گروپێکی خزمایەتی هەمەچەشنتر بووە. لە زۆربەی کۆنتێکستەکانی ڕۆژئاوادا ئایین بە فەرمی خراوەتە سەر کایەی تایبەت. بەڵام، لە کۆمەڵگە زۆرینە موسڵمانەکاندا زۆرجار سنووری نێوان گشتی و تایبەت لە کۆمەڵگە ڕۆژئاوایییەکان کاڵترە و بە دەگمەن جێگیر دەبێت.

بەم شێوەیە کاڵبوونەوەی هێڵەکان ـ یان ئەو فەزا نێوانگیر و بەستەرە ـ مەحاڵێتى جیاکردنەوەی نێوان گشتی و تایبەتمان بیر دەخاتەوە و ئاماژە بە بەردەوامییە گرنگترەکانی نێوان کایەیەک و کایەکی دیکە دەکات. دەرئەنجامەکەش پێشنیارکردنی تێگەیشتنێکی نوێی ڕۆڵی ئایینە لە کۆمەڵگەدا. نەریتێکی درێژخایەنی زانستی ڕۆژئاوا ڕۆڵی `عولەما’ی لە کۆمەڵگە زۆرینە موسڵمانەکاندا وەک ناوەندێکی نێوان دەسەڵاتدارانی پاشایەتى و ناوچەکان ناسیوە. لە کاتێکدا ئایدیای کایەی گشتی ئایینی ئەم وێنەیە فراوانتر و تەواوتر دەکات و پێشنیارى بنەمای دەسەڵاتی ئەخلاقیى ئۆتۆنۆم دەکات کە ئەم کایە گشتییە لەسەری بنیات نراوە. هەروەها پێشنیاری ئەو ڕێگایانە دەکات کە ئەم کایە گشتییە ئایینییە جیاوازانە بە تێپەڕبوونی کات دەبەستێتەوە بە کۆمەڵگە جۆراوجۆرەکان لە خەیاڵێکی کۆمەڵایەتی هاوبەشدا.

سەرچاوە:

Miriam Hoexter and others, The public sphere in Muslim societies, The Van Leer Jerusalim Institute, State University of New York, 2002.

[1] فیتنە یان میحنەت بە واتای “دادگایى، ئازار، تاقیکردنەوە” دێت. ئەم زاراوەیە لەلایەن مێژوونووسە عەرەبییەکانی سەدەی ناوەڕاستەوە بۆ وەسفکردنی ئەو ڕووداوانە داتاشراوە کە لەنێوان ساڵانی (٨٣٣ بۆ ٨٤٨)ی زایینی ڕوویان داوە، کە لەلایەن خەلیفەی حەوتەمی عەبباسی (ئەلمەئمون)ـەوە دەستی پێ کردووە. ئەو ڕووداوانەش خۆى لە زیندانیکردن و ئەشکەنجەدان و کوشتنى ئەو زانایانەدا دەبینێتەوە کە دژایەتى عەقیدەى موعتەزیلەیان دەکرد. (وەرگێڕ).

[2] بەڵگەنامەکانى جێنیزاى قاهیرە کۆمەڵێک پارچە دەستنووسى جووەکان و بەڵگەنامەى ئیداریى فاتیمییەکانە کە لە کەنیسەى بن عەزراى میسر هەڵگیرابوون، بەڵام ئێستا پەرتبوونە و کەوتوونەتە چەند شوێنێکەوە. ئەم دەقانە بە زمانەکانى عیبرى و ئارامى و عەرەبى نووسراون. ئەم بەڵگەنامانە بەشێکى زۆرى مێژووى جووەکان و بارودۆخى کارگێڕى و کولتوورى و ئابورى و کۆمەڵایەتى ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاست و باکورى ئەفریقاى تێدا تۆمار کراوە لە نێوان سەدەکانى (٦ تا ١٩)ى زایینیی. (وەرگێڕ).

The post فەزاى گشتیى ئایینی لە کۆمەڵگە ئیسلامییە بەرایییەکاندا appeared first on ژنەفتن.

کێرن لە کتێبەکەیدا ئەوە دەخاتە ڕوو کە بە چ شێوەیەک پەیوەندییە ناهاوسەنگەکانی دەسەڵات لە سیستەمی  دیزاین و داڕشتن و میعماری لە شارەکاندا پێکدێت. ئەو پەیوەندییانەی کە ژنان، کەسانی خاوەن پێداویستی تایبەت، کۆچبەران، پەنابەران و کەمینە سێکسواڵ و جێندەرییەکان هەموو ڕۆژێک زۆرتر بەرەو پەراوێز پەنا و گۆشەکان ڕاودەنێن و ژیانی ڕۆژانەیان لە فەزای شارەکاندا لەگەڵ ترس و نیگەرانییەکی زۆرتر بەڕێ دەکەن. ئەو لە جین دارک، مامۆستای بەناوبانگی جوگرافیای فێمینیستی، ئەم وتەیە دەگێرێتەوە: ((شارەکانی ئیمە دەرخەری ئاشکرای پیاوسالاریین. پیاوسالارییەک کە لەسەر بەردەکان، خشتەکان، ستوونەکان، کۆنکرێتەکان و دیوارە شوشەییەکاندا هەڵکۆڵراوە)). ئەم پیاوسالارییە تەنانەت بە یەکسانی خێر بە پیاوانیش ناگەیەنێت، لەبەر ئەوەی شاریان لەسەر پێوەرێکی خەیاڵی لە “پیاوی بە توانا” دیزاین کردووە: پیاوانی جیاڕەگەزخواز، بەهێز و دوور سەقەتی و لەگەڵ بەژن و باڵایەکی مامناوەند یاخود بەرز. تەنزە تاڵەکە لەوەدایە کە هەرچەندە دیدگای نەریتی پیاوسالارانە نێو ماڵ بە شوێنی ژن دەزانێ، بەڵام هەمان ئەو ماڵانە بە نیاز و پێویستی ژنان دیزاین و دروست ناکرێن. بۆ نموونە باڵکۆنی چێشتخانەکان و بەرزی رەفەکان ساڵانێکە لەگەڵ پێوەرێکی خەیاڵی ئەندامی “پیاوی بە توانا” دیزاین کراوە و داڕێژراوە. وەکبڵێی کە زۆرێک لە ژنان دەبێت ئەوە قبوڵ بکەن کە ئاساییە کە دەستیان بە رەفەکانی سەرەوەی کاوانتەر نەگات و سرووشتییە کاوانتەری چێشتخانەکان بەرزتر بێت لە ئاستی ناوەندی باڵایان بۆ تێپەراندنی ئاسانی ئیشەکانی چێشتخانە.

مێژووی شار وەکوو شوێنێک کە پیاوسالاری تیایدا بەردەوام بانگەشەی ئەوە دەکات کە شوێنی “بێ ئەخلاقی” ژنانە.

لە باسە جیاوازەکانی کتێبەکەدا، کێرن بە بیرمان دەهێنێتەوە مێژووی شار وەکوو شوێنێک کە پیاوسالاری تیایدا بەردەوام بانگەشەی ئەوە دەکات کە شوێنی “بێ ئەخلاقی” ژنانە. یەکێک لە نموونەکانی “چارلز دیکێنز”ی نووسەری بەناوبانگی بەریتانی-یە کە لە ڕەفتاری لەگەڵ هاوسەرەکەیدا بیگرە تاوەکو نامەنووسینەکانی، بەڵگەگەلێکی جۆراوجۆر لە بیرکردەی دژە ژنانە و توندوتیژیانە پێشان دەدات. دیکێنز یاداشتێکدا دەنووسێت؛ دەبێت ئەو ژنانەی کە لە شارەکاندا “زۆر دەسوورێنەوە” و لە ئەنجامدا دەبنە “داوێن پیس”،  دەستبەسەر بکرێن؛ بیانخەیتە کەشتییەک و بنێردرێنە موستەعمەرەکانی بەریتانیا، تا ڕەنگە یەکێک لە “پیاوە دڕندەکانی موستەعمرەکان” ئامادە بێت لەگەڵ ئەم ژنانە هاوسەرگیری بکا و کەمێک لەو “ئابڕووچوونە”یان بۆ بگەڕێنێتەوە. دیکێنز جەخت دەکاتەوە کە بوونی ئەم ژنانە لە “شارە خاوەن شارستانیەتەکانی بەریتانیا” بۆ ژنانی دیکە بەدئاکاری هەیە! لە نموونەکانی هاوچەرخدا، كێرن ئاماژە بۆ شارەکانی وەکو ئەمستردام، هامبۆرگ و بانکۆک دەکات کە هەر پلە و پۆستێکی نوێی شار بەدوای ئەوەیە کە گەڕەکە ناودارەکانی “رێد لایت” ببوژێنێتەوە. یاسا تازەکانی شار بە کردەوە بۆ قورسترکردنی ژیان و بەرتەسک کردنەوەی کارکردن و بێ دەرامەت کردنی ژنانی ئەو گەڕەکەیە. ئەم کارە بە ناوی “بوژانەوەی فەزای شار” ئەنجام دەدرێت، بەڵام بە ئاراستەی کۆنترۆڵ کردنی هەرچی زیاتی جەستە و جوڵەی ژنان لە شارەکاندا بووە و هەیە.

کێرن هەندێک لە نموونەکانی ئەم پیاوسالارییە ئاشکرایانە دەژمێرێت. ژنان هاندەدرێن بۆ لەپێکردنی پێلاوی پاژنە-بەرز (لە هەندێک لە پیشەکانیش ئەوەیان لێ چاوەروان دەکرێت) بەڵام  بەردرێژی شەقامەکان ناڕێک، خز و پڕ لە درز و کەلێنە بۆ ڕۆیشتن لەگەڵ ئەم جۆرە پێلاوانەدا. پلەی گەرمی شوێنی کارەکان لەسەر بنەمای گەرمی جەستەی پیاوان ڕێکخراوە و ژنان چارەیەکی تریان نییە لەوەی کە هەمیشە  چەرچەفێک یان چاکەتێکی زیادەیان پێبێت و لە کاتی گرژبوونەوەدا بە کارامەییەکی کەمتر ئیش دەکەن. پشکی ژنان لە تەواڵیتە گشتییەکاندا کەمترێکە لە پیاوان، لە کاتێکدا پێویستی ژنان بە تەواڵێت زۆر زیاترێکە لە پیاوان.

یەکێکی تر لە نەریتەکانی بیناسازیی پیاوانەی شار ئەوەیە کە ناوەندی کارگێرییەکان و بازرگانییەکان زۆر دوورترن لە شوێنی نیشتەجێ بوونەکان. زۆرجار مەودای نێوان ماڵ تا ئەم ناوەندانە دوورودرێژن. ژنان یان دەبێت لەپاڵ ئەنجامدانی ئەرکە گرانەکانی ماڵداری و منداڵداری، ئەم مەودا دوورانەش بۆ کارکردن ببڕن یاخود لە کۆتاییدا بە شەکەتی و ماندوویەتی دەست لە کارکردن بکێشنەوە. هێشتا هەندێک لە پاسەکان لە هەندێک لە شارەکاندا ڕێگە بە ژنان نادەن کە لەگەڵ عەرەبانەی منداڵدا سەرکەون. زۆرێک لە کۆڵانەکان و شەقامەکان و پردەکانی پەڕگەی پیادە لە سەعاتە تاریکەکاندا ڕووناکی پێویستیان نییە و ژنان یان دەبێت بە ترسەوە لە ڕووبەڕووی ئازارپێگەیەنەران لەو شوێنانە تێپەرن یان بە تەواوی لە ئامادەبوونیان پاشگەزبنەوە.

کێرن ڕوونی دەکاتەوە کە هۆکارە جیاوازە باوەکانی شار- لە دیزاین و بیناسازی بگرە تا شێوازی بەڕێوەبردن و گواستنەوە گشتییەکان- ژیانی ڕۆژانەیی ژنان لە شاردا لەگەڵ ترسێکی زیاتر بەڕێ دەکرێت. بەڵام بە بۆچوونی ئەو، چارەسەرکردنی ئەم کێشەیە تەنیا بە گۆڕینی  دیزاین و بیناسازی شارەکان و شێوازی پێشکەشکردنی خزمەتگوزارییەکان نییە، بەڵکو پێویستی بە بەرنامەیەکی بنچینەی و چەند لایەنەیی هەیە: ((تەنانەت ئەگەر لە تەواوی کۆڵان و لارێکاندا رووناکی دابنرێت، کێشەی ترسی شاراوەی ژنان بە تەنیا ڕۆشتنیان لەم کۆڵانەدا چارەسەر ناکرێت. ناتوانین ڕاستییە باوە کۆمەڵایەتییەکان لە نەژادپەرەستی و تێڕوانینی چینایەتی بگرە تا سێکسیزم لە فەزا و ژینگەی شار بە هەموو نیشانە و هێماکانییەوە جیا بکەینەوە)).

لەبەر ئەوەشە کێرن لە کتێبەکەیدا ڕەخنە لە شێوازە باوەکانی زۆرێک لە شارەکان بۆ “چارەسەرکردنی ئەم کێشانە” دەگرێت. شێوازێک کە زۆرجار بۆتە هۆی ئەوەی کە “فەزای ژنانە” یان “ئەو فەزایانەی لەبارن بۆ دایکان و منداڵان” دروست بکرێن و دیوار هەڵچنین لە فەزا گشتییەکاندا زۆرتر بێت. لە لایەکی ترەوە هەندێک لەم هەوڵانە کە بڕیار وایە کە شارەکان بۆ “ژنانی لە سەرتر و لە پێشتر” (کە زۆربەی ئەم ژنانە سپی پێست، خوێنەوار، جیاڕەگەزخواز و خاوەن پیشەن) پارێزراوتری بکا، بە بەهای بێگاری پێکردنی سەرشانی ژنانی تر کە ئەم لە سەرترە و تایبەتمەندیانەیان نییە یان بە جۆرێک لە جۆرەکان بە کەمینە دادەنرێن.

بەڵام ئەم هەوڵانە بۆ ژنانی سەرتر و خاوەن تایبەتمەندی دەردەسەری تازەی دروست کردووە. کێرن ئاماژە بە کولتوورێکی تازەی دایکایەتی کردن دەکات کە پێی دەڵێت “تازە پێداکەوتوو” (gentrified)[1]. کولتوورێکە کە لە پڕۆسەی تازە دروستکراو (gentrification)[2] لە گەڕەکە کۆنە لەناوچووەکانی شاردا پەیابووە کە دانیشتوانی هەژار بە ناچاری لە شار وەدەردەنرێن و لە جێیاندا خێزانەکانی چینی ناوەند دادەنرێن کە تازە بوونەتە خاوەنی سامان و دارایی، لە دیزاینی فەزای ئەم گەڕەکە تازەدروستکراوانە خزمەتگوزاری و کاری پەیوەست بە منداڵداری لە پێشینەدایە. تەواوی سەرنجی ژنانیش لەسەر پەروەردەی منداڵە.

منداڵ لە پۆڵێک بۆ پۆڵێکی تر دەبەن. باشترین و تازەترین یاری و جلەکان لە فرۆشگاکانی گەڕەک بۆ منداڵەکە دەکڕێ. بۆ هەموو کاروبارەکانی منداڵەکە پسپۆر و ڕاوێژکار دادەمەزرێنن. تۆڕی گواستنەوەش تووشی گۆرانکارییەکی بن پێستی دبن تاوەکو دایک و باوک خێراتر بتوانن منداڵەکەیان لە قوتابخانە بۆ وانەی پیانۆ و لە وانەی پیانۆ بۆ خولی وێنەکێشان و پاشانیش بۆ گۆرەپانی باسکە و … بگەیەنن. کێرن روونی دەکاتەوە کە ئەم جۆرە دایکایەتییە، کە لەنێوان نەوەی ئەم هەزارەیەدا بڵاوبۆتەوە، ژنانی شەکەت و ماندوو کردووە ئەگەرچی لە شارەکاندا نیشتەجێن، بەڵام بەردەوام نیگەران و خەمگینن. دایکانێک کە بەردەوام وەکوو هەلیکۆپتەر بەردەوام بەسەر سەری منداڵەکانن و ئاگاداریانن بەڵام هەمیشە هەست دەکەن کە بە بەراورد بە دایکانی تر لە دواوەن و کەم و کورتییەکیان هەیە.

لێسلی کێرن لەملا و ئەولای کتێبەکەیدا ئەزموونەکانی ژیانی خۆی لە فەزاکانی شاردا لەگەڵ تۆژینەوەکانی زانکۆ پێکەوە دەبەستێت: وەکوو هەرزەکارێکی سپی پێست لە ڤێلایەک لە پەراوێزی شاردا، وەکوو ژنێکی سەڵت و خوێندکار لە شارێکی گەورەدا، وەکوو ژنێکی هاوسەردار و دایکی ساوایەکی بچووک کە دەبێت بە بەردەوامی عەرەبانەی منداڵەکەی لەگەڵ خۆی لەم شوێن بەرێت بۆ ئەو شوێن و، دواتریش وەکو ژنێکی تەلاقدراو و دایکێکی تەنیای منداڵێکی چەند ساڵە. ئەو ناونیشانانەی کە بۆ بەشەکانی کتێبەکەی هەڵدەبژێرێت بە گوێرەی ئامادەبوون لە شارەکاندا: شاری پیاوان، شاری دایکان، شاری هاوڕێیان، شاری تەک و تەنیا، شاری ترس… . کێرن ئاگاداری ئەوەیە کە خۆی ژنێکە لەگەڵ تایبەتمەندی فراوان: سپی پێست، جیاڕەگەخواز، ژنێکی خوێندەوار لەگەڵ ئەندامێکی باریکەڵانە و بەبێ سەقەتی. تایبەتمەندیگەلێک کە ژیانی ڕۆژانەیی ئەوی لە شاردا لە چاو ژنانی تر ئاسنتر کردووە. لە هەمان کاتدا ئاگادارە کە تا ئەو جێیەی کە لە ترس، جیاوازی و سەرکوت کردنی ژنانی تر و پەڵکەزێرینەکان و کەمینەکان دەنووسێ، بابەتەکە لە زاری ئەو کەسانەوە بگێرێتەوە و لە پێگەی “ژنێکی سپی پێستی مامۆستای زانکۆ” لە جێی ئەوان نەبێتە گێڕەرەوە. ئەو لە ڕوانگەی :فێمینیزمی لەیەک ئاوێتەبوو” کێشەکانی ژیانی شار بۆ ژنان شی دەکاتەوە. ئاگاداری ئەوەیە کە هەموو ژنان بە یەکسانی یەک جۆر هەڵاواردن و سەرکوت کردن ئەزموون ناکەن. بەڵکو پەیوەستە بە باری دارایی و کۆمەڵایەتی، نەژادی، ئایینی، کۆچبەر بوون یان نەبوون، ڕادەی خوێندن و پێگەی کۆمەڵایەتیان، دەتوانن ڕوبەرووی زۆرجۆر لە سەرکوت و جیاکاری ببنەوە.

“شاری فێمینیستی” شارێکی بە تەنیا موڵکی ژنان و بۆ ڕەچاوکردنی پێویستییەکانی ژنان نییە. شارێکە لەگەڵ هەموو هاوڵاتیانیدا لە چوارچێوەی خەیاڵی “پیاوی بە توانا” رەفتار ناکات. شارێکە کە بە هەمان ئەندازە کە بیر لە ژنان دەکاتەوە، سەرنجی داوەتە بارودۆخی منداڵانیش، بیر لە بارودۆخی کەسانی خاوەن پێداویستی تایبەت، باری پیاوانی بە کێش و باڵا و ناسنامە کولتووری، نەتەوەیی، رەگەزی جۆراوجۆر…یش دەکەنەوە.

بەشی کۆتایی کتێبەکە خوێنەر بانگهێشت دەکات بۆ هاوهزری بوون بۆ دروست کردنی شوێنێک کە لەگەڵ هەموو دانیشتوانیدا بە ڕەوایی ڕەفتار بکرێ. کێرن لەم بەشەدا نموونەگەلێکی سەرکەوتووانە لە بەشداری کردن و هاوهزری بوونی کۆمەڵێک لە سەرانسەری دنیادا باس دەکات، بۆ نموونە ئەزموونی چاکسازی لە سیستەمی گواستنەوەی شاری ڤیەننای نەمسا لە ساڵی ١٩٩٩ زایینیدا. لەنێو ژنانی ڤیەننا ڕاپرسییەک کرا تا پێویستییەکان، کەموکورتییەکانیانی خۆیان لە بەکارهێنانی هۆیەکانی گواستنەوە گشتییەکان باس بکەن. دەرکەوت کە پێویستییەکانی ژنان لە بەکارهێنانی گواستنەوە شارییەکاندا، چەند شێوەیەکە و جۆراوجۆرتریشە لە هیی پیاوان. بۆ نموونە، ژنان لەبەر ئەو بەرپرسیاریەتیانەی لە ماڵەوە و دەرەوەی ماڵدا هەیانە (لە منداڵداری و بردنی منداڵ بۆ قوتابخانە و دایەنگە تا چاودێریکردنی دایک و باوکە بەساڵاچووەکانیان) بە درێژای ڕۆژ زیاتر لە پیاوان جەندین جار و لە مەودا کورتەکاندا پێویستیان بە بەکارهێنانی گواستنەوە گشتییەکان هەیە و دەبێت جۆرەها تێکتی میترۆ و پاس بگۆڕن. چونکە ژنان ئەوەیان بۆ دەرکەوتووە کە پارەیەکی زیاتر دەدەن بە دابین کردنی ئەو تێکتانە لە چاو ئەو ڕێگەیەی کە دەیبڕن. دەرکەوت کە دەبێت تێکتی هەرزانتر بۆ مەودا کورتەکان دابین بکرێت.

ڕاپرسییەکە ئەوەی دەرخست کە نەک بەتەنیا یەک یان دووان لە کابینی شەمەندەفەرەکانی شاردا، بەڵکو دەبێت لە تەواوی کابینەکاندا کورسی تایبەت بە ژنانی دووگیان و کەسانی خاوەن پێداویستی تایبەت ڕەچاو بکرێت و فەزایەک بۆ عەرەبانەی منداڵانیش دابین بکرێت.

جەند ساڵێکە کە هەوڵە گشتیی و بەکۆمەڵەکان بۆ وێنا، خەیاڵ و گۆرینی فەزاکانی شار بەو مەبەستەی کە شار تایبەت بێت بە هەموو چینەکانی کۆمەڵگا، لە لایەن ژنانەوە جیدیتر بووە. یەکێک لەم جوڵە بەکۆمەڵ و گشتییانە کە لە ناخی ئەم هەوڵانەدا هەڵقوڵاوە، گروپی ئاوربانیستایە، تۆڕێکی نێودەوڵەتی لە ژنان کە بە دوای هاندان و ئامادەبوونی بەربڵاوتری دەنگ و بیرۆکەی ژنان لە دیزاین و داڕشتن و بیناسازیی فەزای شاردایە. ئەم پێکهاتنە لە بەریتانیا هەڵقوڵا و دەیان وڵاتی تریشی گرتەوە. ئەوان باوەریان وایە دەنگی ژنان لە ئەزموونی دیزاینی شاردا لەبەر چاو نەگیراوە، یاخود لە گەشبینانەترین باردا کەمتر بیستراوە و بە پشتگیری و ڕیکلام، هاندان، فێرکردن و ڕیایی  بەدوای  ئامادەبوونی ژنان  لەسەر هەر مێزێکدا هەن کە سەبارەت بە دیزاین و پێویستییەکانی فەزا گشتییەکان و ناوخۆییەکان بڕیار دەدەن.

کێرن دووپاتی دەکاتەوە بە پێچەوانەی بیروباوەری گشتی “شاری فێمینیستی” شارێکی بە تەنیا موڵکی ژنان و بۆ ڕەچاوکردنی پێویستییەکانی ژنان نییە. شارێکە لەگەڵ هەموو هاوڵاتیانیدا لە چوارچێوەی خەیاڵی “پیاوی بە توانا” رەفتار ناکات. شارێکە کە بە هەمان ئەندازە کە بیر لە ژنان دەکاتەوە، سەرنجی داوەتە بارودۆخی منداڵانیش، بیر لە بارودۆخی کەسانی خاوەن پێداویستی تایبەت، باری پیاوانی بە کێش و باڵا و ناسنامە کولتووری، نەتەوەیی، رەگەزی جۆراوجۆر…یش دەکەنەوە. بە بۆچوونی ئەو “شاری فێمینیستی ئەزموونێکی بەردەوام و بێکۆتاییە کە چۆن بە شێوەیەکی تر بژین، بە شێوەیەکی باشتر، بە شێوەیەک کە شار وەک فەزایەکی گشتی و بەکۆمەڵ زیاتر کراوە بێت و لەگەڵ دادپەروەرییەکی زیاتر بۆ تاک بە تاکی ئێمەی دانیشتوان.”

[1] کەسێ کە هەژار بووە و دۆخێکی باشی نەبووە و بە هۆی ڕووداوێک یان پاداشتێکەوە دەگات بە شتێ و ئیتر ژیانی خۆی دەگۆڕێ …

[2] ناوچەیێ کە خەڵکی هەژاری تیان و لە ڕەوشێکی خراپ دایە و بە هاتنی کەسانی دەوڵەمەند بەرەبەرە ڕەوشێ ئەوێنە بەرەو چاکی دەڕوا

The post ئەو شارانەی کە هیی ژنان نین appeared first on ژنەفتن.

بۆ شەوى دواتر بە پێشەنگى هەندێ قوتابى زانكۆ و بە پێشنوێژیى تازەلاوێكى خوێندنى ئیسلامى، كە بە جۆرێكى چارەهەڵنەگر بیمار بووە، نوێژى جەماعەت و تەراویح دەكرێت؛ وەك بڵێى شوێن پێى ئەو كچ و كوڕە پیرۆز دەكەن كە پیرۆزییەكى چەقبەستوویان شكاندووە؛ گەرچى ئەمە تەنیا لە “وەك بڵێیت”ـێك زیاتر نییە و بێگومان هەر لەرزوتایەكى لەم جۆرە ڕەوایەتى بە كوشتن و مومارەسەكردنى ئارەزووى فاشیزمى داعشئاسا دەدات. گەر نوێژى تەراویحەكە قەرەبوویەكى دەروونى پیرۆزكردنى شوێنى سەماكە بێت یاخود ڕێكکەوتێك بێت لە پەڕگیریى ئایینەوە بۆ سڕینەوەى ئەو شوێنە؛ ئەوا بەرجەستەبوونى ئەو پارادۆكسەیە كە لە خودى وشەى پیرۆز “sacer”ـدا هەیە: sacred  بە ماناى پیرۆزكراو دێت، هاوكات بە واتاى قوربانیشە. Sacrifice واتە بابەتى قوربانییەكە یان قوربانیكراوەكە. داگیركردنى شوێنەكە ئاماژەى لەنێوبردنە. ڕوونتر دەریببڕم: هیچ ئیسلامییەكى میانڕەو بوونى نییە؛ گوتارى میانڕەوترینیان لە پێچێكى ترەوە و كەمێك ناڕاستەوخۆ ڕەوایەتى بە كوشتن و تووندڕەویى و پەڕگیرى دەدات. ئەوەى هەیە فشۆڵی ئیمانە كە بۆ سەلماندنى خۆى پەنا بۆ تووندڕەویى دەبات.

فەزاى گشتى لاى ئارێنت فەزایەكى سیاسییە، واتە شوێنى پیادەكردنى ئازادى، بەڵام وەختێك كایەى كۆمەڵایەتى، واتە شتانێكى وەكو خێزان، نەریتى كوردەوارى، ئایین، بنەماڵە و خێڵ داگیرى دەكەن، ئەوا وەك فەزاى سیاسى لەنێو دەچێت و دەبێت بە ڕووبەرى پیادەكردنى ستەمكارى.

• ٢.       ململانێى گوتارەكان ڕەنگە پێش هەموو ململانێكانى تر و پێش ململانێى چینایەتى كەوتبێت. گوتاریش هەموو كات پێویستى بە ئەندامگیرى و حزب نییە بۆ ئەوەى بەهێز بێت. زۆرینەى كۆمەڵگەى كوردى لەسەر هەمان هێڵى بەرژەوەندیى گوتارى ئیخوانیزم و سەلەفیزمن، بەبێ ئەوەى ئەو زۆرینەیە ڕاستەوخۆ ئەندام و لایەنگرى حزب و ڕەوتە ئیسلامییەكان بن و بگرە هەندێكیان هەر هۆشیارییان بەوەیش نییە كە گوتارێكیان هەڵگرتووە. گوتار وەك ئاو دزە دەكاتە نێو بیركردنەوە و دەروونى كەسەكانەوە؛ پرسە دەروونشیكارییەكان تا چ ڕادەیەك زەمینەسازن، ئەوەیش ڕەنگە كاریگەریى هەبێت، بەڵام تەنیا لەدواى ئەوەى گوتار شتەكان دەبزوێنێت. لە ئێستادا گوتارى ئیسلامیزم، بە پاڵپشتى ئادابدۆستانى كوردەوارى، گەمەى سەركەوتووانەى خۆی دەكات. ئەم گوتارە بەرەبەرە فەزاى گشتى و كەلێنە بچووكە داگیرنەكراوەكان لە خەڵك دەسەنێتەوە؛ فەزاى گشتى لاى ئارێنت فەزایەكى سیاسییە، واتە شوێنى پیادەكردنى ئازادى، بەڵام وەختێك كایەى كۆمەڵایەتى، واتە شتانێكى وەكو خێزان، نەریتى كوردەوارى، ئایین، بنەماڵە و خێڵ داگیرى دەكەن، ئەوا وەك فەزاى سیاسى لەنێو دەچێت و دەبێت بە ڕووبەرى پیادەكردنى ستەمكارى. گوتارى ئیخوان-سەلەفى هەتا زیاتر بۆ نێو ئەم فەزایانە بخشێت بەهێزتر و سەركوتكارتر دەبێت. گوتارەكانى دیكەى وەكو ناسیۆنالیزم و ڕیفۆرمیزم بە تووڕەهاتى بەرژەوەندیى خۆیانەوە خەریكن و بگرە لەگەڵ ئەم گوتارە ئیسلامییەدا تەریب دەڕۆن. گوتارى سۆسیالیزمیش كە هەر خەریكى چینى كرێكار و ڕەخنەى ئابووریى سیاسی بوو، بێ ئەوەى بە خۆى بزانێت ژێر پێى چۆڵ و بەتاڵ كرا. كاتێك لە نووسین و وەرگێڕانەكاندا، یان لە گفتوگۆكانمان لەگەڵ هەندێ لەو هاوڕێیانەدا كە نەوەى نوێى سەر بە سۆسیالیزمى ئۆرسۆدۆكس بوون (و ڕەنگە ئێستا خۆیان حاشا لە بۆچوونەكانیان بكەن)، ئەم پرسانەمان بۆ گرنگ بووبێت، بەوە وەڵامیان دەداینەوە گوایە ئەمە ڕەخنەى كولتوورییە و ئەم ڕەخنەیەیش بۆرژوازانەیە؛ هاوڕێیەتى و مۆسیقا و هونەر و سینەما و سەما و هتد سەرقاڵكردنى گەنجانە بەشتى بچووكەوە تاوەكو نەزانن چەندە كرێكارى زەحمەتكێشن و ناعەدالەتیەكە لە كوێدایە. گوایە ڕیشەى ئەم ڕەخنەیە وا لە سەرهەڵدانى “توێژینەوە كولتوورییەكان” و “سیاسەتى ئێستاتیكى”ـدا و پیلانى بۆرژوازییەت و پۆستمۆدێرنیزمە دژ بە ڕەخنەى ئابووریى سیاسى. گوایە ئەمانە خەریكى ڕەخنەى كولتوورى و سیاسەتى ئێستاتیكى بوون، لەبەرئەوە ڕادیكاڵ نین و پێویستە بگەڕێینەوە سەر ڕەخنەى ئابووریى سیاسیى سەلەفى ساڵح. هەندێكیتریشیان كۆمیدیتر دەیانگوت فۆكۆ و دۆلۆز و دێریدا و بارت و بۆدریار (بە پریشكەكانیانەوە لاى ئاگامبێن و لاكلاو و نێگرى و هیتر)، با بڵێین بە گشتى فەلسەفەى فەرەنسى، سەر بە “سى ئاى ئەى” و دژ بە سۆڤییەت و ماركسیزمن. بەهەرحاڵ سۆسیالیزم هەرگیز لە وڵاتى ئێمە نەبوو بە بەشێك لە پیادەكردنى ژیانى ڕۆژانە و نەچووە نێو كۆمەڵگەوە، ئێستایش هیچ پەیوەندیی بە خەڵكى گشتى و بەتایبەت گەنجانەوە نەماوە.

لە ماوەى دە ساڵى ڕابردوودا داواى لێبووردن هۆكارێكى سەرەكیى بەهێزبوونى ئەوان و پاشەكشەى گەنجانێكى بەهرەمەند بووە لە فەزاى گشتى و بەجێهێشتنى نیشتمان.

• ٣. لە ڕووى دەروونشیكارییەوە ئەم كردارانە تا زیاتر بچەپێنرێن بەهێزتر و شێواوتر دەگەڕێنەوە. ئەمە بە شێوەیەكى جوزئى دروستە. بەڵام سەردەمى نوێ خەریكە بەرەبەرە ئەمەیش تێدەپەڕێنێت؛ هیچ حەتمییەتێك وەك سەردەمانى پێشتر گەرەنتى ناكرێت و ڕەنگە تەكنیك و شێوازەكانى كۆنترۆڵكردن هێندە گشتى ببینەوە كە ڕێگرى لەم گەڕانەوانەیش بكرێت یان دەستبەجێ بۆ جێى دیكە ئاراستە بكرێن یان لانیكەم بێكاریگەر بكرێن. ئێستا ئەوەى لە بەرامبەر ئەم شەپۆلى ئیسلامیزمە هەیە هەندێ كردەى ناكاوى لێرە و لەوێیە، هەندێ گەنجى سەركێش و بوێر (تەنانەت ئەگەر بۆ نماییش و خۆدەرخستنیش بێت)، كە وەك بروسكە دەردەكەون و ئارەزوویان بۆ ئەم كردانە چالاك دەبێت. بەشێك لەمانە ناتوانن بەرامبەر چاوسووركردنەوە و فشار و هەڕەشەكان خۆڕاگرى بنوێنن؛ بە داواى لێبوودرنێك لەبەر ئەو كارەى كە كردوویانە پۆزش دێننەوە و سازش بۆ كۆنەپارێزى دەكەن. لەگەڵ ئەوەیشدا بۆ كۆمەڵگەیەكى داخراو و كۆنەپارێزى وەك ئێمە، ئەم كردارانە ئەگەر بكەرەكانیان دواتر حاشاشیان لێ بكەن، هێشتا هەر درزێك دروست دەكەن، شوێنەوارێك لەسەر زەین و ئاكارى شێواوى ئیماندار بەجێ دەهێڵن كە بۆ گەیشتنەوە بە ئیمانێكى سفت و لووسى یەكپارچە، خۆى دەپڕوكێنێت. خۆ ئەگەر ئەمە لە ڕووى دەروونشیكارییشەوە دروست بێت، هەرگیز پۆزەتیڤ نەكەوتۆتەوە. داواى لێبووردن، گەرچى شوێنەوار و درزى كردارەكە ناسرێتەوە، بەڵام هێندەیتر گوتارى كۆنەخوازى و ئیسلامییەكان بەهێز دەكات. لە ماوەى دە ساڵى ڕابردوودا داواى لێبووردن هۆكارێكى سەرەكیى بەهێزبوونى ئەوان و پاشەكشەى گەنجانێكى بەهرەمەند بووە لە فەزاى گشتى و بەجێهێشتنى نیشتمان. ئەم گوتارە ئیسلامییە بە ترس و لەرزى زیاتر و تووندوتیژى زیاتر و ناهاوسەنگى زیاترەوە، بۆ داپۆشینى ئەو شوێنەوار و برینە كە ئەم جۆرە كردە سەرپێى و خۆڕسك و ناكاوانە دروستى دەكەن، دەكەوێتەگەڕ. هەتا كۆمەڵگەیش زیاتر سفتولووسى بخوازێت، ئەوا زیاتر هەستیارتر و بە ئازارتر دەبێت، تەنانەت شوختێكى تەواو كاڵ و بە ئاستەمیش وەك چەقۆى سەر دڵ و دەرزیئاژنكردنى پاژنەى پێ سوێ دەباتە دڵییەوە؛ ڕەهاگەرییەك كە بۆدریار ناوى دەنێت “موتڵەقى فشۆڵ” یان “موتڵەقى ناسك” و ژیژەكیش ناونیشانى كتێبەكەى لێ وەرگرتووە. بەڵام لەم دۆخەدا ئەوەى بەهێزتر دێتەوە گەڕانەوەكان نین، بەڵكو دیسپلینەكان، یاسا و نەریتەكان، كۆنترۆڵەكانن. چیدى حەتمییەتى نێو ماركسیزم و دەروونشیكارى، ڕوانگەى ئارەزوو وەك گەڕانەوەى چەپێنراو، پێناچێت هیچ ئومێدێك بۆ گۆڕانى كۆنكرێتى بدەن بەدەستەوە.

من هیچ دەسەڵاتێكم پێ شك نایەت، هێندەى دەسەڵاتى كوردى جڵەوى بۆ زێدەڕەویى ئیسلامییەكان شل كردبێت و درەفەتى بە داگیركردنى بوارى گشتى دابێت.

• ٤. گەر ئێمە بڵێین بۆچى نوێژ لە شەقامێكى گشتى وەك سالم بكرێت؟ ئیسلامییەكان دەڵێن ئەى بۆچى سەماى لێ بكرێت و نوێژى لێ نەكرێت؟ بۆچى بۆ بەرەڵایى كراوە بێت بەڵام بۆ خواپەرستى نا؟ لە ڕاستیدا سەنگى هەردوو لاى ئەم هاوكێشەیە هەمان بەهایان نییە. لە ڕووى بنەماییەوە، خواپەرستى كات و شوێنى بۆ نییە، هەركەس، لەهەر كوێ، بە هەر جۆرێك، لەهەر كات، بیەوێت دەتوانێت بیكات؛ خواپەرستى، لە ڕووى پرەنسیپەوە، پەیوەندیى بە مرۆڤەكانى ترەوە نییە و كەسییە (ئەگەرچى هیچ باوەڕدارییەك نییە بە بێ ڕیاكارى). بەڵام سەما هونەر و پێڕفۆرمانسە، واتە شتێكى گشتیترە لەنێوان خەڵكیدا. بكەر و بینەر هەیە و چێژیش دوولایەنەیە. بەڵام لەمەیش بگوزەرێین، ئەو كەسانە بێ شەرمانە “درۆ دەكەن” كە دەڵێن گوایە ئاساییش و حكومەت ڕێیان نادات كۆبوونەوەى ئایینى هەبێ. من هیچ دەسەڵاتێكم پێ شك نایەت، هێندەى دەسەڵاتى كوردى جڵەوى بۆ زێدەڕەویى ئیسلامییەكان شل كردبێت و درەفەتى بە داگیركردنى بوارى گشتى دابێت. لە كوردستان هەموو شتێك چۆتە خزمەتى گوتارى ئایینییەوە؛ مەلا ئەبارێت، مزگەوت ئەبارێت، ڕوو لەهەر كوێ بكەیت كۆلكە مەلا و فەقێ، بانگخواز، تەلەبەى سەلەفیى زانكۆ، واعیز، مامۆستاى گەشەپێدانى مرۆیى ئیسلامى، پزیشكى خێرخواز، سەیدەلانى شەرواڵكورت، كە بازێجار نایانەوێت كۆندۆمیش بفرۆشێت، دەبینیت. ئەوان هەموو شوێنێكیان تەنیووە، فەزاى گشتییان بە سیمبول و ڕەمز و خواستى خۆیان گرتووە و تەنانەت شەقامەكانى سەرەڕێیش، هێندەى ڕیكلامە بازرگانییەكان ڕیكلامى بۆ خوا تیایە و بە تابلۆى تەزبیحات و شەهادەت و ناوەكانى خودا پڕكراون. هەر لە پێشى تەكسییەوە تاوەكو مەجلیسى ژنوژنخوازى؛ هەموو سەكۆكانیان خراوەتە بەردەست، لە مینبەرى مزگەوتەوە بۆ كەناڵە دزێو و بێ ئاكارەكەى NRT، بۆ هۆڵەكانى زانكۆ و سۆشیال میدیا و هتد. بەڵام ساڵێك لە شارى ڕۆشنبیریدا بێ و بچۆ كیژ و لاوێك نابینیت سەما بكەن یان تەنانەت ڕیزێك هەڵپەڕكێى ڕەشبەڵەكیش، مەگەر هى بنەماڵەیى، نابینیت. كچ و كوڕانێك كە بیانەوێت سەما بكەن هیچ ڕووبەرێكیان بەدەستەوە نییە و هیچ دەرفەتێكیشیان پێنەدراوە، تەنانەت لە سەنتەر و قوتابخانە و ناوەندە هونەرییەكان و زانكۆیشدا؛ سەدان ڕێگریى خێزانى و كۆمەڵایەتى و یاسایى (بە گوێرەى بۆڵەبۆڵى ئەو پارێزەرانەى دوێنێ) و ئەمنییان لەبەردەم دانراوە؛ بۆ هەر كارێكى لەم جۆرە دەبێت بەنێو ئاو و ئاگردا بڕۆن. ڕەنگە لەبەر ئەمە بێت ئەو دوو گەنجە سەماكەرە، وەك فەقێى تازەلاو وتى “لەخوا بەزیاد بێت خەڵكى سلێمانى نەبوون”. كچان و كوڕانێك هەن بێگومان دەیانەوێت سەما بكەن، بەڵام هیچیان تا ئێستا بوێریى ئەوەیان نەبووە لە شوێنێكى گشتى لەو جۆرەدا دەستپێشخەر بن. گەنجان لەمەودوا یان دەبێت بوێر بن و دەستبەجێ ئەنتى گوتارى ئیسلامیزمى لە كولتووردا گەشە پێ بدەن، یان دەبێت چاوەڕوان بن لە دە ساڵى داهاتوودا زانكۆكایش جودا بكرێنەوە و نەوێرن سڵاو لە ڕەگەزى بەرامبەریان بكەن بە شێوازە سەلەفى و ئیخوانییەكەى نەبێت.

The post شوختێك لەسەر ئیمانى سفت appeared first on ژنەفتن.