ویلیام تێکری؛ بازاڕی خۆفرۆشی

سەدان ساڵە لە لادێیەکانی ئێمەدا گوێدرێژ، هەمان ئاژەڵی هێمن و بەتاقەت، تەنیا ئامێری گواستنەوە بووە و تەنانەت جارێک بینیومە کە پیاوێک لە هەمان کاتدا کە سواری گوێدرێژێکە ، سەرقاڵی خوێندنەوەی کتێبێکە و ئەم هەلەش لە کاتی لێخوڕینی سەیارەدا ناڕەخسێ. هەرچەند دڵگرانم لەوەی تا دێ ژمارەی گوێدرێژەکانی سەر مەزراکانی ئێمە کەمتر دەبێتەوە، بەڵام ئەوڕۆکە گوندنشینان بوونەتە هۆگری ئوتۆمبێلی جیپ.

محەمەدڕەزا پاڵەوی؛ ڕاسپاردەیەک بۆ نیشتمانەکەم

لە چاوپێکەوتنێکی دووبارەی ماڵی سەردەمی منداڵیمان، یەکەم هەستەکانی ئێمە ئەمانەن :ئایا ئەم ماڵە بەڕاستی ئەوەندە بچووک بو؟ لە پڕێکدا تێدەگەین کە ئەستێرکی ئەو کۆنەماڵە لە حەوزێکی چکۆلەش ئێجگار چکۆلەترە و سەری دارکاژەکەی پەنا دەستیشی ناگاتە ئاسمان و تەنیا تۆزێ لە سەربانی ماڵەکە بەرزترە. کە گەورە بووین تێدەگەین گچکە بوونی بەژنی منداڵانەی ئێمە، گەورەیی بە دار و دیواری ماڵێکی ئاسایی دەبەخشێ، ئەگینا ماڵی منداڵیشمان کەم تا کورت هەر شوێنێک بوو لە قەبارەی هەموو ئەو خانووانەی دواتر بینیومانن.

بە وەها هەستێک کە دڵ یاد لە بەهرەیەکی لەدەستچوو بکا، ئاخ بۆ ڕابردوویەکی دڵخواز و تێپەڕیو هەڵکێشێ یان بە هۆی دوورکەوتنەوە لە نیشتمان یان شوێنێکی ڕاستەقینە یان گریمانکراو کە تاک لێی بێبەش کراوە دەڵێن نۆستالژیا.

“مەلەکولشوعەرای بەهار” لە وەسفی ڕۆژگاری خۆشی لە دەستچووی پێش خۆیدا بە پەژارەوە دەڵێ:

سەرەتا پاناییی کاکۆڵەکان ئەوەندە بەرین نەبوو/دواتریش بیری لاوان ئەوەندە لاواز نەبوو.

بەهار لەم قەسیدە نۆستالژیکەدا بە نیازی گاڵتەبێژی نییە، بەڵام مەبەستی لە ڕۆژگاری خۆشی، بەرینی بیر و بەهێزبوونی بیری لاوان، سەردەمێک بوو کە لەوانەیە جگە لە دیوانی شیعری پێشینیان، هیچ کتێبێکی تر نەبوو، خەڵک شکاتی جەوری دەسەڵاتدارانی خوێنڕێژی بۆ بەر دەرگانەی خوا دەبرد، قاتوقڕی و پەتای کۆلێرا بەکۆمەڵ خەڵکی لە ناو دەبرد و لەسەر فەرمانی شا تاوانبارەکانیان لە سێدارە دەدا، یان لە پێش چاوی هەموواندا ملیان دەپەڕاندن. ڕەنگە ئێمەمانان بە چاوی ترس و سووکایەتییەوە لەو شتەی بۆ بەهار بووەتە  هەوێنی پەژارە و نۆستالژیا بڕوانین. لە ڕووی پانی و درێژبوونی کاکۆڵەوە، هاوردەکردنی هزر و بیری لاوان هاوکات بوو لەگەڵ سەرهەڵدان و ڕۆژباوبوونی جلی ڕۆژاواییدا. ئەوڕۆ کە سەیری وێنە کۆنەکان دەکەین دەبینین پیاوان تەنانەت لە دەشت و دەر و لە ڕۆژی سەیرانی نێو باخانیشدا، بۆینباخ بە ملیانەوە بوو و قژیان هەمیشە بریانتینی لێ درابوو، ڕوومەتە کۆنەکان، چ بە کاکۆڵ و بریانتین و چ بێ ئەوانەوە نۆستالژیا دەخولقێنن. قووڵتر بوونەوەی شوێن پێی کات بە ڕوومەتی بینەر و ڕەنگ دۆڕان یان بەگشتی لە دەستچوونی پرچی ڕەش هەست بە نۆستالژیا پەرە بێ دەدا.

لە ڕوانین بۆ دوور و تا ئەو کاتەی لە بابەتەکە نزیک نەبووینەتەوە، زۆر شت وەکوو ماڵە کۆنەکەمان گەورە دێنە پێش چاو. وێناکردنی خەڵکی ئەمڕۆ لە سترانبێژەکانی شایی دەرباری کۆشکەکانی سەردەمی کۆنی ئێران و ڕۆم و شوێنەکانی تر زیاتر خولیاییە: کۆمەڵێ ژەنیاری لێزان کە دەنگی ئەفسووناوی ئامێرەکەیان، بەردەنگ دەخاتە گێژی خەیاڵ و کەیف خۆشییەوە. بەڵگە مێژینەناسییەکان لە بابەتی مۆسیقادا ئەوەمان بۆ دەردەخات کە بە وەها ئامێر و وا زانیاریگەلێک لە مۆسیقادا دەرئەنجامی ئیشەکە زۆر کرچوکاڵتر بووە لەوەی ئێمە ئەوڕۆ بیری لێ دەکەینەوە. هەرچەند لە ئامێرە کۆنەکان جگە لە واڵەی بایی، برنجەیی و پاقری شتێک بەجێ نەماوە. لانی زۆر تەنیا دەنگێک کە توانیویانە لەو واڵە سەرەکی و بۆق ئاسایە دەریبێنن بۆ بیسەری ئاسایی خەیاڵاوی نییە تەنانەت بە زەحمەت دەبیسرێت. کاتێ گوێ لە بەرهەمهێنانەوەی مۆسیقای دەرباری ڕۆم دەگرین، ڕەنگە وا هەست بکەین کە کەواتە ژەنیاری باربود و نەکیساش شتێ بووە لە ئاستی مووسیقای دووتارژەنەکانی ئەوڕۆی لادێیەکانی خوراسان: بۆ موسافیر و تووریستی ناوخۆ یەک دوو چرکەیەک سەرەنجڕاکێشە بەڵام بە خێرایی ماندووی دەکا. ئەگەر شا و شاعیر و عاریفی سەردەمی کۆن بۆ چەند کاتژمێر و لە ڕاستیدا بە درێژاییی تەمەنیان گوێگری ئەم چەشنە مۆسیقایە بوون، کەواتە مرۆڤێکی بێبەش بوون کە هیچ کات نەیانزانیوە مۆسیقا چ واتایەکی هەیە.

 تەنانەت لە ئەورووپای سەدەی حەڤدەدا ئاراستەکردنی مۆسیقا لەگەڵ شێوەی باوی ئەوڕۆدا هیچ هاوشێوەییەکی نەبووە. لەو سەردەمەدا ڕێبەری ئۆرکێسترا -وەک کەسێکی جیا لە ژەنیارەکان کە دیاردەیەکی نوێ بوو- بە چێوێکی درێژەوە لە تەختی هۆڵەکەی دەکوتا .ڕێبەری کردنی ئۆڕکێسترا بە چێوێکی کورت و بێدەنگەوە لە دەستی ڕێبەردا دواتر داهات و ساڵگارێک دوای ئەوە بە کۆمەڵێ ئاماژەی سەرەتایی بۆ ژەنیارەکان کورت کرایەوە. سەبارەت بە بێتهۆڤن نووسیویانە: زۆر خراپ ڕێبەری دەکرد لەوانەیە کپ بوونەوەی گوێچکەی و پاشان کەڕ بوونی لە دوایین ساڵەکانی تەمەنیدا تا ڕادەیەک بەرگری لە ئیشەکەی دەکرد بەڵام لە ڕاستیدا شێوەی باوی ڕێبەری کردنی ئۆرکێسترا، بەم شێوازە پسپۆڕانەی ئەمڕۆ ساڵگارێک پاش مەرگی ئەو کامڵ بوو. گرووپێک لە ئەورووپادا لەسەر ئەو بڕوایەن کە هاوکات لەگەڵ مەرگی مۆتزارت سەرچاوەی هەموو جوانییەکانی جیهان وشک هەڵگەڕا و ئەمە بۆ مرۆڤایەتی کارەساتێکی ناخهەژێن و ئاوابوونێکی تاهەتایی بوو. ئەگەر بمانتوانیبا بە ماشێنی کات “ئێچ جی وێلز” بگەڕێینەوە بۆ سەردەمانی کۆن، شێوەی ئاراستەکردن و پرۆڤەی مۆسیقا لەو سەردەمەدا نە تەنیا بۆ ئێمە خولیایی نەدەبوو، بەڵکوو نائومێدکەر و تەنانەت بێزارکەریش دەبوو. لەسەر ئیزنی لایەنگرانی نوستالژیا و ئەندامانی ئەو جەماوەرە دەکرێ بڵێین بەرهەمەکانی مۆتزارت لە ڕۆژگاری ئێمەدا جوانتر و دڵخوازتر لە سەردەمی خۆی ئاراستە دەکرێ.

لەسەر ئیزنی لایەنگرانی نوستالژیا و ئەندامانی ئەو جەماوەرە دەکرێ بڵێین بەرهەمەکانی مۆتزارت لە ڕۆژگاری ئێمەدا جوانتر و دڵخوازتر لە سەردەمی خۆی ئاراستە دەکرێ.

لای هاووڵاتیی ئاساییی ئەمڕۆ کە بە چەشنێکی تر لە کەشێکی پڕ لە  ئاسوودەیی ڕاهاتووە ، هەندێ شوێنی وەک عالی قاپوو یان تەنانەت کۆشکی گوڵستان تەنیا چەند ڤیترینێکن بۆ سەیرکردن نە شوێنێک بۆ کار و ژیان. گۆڕانی کەرەستە ماتریاڵییەکانی ژیان بە چەشنێک گۆڕانکاری بەسەر شێوە بیرکردنەوەی مرۆڤدا دێنێ کە تەنانەت کۆشکی پاشا کۆنەکانیش وەکوو ماڵ سەیر ناکات. چەند کارخانەیەک تاک و تەرا هێشتا کاتژمێری میکانیکی چێ دەکەن و کەسانێک کاتژمێری کۆکدار بە باشترین کاتژمێر دەزانن. لێرەوە تەنانەت ناکرێ باس لە ڕاهاتن بکرێ، بە وەلانانی عادەتێک وەک کۆککردنی کاتژمێر لە ڕاستیدا نابێ هێندە دژوار بێ کە ببێتە هۆی خوماری یان خاوێر بوون. تەنانەت هەندێک لە لایەنگرانی کاتژمێری کۆکدار ڕەنگە نەکرێ لە ڕووی ڕواڵەتی کاتژمێرکەوە پەی بە چۆنییەتی شێوازی کارکردنی پشتی میلەکانی ئەو کاتژمێرە ببەن، بەڵام کاتێ لەم خاڵە تێگەیشتن، ڕەنگە لە بەرانبەر کاتژمێری دیجیتاڵیدا کاتژمێری کۆکی بە باشتر بزانن، تەنانەت کەسانێک بەبێ ئەوەی بڕوایان بە عیبایەت کردن لە کاتێکی دیاریکراودا هەبێ کاتی نوێ بە دەستکرد و ساختە دەزانن و بڕوایان بە پاپەندبوون بە هەمان کاتی کۆنە.

“ڤلادیمر نابۆکۆڤ” هونەر وەک حەسرەتێک بۆ لە دەستچوونی جوانی دەبینێ. ئەی ئەو هەموو وێنەیەی کە پەیوەندییان بە ڕابردووەوە هەیە هونەرین؟ چوون وەبیرهێنەری کۆمەڵێ جوانی لە دەستچوون؟ لانی کەم لە زۆر شوێندا یادەوەریی ئێمە دەورووژێنن. بەڵام لە وەبیرهێنانی ڕۆژگاری ڕابردوودا چ شتێک شاردراوەتەوە کە فرمێسک بە چاوماندا دێنێ؟ له بابەتێکدا وەکوو سەیرکردنی تێپەڕبوونی ڕۆژگاری لاوێتی، دەکرێ هۆکاری ئەم حەسرەت و پەژارە ڕوونتر ببینرێ، بەڵام جیا لە ئاخ و داخ بۆ جوانی لە دەستچوو، تەنانەت ئەو کەسانەی بە تێپەڕبوونی کات لە ڕووی ڕواڵەتەوە پێش کەوتوون بە وتەی سەعدی: بە حەسرەتەوە ئاوڕ لە دوا دەدەنەوە. دەکرێ بەشێک لە هۆکاری پەژارە بۆ ڕابردوو لەم خاڵەدا بدۆزرێتەوە کە تاک توانای ئەمڕۆکەی خۆی لەگەڵ بێبەش بوون لە ڕابردووی خۆیدا هەڵدەسەنگێنێ و ئاخ هەڵدەکێشێ کە ئەگەر ئەو دەرفەت و تواناییەی ئەمڕۆ هەیەتی لە ڕابردوودا هەیبا، دەکرا چ کەڵکێکی لێ وەربگرێ .تەمەن بۆی هەیە ببێتە هۆی شکۆمەندی و زۆر شت بە تێپەڕبوونی کات بەدەست دێن: لەوانەیە گەیشتن بە ماڵ و سامان و متمانەبەخۆبوون، کۆکردنەوەی ئەزموون و زانیاری و وانەوەرگرتن لە هەڵەکانی پێشوو، بەدەستهێنانی ڕادەیەکی کەم لە هەرشتێکی دڵخواز دەبێتە هۆی تامەزرۆییەکی بێسنوور بۆ وەدەستهێنانی هەمان ئەو شتە بە ڕادەیەکی زۆرتر. بەبێ شیانی بەراوردکردن، هەست کردن بە کەموکۆڕییەکانیش لای مرۆڤ سەر هەڵنادا و ڕەنجەڕۆییش مانایەکی نامێنێ جگە لە نەگەیشتن بە ئامانج یان مەبەستێکی دیاریکراو. حەسرەت و خەفەتی ڕابردوو، لە هەندێک شوێندا هاوشێوەکردنی توانای ئەمڕۆیە لەگەڵ هیواکانی دوێنێدا. ئەگەر ئەو زانیاری و توانایییەی ئەمڕۆمان لە ساڵانی ڕابردوودا هەبوایە، دەرکە داخراوەکان لە ڕووماندا دەکرانەوە و بەسەر کۆسپ و تەنگژە و لەمپەرەکانیشدا زاڵ دەبووین.

 نۆستالژیا ئەگەرچی لە ناخی خۆیدا هەڵگری کۆمەڵێک ڕەگەزی سۆزدارانەیە، بەڵام لە هەمان کاتدا لایەنی عەقڵانیش بوونی هەیە، ئەو عەقڵەی کە بە تێپەڕبوونی کات بەدیهاتووە و لە ئاوڕدانەوەیەکدا ئەو کێشە و گرفتانەی کە پێشتر وەک بابەتێکی دژوار دەیاننواند، چارەسەری کردوون. لای ئەو کەسانەی کە درێژە بە شێوە ژیانی ساکاری باوکانی خۆیان دەدەن، هەستی پەژارە بۆ ڕابردوو و خەمخۆری لە سەرهەڵدانی ئێش و ژانی جەستەیی و ڕەنجی بەساڵا چوون سنووردار دەبێتەوە، تەنانەت لەم هەستەشدا کەسانی ئاساییتر بە بازنەیەکی بەرتەسکتر لە ئەزمووندارێتی، لە ڕووی فەلسەفییەوە سەر بە ڕێبازی ڕەواقیگەرین و دڵیان سپاردۆتە جەبری ژیان و چارەنووسی ڕەها و ڕاشکاوانەی مرۆڤەوە. ئەو شتەی وا نۆستالژیا دەکا بە هەستێکی ئازاردەر و هەمیشەیی لە ڕاستیدا جۆرێک حەسرەتە بۆ نەبوونی پێداویستییەکانی ئەمڕۆ لە بارودۆخی دوێنێدا، نە تەنیا هەر بۆ ئەو شتەی کە دوێنێ هەبووە و ئەمڕۆ لە دەست چووە .کاتێ  بۆ ویستی بێئاکام یان هیوای وەدینەهاتووی دوێنێ پەژارەیەکی وامان نییە، بێگومان دەستمان بە زۆرێک لە ویست و داخوازییەکانی دوێنمان ڕادەگات. هەندێک شت کە ڕۆژگارێ بە هیوابووین بە دەستی بێنین ئەمڕۆ وەک شتێکی زۆر ئاسایی دێنە پێش چاو. بەڵام لە هەمان کاتدا ئازارمان دەدەن: ئەوەی ئەمڕۆ بە ئاسانی دەکرێ هەمانبێ و دوێنێ پێمان خۆش بوو ببینە خاوەنی، بەڵام بۆمان نەبوو. هەر لەم ڕووەوە، هەستی نۆستالژیایەکی درێژخایەن و هەرە قووڵ بڕێجار دەگاتە ئەو شوێنەی حەسرەتی ئەو شتانە بخۆین کە قەت بوونیان نەبووە.

داڕووخانی کۆشکی ئاواتەکان ڕاستییەکی حاشاهەڵنەگرە و بەگشتی وەهم نییە. چ لە ژیانی تاکەکەسی و چ لە ژیانی کۆمەڵایەتیشدا کەسانێک بەخت لە گەڵیان یار نەبووە و لەسەر ئەسپ  کەوتوونەتە خورارەوە و خۆیان خاوەنی ئەو مافە دەزانن کە لە چەرخی گەردوون گلە و گازندە بکەن و بە یادی ڕۆژانی پڕ لە خۆشی ڕابردوودا تازیەتباربن. دیاریکردنی سنوورێک لەنێوان ڕۆژانی خۆشی ڕابردوو و ڕۆژگاری ناحەزی ئەمڕۆدا ئیشی بیر و هزری تاکە . بڕێ کەسیش لە ڕوواڵەتدا بە تێپەڕبوونی کات هیچ شتێک لە دەست نادەن ، بەڵام لە گۆڕانکاریی بەسەر باروودۆخی ژیاندا و بە تێکچوون یان ترازانی پێوەندیی داب و نەریتیش قەت خۆشحاڵ نین. حاجی مەهدیقولی هیدایەت [موخبێرولسەلتەنە] سەرۆکوەزیری ئێران لە ساڵەکانی ١٣٠٦- ١٣١٢ حەسرەتی ئەو ڕۆژگارە خۆشەی هەبوو کە هەموو کەس بەو شتەی کە هەیبوو دڵخۆش بوو :

“ئێمە خاوەن ژیانێک بووین سادە، ئارام، دوور لە کەڵکەڵە و ڕق و قین و خۆخستنە ژێر باری ئەرک و زەحمەتەوە. تاقە ژوورێک بۆ ژیان بەس بوو، لەوێ دەژیاین، دەنووستین، خواردنمان دەخوارد. ئەمڕۆ ژووری نووستنی جیاواز، قەرەوێڵە، ژووری خواردنی جیاواز، کەلوپەلی خواردن، ژووری کار، ژووری میوان و تەنانەت ژووری قوماریش بە پێویست دەزانن… دەبدەبەی فەڕ و شکۆیەکیش ئەگەر لە خانووەکاندا هەبا شاراوە بوو، بەپێچەوانەی ئەو شتەی ئەمڕۆ لە سینەما، هۆتێل، چێشتخانە، کافتریا و تەنانەت لە شیرینی فرۆشییەکانیشدا بە ئاشکرا دەیبینین. هەموویان بوونەتە هۆی ئیرەیی بردن و ڕکابەریی و لە هەمووشیان خراپتر بۆتە هۆی داڕووخانی بنەماڵە و پەرەسەندنی بێ ئەخلاقی و لەشفرۆشی.”

 لە باسەکەی موخبێرولسەڵتەنەدا سەبارەت بە ڕۆژانی خۆشی لە دەستچوو، ئەگەر لەبری “ئێمە ژیانێکی سادەمان هەبوو” بخوێنینەوە: “ئەوان ژیانێکی سادەیان هەبوو بەڵام فێربوون کە زێدەخوازی بکەن” ئەودەم مەبەستی سەرەکیی باسەکەی ڕوونتر دەبێتەوە.  ئەو شێوازی ژیانی شکۆمەند و شاهانەی خۆی سروشتی و ئیلاهی چاو لێ دەکا و باسەکەی لەسەر هەڵسوکەوتی ئەو کەسانەیە کە پارووی گەورەتر لە زاریان هەڵدەگرن و چوارچێوە و سنوورەکانی چینایەتی تێک دەدەن.

کاکڵی باسەکەی ئەو، بەرزبوونەوەی ئاستی چینایەتییە نە ستایشی ژیانی شکۆمەند و شاهانە یان ئیدانەی ماڵ و ژیانێکی بێکەموکۆڕی. هێشتا کەسانێک هەن کە هەر ئێستەش بە دەست هەمان شتەوە دەناڵێنن کە سەردەمانێک موخبێرولسەڵتەنە دەیناڵاند، ئەم گلەیی و گازندەیەش کۆتایی پێ نایەت لەبەر ئەوەی  گۆڕانکاری لە ئاست کۆمەڵگا و جیهاندا بەردەوامە. کەسانێک جیهانی هاوچەرخ وەک جیهانێکی دۆڕاو و بێ بەها چاو لێ دەکەن لەبەر ئەوەی پێیان وایە ئەمڕۆ وەک ڕۆژگاری ڕابردوو مرۆڤ و شتەکانی دەوروبەری بایەخێکی ئەوتۆیان پێنادرێ. کەسانێک خەمی دابەزینی کوالیتی شتەکان دەخۆن: ئەو ئۆتۆمبێلانەی لە پلاستیکی گووشراو بەرهەم هاتوون و فەرشگەلێک کە بە ڕەنگ و هەودای دەستکرد چنراون. فەرشی گران بەها و ئۆتۆمبێلی شاز و دانسقە ئێستاش بوونی هەیە، بەڵام بە نرخێکی زۆرترە  دەخرێتە بازاڕەوە. کەواتە هیچ شتێ تیا نەچووە بەڵکوو ئاست یان ڕادەی جیاوازییەکان ڕووی لە هەڵکشان کردووە. ئەوەی سەردەمانێ تەنیا ڕێژەیەکی کەم دەستیان پێ دەگەیشت ئەمڕۆ کۆمەڵێ کەس دەتوانن بە دەستی بێنن بەڵام دیسان ڕێژەیەکی کەم ئەو شتانەیان هەیە کە بۆ هەموو کەسێ خەون و خولیایە.

کەسانێکیش هەن کە خەمی ئەو شتانە دەخۆن کە هیچ کاتێک پێوەندیی بەوانەوە نەبووە. هەندێ کەسیش خەمی ئەوە دەخۆن کە بۆچی تەمەنیان بەفێڕۆ داوە و بەدوای کار و بیزنێسی پڕقازانجدا نەڕۆیشتوون، وەها کەسانێک کە هاوکات هەست بە پەژیوانی دەکەن هۆکاری سەرەکیی دواکەوتنیان، کەمتەرخەمی بەرانبەر بە ماڵی دنیا دەزانن. بەڵام ئەگەر ئەمڕۆ پارە یان نەختینەیەک لە کیسە و جانتادا هەبێ، دەرفەت بۆ بازرگانی و قازانج کردن زۆرتر لە هەموو کاتێکی تر بۆ کەسەکان ڕەخساوە. وەها پەژارەیەک بۆ دەرفەتەتێکی وەهمی و خەیاڵاوی نە سۆزدارانەیە و نە عەقڵیشە، بەڵکوو تەنیا خەون و خەیاڵێکی خاو و نۆستالژیایەک لە جۆری هەرە قووڵیەتی. محەمەدڕەزا پاڵەوی لە جیهانی شاهانەی خۆیدا بەداخ بوو کە لە کاتی سوار بوونی گوێدرێژدا دەکرێ کتێب بخوێنیتەوە بەڵام کاتێ ئۆتۆمبیلی جیپ لێدەخوڕی ئەم هەلەت بۆ ناڕەخسێ. دەکرێ ئەو نۆستالژیایەی ئەو لە جۆری سووکەڵە دابنێین، چوون لە هەمان کاتدا کە بیری گوێدرێژە دێرینەکانی دەکرد بە جیپیش دڵخۆش بوو.

نۆستالژیا هەستی ئامادەبوون و وەبیرهێنانەوەی ڕابردووە، تەنانەت گەڕانەوەیە بۆ ڕابردوو وەک ئەوەی کە بوونی هەیە و هەمیشە لە بەردەستدایە.

نۆستالژیا هەستی ئامادەبوون و وەبیرهێنانەوەی ڕابردووە، تەنانەت گەڕانەوەیە بۆ ڕابردوو وەک ئەوەی کە بوونی هەیە و هەمیشە لە بەردەستدایە. کەسانێک وتوویانە ڕابردوو ڕۆیشتووە و هیچ شتێک جگە لە ئێستا بوونی نییە و تێگەیشتنی ئێمەش لە بوونی خۆمان کۆمەڵێک ئەزموونی ئێمەیە لە ڕابردوو لەگەڵ وێنا کردنمان لە داهاتوو. لایەنگرانی فەلسەفە بە باس‌ کردن لەسەر لایەنگری لە یەکێ لەم دوو بۆچوونە درێژە بەم بابەتە دەدەن، لەم نێوانەدا کۆمەڵێک بیرۆکەی ناسینی کارکردی مێشک پشتگیری لە بۆچوونی دووهەم دەکەن: ئەم هەستەی کە ئەم ساتە و ئەم دیمەنەم پێشتر بینیوە و ژیان یا چارەنووسی من سێناریۆیەکی لە پێشدا نووسراوە لەسەر لەوحێکی پارێزراو لە ڕۆژی ئەزەلەوە. کۆمەڵێک ئەزموونی وەها کاتی و تێپەڕ دەبنە هۆی ئەوەی ڕابردوو به هەمان ڕادە لە زەیندا ئامادەیی هەبێ کە چرکەساتی ئێستا و هەنووکە لە بەردەستدایە.

هەڵاتن بەرەو ڕابردوو وەک بەهەشتی لە دەستچوو یەکێک لەو ڕێگایانەیە کە لە ڕێژەی ناڕەزایی لە دۆزەخی ئێستامان کەم دەکاتەوە و لە هەمان کاتدا چارەسەر و ساڕێژه بۆ ئێش و ژانی عەوداڵ بوون لە بەرزەخی جیهانی ڕاستەقینەدا. لە سینەما و ئەدەبیاتی نۆستالژیکدا کەسەکان هەر هەموو جلوبەرگی نوێ و بریقەداریان لە بەرە و ڕێک و پێک قسە دەکەن. بەڵام محەمەد مەسعوود بەرپرسی کوژراوی ڕۆژنامەی “مرد امروز” لە بیستەکاندا لە کتێبی “بەهاری تەمەن”دا لە بیرەوەرییەکانی ڕابردوویدا لە شاری قوم و سەبارەت بە  کارەساتی شەڕی جیهانیی یەکەم لە دەیەی بیستی هەتاویدا وا باس لەو یادەوەرییە دەکات کە مردووەکانیان بەبێ شتن پۆل پۆل لە چاڵ دەناشت و بە بەرد و خاک دەیانپۆشین. لە قاتوقڕی ناخهەژێنی ئەو ساڵانەدا کە بە هۆی ئەوەوە خواردنی گۆشتی سەگ و پشیلە ببووە خواردەمەنی ئاساییی خەڵک و ئاڵفەکانی بیابان و ڕەگی درەختەکان لە لایەن برسییەکانەوە پەلامار دەدران و،  خواردنی مرۆڤ بە هۆی برسییەتی زۆرەوە منداڵەکان یەکە یەکە لە کۆڵاندا دەڕفێندران و ون دەبوون، ئەو بەهارە لە کوێ و ئەم بەهارەش لە کوێ.

لە نووسراوەکانی هاوچەرخی تافی لاویەتی “محەمەدتەقی بەهار”یشدا ، سەرەڕای هەڵەی ڕێنووسی  لەگەڵ گلەیی و بناشتی زۆر لە جەوری خەڵکی و ڕۆژگار بەرەوڕوو دەبینەوە. بەڵام لایەنگرانی نوستالژیا بەگشتی هەندێ شت لەوانی تر و لە خۆشیان ناشارنەوە و ڕۆژانی ڕابردوو ئایا لە ڕاستیدا بە هەمان ڕادە کە بڕێ کەس بیری لێ دەکەنەوە و تێدەکۆشن بەوی تری بیسەلمێنن، دڵخواز بوو؟ وڵامی ئەم پرسیارە پەیوەستە بە دنیابینیی کەسی چاودێرەوە و ئاستی ڕەزامەندی ئەو کەسە و ئەوەی کە لە ڕابردوودا چ ئاواتێکی بووبێ و چ کەموکۆڕییەکی لە ژیانیدا هەست پێ کردبێ و ئێستاش لە خەمی چ شتێکدا بێ. نوستالژیا دۆخێکە زۆر جار سۆزدارانە و تۆزێکیش عاقڵانە. هەم پەیوەستە بە شێوازی ڕوانینی ئەو بۆ جیهانی بگۆڕ و ژیانی ناسەقامگیری خۆی. لە نەبوونی هاندەرێکی دەروونی لە ئێستادا و ئامانجێک بۆ داهاتوو، لەگەڵ ڕابردوودا دەکرێ بژیت، بەڵام ئەوەی لە خودی ڕابردووشدا بکرێ بژیت، خۆی جێی گومانە.

سەرچاوە: بەشێک لە کتێبی: دفترچە خاطرات و فراموشی، محمد قائد، چاپ دوم. انتشارات طرح نو ١٣٨٤

The post سەبارەت بە نۆستالژیا appeared first on ژنەفتن.

هاوینی ئەمساڵ (٢٠١٩) لە سیمفۆنی ئۆرکێسترای لەندەن چاوم بە نۆسێدا کەوت، ڕۆژێک پێشتر ئۆرکێستراکە ڕێگەیان لێگیرابوو بە گەشتێک بەرەو ڕیگای پایتەختی لاتیڤیا بەڕێکەون، چاوم پێی کەوت تاوەکوو باسی ئاڵنگارییەکانی بەردەمیان بکەین لەکاتی ئامادەکردنی سیمفۆنی چوارەمدا، هەروەها باس لەوە بکەین چۆن کاتی خۆی سیمفۆنییەکە لەژێر کاریگەری هێرشەکانی ڕۆژنامەی پڕاڤدای زمانحاڵی یەکێتی سۆڤییەت نووسراوە و کاریگەری ئەو ساتەوەختانەی‌ بەسەرەوەیە، چونکە شۆستاکۆڤیچ پێشتر بەهۆی ئۆپێرای (لەیدی مەکبێسی متسێنسک) لە لایەن ڕۆژنامەکەوە هێرشێکی توند و ناڕەوای کراوەتە سەر و، سیمفۆنی چوارەمی وەک کاردانەوەیەکە بۆ ئەو تەنگەژە و دۆخە ئاڵۆزەی ئاوازدانەری تێدا بووە، هەروەها باسێکیش لە پێشوازی و کاردانەوەی خەڵکی بکەین بۆ موزیکی شۆستاکۆڤیچ لە بەڕیتانیا و ئیتاڵیای نیشتمانی نۆسێدا.

پ: سیمفۆنی چوارەم یەکێکە لەو سیمفۆنیانەی شۆستاکۆڤیچ کە بەراورد بە سیمفۆنییەکانی تر کەمتر کاری لەسەر کراوە و گرنگی پێدراوە، هیچ بیردۆزێکت هەیە کە بۆچی بەو شێوەیە؟

نۆسێدا: بەڵێ، سیمفۆنی تر هەن کە ڕیکۆرد و تۆمارکراوەکانیان زیاترە لە سیمفۆنی چوارم، وەک سیمفۆنییەکانی ٥، ٨، ٩، ١٠. سیمفۆنی چوارەم یەکێکە لەو سیمفۆنیانەی کە زۆر چێژ لە ڕابەرێتیکردنی دەبینم، نەک وەک کارێکی شۆستاکۆڤیچ، بەڵکو هەر بە گشتی حەزم لێیەتی. سکێڵەکەی [کە C ماینەرە] یەکێکە لە هۆکارە سەرەکییەکانی پشتگوێخستنی پارچەکە، هەروەها ڕاستییەک هەیە پێویستە بیزانین ئەویش ئەوەیە جوڵەی یەکەمی سیمفۆنییەکە زۆر زۆر قورسە، نەک لە ڕووە تەکنیکییەکەوە بەڵکو لەو ڕووەوە قورسە که‌ ڕێگەیەکی موزیکی شیاو بدۆزیتەوە تا بچیتە ناویەوە. شۆستاکۆڤیچ سیمفۆنییەکەی بە ئایدیا هەمەجۆرەکانی خۆی پڕکردووە، هەروەها لە ڕووی سازاندن و ڕێکخستنەوە کارێکی نایابی کردووە، بەڵام لە ڕووی پێکهاتە و ستراکچەرەوە سیمفۆنییەکە وەک کارەکانی تری نییە؛ ناڵێم سیمفۆنییەکە خراپ دروستکراوە، بەڵام ئەو گرژی و توڕەییەی کەمتر تێدایە کە خەسڵەتێکی دیاری موزیکی شۆستاکۆڤیچە.

با کەمێک زیاتر لە ئاڵنگارییەکانی جوڵەی یەکەم تێبگەین، فیوگ (جووتەئاواز)ێکی سەخت و گەورە لە کۆدا’کەدا (پارچەیەکی جوڵە موزیکییەکە) هەیە، کە زۆر قورس و ئاڵۆزە بۆ ئامێرە ژێدارەکان، پێویستی بەوەیە تێمپۆ (خێرایی پارچە موزیکییەکە) تا ڕادەیەک خێرا بێت کە بەرگەگرتنی ئەستەمە: دوا بەدوای ئەوە ئامێرە فودارەکان، پیاکێشەرەکان و مسدارەکان دێنە ناو ئاژاوە موزیکییەکەوە و دۆخێکی ئاڵۆز بۆ هەمووان دروست دەبێت و وریایی زۆری دەوێت. هەروەها ئەم پارچەیە پێویستی بە ئۆرکێسترایەکی گەورە و ئەندام زۆر هەیە، بۆیە ئامادەکردن و تۆمارکردنی تێچوویەکی زۆری هەیە… بۆیە ئەگەر ئەو بژاردەیەت نەبێت بە ڕاستەوخۆ سیمفۆنییەکە پێشکەش بکەیت، زۆر زۆر سەختە کە کەسێک بدۆزیتەوە تا تێچووی ئامادەکردنەکە و پارەی ستۆدیۆی تۆمارکەرت بۆ لە ئەستۆ بگرێت! بۆ بابەتی شوێن و دەنگیش: پێویستی بەوە هەیە لە شوێنێک ئەنجام بدرێت کە بەرگەی دەنگی زۆر چڕ و بەرز بگرێت، هەروەها پێویستە شوێنەکە توانای ئەوەی هەبێت جێی ئەو هەموو موزیکژەنەی تێدا ببێتەوە و پانتاییەکی باشی هەبێت.

پ: ڕووداوە سیاسییەکانی ئەو سەردەمە تا چەند کاریگەریان لەسەر کارەکە هەبووە، بە تایبەت پەیوەندی گرژ و ئاڵۆزی شۆستاکۆڤیچ لەگەڵ حکومەتەکەی ستالیندا؟

نۆسێدا: نووسین و ڕێکخستنی سیمفۆنی چوارەم هاوکات بووە لەگەڵ هێرشە ناڕەواکانی ڕۆژنامەی پڕاڤدا بۆ سەر شۆستاکۆڤیچ، کە هۆکارەکەی ئۆپێرای (لەیدی مەکبێسی متسێنسک) بووە، بەڵام ئەو بەردەوام بوو لە کارکردن لەسەر سیمفۆنییەکە و نەوەستا. ئەوەی بەسەر ‘شۆستاکۆڤیچ’دا هات سەخت و دڵڕەقانە بوو، چونکە یەکەم نمایشی (لەیدی مەکبێس) سەرکەوتنێکی گەورەی بەدەستهێنا، تەنانەت لە سەرەتادا خودی ستالین ئۆپێراکەی بەدڵ بووە، بەڵام دوای چەند نمایشێک ئیتر ئۆپێراکە قەدەغە کرا (ڕەنگە بەهۆی ئەوەوە بووبێت کە ستالین بە شێوەیەکی نەرێنی کەوتبێتە ژێر کاریگەری ئەندرێ ژدانۆڤ). موزیکەکەیان بە گەرەلاوژێیەکی مۆدێرنانە ناوبرد و ڕەتکرایەوە، پێیان وابوو موزیکێک نییە بۆ خەڵک بێت و لە سوودی خەڵکی بێت: بە ڕاستی ئەوەی کرا دزێو و ناشیرین بوو، ڕەفتار و هێرشێکی لەو شێوەیە لە وڵاتەکە ڕۆح و دڵی زۆر ئاوازدانەری تری شکاند.

هێشتا نازانم شۆستاکۆڤیچ چۆن و بۆچی بەو خێراییە و لەپڕ کەوتە ناو ئەو ئاگرەی حکومەتی سۆڤییەتەوە، بۆ ئەوەی لەو دۆخە ڕزگاری ببێت دەستی کرد بە نووسینی سیمفۆنی پێنجەم و، سیمفۆنی چوارەمی کشاندەوە. بە تێڕوانینی من، ئەگەر بڕوانین لە سیمفۆنی دووەم و سێیەم، پێم وانییە سیمفۆنی چوارەم هێندەی ئەو دووانە سەرەڕۆ و چاونەترسانە بووبێت (بە تایبەت سیمفۆنی یەکەم کە توند و بڵندە و کاری سەردەمی لاوی شۆستاکۆڤیچی بلیمەتە): سیمفۆنی چوارەم کارێکی زەبەلاحە و دڕندانەیە، بەڵام بەو شێوەیە شێواو و نەشاز نییە، کە ژدانۆڤ ناویناوە گەرەلاوژێ!

پ: سیمفۆنی ئۆرکێسترای لەندەن لە کۆتایی ساڵانی ١٩٩٠دا بە ڕابەرێتی مستیسلاڤ ڕۆسترۆپۆڤیچ و لە فێستیڤاڵێک کە تایبەت بووە بە شۆستاکۆڤیچ بە ڕاستەوخۆ کاریان لەسەر تۆمارکردنی سیمفۆنی چوارەم کردووە – تۆ ئەوکات لەوێ ئامادەبوویت؟

نۆسێدا: نەخێر، لە ڕاستیدا ئاشنای ئەو تۆمارە نیم (بەڵام بە باشی ئاشنای سیمفۆنی یازدەم)، دەزانم کە ڕۆسترۆپۆڤیچ خۆشەویستییەکی زۆری بۆ سیمفۆنی چوارەم و (لەیدی مەکبێس) هەبووە. لە ڕاستیدا وا دەردەکەوێت سیمفۆنی چوارەم سیمفۆنییەک بێت کە زۆربەی ڕابەرە ڕووسییەکان خۆشەویستییەکی قوڵیان بۆی هەبێت: لە یادمە وەرزی 2002-2003 بوو کە ڕۆیشتمە ئۆرکێسترای ماریانسکی و لەوێ بە ڕابەرێتی ڤالێری گێرگیێڤ گوێم لە پێشکەشکردنی سیمفۆنییەکە بوو و ناوازە بوو، هەروەها پێویستە دانی پێدا بنێم کە ئەوکات بە باشی ئاشنای ئەم کارە نەبووم، بەڵام کاریگەری زۆری لەسەر دروست کردم. هەروەها لە هەمان وەرزدا یوری تەمیرکانۆڤ لەگەڵ ئۆرکێسترای ساینت پیتەرسبۆرگ سیمفۆنییەکەیان پێشکەش کرد و ڕابەرێتی کرد، کە ئەو پێشکەشکردنەش زۆر تایبەت بوو.

پ: لە ئیتاڵیا پێشوازی و کاردانەوەی خەڵکی بۆ شۆستاکۆڤیچ چۆن بوو کە خۆشت هەر لەوێ گەورە بوویت؟

نۆسێدا: ئەوکاتەی قوتابی بووم شۆستاکۆڤیچ لە ئیتاڵیا گوێگرێکی زۆری نەبوو، ئێستا کەمێک باشترە، کەچی لە بەڕیتانیا گوێگرێکی زۆری هەیە و هەمیشەش وابووە و پلیتەکان بە باشی دەفرۆشرێن. ڕەنگە بەشێکی بەهۆی ئەوەوە بووبێت کە شۆستاکۆڤیچ هاوڕێیەکی نزیکی بنجامین بریتن بووبێت و، ڕۆسترۆپۆڤیچ ڕێکخەری ئەم پەیوەندییە بووبێت… هەروەها پێم وایە ڕەگەز و شتانێک لە موزیکی شۆستاکۆڤیچدا هەبن کە زووتر و باشتر پەیوەستی لەگەڵ گەلانی باکووردا دروست بکات: ئاوازدانەرانی وەک ژان سیبێلیوس و کارڵ نێڵسن زیاتر لە بەڕیتانییەکانەوە نزیکترن و دەبوو کاریگەریان زیاتر بووایە، بەڵام هێشتا هێندەی شۆستاکۆڤیچ لە بەڕیتانیا بەناوبانگ نین و شەعبیەتیان نییە. بێگومان لە ئیتاڵیاش ئەگەر سیمفۆنی ٥ و ٨ پێشکەش بکەیت گوێگر و ئامادەبوویەکی زۆری دەبێت، بەڵام بۆ سیمفۆنییەکانی ١٥، ١١ و ٤ بەو شێوەیە نابێت! بەشێکی لەبەر ئەوەبوو کە بە سیمفۆنییەکانی ٥، ٨، ٤ دەستم پێ کرد: لەبەر ئەوە نەبوو کە لە سیمفۆنییەکانی ١١ و ١٥ بترسم، بەڵام کاتێک سەرنجت دەخەیتەسەر ئەو سیمفۆنیانە زانیاری باشتر دەزانیت و تێگەیشتنت بۆیان فراوانتر دەبێت، بە شێوەیەک دەیانبینیت و لێیان تێدەگەیت کە پێشتر تێگەیشتنێکی لەو شێوەیەت بۆیان نەبووبێت و دەتوانیت باشتر لە زمانەکەیان تێبگەیت. لە سیمفۆنییەکانی ١٤ و ١٥ شۆستاکۆڤیچ زیاتر سەرنج و تەرکیزی لەسەر ڕۆڵی ئاوازدانەرە: تاوەکوو کۆتایی ژیانی ئەم کاریگەرییەی لەسەر دەمێنێتەوە، زۆر بیری لەوە کردۆتەوە کە چۆن هونەرمەندەکان دەتوانن بە هونەرەکەیان کاریگەری لەسەر کۆمەڵگە دروست بکەن و بەرەو ئاقارێکی باشتری ببەن، تەنانەت ئەگەر پێچەوانە و دژی ئاکاری خۆشیان بێت. پێویستیت بە جددیبوون هەیە تا نزیک ببیتەوە لەو سیمفۆنیانە و لێیان تێبگەیت، هەر لەبەر ئەوەش بوو بڕیارماندا کاریان لەسەر بکەین: ئەم وەرزە کار لەسەر سیمفۆنییەکانی ٦، ٧ و ٩ دەکەین، وەرزی داهاتوو کاری لەسەر ١٤ و ١٥ دەکەین.

پ: یەکەم کاری شۆستاکۆڤیچ کە تۆمارت کرد ساڵی ٢٠٠٦ لەگەڵ ئۆرکێسترای BBC بوو – ئەوە چۆن ڕوویدا و پێکهاتن؟

نۆسێدا: بەڵێ، سەرەتا کارمان لەسەر پارچەی (وشەکانی مایکڵئەنجێڵۆ) و (شەش هۆنراوەی ماریانا تسڤێتایێڤا) کرد، دواتریش کارم له‌سه‌ر سیمفۆنی (ئۆکتۆبەر)ی شۆستاکۆڤیچ کرد، هەمووی بەشێوەی دیسک بوو. کۆمپانیای چاندۆس داوایان لێکردم پێکەوە پڕۆژەیەک ئەنجام بدەین بەهۆی ئەوەی بە باشی کارم لەسەر (وشەکانی مایکڵئەنجێڵۆ) کردبوو و تێکەڵی بووبووم – هەروەها ئاگاداری ئەوە بوون پەیوەندیم لەگەڵ ئۆرکێسترای ماریانسکیدا هەیە، ئیتر پێیانخۆش بوو ڕۆحە ئیتاڵییەکەی من و ڕۆحە ڕووسییەکەی شۆستاکۆڤیچ کۆبکەنەوە و ئاوێزانیان بکەن!

شۆستاکۆڤیچ (مایکڵ ئەنجێڵۆی) نەک وەک پەیکەرسازێک بەڵکو وەک نووسەرێکیش خۆش ویستووە، مایکڵ ئەنجێڵۆ ١٦٦ چامەی موزیکی نووسیوە، کە تێگەیشتنیان بۆ قسەکەران و ئیتاڵییە مۆدێرنەکانی ئەمڕۆ ئاڵۆزە، تەنانەت زمانەکەی زۆر لەو زمانە کۆنترە کە دانتێ ئەلێگری (کۆمێدیای ئیلاهی) پێ نووسیوە.

سکێڵ و تۆنی زمانەکەی هەر وەکوو پەیکەرەکانی ناوازەیە، مەزن و فراوانە و لە ستایلدا نزیکە لە کلاسیکەوە، بۆیە شۆستاکۆڤیچ داوای لە کەسێک کردووە وەریبگێڕێتە سەر ڕووسی کۆن، تاوەکوو دەقەکە کوالێتییەکەی لەدەست نەدات؛ بیرمە لەکاتی تۆمارکردنیدا گۆرانبیبێژەکەمان ئیڵدار ئەبدرازاکۆڤ (کە هاوڕێیەکی نزیکمە) لێم پرسی کە لەو زمانە ڕووسییە تێدەگات، گوتی “لە واتا گشتییەکەی تێدەگەم، بەڵام بە دڵنیاییەوە لە هەموو وشەیەکی تێناگەم – زمانەکە زۆر کۆنە بەڵام مەزن و ناوازەیە”.

The post “جاناندرێیا نۆسێدا” دەربارەی “شۆستاکۆڤیچ” دەدوێ appeared first on ژنەفتن.

گەلێک ساڵ بەر لەوەی لە کوردەواریی نەریتپەروەردا مومکین بێ، چوار کوڕی لاو لە تبلیسی سۆڤیەت یەکەمین کۆمی ڕاکی کوردییان لە جیهاندا بونیات نا.

کۆما وەتەن (گرووپی نیشتمان) ساڵی ١٩٧٣، لەلایەن سێ کوردی ئێزدی و ئەرمەنییەکەوە دامەزرا. سۆلیستی گرووپەکە کەرەم گەردەن‌زەری لە شاری تبلیس، بەشێک لە کۆمەڵگا کوردییە بچووک بەڵام زیندووەکەی ناوچەی قەوقاز، هاتووەتە دنیا و هەر لەوێش گەورە بووە. بەڵام ڕەچەڵەکی بنەماڵەکەی دەگەڕێتەوە بۆ پارێزگاکانی قەرس و وان لە باکووری کوردستان، کە ئەمڕۆکەش گەلێک کورد لەوێ دەژین.

شیعری یەکێک لە گۆرانیەکانی گرووپەکە بە ناوی “وەلاتێ مە” (وڵاتی ئێمە)، بەمجۆرەیە: “کوردستان وڵاتی باب و باپیرانمانە، نیشتمانی دایک و بابی گەلەکەمانە. ئەم گۆرانییە بۆ تۆیە، کوردستان، بۆ چیا و کانییەکانمانه. ئێرە زێد و ماڵی ئێمەیە.”

ئەم جۆرە هەست‌دەربڕینە، واته گۆرانی گوتن به زمانی کوردی، لەو کاتەدا لە دەورووبەری وڵاتی تورکیا، وڵاتێک کە تا سەرەتاکانی ساڵی 1990 قسەکردن به زمانی کوردی تێیدا قەدەخە بوو، نامومکین بوو. بەکارهێنانی وشەی “کوردستان” لە پەرلەمانی تورکیا هێشتا هەر ڕێگەپێنەدراوە.

بەڵام لە کۆمەڵگای فرەنەتەوە و کراوەی تبلیسی ئەو کاتەدا، کۆما وەتەن نە تەنها ئیزنی پێ دەدرا مۆسیقا پێشکەش بکا، بەڵکوو لەلایەن حکوومەتەوە پاڵپشتی لێ دەکرا. شاری تبلیس لە سەردەمی سۆڤیەتدا یەکێک لە ناوەندەکانی ڕاک بوو، هەروەها ساڵی 1980 میوانداریی یەکەمین فستیڤاڵی فەرمیی ڕاک لە یەکێتی سۆڤیەتدا کرد.

یەکێک لە پاڵپشتەکانی گرووپەکە، ڕووناکبیر و سیاسەتوانی کورد-گورجی، کەرەم ئانقۆسی بوو. ئانقۆسی پارێزەری بەناوبانگی کولتووری کوردی لە گورجستانی سۆڤیەت بوو کە بۆ ماوەی پتر لە 25 ساڵ لە ڕادیۆی نەتەوەیی گورجستان پرۆگرامێکی به زمانی کوردی بەڕێوە برد. هەروەها هاوکاریی کۆما وەتەنی دەکرد بۆ ئەوەی یارمەتیی ماڵی لەلایەن حکوومەتەوە بگاتە دەستیان تا بتوانن ئامێری مۆسیقا بکڕن، کە ئەگەر لەم ڕێگەیەوە نەبوایە نەیاندەتوانی لە قەرەی تێچووەکەی بێن.

کۆما وەتەن توانی لەژێر ناوی “گرووپی ئاواز و گۆرانی”، دەستەواژەیەکی سەردەمی سۆڤیەت بۆ ئەو گرووپە پاپ و ڕاکانەی ئیزنی چالاکی‌کردنیان پێ دەدرا، به فەرمی بناسێنرێ. بەپێی وتەکانی کاخا تۆلۆرداڤا، ڕەخنەگری مۆسیقای گورجی، ئەوانە “کۆمەڵێک گرووپ بوون کە لە لایەن حکوومەتەوە دامەزرابوون، یا حکوومەت پەژراندبوونی و، دەبوو خاوەنی ڕەپێرتوار (چەند بەرهەم) لەسەر بناخەی کولتووری مۆسیقای ناوچەیی بن؛ هەروەها ئیزنی ئەوەیان هەبوو گۆڕانکاری له فۆرمەکاندا درووست بکەن، بەڵام لە چوارچێوەیەکی قەبووڵکراودا.”

به لەبەرچاوگرتنی پێگەی تورکیا لەو کاتەدا، وەک دوژمنێکی ئەندامێکی ناتۆ کە هاوسنووری قەوقازی سۆڤیەت بوو، ڕەنگه جێی سەرسڕمان نەبێ کە حکوومەت[ی سۆڤیەت] لانیکەم ئەو هەست و سۆزە تەحەمول بکا کە ئانکارا وەک جودایی‌خوازی سەیری دەکرد.

تۆلۆرداڤا دەڵێ: “لەوە ناچێ لە ساڵەکانی ١٩٧٠دا وڵاتی سۆڤیەت کێشەی لەگەڵ ئاماژەکردن به ناوی کوردستان لە گۆرانییەکاندا هەبووبێ.”

وەک گەردەن‌زەری ئاماژەی پێ دەکا، کۆما وەتەن بە بەردەوامی لە تەلەڤیزیۆنەکانی گورجستان و سۆڤیەتدا دەردەکەوت. هەروەها ساڵی ٢٠١٢ لە گفتوگۆیەکدا دەڵێ: “ئێمە لە گەلێک فستیڤاڵ و کۆنسێرتدا بەشداریمان دەکرد. لە سەرانسەری یەکێتی سۆڤیەت و لە هەر شوێنێک کوردی لێ ژیابا، ناوبانگمان هەبوو.”

ئەم گرووپە دیمۆ (نوسخەی سەرەتایی)ی یەکەم و تاکە ئەڵبۆمی خۆی، بە ناوی بایێ پایزێ (بای پایز)ی لە ساڵی ١٩٧٩دا نووسی، هەرچەندە بڵاوکردنەوەی بەرهەمەکە تا ساڵی ١٩٨٩ی خایاند. ئەڵبۆمەکە ئاوێتەیەک بوو لە شێوازی کلاسیکی ڕاک، فانفاری هۆشبەر و، کۆمەڵێک شیعرەگۆرانی کە گەردەن‌زەری به ئیلهام‌وەرگرتن لە بەرهەمە بەرچاوەکانی شاعیرانی کوردی قەوقاز، نووسیبوونی.

ئۆزکان ئۆزتاشی مرۆڤناس لە کتێبەکەی بە ناوی هونەری کوردی لە یەکێتیی سۆڤیەتدا دەنووسێ: “جێی گومان نەبوو کە ڕاکی کوردی لە هەرێمی یەکێتیی سۆڤیەتدا سەر هەڵبدا. هەم شانسی دەستخستنی باشترین و پێشکەوتووترین ئامێرەکان و، هەم سوودوەرگرتن لە پەروەردەیی زمانی زگماکی و پەروەردەیی مۆسیقا، هۆکار بوون بۆ پێکهاتنی یەکەمین مۆسیقای ڕاکی کوردی لە مێژوودا.”

ئەگەرچی دەستپێکی بەهێزی گرووپەکە، لە سەروبەندێکی پڕ لە ئاژاوەدا بوو.

ئۆزتاش دەنووسێ: “ساڵی ١٩٨٩، کاتی بڵاوبوونەوەی ئەڵبۆمەکە، لە لایەکەوە هاوکات بوو لەگەڵ هەڵوەشانەوەی یەکێتیی سۆڤیەت، لە لایەکی‌تریشەوە سەروبەندی کۆمەڵکوژی و کیمابارانی کوردەکان، چەندین کیلۆمەتر لەولاتەرەوە لە شاری هەڵەبجەی باشووری کوردستان، به دەستی سەدام حوسێن بوو. کۆما وەتەن داهاتی فرۆشی ئەڵبۆمەکەیان وەک پاڵپشتی، بەخشیه خەڵکی هەڵەبجە.

بەپێی قسەکانی گەردەن‌زەری، ڕووخانی یەکێتیی سۆڤیەت بووە هۆی لەناوچوونی باندەکەیان، لەبەر ئەوەی نەمانی پاڵپشتیی حکوومی، ئەندامانی گرووپەکەی ناچار کرد لە دەرەوەی گورجستان بکەونە شوێن کاری‌تر. گەردەن‌زەری خۆی چوو بۆ مۆسکۆ.

بەڵام لە تورکیا، شوێنی نیشتەجێ‌بوونی زۆرترین ڕێژەی کوردەکان، ناوبانگ و کاریگەریی کۆما وەتەن پەرەی ستاند و، بووە ئیلهامی گەلێک مۆسیقاری کوردی پاش خۆی. تەنگوچەڵەمەکان لە دژی زمان، وێژە و مۆسیقای کوردی لە ساڵەکانی ١٩٩٩٠دا کەمتر بوونەوە. کاتێکیش نوسخەی دووبارە یەکگرتووی کۆما وەتەن بە بۆنەی چلەمین ساڵی دامەزرانی، کۆنسێرتێکی پێشکەش کرد، ئەم ڕووداوە هونەرییە لە شاری ئەستەمبۆڵ، شاری نیشتەجێبوونی زۆرترین ڕێژەی کوردانی دنیا، بە ئەنجام گەیشت.

لەو کۆنسێرتەدا، کۆما وەتەن لەگەڵ گرووپێکی‌تری گرینگ لە مێژووی مۆسیقای کوردیدا چووە سەر سەکۆ: فەرەج، یەکەمین گرووپی هێڤی مەتالی کوردی بوو کە ساڵی 2004 لە پارێزگای حەکاری دامەزرابوو.

سۆلیستی فەرەج، کە لە ژێر ناوی “رەح” مۆسیقا پێشکەش دەکا، بە یۆراسیانێتی ڕاگەیاند کە کۆما وەتەن “یەکێک لە گرینگترین باندەکان بوو بۆ ئێمە… کۆما وەتەن، وەک یەکەمین گرووپی کوردی، ڕێگەی بۆ گەلێک گرووپی ڕاکی کوردی خۆش کرد و کاریگەریی هەبوو لەسەریان.” رەح وتی کە یەکەمجار، لە کۆتایی ساڵەکانی ١٩٩٠دا کاسێتی بایێ پایزێی کڕی.

هەروەها وتی: “کاتێک بۆ یەکەم جار گوێم لێ ڕاگرت، تا سەر ئێسک هەستم پێکرد. ئەو کاسێتە، هەرچەندە گوێی بدەیتێ، هەرگیز کۆن نابێ و هەمیشە چێژبەخشه.”

The post یەکەمین گرووپی مۆسیقای ڕاکی کوردی و بنەڕەتەکانی لە وڵاتی گورجستانی سۆڤیەتدا appeared first on ژنەفتن.

“مێژووی عێراق بخوێننەوە.”

ئەمە وەڵامی هەدیە حسێنـە، لە پرسیارێکدا بۆ ؛ڕۆژنامەی الرأی’ ئەردەنی. هەدیە نووسەرێکی عێراقییە و دانیشتووی عەممانە.

“مێژووی عێراق بخوێننەوە”، کورتترین و قووڵترین وەڵامە تاوەکو لێیەوە شۆڕببینەوە بەناو مێژوویەکی سیاسی، کۆمەڵایەتی، ئابووری، ئیتنۆگرافی، تیۆلۆژی… هتد.

هەر چمکێکی ئەم مێژووە بگرین، لەپێش پرسیارەکەوە، دەرچەیەک هەمیشە ئامادەگی هەیە، کە دەبێت لێیەوە بڕۆینە ناوەوە، ئەویش ژینگەی کۆمەڵایەتیی ئەو کۆمەڵگەیەیه کە پرسیاری (بۆچی گۆرانی غەمگین؟) لێیەوە دروست دەبێت، واتا کۆمەڵگەکانی ڕۆژهەڵات بە گشتی و کۆمەڵگەی عێراقی بە تایبەتی، گەر سەرنج بدەین دەبینین بە پلەی یەکەم وردبوونەوە لە چۆنیەتی ژیان و ژیوار و پەروەردەکردنی تاک لە ژینگەی خێزانی ئەم کۆمەڵگەیانە وەڵامن بۆ سەرجەم لایەنەکانی تر کە بەشێک بوون لە تەواوکەری ئەو مێژووە، بارهێنانی تاک لەم ژینگە خێزانییە لەژێر دەستی سیستمێکی پاتریارکی یان دینی، یاخود کولتووریی و خێڵەکی، کە هەریەکەیان هۆکارێکی گەورەن بۆ لێدانی زەبرێکی توند بە دەروونی تاک، چونکە ئەمانە مۆرکێکی خۆسەپێن و سەرکوتکەر و چەپێنەرن، چاودێرێکی هەمیشەیی و شەڕەنگێزن کە لە هەر کاتێکدا ئامادەی هێرشکردنن، هێرشکردن بۆ سەر تاک، کۆی ئەم سیستمانە لە خێزانەوە بۆ دەرەوەی خێزانیش دەگوازرێتەوە، واتا ژینگە کۆمەڵایەتییەکە ـ واقیعی بەرجەستەکراو.

بۆ ڕوونکردنەوەی زیاتری ئەم مێژووە پێویست بوو سەرەتا لە بەشەوە بڕۆین بۆ گشت، واتا لە خێزانەوە بۆ ژینگە کۆمەڵایەتییە گشتییەکە، لێرە بەدواوە سیاسەت و مێژوو و لایەنەکانی تر دێتە ئاراوە؛ ئەگەر سادەتر بدوێین دەڵێین:

ئاوڕدانەوە لەو مێژووە لە هەر لایەکەوە لێی دەڕوانیت هەر ناسۆری و بێ ئومێدییە، ڕیشەی هەموو ئەمانەش دەگەڕێتەوە بۆ سەرکوتکاری و بارودۆخی جەنگ و چەپاندنی تاک لە هەموو ڕوویەکەوە، تەنانەت لە مافە زۆر سەرەتاییەکانیشی، هەمیشە پیشاندانی کەتوارێک کە ترووسکایی لەچاو دەبڕێت، هەموو ئەمانە تاکێکی پاسیڤ دروست دەکات، لە ڕووی دەروونیشەوە تێکشکاو.

هیچ ئەگەرێکیش نییە کە پێ دابڕین لەو ژینگە و بارودۆخە کۆتاییهێنان بێت بە جۆرێک لە ڕەفتار و بیرکردنەوە،وەک دەستپێک دەتوانین بڵێین گۆرانی کەشێکی خودییە، کەسی گۆرانیبێژ کە گۆرانییەک دەچڕێت واتا سۆز و ئەندێشە و ئارەزوو و نۆستالژیای خۆی لە ڕێگەی چڕینـەوە دەگوازێتەوە بۆ ئەوانی تر، واتا گۆرانی جۆرێک لە ئاخاوتنە، یان دەربڕینە، بەڵام بە شێوەیەکی ڕیتمیی، ڕیتم لە دەنگ، لە ئاواز، لە وشە.

 زۆر جار گۆرانیبێژ دەڵێ:

“گۆرانیگوتن ئارەزوو و مەیلێکی تایبەت بە خۆمە، لە منداڵییەوە ئارەزووم لەو هونەرە هەبووە”.

بەڵام ئەگەر ناواخنی گۆرانی خۆی شیبکەینەوە دەبینین بەبێ تێکستێکی شیعریی هونەرێک دروست نابێ بە ناوی گۆرانی، بەو پێیەش شیعر ژانرێکی ئەدەبییە، سەر بە زمان و ئاستە باڵاکەی ئەدەبیاتە، ئەدەبیش بەو پێیەش ئەدەب خۆی “هەموو ئەو دەربڕین و نووسراوانە دەگرێتەوە کە لە ناخ و دەروونی مرۆڤ هەڵقووڵاون لە ڕۆژگاری دێرینەوە تاوەکو ئەمڕۆ نووسراونەتەوە و دەنووسرێن” ناچینە سەر پۆلێنکاریی جۆرەکانی ئەدەب، تەنها هێنده بەسە بڵێین، تێکستی گۆرانی، سەر بە ژانرێکی ئەدەبیی وەک “شیعر”ـە، “سۆز و ئەندێشە” وەک دوو ڕەگەزی تایبەتی لە ئەدەب لە شیعریشدا ئامادەگییان هەیە، بە تایبەت ئەگەر شیعرێک لە ئازارەوە هەڵقووڵابێ، یاخود ڕەنگڕێژکردن و پێشاندانی ئازار بێت لە شێوەی هۆنینەوەی وشە بۆ تێکستێکی شیعریی، کە دواتر وەک تێکستێک لەناو گۆرانییدا مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت، لێرەدا ئەم تێکستە بەر چوار شێواز لە واقیع دەکەوێت:

 یەکەم: نووسینەوەیەتی لە لایەن کەسی شاعیر، بەو ماوەیەی کە پێویستیەتی.

 دووەم: هەڵبژاردن و ئیشکردنە لەسەر تێکستەکە لە لایەن کەسی گۆرانیبێژ ـ سترانبێژ.

سێیەم: دانانی ئاوازێکی گونجاو، کە هارمۆنی و هەماهەنگ بێت لەگەڵ کەشی تێکستەکە، لە لایەن ئاوازدانەرەوە.

چوارەم: کاریگەریی گۆرانییەکەیە بەسەر گوێگرەکانییەوە، یان باشتر وایە بڵێین ئەوانەی کە پەسن و پەسەندی دەکەن.

لێرەدا ئاسانتره لە ڕێی ئەم چوار بەرکەوتنەوە، ئاماژە بە لایەنی سایکۆلۆژی بکرێت، هەریەک لە توانستی ئەو کەسانە لە (نووسینی تێکستەکه، هەڵبژاردنی تێکستەکە، دانانی ئاوازێک بۆ تێکستەکە، گوێگران و پەسنکارانی تێکستەکە) دەتوانین لە بازنەیەکی سایکۆلۆژی تاڕادەیەک سنوورداردا جێ بکەینەوە، کە هەریەکە لەمانە کەسێتییەکی سادۆمازۆشی ـ Sadomasochistیان هەیە، واتا {ئازاردەر و ئازاردراو}. ئەڵبەت بە پشتبەستن بەو گەڕانەوە مێژووییەی لە سەرەتاوە ئاماژەی پێکراوە دەتوانین بگەین بەم دەرئەنجامە، هەریەک لەو چوار واقیعەی کە ئامادەیی هەیە لە هەموویاندا کەسەکان ـ تاکەکان ڕۆڵە سەرەکییەکە دەگێڕن، هونەریش بەشێکە لەو لایەنەی کە دەروونشیکاری لە ڕێگەیەوە کەسایەتی مرۆڤ شی دەکاتەوە، سەمپتۆمەکانی هەر جۆرێکیان لە دۆخێکی پاتۆلۆژی دەستنیشان دەکات. مرۆڤ ئەگەر مێژوویەکی لە پێشینەی دەربارەی ئازار و خەم نەبێت، ئەستەمە بتوانێت بیاننووسێتەوە ئەمە ئەگەر وەکوو تێکست وەریبگرین، وەکوو هەڵبژاردن و ئاوازدانان و گوێگرتنیش هەر بە هەمان شێوەیە. ئەم چوار کەسە بەشداری لە میهرەجانێکدا دەکەن کە لە لایەک ئازاردەرە بۆیان لە لایەکی دیکەشەوە ئازاری لێوە پەخش دەکەن بە دەورووبەریاندا.

هونەرێکی وەک گۆرانی خەمناک خێراترین ڕێگایه تاوەکو نۆستالژیا سەربخات بۆ سەرەوە، واتا بۆ زەین و ئاگایی، کە ئەمەش دەچێتە چوارچێوەی ”ئازاردانی خود“

یان ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ سروشتە نۆستالژییەکەی مرۆڤ، لایەنی ”وەبیرهێناوەوەی یادەوەری“ وەربگرین، یادەوەری وەک شوێن، وەک کات، وەک برین، هونەرێکی وەک گۆرانی خەمناک خێراترین ڕێگایه تاوەکو نۆستالژیا سەربخات بۆ سەرەوە، واتا بۆ زەین و ئاگایی، کە ئەمەش دەچێتە چوارچێوەی ”ئازاردانی خود“ لەبەر ئەوەی پێشووتریش ئاماژەمان پێکرد کە گۆرانی “گۆرانی خەمناک” کەشێکی خودییه. دەکرێت ئەم تەعبیرە لە کاتی جیاواز و دۆخی جیاوازدا بەسەر جۆرەکانی تری گۆرانی داببڕێت، بەڵام بۆ دوورنەکەوتنەوە لەو جۆرەی کە لەسەری دەدوێین و دەمانەوێ بیخەینەبەر تیشکی سایکۆلۆژیا، هەر هێندە بەسە و زیاتر ناڕۆین.

ئەگەر لەبیری نەکەین دەبێت بڵێین ”خۆونکردن“ فاکتێکی ترە کە بەشداره لە دروستبوون و زیادکردنی گوێگرانی گۆرانی خەمناک، بەو پێیەی ئێمە زۆر جار بۆ ئارامکردنەوەی دۆخی شێواوی دەروونمان، یان وەڕزیی و بێزاریمان پێمانوایه خۆمان لەناو ئەو گۆرانییانەدا دەدۆزینەوە، وەک قیبلەنمایەک لێی دەڕوانین و تێگەیشتنمان بۆی هەیه، بەڵام ڕاستییەکە بەو جۆرەیە کە خۆونکردنە گەورەکە لێرەوەیە کە شۆڕدەبێتەوە بەناو ساتە تاقانەییەکان. بۆیە دەڵێین تاقانە، چونکە وەک تاقانەی ئازار، جا هەرجۆرە ئازارێک بێت، لە بیرەوەریمان هاوشێوەیان نابینین.

ئەگەر گەڕانەوەیەکی مێژوویی بکەین بەناو ئەدەبیاتی کوردیدا، پۆلێنکردنی شیعر وەربگرین وەک کۆنترین و سەرەتاییترین جۆر، دەبینین دابەشکراوە بۆ: «شیعری ئایینی و شیعری گۆرانی» بەم پێیەبێت شیعری ئایینی یەکەم جۆری شیعری کوردییە کە لەپێش جۆرەکانی ترەوەیە و شیعری گۆرانی لەدوای ئەو دێت، یەکەمیان بە مەبەستی لاواندنەوە و دڵدانەوە و پیاهەڵدان و بەباڵاداگوتنی کەسایەتییه ئایینییەکان، چ وەک ڕێوڕەسمی بەخاکسپاردنیان، چ وەک پیاداهەڵگوتنیان لە دیوەخان و مەجلیس و دێر و تەکیە و مزگەوتەکان.

کۆمەڵگەی ئێمه کۆمەڵگەیەکی کشتوکاڵی بووه، مێژووی کشتوکاڵکردنیش لەپێش مێژووی هاتن و بڵاوبوونەوەی ئایینە لەناو کۆمەڵگەی ئێمەدا

هەرچی جۆری دووەمیشە کە شیعری گۆرانییە، لە ئیشکردنی بە هەرەوەزی کشتوکاڵی و دروێنەکردن و هاوچەشنەکانی تری گوتراوە، کە لە کاتی کارکردندا بەپێی جۆری کارەکە «هێواش یان خێرا» گۆرانییەکانیان گوتووه و ڕیتمەکانیان بۆ گونجاندوون، دەکرێ لە کاتی پشوودانیشدا بووبێت، بەڵام لەم دوو ڕوانگەیەوە ڕاستییەکی گرنگیش هەیه، کە ئەوەیه کۆمەڵگەی ئێمه کۆمەڵگەیەکی کشتوکاڵی بووه، مێژووی کشتوکاڵکردنیش لەپێش مێژووی هاتن و بڵاوبوونەوەی ئایینە لەناو کۆمەڵگەی ئێمەدا، کەواتە زیادتر ڕوانگەی دووەم پەسەندتره کە شیعری گۆرانی کۆنترین جۆری شیعر بووه لە مێژووی ئەدەبیاتی ئێمەدا.

لەم گەڕانەوە مێژووییەوە خاڵێکی گەوهەرییمان چنگ دەکەوێت، ئەویش ئەوەیه کە مێژووی گۆرانی خەمناک لەناو میللەتی ئێمەدا هاوشانه بە مێژووی شیعری ئایینی، واتا ئەمە تەنها گریمانەیەکە، بەڵام دەتوانین وەک هۆکارێکیش وەریبگرین، کە لەدوای ئەمجۆره شیعرەوە جۆری تێکستەکە کە زۆربەی جار خەمناکە، دزەیکرد بەناو ژیانی خودیی و کەسیی دەقنووس، کە ئەمجاره لەجیاتی ئەوەی لاواندنەوە و دڵدانەوەی ئەوانیتر بکات، هی خۆی دەکات.

ئەمانە تەنها چەند وێستگەیەکی بچوکن بۆ گەڕانەوە و درککردن بە مێژوو و هۆکاری گۆرانی خەمناک، کە هەندێکمان بە بەڵگە پشتڕاستکردەوە و هەندێکی تریشیان بە ئەگەر و گریمانە، دەکرێت کەسانی تر هەبن وردتر و جددیتر کار لەسەر ئەم لایەنه بکەن و  توێژینەوەی لەبارەوە بکەن.

The post بۆچی گۆرانی خەمناک؟ appeared first on ژنەفتن.

گەرچی ڕەخنە و ڕەخنە لە خۆگرتن، بە بناغەی تەواوی کایە فەرهەنگییەکانی وەک: (هونەرەجوانەکان، ئەدەب، کولتوور، ڕامیاری ..ھتد) دادەنرێت، بەڵام دەتوانم بڵێم:

ئەم چەمک و گوتارە لەنێو کایەی موزیکی باشووری کوردستاندا، لە ئاستی نەبوون یاخود سەرەتاییدایە.

هەرچی ئەو کەسانەی کە هەندێک جار لەم بوارەدا وتار دەنووسن، بە هۆکاری نەخوێندەواری کایەی هونەری موزیک و تێنەگەیشتن لە گرنگی ئەم چەمکە، نووسەرەکە بۆ ماوەی چەند ساڵێک بە کۆمەڵێک گرفتدا گوزەر دەکات، کە نەک بابەتەکەی گفتوگۆیەکی لۆژیکی و ئەکادیمی دروستی لێناکەوێتەوە، بەڵکو دەبێتە هۆکاری ناکۆکی تەنانەت پچڕانی پەیوەندییە هاوڕێیەتی و کۆمەڵایەتییەکان، لە نێوان ڕەخنەگر و ڕەخنە لێگیراوەکەدا.

هەر ئەم هۆکارەیە کە ئاستی نوسین و گفتوگۆی ئەکادیمی لەم بوارەدا نەهاتۆتە کایەوە و ڕۆڵی خۆی نەگێڕاوە. گەرچی چەمکی ئەکادیمی لە بواری موزیکدا زۆر دەبیسترێت، کە بە یەکێک لە کۆڵەکەکانی بواری ئەکادیمی، ڕەخنەگرتن و گفتوگۆی ئەکادیمییە، کەچی تەنانەت لە زانکۆ و پەیمانگاکاندا نەک کاری بۆ ناکرێ بەڵکو خوێندکارانی ڕەخنەگر سەرکوت دەکرێن، کە لە ڕاستیدا زانکۆکان جگە لەوەی دەبێت سەرچاوەکی گرنگی دروست بوونی مەعریفە، دیبەیتی ئەکادیمی، هەڵسەنگاندن و گوتاری ڕەخنەیی بن. لە باسکردنی بابەتی ڕەخنەدا هەڵسەنگاندنی ئەم بوارە بەر لە هەر کەس و جێییەک پێویستە ڕوو بکەیتە ناوەندە ئەکادیمییەکان چونکە زانکۆکان لەسەر ئەم چەمکە بنیاتنراون.

بۆ هەڵسەنگاندنی ئاستی گوتار و چەمکی ڕەخنە، ئەم نموونە گچکەیە دەخەینە ڕوو:

کاتێک لە زانکۆ و پەیمانگاکاندا باسی دانەرە موزیکییە جیهانییەکان دەکرێت، هەمیشە ژیانی لاوەکی و نا هونەری دەبنە جێی سەرنج و گفتوگۆی دەربارە دەکرێت.

بە نموونە: گەر بە هەر موزسیانێکی دەرچووی پەیمانگا و زانکۆکان، کە هەڵگری نازناوی ئەکادیمی و زانستین، ناوی (بێتهۆڤن) بهێنە دەزانن چۆن ژیانی کردووە، لە قۆناغێکی تەمەنیدا (نابیستە بووە، هاوسەرگیری نەکردووە)، بەڵام بڵێی ئەو ڕەخنانەی لە سەردەمی خۆی و دوایی کە لێیی گێراون چی بوون؟

بێگومان یان بێدەنگ یان وەڵامێکی کرچ و کاڵت دەست دەکەوێ. یاخود گەر بڵیی (ڤاگنەر) وەک دیارترین موزیکدانەرانی کۆتایی سەردەمی ڕۆمانتیک، کە ژیان و بەشێک لە کارەکانی بە زۆرینەی کەسانی ئەم ناوەندانە ئاشنایانە، بەڵام ڕەخنەکان دەربارەی ڤاگنەریزم و کێشەکانی لەگەل فەیلەسوف و موزسیانێکی وەک (نیچە) چییە؟ ئایا ئەو چوار پەرتوکە ڕەخنەییە توندە چین، کە نیچە دەربارەی ڤاگنەر نووسیوێتی؟ بە دەگمەن کەسانێکی موزسیان زانیاریان دەربارەی هەیە. جگە لەوە کە کاتێک پەرتوکەکانی نیچە بە ناوی:

کەیسی ڤاگنەر -( The Case of Wagner) لە ساڵی ١٨٨٨دا نیچە نوسیویەتی دەگەیتە کۆتا خاڵی ژێر سفر و بێ ئومێدی، کە بتەوێ تازەکی دەربارەی چەمکی ڕەخنە لە هونەری موزیکی کوردیدا بدوێی. بە نموونە:

(نیچە) لەم کتێبەیدا دەربارەی گەورە موزسیانی ئەڵمانی (ڤاگنەر) دەڵێت:

“ڤاگنەر هونەرمه ندى ئاستنزم (#کیچ)، ئەمه ئەوە گوزارشتە تەواوەکەیە. لێرەوە ئیدی گاڵتە و گەپەكان كوتاييان دێت؟ نەخێر. بەڵێ من ناتوانم ھەر وەک شایەتێکی بێلایەن لێرەدا بوەستم، لە کاتێکدا دەبينم ئەم ئاستنزمه دێت، كار بۆ وێرانکردنی تەندروستيمان دەکات، لە سەرووى ئەمەشەوە ، كار بۆ وێرانکردنی موزيك دەكات! ئەرێ بە ڕاستی ڤاگنەر لە بنەچەدا مرۆڤە؟

ناکرێت ھەر خۆی جۆرێک لە نەخۆشی بێت؟ چونکە کارێکی وا دەکات دەست بۆ ھەر شتێک ببات، نەخۆشی دەخات! ڤاگنەر موزیکی دووچاری نەخۆشییەکی کوشندە کردووە”[1].

لێرەدا ئەم زمانە توندەی نیچە لە ساڵی ١٨٨٨دا، بکەینە یەکێک لە نموونەکانی شێوازی رەخنەگرتنی هونەر چی ڕوودەدا؟ بە دڵنیایەوە زۆر خراپ دەکەوێتەوە.

لێرەدا دەگەیتە دەرئەنجامی ئەوەی ئاستی مەعریفی و خوێندەواری پێوەری سەرەکییە بۆ تێگەیشتن لە گرنگی وتاری ڕەخنەیی، گەر سەرەتا ئاستی زانستی و ڕۆشنبیری موزسیانی کورد بەرز نەکرێتەوە، ئەم گوتارە لە دوو قۆناغدا دەمێنێتەوە.

یەکەم: پێداهەڵدان و موجامەلەی بەرژەوەندی خوازانەی نێوان ئەو کەسانەی کە بە کاری هونەری موزیکەوە سەرقاڵن.

دووەم: ڕەخنەگرتن و بە هەر شێوازێکی (نەرم، توند) لەلایەن ڕەخنە لێگیراوەوە و نەک گفتوگۆ دروست ناکات، بەڵکو کێشەی کۆمەڵایەتی و پچرانی پەیوەندییەکانی لێدەکەوێتەوە.

دەرئەنجام دەگەینە ئەو خاڵەی کە هێشتا چەمکی ڕەخنە و گرنگی بواری ڕەخنەی بۆ بەرەپێشبردنی کایەی موزیکی لەنێوان بوون و سەرەتایدایە، هەر بۆیە ئاستی هونەری و پێگەی هونەری موزیکی کوردی لە ئێستادا لە ئاستی خۆدووبارەکردنەوە و هونەری کۆپی کردنی نەتەوەکانی دراوسێدایە، بە ڕادەیەک بە دەگمەن کارێک دەبیستی کە لەنێو پێوەرە هونەرییەکاندا جێیی خۆی بکاتەوە.

[1] کەیسی ڤاگنەر، نیچە، و. لە عەرەبییەوە: رێبین رەسول، ھەولێر، ٢٠١٨.

The post ڕەخنە لە کوێی موزیکی کوردیدایە؟ appeared first on ژنەفتن.

      بۆیە بێتهۆڤن هەمیشە پێیوابوو مۆزارت خاوەنی ئەو مۆسیقایانەیە كە هەر لەو كاتەوەی منداڵ بووە و تازە هونەری مۆسیقای دەرك پێكردووە، بۆی بۆتە ئیلهامبەخش. چەند حیكایەتێكیش هەن وا دەگێڕنەوە گوایە مۆزارتیش هەندێك لەو بەرهەمانەی بێتهۆڤنی گوێ‌ لێ‌ بووە كە هەر لە تەمەنێكی زوودا داینابوون، بۆیەشە ئەگەرچی ئەو ١٤ ساڵ لە خۆی بچووكتر بووە بەڵام ستایشی ئەو بەرهەمانەی كردووە و پێشبینی ئەوەی بۆ كردووە كە لە دونیای مۆسیقادا دەبێتە كەسێكی مەزن. دەشێت ئەم سەرسامییەی مۆزارت بە كارەكانی بێتهۆڤن ئەسڵ و ئەساسی هەبێت. كەچی وێڕای هەموو ئەو قسانەی كە لەبارەی نزیكایەتی ئەو دوو كەسەوە دەگووترێن، هەریەكەیان لە مۆسیقادا خاوەنی ڕێبازی تایبەت بە خۆیان بوون و لەم ڕووەوە دووری لەنێوانیشیاندا هەیە.

      بەڵام جەختكردنەوە لەسەر دووریی ڕێبازی ئەم دوو مۆسیقارە لە یەكتری، نابێت ئەوەمان لەبیر بباتەوە كە بێتهۆڤن لە سەرەتای تەمەنی مۆسیقیی خۆیدا و لایەنی كەم لە مۆسیقا – پێش- سەمفۆنیاكانیدا و ڕێك لە هەندێك كۆنچێرتۆیدا (concerto) زۆر نزیكە لە دونیای مۆزارت. بۆیە سەیر نییە ژمارەیەكی زۆر لە مێژوونووسانی مۆسیقا هەڵوێستەیان لایەنی كەم لەسەر دوو بەرهەمی مۆزارت كردبێت لە بواری نووسینی كۆنشێرتۆدا، گوایە بێتهۆڤن كەوتۆتە ژێر كاریگەرییەكەیانەوە، ئەو دوو بەرهەمەیش دوو كاری تەواو كراون و ساڵی ١٧٨٦ عەزف كراون، واتە كاتێك بێتهۆڤن لە تەمەنی ١٦ ساڵیدا بووە. ئەم تەمەنەیش تەمەنی كاریگەریی و خوێنگەرمی و سەرسامبوونە.

      ئەم دوو بەرهەمەی مۆزارت (كۆنچێرتۆی پیانۆ ژمارە ٢٤) و (كۆنچێرتۆی پیانۆ ژمارە ٢٥)ـن، هەردووكیشیان لە مەقامی (سی مینۆر)ـدان و بە پیانۆ و ئۆركێسترا عەزف دەكرێن. لێكچوونی نێوان ئەم دوو بەرهەمە زۆرە: هەریەكەیان سێ‌ جووڵەی هاوشێوەی یەكجۆرە ڕیزبەندین: یەكەمیان (ئالیگرۆ لە مەقامی سی مینۆر) و (لارگیتۆ) ئینجا (ئالیگریتۆ)یە، دوومیشیان (ئالیگرۆماستوزو) و (ئانداننی) و (ئالیگریتۆ)ـیە. ئەمەی دووەمیان دوا دانەی ١٢ كۆنچێرتۆی هاوشێوە بووە كە مۆزارت لەماوەی سێ‌ ساڵدا (١٧٨٤-١٧٨٦) لە ڤیەننا داینابوون و یەكێكیشە لە درێژترین كۆنچێرتۆكانی مۆزارت لە ڕووی ماوەی كاتەوە كە ٣٣ خولەكە.

      با بگەڕێینەوە بۆ بەسەرهاتی بێتهۆڤن لەگەڵ ئەم دوو بەرهەمەدا وەك نموونەیەك بۆ حیكایەتی بێتهۆڤن لەگەڵ سەرجەم بەرهەمەكانی مۆسیقارەكانی پێش خۆی. ئەگەرچی ئێمە واى بۆ دەچین بێتهۆڤن لە ڕادەبەدەر بە مۆزارت سەرسام بووە، دەبێت ئەوەش بڵێین كە ئەو لە بواری ئاوازدانانی كۆنچێرتۆیشدا مۆزارتی كردووە بە سەرمەشقی خۆی. بە تایبەتی لە كۆنچێرتۆی پیانۆی ژمارە ٢٤ـەكەیدا، چونكە بە بۆچوونی پسپۆرەكان بێتهۆڤن لەم بەرهەمەیدا بە ڕوون و ئاشكرایی قەرزداری مۆزارتە، بە تایبەتیش قەرزداری كۆنچێرتۆی ژمارە ٢٥ـیەتی. دەشتوانین بڵێین سەرچاوەی كۆنچێرتۆی پیانۆیی سێیەمی بێتهۆڤن وا لەنێو كۆنچێرتۆی ژمارە ٢٤ی مۆزارتدا و بگرە لە چەند ساتێكیدا لەوە دەچێت ڕێز و پێزانینی خۆی بۆ مۆزارت دەرببڕێت.

      لەبارەی ئەم بەرهەمی دواییەوە ڕیوایەتێك هەیە كە دەڵێت بێتهۆڤن لە ئاهەنگێكدا لەگەڵ هاوڕێ و قوتابیەكی خۆیدا بەناوی فرناند ڕەیسی گوێی لەم كۆنچێرتۆیەی مۆزارت دەبێت و كاتێكیش ئۆركێستراكە لە جووڵەی كۆتاییدا دەگاتە لوتكەی نائاسایی خۆی، بێتهۆڤن بە تەنگەنەفەسی دەڵێت: “هیچ یەكێك لە ئێمە بیرمان لەوە نەكردۆتەوە ئاوازێكی ئاوا بنووسین”. حیكایەتێكی تر دەڵێت بێتهۆڤن ڕۆژێك چوارینەیەكی مۆزارتی عەزف دەكرد لەنێو قوتابییەكانیدا هاواری كرد “واى هاوار لەم پارچەیان، داد لە مۆزارتیش كە لەم پارچەدا پێمان دەڵێت: فەرموون.. من دەتوانم كاری ئاوا بكەم، دەی ئێوەش ئەگەر گوێتان هەیە فەرموو بیبیستن”!.

      زۆر پسپۆری بواری مۆسیقایش پێیان وایە پێنجینەی پیانۆی بێتهۆڤن و ئامێرە هەواییەكان نیشاندانی ڕێز و پێزانینە بۆ مۆزارت، بە تایبەتیش بۆ پێنجینەیەك كە مۆزارت بۆ ئەو جۆرە ئامێرانەى نووسیوە. بێتهۆڤن كاتێكیش مۆسیقای هەمەچەشنی لەبارەی بابەتە مۆزارتییەكانەوە نووسیوە ڕێز و سڵاویشی بۆ ناردووە، لەوانەیش دوو كۆمەڵە مۆسیقای هەمەچەشن لەبارەی بابەتی “فلووتى ئەفسوناوی”ـیەوە.

      تەنیا بێتهۆڤن نەبووە كە بە مۆزارت سەرسام بووە و لەژێر كاریگەرییەكەیدا بووە، بەڵكو زۆر گەورە مۆسیقاری تریش هەن كە سیحری مۆزارت كاری تێ‌كردوون، هەر لە چایكۆڤیسكییەوە هەتا مالەر، هەر لە ڕۆسنییەوە هەتا بێریلیۆز. ئەمەش لەبەر ئەوەی مۆسیقای مۆزارت هەمیشە لە نا-شوێن و خەیاڵدانی خاوەنەكەیەوە دێت، یان ڕەنگە لەو توانا زۆرەیەوە كە هەیبووە و هەر لە منداڵییەوە داهێنانی مۆسیقارە گەورەكانی پێش خۆیی وەرگرتووە و ئینجا خۆیشی بووەتە داهێنەرێكی ناوازە و تازەكەرەوەیەكی هەمیشەیی مۆسیقا.

     هەر بە ڕاستیش شیكردنەوەیەكی وردی كۆنچێرتۆی ٢٤و ٢٥ی دەستەخوشكی سەلمێنەری ئەم وتەی سەرەوەن، بۆیە مۆسیقاناسێكی وەكو ئارسەر هاچینگز كۆنچێرتۆی ژمارە ٢٤ی مۆزارت لە هەموو كۆنچێرتۆكان بە كامڵتر و سەركەوتووتر دەزانێت، گیر لیدستۆنیش هەمان بۆچوونی خستۆتە ڕوو.

     بەڵام هاچینگز وای دەبینێت كۆنچێرتۆی ژمارە ٢٤زیاتر لە نووسینی سەمفۆنیاوە نزیكە بە تایبەت گەر ئەوە ڕەچاو بكەین كە جووڵەی یەكەمی لەدەرەوەی مەقامی نزمە، بە تایبەتیش لەو ساتەدا كە جووڵەی یەكەم لە “مارش”ـێك دەچێت وەك ئاوازی “مارسیاز”. جا بۆیە ئەوەی دەیەوێت دەرك بە سەرچاوەی ئەو پێویستییە بەناوبانگە بكات كە لە سەمفۆنیای پێنجەمی بێتهۆڤندا هەیە، ئەوا دەبێت بچێتەوە سەر كۆنشێرتۆی ٢٥ی مۆزارت. 

      بە كورتی، كەواتە ئەگەرچی دەشێت و توێژەرانیش هاوڕان كە لۆدڤیك ڤان بێتهۆڤن (١٧٧٩-١٨٢٨) بە هۆی نۆ بەرهەمە بەناوبانگەكەیەوە هونەری سەمفۆنیای گەیاندە چڵەپۆپەی داهێنان كە لە مێژوودا وێنەى نەبووە، كەچی ئەمادییوس وۆلفگانگ مۆزارت (١٧٥٦-١٧٩١)ـیش هەمان شتی بۆ هونەری كۆنچێرتۆ كرد و لە هونەری ئۆپێرا و مۆسیقا ئاینییەكانیشدا لە زۆرینەی هەرە زۆری مۆسیقارەكانی مێژووی مرۆڤایەتی بڵندتر و بلیمەتتر بوو. جا بۆیە ئەگەر نەشێت سەمفۆنیاكانی مۆزارت و سەمفۆنیاكانی بێتهۆڤن لە یەك ئاستدا دابنرێن، ئەوا ناشێت كۆنچێرتۆكانی بێتهۆڤنیش بە كۆنچێرتۆكانی مۆزارت بەراورد بكرێن. ئەگەرچی بێتهۆڤن لە كۆنچێرتۆیشدا بلیمەت بوو بەڵام كۆنچێرتۆكانی مۆزارت و بەتایبەتی و پێش هەموویشیان كۆنشێرتۆی ژمارە (٢٤و ٢٥) لە مێژوودا بێوێنەن و هەر بەو جۆرەیش بە نەمری دەمێننەوە، بۆیەشە كاریگەرییان لەسەر چەندین مۆسیقاری دوای خۆیان داناوە، لەوانەیش بێتهۆڤن. 

سەرچاوە:

The post لە پاشاى كۆنچێرتۆوە بۆ پاشاى سەمفۆنیا appeared first on ژنەفتن.

ئازادی لە موزیکی بێتهۆڤندا، لە چەندین شێوەدا دەردەکەوێت: وەک ئازادی قارەمانانە لە ئیرۆیکا (١٨٠٣)، ئازادی لە ستەمی سیاسی لە ئیگمۆنئۆڤەرتۆردا (١٨١٠) و لە سەمفۆنیای نۆیەم (١٨٢٤)یشدا وەکو ئازادی هونەری و ڕۆشنگەری دەبینرێت.

ئەمڕۆ موزیکی بێتهۆڤن بە قووڵی تێکەڵ بە مرۆڤایەتی بووە، کە لە ناخی خۆیدا بنەماکانی ئازادی و سەربەخۆیی خودی هەڵگرتووه .

موزیکی ئەو، لە سه ردەمی ڕۆشنگەری ئەورووپادا گەشەی سەند، سەردەمێک کە عەقڵی مرۆڤ لە چەقی زانیاریدا بوو. ئیمانوێل کانت فەیلەسوفی ئەڵمانی سەردەمی ڕۆشنگەری مانای توانای درکی کەسیی بەبێ وەرگرتنی ڕێنمایی لە کەسانی دیکە دەزانی .

ڕۆشنگەری کاتێک بەدیدێت کە لە ئازادی عەقڵی خۆمان سوود وەربگرین بۆ دیاری کردنی چۆنییەتی شێوازی ژیانمان. ئەم پرۆسەی یاسادانانە دەروونییەش لەسەر بنەمای عه قڵ لە دیدی کانتەوە، هەمان بنەما و ئیرادەی ئازادییە.

گیۆرگ هیگڵ کە لە هەمان سەردەمی کانتدا بوو و فەیلەسوفی ئازادی و سەربەخویی و عه قڵ بوو. هیگڵ بە هەمان شێوەی کانت کەسێکی بە ئازاد دەزانی کە لەسەر بنەمای عەقڵی خۆی شتەکان هەڵبژێرێت. هیگڵ ڕەهەندێکی دیکە بۆ ئازادی کۆمەڵایەتی زیادکرد کە بە بۆچوونی ئەو بەرجەستەبوونی ئازادی ئیرادەیە. ئەو لە کتێبی فینۆمینۆلۆژیای ڕۆح (١٨٠٧)دا ئازادی بە ”باڵاترین ئامانجی ڕۆحی مرۆڤ” پێناسە دەکات.

موزیک وەک ئیرادە

فەلسەفەی سەدەکانی ١٨ و ١٩ی زایینی ئەڵمانیا، زەمینەی خۆش دەکرد بۆ دۆزینەوەی ئازادی ڕۆح و عەقڵ و ئیرادەی مرۆڤ و بتهۆڤنیش لەو بوارەدا و کاری موزیکی دەکرد. بێتهۆڤن ئارەزووی ئەو ڕۆحی ئازادییەیەی هەبوو و لە نامەیەکدا لە ساڵی ١٨١٩ دەنووسێت: ”ئامانجی ڕاستەقینەی ئێمە لە جیهانی هونەر، ئازادی و پێشکەوتنە، بە هەمان شێوەی جیهانی دروستکردن”.

بۆ تێگەیشتن لە شێوازی دروستکردنی پەیوەندی لەنێوان موزیکی بێتهۆڤن لەگەڵ فەلسەفەی ئازادی، دەبێت سەرنجی ئەو هۆکار بدەین کە بووەتە هۆی سەرنج ڕاکێشانی کەسەکان بۆ موزیکی ئەو، سەرنج ڕاکێشانێک کە خۆی ناسێنەری ئیرادەی ئازادی بوو.

بۆ ئارسەر شوپنهاوەر فەیلەسوفی ئەڵمانی، سەمفۆنیاکانی بێتهۆڤن بەیانێکی ڕاستەوخۆ بوو لە ئیرادەی ئازادی: “وێنەیەکی ڕاست و دروست لە سرووشتی جیهان که چەندین شێوازی جیاواز لە خۆی دەگرێت.”

ئەو ئیرادەیەی کە شۆپنهاوەر لە بەرچاوی دەگرت، لەسەر بنەمای درکی ئەرستۆ لە ڕۆح ڕاوەستابوو، کە بە جوڵەی ژیان دەژمێردرا. بە بۆچوونی دانێڵ جوئای موزیکناس، ئەو دیدگا ئەرستۆییە لە بواری توانایی جوڵەی نەفس، خاڵی بنەڕەتی لە ئەندێشەی موزیکی سەدەی نۆزدەیەمە. ئازادی و ئیرادە، بە شێوازێکی جۆری دەبووە جوڵەی درک و موزیکی بێتهۆڤن لە هەر موزیکێکی دیکە زیاتر جوڵەخولقێنەر بوو. بە تایبەت سەمفۆنیاکانی بێتهۆڤن، لەبەر جوڵەی نمایشیی خۆی، بەیانێک بوون لە ئیرادەی خولقێنەری ئازادی و چارەنووس.

نیتچەی فەیلەسوفی ئەڵمانی لە کتێبی لە دایکبوونی تراژیدی(١٨٧٢) موزیکی بێتهۆڤن بە سەرهەڵدان و دەرکەوتنی ئیرادەی مرۆڤ پێناسە دەکات.

ڕیچارد ڤاگنەر، ئاوازدانەری ئەڵمانیش وەکو شۆپنهاوەر موزیکی بێتهۆڤنی وەکو بەیانێک لە ئیرادەی مرۆڤ باس دەکرد. ئەو  بە ئاماژەدان بە یەکێک لە چوارینە بەناوبانگەکانی بێتهۆڤن، ئەو بە ”سەمای تەواوی جیهان” ناو دەبات. نیتچەی فەیلەسوفی ئەڵمانیش لە کتێبی لە دایکبوونی تراژیدی(١٨٧٢) موزیکی بتهۆڤن بە سەرهەڵدان و دەرکەوتنی ئیرادەی مرۆڤ پێناسە دەکات.

بێتهۆڤن دەیتوانی کرۆکی ئازادی مرۆڤ لە چوارچێوەی دەنگدا بەیان بکات و، جێگەی سەرسوڕمان نییە کە خۆیشی وەکو موزیکەکەی وەکو ئەفسانەی ئازادی بەخش بناسرێت. کەسایەتی بێتهۆڤن چ ئەو کاتەی کە لە ژیاندا بوو و چ دوای ئەوەش، هەمیشە وەکو هونەرێکی مەزن لەسەر زارەکان بوو: نوێگەرێکی داهێنەر و سەرکێش کە موزیکی لە چێوەی سوننەتی ئازاد کرد.

بێهتۆڤن پیاوێک کە موزیکی ئازاد کرد

نووسەرانی دیکەش لەو چوارچێوەیەدا شتی جیاوازیان وتووە. بۆ نموونە ڤاگنەر، بێتهۆڤن بە کریستۆف کۆڵۆمبس دەچوێنێت کە دەریای موزیکی لە ڕووناکیدا بینی و دۆزینەوەی نوێی لە سەمفۆنیای نۆیەمدا ئەنجام دا. لە سەدەی بیستەمدا ڕۆبەر شافلەر، میوزیکزان و ژیاننامەنووسی ئەمریکایی لە بابەتێکدا لە ساڵی ١٩٢٩، بێهتۆڤن وەکو ”پیاوێک کە موزیکی ئازاد کرد” ناو دەبات.

چێژی ئازادی

میراتی بێتهۆڤن لە ئازادی هونەر، لە ”سروودی ئازادی” لە سەمفۆنیای نویەمدا زیاتر لە هەموو شوێنێکی دیکە دەردەکەوێت و ماوەتەوە، کە لە ڕاستیدا دەرکەوتنی یەکەمین مۆسیقای کۆراڵ بوو لە سەمفۆنیادا.

هەروەها کۆرسی سەمفۆنیاش ئاهەنگی دیداری خۆی لەگەڵ ئافرێنەرەکەی دەگێڕێت، کە “بە دڵنیاییەوە لەنێوان ئەستێرەکاندایە”. ئەم وێنەیەش زۆرجار پەیوەندی هەیە بە نووسینەکانی بێتهۆڤن لە دەفتەری یاداشتەکانی لە شوباتی ١٨٢٠:

یاسای ئەخلاقی لەناو ئێمەدا و لەسەر ئێمەوه ئاسمانی پڕ له  ئەستێرەیە. کانت!!!

بە مانایەکی دیکە، شێعری شیلەر وێنەی ئیرادەی مرۆڤ و باڵا بۆ بێتهۆڤن پێشنیار دەکات. چێژ لێرەدا تێگەیشتنی ئەخلاقە وەک ئازادی .

موزیکی بێتهۆڤن لە بنەڕەتدا دەنگی ئازادی مرۆڤ بووە. ئازادی عەقل، ڕۆح و دەروونی ئێمە.

بۆ هەندێک، دانانی ئاواز بۆ شیعرەکانی شیلەر(شاعیری ئەڵمانی)، ناسێنەری شادییە لە یەکێتی و برایەتی مرۆڤدا. شیلەر بۆ بێتهۆڤن ئیلهام بەخشی وێنەیەکە لە ئیرادە کە هەم مرۆڤانە و هەمیش ئیرادیەکی باڵایە. لێرەدا شادی واتە چەسپاندنی ڕەوشتەکان لە چوارچێوەی ئازادی مرۆڤ.

لە دوای تێپەڕبوونی ٢٥٠ ساڵ بەسەر لە دایکبوونی بێتهۆڤن، موزیکی ئەو هێشتا لە قووڵایی ناخی بیسەرەکانیدا ئەزموونی ئازادییە. ئازادی ئیرادە بەردەوام لە ناوەندی موزیکی بێتهۆڤندا هەبووە و موزیکی ئەو لە بنەڕەتدا دەنگی ئازادی مرۆڤ بووە. ئازادی عەقل، ڕۆح و دەروونی ئێمە.

سەرچاوە:

The post پاش ٢٥٠ ساڵ: فەلسەفەی ئازادی لە موزیکی بێتهۆڤندا appeared first on ژنەفتن.

ڕەشۆ زەردەشت ئەو هونەرمەندە کوردەی کە خاوەن موزیکێکی شێتە و کەمتر ناسراوە و لە هیچ ماڵپەڕێکی ئینتەرنێتیدا هیچ ئاماژەیەک بە ژیانی نەکراوە… لێرە و لە وت‌ووێژێک لەگەڵ خۆیدا باشتر خۆی و موزیکەکەی دەناسین:

پ: ڕەشۆ کێیە؟

ڕەشۆ: پرسیارێکی سەیرە، ئەم پرسیارەت لە کوێوە هێنا (پێدەکەنێت) ئەم پرسیارەیان جارێکی دیکە کە تەلەڤزیۆن لێ پرسیم.

ساڵی ١٩٥٩ لە گوندێکی سیواسی سەر بە کۆچگری (دێرسیم) لە دایک بووم. لە تەمەنی پانزە ساڵییەوە بە شێوەیەکی پڕۆفێشناڵ، شۆڕشگێڕیم دەست پێکرد. ژیانی خوێندم لە نێو شۆڕشگێریی پڕۆفێشناڵدا تێپەڕی. خوێندن بۆ من ڕەهەندێکی دیکە شۆڕشگێڕی بوو. هەر بۆیە ڕەهەندی دیپلۆم و پەروەردەی زانکۆ، ئەوەندە سەرنجی ڕانەدەکێشام. دیارە لە دەبستان(سەرەتایی) خوێندم، بەڵام کاتێک چوومە زانکۆ بۆ تێکۆشانێکی شۆڕشگێڕانە چووم.

ئەوەی لە ١٢ی ئەیلوولی ١٩٨٠وە تا ١٩٩٠ بە سەر هەر گەنج و هاووڵاتییەکی ئەم وڵاتەدا هات، بە سەر ڕەشۆشدا هات. ساڵانی نێوان ١٩٨٠-١٩٩٠ ساڵانی ون بووە. ئەشکەنجە، زیندان… ١٩٩٠ بە دواوە “ئازادی”. ڕەشۆ سەربازیی کردووە، ئەشکەنجەی دیوە، زیندانیی کێشاوە.

پ: یەکەمجار کەی دەرکەوتیتە سەر سێن؟

ڕەشۆ: ساڵانی ١٩٧٤-١٩٨٠ لە مەیداندا مامەوە. بە هۆی ئەندامەتی پارتی کۆمۆنیستی تورکیا و خوێندنی گۆرانی کوردیی، سزا درام و کەوتمە زیندان.

 پ: دووبارە کەی هاتیتەوە مەیدان؟

ڕەشۆ: پێشتر کارەکانم دەدایە حەسرەت گوێن‌تەکین، ڕووداوەکەی سیواس (سووتانی ئۆتێلی مادماک) بووە هۆی گەڕانەوەم بۆ مەیدان. ساڵانی ١٩٩٨-١٩٩٤ لە هۆڵێکی مووزیکدا کاری مۆسیقام دەکرد.

لە فستیڤاڵی موزیکی جازی ساڵی ١٩٩٨ بەڕێوبەرایەتییەکەی بەربەستی لەبەر دەرکەوتنم دروست کرد.

دیارە ئەگەر بتەوێ شاد بیت دەبێ بە زمانی خۆت شاد بیت و شادی بکەیت.

پ: کەی لە وڵات هاتیتە دەرەوە؟

ڕەشؤ: ١٩٩٩-٢٠٠٠چوومە ڕۆژ تی‌ڤی. لەو بەروارە بە دواوە بەردەوام بەشداری کۆنسێرت و فستیڤاڵەکان بووم. لەگەل کوردانی تورکیا و کوردانی تەواو وڵاتان تێکەڵ بووم و پێیان ئاشنا بووم. ساڵی ٢٠٠٠ بەشداری فستیڤاڵی حەسەن‌کەیف بووم. ساڵی ٢٠٠٢ بۆ بەڕێوەبردنی کۆنسێرتێک هاتمەوە بۆ باتمان.

پ: ئەمەیان پرسیارێکە کە دەبێ ڕەخنەگرانی بواری موزیک بیپرسین؛ بەڵام من ناچارم لە ئێوەی بپرسم، چونکە موزیکی کوردی ڕەخنەگری وەهای زۆر نییە. ڕەشۆ، مۆسیقای خۆی چۆن پێناسە دەکات؟

ڕەشۆ: لە ١٩٩٤ بەملاوە چوار کارم کردووە. زەردەشت ١، زەردەشت ٢، زەردەشت ٣ و زەردەشت ٤. ئێستاش سەرقاڵی زەردەشت پێنجم.

ئەگەر لە من بپرسیت موزیکی ڕەشۆ، هی ڕەشۆ نییە. بۆ ئەوەی موزیکی کوردی بکێشمە نێو ڕەهەندی گەردوونییەوە، ئاڵقە بچووکەکانی لێک دەتەنم. بە گشتی ئۆرژیناڵ بوونێک نادۆزیتەوە، بەڵام بە گشتی جازێکی ئەورووپایی یان ئامریکاییش نادۆزیتەوە. ڤێرژێنی جیاوازی جاز، بلووس و ڕاک هەیە؛ بەڵام بە دڵنیاییەوە شتێکی ئۆرژیناڵ هەیە.  کاتێک لە گۆرانییە فۆلکلۆرە کوردییەکان دەکۆڵیتەوە، بێ ئەوەی ئۆرژیناڵ بوونەکەی تێک بدەی، خۆی بەرەو جاز یان بلووس دەکشێت. هەندێک ڕووکاری سۆفیستیشی تێدایە.

لە موزیکی ڕەشۆدا، دەتوانی موزیکێکی خودایی ببینیتەوە. هەر بۆیە ناوی زەردەشتم لە کارەکانم ناوە. سۆفیستی بوونی موزیکی من پێدەچیت بەرهەمێکی کۆمەڵایەتی، کاریگەریی ژیانی کۆمەڵایەتی بێت. کوردبوونی زەردەشت کاریگەریی ئەوەی لە سەر موزیکی من زیاتر کردووە. ئەوەی کە سەدا شەستی زەند – ئەڤێستا بە زاراوەی زازاکی ئەمڕۆییە، و هەر سێ ئایینە مەزنەکە کە زەردەشت و ئەڤێستا کەریگەرییان وەرگرتووە، بە شێوەیەکی سروشتی کاریگەرییەکی وەهای لە سەر موزیکی ڕەشۆ داناوە کە بانگەوازێکی لەم چەشنە لە گۆرانییەکانیدا بەدی دەکرێت: “بگەڕێنەوە بۆ ڕیشەی خۆتان واتا بگەڕێنەوە بۆ زەردەشتی.” سۆفیستی بوونی مووزیکی من لێرەوە دێت.

لای هەندێک ئایین نیگارکێشی و موزیک قەدەغەیە، بەڵام زەردەشتی پێغەمبەر کاتێک لە چیای ئەبروو دابەزی، بیروڕاکانی خۆی بە ژەندنی ساز و خوێندنی بەیت دەگەیاندە جەماوەر. ئەمڕۆ لە وڵاتانی ئیسلامیدا جگە لە کوردان، هیچ میللەتێک بەیت ناخوێنێت، کە ئەمەش لە ژێر کاریگەریی زەردەشتیدایە. عەرەبەکان و فارسەکان بەیتیان نییە.

خۆ ئێوە پێتان وانییە بەیت، شێوازێکی ئیسلامی بێت، وا نییە؟ بەیت شێوازی هێنانە سەر زاری بیرۆکەی زەردەشتییە. شێوازی پارچەی دووانەیە. لە موزیکی ڕەشۆدا فەلسەفەی زەردەشت هەیە. لە موزیکی ڕەشۆدا ئەمە هەیە: ئێوە لە منتان وەرگرت؛ بەڵام من بە هیچ دەزانن. ئەو ڕێزەی ئێوە لە منتان نەگرت، من لە ئێوەی دەگرم. لە موزیکی ڕەشۆدا لایەنی خودایی هەیە و هەندێکیش سیاسەتی ئاوێتەیە.

پ: ئەی دەنگ‌بێژیی؟

ڕەشۆ: تەمەنی دەنگبێژی لە موزیکی کوردیدا ١٥٠ تا ٢٠٠ ساڵە. بەڵام بەیت سێ هەزار ساڵ مێژووی هەیە.

پ: دەڵێن دەنگبێژیی لە سەردەمی سۆمەرییەکانەوە هەیە و وەک وتەی راهیبە سۆمەرییەکان دەناسرێت. ئەمە ڕاستە؟

ڕەشۆ: نا نا شتی وا نییە. بۆ مەگەر راهیبە سۆمەرییەکان لە کوێ ژیاون؟

پ: لە بەغدادی ئەمڕۆ، لە بابل؛ بەڵام کاریگەری وەرگرتنێکی کولتووری هەیە.

ڕەشۆ: ئایا لەو شوێنانە دەنگبێژیی هەیە؟ نا؛ بەڵام بڕۆ بۆ هۆرۆسان، لەوێ بەیتی سێ هەزار ساڵە هەیە. دەنگبێژی کەی دروست بووە؟ میرنشینە کوردەکان بۆ پێکدادانە ناوخۆییەکانیان دەنگبێژەکانیان بە کار هێناوە. لە باتمانەوە تا سیڤەرەک، ناوچەی ئێزدییەکان بووە. پاش کۆمکوژیی ئێزدییەکان لە ساڵانی ١٨٧٦-١٨٣٠دا دەنگبێژیی سەری هەڵداوە. دەنگبێژیی لە ناوچەی باتمان زۆر باوە. سەرەتای وتەی دەنگبێژەکان بە “هێی هێی سوڵتانەکەم” دەست پێدەکات. من هەموویم تۆمار کردووە. کاتێک گوێی لێدەگرم گریانم دێت. کێ کێی کوشتووە؟ برا برای کوشتووە. مەدحی ئەمە بۆ سوڵتان دەکات. بۆ ئەوەی خۆبەدەستەوەدەریی میرنشینە کوردەکان لە دوو سەدەی دواییدا بشارنەوە، دەنگبێژیی سەری هەڵداوە. چوار سەد ساڵ بەر لە ئێستا ئاغا ڕەعیەتی خۆی نەدەکوشت و بە شوان و سەپانەوە سەرقاڵ نەدەبوو. لە چیرۆکی مەم و زیندا؛ میر دەڵیت من پێویستیم بە کەسانی وەک بەکر هەیە، بەڵام میر لەگەڵ شوانی خۆی دادەنیشێت و شەترەنج دەکات. ناڵێت تۆ شوانیت و کچی خۆمت نادەمێ. لەنێو کورداندا شتی وەها نییە. بەو هۆیەی شەترەنجەکەی دۆڕاندووە، خوشکەکەی پێ نادات. ئەو فێڵەش کاری بەکر بوو.

پ: ئایا ئەو هاوارەی کە گۆرانی و موزیکی ئێوەدا هەیە، دەربڕینی ڕق و کینە کەڵەکە بووەکانە؟

ڕەشۆ: ڕق و کینەی دەروونی من لەوەوە دێت کە ئایینەکان ئێمە بە نەبوو لە قەڵەم دەدەن. ڕەشۆ ئەم نکۆڵی کردنە دەبینێت و هاوار دەکات، ڕەشۆ بۆ ئەو هەمووە زوڵمەی لە گەلەکەی دەکرێت دەنگ هەڵدێنێت و هاوار دەکات.

پ: موزیک بۆ ئێوە چییە؟

ڕەشۆ: موزیک بۆ ڕەشۆ تەنیا نۆتەکان نییە. موزیک لە بەرهەمهێنانەوە تا بەرخۆرییەکەی، چاوی داهاتووە. ڕەشۆش چاوێکە لە ڕابردووەوە بۆ داهاتوو. باش دەکات یان نا نازانم، بەڵام مەبەستی ئەمەیە. لانیکەم لە کاتێکدا هەوڵ دەدات ئەمە بکات، هاوار دەکات و دەنگ هەڵدەبڕێت. بە ڕاستی لەنێو موزیکدا ئەشکەنجە دەبینێت.

پ: لە موزیکی ئێوەدا سەرهەڵدان هەیە بەڵام تکا و لاوەش هەیە، ئێوە گوتتان موزیکی سۆفیستی. کاتێک باسی موزیکی سۆفیستی دەکەی، دەبێ موزیکێک بێت کە ئینسان هێور دەکاتەوە. ئایا موزیکی ئێوە سۆفیستیکە؟

ڕەشۆ: سۆفیستیکێکی لەناوبرا و قڕ کرا و هەەی. ئەگەر ئەو پارچە گۆرانییەی زەردەشت کەمێک ئارامتر بکەیتەوە، شتێکی خودایی تێدایە.

“پیری من زەردەشتە

شوێنی ئەو بەهەشتە”

کاتێک ئەمە بە ئارامی بخوێنیت، دەنگی خودای تێدا دەبیستیت. لە موزیکی مندا ئەمە هەیە، موزیکی من موزیکێکی خوداییە.

The post موزیکی من موزیکێکی خوداییە appeared first on ژنەفتن.