بەشی یەکەم، سێ تەوەرە، هەر تەوەرەش چەند باسی لەخۆ گرتووە. سەرەتا چەمکی جیهانبینی لە ڕەهەند و تیۆرە جیاوازەکانەوە ناسێنراوە، سەرنج ‌خراوەتە سەر بۆچوونی گوڵدمان، هەر لەم بەشەدا زەمینەی پەیوەندیی جیهانبینی و ئەدەب و ڕۆمان ڕەخسێنراوە، تەکنیک و لایەنە هونەرییەکانی ڕۆمان کە بوار بۆ ڕۆماننووس دەکاتەوە، تا جیهانبینیی خۆی بخاتە ڕوو، باس کراوە. توێژەر سەرەتا جیاوازی و نزیکیی ژیانبینی و دنیابینی و جیهانبینی دەخاتە ڕوو، کە دنیابینیی ڕەهەندی سیاسی و هزری، ژیانبینیش ڕەهەندی کۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیری دەگرێتەوە، هەرچی جیهانبینییە دەکرێت هەردووکیان لەخۆ بگرێت. چوار قۆناخی بیرکردنەوەی سەرەتاییی بۆ ژیان و جیهان باس دەکات: ئەفسانەیی، شاعیرانە، ئاینی، فەلسەفی و زانستی دوا قۆناخە. لە داستانەکاندا کە وێنای جیهان کراوە، پڕبووە لە خواوەند و ڕۆحی کاریگەر لەسەر ژیان و مرۆڤ. دواتر جیهانبینی لە بواری هزر و فەلسەفە جێی خۆی گرت، بووە بنەمایەک بۆ تێڕوانین لە بوون و گەردوون و خواو هتد، کانت یەکەم فەیلەسوفە کە زاراوەی جیهانبینی بەکار هێناوە، بەڵام دیلتای وەک چەمک مامەڵەی لەگەڵدا کردووە و فراوانی کردووە. لای گوڵدمان ئەم چەمکە وەک کایەیەکی کۆمەڵناسی و کۆمەڵناسیی ئەدەب جێی خۆی دەگرێت، کە ئاماژەیە بە کۆڕایی کۆمەڵێک، کە لە لایەنی کۆمەڵایەتی و ئابووری هاوبەشن، بە واتایەکی دیکە نووسەرێک کە سەر بە چینێکە بەرهەمەکەی جیهانبینیی ئەو چینە دەخاتە ڕوو، دیارە گۆڵدمان لەژێر کاریگەریی مارکس و هیگڵ و فرۆید تێڕوانینەکانی خۆی بونیاد دەنێت. هاوکات توێژەر ڕەخنە لە بۆچوونەکانی گۆڵدمان دەگرێت، کە مەرج نییە هەمان دۆخ لە کۆمەڵە جیاوازەکاندا دووبارە ببێتەوە و هەمان بەرهەم پێشکەش بکەن، واتە جیاوازیی ئەدەبی نەتەوەکان و گەشەکردنیان جیاوازە، هاوکات گۆڵدمان ڕۆڵی داهێنەری ئەدەبی وەک تاک فەرامۆش دەکات.   

گوتاری ڕۆمان هەوڵدانە بۆ تەفسیرکردنەوەی واقیع و خستنەڕووی ڕابردوو و ئیستا و داهاتووە، هاوکات وردەکارییەکانی ژیانی ڕۆژانە و ئەزموونی تاک بەرجەستە دەکات

ڕۆمان بەپێی سروشت و پێکهاتەکەی بواری داهێنانی جیهانبینیی بۆ ڕۆماننووسی داهێنەر دەڕەخسێنێت، کە ئەمەش کورتکردنەوەی ئەدەب و ڕۆمان نییە بۆ هەڵوێستێکی فیکری، کە وێکچوونی جیهانی واقیع و جیهانی ڕۆمان لەخۆ بگرێت و لایەنی هونەری ڕۆمان لەبیر بکات، بەڵکوو بەپێی کات و شوێن و کۆمەڵ و ڕۆماننووسی جیاواز جیهانبینیی جیاواز دادەهێنرێت. جیهانبینی هەموو بیروباوەڕ، تێڕوانینی فیکری و ئایدیۆلۆجی و دەروونی و کۆمەڵایەتییەکان دەگرێتە خۆی، کە مرۆڤەکان بەرامبەر بە گەردوون و سروشت و ژیان و کۆمەڵگە هەیانە، هاوکات پرۆسەی کامڵبوونی جیهانبینیی ئەدەبی و هونەری ئاڵۆزە، بەو پێیەی بوارەکانی هەست و نەست و خەیاڵ و هەڵچوون و پاڵنەرە نەستییەکانی مرۆڤ و تەواوی جەستەی نووسەر بەشدارن لە ئەفراندنیدا. ڕۆماننووس دەتوانێت لە ڕێگەی گوتاری ڕۆمان و کارەکتەر و دیالۆگ و تەنانەت وەسفیشەوە جیهانبینیی خۆی بخاتە ڕوو. هاوکات جیهانبینی لە ئەدەبدا هەڵوێستێکی فیکریی ڕووت نییە، بەڵکوو لە جۆر و شێوازی فۆرم و زمان و قاڵبی هونەری بەرزدایە، کە بەهێزی بنیاتی هونەری ڕۆمان تۆکمەیی جیهانبینی لەخۆ دەگرێت. گوتاری ڕۆمان هەوڵدانە بۆ تەفسیرکردنەوەی واقیع و خستنەڕووی ڕابردوو و ئیستا و داهاتووە، هاوکات وردەکارییەکانی ژیانی ڕۆژانە و ئەزموونی تاک بەرجەستە دەکات، کەواتە ڕۆمان دەروازەی چوونە نێو جیهان و گۆڕینی دید و تێڕوانینە جێگیرەکانە؛ ڕەتکردنەوەی واقیعی باوە. دواتر توێژەر تەکنیکەکانی دیالۆگ و وەسف بۆ بەرجەستەکردنی جیهانبینی باس دەکات. هاوکات باسی ئێستای ڕۆمانی کوردی دەکات، کە هەنگاوی بەرزی لە ئاستی تەکنیک و فۆرم و ناوەڕۆک ناوە، بەڵام دەنووسێ ناتوانین بڕیاری ئەوە بدەین کە ڕۆمانی کوردی بووەتە شوناسی واقیعمان و توانیویەتی وێنەیەکی تەواوی واقیعی کورد بکێشێت و مۆرکێکی کوردانەی نەخشاندبێت. هاوکات ڕۆماننووسگەلێکی کورد لە ترسی لاساییکردنەوەی واقیع وەک خۆی، هێندە پەنایان بۆ خەیاڵ و فەنتازیا بردووە کە لە ژیانی واقیعی کورد دوور کەوتوونەتەوە. هەر لەم بەشەدا ئاوڕ لە جیهانبینیی فیکری دەداتەوە و چەمکەکانی ئازادی و بوون و ژیان پەیوەست بە ڕۆمان دەخاتە ڕوو. دواتریش کێشەکانی ئافرەت و چەمکی دین و جیهانبینیی دینی کە لە ڕوانین بۆ خوا و مرۆڤ و ژیان پێکهاتووە، بەسەر دەکاتەوە.

بەشی دووەم، ناونیشانی: بەرجەستەبوونی جیهانبینیی فیکری لە ڕۆمانی کوردی، هەڵگرتووە و باسی بەرجەستەبوونی کۆمەڵێک چەمک لە ڕۆمانە کوردییەکان دەکات: ئازادی، واتای بوون و ژیان، جێکەوتەی دەستەڵات و سیاسەت، وێنەی ڕۆشنبیر، نوێخوازی و دین و باوەڕی دینی و وێناکردنی ئافرەت. سەبارەت بە ئازادی لە ڕۆمانە کوردییەکاندا نموونەی چەند ڕۆمانی وەرگرتووە، کە هەندێکیان لە ڕووی سیاسی و کۆمەڵایەتییەوە لە ئازادییان ڕوانیوە. بۆ نموونە توێژەر سەبارەت بە ئازادی لە ڕۆمانی “پێدەشتی کارمامزە کوژاروەکان” دەنووسێ “نووسەر جیهانبینیی خۆی بۆ چەمکی ئازادی تێهەڵکێشی ڕووداوێکی کۆمەڵایەتی دەکات و پێی وایە ئازادیی تاکەکان و هەڵبژاردنە بێ مەرجەکان، زامنی ژیانێکی سەردەمانە و شایستە بە مرۆڤن، بۆیە تاوەکو تاکەکان ئازاد نەبن و لە بڕیاردان سەربەخۆ نەبن، با کەس هەرگیز بیر لە ژیانێکی خۆشگوزەران نەکاتەوە”. بەڵام ئازادی لە کۆشکی باڵندە غەمگینەکاندا ڕەهەندێکی قوڵتری هەیە، کە مرۆڤەکان بە ئاشکرا پەی بە نائازادییان نابەن، بەڵکوو مرۆڤە هەستیار و هۆشیارەکان دەزانن کە ئازاد نین، چونکە لە چوارچێوەگەلی جیاوازدا گیریان خواردووە، سەوسەن فیکرەت دەڵێ “بۆ مرۆڤ لەم گەردوونە گەورەیەدا مەحکومە بە بینینی هەندێ شتی چکۆلانە، مەحکومە بە دیلی لە یەک ماڵ و لە یەک شار و یەک بستە زەویدا”. بەڵام لای عەتای نەهایی ئازادی مەرج نییە لە وڵاتێکی بەناو ئازادی وەک ئەوروپا بێت، کەواتە مەرج نییە ژیار و شارستانیەت ئازادیی بۆ مرۆڤ فەراهەم بکات. هاوکات بەشێک لە ڕۆماننووسانی کورد کێشەی ئازادیی سیاسی تەوەری گرنگی ڕۆمانەکانیانی پێکهێناوە، لەوانە “پەناهەندە، پێنجەمین کتێب، کاروان و سەگوەڕ”. لە باسی واتای بوون و ژیان لە ڕۆمانی کوردیدا، ئاماژە بە ڕۆمانی “کۆشکی باڵندە غەمگینەکان” دەکات و لەژێر ڕۆشنایی شێوازی بوونی ڕەسەن و ناڕەسەنی هایدیگەر تێڕوانین و هەڵوێستی کارەکتەرەکان بۆ بوون و دنیا دەخاتە ڕوو، کە سەوسەن وەک بوونێکی ڕەسەن و بەرجەستەکەری گوتاری ڕۆماننووس دەدوێت، هاوکات سێ عاشقەکەی بوونێکی ناڕەسەنیان هەیە و سەوسەن کار بۆ ڕزگارکردنیان دەکات، کە دەبێت بفڕن و دنیا ببینین، چونکە هەرسێکیان وەک یەکن و لە ڕاستیدا وەک هەموو پیاوەکانی ئەم شارە هاوشێوەی یەکدین. هاوکات لە ڕۆمانی “ئافاتەکانی بنەماڵەی مێخەک”دا جیهانبینیی ڕۆماننووس بۆ ژیان لەسەر بنەمای جیاوازییەکان بونیاد نراوە، کە خەیاڵ ڕۆڵی کارا لەم جیاوازی و کرانەوەیە دەبینێت. هاوکات لە “هۆتێل ئەوروپا” دەوری هونەر لە بونیادنانی جیهانبینی خراوەتە ڕوو، کە هونەر دەتوانێت بگەڕێتەوە بۆ ئەسڵی بوون. هاوکات لە ڕۆمانی “ئەڵوەن” باسی یاخیبوون لە نەریت و ئاکارە نامرۆییەکان دەکات، کە ئەم یاخیبوونە پەل دەکێشێ بۆ کوشتنی دایک، ئەمەش وەک کاردانەوەیەکی ڕۆحی بەرامبەر بە نادادیەکانی کۆمەڵ. ڕۆمانی “ناوێ لەم کارەکتەرە بنێ” گفتوگۆی دوو کارەکتەری ئەوروپی و کوردێک لەبارەی جیهانگەرایی و مەترسییەکانی لەسەر تاک و نەتەوە و کوشتنی لایەنی ڕۆحگەرایی دەخاتە ڕوو. دواتر باسی جێکەوتەی دەستەڵات و سیاست لە ڕۆمانە کوردییەکان دەکات، کە تا ئاستێکی فراوان ئامادەگی هەیە ئەمەش لەبەر دۆخی مێژوویی کورد، توێژەر باسی جیاوازیی دەستەڵاتەکان و ڕەنگدانەوەی لە ڕۆمانەکاندا دەکات، کە هەر تەنیا دەستەڵاتی سیاسی ئامادە نییە، بەڵکوو دەربەگ و خێڵەکانیش مومارەسەی دەستەڵاتی دەزگای سیاسی دەکەن. لە ڕۆمانی پێدەشتی کارمامزە کوژراوەکان و نۆرینگدا سیستمی دەربەگایەتی و دەستەڵاتی ئاغا خراوەتە ڕوو، کە چۆن خەڵک دەچەوسێننەوە. هاوکات لە ڕۆمانی ئەڵوەن ئاغا هێزی خوایەتی هەیە. ڕۆمانی کاروان و سەگوەڕیش ڕووی دەستەڵاتی سیاسی و سەربازیی بەعس لە ڕێگەی دیمەنەکانی زیندانەوە دەکێشێت. لە ڕۆمانی “کۆچ” دەستەڵاتی ستەمکار بۆ مانەوەی پەنا بۆ هەموو کردەیەکی ڕەواو و ناڕەوا دەبات. لە ڕۆمانی “سوارەکان بە قاچاخ بوکیان گواستەوە” وێنەی دزێوی سیاسەت دەکێشێ و دەنووسێ “سواڵکەر ڕاستگۆی ڕۆژە و دز ڕاستگۆی شەوە…سیاسەتیش درۆزنی شەو و ڕۆژە” لە ڕۆمانی “ئیرەم”دا وڵات دەبێتە بووکەشوشە بەدەست دەستەڵاتدارانەوە “وڵاتیش دەکەم بە جوتێ پێڵاوی بریقەدار و لە پێتی دەکەم”. هاوکات هەندێک لە ڕۆماننووسان ڕەخنەی دەستەڵات لە ڕۆژهەڵات دەگرن، واتە تەنیا ڕووی دەستەڵاتی کورد نیشان نادەن، بەڵکوو بە گشتی دەستەڵاتی ناوچەکە دەبێتە باسیان. هاوکات دیدی ڕۆماننووسانی نوێ بۆ شۆڕشە کوردییەکان زۆر جیاواز و ڕەخنە ئامێزە، جگە لەوەی ئاکامەکانیشی بۆ هەندێک ڕۆماننووس ڕەخنەی توندی حیزبە کوردییەکانی لێکەوتۆتەوە.

هاوکات توێژەر باسی ڕۆشنبیر و ڕۆشنبیری دەکات، لە کۆشکی باڵندە غەمگینەکاندا، ڕۆشنبیر و سەرچاوەی ڕۆشنبیری دەمامک و فێڵێکی سیاسی و حیزبییەکانە بۆ پەردەپۆشکردنی لاوازی و ناشیرینییەکانیان، بەڵام لە -ناوێ لەم تێکستە بنێ-دا ڕاستگۆی و ناسینی ڕۆشنبیر بە گرنگ دەزانێ بۆ گەیشتن بە ڕاستی شتەکان و هاوکات لەبری خەڵک بیرنەکردنەوە. بەڵام لە زۆرێک لە ڕۆمانەکانی دیکەدا پێگەی ڕۆشنبیر بەهێز و ویستراوە، لە کۆچ-دا ڕۆشنبیر داهێنەرە و نهێنییەکانیش لە ڕێگەی نووسینەوە کەشف دەکات، لە ئیرەم-دا ڕۆشنبیری وەک دڵ وایە لە جەستەدا، هاوکات ڕۆشنبیریش بە فۆرم و شکڵیەوە زۆر جار خەڵک و خۆی فریو دەدات، کە دەکەوێتە ناو خۆنواندنەوە. دواتر باسی نوێخوازی لە ڕۆمانە کوردییەکاندا دەکات، بۆ نموونە لە”پەناهەندە”دا ڕەخنەی بەپیرۆزبینی ڕابردوو و مێژوو لای کورد و ڕۆژهەڵات، کە ڕێگر بووە لە بیرکردنەوەی دروست، دەگرێت، لە “هوتێل ئەوروپا” گوتاری نوێخوازی لەم ژیانە نوێیەدا هەڵدەگرێت، کە ژیانی نوێ، هزری نوێ دەخوازێ. لە تەنیشت ئەم باسەوە، پرسی دین و باوەڕی دینی باسکراوە، لە ڕۆمانی “مناڵێک لەسەر مانگە” باسی سۆفیگەری و ڕۆحانیەت لە دەرەوەی دین کراوە، واتە ڕزگارکردنی سۆفیگەری لە چوارچێوەی دین و ڕۆژهەڵاتدا، بەرامبەریش[رۆژئاوا] بێ دین و ناڕۆحانیەتە، ئەمە دیاردەی تەکفیر دەهێنێتە ئاراوە، هاوکات ڕۆماننووس پێی وایە دین مرۆڤ لە قاڵب دەدات. هاوکات ڕەخنە لە چارەنووسی دینی دەگیرێت، دین بە دیلکەری خواستە نەگیراوەکانی مرۆڤ دەبینرێت، هاوکات لە ڕێزمانی خۆشەویستی دین لە پەیوەندیی خۆشەویستی ڕێگرە. لە کۆتاییی ئەم بەشەدا وێناکردنی ئافرەت لە ڕۆمانە کوردییەکان باسکراوە، لە “خانمی شەوە ئەرخەوانییەکان”دا ئافرەت وەک قوربانیی بیرکردنەوە و ئاکارو تێڕوانینی هەڵەی جۆرێ لە پیاوان بینراوە، کە وەک کاڵا لێیان دەڕوانن. لە ڕۆمانی “ماچی یەکەم”دا باسی لێکدژی پیاوان دەکات، کە خەبات بۆ ئازادیی ئافرەت دەکەن، بەڵام خۆیان چەوسێنەری ئافرەتن، هاوکات لە هۆتێل ئەوروپاش ڕەخنەی ئافرەت گیراوە، کە چۆن ئافرەتی فێمینیست دژی خۆی ‌و ڕەگەزەکەی و بیروباوەڕی بیر دەکاتەوە.

بەشی سێیەم، لەبارەی جیهابینیی دینیە لە ڕۆمانی کوردیدا، کە ڕۆماننووسان چۆن لە خوا و سروشت و گەردوون و سۆفیگەری و رۆحانیەت و دینداریان ڕوانیوە، لە “حیکمەتی پیران”دا خوا بوونێکی ئەزەلی و هەرهەری هەیە، خودا بە ڕەهایی کەماڵە و لە جیلوەکردنێکی بەردەوامیشدایە، لە ڕۆمانی “جادوگەری گوند” دووری و نەناسینی خودا، نەزانی و لە دەستدانی ژیری مرۆڤەکانی لێ دەکەوێتەوە.

ئازادی وەک چەمکێک بە شێوەی هەمەلایەن لە ڕێگەی مرۆڤ، هونەر، یاخیبوون، کولتوور، واقیع و بوون بەرجەستە کراوە. چەمکی بوونیش لە ڕێگەی گومان، بیرکردنەوە و تێڕامان و پرسیارکردن خراوەتە ڕوو

هاوکات لە ڕۆمانی “گەڕانەوە بۆ مەرگ” ژیانی دنیای ئێرە و گەردوون بە سێبەری جیهانی حەقیقەت دەزانێت، پێشیوایە زیندووەکان سێبەری مردووەکانن، چونکە زیندوو لێرەیە و مردووش لە جیهانی حەقیقەتدایە. لە ڕۆمانی “جادوگەری گوند” سروشت دەبێت بە جێگرەوەی دایک، چونکە ئەو دەمەی سیامەند لەدایک دەبێت دایکی دەمرێ و سروشت دەکات بە جێگرەوەی “سروشت دایکێک بوو ئەوکاتەی ئێمەی بوو گیانی لە دەست دا” لە ڕۆمانی حیکمەتی پیران-دا باسی هەماهەنگی و سازانی سروشت و گەردوون پەیوەست بە تێگەیشتنی مرۆڤ دەکات، هاوکات ڕەتی ئەوە دەکاتەوە کە مرۆڤ تەنیا بە زانست و لۆژیک پەی بە نهێنییەکانی خۆی و گەردوون ببات، چونکە مرۆڤ لەو زانستەی مرۆڤ دایناوە ئاڵۆزترە. سەبارەت بە تێگەیشتنی دین بۆ پێگەی مرۆڤیش لە ڕۆمانی “ڕێگایەک بەرەو ڕۆشنایی” مرۆڤ وەک بوونەوەرێکی پرسیارکەر و وەڵامدەر و گەڕان بە دوی خۆدا وێناکراوە. لە گەڕانەوە بۆ مەرگ ڕۆماننووس ڕەخنە لە پێشکەوتنەکانی مرۆڤ و جیاوازی ڕوانینەکانی دەکات، کە هۆکاری نغرۆبوونی شارستانیەت و بوونین، مرۆڤبوونی مرۆڤ لەبیرکراوە، بۆیە کارەکتەرەکە[جاوید] دەیەوێ لەو پێشکەتنانە هەڵبێ و بگەڕێتەوە بۆ مناڵی و سەرەتا. لە چۆنیەتیی پراکتیکی چەمکە دنییەکان لە ڕۆماندا، توێژەر ئاماژە بە دوو ڕەهەندی هاوبەش لە لایەن ڕۆماننووسە دیندار و نادیندارەکان دەدات، کە کێشەی دین بەشێکی زۆری بۆ کەسە دیندار و گوتاری دەستەڵاتە دیندارەکان دەگەڕێتەوە، یاخود بۆ هێنانی گوتاری دینی بۆ ئەرزی واقیع، لە “گەڕانەوە بۆ مەرگ” ڕەخنە لەو پراکتیکە دیندارییە دەگرێت کە دەیەوێت هەموو دیاردەکانی دەوروبەر بە بەرگی دینی بپۆشێت و ڕوانینەکانی دیکەشی پێ هەڵەیە. لە کۆتاییی ئەم بەشەدا ئاوڕ لە ڕەنگدانەوەی عیرفان و ژیانی ڕۆحانی دراوەتەوە، کە ڕۆماننووسان لە ڕێگەی بەرجەستەکردنی واتا و حاڵەتە ڕۆحانییەکان لە کارەکتەرەکانیاندا ئەو دیوە ڕۆحانییە نەک شەریعەت و ڕێگە ڕەق و ساردەکانی دین زەق دەکەنەوە، بۆ نمونە ڕۆمانی “گەڕانەوە بۆ مەرگ” کەسێتی (خەڵوەتی)، لە زیندانەوە گەشتە ڕۆحییەکانی دەست پێ دەکات، هەرچەند بە جەستە زیندانە، بەڵام ڕۆحی ئازاد و گەڕۆکە، هەر لە هەمان ڕۆماندا گەشتی عیرفانی لە ڕێگەی مەعریفەوە دەست پێ دەکات، کە مەعریفە بە کەنارەکانی دەریای عیرفان هەنگاو دەنێت، چونکە مەعریفە توێکڵ و عیرفان کرۆکە.لە کۆتاییی نامەکەشدا توێژەر ئەنجامەکانی دەخاتە ڕوو، کە ڕۆماننووسان بە ویستی خۆیان و دوور لە فشاری دەرەکی توانیویانە گوزارشت لە دیدی خۆیان بکەن، ئازادیش وەک چەمکێک بە شێوەی هەمەلایەن لە ڕێگەی مرۆڤ، هونەر، یاخیبوون، کولتوور، واقیع و بوون بەرجەستەکراوە. چەمکی بوونیش لە ڕێگەی گومان، بیرکردنەوە و تێڕامان و پرسیارکردن خراوەتە ڕوو، هاوکات دوو جۆر ڕۆشنبیریش لە ڕۆمانی ماوەی توێژینەوەکە بەرجەستکراوە: ڕۆشنبیری داهێنەری ڕەخنەگر، ڕۆشنبیری ساختە.

The post جیهانبینی لە ڕۆمانی کوردیدا appeared first on ژنەفتن.

نامەکە خستنەڕووی چەمکی ڕۆمانی مێژووییە، کە ڕووداوە مێژووییەکان لەناو ڕۆماندا ڕەنگیان داوەتەوە و ڕۆماننووسان لە چوارچێوەی جیاواز و بەتایبەت ڕیالیزمی مێژوویی ئەو ڕووداوە مێژووییانەیان بەرجەستە کردووە. ڕۆماننووسانی کورد پشتیان بە مێژووی کورد بەستووە و بە خەیاڵێکی هونەری توانیویانە ڕاستی ئەو ڕووداوانە داڕێژن، بەڵام زۆرتر پشتیان بە مێژوو تا خەیاڵ بەستووە، بۆ ئەوەی بە گێرەشێوێنی ڕاستی مێژوویی تاوانبار نەکرێن. سنووری نامەکە تەنیا ڕۆمانەکانی سەدەی بیستی وەرگرتووە و لە چوار بەش پێک دێت و میتۆدی وەسفیی شیکاریشی بەکار هێناوە.

بەشی یەکەم، لە سێ تەوەردا سەرەتای سەرهەڵدانی ڕۆمانی کوردی و ڕۆمانی مێژوویی و جیاوازیی ڕۆماننووس و مێژوونووس خراوەتە ڕوو. ڕۆمان لە ئەوروپا بە شار و چینی ناوەڕاستەوە گرێدراوە، ئیشی ڕۆماننووس نیشاندانی ژیانی خەڵک بووە لە چوارچێوەیەکی میسالی و خەیاڵیدا، لەبەر ئەوەی ئەدەبی هەر نەتەوەیەک ڕەنگدانەوەی باری ژیانی ئابووری و شارستانی و کۆمەڵایەتی و ڕامیاریی ئەو نەتەوەیەیە، لەبەرئەوە هەموو ئەدەبێک مۆرکی نەتەوەیی خۆی هەیە. ئەدەبی کوردی وەک هەر ئەدەبێکی دیکە بە شیعر دەستی پێ کردووە، پەخشانیش لەگەڵ ڕۆژنامەگەری کوردی سەر هەڵدەدات و سەرەتاش چیرۆکی هونەری و دواتر ڕۆمان دەبن بە میوانی ماڵی زمانی کوردی. (مەسەلەی ویژدان ١٩٢٧یا ١٩٢٨) لەگەڵ ئەوەی بۆچوونی جیاواز لەسەر ڕۆمان‌بوونی هەیە، بەڵام توێژەر بە یەکەم ڕۆمانی کوردی دادەنێت. هەرچی ڕۆمانی (نازدار یان کچی کورد لە لادێ-١٩٣٦) یەکەم بەرهەمە ڕۆماننووسە زاراوەی ڕۆمانی بەکار هێنابێت، هەرچەند هەندێک توێژەر بە ڕۆمانی نازانن و شڤانی کورد وەک یەکەم ڕۆمانی کوردی دەناسێنن. ئەم هەوڵانە هاوشان و هاوکاتی ڕۆماننووسینە لای نووسەرانی عەرەبی عێراقی. دیارە ئەم دەروازەیەی توێژەر دووبارەکردنەوەی هەمان بۆچوونەکانی نامەکەی ئیبراهیم قادر محەمەدە و خۆی هیچ زیادەیەکی نەخستۆتەسەر، بەڵکو کۆپی کردووە و لە زۆر شوێن زانیارییەکانی بەبێ ئاماژەدان بە نامەکە گواستۆتەوە!. دواتر باسی چەمکی ڕۆمانی مێژوویی دەکات، کە ڕۆمانێکە لە پێناو سەرلەنوێ داڕشتنەوە و ڕێکخستنەوەی ڕووداوەکانی ڕابردوو، یاخود خەلقکردنی سەردەم و کۆمەڵ و جیهانێکە لە بیر و هەستی ڕابردوو هاوکات بایەخ بە خودنامەی کەسایەتییەک یان چەند کەسایەتییەک دەدات. کاتی ڕۆمانی مێژوویی هەمیشە دەکەوێتە بەر لە کاتی ڕۆماننووسەوە، واتە ڕۆماننووس نابێت زۆر خۆی لە قەرەی مێژووی هاوچەرخ بدات. والتەر سکۆت لە ڕۆمانی ئەوروپیدا ڕۆڵێکی چالاکی لە دامەزراندنی ڕۆمانی مێژووییدا هەبووە، هاوکات سەدەی نۆزدە بە گەشەی ئەم جۆرە ڕۆمانە دادەنرێت. ڕۆمان و ڕۆمانی مێژووییش لە وڵاتانی عەرەبیدا درەنگ سەری هەڵداوە، لە عێراقیشدا درەنگتر، سەبارەت بە کوردیش ئەوا ڕۆمانی مێژوویی درەنگ سەری هەڵدا، بەهۆی هەوڵەکانی محەمەد موکری و خوسرەو جاف و بەختیار عەلی توانرا ڕۆمانی مێژوویی بنووسرێت، لەگەڵ ڕەچاوکردنی هەوڵەکانی عەرەبی شەمۆ و ڕەحیمی قازی. دیارە ڕۆماننووسانی کورد بایەخیان بە ڕووداوەکان داوە، بەڵام وەک ڕۆمانی مێژوویی بەشێوەی لاوەکی پابەندی نووسینی ئەم جۆرە ڕۆمانە بوون، چونکە خودی ڕۆمانیش درەنگ سەری هەڵدا.

عیزەدین مستەفا ڕەسوڵ پێی وایە دەستکاری ڕووداوی مێژوویی ناپەسەندە، بۆ پاراستنی ئەمانەتی مێژوویی، هەرچەند دەتوانیت دەستکاری شتە مێژووییەکان بکەیت، بەڵام ساڵ و کەسایەتییە مێژووییەکان گرنگە بپارێزرێن، بەڵام بۆچوونگەلێکمان دژی ئەمە هەیە، کە ناوی کەسایەتییەکان و هەڵبژاردنی کەسێتییەکان ئازادیی ڕۆماننووسە، چونکە ڕۆماننووس مێژوونووس نییە. جیاوازییەکانی ڕۆماننووس و مێژوونووس فرەن، لەوانە ڕۆماننووس بە خەیاڵ و شێواز و تەکنیکی خۆی ڕووداوە مێژووییەکان بەرجەستە دەکات و کاریگەری لەسەر هەست و سۆزی خوێنەر جێ دەهێڵێت. بەڵام مێژوونووس پابەندە بە گەیاندنی ڕاستی ڕووداوەکان وەک ئەوەی ڕوویانداوە، وەلێ بۆ ئەدیب چۆنێتی ڕوودانی و چۆن ڕووبدەن و ڕوویان بدایە گرنگە، لەبەر ئەوەی ئەدەب بایەخ بە خەیاڵی هونەری دەدات، ئەمەش لە لایەن ئەرستۆوە خراوەتە ڕوو. ڕۆماننووسی مێژوویی دەبێت باش ئاگاداری ڕووداوەکان و مێژووی ئەو ماوەیە بێت کە ڕۆمانەکەی لەبارەوە دەنووسێت، تا نەکەوێتە هەڵەی مێژوویی زەقەوە، چونکە ڕۆماننووس لەم کاتەدا ڕۆڵی شایەد و حاکمیش لە شانۆی ڕووداوەکاندا دەبینێت، لەبەرئەوە ناکرێت ڕۆماننووسی مێژوویی باسی سەدەیەک پێشتر بە زمانی ئەم سەردەمە بکات، یاخود ڕووداوگەلێک باس بکات ڕوویان نەدابێ، شوێنێک نیشان بدات نەیبینبێت. شێرزاد حەسەن پێی وایە مێژوو پڕە لە درۆ، درۆیەک ئەدیب قەت نایکات، گەڕانی ئەدەب گەڕانە بەنێو ڕۆحی ژیان و نهێنییەکان کە مێژوو قەت ناینووسێتەوە، “ئەدەب و مێژوو لەناو خۆیاندا جێی هەموو شتەکان دەکەنەوە، بەڵام ئەدەب دەگاتە ئەو چینانەی ژیان کە مەحاڵە لە ڕێی زمانی مێژووەوە پێی بگەین”. ئەدەب ئەو زام و گریان و ئازارە دەنووسێتەوە کە مێژوو نایبیستێت، ئەو ساتانە دەنووسێتەوە کە مێژوو نایبینێت. توێژەر پێی وایە دەبێت مێژوونووس و ڕۆماننووس بێلایەن بن و خاوەن تێڕوانینی بابەتی بن لە ئاست تۆمارکردنی ڕووداوە مێژووییەکان.

بەشی دووەم، باسی ڕەنگدانەوەی مێژووی کۆنی کورد لە دوو ڕۆمانی (قەڵای دمدم و پاشایان کوشت)دا دەکات. قەڵای دمدم باسی دۆخی کورد سەدەی حەڤدە دەکات، کە لەنێوان سەفەوی و عوسمانییەکاندا بوون. سەرەتا نێوانی ئەمیرخانی برادۆست و شاعەباسی سەفەوی خۆش بووە، بەڵام لەگەڵ عوسمانییەکان دژ بووە، بۆیە ویستوویەتی کەنارگیرییەک بکات و دەستەڵاتی خۆی بەهێز بکات، بۆیە داوای هاوکاری لە سەفەوییەکان دەکات بۆ ئەوەی قەڵای دمدم بونیاد بنێت، بەڵام پاش ماوەیەک دوژمنایەتی دەکەوێتە نێوانیان و کۆتایی بە فەرمانڕەوایی دەهێنرێت. ڕۆمانەکە بە زمانێکی ئەدەبی و شێوازێکی هونەریی بەرز داڕێژراوە، هاوکات چەندین دابونەریتی کوردەواری بەرجەستە کردووە و گێڕانەوە و کەسێتییەکانی ناو ڕۆمانەکە ورد چنراون. هەرچی ڕۆمانی پاشایان کوشتە، ئەوا فەرمانڕەوایی بابان و جاف بەرجەستە کراوە. میرانی بابان ڕۆڵێکی کارایان لە دامەزراندنی کتێبخانە و قوتابخانەی ئەدەبیی بابان و ڕۆشنبیریی ناوچەکە بینی، هاوکات خۆشیان دەستەڵاتێکی فراوانیان لە ناوچەکە هەبووە، عەبدوڕحمان پاشا دوو خوێندگای کردۆتەوە کە چەندین زانا و شاعیری گەورە تێیدا پەروەردە بوون، لەوانە مەولانا خالید، نالی، شێخ عەلی بەرزنجەیی.. هتد. خێڵی جافیش لەو خێڵانە بوون کە هێز و دەستەڵاتێکی گەورەیان هەبووە و ملکەچی عوسمانی و سەفەوییش نەبوون و دژایەتی میرانی بابانیشیان نەکردووە، لە کاتێکدا میرانی بابان، عەبدوڵا بەگیی جافیان دەرمانخوارد کرد. لە ڕۆمانەکەدا خوسرەو جاف، چەند ڕووی جوانی بابانەکانی نیشان داوە، هێندەش ڕەخنە و ناڕەواییان دەردەخات، بەڵام لەبەرانبەردا هێزە جوان و چاک و نەبەرد و پاکەکە جافەکانن، ئەوان بە ڕاوێژ کارەکانیان دەکەن، دوورن لە کەموکورتی، بەڵام بابانەکان وێنەیەکی شەڕانی و ناشیرینیان هەیە، ئەمەش لایەنداری ڕۆماننووس کە خۆی جافە نیشان دەدات.

بەشی سێیەم، ڕەنگدانەوەی چەند ڕووداوی مێژووی نوێی کورد. بۆ ئەمەش دوو ڕۆمانی “وابەهار هات-پێشمەرگە” هەڵبژێردراوە. ڕۆمانی یەکەم باسی کوشتارگەی کورد و ئەرمەن بە فیتی عوسمانییەکان دەکات. مێژووی کورد زیاتر چەوساندنەوەی ئێمەیە بە دەست ئەوانی ترەوە، نەک بەپێچەوانەوە، بەڵام لێرەدا چەوساندنەوەی ئەرمەن لەلایەن هەندێک لە کوردەکانەوە دەخرێتە ڕوو. عوسمانییەکان سەردارە کوردەکانی دژی ئەرمەنەکان بەکار هێناوە، دەنا جگە لە چەند جیاوازییەک بەتایبەت جیاوازیی ئایینی، هاوبەشییان لەگەڵ کورد زۆر بووە، چارەنووسییان ئەوەیە لەژێر دەستەڵاتێکی بێگانەدا بژین. خیانەت و خەنجەر لەپشتەوە لێدان لە لایەن بزووتنەوە و ڕێکخراوە عەفەوییە کوردەکانەوە زۆر بووە، زۆربەی دەستەڵاتە کوردییەکان بە خیانەت کۆتاییان هاتووە، ئەوەی گرنگە لەم ڕۆمانە خیانەت لە دەرەوەی ئایینە ئێزیدییەکەوە دێت، بەڵام خیانەت لەناو کوردان-بەتایبەت دەستەڵاتداران لە هەموو ئاستەکاندا باوە، لەبەرانبەر ئەم کوشتار و خۆخۆریەی کورد، پەنایەکی فریشتەئاسای ئەرمەن بۆ کوردان هەیە، کە سێ کوردی ئێزیدی لە دژی خۆیان و عوسمانییەکان پەنا دەدات، بەڵام دواتر ئەم فریشتەیە بە فیتی عوسمانی دەبێتە ئەهریمەن و ئێوە دژی ئەرمەنەکان هاندەدات.

سەبارەت بە خەباتی کورد، توێژەر سەرەتا پێشەکییەکی چڕ لەبارەی شۆڕشە کوردییەکانەوە دەخاتە ڕوو، دواتر باسی ڕووداوەکانی ڕۆمانی پێشمەرگە دەکات کە ڕۆماننووس توانیویەتی کۆماری کوردستان و خودی قازی و چالاکییەکانی ژ.ک بە جوانی بنەخشێنێت، هاوکات لە هەندێک شوێندا هێند ڕووداوەکانی بە زەقی نیشان داوە کە لە وتاری مێژوویی نزیک‌بووەتەوە، تا ڕۆمان، لەگەڵ ئەوەشدا هونەر و تەکنیکی جوانی بەکار هێناوە، بەتایبەت لە گێڕانەوەدا لە ڕووی پێشکەوتن و گەڕانەوەی ڕووداوەکان، کە تا ئەوکاتە نوێ و یەکەمجار بووە بەکار بێت[لە ڕۆمانی کوردیدا]. توێژەر پێی وایە ڕۆماننووس دەیتوانی کۆتاییەکی دیکەی بۆ ڕۆمانەکە دابنایە، بەڵام پێویستبوونی بابەتی ڕووداوەکان وای خواستووە، لەبەرئەوە پێشمەرگە زانیاری و چێژێکی هونەری بە خوێنەر دەبەخشێت.

بەشی چوارەم، ئەم بەشەی نامەکەش تەرخانە بۆ چەند ڕووداوێکی مێژوویی شاری کەرکووک.

دەرکەوتنی چینی کرێکار لە عێراقدا بۆ پاش داگیرکردنی عێراق لە لایەن بەریتانییەکانەوە دەگەڕێتەوە، لەبەرئەوە لە ڕۆمانی کوردیشدا کرێکار زۆر درەنگ بەرجەستە دەبێت، چونکە کێشەی جوتیار و دەرەبەگ هەر زاڵبووە. ڕۆمانی “هەڵکشان بەرەو لوتکە” ڕەنگدانەوەی مانگرتن و ناڕەزاییەکانی کرێکارانی نەوتی کەرکووکە لە گاورباغی. سەرەتا توێژەر لە ڕووی مێژووییەوە باسی ڕووداوەکە دەکات، کە لە ١٩٤٦ پاش جەنگی جیهانیی دووەم مانگرتنی کرێکاران دەستی پێ کردووە، دەستەڵاتدارانی کۆمپانیای نەوتی کەرکووک و پارێزگاریش وەڵامی داخوازییەکانی نەداوەتەوە، لە کۆتاییشدا مانگرتن کراوە و شەش کەس و ١٤ برینداری لێکەوتۆتەوە، هاوکات ناڕەزاییەکە چەندین نەتەوەی جیاواز تێیدا بەشدار بوون: کورد، عەرەب، تورک و ئەرمەن و ئاشووریش، بەڵام هەموو کرێکار بوون، هەروەک بزووتنەوەی چەپی عێراقیش ڕۆڵێکی هاندەری بینی. بەهۆی مانگرتنەکەوە وەزیری ناوخۆ دەستی لە کار کێشایەوە. هەرچی ڕووداوەکانی ناو ڕۆمانەکەیە، ئەوا ڕۆماننووس لە ڕێگەی خێزانێکی کوردەوە کە تۆفیق کە کرێکارێکی کوردە و شاکەسە، ئەو ڕووداوەمان بۆ دەگێڕێتەوە. توێژەر پێیوایە ڕۆماننووس ڕووداوەکەی تێکەڵ کردووەو ڕاستی ڕووداوەکەی ئاوەژوو کردۆتەوە؛ چ کاتی ڕووداوەکە و چ ماوە و ژمارەی کوژاراوان.. هتد، کەواتە ڕۆماننووس بە تەواوی ئاگاداری ڕووداوەکە نەبووە.هاوکات ڕۆماننووس باسی یوسف حەننا وەک کرێکارێکی خیانەتکار دەکات، لە کاتێکدا لە ڕاستیدا وانییە، ئەمەش کەم گەڕان و دۆزینەوەی ڕاستی ڕووداوەکان لای ڕۆماننووس دەردەخات. ڕۆمانەکە بە کراوەیی ماوەتەوە و بواری ئەوە هەیە بەرگی دیکەی بەدوادا بێت، بەڵام دیارە نەفەسکورتی ڕۆماننووسە کە ڕۆمانەکەی ئاوا بەجێهێشتووە. لە کۆتاییدا توێژەر دەڵێ، دەکرێت ئەمە یاداشتیشی پێ بگوترێت، چونکە ئەو کەس و ڕووداوانەی لە ڕۆمانەکەدا هەن، هەمووی لە هزری کەرکووکییەکان هەن و زیندوون، ناوەکانیش وەک خۆیان هەن، نەک داهێنەری خەیاڵی خۆی بن، لەبەرئەوە پێی وایە بە کەمێک دەستکارییەوە چێشتی مجێوری هەژار موکریانی ڕۆمانترە تا هەڵکشان بەرەو لوتکە. ڕۆمانەکە کەرەستەی فۆلکلۆری زۆری بە زۆر بەسەردا سەپاندووە، کە لە خزمەتی لایەنی هونەری و رووداوەکاندا نییە. هاوکات شوێنی ڕووداوەکەش -کەرکووک- زۆر ڕێبەری و واقیعییانە بەرجەستەی کردووە و ئیستاتیکای شوێنی فەرامۆش کردووە.

دواتر باسی ڕۆمانی هەرەس و عەلی بەستێ دەکات، کە پەیوەستن بە ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٥٩ و شەڕی نێوان کورد و تورکمان، کە دیارە مێژووی نێوان ئەم دوو نەتەوەیە لەم شارە پڕە لە پێکەوەیی، بەڵام ئەو ڕووداوە هێند دڵتەزێن بوو، نەتوانرا ئاسان ئاسەوارەکانی بسڕێنەوە. ڕووداوەکە بەشێکی بەهۆی دەستی دەرەکییەوە ڕوویداوە. دیارە پاش شۆڕشی چواردەی تەمووز، ڕووخانی حوکمی پاشایەتی و دامەزراندنی سیستمی کۆماری، عێراق بەرەو خۆبونیادنان هەنگاوی نا، بەریتانییەکان دەیانویست پشێوی ناوخۆیی بنێنەوە، تا نەکەونە سەرخۆیان و بیر لە خۆماڵیکردنەوەی نەوت بکەنەوە، هاوکات ڕابەرانی شۆڕشەکە بڕوایان بە هاوبەشی عەرەب و کورد هەبوو، ئەمەش بۆ دەستەڵاتدارانی تورک و ئێران مەترسی بوو، لەبەرئەوە تورکمانەکانی کاریان بۆ تورک دەکرد، لەم نێوانەدا ڕۆڵێکی خراپیان گێڕا، هەروەک بەشێک لە شیوعییەکانیش، لەبەرئەوە لە ساڵیادی شۆڕشەکەدا ڕووداوەکە ڕوویدا و بە جۆرێک بەسەر کورددا شکایەوە، کە ئەمەش ناڕەوایی تێدابوو نەک هەقیقەت. تورکمانەکان خۆیان گەیاندە عەبدلکەریم قاسم و خۆیان بە قوربانی دەزانی و شیوعی و کوردیش بە زاڵم، بۆیە دواتر کەوتنە کوشتن و ئازاردانی کورد، بۆیە پارتی لەگەڵ شیوعییەکان کۆبۆوە تا چارەسەرێک و بەربەستێک بۆ تورکمانەکان دابنێن، بەڵام دەستەڵاتدارانی شار پاڵپشتی تورکمانیان دەکرد، بۆیە بە ناچاری کوردان کەوتنە تۆڵەسەندنەوە تا ئەو ئاژاوەیە ڕاگرن. دواتر توێژەر دەپرسێت ئایا ڕۆماننووسان توانیویانە ئەم ڕووداوە لەبیرچووە وەک مێژوویەکی ڕووت بەرجەستە بکەن، یاخود لە چوارچێوەی ئایدۆلۆجی خۆیان مامەڵەیان لەگەڵ کردووە، یاخود لە چوارچێوەی هونەری و ئەندێشە و خەیاڵدا وەک پێویستییەکی ئەدەبی مامەڵەی لەگەڵ کراوە؟ ئەو پێی وایە ڕۆماننووسان نەیانتوانیوە مامەڵەی گونجاو لەگەڵ ڕووداوەکە بکەن، چونکە تەنیا باسی کوشتنی تورکمان دەکات بێ ئەوەی باسی کوردکوژی بکات، هاوکات باسی هۆکاری ڕوودانەکە و هۆکاری تورکمان‌کوژی نەکردووە، لەبەرئەوە ڕۆمانەکە باسی سەرجەم ڕووداوەکەی نەکردووە. هەرچی کورتە ڕۆمانی عەلی بەستێیە، زیاتر یاداشتە و کەمتر هونەری ڕۆماننووسی تێدا ڕەچاوکراوە. ڕۆمانەکە باسی نەهامەتی کورد و کوردکوژی بە دەست تورکمان و هێزەکانی ئاسایش دەکات، هاوکات باسی دۆخی زیندانییە کوردەکان و پاڵەوانی عەلی بەستێ لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئینگلیزەکان بۆ ناموسپارێزی موسڵمانەکان دەکات، کە ئەمەش دەبێتە هۆی بەناوبانگبوونی. لە ئەنجامدا توێژەر پێی وایە جیاواز لە موکری، حەسەن جاف واقیعی تر و هەردوو دیوی ڕووداوەکەی خستۆتە ڕوو، کە سەرەتا کورد دژی تورکمان بوون، بەڵام دواتر تورکمان، بەپێچەوانەی موکری کە کورد بە تاوانبار دەزانێت، جاف هێزی سوپاس و تورکمان تاوانبار دەکات. بەڵام لە ڕووی هونەرییەوە جاف سەرکەوتوو نەبووە و زیاتر پابەندی یاداشتنووسی تا ڕۆماننووسی بووە. لە کۆتاییدا توێژەر ئەنجام و سەرچاوەکان دەخاتە بەردەست.

The post ڕەنگدانەوەی ڕووداوی مێژوویی لە ڕۆمانی کوردیدا appeared first on ژنەفتن.

یەکەم نامەی ئەکادیمییە لەبارەی ڕۆمانی کوردی بنووسرێت و لە سێ بەش پێکهاتووە و دەستنیشانی سەرهەڵدان و قۆناخەکانی مێژووی ڕۆمانی کوردی دەکات و باسی ئەو ڕۆمانانەش دەکات کە تا کۆتاییی ساڵی ١٩٨٩ بڵاوبوونەتەوە، لەبەرئەوە پانتایی پراکتیکی نامەکە ١٢ ڕۆمان لە خۆ دەگرێت و لایەنی هونەری و ناوەڕۆکیانی لێکداوەتەوە.

بەشی یەکەم، لەم بەشەدا باسی سەرهەڵدان و قۆناخەکانی ڕۆمانی کوردی دەکات و سەرەتاش ئاوڕ لە دامەزراندنی ڕۆمان بە گشتی دەداتەوە، کە بەرهەمی شارە و پەیوەستە بە سەرهەڵدانی چینی ناوەڕاستەوە. هاوکات ڕۆمان دوای شیعر لەدایک دەبێت، چونکە پەخشان درەنگتر چرۆ دەکات، لە ئەدەبی کوردیشدا زۆر دواکەوتووە و پەیوەستە بە یەکەم ڕۆژنامەی کوردییەوە، لەبەرئەوە ڕۆمان تەمەنێکی درێژی نییە. سەرهەڵدانی ڕۆژنامەگەری کوردی و گەشەی بەرچاوی کە لەماوەی کەمتر لە دە ساڵدا یانزە گۆڤار و ڕۆژنامە بڵاو کرانەوە، وایکرد چیرۆکی هونەریی کوردی سەر هەڵبدات. چەندین نووسەری کورد ساڵی ١٩٢٥ بە ساڵی سەرهەڵدانی چیرۆکی هونەریی کوردی دادەنێن. هاوکات هەر لێرەدا کێشەی دەستنیشانکردنی ژانر دێتە ئاراوە، کە سەرهەڵدانی چیرۆکی هونەریی کوردی و ڕۆمانی کوردی هاوکاتن! یاخود لای هەندێک نووسەر (مەسەلەی ویژدان)ی ئەحمەد موختار جاف چیرۆکی کورتە یان درێژ یان ڕۆمانە؟ عادل گەرمیانی و توێژەر وەک ڕۆمانێکی بچووکی[کورتە ڕۆمان] دایدەنێن. هاوکات کێشەی کاتی بڵاوبوونەوەی ئەم کورتە ڕۆمانە جارێکی دیکە گرفتسازە، چونکە لە ساڵی ١٩٧٠ وەک کتێب بڵاوکراوەتەوە. هاوکات ڕۆمانی (نازدار-یا کچی کورد لە لادێ- محەمەد عەلی کوردی) لە ساڵی ١٩٣٦ بە سێ بەش بڕێکی لێ بڵاوکراوەتەوە، ئەمەش دەکرێت بە دەستپێک بۆ ڕۆمانی کوردی دابنرێت، هەرچەند ڕۆمانەکە بە کوردی ناتەواوە، بەڵام نوسخەی عەرەبی تەواوکراو بەردەستە، هاوکات بەشێک لە توێژەران وەک چیرۆکێکی تەواونەکراو وەسفیان کردووە-نەک ڕۆمان. توێژەر لێرەدا پرسیاری ئەوە دەکات، گەر ئەمانە ڕۆمانن چۆنە دواتر وەستانێکی زۆر کە زیاتر لە ٢٥ ساڵ دەکات بێدەنگیمان لە ڕۆماندا هەیە، واتە نە بە نووسین و نە بە وەرگێڕان؟ لە کاتێکدا چیرۆکی هونەری گەلێک گەشەی کردووە! توێژەر وەڵامی پرسیارەکە بە تیژڕەوی ڕووداوە سیاسییەکان و ستەمی ئیمپریالیزم لەسەر بزووتنەوە نیشتمانییەکان کە بواری هەناسەدانی نەدەدان، هاوکات ڕووداوە جیهانییەکانیش بواری پشوودرێژی بە نووسەران نەدەدا و هەڵپەی گواستنەوەی ڕووداوەکانیان بوو تا جەماوەر لە ڕاستییەکان ئاگادار بکەنەوە، لەبەر ئەوەی هەرچی سۆز و خەمێکیان بوایە زوو لە قاڵبی هۆنراوە یان چیرۆکێکدا دەیان مەیاند، ئەمە وای کردووە نووسەران ڕوو لە ڕۆمان نەکەن، چونکە بەرهەمێکە پێویستی بە خۆگرتن و بیندرێژی هەیە، هەروەک پێویستی بە خوێنەری هێمن و بیندرێژیش هەیە، لەبەرئەوە نووسەر و خوێنەری بیندرێژ لەو دەمەدا نەبووە. هاوکات هەندێک هەوڵی بچووک لە چلەکاندا هەبوون، بەڵام ڕووناکییان نەبینیوە و هەر بە دەستنووس ماونەتەوە. هاوکات باری ئاڵۆز و ناهەموار لە ناوچەکەدا تا ساڵی ١٩٧٠ و بەیاننامەی یانزەی ئازار درێژەی هەبووە کە هەندێک هەوڵ بەر لە ١٩٧٠ هەن، وەلێ جگە لە (پێشمەرگە)ی رەحیمی قازی هیچ لەو هەوڵانە بەر لە ١٩٧٠ چاپ نەکراون. هاوکات لەو دیدارانەی عەبدوڕەحمان پاشا کە لە ساڵی ١٩٨٩ لە ڕۆژنامەی عێراق لەگەڵ نووسەرانی کورد ئەنجامی داون، حسێن عارف پێی وایە، نابێت بە پێودانی ئەدەبی ئەوروپی مامەڵە لەگەڵ ئەدەبی کوردی بکرێت، چونکە هەلومەرجی کوردستان لە هەموو ڕوویەکەوە جیاوازە و نووسەریش نوێنەری میللەتە. هاوکات گەشبینە بەرامبەر بە ئایندەی ڕۆمانی کوردی. عەبدوڵا سەراجیش پێی وایە تێکەڵاوییەک لەنێوان ڕواڵەت و هونەرە ئەوروپییەکەی ڕۆمان و مۆرکە خۆماڵییەکەدا هەیە، بۆ نمونە لە مەموزین و لاوکی کوردیدا بنەمایەک بۆ ڕۆمانی کوردی هەیە، بەڵام عەبدوڕەحمان پاشا هیچ پێوەندییەک بەدی ناکات و پێی وایە ڕۆمان هونەرێکی شارییە، وەلێ لاوک بەرهەمی خێڵە.

توێژەر نیوەی دووهەمی دەیەی هەشتاکان بە دەیەی (گەشەکردنی ڕۆمانی کوردی لە عێراقدا) دادەنێت و بەڵام ڕەخنەسازی ڕۆمان تا ئێستاش[کاتی نووسینی نامەکە] لاوازە، لەگەڵ ئەوەی چەندین ڕۆمانی نوێ لە ڕێگەدان بۆ لە چاپدان.

بەشی دووەم، لەم بەشەدا ڕۆمانەکان شی دەکاتەوە و یەکەم ڕۆمانیش کە هاوڕای د. عەبدوڵا دەباغە (مەسەلەی ویژدان)ە و هاوشێوەی پیکاریسک و ڕاهێنانە و بە ڕێبازی ریالیزمی ڕەخنەگرانە نووسراوە. هەرچەند لە ڕووی قەبارەوە گەورە نییە، بەڵام لە ڕووی بنەما و پێداویستییەکانی ڕۆمان لە (کات، کەسان، جێگا و ڕووداوی سەرەکی و لاوەکی و گرێ)ەوە ڕۆمانە. ڕۆماننووس لەبەر زاڵی زمانی شیعر نەیویستووە درێژە بە ڕووداوەکان بدات، دەنا دەیتوانی، هەرچەند زمانی نووسینەکەی شیعرئامێز نییە. لەبەرئەوە مەسەلەی ویژدان نۆبەرە و یەکەم هەنگاوە لە بواری ڕۆماننووسیندا.

کەرەستەی ڕۆمانەکە پەیوەستە بە شار و لادێوە، باسی لایەنێکی تاریکی ژیانی کوردەواریمان بۆ دەکات، کە ژیانی ڕق و خوێنڕێژی و مامەڵەکردن بە ئافرەت بۆ ساڕێژکردنی ئەو خوێنانەی پیاوان لەپێناو ئارەزووەکانیان دەیڕێژن و باجەکەشی بەسەر کچانی خێڵەکاندا دەشکێتەوە، هاوکات ڕووداوی بازرگانی کردن بە ئافرەت لە شار دەخاتە ڕوو. ڕۆماننووس منەوەر و خوێندەوارێکی هاوچەرخ بووە، بۆیە کێشەکانی کاتی خۆی بە وردی بینیوە و وەک کۆمەڵناس و ئابووریزانێک مامەڵەی لەگەڵ ڕووداوەکان کردووە. مەسەلەی ویژدان ڕەخنەگرییە تا چارەسەردۆزی، هاوکات شارەزای تەکنیک بووە و لە زاری زۆرابەوە یاداشتەکانمان بۆ دەخاتە ڕوو، هەندێ جاریش مۆنۆلۆگی بەکار هێناوە. زمانی ڕۆمانەکەش هی بیست و سییەکانە و تێکەڵەی عەرەبی و فارسی و تورکییە، هاوکات کۆتاییی ڕۆمانەکەش کراوەیە. سەبارەت بە ڕۆمانی (نازدار یا کچی کورد لە لادێ-محەمەد عەلی کوردی)، کە لە پێشەکییەکەدا لە گۆڤاری (ڕووناکی) دەنووسێ “ڕۆمانێکی خەیاڵییە، بەڵام لە ڕاستی وەرم گرتووە کە خۆم دیتومە”. ئەم ناکۆکییە-خەیاڵی-بەچاوی خۆ دیتن جۆرێکە لە خۆپاراستن لە ڕاستەوخۆ واقیع نیشاندان، هاوکات ڕۆماننووس هەمان ڕۆمانی بە عەرەبی نووسیوە، کە کوردییەکەی پێشتر نووسیوە، بەڵام دەستکاری کردووە و توێژەر پێی وایە لە کوردییەکەدا کێشەی خێڵایەتی زاڵە، بەڵام لە عەرەبیەکەدا کێشەی نەتەوایەتی.  لە ڕووی تەکنیکی نووسینەوە زیاتر کلاسیکی بووە، لە ڕووی ڕووداوەکانیشەوە زیاتر مۆرکی فۆلکلۆری پێوەیە. هاوکات بیری نووسەر بەسەر کەسەکاندا زاڵە. کات و شوێن زۆر دیار نییە، بەهۆی چەکی شەڕەکان دەزانرێت. هەرچی ڕۆمانی (پێشمەرگە)ی “ڕەحیم قازی”یە توێژەر بە ڕۆمانی لادێ ناوی دەبات، کە باسی کێشەی چینایەتی جوتیار و دەربەگە کوردەکانی کوردستانی ئێران دەکات. سەرەتای ڕووداوەکان بۆ ١٩٤١ دەگەڕێتەوە کە ڕەزاخان دەکەوێت و کۆمەڵەی ژ.ک و حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران ١٩٤٥ دادەمەزرێن، دواتر کۆماری کوردستان و هێزی پێشمەرگە و ڕزگارکردنی ناوچەکانی کوردستان. تەکنیکی ڕۆمانەکە پێشکەوتووە و گەڕانەوە و پێشکەوتنی تێدایە، گەشەی ڕووداوەکان بە وردی چنراوە، لە ئاستی تاکەکەسییەوە کراوە بە گشتی و کەسەکان چاوەڕێی ڕووداوەکان ناکەن. توێژەر پێی وایە کۆتایی ڕۆمانەکە بە ڕووداوێکی ساردوسڕە و جێ دەستی پێشمەرگەی باش دیار نییە. هاوکات ڕووبەری گێڕانەوە فراوانترە لە گفتوگۆ، وەسفی فۆتۆگرافی زۆر بەکار هێناوە، هاوکات بیر و کەسێتی نووسەر زاڵە، بەڵام بە زمانێکی موکریانی ڕۆشن و چێژدار نووسراوە. 

ڕۆمانی (ئاشتی کوردستان –محەمەد ساڵح سەعید ١٩٧٠) بە دووەم ڕۆمانی بڵاوکراوە دادەنرێت. نووسەر لێی نەنووسیوە ڕۆمان، بەڵام “ئەم چیرۆکە بەبێ هیچ پاڵە پەستۆیەک لەناو چوارچێوەی هونەری ڕۆماننووسیندا جێگەی دیاریی خۆی هەیە”. کێشەی چینایەتی لەنێوان جوتیار و دەربەگ بابەتی ڕۆمانەکەیە. ڕۆمانەکە واقیعییە و شوێنەکەش لادێیەکی کوردستانە، “نووسەر بەپێی ئەو ڕێڕەوە واقیعییەی هەڵیبژاردووە بۆ خستنەڕووی ناتەواوییەکانی کۆمەڵەکەی، لە وێنەگرتنی ئەو ژیانەدا توانیویەتی بە ئەرکی سەرشانی خۆی هەستێت”. لە چنینی ڕووداوەکان و پەیوەندییان بەیەکەوە ڕۆماننووس سەرکەوتوو بووە، هاوکات گێڕەرەوەی سەرەکی هەمووشتزانە و زۆرجار نووسەر درێژەی ناپێویست بە باسکردن و وەسفەکانی دەدات، کە جاری وایە وەک ڕاپۆرتی ڕۆژنامەوانی لێ دێت. هاوکات زمانی ناوچەیی بەکار هێناوە و پەندی پێشینانیشی بۆ ڕوونکردنەوە و هاوکاریکردنی گێڕانەوە بەکار هێناوە.

سەبارەت بە ڕۆمانی (ژانی گەل-ئیبراهیم ئەحمەد ١٩٧٢) کە چوارەم بەرهەمە لە ڕووی بڵاوکردنەوەوە، ساڵی نووسینی ١٩٥٦ەو باسی پاشگەزبوونەوەی دروشمەکانی ١٩٥٨ دەکات، شوێنی ڕووداوەکان کوردستانی عێراقە و پشت بە بیرەوەری نووسەر بەستراوە، ئەم پێشکەوتن و پێشبینیەش بەلای توێژەرەوە ڕۆمانەکە دەکات بە خەیاڵی. توێژەر سێ ڕەگەزی هێماین لە ڕۆمانەکەدا دەردەهێنێت، کە ئەوانیش، ئافرەت وەک نیشتمان، ئاوسبوون وەک نیشانەی پێگەیشتن و کامڵبوونی کێشەیەک کە خەریکە لەدایک دەبێت، تێوەگلانیش وەک ناڕێکی دۆخەکە و نالەباری سکەکە و فریانەکەوتنی مامانە کە وەک دەستی هاوکاری وایە. هاوکات نووسەر تەکنیکی فلاشباکی بەکار هێناوە و بە شێوەی سینەمایی ڕووداوەکانی ڕابردووی گێڕاوەتەوە و نەک لە دەمی ڕوودانیان بیگێڕێتەوە، هەروەها ڕۆمانەکە پڕە لە ڕووداوی سەرەکی کە ئەمەش ڕۆماننووسی تەنگەتاو نەکردووە تا ڕووداوی لاوەکی بخولقێنێت.

دواتر باسی ڕۆمانی “شار-حسێن عارف ١٩٨٦” دەکات، کە ڕووداوەکان بۆ ساڵانی ١٩٤٢-١٩٥٨ دەکات، پاڵەوانێکی سەرەکی نییە بۆیە ڕووداوەکان لە دەوری کۆمەڵێکدا دەسووڕێنەوە. ڕۆمانەکە وەسفێکی تۆبۆگرافی شاری سلێمانی دەکات و چەندین ڕووداوە لەو کاتەدا بە تەنیشت ڕووداوە کۆمەڵایەتییەکان دەگێڕێتەوە، لەوانە، قەڵاچۆکردنی گروپەکەی خولەپیزە و هێنانەوەی تەرمی شێخ مەحمود ١٩٥٦ و لافاوەکەی سلێمانی ١٩٥٧، هەموو ئەمانە ڕۆمانەکە دەخەنە چوارچێوەی ڕۆمانێکی واقیعی تۆمارکراو، کە چنراوە بە ڕووداوە کۆمەڵایەتی و سیاسی و خۆشەویسیییەکان و سوودیشی لە گێڕەرەوەی هەمووشتزان وەرگرتووە و چەندین تەکنیکی هونەری وەک دیالۆگ و پچڕان و پێشەکەوتن و گەڕانەوە و لە دڵەوەگوتن و دیمەن.. هتد بەکار هێناوە. زمانی ڕۆمانەکە و وەسفەکانی جوان و ئەدەبی کێشراوە، کەڵکی لە پەند و زاراوەی کوردی وەرگرتووە.

عەزیزی مەلای ڕەش ڕۆمانی “کوێخا سێوێ-١٩٨٦”ەوە، وەک نووسەرێکی لادێ و بە کەرەستە و گۆشەنیگای لادێنشینێکەوە ڕۆمانەکەی نووسیوە. ڕووداو و کێشەکانی ناو ڕۆمانەکە واقیعین و زیاتریش بۆ لادێ دەگەڕێنەوە، لەبەرئەوە کەمتر ئەندێشەی تێدایە. زمانی ڕۆمانەکە بەشێوەی هەولێری نووسراوە، چەندین تەکنیکی وەک، دیالۆگ، مۆنۆلۆگ و تێکەڵاوکردنی کات و شوێن و چڕکردنەوە.. بەکار هێناوە.

ڕۆمانی “توانەوە-١٩٨٨”یش غەفور ساڵح عەبدوڵا نووسیویەتی و زیاتر بیرەوەری و یاداشتە، لەگەڵ تۆمارکردنی هەندێک ڕووداوی دیکە، وەک هێنانەوەی تەرمی شێخ مەحمود و خۆپیشاندانی شۆرجەی کەرکووک دژی حوکمی قاسمی١٩٦٠، هاوکات گێڕانەوەی بەسەرهاتی باوکی کەسێتیەکە[قارەمان] لە بەردەقارەمان دژی ئینگلیزەکان. بەلای توێژەرەوە دەستپێکی ڕۆمانەکە خراپە و کۆمەڵێک وێنەی ناجۆر دەهێنێت، لەگەڵ ئەوەش تەکنیکی ڕۆمانە نوێیەکانی بەکار هێناوە و خۆی لە گێڕانەوەی کلاسیکی بواردووە و درێژدادڕیشی تێدا نییە. ڕۆمانەکە زۆرتر فرۆیدیانە داڕێژراوە کە کێشەکان هەمووی بە غەریزەی سێکسەوە دەبەستێتەوە. کەواتە ڕۆمانەکە باسی داڕوخانی کۆمەڵ لە لادێ و شاریش دەکات کە هیچ چاکەیەکیان لێناوەشێتەوە، ئەمەش بە پێچەوانەی ڕۆمانە جیهانییەکان کە باسی خراپبوونی تاک دەکەن، بەڵام غەفور ساڵح دەیەوێت داڕوخانی کۆمەڵمان بۆ بنووسێتەوە، بەڵام نووسەر سوود لە پەندی پێشینان وەردەگرێت، ئەمەش پێچەوانەی گوتاری ڕۆمانەکەیە کە کۆمەڵ ڕەت دەکاتەوە؛ پەند یەکێکە لە بەرهەمەکانی کۆمەڵ و ڕابردوو. هاوکات ڕۆماننووس گەلێک ڕووداوی لاوەکی هێناوە و شپرزەییەکی لە چنیندا دروستکردووە و کاریگەری لەسەر ڕووداوی سەرەکی دروستکردووە.

هەر لەم بەشەدا توێژەر چەند ڕۆمانی تر دەخاتە ڕوو، لەوانە: “بوهژین-١٩٨٩- د. نافع ئاکرێی” کە جۆرێکە لە بیرەوەری خودی. ڕۆمانی “کانگەی بەڵا-١٩٨٨-حسام بەرزنجی” کە ژیانی واقیعی کۆمەڵایەتی تێهەڵکێشی بیرەوەرییەکانی خۆی کردووە. ڕۆمانی “کۆردەرە-١٩٨٩-خوسرەو جاف” ئەمیش لە چوارچێوەی بیرەوەری و یاداشتدا دەسووڕێتەوە. هاوکات ڕۆمانی “هەڵکشان-١٩٨٩-عەبدوڵا سەراج” گێڕانەوەی ڕووداو و چیرۆکەکانی شاری کەرکووکە، لەوێشدا چیرۆکی گەنج و مناڵ، پیر و شێت و ژیر دەگێڕێتەوە، هەروەها هەوڵی کۆکردنەوە و تێهەڵکێشی پەند و ئەفسانە و جادوو و داستانە فۆلکلۆرییەکانی ناوچەکەی لەگەڵ تەکنیکی ڕۆمانی نوێدا داوە.

سەبارەت بە گێڕانەوەش ڕۆماننووسان پەنایان بۆ دوو جۆرەی سەرەکی بردووە، بەهۆی کەسی یەکەم-من، کە پاڵەوانەکان قسە دەکەن، هەروەها گێڕەرەوەی هەمووشتزان.

بەشی سێیەم، ئەم بەشە بۆ هەڵسەنگاندنی شێواز و ناوەڕۆکی ئەو ڕۆمانانەی بەشی دووەمە. لە شێوازدا باسی “ناونیشان، کات و ڕووداو، گێڕانەوە و ڕەوتی گێڕانەوە، وەسف و جێگا” دەکات، لە ڕووی ناوەڕۆکیشەوە باسی کێشەکانی “کرێکار، کۆچ بۆ شار، جوتیار و دەرەبەگ و ئافرەت” دەکات، هاوکات زمانیش وەک رایەڵەی پەیوەندیی شێوە و ناوەڕۆک ئاوڕی لێدراوەتەوە. لە ناونیشانی “مەسەلەی ویژدان یان چۆن بووم بە خانەدان” دەست پێ دەکات کە ڕۆمانەکە دوو ناونیشانی هەیە و لەگەڵ ناوەڕۆکیدا سازە، هەروەک محەمەد عەلی کوردیش دوو ناونیشانی بۆ ڕۆمانەکەی هەڵبژاردووە. ڕۆمانی کوێخا سێوێش پاڵەوانی ڕۆمانەکەی کردووە بە ناونیشان. هەردوو ڕۆمانی “توانەوە و بوهژین”یش دوو ناوی یەک واتان، کە هەردوو ڕۆماننووس بە شێوەزاری جیاواز نووسیویانە و بابەتەکەیان دڵدارییە. سەبارەت بە کاتی ڕۆمانەکانیش توێژەر دەڵێ “زۆربەی ڕۆمانەکان ماوەیەکی دیارییان گرتووە و مامەڵەیان لە تەکدا کردووە، ئەو ماوەیەش لە بیستەکانی هەزار و نۆ سەدەوەیە تا نیوەی یەکەمی هەشتاکان کە (٦٥) ساڵ دەکات، هەر نووسەرەی بەپێی نیشتەجێبوونی لە شارێکی کوردستاندا، مامەڵەی لەگەڵ ڕووداوە مێژووییەکان و ڕاستەقینە-کاندا کردووە بە گشتی و بە تایبەتی، کە لایەنی تۆمارکردنی گرتووەتە خۆی”. سەبارەت بە گێڕانەوەش ڕۆماننووسان پەنایان بۆ دوو جۆرەی سەرەکی بردووە، بەهۆی کەسی یەکەم-من، کە پاڵەوانەکان قسە دەکەن، هەروەها چیرۆکگێڕەرەوەی هەمووشتزان. سەبارەت بە وەسفیش سوود لە هەردوو لایەنی ناوەکی و دەرەکی بینراوە، ڕۆماننووسان هەوڵیان داوە شێوە دیارخەری ناخ و ڕەوشتی کەسەکان بن، هاوکات وەسفی سروشتی کوردستان لە زۆرێک لە ڕۆمانەکاندا هەیە. سەبارەت بە جێگاش، لە ڕۆمانەکاندا جێگاکان بەپێی شوێنی ناو ڕۆمانەکان ناسراو و ئاشکران، ڕۆماننووسانیش زیاتر شوێن و شارەکانی خۆیان کردووە بە کانگای ڕووداوەکان. هەروەها ناوی شوێنەکان زۆرتر وەک خۆیان بەکار براون.

سەبارەت بە ناوەڕۆکی ڕۆمانەکانیش، کێشەی کرێکار و کۆچکردن بۆ شار زۆر سوودی لێ وەرگیراوە، هەرچەند وشەی کرێکار درەنگ سەری هەڵداوە و پەیوەندی بە دروستکردنی کارگەکانەوە هەیە، بەڵام بەهۆی کات و ڕووداوەکانی ناو ڕۆمانەکانەوە و تازەیی دیاردەکە و هاتنی ئینگلیز بۆ ناوچەکە سوودی لێ وەرگیراوە. هاوکات کۆچکردن بۆ شار یەکێکە لە بابەتە گرنگ و دووبارەکان. هاوکات کێشەی جوتیار و دەرەبەگیش بابەتێکی ڕەسەنی گێڕانەوەی ڕۆمانەکانە، چونکە جوتیاران بەردەوام کێشەی کار و موڵکیەت و چەوساندنەوەیان لەگەڵ ئاغا و دەرەبەگەکان هەبووە، هەروەها دەوڵەت بەردەوام پشتی ئاغا و دەربەگەکانی کردووە بۆ چەوساندنەوەی خەڵکی ژێر دەست و جوتیاران. سەبارەت بە ئافرەتیش لە چەندین ڕەهەندی جیاوازەوە سەیر کراوە و بووە بە پاڵەوان و شاکەس. کێشەکانی ئافرەت لە کۆمەڵی پیاوسالاریدا ڕەنگدانەوەی هەبووە، چەوساندنەوەی ئافرەت تەنیا لە لایەن خێزانەوە نەبووە، بەڵکو ئاغا و شێخ و دەرەبەگاکانیش چەوسێنەر بوون. ئافرەتی لادێ سەربەستی لە ئافرەتی شار زیاتر بووە، هاوکات بەزۆر بەشوودان و لە دڵخوازکردن و داوێنپیسی و بوختان چەندین کێشەی دیکە ئافرەتی کوردی  پەیوەست بە کولتوور و ژیاری کوردەوارییەوە نیشان دراوە.

لە کۆتاییشدا باسی زمانی ڕۆمانەکان دەکات، کە چەندین شێوەزار بەکار هێنراوە، هاوکات بەپێی بارودۆخی ڕۆشنبیری سەردەمەکەی نووسراوە، بۆ نموونە مەسەلەی ویژدان شێوەی کوردییە عوسمانلیەکەی پێوە دیارە. بەڵام پێشمەرگەی ڕەحیمی قازی کوردییەکی پاک و جوانی هەیە، ژانی گەل زیاتر شێوەی سلێمانییە.

سەبارەت بە ئەنجامەکانیش، توێژەر مەسەلەی ویژدان بە یەکەم بەرهەم دادەنێت و پێشیوایە سەرهەڵدانی رۆمانی کوردی و هاوشانی ڕۆمانی عێراقی بووە. لایەنی پانۆرامایی باڵی بەسەر ناوەڕۆکی ڕۆمانەکاندا کێشاوە، جگە لە شاڕووداو، وردە چیرۆکی لاوەکیش بەشانی شاڕووداودا ئاخنراون. لایەنی واقیعی ڕەخنەگرانە بەسەر ڕۆمانەکاندا زاڵە. تەواوی ڕۆمانەکان کەڵکیان لە فۆلکلۆر وەرگرتووە.

The post ڕۆمانی کوردی لە عێراقدا appeared first on ژنەفتن.

بەشی یەکەم: ئەم بەشە تیۆرییە، سەرەتا زاراوە و چەمکی گوتار و گوتاری ئەدەبی باسکردووە. دواتر پەیوەندیی و جیاوازیی دەق و گوتاری کردووە، کە گوتار لە دەق فراوانترە. هاوکات باسی ئیستاتیکای گوتاری ئەدەبی و ئەرکەکەی کردووە. زاراوەی گوتار نوێ نییە، بەڵام بەپێی سەردەمەکان لە نوێبوونەوەدایە. ڕیشەی گوتار لە زمانی لاتینی لە ناودا بۆ(Dircursus) کاریش بۆ (Discursere) دەگەڕێتەوە، کە واتای پاڵنان و ناردنی قسە و دیالۆگی ئازاد دەگرێتەوە. دواتر زاراوەکە لە لایەن دیکارت لە کتێبی (گوتار لە میتۆد)دا بۆ مەبەستی ڕۆشنگەری بە کار هات. هاوکات گوتار لە ڕێگەی شیکردنەوەی زمانییەوە، چەندین ئاراستەی جیاوازی هەیە، کە بە شێوەیەکی سەرەکی ڕستەکان سازێنەری گوتارن و بەهۆی شیکردنەوە و پەیوەندی ڕستەکان گوتار دەردەکەوێت، ئەمەش زیاتر بۆچوونی هاریسە، سۆسێریش پێیوایە گوتار زمانە لە کاتی بەکارهێناندا؛ زمانی زارەکییە، کە دواتر بەشێک لە ڕەخنەگرانیش هەمان بۆچوون دووپات دەکەنەوە. گوتار لای فۆکۆ ئەزموون و بیرکردنەوەیە، گوتراوەکان بەشێکن لە گوتار کە گشتە، لەبەر ئەوە گوتار ئاستێکی بەرینتر لەخۆدەگرێت. پێکهاتەی گوتاریش سیستمێکی گوتراوی گشتییە، کە لە کۆمەڵێک یاسا پێکهاتووە. هاوکات لای تۆدۆرۆف گوتار و چیرۆک وەک دوانەیەک بەرامبەر بە یەکدی دادەنێت و پێیوایە، گوتار ئەو ڕێیەیە بەهۆیەوە گێڕەرەوە ڕووداوەکانمان بۆ دەگێڕێتەوە. هەرچی جیرار جینێتە، گوتار بە جۆرێکی گێڕانەوە دادەنێت، چونکە چیرۆک ناتوانێ بەبێ گێڕانەوە هەبێت، ئاستەکانی گوتاریش: ڕێزمانی، سەرفی و دەلالییە.

سەبارەت بە دەق و گوتار زۆر نووسەر وەک یەک دەیبینن، بۆ یاکۆبسن دەق گوتارێکە لە پێناو خودی خۆیدا. لای بارت، دەق گوتارە لەبارەی گوتار، زمانی دووەمە لە ڕێی ڕاڤە و وەسفەوە لەبارەی زمانی یەکەم. گوتار کردەی بەرهەمهێنان و ئەنجامی دەقیشە. فۆرمالیستەکان لەسەر بنەمای ئەدەبیەتی ئەدەب، جەختیان لەسەر گوتاری ئەدەبی دەکردەوە، کە لە گوتارەکانی دیکە جیاوازە و ئەرکێکی ئیستاتیکی هەیە و خوێنەریش ڕۆڵی گرنگی لەو نامە ئەدەبییە هەیە کە دەق دەینێرێت. سەعید یەقتین گوتار بە ڕێزمان و دەقیش بە دەلالەتەوە دەبەستێتەوە، ریڤاتێریش لە ڕێگەی چەمکی وزەی دەلالی دەقی ئەدەبی لە نائەدەبی جیادەکاتەوە. هەندێک ڕەخنەگریش گوتار بە دەوروبەر دەبەستنەوە و پەیامی بێ دەوروبەر دەبێتە دەق نەک گوتار. توێژەر پێیوایە گوتار لە دەق فراوانترە و جیهانبینییە، کە دونیا و واقیعی پێ دەبینین.

گوتاری ئەدەبی ڕۆڵی لە پێشخستنی لایەنی ڕۆشنبیریی و هونەریی و فیکریی نەتەوەکان هەیە. هاوکات بەرامبەرە بە چەمکی ئەدەبییەت و شیعرییەت، کە کۆمەڵێ بنەمای جوانیناسی هەیە و ڕوو لەخۆیە و لە نا-ئەدەبییەت خۆی جیادەکاتەوە. هەوڵەکانی فۆرمالیستەکان بۆ جیاکردنەوەی گوتاری ئەدەبی و نائەدەبی خۆی لە جیاکردنەوەی: زمانی ئەدەبی و نائەدەبی، دەرچوون لە واتای باوی فۆرم و گەیشتن بە چەمکی سیستم و نەسەق، هاوکات لە واتا باوەکانی کێش و ئیقاعی شیعری دەرچوون. فۆرم کە بیر و وێنە و بابەت لەخۆ دەگرێ، لای فۆرمالیستەکان بە گوتارەوە گرێدرا، لەبەر ئەوە چۆنێتی نەک چی دەربڕین بەهای ئیستاتیکی هەیە. ئیستاتیکای گوتاری ئەدەبیش لە”لادان”دا بەرجەستە دەبێت، لادانیش ڕووداوێکی زمانی شیعرییە، لای کۆهینیش ئەرکی گوتاری دەق بەرهەمهێنانی جوانی و چێژە، کە خوێنەر ڕۆڵێکی گرنگ  دەگێڕێت.

“شیعر یەکێکە لە گرنگترین بەڵگەنامەکان لەبارەی ژیانی نەتەوەکان، بەردەوام لە قۆناغێکی شارستانییەوە بۆ قۆناغێکی تری شارستانی دەگوازرێتەوە”

بەشی دووەم، ئەرکی گوتاری شیعر لەسەر کۆمەڵگەی کوردی، ئەمە ناونیشانی بەشەکەیە، سەرەتا باسی ڕۆڵ و گرنگی شیعر دەکات، کە شیعر ڕۆڵی لە پەروەردە و ڕەفتاری مرۆڤ هەیە. شیعر بەرهەمێکی دەرەکی و بێ کاریگەر نەبووە، لەگەڵ واقیع و ژیان و ڕووداوەکاندا ڕۆشتووە و کاریگەری داناوە و کاریگەر بووە. حسێن جومعە دەڵێ “شیعر یەکێکە لە گرنگترین بەڵگەنامەکان لەبارەی ژیانی نەتەوەکان، بەردەوام لە قۆناغێکی شارستانییەوە بۆ قۆناغێکی تری شارستانی دەگوازرێتەوە”. توێژەر باسی گرنگی شیعر لە چوار لایەنەوە لە بواری پەروەردە دەکات، شیعر بەپێی ڕەگەز و تەمەن و چینەکانیش دەگۆڕێت، بۆیە کاریگەری لەسەر بەها و ڕەفتاری تاکەکان هەیە. داهێنانی شیعری زیاتر ناوەکی و دەروونییە، کاریگەریشی لەسەر سۆز و دەروونە، ویژدانی مرۆڤ دەجوڵێنێت و ئاراستەی دەکات، ئەمەش دەکرێ لە ڕێگەی مۆسیقا و وێنە و زمانی شیعرەوە بێت. سێیەم، شیعر دژە سیستمە و جیهانێکی ئازادە، کاریگەری لەسەر ئازادی مرۆڤ-خوێنەریش دادەنێت. چوارەم، شیعر بەهۆی وشەی جوان و مۆسیقای بەرزەوە پەروەردەیەکی گونجاو دەڕەخسێنێت. توێژەر سەبارەت بە ئەرکە پەروەردەییەکانی گوتاری شیعر لە کۆمەڵگەی کوردیدا، ئاماژە بە چەند خاڵێک دەکات:

١ـ بەهاکان، لێرەدا ئاماژە بە کۆماری ئەفلاتون دەکات، کە شیعری لاساییکەرەوە بۆ پەروەردە ناشێت، بەڵکو ئەو شیعرانەی ڕاستی دەردەخەن گونجاون. لای ئەرستۆش شیعر بۆ پەروەردە و فێربوونە، شیعری تراجیدیش دەروون خاوێن دەکاتەوە. لە شیعری کوردیدا پەروەردەکردنی هەستی نەتەوەیی و نیشتمانی بە چڕی ئامادەیی هەیە، توێژەر نموونەی شیعرێکی لەتیف هەڵمەت کە بۆ مناڵانی نووسیوە، دەهێنێتەوە، لە شیعرەکەدا لە ڕێگەی ماڵی ئاژەڵانەوە باسی نیشتمانی[ماڵ] کورد دەکات. هاوکات بەشێک لە ئایینەکان بە شیعر هۆنراونەتەوە. هەر لەم بەشەدا نموونەی شیعری کوردی بۆ خۆشویستنی ژینگە و خوێندن دەهێنێتەوە. ئاماژەش بەوە دەکات کە شیعری کوردی تا ڕاپەڕین زیاتر هاندانی خوێندنی کچ و کوڕ بووە، بەڵام دوای ڕاپەڕین زیاتر فێرکاری بووە.

٢ـ گەشەپێدانی هەستی ڕەخنەیی: شیعر کاریگەری لەسەر گەشەی مەعریفە و خەیاڵ و جوانیناسی خوێنەر هەبووە، چونکە تا سەرهەڵدانی ڕۆژنامە تەنیا شیعرمان هەبووە. کەواتە شیعر سەرچاوەی ڕەخنەگرتن بووە، پەشێو دەڵێ:

قەڵەمەکەم چەکوچە و

هەر پەیڤێکم-بزمار

ستەم لە هەرجێیەک بێ

دەیسمم وەک تەختەدار!

هاوکات نموونەی شیعری لەتیف هەڵمەت دەهێنێتەوە، بۆ ڕەخنەگرتن لە دەستەڵاتداری ئێستاکە بە گورگی برسی دەیانچوێنێت، بەڵام گورگی ئێستا کەڵبە و چڕنوکی نییە، بەڵکو شاڵی حاجی و بۆینباخی ئەفەندیان پۆشیوە:

گورگ ئێستاکە بێ چڕنووک و بێ ددانە

تۆبەی تەواوی کردووە

ئەندامی پەرلەمانە

هەقی لە هیچ شتێک نییە

تەنیا وەستای دروستکردنی گیرفانە.

شاعیران بەپێی قۆناغەکان ڕەخنەیان لە دەستەڵاتە جیاوازەکان گرتووە، ڕەخنە لە داگیرکاری بێگانە، لە کورد خۆی و بیری دواکەوتوانەی و شەڕی ناوخۆ و کەلتووری دواکەوتوو. کەواتە شیعر بووەتە سەرچاوەی هەڵوێست و بیری ڕەخنەگرانە.

٣ـ گەشەپێدانی زمان و شێواز: بەر لە نووسین ئەدەبی زارەکی-فۆلکلۆرمان هەبووە، کە کاریگەری لەسەر شیعری نووسراو هەبووە. زمان و شێوازی شیعریمان بەپێی قۆناغەکان گۆڕانی بەسەردا هاتووە، ئەحمەدی خانی، نالی، دواتریش شیعری نوێی کوردی گۆڕانیان بەسەر زمان و شێوازدا هێنا، هەروەک گۆران و شێرکۆ بێکەس و ئێستاش دەتوانین ئاماژە بە شاعیرانی شێوازگۆڕ بدەین. بۆ نموونە ئەڵماس خانی کەندووڵەیی ١٧٠٢-١٧٧٦ بە پێچەوانەی زۆر شاعیری هاوچەرخییەوە فۆرمی نوێی شیعری وەک ڕۆمانە شیعر و چیرۆکە شیعر دەهێنێتە ناو شیعری کوردییەوە. شێرکۆ بێکەس لە دیوانی “ئافات”دا مێژوو بە شیعر دەنووسێتەوە، ئەنوەر مەسیفی لە ١٩٩٣ بەیاننامەی “فۆرمی گران” بڵاو دەکاتەوە، یاخود گروپ و مانیفێستی وێران لە ساڵی ١٩٩٤، ئەمانە هەموو کاریگەریان لەسەر گۆڕانی فۆرم و زمانی شیعری کوردی هەبووە، زمان و فۆرمیش هەڵواسراو نییە، بەڵکو ناوەڕۆکگۆڕیش بوو.

٤ـ ئەرکی گوتاری ڕاگەیاندنیی شیعر لەسەر کۆمەڵگەی کوردی ١٩٩٢-٢٠٠٣ لەم بەشەدا باسی چەند ئەرکێکی گوتاری ڕاگەیاندنی شیعر لەسەر کۆمەڵگەی کوردی دەکات، لەوانە:

١ـ شیعری پیاهەڵدان و قارەمانێتی.

٢ـ شیعر و پەیامی ئاشتی.

٣ـ شیعری فێرکاری(زانیاری)

٤ـ شیعری نەتەوەیی و نیشتمانی

٥ـ فێمینیزم و خەباتی ژنان، لەم بەشەدا ئاوڕ لە شیعری ژنان خۆیان دەداتەوە، نەک ئەو شاعیرە پیاوانەی بەرگرییان لە مافی ژن دەکرد، واتە قۆناخی بە دەنگهاتنی ژنان خۆیان، کە نموونەکان زیاتر لە دوای هەشتاکانەوەیە.

بەشی سێیەم، بە ناونیشانی “گوتاری ژانرەکانی پەخشانی کوردی”. سەرەتا باسی گوتاری پەخشانی هونەری دوای ڕاپەڕین دەکات و پێیوایە پاش ڕاپەڕین گوتاری پەخشان زیاتر لە گوتاری شیعر زاڵ و کاریگەرترە. باسی ئەوەش دەکات، کە تێکستە گەورەکانی ئەمڕۆ نوێنەرایەتی جەمسەرێکی فیکری و ئایدۆلۆجی دەکەن، بەر لە ڕاپەڕین کپکردنی ئایدۆلۆجیا و بیرە ئازادەکان دەبینین. سەرەتا باسی نامەی ئەدەبی لەنێوان نووسەران دەکات، کە گفتوگۆی ئەدەبی و ڕەخنەیی لێوە ئاڵوگۆڕ دەکرێت. توێژەر لە ڕووی سایکۆلۆجی و سۆسیۆلۆجییەوە باسی نامەکانی ساڵانی ١٩٩٢ بۆ ٢٠٠٣ دەکات، کە نووسەران زۆرتر ڕوویان لە تاراوگە کردووە. نمونەی نامەیەکی ڕەئوف بێگەر بۆ هادی مەهدی دەهێنێتەوە، کە باسی دوای ڕاپەڕین دەکات و دۆخی خەڵک نیشان دەدات “ئەم چەند مانگە…چاوەڕێی مەرگ بووین زیاتر لەوەی لەسەردەمی بەعسدا چاوەڕێی بووین، سیاسەتی کوردی ئەو خزمەتەی پێکردووین و ترسێکی دوولایەنەی پێ بەخشیوین.” بێگەرد ئاماژە بە گۆڕانی مانای مەرگ لە پێناو نیشتمان، مەرگ لەپێناو بێ هیچ‌دا- لە سەردەمی دەستەڵاتی کوردی دەکات. دواتر چەندین نامە بە نموونە دەهێنێتەوە کە هەڵسەنگاندن و قسەکردنە لەسەر بەرهەمی نووسەرەکان کە بۆ یەکدیان ناردووە.

دواتر باسی وتاری ئەدەبی دەکات، سەرەتاش پێناسە و مێژووی وتار دەخاتەڕوو. هاوکات باسی وتارە کوردییەکان لە ڕۆژنامە کوردییەکان و بە تایبەت پاشکۆ ئەدەبی هونەرییەکان دەکات، ئەو وتارانەی بڵاو کراونەتەوە تێکەڵییەکیان لەباری وتار و توێژینەوە و ئاریتکڵ هەیە؛ لەڕووی ناوەڕۆک و ژمارەی وشەکانەوە. هاوکات لە ڕووی بابەتییەوە تێکەڵی هەیە، نووسینە سیاسی و ڕۆشنبیری و ئەدەبی و فەلسەفییەکان هەمووی بە وتار دانراون، کەواتە پێناسەیەکی ورد و گشتگیر بۆ وتار لە ئارادا نەبووە، هەربۆیە تێکەڵی لەنێوان وتار و گوتاریشدا کراوە.

پاشان باسی گوتاری چیرۆکی کوردی دەکات. لە سەرەتاکانی سەدەی بیست چیرۆکی هونەری کوردی دێتەئاراوە، بەڵام ئاراستەی نوێی چیرۆکی کوردی لە پاش ڕاپەڕینەوە سەرهەڵدەدات کە زۆرتر کاریگەرە بە ریالیزمی جادوویی، گوتاری چیرۆکەکانیش زیاتر بایەخی بە خود دەدا، لایەنی سەیروسەمەرە و فەنتازیا فراوان دەبێت، واتە جۆرێک لە ئاڵۆزی و دەرچوون لە واقیع هەیە. هاوکات دەلالەتەکان چڕ دەبنەوە و جوانیناسی دەقەکان بایەخیان پێدەدرێت. لە لایەکی دیکەوە لە ڕووی بونیاد و تەکنیکەوە گۆڕانکاری زۆر کراوە، بۆ نموونە کات و شوێن، ڕووداو، کەسێتی، فەزا، زمان، پێشخستن و دیالۆگ.. هونەریتر و جوانتر لە چیرۆکەکانی سەرەتا نووسراون.

گوتاری گێڕانەوە لەسەر بنەمای ئەم سێ جۆری پەیوەندییە: گوتار و گێڕانەوە، گوتار و حەکایەت، حەکایەت و گێڕانەوە، دێتە ئاراوە،

دواتر توێژەر باسی وەرگێڕان و گوتاری ڕۆشنبیریی دەکات، کە وەرگێڕان تێکەڵی و گواستنەوە و گفتوگۆی شارستانیەتەکان لە خۆدەگرێت، لە پاش ڕاپەڕینیشەوە وەرگێڕان زۆر فراوان بووە و پانتایی ڕۆشنبیریی کوردی بەسەر دنیای دەرەوەدا کراوەتەوە، وێڕای ئەوەش هەوڵی وەرگێڕانی ئەدەبی کوردی بۆ زمانەکانی دیکە دەبینرێت. لەپاڵ فراوانی وەرگێڕان، کۆمەڵێک گرفت و کێشەی وەرگێڕانیش لەبێ پلانی و خراپ وەرگێڕان و بێ سانسۆری هەن. دواتر باسی گوتاری نووسینی ژیاننامەی خودی[ئۆتۆبیۆگرافیا] دەکات، کە خودنووسینەوەیە و زیاتر پشت بە گێڕانەوە و بیرەوەری خودی و دانپێدانان دەبەستێت. لە ئەدەبی کوردیدا ئەحمەد خواجە، بە دەقی “چیم دی” و رەفیق حیلمی بە ناوی “یاداشت”، “گەشتی ژیانم”ی مەسعود محەمەد و “چێشتی مجێور”ی هەژار موکریانی لەو ئۆتۆبیۆگرافیایانەن کە بەر لە ڕاپەڕین نووسراون، بەڵام دوای دوای ڕاپەڕین تا ٢٠٠٣ چەندین ئۆتۆبیۆگرافیا لە لایەن نووسەران-بە تایبەت نووسەرانی کە لە شاخ بوون، نووسراوە، کە گفتوگۆی زۆری لەسەر کراوە و زووش لە لایەن کەسانی دیکەوە وەڵام دراونەتەوە، کە نیشانەی ناڕاستگۆیی و یاخود بێ بەڵگەیی یاداشتنووسییەکانە. تایبەتمەندی سەرەکی ئەم نووسراوانە زیاتر سیاسین، یاخود تێکەڵی یادەوەری و خودنووسینەوەن. لە کۆتایی ئەم بەشەدا باسی گوتاری ڕۆمانی کوردی دەکات، لە ڕووی ناونیشان و ڕۆمان بە گشتییەوە. ناونیشانی ڕۆمانە کوردییەکان لە کۆندا کەم دەلالەت و تاک مانابوون، بۆ نموونە “پێشمەرگە، ژانی گەل، ڕێگا، بەردەژن، درز، ئاگری بنکا، دیوەخان، زمناکۆ، عەلەبەستێ و گەماڵ..” ئەم ناونیشانانە لایەنی هونەری و سەرنجکێشی خوێنەریان فەرامۆش کردووە. هەرچی نەوەی دوای ڕاپەڕینە ناونیشانی ڕۆمانەکانیان هونەریی و فرەمانایە “دواهەمین هەناری دنیا، تەونی جاڵجاڵۆکە، سۆناتای رۆح، دنیا لە کتێبێکدا..”، وەک چۆن ڕۆمانەکان شیعرییەت و فەنتازیایەکی پێویست بە ڕووداوەکان دەخولقێنن. سەبارەت بە گوتاری گێڕانەوە بە سوودوەرگرتن لە جیرار جینێت، کە پێیوایە گوتاری گێڕانەوە لەسەر بنەمای ئەم سێ جۆری پەیوەندییە: گوتار و گێڕانەوە، گوتار و حەکایەت، حەکایەت و گێڕانەوە، دێتە ئاراوە، بۆ ئەمەش سوود لە سێ چەمکی کات، شێواز و دەنگی گێڕەرەوە وەردەگرێت.

بەشی چوارەم، بەناونیشانی “گوتاری ڕەخنەی ئەدەبی کوردی”. توێژەر باسی ئەوە دەکات کە زۆرێک لە ڕەخنەی پێش ڕاپەڕین بڕیاردان بووە لەسەر دەق، کە باشە، خراپە، جوانە، ناشیرینە. بەڵام ڕەخنە کاریگەری لەسەر کۆمەڵگە هەیە، بۆیە ڕەخنە جۆرێکە لە ڕاڤەی ڕاڤە. هاوکات لە پاش ڕاپەڕین وێڕای دەرگا کردنەوە لەسەر ڕەخنە و بڵاوکردنەوەی چەندین بڵاوکراوە، ڕەخنەگرانی تاراوگەنشین ئەزموونی ڕەخنەی ڕۆژئاواییان بۆ ڕەخنەی کوردی دەگواستەوە. هاوکات تێکستی کوردیش لەوە کەوت تەنیا ئایدۆلۆجی و سیاسییانە بنووسرێت، بەڵکو لایەنی هونەری و جوانیش بایەخی پەیداکرد. لێرەوە تیۆرە ڕەخنەییە نوێیەکانی وەک بونیادگەری و وەرگرتن و ڕەخنەی فیکری هێواش ‌هێواش دەرکەوتن. توێژەر پێیوایە ڕەخنەی ئەدەبی زیاتر لە گۆڤارەکاندا دەرکەوتووە تا کتێب، بۆیە گوتاری ڕەخنە ئەدەبی لەنێو گۆڤارەکاندا دەکاتە پانتایی کارکردنی، لە گۆڤاری ئەدەبی کرێکاری دەست پێ دەکات، کە زۆرتر ئاوڕی لە ڕەخنەی کۆمەڵایەتی داوەتەوە، واتە پەیوەندی ئەدەب و کۆمەڵگە. لە ژمارەی یەکەمی گۆڤاری ئەدەبی کرێکاری کە لە سلێمانی دەردەچوو، بانگەواز بۆ ئەدیبە کرێکارەکان دەکات کە هاوکاری بڵاوکراوەکە بکەن، واتە زۆرتر بایەخ بە ئەدەبی چینێکی دیاریکراو دراوە، کە مارکسیزم و لینینزمە. دواتر باسی گوتاری گۆڤاری پرۆژە دەکات، کە دەیانەوێت ڕەوتی ڕەخنەی کوردی بگۆڕن و نوێ بکەنەوە، هەر لە گۆڤارەکەدا هاتووە کە ڕەخنەی پێش ڕاپەڕین زیاتر ئەرکێکی سیاسی و کۆمەڵایەتی هەبووە و دووربووە لە ئەدەبەوە، بۆیە ئەمان دەیانەوێت بە تیۆرە نوێیەکان ئاوڕ لە دەق و خوێنەر بدەنەوە، دەقی ئەدەبی خۆی بکەنە سەنتەری کارکردن، نەک لە دەرەوەی دەق لە دەق بڕوانن، بەڵام دەقیش وەک سندوقێکی داخراو نابینن، بەڵکو لە ڕێگەی زمانی دەقەوە و پەیوەندییەکانی بە دەرەوە دەق هەڵدەسەنگێنن. ئەوان پێیان وایە ڕەخنەی بەر لە ڕاپەڕین بۆ هەموو دەقەکان یەکجۆر گوتاری هەبووە، نەک گوتاری ژانرەکان لە یەکدی جیابکاتەوە. کەواتە گۆڤاری پرۆژە زۆرتر جەخت لەسەر بونیادگەری کراوە[یان پێکهاتەیی] دەکاتەوە. هاوکات باسی پەیوەندی فیکر و ڕەخنە  لە گۆڤاری ئازادیدا دەکات. گۆڤار ئازادی لە ساڵی ١٩٩٢ دەست پێ دەکات و هەوڵیداوە بیری فەلسەفی دوور لە چەپگەرایی و ناسیۆنالیستی بۆ خوێندنەوەی ئەدەبیات سەر ڕێ بخات. لە بەشێک لە وتارەکانی ئەم گۆڤارەدا ئاوڕ لەو فەیلەسوفانە دراوەتەوە کە زۆرتر لە شیعرەوە نزیکبوون، لەوانە نیچە و هایدیگەر. دواتر توێژەر باسی پرۆژەی گۆڤاری ڕەهەند و ڕەهەندییەکان دەکات، کە بەشێک لە بەرهەمەکانیان تایبەت بووە بە ڕەخنە و لە ڕێگەی دیدی فەلسەفییەوە ڕەخنە و ڕەخنەی ئەدەبیان پەرەپێداوە. دواتر باسی ڕێباز ئەدەبی و گوتاری ڕەخنە دەکات، کە لە کۆندا ڕێبازە ئەدەبیە کوردییەکان هەڵگری تێڕامانێکی خۆڕسکانە لە ئەدەبی کۆمەڵگەی کوردی نەبوون، بەڵکو جۆرێک لە کاریگەریی و لاساییکردنەوەی ئەدەبی دراوسێ بووە، بەڵام لە پاش ڕاپەڕین کەسێکی وەک فەرهاد پیرباڵ ڕاستەوخۆ بە کاریگەری ئەدەبی ئەوروپی[فەرەنسا بە تایبەتی] ڕێبازی سوریالیزم دەهێنێتە ناو ئەدەبی کوردییەوە. لێرەشەوە گۆڤاری وێران دادەمەزرێنن کە پانتایی ڕەخنە فراوان دەکەن. لە کۆتاییدا باسی گوتاری سیاسی لە ڕەخنەی ئەدەبیدا دەکات، بە تایبەتیش باسی شەڕی ناوخۆ دەکات کە نووسەرانی بۆ دوو دەستە دابەش کردبوو، ئەوانەی بە تەواوی دژی شەڕەکە بوون، دەستەی دووەم ئاگرخۆشکەربوون. لە کۆتاییدا توێژەر بە دوانزە خاڵ ئەنجامی نامەکەی دەخاتەڕوو، کە گوتار لە دەق گەورەترە، شاعیران ئەرکی پەروەردەییان بە شیعر بەخشیوە. هاوکات ئەدەبیاتی قۆناخی ١٩٩٢ بۆ ٢٠٠٣ پاش ئازادی، زۆرتر لە خەمی تاکدا بووە، واتە شیعری پێشوو خەمی ئازادیی نەتەوەیی بووە، بەڵام ئەم قۆناخە زیاتر لە خەمی تاکدایە، هەر بۆیە چیرۆکی کوردیش زیاتر ئیشکردنە لەسەر خود. هاوکات گوتارێکە دژ شەڕ و تێکەڵی هزر و فەلسەفەش دەبێت.لەگەڵ ئەوەشدا بەهۆی زاڵی سیاسەتەوە، ئەدەب کەمتر لە سیاسەت ڕۆڵی لەسەر کۆمەڵگە هەبووە.

The post کاریگەری گوتاری ئەدەبی لەسەر ڕای گشتی لە کۆمەڵگەی کوردیدا appeared first on ژنەفتن.