****

(گۆران سەباح) لەبارەی ڕۆمانی (تەرمەوان)ـەوە بابەتێکی لە ژێر ناونیشانی (ڕۆمانی تەرمەوان: سوێرکردنی چێژ و زەوتکردنی خەیاڵ)دا نووسیوە و تێیدا هەوڵی داوە بە ئەنجامێک بگات، کە بریتییە لەوەی ئەم ڕۆمانە هێندە لاوازە، شایەنی ئەوە نییە بڵاو بکرێتەوە. من ڕێ بە خۆم دەدەم لەم بارەیەوە بۆچوونەکانم بخەمە ڕوو.

سەرەتا بەم خاڵانانە دەست پێ دەکەم، کە لە بڕگەی شەشەمی گوتارەکەیدا ئاماژەی پێ کردوون، بەڵام دەڵێم خۆزگە دەیان نموونەی دیکەی لەم شێوەیەی لێ وەربگرتنایە، تا بمتوانیایە لەبارەی ئەوانیشەوە بدوێم!

نووسیویەتی: {ئارۆ، بانجۆی هونەرمەندی بردووە. کەچی یەکێ لە شاگردەکانی یەڵدا دەڵێ ئەم دەعبایەی بۆ پێیە. پێی نییە خۆ. دواتر، یەڵدا خۆیشیی دەڵێت کوا بانجۆکە (لا٣٩)}.

من دەڵێم هونەرمەندەکە (ئارۆ) کوشتوویەتی، تا بانجۆکەی ببات. لەبارەی تەرمەکەیەوە دەبێتە مشتومڕ، چۆن و لە کوێ بنێژرێت. ئەوەیان دەڵێت:

(_ پەلە مەکە، کورە! هێشتا گیانی تێدا ماوە. دوایی بە چی بزانین موسڵمانە؟ ئەگەر موسڵمانە، ئەو دەعبایەی بۆ پێیە؟ دەڵێی شەیتان پێی داوە و هەر خۆیشی فێری کردووە چۆنی بژەنێت).

ئایا ئەو شاگردە کاتێ بە دەمی ڕانەبردوو دەدوێت، مانای وایە ئێستا بانجۆکەی پێیە؟ نەخێر، باس لەو کاتەیە، کە بەو ئامێرەوە هاتووەتە خان و لەوێ ژەندوویەتی. هەر بڕگەی دووەمی گوتەکە: (دەڵێی شەیتان پێی داوە و هەر خۆیشی فێری کردووە چۆنی بژەنێت)، دەریدەخات باس لە ئێستا نییە، چونکێ ناکرێت کەسێک لە سەرەمەرگدا خەریکی ژەنینی بانجۆ بێت.

ئینجا ئەم چەند وشەیە هەر لە ڕۆمانەکەدا دەخوێنینەوە: {(یەڵدا) جارێکی تر هەر بەو پەڕۆیە خوێنەکە دەسڕێت، لە کاتێکدا بیر لە مشتومڕی شاگردەکانی دەکاتەوە. دیسان دەپرسێت ئەرێ کوا ئەو ئامێرەی دەیژەند؟ کوا ئێسترەکەی؟}. لە خۆیی پرسیوە، نەوەک لە کەسێکی تر.

چیرۆکەکە بەم شێوەیەیە: (ئارۆ) بانجۆکە بە دەستی ئەو هونەرمەندەوە دەبینێت و دەیەوێت بیکاتە هیی خۆی، چونکێ سەرنجی ڕادەکێشێت. {یەکەمجارە ئامێری وای بەر چاو دەکەوێت، تەنانەت ناوەکەیشی هەر لە دەمی خاوەنیەوە دەبیستێت. (بانجۆ)، وشەیەکی تەفرەدەرە. زۆر داوای لێ دەکات بیداتێ، یان لانی کەم پێی بفرۆشێت، بەڵام کابرا دەستی لێی نابێتەوە. کاتێ خۆر ئاوا دەبێت و دەیەوێت بە ڕێ بکەوێت، داوی بۆ دادەنێتەوە. دەزانێت بە پشت دیواری ئەو ڕیزە ژوورەدا تێدەپەڕێت، کە بۆ ئەو کاروانچییانە دروست کراون، شەوان دەمێننەوە}.

هەر بە ڕاستی لێی دەدات و دەیکوژێت. ئەم ڕووداوە تەقینەوەیەکی ناکاو، بەڵام گەورە لە ژیانی ئەو خێزانەدا بەرپا دەکات، کە بەو هۆیەوە (یەڵدا) دەمرێت، (ج. ل. ک)ییەکان، کە ناوی حزبێکی سەر بە دەوڵەتە و ئەندامانی لە دژی (ک. ل. ک)ییەکاندا دەجەنگن، دەست بەسەر خانەکەیاندا دەگرن، خەڵک ماڵیان تاڵان دەکەن، تووشی دۆخێکی دەروونیی سەخت دێن، بە تایبەتی (ئارۆ)، کە خۆی هونەرمەندی کوشتووە، بێ ئەوەی مەبەستی بووبێت. لەم ساتەوە کۆمەڵێک گرفت ڕووبەڕووی ئەو منداڵە دەبنەوە، بەڵام وای لێ ناکەن دەست لە بانجۆکەی هەڵبگرێت، لە کاتێکدا وا لە خانەکەدا شاردوویەتیەوە، ئەو خانەی دەستی بەسەردا گیراوە. دیارە من تەنیا هێندەی لێ باس دەکەم، کە نابێتە هۆی ئاشکراکردنی نهێنیی گێڕانەوەکە، دەنا خوێنەر خۆی دەتوانێت ئازادانە بۆی بگەڕێتەوە و بزانێت شتەکە چۆنە.

(سەباح) نووسیویەتی: (ئارۆ تەمەنی دە ساڵە کاتێک بەردێک لە سەری هونەرمەند دەدات. چۆن بەردی منداڵێکی دە ساڵی، مرۆڤێکی گەورە دەکوژێت؟).

خۆزگە دەیگوت چۆن کوژراوە، کە ئێستا پێویستی نەدەکرد من بۆ دەقەکە بگەڕێمەوە. وەک پێشتر گوترا (ئارۆ) لە سەربانەوە بەردەکەی هاویشتووە و بە سەری داداوە. ئایا ڕێی تێ ناچێت بەردێک ئەگەر کەسیش نەیهاوێژێت، بەڵکوو خۆی تلۆر ببێتەوە و لە خوارەوە بەر کەلـلەی کەسێک بکەوێت، بیکوژێت؟ ئایا نەمانبیستووە چلوورەی گوێسەبانان بەر سەری خەڵک کەوتووە و کوشتوونی؟

(ئەوەتە هونەرمەند لەسەر پشتی ئێسترەکەی دانیشتووە. قاچەکانی بەملا و بەولایدا شۆڕ کردوونەتەوە. بانجۆکەی وەک تفەنگ بە شانی داداوە، کە ئەگەرچی شەوە، بەڵام مانگ بە دەرەوەیە و دەتوانێت بیبینێت. لەوێوە بەردێک بە کەلـلەیدا دەکێشێت. دەکەوێتە خوارێ، بێ ئەوەی هاوارێکی لێ بەرز ببێتەوە).

(سەباح) نووسیویەتی: (ژنێک ئۆتۆمبیل لێ دەخوڕێت. شۆدی لە گۆڕەپانی پێش زیندانە و تەماشای دەکات. دوورە لێی، بەڵام هەرچەند نزیکیش بێت لێی ناتوانێت ئەو جۆگەیە ببینێت کە ملوانکەکەی ملی، دروستی کردووە لەسەر جەستەی. دواتر دەڵێ ڕووی لەو نەبوو. باشە ئەگەر ڕووی لەو نەبوو، چۆن توانی ئەو وەسفە وردەی بکات، هەرچەندە وەسفەکەیش زیادەیە و هیچ پێویست ناکات چونکە کارەکتەرێکی سەرەکی نییە).

ئایا ڕاستە (پ. و. شۆدی) لەم ژنە دوورە؟ نەخێر. ئۆتۆمۆبیلەکە وەستاوە و ئەو لە نزیکیەوەیەتی، بەڵام ئەگەر دەگوترێت ژنێک لێی دەخوڕێت، ئەوە مەبەست ئەوەیە لە شوێنی شۆفێر دانیشتووە. چیرۆکەکە بەم شێوەیەیە: لێبوردنی گشتی بۆ زیندانییان دەردەچێت و (پ. و. شۆدی) یەکێکیانە. ڕاستییەکەی ناوی (دڵدار)ـە، بەڵام لە زینداندا بۆ (پ. و. شۆدی) گۆڕیویانە. دواتر بۆ ئەم خاڵە دەگەڕێمەوە. پێی گوتراوە (دیدەن) و (دیمەن) دێن، کە ناوی هەردوو پوورەکەین، تا بە ئۆتۆمۆبیل بیبەنەوە و ژمارەی ئۆتۆمۆبیلەکەیشیان پێ داوە. دێتە بەردەمی زیندان، لە کاتێکدا وا کەسوکاری زیندانییەکان لەوێ چاوەڕێیانن. (پ. و. شۆدی) ئۆتۆمۆبیلەکە دەبینێت، بەڵام ژنێک و کچێکی منداڵی لەناودان، نەوەک پوورەکانی. با ئەم پەرەگرافە بخوێنینەوە: {(پ. و. شۆدی) لەو کاتەدا ژمارەی سەر پلێتی ئۆتۆمۆبیلێکی سووری بەر چاو دەکەوێت و دڵی دادەچڵەکێت، چونکێ هەمان ئەو ژمارەیەیە، کە لە فایلەکەدا تۆمار کراوە، گۆیە هیی پوورەکانیەتی و دەیبەنەوە، بەڵام ژنێکی گەنج لێی دەخوڕێت، نە لە (دیدەن) دەچێت و نە لە (دیلان)یش، بگرە شێوەی زۆر لە هیی ئەوان دوورە. قژی لە شێوەی بۆب بڕیوە. سینگ و پشتی ڕووتن. پێستی زۆر ڕوون و لووس دیارە. دەڵێی ئاوێنەیە. کەمجار ڕێک کەوتووە، بگرە هەر ڕێک نەکەوتووە بەم ڕادەیە جوانیی ژن سەرنجی ڕابکێشێت}.

وەک دەبینین ئۆتۆمۆبیلەکە وەستاوە، چونكی هەم شۆفێرەکە و هەم منداڵەکەی تەنیشتی وەک ئەوانەی تر چاوەڕێی بەربوونیانن. ئەمەیش پەرەگرافێکی دیکەیە: (ڕووی بە لای ئۆتۆمۆبیلە سوورەکەدا وەردەگێڕێت و قووڵتر سەرنج لەو ژنە دەدات، کە تیشێرتێکی نیوقۆڵی پەمبەییی پۆشیوە. چاویلکەی هەتاویی لە چاوە. ئەو ڕەنگە ڕەشە هێندەی تر پێستی ڕوون دەرخستووە. بەگشتی ئەوانەی لووتیان باریک و لێویان کەمێک ئەستوورە، چاویلکەی هەتاوییان لێ دێت، بە مەرجێ ئاوا ماکیاجێکی تەنکیان کردبێت. زنجیری ملوانکەکە لە گۆشتی چەقیوە و چاڵێکی سەیری پێک هێناوە. باشترە بگوترێت جۆگەلە، چونکێ هەر بە ڕاستی لە جۆگەلە دەچێت). دوای ئەوە ئەم چەند وشەیەیش هەن: (ئەو ژنە کێیە؟ خەریکە ئەو پرسیارە یەخەی دەگرێت. کیژۆڵەیەک لە تەنیشتی دانیشتووە. بە مەزەندە هەشت نۆ ساڵ تەمەنیەتی. ڕوویان لەو نییە. ڕەنگە نەیاندیبێت).

(پ. و. شۆدی) دانەنیشتووە، بەڵکوو لەو بەردەمەدا پیاسە دەکات، بۆیە کاتێ دەگوترێت (ڕوویان لەو نییە. ڕەنگە نەیاندیبێت)، لەگەڵ دۆخی ئێستایەتی، کە لە پشتیانەوەیە. ئەوەتە لە ڕۆمانەکەدا هاتووە: {(پ. و. شۆدی) لە بەردەمی زینداندا پیاسە دەکات و خۆیشی نازانێت خەیاڵی بەرەو کوێی بردووە}. بەم شێوەیە ژنەکەی هەم لە پێشەوە و هەم لە دواوە دیوە. هیچ ئاماژەیەک نییە (پ. و. شۆدی) دانیشتبێت، بەڵکوو لە جووڵەدایە. شێوازی گێڕانەوەی من وایە، کە تەنیا لە سنووری پێویستدا پەنا بۆ وەسف دەبررێت، دەنا بایەخی یەکەم بە جووڵە دەدرێت. ئایا لە پشتیشەوە ناتوانیت ملوانکەی کەسێک ببینیت؟

ئەمەیش بەشێکی دیکەی دەقەکەیە: (ژنە چاویلکەی لە چاوی دوور خستووەتەوە و بە دەستیەوە گرتووە. لە ئۆتۆمۆبیل دابەزیوە و چووەتە لای. بەم پاییزە جلوبەرگی هاوینەی پۆشیوە. ئەو جینزە ڕەشەی تەواو لەگەڵ تیشێرتە پەمبەیییەکەیدا ڕێک کەوتووە. کاتێ دەدوێت، ئەو جۆگەلەیەی پڕ دەبێتەوە، کە ملوانکەکە پێکی هێناوە). واتە وەک گوترا ئۆتۆمۆبیلەکە وەستاوە و لە نزیکەوە دیویەتی. کێ دەڵێت مرۆڤ ناتوانێت لە نزیکەوە ئەو دیمەنە ببینێت؟

ئینجا کاتێ (سەباح) دەڵێت: (وەسفەکەیش زیادەیە و هیچ پێویست ناکات چونکە کارەکتەرێکی سەرەکی نییە)، ئەوە لە گوتار و گفتوگۆکاندا گوتوومە لای من کارەکتەر بەسەر سەرەکی و لاوەکی دابەش نابێت، کە ئەگەر خوێنەر بۆ کتێبی (ڕۆمان لە تاکدەنگەوە بۆ فرەدەنگ) بگەڕێتەوە، دەبینێت یەکێ لە خەسڵەتەکانی ئەدەبی پۆستمۆدێرن، تێکشکاندنی سەنتراڵیزم و گەڕاندنەوەی بەهایە بۆ کەناڵە پەراوێزخراوەکان. لەگەڵ ئەوەیشدا فۆکەس لەسەر بینینی (پ. و. شۆدی)یە. واتە ئەمە ئەوە بەو شێوەیە ژنەکە دەبینێت. ژنەکە بەو پێوەرەیش بێت، لاوەکی نییە، بەڵکوو ڕۆڵی گەورەی هەیە و کۆمەڵێک پرسیاری لای (پ. و. شۆدی) ورووژاندوون. نامەوێت لەوە زیاتر بڵێم، چونکێ نهێنییە و خوێنەر خۆی دەبێت بە دوایدا بگەڕێت.

(سەباح) نووسیویەتی: {شۆدی دووبارە دەخرێتەوە زیندان لەبەرئەوەی ماسکی بەستاوە. ڕاستە ماوەیەکی کەم ماسک دەبەستێت و بە دوای کڵاش دەکەوێت و گوێ لە دایەلۆگی ئەو و ژنەکەی دەگرێت (ئەو دایەلۆگەیش هیچ پێویست ناکات) بەڵام ئەو کاتەی کە دەیگرن ماسکی نەبەستاوە (لا٨٢)}.

با سەرەتا بپرسین ئایا ڕاستە (پ. و. شۆدی) دوای ئەو کارەکتەرە دەکەوێت، کە ناوی (کلاش: Clash)ـە؟ نەخێر، (کلاش) یەکێکە لە پاسەوانەکان، کە دەستەڵاتی لە هیی سەرۆکی پاسەوانان زیاترە، بەڵکوو ئەوەی دوای دەکەوێت، (ز. ڕ. لەولی)یە و گوتراوە: (یەکێکە لە زیندانییە دێرینەکان). ژنەکەی بە عەرەبانە بۆ کەلاوەکەی دەباتەوە. لە ڕێگە گفتوگۆ دەکەن، کە زمانی هەردووکیان شێواوە، بگرە ئەو زمانە بۆ ئاماژە گۆڕاوە. ئەگەر ناو زیندان (لەولی)ی بۆ بوونەوەرێکی سەیر گۆڕیوە، ئەوە دەرەوەی زیندان ژنەکەی لە سروشتی خۆی داماڵیوە، بەڵام هەوڵ هەیە ئەو سروشتە لە ڕێی زمانەوە بگەڕێنرێتەوە. ژنە بە درێژاییی گوتەکانی وێنەیەکی سوریالییانەی ژیانی دەستەڵاتداران دەخاتە بەر چاو، بگرە باس لە شێوازی نووستن و تەختی خەوتنیان دەکات. لە خۆم ڕادەبینم بڵێم لەم شوێنەدا هەوڵ دراوە لە دیدگەیەکی فەلسەفییەوە زیندان و دەرەوەی زیندان بکرێنە هەمان ڕووبەڕ. شێوازی شانۆیی بە کار هاتووە، کە لە تێکڕای ڕۆمانەکەدا شێوازە جیاوازەکانی دەربڕین هەن و بە ئاگایییەوە کراون. دوایی بۆی دەگەڕێمەوە. هەندێک لەو هاوڕێیانەی دەوروبەرم چەند جارێ ئەم گفتوگۆیەیان خوێندووەتەوە.

(سەباح) نووسیویەتی: (ئەو کاتەی کە دەیگرن ماسکی نەبەستاوە (لا٨٢)

ڕاستە، بەڵام بینیویانە، کە پێشتر بەستوویەتی، چونکێ لە بەردەرگەی زینداند بووە. ئینجا زیندانەکە هەر خۆی شوێنێکی ئاسایی نییە، بەو مانایەی زیندانێکی تایبەتە. (کلاش: Clash) پێشتر لە زینداندا ڕۆژانە دیویەتی و دەزانێت کێیە. ئینجا قسەی هەم لەگەڵ ژنەکە و هەم لەگەڵ کچەکەیدا کردووە، کە هاتوون ئەم ببەنەوە. ئەوان ئێستا گیراون، بۆیە ئەویش دەگرێت. ئەو خۆی دەڵێت لەبەر ماسک خراوەتە زیندانەوە، کە دەشێ شتی تر بێت، چونکێ هیچ بەڵگەیەک نییە. بە ئاگایییەوە ئەوە کراوە، کە مرۆڤ بە هۆکاری پووچ بخرێتە زیندانەوە و لەم ڕووەوە کۆمەڵێک چیرۆکی زیندانییەکان گێڕدراونەتەوە. پێشتر لە گفتوگۆ و گوتارەکانمدا لەبارەی هۆکارەوە دواوم، کە مەرج نییە هۆکاری شتەکان ڕوون بن، بەڵکوو دەشێ لە کۆمەڵێک نەزانراوەوە هاتبن، مادام شتەکان فرەڕەگن، نەوەک تاکڕەگ.

(سەباح) دەنووسێت: {دەلیلە هەندێ هێڵ دەکێشێت تا بۆ یەڵدای منداڵ ڕوونی بکاتەوە دۆخی دەروونیی ئارۆ چۆنە. باشە منداڵیک چۆن لە زمانی هێڵ تێدەگات؟ (لا٨٩)}.

من دەپرسم ئایا ڕاستە (دەلیلە) هەندێک هێڵی بۆ (یەڵدا)ی منداڵ کێشاوە؟ نەخێر. ئایا (یەڵدا) باوکی (ئارۆ) و (دارۆ)یە، یان منداڵە؟ باوکیانە. ئایا لەو کاتەدا لە ژیاندا ماوە؟ نەخێر. ڕاستییەکەی بەم شێوەیەیە: {(دەلیلە) ئێستا بۆ ژوورەوەی بردووە و گەڕاوەتەوە لای (دادە زیبا). بە پەنجەی دۆشاومژەی لەسەر ئەو خۆڵەی بەردەرگە هەندێک هێڵ دەکێشێت، تا ڕوونی بکاتەوە دۆخە دەروونییەکەی چۆنە. پێچەوانەی ئەوەی (دارۆ)یە. واتە بازنەیی نییە، بەڵکوو ڕێکە. ڕێک، بەو مانایەی ئامانجێک هەیە، هەمیشە دوای دەکەوێت، بێ ئەوەی هەست بکات پێی دەگات، یان لێی نزیک دەبێتەوە، بۆیە نیگەران و نائارامە}.

ئەم پەرەگرافەیش لە ڕۆمانەکەدا دەخوێنینەوە: {(دادە زیبا) کاتێ گوێی لە وشەی (ئامانج) دەبێت، سەر با دەدات و لچ هەڵدەقورتێنێت، وەک بڵێی بیەوێت لە ڕێی ئەو دوو جووڵەیەوە بپرسێت منداڵێکی دەساڵان ئامانجی چیی هەیە؟ مرۆڤ لەم تەمەنەدا هەر ساتێ شتێکی جیاواز لەو ساتەی پێشووی لە خەیاڵدایە، کە ئەوەی نییەتی و بیری لێ ناکاتەوە، (ئامانج)ـە. ئینجا (دەلیلە) دەڵێت لەم چوار ڕۆژەدا بەردەوام ویستوویەتی بە پەنجەکانی کەزیی ئەو هەڵبوەشێنێتەوە، کە لە شێوەی ملوانکەدا هۆنیویەتیەوە، تا بیانکاتە دوو هێڵی ڕاست و دەستیان پێدا بهێنێت. ئەو نائارامییە وای لێ کردووە بڵێت خۆی هونەرمەندەکەی کوشتووە، تەنانەت ڕووداوەکەی بە وردی گێڕاوەتەوە}.

(سەباح) نووسیویەتی: {لە لاپەڕە (٩٠)دا، دەلیلە زیبا دەباتە ژۆرێ، بەڵام لە لاپەڕە (٩١) دەلیلە لە دەرێیە. چۆن و کەی هاتە دەرێ؟}.

بۆ ئەوەی بزانین ئەمە چۆنە، پێویستە ئەم پەرەگرافە بخوێنینەوە: {(دەلیلە) دەستی (دادە زیبا) دەگرێت و بۆ ژوورەوەی دەباتەوە، بە مەرجێ خۆی پێی باشترە لە دەرەوە بمێنێتەوە. دیارە دەیەوێت لە (ئارۆ)وە نزیکی بخاتەوە، کە ئەوەتە لەسەر تاقێکی هەیوان دانیشتووە و هەڵدەلەرزێت، بە تایبەتی قاچەکانی، کە شۆڕی کردوونەتەوە. دەڵێی دوو لقی درەختن و ڕەشەبا دەیانلەرێنێتەوە. لە دڵی خۆیدا دەڵێت دیارە دیویەتی چۆن باوکی هونەرمەندی کوشتووە و چۆن خوێن لە سەریەوە فیچقەی کردووە، بۆیە ناتوانێت ئەو دیمەنە ترسناکە لە بەرچاوی لا ببات. ڕووداوەکانی شەویش هەر بە سروشت لەوانەی ڕۆژ ترسناکترن و ماوەی زیاتریش لە خەیاڵی مرۆڤدا دەمێننەوە. چاو بۆ (دەلیلە) دەگێڕێت و نایبینێت، تا لەو بارەیەوە بۆی بدوێت. دیارە چووەتە دەرێ، تا بە دوای (دارۆ)دا بگەڕێت و بیهێنێتەوە}.

لێرەدا گێڕانەوە فۆکەسی لەسەر (زیبا)یە، بگرە لەوەوە دەڕوانێتە دەوروبەر. ئەمە بە ئاگایییەوە کراوە، کە دۆخی دەروونیی ئەو دایکە پێشان دەدرێت، چۆن دوای ئەو هەموو نەهامەتییە، ئاگای لە خۆی و چواردەوری بڕاوە. پێشتر لەسەر زمانی (دەلیلە)وە باس کراوە، کە چەند ڕۆژە نە خەوی هەبووە و نە خۆراک.

(سەباح) نووسیویەتی: {لە لاپەڕە (١٠١)دا، زیبا پرسیار لە دەلیلە دەکات بۆچی نان ناخوات. کەچی چەند لاپەڕەیەک پێشتر، دەلیلە پێی گوتبوو نانی خواردووە}.

ماڵی دایک و باوکی (دەلیلە) لە قەراغی شارە. لەو دەمەی (زیبا) و منداڵەکانی تووشی ئەو دۆخە هاتوون، چووە لەوێ قەیماغ و نانی تەندووری هێناوە، بەڵام (زیبا) دەڵێت:

(_ هەر خۆت و ئارۆ دەیخۆن. من دڵم هیچ نابات، دەلۆیلۆ.

_ ئەوە چوار ڕۆژە، ئەگەر نەڵێم پێنجە تۆ نە بە ڕاستی دەمت لە نان داوە و نە وەک پێویست ئاویشت خواردووەتەوە. دەتەوێت من ئاوا بتبینم و نان بخۆم؟ نەیخۆیت، نایخۆم. ڕوونە؟).

(دەلیلە) هەرچۆنێکە ڕازیی دەکات نان بخوات. لەو کاتەدا دەپرسێت: (_ خۆت بۆچی ناخۆیت، دەلۆیلۆ؟

_ من لەوێ خواردوومە، دادە زیبا گیان.

ڕاست ناکات. دەمی لێ نەداوە. ئەوان جێ دەهێڵێت و دەچێتە حەوشە).

ئەوە هەموو شتەکەیە. من خۆم گرفتێک لێرەدا نابینم.

(سەباح) نووسیویەتی: {ئارۆ دە ساڵە، شتی وا دەکات بە تەمەنی خۆی ناچێت. قەیناکات. بەڵام لە لاپەڕە (٣٧٥)دا ڤەگێڕ دەڵێ، “قاچی چەپی دەخاتە ژێر بەردێک و بانجۆکەی لەسەر ڕاگیر دەکات.” واتە لێرە وەستاوە و دەژەنێت. دواتر بەرەو تڕۆپکی گردێک دەچێت و لە ژەنینیشی بەردەوامە. ئەمە چۆنە؟ بانجۆکەی لەسەر قاچی دانا تا بیژەنێت. ئایا بە ڕۆیشتن لە ژەنین بەردەوام بووە؟ چۆن؟}.

ئایا قاچی دەخاتە ژێر بەردێک، یان سەر بەردێک؟ دەقەکە وەڵاممان دەداتەوە: (قاچی چەپی دەخاتە سەر بەردێک و بانجۆکەی لەسەر ڕاگیر دەکات، تا بتوانێت بە دروستی بیژەنێت. دوایی بەرەو ترۆپکی گردەکە هەنگاو دەنێت و لە ژەنینیشی بەردەوامە).

کەواتە قاچی لەسەر بەردێک داناوە، نەوەک خستبێتیە ژێر بەردێکەوە، کە ئەوانە تەواو لە یەکتر جودان. ئایا بانجۆیەکی گەورەیە؟ نەخێر، {ڕاستییەکەی دانەیەکی بچووکە و کەسێکی شارەزا هەر تایبەت بۆی دروست کردووە، بە ڕادەیەک بۆ منداڵێکی وەک ئەم دەست بدات، بەڵام کەموکووڕیی نییە و دەتوانێت ئەرکی خۆی بە چاکی ڕابپەڕێنێت، بە مەرجێ ئەو پەنجانەی دەیژەنن، هیی هونەرمەند بن، کە وەک گوترا ئەم هونەرمەندە و لە ئێستاوە بە (ئارۆ بانجۆ) ناسراوە}. ئایا کاتێ بە گردەکەدا هەڵدەگەڕێت و لە ژەنینیشی بەردەوامە، قاچی هەر لەسەر بەردەکەیە؟ نەخێر. نە لەژێر بەردەکەیە و نە لەسەر بەردەکەیش. ئایا ئەوە کارێکی سەختە؟ دەتوانێت بە دانیشتن و بە ڕۆیشتن بیژەنێت، بگرە کاتێ بەو گردەیشدا هەڵدەگەڕێت. هەموو کاتێکیش لە بیرمانە ئێرە دنیای ئاماژەیە و لۆجیکەکە هیی دەقەکەیە، نەوەک هیی دەرەوەی.

ئینجا ئەوەی دەڵێت: (ئارۆ دە ساڵە، شتی وا دەکات بە تەمەنی خۆی ناچێت)، پێویستە بپرسین ئایا لە دەقەکەدا زەمینە بۆ گوتە و هەڵسوکەوتی خۆش کراوە؟ ئایا لۆجیکی دەقەکە ڕێ بەوانە دەدات؟ واتە ناکرێت بە لۆجیکی دەرەوەی دەقەکە ئەوانە لێک بدرێنەوە. (تەمەن) لە دنیای ئاماژەدا هەمان (تەمەن)ی ناو دنیای شمەک نییە، بەڵکوو ترازاوە و مانایەکی دیکەی جیاوازی بە خۆوە گرتووە. تەکنیکی گێڕانەوەکە وایە لە تەمەنی گەورەیییەوە بۆ منداڵیی هەر یەکێ لەو کارەکتەرانە دەگەڕێتەوە، بەو مانایەی تێگەیشتن و بینینی گەورەیی لەگەڵ تێگەیشتن و بینینی منداڵی یەک دەگرن، تا تێکەڵەیەک لە هەردووکیان پێک بێت، کە ئەمەیش وا دەکات ئەو ڕابردووە ڕێک وەک خۆی دەرنەخرێتەوە، بەڵکوو گۆڕانی بەسەردا بێت. بە مانایەکی دیکە، یادەوەریی گەورەیی و هیی منداڵی پێکەوە لەو گێڕانەوەیەدا بەشدارن. هونەر خۆی بەرهەمی ئەم ترازانەیە، دەنا دەبێتە هاوشان و هاووێنەی واقیع. زمانەکەیشی وەک زمانی ڕۆژانەی لێ دێت. (ئارۆ) بەو هەڵسوکەوت و ڕوانینەی بووەتە (ئارۆ)یەکی هونەری، کە هەر لێرەیشەوە جیاواز و سەرنجڕاکێشە. زمانی ئەو ترازاوە و چووەتە ئاستێکی دیکەوە، بە ڕادەیەک جیاوازە لەو زمانەی وا لە ژیانی کۆمەڵایەتیدا بە کار دێت، بۆیە ئەو ژنەی (تاوکۆ لاوکۆ ڕاوکۆ)ی بەرپرسی باڵا لەو ژوورەدا بەندی کردووە و ئەم هاتووە لە پەنجەرەوە دەیدوێنێت، پێی دەڵێت: (_ تۆ کێیت؟ قسەکانت لە ئاستی تەمەنت نین. ڕەنگە وەک منداڵ بێیتە بەر چاوی من، دەنا دەشێ زۆر گەورە بیت.). کارەکتەر ئەگەر هەمان کەسی ناسراوی کۆمەڵگە بێت، ناتوانێت کاریگەری جێ بهێڵێت. ئێمە لە دەقەکەدا (ئارۆ)مان هەیە لە ساتی لەدایکبوونیەوە تا ئەو ڕۆژەی لە ئەشکەوتێکدا دەکوژرێت، بەڵام سەربردەی ژیانی بە شێوەی زنجیرەیی نەگێڕدراوەتەوە، بەڵکوو هەر جارێ بەشێکی لە ڕایەڵی جیاوازدا پێشان دراوە. ئەم تەکنیکە وشەی کەمی دەوێت، بەوەی شتەکان لە شێوەی ئاماژەدا پێشان دەدات و خوێنەر ئەو بۆشایییانە پڕ دەکاتەوە، بگرە بە شێوازی خۆی لەو پارچانەدا وێنەی هەر کارەکتەرێک دەکێشێت.

(سەباح) نووسیویەتی: {لە (لا٤٧٥)دا، شۆدی بە زمانی جەستە قسە لەگەڵ ژن و پیاوێکی کەڕولاڵدا دەکات. چۆن لەهیکڕا فێری زمانی جەستە بوو؟ چونکە ئەوەی بە شۆدی دەڵێن بابەتێکی سادە و سڵاوکردن نییە، بگرە بابەتێکی قووڵە. چۆن بە زمانی جەستە لەو بابەتە تێگەیی؟}.

ئایا لە دەقەکەدا نووسراوە (زمانی جەستە)، یان (ئاماژەی جەستە)؟ ڕاستییەکەی (ئاماژەی جەستە)یە، بگرە ئەگەر هەموو دەقەکە بگەڕێیت، (زمانی جەستە) نادۆزیتەوە، بەڵام یەک مانایان هەیە. ئایا ڕۆژانە خۆمان بەردەوام پەنا بۆ ئاماژەی جەستە نابەین؟ هیوادارم خوێنەر خۆی بۆ پێناسەی زمانی جەستە (body language) بگەڕێت، تا بزانێت، ئاخۆ هەر ئەو ئاماژانە ناگرێتەوە، کە بە ئاگایی و نائاگایی بە کاریان دەهێنین؟ کەواتە پێویستی بە خوێندن نییە و لە هیکڕا فێری نابین، بەڵکوو سروشتمانە و پێیەوە لە دایک دەبین، بگرە ئاماژەی جەستە لە قسە ڕەسەنترە، کە ئەوەی دوایییان، واتە (قسە) لای فیلۆسۆفێکی وەک (دێریدا) دەدرێتە بەر ڕەخنەی توند و لەو ڕێیەوە ڕووبەڕووی تێکڕای مێتافیزیکای ئامادە (Metaphysics of Presence) دەبێتەوە. باسی ئێستامان نییە و پێشتر لەو بارەیەوە نووسیومە.

(پ. و. شۆدی) ویستوویەتی لەو ژن و پیاوە کەڕولاڵە بگات. کاتێ لەگەڵیاندا دواوە، لە دۆخێکی دەروونیی سەختدا بووە، بەوەی تازە لە زیندانێکی تایبەت هاتووەتەوە دەرێ، بە ڕادەیەک وا دەزانێت دنیا تەواو گۆڕاوە و ورچ وەک مرۆڤ قسە دەکات. گێڕەرەوەیش لێرەدا بێلایەنە و نایەوێت دەست بخاتە ناو ژیانیەوە، بگرە ئازادیی تەواوی پێ داوە، تا وەک ئەوەی هەیە، بدوێت و هەڵسوکەوت بکات. لەناو کۆمەڵێک تەرمی قەراغشاردا کووخێکی پێکەوە ناوە، کە شوێنەکە بە هەموو مانایەک ترسناکە. خوێنەری بێلایەن دەتوانێت بۆ ئەو شوێنە بگەڕێتەوە، تا بزانێت چۆنە. ڕەنگە (پ. و. شۆدی) لەو دۆخە دەروونییەدا شتەکان بەو شێوەیە نەبینێت، کە هەن. ئەم پەرەگرافە دەخوێنینەوە: {بە ئاماژە لەگەڵ یەکدا دواون، بەڵام بە هۆی بۆگەنی تەرمەکانەوە کێشەیان بۆ دروست بووە، چونکێ هەمیشە بە پەنجە لووتیان گرتووە، لە کاتێکدا بۆ مرۆڤی کەڕولاڵ، کە تەنیا پشت بە ئاماژەی جەستە دەبەستێت، پەنجە گرنگترین ڕەگەزی لێکتێگەیشتنە. (پ. و. شۆدی) بۆی دەرکەوتووە خۆی تەرمەوانە و ئەم ماوەیە لەگەڵ ئەو بۆگەنە ڕاهاتووە، دەنا بێگومان هەر کەسێ لە شوێنێکی ترەوە بێتە ئێرە، بەرگەی ناگرێت. ڕاستییەکەیشی شتێکی وایان لێ نەماوەتەوە، بەوەی شەوان ئاژەڵی کێوی و ڕۆژانە داڵەکان لێیان خواردوون}. ئەمەیش پەرەگرافێکی دیکەیە: {حەزی کردووە لەو ژن و پیاوە کەڕولاڵە نزیک ببێتەوە. ئەوان بە ئاماژە چەند شتێکیان لەبارەی کۆترەکانەوە دەربڕیون، کە ئەوەی لێیان تێگەیشتووە، ئەوە بووە، دەیانەوێت ئەم وڵاتە جێ بهێڵن و بەرەو خۆرئاوا بچن. خانووەکەیان بە کەلوپەلەکانەوە فرۆشتووە و تەنیا ئەم کۆترانە ماونەتەوە، بۆیە مەبەستیانە ئازادیان بکەن. (پ. و. شۆدی) وەک ئەوان پەنای بۆ زمانی ئاماژە بردووە و پرسیویەتی، ئاخۆ چۆنە بیریان لەوە نەکردووەتەوە بیانفرۆشن. پیاوەکە لێی تێنەگەیشتووە، بەڵام ژنەکە زانیویەتی مەبەستی چییە و هەوڵی داوە وەڵامی بداتەوە. ئەم بۆی دەرکەوتووە هیی خۆیان نین، بەڵکوو هیی بەرپرسێکی دەوڵەتی پێشوون و تازە شۆڕشگێڕان کوشتوویانە. هاوسەریشیان بردووە، تا دادگایی بکەن، بەڵام لە ترسان گیانی دەرچووە، تەنانەت نەیتوانیوە قاچی هەڵببڕێت و یخاتە دواوەی پیکەبەکەیانەوە، بەڵکوو لەنێوان ئەو دوو پیاوەی ئەم قۆڵ و ئەو قۆڵیان گرتووە، جووڵەی لێ بڕاوە. ئەو ژنە کەڕولاڵە ویستوویەتی بەردەوام ببێت و پتر شتەکان بۆ (پ. و. شۆدی) ڕوون بکاتەوە، بەڵام پیاوەکە پەنجەکانی خستووەتە سەر شانەکانی خۆیەوە و هەڵیپەڕاندوون، هاوکات نیشانەی سەرسووڕمانی لە دەموچاویدا نەخشاندووە، تا لەو ڕێیەوە پێشانی بدات ئەوەی شۆڕشگێڕان کوشتوویانە، چ پایەیەکی بەرزی لە دەوڵەتدا هەبووە. (پ. و. شۆدی) وای بۆ چووە ئەو بەرپرسە کەسی نزیکیانە. مەرجیش نییە وەڵامەکەی بە ڕوونی وەرگرتبێت، چونکێ لەبەر بۆگەنەکە بەردەوام لووتی خۆیان گوشیوە. هەر خێرا ئۆتۆمۆبیلیان خستووەتە گەڕ و بەرەو شار لێیان خوڕیوە}.

کەواتە مەرج نییە وەڵامەکەی بە ڕوونی وەرگرتبێت، بەڵکوو دەشێت هەر لێکدانەوەی خۆی بێت، گۆیە وایان گوتووە. ڕاستییەکەی لێرەدا فۆکەس لەسەر ئەوەیە هەم دۆخی دەروونیی (پ. و. شۆدی) پتر دەربخرێت و هەم ئاماژە بەوە بکرێت، کە لە ئەنجامی هەڵگیرسانی شۆڕشەوە شار چیی بەسەر هاتووە. وردەکاریی ئەمانە لە دەقەکەدا هەن و ڕێی خوێنەر دەدەم خۆی بە دوایاندا بگەڕێت.

(سەباح) نووسیویەتی: {لە تەواوی ڕۆمانەکەدا، کارەکتەری ئارۆ بەهێزە و تایبەتە، کەچی لە (لا٥٢٧)دا باسی ئەوە دەکرێ چۆن دەموچاوی دەسووتێ. ئەم ڕووداوە نەک چاڵە، بگرە قەناعەتپێکەریش نییە. یەکێک بە بەرد پیاو بکوژێت، وا بە ئاسانی لەبەر ناوساجی بەر دەبێتەوە و دەکەوێتە ناو ڕوونی. لێی نایەت}.

ئایا باسی کردووە چۆن دەموچاوی سووتاوە؟ نەخێر، بەڵام من خۆم ئەم ئەرکە دەگرمە ئەستۆ. (ئارۆ بانجۆ) دوای ئەوەی لە شۆڕشدا بووەتە کەسی دووەم، بگرە بووەتە کەسی یەکەم و کۆمەڵێک مرۆڤی بە تەور کوشتوون؛ سەربردەی ژیانی سەرنجی بەشێکی زۆری خەڵکی ڕاکێشاوە، بۆیە چەندان کەس لەو بارەیەوە دواون، بگرە کۆمەڵێک کتێب نووسراون، کە یەکێکیان هیی هاوڕێیەکی منداڵییەتی و لە ژێر ناوی خوازراوی (جینگز)دا نووسیویەتی، گۆیە لە هەموو ئەوانەی دی زیاتر ڕاستی لە خۆ دەگرێت، بەڵام (پ. و. شۆدی) کتێبێکی دیکەی دەست دەکەوێت، کە ئەگەرچی نووسەرەکەی ددانی پێدا دەنێت (جینگز) ورد باسی ژیاننامەی ئەوی کردووە، بەوەی هاوڕێی منداڵیی بووە و لە زانکۆیش پێکەوە خوێندوویانە، بەڵام {پێی وایە لێرە و لەوێ بە هەڵەدا چووە. بۆ نموونە بە بەڵگەوە پێشانی داوە، کاتێ سەری هەڵگرتووە، تەمەنی چواردە ساڵ بووە، نەوەک دووانزدە. ئینجا بە دووری نازانێت (ئارۆ) بە هەڵە دایکی بە تەور کوشتبێت. بەڵگەی ئەوەیە کاتێ سەری هەڵگرتووە، بانجۆکەی جێ هێشتووە، کە خۆشەویستترین شتی بووە، بە ڕادەیەک ساتێ لێی جودا نەبووەتەوە}. ئەو بەم شێوەیە دەیگێڕێتەوە: {دوای ئەوە دەموچاوی دەسووتێت و پێستی تەواو دەشێوێت. ڕاستییەکەی شەوە و بە بانجۆکەیەوە بۆ ماڵ دەگەڕێتەوە، کە ئەوسا دادەی لە ناوەڕاستی حەوشەدا ناوساجی سوور دەکاتەوە. بەوەدا چەند بڵێی برسییەتی و ماوەیەکی زۆرە خۆراکی وا چەوری لە ماڵدا نەدیوە، لە خۆشییان باڵ دەگرێت. بەر لەوەی بگاتە لای، قاچێکی دەکەوێتە ناو چاڵێکی بچووکەوە و بە لا دادێت. خۆی بۆ ناگیرێتەوە، بە تایبەتی ترسی لەوەیە بانجۆکەی بەر ببێتەوە و بشکێت، بۆیە کاتێ دەزانێت وا دەموچاوی لەناو تاوەکەدایە}.

ئایا مەرجە ئەم گێڕانەوەیە ڕاست بێت؟ نەخێر. گێڕانەوە لە ڕۆمانی پۆستمۆدێرن، یان لە ڕۆمانی فرەدەنگدا لەسەر گومان دامەزراوە و خۆی لە ڕەهاگەرایی دوور دەگرێت، کە وەک ڕەخنەدۆزان بە گشتی پێیان وایە بە خەسڵەتەکانی ناکاوی (suddenness)، ڕوواڵایی (arbitrary)، ڕێکەوت (Coincidence)، گەڕەلاوژە (chaos)، پەشێوی (Turbulent)، ناهاوتوخمی (heterogeneou)، پەرشوبڵاوی، یان نایەکگرتوویی (scattered or incoherent) و ئەوانەی دی دەناسرێتەوە، بەوەی هەر ئەوانە سیمای مێژووی هاوچەرخیشمانن. بە مانایەکی دی، ئەو شێوازەی ڕۆمان لە چەندڕەگی (hybridity)یەک پێک دێت و خاوەنی کۆمەڵێک ڕەگەزی ناهاوتوخم (heterogeneous elements)ـە. واتە جیاوازن، بێ ئەوەی دژی یەک بن. لەو شێوازەدا نەک هەر کارەکتەری بێژمار جیاواز دەردەکەون، بگرە گێڕەرەوەی جۆراوجۆریش ئەرکی گێڕانەوە لە ئەستۆ دەگرن، کە هەمان ئەو دۆخە دەروونییە ئەوانیش دەگرێتەوە. بە مانایەکی دی، هەر گێڕەرەوەیەک بەشێکی حەقیقەتەکە دەردەخات و خوێنەریش ئازادانە تێگەیشتنی خۆی دادەمەزرێنێت. لەبارەی ژیانی (ئارۆ)وە زۆر گێڕانەوەی دژبەیەک هەن، کە ئەو خوێنەرە خۆی بە دوایاندا دەگەڕێت.

با بۆ ئەم چەند وشەیەی (سەباح) بگەڕێینەوە: (یەکێک بە بەرد پیاو بکوژێت، وا بە ئاسانی لەبەر ناوساجی بەر دەبێتەوە و دەکەوێتە ناو ڕوونی). وەک بینیمان ئەگەر ئەو گێڕانەوەیە ڕاست بێت، مانای وایە (ئارۆ) قاچی دەکەوێتە چاڵێک و بەر دەبێتەوە، بەڵام بەوەدا خەمی یەکەمی بانجۆکەیەتی، کە زۆر تایبەتە و خۆشەویستییەکەی بێسنوورە بۆی، هەوڵ دەدات بیپارێزێت. ناتوانێت و دەموچاوی دەکەوێتە ناو تاوەکەوە. ئایا ئەوە پێوەندیی بە توخمی هێزەوە هەیە؟ ئەرێ ئەگەر مرۆڤێکی گەورەی بەهێزیش بێت و بەم شێوەیە بکەوێت، دەموچاوی ناسووتێت؟ ئینجا وەک لەو گێڕانەوەیەی لە کتێبە نوێیەکەدا هاتووە، دەشێ ئەودەم چواردە ساڵ بووبێت، نەوەک دووانزدە. هەر لە بەشی یەکەمدا کاتێ باسی (ئارۆ) دێتە ئاراوە، گومان لەم گێڕانەوەیە دەکرێت. (دارۆ)ی برای، کە بابەگەورەی (پ. و. شۆدی)یە، گوتوویەتی ئەودەم تەمەنی (ئارۆ)ی برای گەیشتووەتە چواردە. با ئەم پەرەگرافە بخوێنینەوە:

{دەیگوت ئەوە ڕاست نییە، گۆیە لە تەمەنی دووانزدەدا بە تەور دایکی کوشتووە، بەڵکوو ئەوسا گەیشتووەتە چواردە. (دەلیلە)ی دادەی بابەگەورەی پەنجەکانی دەخستە سەر ناوچەوانی خۆی و دەیگوت دووانزدە بوو، بەڵام هاوکات پێی لەسەر ئەوەیش دادەگرت، کە (دارۆ) بیری تیژە، بە تایبەتی لە ژمارەدا، بۆیە دوور نییە وا بێت. ئینجا دەیگوت لە لای ڕوونە دووانزدەی مانگ بوو، کە دیارە هەر ئەوە بە لاڕێیدا بردووە. ئینجا لەو ماوەیەیشدا کیژۆڵەیەکی ناسیاویان لە تەمەنی دووانزدەدا مردووە و لە ڕێی گۆڕستاندا باوکی بەر تەور دراوە، کە تەوروەشێنەکەیش لە (ئارۆ بانجۆ) زیاتر، کەسی دی نییە}.

بە ئاگایییەوە ئەو پەشێوییە لە گێڕانەوەکاندا دروست کراوە، تا بابەتەکە بە کراوەیی بمێنێتەوە و ڕێ بە حوکمی ڕەها نەدرێت.

ئایا نەمدەتوانی تەمەنی (ئارۆ) بکەمە هەژدە، بگرە بیستوهەشت؟ بەڵێ، دەمتوانی، بەڵام ئەو کاریگەرییەی ئێستای نەدەبوو. لێرەدا پرسیاری ڕەوشتی (ethical questions) دەورووژێنرێت، کە ئایا چۆن هەڵسوکەوت لەگەڵ منداڵێک، یان هەرزەکارێکدا بکرێت، وا لە پێناوی بەدەستهێنانی بانجۆیەکدا، هونەرمەندێکی کوشتووە؟ ئایا دوای ئەوەی ئەم ڕووداوە ڕێڕۆی ژیانی دەگۆڕێت و دەیگەیەنێتە ئەوەی خوێنی دەیانی تر بە گەورەیی بڕێژێت، چ پاساوێکی بۆ بهێنینەوە؟ ئایا تاوانەکانی پاساو هەڵدەگرن؟ ئایا کاتێ تاوانەکانی تێکەڵی بابەتی بەرگریکردن لە نەتەوە و نیشتمان دەبێت، هیچ شتێک لەو هاوکێشەیە دەگۆڕێت؟ ئەمانە و کۆمەڵێک پرسیاری دیکەیش. لە تێكڕای بەرهەمەکانمدا بە مەبەستی تایبەت منداڵ دەهێنمە ناو دنیای گەورانەوە، تا ئەو نهێنییانە دەربخات، کە ئەوان لەبەر هەر هۆکارێکە دەیانەوێت بیشارنەوە.

(سەباح) نووسیویەتی: {لاپەڕە (٩٨) کاتێ دەلیلە بۆ باهۆی سەگ قسە دەکات و دەڵێ، “بۆم دەرکەوتووە ئەوانەی زێدی خۆیان جێ دەهێڵن و لە شوێنی دی دەگیرسێنەوە، توانای گۆڕانکارییان هەیە.” باشە دەلیلەی نەخوێندەوار و شاراننەدیو و نەدیتکە، چۆن ئەمەی بۆ دەرکەوتووە؟}.

پێم وایە هەڵەیەکی لۆجیکی دەکەین، کاتێ دەڵێین مرۆڤی شارنەدیو و نەخوێندەوار هۆشیاریی نییە. ئینجا ئایا ئەوەی شاری نەدیبێت و تیپەکانی نووسین نەناسیت، نەدیتکەیە؟ ئایا ئێمە چۆن چەمکی (هۆشیاری) پێناسە دەکەین؟ بەر لەوەی وەڵامی ئەو پرسیارانە بدەمەوە، دەڵێم (دەلیلە) ڕاستە کچی خانەوادەیەکی گامێشەوانە و لە قەراغی شاردا هاتووەتە دنیاوە، بەڵام زیاتر لە ماڵی (زیبا) و (یەڵدا)دا گەورە بووە، بگرە وەک کچیان وایە، بۆیە کوڕەکان بە دادەی خۆیانی دەزانن، تەنانەت تا دەمرێت، لەگەڵ نەوەکانیشیاندا دەمێنێتەوە. ئینجا ئەو بەشێکی کاتی ڕۆژانەی لە خانەکەدا بە سەر دەبات، کە ناوجەرگەی شارە. هەر هێندە نا، بەڵکوو لەوێوە شارێکی نوێ دەست پێ دەکات. ئەوانە دایدەمەزرێنن، وا لە شوێنی ترەوە بۆی هاتوون. (دەلیلە) دەستەخوشکی (سەمارا)ی هاوسەری (هاروون)ـە، کە یەکەم کتێبخانەیان لەم شارە داناوە، تەنانەت (سەمارا) وای زانیوە خوێندەوارە. لە گفتوگۆکاندا باسی زۆر شت دەکەن. یەکێک لەو گفتوگۆیانە لە ساڵی (1917)دا کراوە و چەند پرسیارێکیان ورووژاندوون. ئینجا (زیبا) بەردەوام کتێبی بۆ خوێندووەتەوە. لە ڕۆمانەکەدا ئاماژە بەوەیش کراوە، کە لە خانەکەدا کەسانی جیاوازی دیون. (دەلیلە) بەشێکی گێڕانەوەکە لە ئەستۆ دەگرێت، کە دەتوانم بڵێم بە ئاگایییەوە ئەوە کراوە، تا لە دیدی ئەوەوە وردەکارییەکانی شار لە ئاستی ئابووری، سۆسیۆلۆجی، سیاسی، ئەنترۆپۆلۆجی، سایکۆلۆجی، کولتووری و سۆمبۆلی، بگرە لە ڕووی تەلارسازیشدا پێشان بدرێت، بۆیە لە ڕێی ئەوەوە چیرۆکی جیاوازی کەسەکان دەخرێنە ناو پرۆسێسی گێڕانەوەوە، تراجیدیا و کۆمیدیا تێکەڵ دەبن، سنوور لەنێوان ڕابردوو، ئێستا و ئاییندەدا نامێنێت. ئایا بە ئاگایییەوە (دەلیلە) بۆ ئەو ڕۆڵە هەڵبژێردراوە؟ بەڵێ، چونکێ وەک لە گوتار و گفتوگۆکانمدا باسم کردووە، شتەکان لە ڕۆمانی فرەدەنگدا کۆمەڵێک ڕەگیان هەیە، نەوەک تەنیا یەک ڕەگ. ئەو ژنە تێکەڵییەکە لە شار و قەراغشار، یان چەق و کەنار، بگرە سنووری ئەوانە لەودا سڕاوەتەوە. ئایا (دەلیلە) ناتوانێت بڵێت: (بۆم دەرکەوتووە ئەوانەی زێدی خۆیان جێ دەهێڵن و لە شوێنی دی دەگیرسێنەوە، توانای گۆڕانکارییان هەیە، چونکێ گوێ بەوە نادەن پشتیان تێ دەکرێت، لە کاتێکدا هێشتا ڕووی کەسیان نەدیوە. ئەوانە لە سزا ناترسن، سزای ئەوەی بە نابووت دابنرێن و سووک سەیر بکرێن. ئەو ئازادییە دەست و پێیان دەکاتەوە، تا چییان پێ خۆشە، ئەوە بکەن، باهۆ)؟

نەیگوتووە لە کتێبێکدا خوێندوویەتیەوە، بەڵکوو لە دوای گێڕانەوەی چیرۆکی دوو برای کەبابچییەوە پێی گەیشتووە، کە ئەوانە لە شوێنی ترەوە بۆ ئەم شارە هاتوون، تا کەبابخانە دابنێن، لە کاتێکدا دانیشتووانی ئێرە سووک لە کەبابچییان ڕوانیوە. خوێنەر دەتوانێت بۆ دەقەکە بگەڕێتەوە، تا بزانێت، ئاخۆ شێوازی گێڕانەوەکە چۆنە. ئایا گوتەکانی ئەو ژنە سروشتی نین و بە زمانی خۆی نادوێت؟

بۆ ئەو دوو پرسیارەی پێشوو دەگەڕێینەوە: ئایا ناکرێت مرۆڤی نەخوێندەوار هۆشیار بێت؟ ئەرێ مەرجە هەمیشە خوێندەواری ببێتە هۆی دروستبوونی هۆشیاریی نوێ؟ کەواتە خوێندەواری ڕێگەیە و دەبێت بزانین چیی پێدا دەگوێزرێتەوە. خوێندەواری هەر خۆی بەرهەمی مرۆڤی نەخوێندەوارە. ئایا ئەوانەی خوێندەوارییان داهێنا، خوێندەوار بوون؟ ئەرێ بەهای ئەو شتەی مرۆڤ دایهێناوە، لە بەهای خۆی گەورەترە؟ ئایا هەموو خوێندەوارەکان هۆشیارن؟ ئەگەر لە دیدی (کارڵ پۆپەر)ی فیلۆسۆفەوە بڕوانین و بپرسین ئایا سەرجەم نەخوێندەوارەکان ناهۆشیارن، ئەوە پێویستە بیخەنە بەردەم تاقیکردنەوەوە، کە ئەو ناو لەم پرۆسێسە دەنێت پووچەڵکردنەوە، یان ڕەتکردنەوە، یان بەدرۆخستنەوە (Falsifiability)، کە ڕاستییەکەی مەبەست لە بوونی توانای بەدرۆخستنەوەیە و پێوەرە بۆ ئەوەی چی زانستی و چی نازانستییە. ئایا هەموو قوڵینگەکان سپین؟ لەم ڕووەوە گوتارێکم بە ناونیشانی (لە ناوی کارڵ پۆپەرەوە بەرەو فەلسەفەکەی) نووسیوە.(1)

بەپێی تێگەیشتنی ئەو فیلۆسۆفە ئەگەر یەک نەخوێندەوارمان دۆزییەوە، خاوەنی هۆشیاری بوو، مانای وایە ئەم تیۆرییە تێک دەشكێت و پێک نایەتەوە، هەتا ئەگەر دوای ئەوە بێژمار نەخوێندەواری ناهۆشیارمان هێنا، لە کاتێکدا پێم وا نییە (هۆشیاری) تاقی بکرێتەوە، چونکێ بە بوونەوە لکاوە و جوداکردنەوەی سەختە. من ناتوانم بوونەوەر بەبێ هۆشیاری بێنمە بەر چاو. ئامادەم لەو بارەیەوە یەک باسی تایبەت بنووسم و نووسیویشمە. پێشتر ئاماژەم بە گوتارێکی (ماگنوس ئینزێنسبێرگەر: Magnus Enzensberger)ی شاعیر و بیرمەندی ئەڵمان کردووە، کە لەژێر ناونیشانی (پێهەڵدانی نەخوێندەواری: In praise of illiteracy)دا نووسیویەتی و باس لەوە دەکات چۆن کەمایەتی لە پەنا خوێندەوارییەوە دەیەوێت بەشێکی زۆری دانیشتووانی گێتی بە بیانووی نەخوێندەواری بسڕێتەوە، لە کاتێکدا ئەوە نەخوێندەوارەکانن یادەوەریی گەورەیان هەیە و وردبینن. ئەوە ئەوانیشن ئەدەبیان داهێناوە، بگرە دەگاتە ئەوەی بڵێت ئێرەیی بە نەخوێندەوار دەبات، کە خاوەنی ئەو یادەوەرییە مەزنەیە.(2)

دیارە ئەو نووسەرە دژی خوێندەواری نییە، بە ‌قەدەر ئەوەی دەیەوێت لاکەی دیکەی سیستەمی خوێندن ببینێت، کە مەرجدارە. لە ڕێگەی خوێندنەوە دامودەستگەکان دەیانەوێت توانامان داگیر بکەن و بە ئارەزووی خۆیان هەڵمانبسووڕێنن. پێی وایە نەخوێندەوارەکان خاوەنی هۆشیاریی سروشتی و زیندوون، بەوەی دەستی دەستگەکانی دەوڵەتیان ناگاتێ، تا ئەو سروشتەیان بشێوێنێت. ئایا زمانی کوردی ئەوان نەیانپاراستووە، لە کاتێکدا بەشێکی زۆری خوێندەوارەکان لەناو زمانی دەوڵەتدا تواونەتەوە؟

ئایا ئەوانەی لە دەرەوەی شاردا دەژین، نەدیدتکەن؟ سەرەتا دەڵێم خۆم دژی ئەم زاراوەیەم، کە لە بەرانبەر وشەی (ناشارستان: uncivilized)دا بە کار هاتووە، لە کاتێکدا گومانی گەورەی من لە (شارستانیەت)، وردتتر لە مۆدێرنیزمە و لەم ڕووەوە ڕەخنەدۆزان لانی کەم لە (نیتشە) و (فرۆید)ـەوە تا (کلود لیڤی شتراوس)، (مێشێل فۆکۆ) و ئەوانەی دی بە شێوازی خۆیان ڕووبەڕووی بوونەتەوە. شارستانیەت بە خوێنی مرۆڤ ئاو دراوە. (فرۆید) لە کتێبی (شارستانیەت و نیگەرانییەکانی: Civilization and its Discontents)دا پێی وایە شارستانیەت لەسەر چەپاندنی ئارەزووەکان دامەزراوە. لەم ڕووەوە دەنووسێت: {ئەگەر هێڵی ئاسنینی شەمەندەفەر نەبووایە، تا ماوەی نێوان شوێنەکان کورت بکاتەوە، هەرگیز ڕۆڵەکەم زێدی خۆی (native town)ی جێ نەدەهێشت و منیش پێویستم بە تەلەفۆن نەدەبوو، تا گوێم لە دەنگی ببێت. ئەگەر گەشت بە هۆی کەشتی و لە ڕێی زەریاوە نەکرابووایە، هاوڕێی من ڕێی ئاوی نەدەگرت و پێویستم بە برووسکە (cable) نەدەبوو، تا نیگەرانیی خۆمی پێ بڕەوێنمەوە}.(3)

ئێمە ئەمڕۆ لەم کوردستانەی خۆماندا کاتێ دەچینە ئەو شوێنە بازرگانییانەی جاران مەڵبەندی یاریمان بوون، پێویستە جلوبەرگی جوان بپۆشین، پێڵاومان ڕەونەق بدات، قژمان ڕۆنی لێ بچۆڕێتەوە، کۆمەڵێک مارکەی کۆمپانیا زەبەلاحەکانمان پێوە بن و شتی دیکەیش. ئەودەم هەر لەو شوێنانەدا تەقڵەمان لێ دەدا و لەسەر دەست دەڕۆیشتین. پڕ بە دەنگمان دەمانقیژاند و هەزار وشەی بێمانامان لە دەم دەردەچوون. ئەمڕۆ ئەو زمانەمان لە هەمان شوێندا سەرکوت دەکەین و بەپێی یاساکانی ئەو شارستانیەتە دەدوێین. هەم جەستەمان بەو شێوەیە دەجووڵێنین، کە شارستانیەت دەیخوازێت و هەم وشەکانمان بەو ڕێگەیەی، ئەو بەسەریدا سەپاندووین، دەردەبڕین. بە مانایەکی دی، ئەوە ئێمە نین خاوەنی جەستە و زمانین، بەڵکوو کۆمپانیاکانن ئێمەیان هەن و هەڵماندەسووڕێنن. ئینجا کاتێ دەمانەوێت بنووسین، دیسان ئەو یاسایانە لە بەرچاو دەگرین و خودی شارستانیەت دەکەینە پێوەر. ڕەخنەگرتن لە شارستانیەت، هاوکاتی ڕەواجدان نییە بەو هێزانەی شارستانیەت دەڕووخێنن، بەوەی ئەوانیش وەک شارستانیەت پرسیاری ئێمە دەکوژن، لە کاتێکدا ئەوەی ڕێمان دەدات لەناو شارستانیەتدا بژین، بێ ئەوەی بتوێینەوە، هێزی ئەو پرسیارەیە، کە وەک گوترا ئەمە هەڵسووڕێنەری ڕۆمانی فرەدەنگە. (هایدیگەر) ئەو هەموو ڕەخنەیەی لە ئامێر گرتووە، بەڵام خۆیی بە دوژمنی نەزانیوە، بەڵکوو تەنیا بە پرسیار ڕووبەڕووی بووەتەوە.

یەکێ لە ڕۆمانەکانی ڕۆماننووسی ئیتاڵی (ئەلیساندرۆ باریکۆ) ناوی (1900 داستانی پیانۆژەن لە زەریادا)یە و باس لەو کەشتییەی (فرۆید) دەکات. ڕاستە ناوی نەهێناوە، بەڵام بە خوێندنەوەی خۆم، هەر ئەوە. دیارە بە ئاگایییەوە سەرەتای سەدەی بیستەمی هەڵبژاردووە، کە تێیدا منداڵێکی ساوا لەناو کەشتییەکەدا، دروستتر لەناو کارتۆنێکی هۆڵی سەمادا دەدۆزرێتەوە، تەنیا دە ڕۆژە هاتووەتە دنیاوە و هەموو تەمەنی تێدا بە سەر دەبات، بە ڕادەیەک دەرەوە نابینێت. وەک ئەوە وایە زیندانی هەمیشەییی بێت. کەشتییەکە لەنێوان ئەوروپا و ئەمەریکا لە کاردایە. ئەوەی منداڵەکە هەڵدەگرێتەوە، پیاوێکی ڕەشپێستە، کە تێیدا چێشلێنەرە و ناوی (دانی بوودمان)ـە. ئەوەیشی هەر بە مەبەستەوە کردووە، کە ئەدەبی پۆستمۆدێرن بایەخی گەورە بەو ڕەگەز و توخمە پەراوێزخراوانە دەدات. کاتێ لێی دەپرسن ناوی کۆرپەکە چییە، دەڵێت (1900)، کە ڕاستییەکەی ئەو ناوە لە هیچ فایلێکدا تۆمار ناکرێت. تەمەنی دەگاتە شەش ساڵ و پیاوەکە دەمرێت. هەوڵ دەدەن چارەسەرێکی بۆ بدۆزنەوە، گۆیە لە ڕێی دەستەڵاتی دادگاوە فریای بکەون، بەڵام دیار نامێنێت، بە ڕادەیەک وا دەزانن خۆی هەڵداوەتە زەریاوە. کاتێ دەزانن، کەسێک خەریکی ژەنینی پیانۆیە و ئەم پیانۆژەنەیش هەر ئەو منداڵەیە. وەک گوترا لەوێدا دەمێنێتەوە و نایەوێت پێی بخاتە سەر وشکانییەوە، تەنانەت بەندەرەکانیش نابینێت. دیارە ئەمە کورتکردنەوەی ڕۆمانەکە نییە، بەڵکوو تەنیا چەند ئاماژەیەکە، لە کاتێکدا شێوازی گێرانەوەکەی تێکەڵییەکە لەنێوان هونەری چیرۆک و شانۆدا. زمانەکەی ناڕاستەوخۆیە و پڕ لە ئاماژە. لێرەدا مەبەستمە بڵێم ئەو نەهامەتییە بەرهەمی شارستانیەتە. وەک (فوکۆ) و ڕەخنەدۆزانی دیکە پێیان وایە زیندان و شێوازەکانی ئەشکەنجەیش هەر ئەو شارستانیەتە هێناونی. من خۆم لە هەشتاکانەوە بایەخم بە زیندان و ئەشکەنجە داوە، بەڵام بە شێوەی ناڕاستەوخۆ، وەک ئەوەی زمانی ئەدەب دەیخوازێت، کە بریتییە لە تێپەڕاندنی دۆخی شت بۆ ئاماژە. چیرۆکی (هەتیوێکیشیان لەگەڵدایە)، ئەندامێکی کۆمەڵەی (سەدەی یەکەی خەیاڵە)، کە بە شێوەی کۆمیدیا باس لە زیندان و شێوازەکانی ئەشکەنجە دەکات. لە ڕۆمانی (سوارەکان بە قاچاغ بووکیان گواستەوە)دا (سەنگەر) دەخرێتە زیندانێکەوە و زیندانەکە بەر تۆپ دەدرێت، بە ڕادەیەک تێکڕای پاسەوانەکان ڕا دەکەن و خۆی تەنیا دەمێنێتەوە. لە ڕۆمانی (تەرمەوان)دا بە شێوازێکی دی بۆیان گەڕاومەتەوە. وەک گوترا ڕۆمانی فرەدەنگ توانای هەیە ئەو لایەنە شاراوەیەی شارستانیەت دەربخات، کە دامودەستگە کۆمەڵایەتییەکانی نایانەوێت بیبینین. ئەگەر بەم شێوەیە و بەو توندییە لەسەر ئەم خاڵەدا هەڵوێستە دەکەم، ئەوە لەبەر ئەوەیە ڕوانینمان بۆ شارستانیەت، هاوکات ڕوانینە بۆ ئەدەب بە گشتی و ڕۆمان بە تایبەتی، کە هەر لێرەوە شێواز و تەکنیکیش دەردەکەون.

لە ڕۆمانی (تەرمەوان)یشدا ئەم باسە شتێکی بنەڕەتییە. ئەوەی خان دادەمەزرێنێت، کە وەک گوترا شار لەوێوە دەست پێ دەکات، کەسێکی بکوژ و دزە. ئەوەتە نووسراوە: {ئەگەرچی (شەوباران)ی باوکی (یەڵدا) کوڕی عەشیرەتێکی گەورەی ناوچەیەکی شاخاوییە، بەڵام هەر زوو سەر هەڵدەگرێت و لەم شارەدا دەگیرسێتەوە. ڕاستییەکەی لە شەڕێکدا دوو ئامۆزای خۆی دەکوژێت و ڕا دەکات. دەرفەت دەهێنێت و خشڵێکی زۆر دەدزێت، تا لێرە ئەو خانەی پێ دابنێت. ناوی خۆی بۆ (شەوباران) دەگۆڕێت و ژیاننامەیەکی ساختە هەڵدەبەستێت، کە بەردەوام دەیگێڕێتەوە و دەکەوێتە سەر زمانی خەڵک، بەڵام هەمیشە دەترسێت ڕۆژگارێک بناسرێتەوە و لە چاوترووکانێکدا بەسەر دنیاوەی نەهێڵن. هەستی کردووە ڕۆژێک ئەو قژە زەرد و چاوە شینانەی ئاشکرای دەکەن}.

شارستانیەت درۆزنانە و فریودەرە. خوێن و ئێسقان دەشارێتەوە، تا بێژمار شتی بریقەدار پێشان بدات. شارستانیەت بەو ئەندازەیەی وەهمە، ڕاستییشە، کە ناکرێت تێیدا نەژین و بە پرسیاری ڕەق ڕووبەڕووی نەبینەوە، وەک ئەوەی (ئۆسڤاڵد شپینگلەر) لە ساڵی (1918) و لە کتێبی (داڕووخانی خۆرئاوا)دا ڕووبەڕووی بووەوە. ئەوە تەنیا هێزی پرسیارە ناهێڵێت شارستانیەت بێگەرد و ناسک ببینین، کە ڕۆمانی فرەدەنگ خاوەنی ئەو هێزەیە. وەک گوترا ڕۆمانی (تەرمەوان) هەوڵی داوە ئەو پرسیارانە بورووژێنێت. ئەو خانەی دوای نزیکەی (150) ساڵ دەکرێتە هۆتێلێکی پێنجئەستێرە و دەبێتە شوێنی کۆبوونەوەی دەستەڵاتداران، (شەوباران)ێکی بکوژ و دز دایمەزراندووە، بەڵام ئایا گرنگ نییە؟ بەڵێ، گرنگە. ئەدەب لەو شتانە دەدات، کە گرنگن، تا لایە هیچەکانیان دەربخات. لێرەوەیە ئاسمان (سپەیس)ی ڕۆمان پڕ دەبێت لە پووچی، بێمانایی، وڕێنە و (قسەی قۆڕ بە دەربڕینی سەباح). هەر کاتێ ئەو شارستانیەتە ناکەیتە پێوەر و بەپێی پرینسیپەکانی نانووسیت، زمانی کارەکتەرەکانت دەترازێت و دەچێتە دۆخێکی ترەوە، کە دۆخی وڕێنە و (قسەی قۆڕ)ـە.

لە هەر بەراوردکردنێکدا، تۆ پەنا بۆ پێوەر دەبەیت، کە خودی ئەو پێوەرە لای من لەسەر دژایەتییەکی گەورە دامەزراوە، یان بە دەربڕینی (دێریدا) مێتافیزیکە و دەبێت تێبپەڕێنرێت، بگرە هەڵبوەشێنرێتەوە. بەراوردکاری دەمانخاتە بەردەمی دوو لایەنەوە و بەسەرماندا دەسەپێنێت، یەکێکیان هەڵببژێرین و ئەوەی دیکەیان بسڕینەوە، یان لانی کەم نرخێکی کەمتری بۆ دابنێین، بۆیە لە خوێندەوار و نەخوێندەوار، یەکەمیان دەمێنێتەوە و دووەمیان دەکەوێتە پەراوێزەوە. بە مانایەکی دی، پێشتر لایەنگرێتی (bias)ی خۆمان بۆ ئەوەی یەکەم ڕاگەیاندووە، کە ڕاستییەکەی بەهای (پێوەر)مان خستووەتە سەرووی بەهای خۆمانەوە، چونکێ لە پێناوی بەرزڕاگرتنی پێوەردا، دەستمان لە (ویست: will)مان هەڵگرتووە. پێم وایە بایەخی ڕۆمانی فرەدەنگ لێرەدا دەردەکەوێت، کە نەک بەراوردکاری دەداتە دواوە، بەڵکوو خودی پێوەرەکەیش تێک دەشکێنێت. هەر لێرەوەیە نەخوێندەوار لە ڕۆمانی فرەدەنگدا بەهای بۆ دەگەڕێتەوە، بەڵام بەوەدا لە واقیعدا نەناسراوە، ئەوە هەم چیرۆکەکانی نامۆن و هەم زمانەکەی ناباو (unfamiliar)ـە. بە مانایەکی دی، ئەو زمانە بە وڕێنە و (قسەی قۆڕ) دادەنرێت، مادام لە دامودەستگە کۆمەڵایەتییەکان (socialization)دا بە لاوە نراوە، یان بە دەربڕینی (فۆکۆ) بەپێی پێوەری بەهاکان سەرکوت کراوە. ئایا ئەو زمانە لە ماڵ، فێرگە، گەڕەک و شوێنە گشتییەکاندا هەیە؟ نەخێر. ڕۆمانی میلـلی، ئەو ڕۆمانەی هەمان زمانی دامودەستگە کۆمەڵایەتییەکان بە کار دەهێنێتەوە، بە ئاسانی دەخوێنرێتەوە، لە کاتێکدا ئەو ڕۆمانەی ئەم زمانە تێک دەشکێنێت، تا لە ئاماژەدا پێشانی بداتەوە، پێویستی بە وزەیەکی دیکەی خوێنەرە، بۆ ئەوەی بتوانیت پێوەندیی لەگەڵ دابمەزرێنیت، مادام پێوەرەکانی لە بەرچاو نەگرتوون.

بەراوردکاری هەر خۆی هەڵەیەکی لۆجیکییە، بەوەی وەک ئەزەلی لەو پێوەرە دەڕوانرێت، کە تێیدا لە بەرچاو دەگیرێت، لە کاتێکدا پڕە لە دژبەیەکی و توانای مانەوەی نییە. لە بەراوردکاریدا تەنیا ئەوە بەرهەم دێنینەوە، کە هەیە، بەڵام بە توانەیەکی کەمتریش. بۆ نموونە تۆ کورسییەک دەکەیتە پێوەر بۆ بەراوردکردنی دوو کورسیی دیکە. ئەوەی لێرەدا لە بەرچاوت گرتووە، خەسڵەتەکانی ئەو کورسییەن، وا کراوەتە پێوەر، گۆیە بۆ نموونە تۆکمەیە و دانیشتنی ڕەحەتە. کەواتە کاتێ دوو کورسییەکەی تر بەراورد دەکەیت، ئەوەیان بە چاکتر دەزانیت، کە لەو دەچێت. بەم شێوەیە هەمان کورسیی یەکەم لەوەی دووەمیاندا بەرهەم دێنیتەوە، بەڵام هەر لە ڕووی دەروونییە پێت وایە هێشتا ناگاتە ئەو کورسییەی کراوەتە پێوەر. ئایا ئەو کورسییەی کراوەتە پێوەر، ئەزەلییە؟ واتە لەوەتەی هەیە کورسییە و تا ئەبەدیش وەک کورسی دەمێنیتەوە؟ نەخێر. هەر بەشەی لە شوێنێکەوە هاتووە. قاچە ئاسنەکانی لە شوێنێک، کوشینە تەختەکەی لە دارستانێک، دەسکە پلاستیکەکانی لە لایەکی دیکەوە. بۆ ماوەیەکی کاتی، بە مەبەستێکی دیاریکراو و لە پێناوی بەرژەوەندییەکدا یەکیان گرتووە، کە سبەی کاتێ دەشکێت و هەر دەیشبێت بشکێت، دیسان هەر پارچەی دەگاتە لایەک. لەو گفتوگۆیەی (شاخەوان سدیق) لەگەڵیدا کردووم و لە ژێر ناونیشانی (ڕۆمان لە تاکدەنگەوە بۆ فرەدەنگ)دا چاپ کراوە، بۆچوونی ئەو فیلۆسۆف و ڕەخنەدۆزانەم هێناوەتەوە، کە ڕەخنە لە پرینسیپی ناسنامە دەگرن، بەوەی کاتێ ئەو ناسنامەیە لە بەرچاو دەگیرێت، تەنیا ئەوە بەرهەم دێتەوە، کە هەیە. ڕۆمانی فرەدەنگ بەوەدا لە دژی سەرچاوە و پێوەرەکاندا دەوەستێتەوە، توانای هێنانی دەنگی نوێی هەیە.

دیسان بەپێی ڕوانینی (پۆپەر) ئەم تیۆرییە بە ئاسانی پووچ دەکرێتەوە، کە دەربڕینی (هەموو شارنەدیوەکان نەدیتکەن) دەگرێتە خۆی. (هایدیگەر) لە سێپتێمبەری (1933)دا دەقێک لە ژێر ناونیشانی (تەنیا دارستانی ڕەش ئیلهامم پێ دەبەخشێت)دا دەنووسێت، کە بە زمانێکی شیعری باس لەوە دەکات چۆن کاتێ زانکۆی بەرلین ویستوویانە بیکەنە پرۆفیسۆری کورسی (Chair Professor)، ڕەتی کردووەتەوە، لە کاتێکدا ڕاگری زانکۆی فرایبۆرگ بووە. لە زمانی ئینگلیزیدا ناونیشانەکەی بەم شێوەیەیە: (بۆچی لە کەناردا دەمێنمەوە؟ Why Do I Stay in the Provinces?).(4) باس لە ڕەسەنێتیی کەنار، یان گوند دەکات، بەوەی دانیشتووانی پێوەندیی ڕاستەوخۆیان بە بوونەوە هەیە، لە کاتێکدا قەرەباڵغی ئەو بوونەیان لێ دەستێنێت و گۆشەگیریان دەکات. کۆمەڵێک نموونە لە زمانی دەشتەکییەکانەوە دەهێنێتەوە، تا لەو ڕێیەوە پێشانی بدات ئەوانە تا چ ئەندازەیەک بوونی ڕەسەنی خۆیان پاراستووە.

لە ڕۆمانی (تەرمەوان)دا کار لەسەر چەق و کەنار (سەنتراڵ و لۆکاڵ)دا کراوە، بۆیە چەند جارێ قەراغشار پاتە بووەتەوە، کە (سەباح) ئەمەی وەک لاوازی لێک داوەتەوە، بێ ئەوەی بڵێت چۆن. خۆزگە لانی کەم نموونەکانی بهێنایەتەوە، تا لە دەقەکەدا پێشانی بدەم، کە لە ڕایەڵ (کۆنتێکست)ی جیاوازدا باس کراون، تەنانەت ئەگەر داوا بکات، بە خۆشحاڵییەوە باسێکی تایبەتی بۆ تەرخان دەکەم. لەم ڕووەوە بە گوتار و کتێبیش نووسیومە، کە بە گشتی ئەو فیلۆسۆف و ڕەخنەدۆزانەی ڕەخنە لە دۆخی مۆدێرنیتی دەگرن، لە (نیتشە)وە تا (هایدیگەر) و لەوێوە تا (فۆکۆ)، (دێریدا) و ئەوانەی دی خۆیان لە قەرەی ئەم باسە داوە. لە سەرچاوەکانم وەرگرتوون و لەو بارەیەوە بۆچوونی خۆمم نووسیوە. بۆ نموونە لە هەردوو کتێبی (هەولێر و هەولێری لە کۆنکریتبەندییەوە بۆ هەڵوەشاندنەوە) و (کوشتنی فیل و پاراستنی دووکانی شووشەوات)دا.(5)

دەبێت ئەوەیش بگوترێت، کە لەو ڕۆمانانەی بە شێوازی شەپۆلی هۆش (stream of consciousness) دەنووسرێن، نووسەر هەر خۆی بە مەبەست پەنا بۆ هەڵەی دەربڕین دەبات، تا زیاتر دۆخی دەروونیی کارەکتەرەکان پێشان بدات. بە چاکی دەزانم لێرەدا بە کورتی ئاماژە بەوە بکەم، کە ڕۆمانی (تەرمەوان) باس لەو کاریگەرییە دەکات، جەنگ و شۆڕش لەسەر دەروونی کارەکتەرەکاندا جێیان هێشتووە، بۆیە تێیدا زیندان ڕووبەرێکی فرەوانی داگیر کردووە. لە دەروونناسیدا چەمکێک بە ناوی (Post Traumatic Stress Disorder) هەیە، کە ئاماژەیە بەو دۆخەی مرۆڤی دوای جەنگ و ڕووداوە تراجیدییەکان تێی دەکەوێت. (ئەلفرێد ئەدلەر)ی دەروونناس کاتێ لە دۆخی سەربازەکانی شەڕی دووەمی گێتیی کۆڵییەوە، بۆی دەرکەوت ئەوانە تووشی دەمارەییی جەنگ (war neurosis) هاتوون، بەو مانایەی لە ژێر کاریگەریی جەنگدا دەروونیان شێواوە و ئازاری ویژدان لە ناوەوە دەیانتلێنێتەوە. ئەمە لە یادەوەرییاندا ڕەنگی داوەتەوە، کە ناتوانن وەک پێویست ڕابردوو بە بیر خۆیان بهێننەوە. هەر لێرەوە چەمکی (shell shock)یش (ئەدلەر) دایدەهێنێت و لە دەروونناسیدا شوێن دەگرێت.(6) مەبەستمە بڵێم کارەکتەرەکانی ڕۆمانی (تەرمەوان) لەناو ئەو دۆخەدا هەڵسوکەوت دەکەن و ئەرکی گێڕانەوە لە ئەستۆ دەگرن، بۆیە ئاسایییە، ئەگەر لێرە و لەوێ هەڵە ڕوو بدات، بەڵام ئایا لەگەڵ ئەوەیشدا ئەوانە هەڵەن، کە (سەباح) دەستنیشانی کردوون؟ هەوڵم دا لە ڕێی ڕۆمانەکەوە پێشانی بدەم، کە هەڵە نین. وەک گوتم خۆزگە زۆری دیکەی لەم شێوەیەی دەستنیشان دەکردن!

لە دنیای ئاماژەدا شتەکان هەمان ئەو مانایەیان نییە، کە لە دنیای شمەکدا هەیانە. لە دەروازەی ڕۆمانەکەدا نووسراوە: (کاتێ دنیای تایبەتی خۆت لە ڕێی وێنەوە دروست دەکەیت، مانای وایە ئەو دنیایەت بە لۆجیکی ناوەوەی خۆی، نەوەک بە لۆجیکی دەرەوە بە ڕێوە دەچێت. ئەوانەی بەوە سەرزەنشتت دەکەن، گۆیە لە قرچەی گەرمادا مەترێک بەفر دەبارێنیت، یان لە چلەی زستاندا قیری جادە دەتوێنیتەوە، هێشتا ئەو دنیایەتیان نەناسیوە، بەڵکوو لە دنیای ناسراوەوە دەیبینن. ئازیزان، دنیا دنیای خۆمە و لۆجیک لۆجیکی خۆم. دەتوانم لە گەرمادا کڵووەبەفرێک نەبارێنم، یان لە زستاندا قیری جادە بە ساردی بهێڵمەوە).

بەوەدا هونەر لە تێپەڕاندنی ئاستی زانراوی واقیعی شمەکەوە دێتە دی، ئەوە ئەرکی شتەکان دەگۆڕێن، کە ئەوە وای کردووە (گریگۆر سامزا)ی ڕۆمانی (مێتامۆرفۆسیس)ی (فرانز کافکا) بەو ئاسانییە لە جانەوەرێکدا بەرجەستە ببێت. ناتوانیت ئەو کارەکتەرە بۆ واقیعی خۆی بگەڕێنیتەوە و ڕێیشت نادات بە پێوەرەکانی واقیعی زانراو بیخوێنیتەوە، بەڵکوو سەختە بیخەیتە ناو ڕۆمانێکی دیکەی هەمان ڕۆماننووسیشەوە، بەوەی هەر دەقێک خاوەنی لۆجیکی خۆیەتی. (کێڵگەی ئاژەڵان)ی (جۆرج ئۆروێل) نموونەیەکی دیکەیە، کە ڕۆمان پشت بە لۆجیکی خۆی دەبەستێت، بۆیە ناتوانین بە پێوەری واقیعی زانراوی دەرەوەی بیخوێنینەوە، مادام لە دەقەکەدا زەمینەی تەواو بۆ ئەوە هەیە ئاژەڵ لەم فۆرمە نەناسراوەدا دەربکەوێت. ئەوە ئێمەی خوێنەرین چووینەتە ناو دنیای ئەوان؛ ئەوان نین هاتوونەتە ناو دنیای ئێمەوە. ناکرێت لۆجیکی خۆمانیان، کە هیی دنیای دەرەوەیە، بەسەردا بسەپێنین.

(سەباح) نووسیویەتی: (ناوهێنانی کارەکتەر بە شێوازی ڕۆژئاوایی کارێکی ئێجگار بێ مانایە. نموونە: پ.و. شۆدی، س.م. سلۆپی، د.ۆ. گەلەوز، ب.ب. سکرەفی، هتد. بەڵێ خەمم لەوەش خوارد).

ناوەکان هیی زیندانییەکانن و زیندانییەک، کە ناوی خۆی ناوە (س. م. سلۆپی)، هیی ئەوانەی دیکەیشی گۆڕیوە. واتە (ڕاستینە!) نین، بەڵکوو بە مەبەست کراون. لە دەقەکەدا ئاستی ڕوانینی (س. م. سلۆپی) دەرخراوە. سەرۆکی پاسەوانان ڕۆژانە بە دزی کتێبی بۆ هێناوە. تێکڕای ناوەکان بە پێوەری کۆمەڵگە قێزەونن، بەو مانایەی دەیەوێت لەو ڕێیەوە بە گژ دەستەڵاتی سیاسیدا بچێتەوە. ئەگەر ناونان پرۆسێسێکە، لە سەرەوە بۆ خوارەوە ئاڕاستە دەکرێت، بۆ نموونە باوک ناو لە منداڵ دەنێت، فێرکارێک دەتوانێت ناوێکی دی بخاتە شوێنی (ناوی ڕاستینە!)ی فێرخوازێکەوە، ئەفسەرێک هیی سەربازێک بگۆڕێت، نەتەوەیەکی دەستەڵاتدار ناوی نەتەوەیەکی ژێردەستە بشێوێنێت، ئەوە (س. م. سلۆپی) وەک بێباکییەک ئەوە دەکات. واتە دەیەوێت ئاڕاستەکە بگۆڕێت. خاڵی هاوبەش لەنێوان تێکڕای ناوەکاندا بە دی دەکرێت، کە ئەمەیش ئاماژەیە بۆ ئەوەی شتەکان پێوەندییان پێکەوە هەیە و خودی ئەو پێوەندییە مانای زانراوی (ناو) بەتاڵ دەکاتەوە. (جیمس جۆیس) ئایرلەندییە و زمانی ئینگلیزییە، بەڵام ناوی زۆرینەی کارەکتەرەکانی لە ئەفسانەی یۆنانی وەرگرتوون. (ولیام فۆکنەر) ناونیشانی ڕۆمانی (ئەبشالۆم، ئەبشالۆم!: Absalom, Absalom!)ی لە ئەفسانەیەکی عیبرییەوە هێناوە. (هێرمان هێسە) ڕۆمانی (سیدهارتا)ی هەیە، کە هەر ناونیشانەکە بە زمانی سانسکریتییە و ناوی کارەکتەرەکانیش دیسان لە زمانی هیندییەوە وەرگیراون. لەم ڕووەوە دەتوانین دەیان نموونەی تر بە بیر خۆمان بهێنینەوە. ئینجا لەنێوان ناوی خۆرهەڵاتی و خۆرئاواییدا پێوەندیی ناوەکی هەیە، نەوەک سنووری کۆنکریتبەندی. بەشێکی زۆری ئەو ناوانەی لە خۆرئاوایش هەن، ڕەگیان بۆ خۆرهەڵات دەگەڕێتەوە. ئەو پێوەندییە ڕایزۆمییانەی نێوان شتەکان هەم لە واقیعی ڕۆژانەماندا گرنگە و هەم لە ڕۆمانی فرەدەنگیشدا، کە لە دەستەڵاتی سەنتراڵ کەم دەکاتەوە. ئایا ناکرێت کارەکتەرێک لەناو ئەو هەموو کارەکتەرەدا بۆچوونێک، یان خوویەکی لەم شێوەیەی هەبێت، لە کاتێکدا ڕۆمانی فرەدەنگ ئەوە دەخوازێت ئازادیی تەواو بە هەر یەکەیان بدرێت؟ زمانی ئینگلیزی بەوە دەناسرێتەوە، کە زۆرینەی وشەکانی زیاتر لە مانایەکیان هەیە. ئەمەیش بە تایبەتی لەم شوێنەدا بە کەڵکی دەقەکە هاتووە. واتە هەر ئەوەی وشەکان لەسەر دژایەتی دامەزراون و لە جووڵەدان، ناکرێت یەک لێکدانەوەیان بۆ بکرێت. ئینجا هەر ناوێک لەم ناوانە دوو تیپی خراونەتە پێش. بۆ نموونە (ز. ڕ. لەولی)، کە ئەمەیش هێندەی دی پرۆبلەماتیک دەخاتە نێو ناوەکەوە و ناهێڵێت تاکە مانایەک تێیدا ببێتە دەستەڵاتدار. هەر ناوێک لە دوو بەشی دیار و نادیار پێک دێت، کە ئەو نادیارە ڕێ نادات بەشە دیارەکە خۆی بە حەقیقەت بزانێت، بەڵکوو ئەو حەقیقەتە تێک دەشکێنێت. لێرەوە (ناو) ناتوانێت ببێتە نوێنەری گەوهەر (ناوەرۆک) و لە جیاتیی ئەو بدوێت.

(ز. ڕ. لەولی) کاتێ بەر دەدرێت، هاوسەری بەر چاو دەکەوێت، وا وەک خەڵکی دی هاتووە: {لەو دەمەدا ژنێک دەبینێت، بە عەرەبانەیەک لەو عەرەبانانەی کرێکاری تەلارسازی و باخەوانان بە کاری دەهێنن، (لێرە دیکتاتۆری پێ دەڵێن)، بۆ لای قەرەباڵغییەکە دێت و لە ناکاو دەوەستێت. جلوبەرگی پیاوانەی پۆشیوە. سویتەرێکی سەوز و پانتۆڵێکی ڕەش. قژیشی وەک هیی پیاوان کورت کردووەتەوە. کاسکێتێکی سووری لە سەرە. (ز. ڕ. لەولی)، کە یەکێکە لە زیندانییە دێرینەکان، دێت و قنگی دەخاتە قەراغی پێشەوە. قاچەکانی لە هەوادا دەلەرێنەوە. ژنە بێ ئەوەی خۆشحاڵیی خۆی دەرببڕێت، یان تەنانەت چاکوچۆنیی لەگەڵدا بکات، دەیباتەوە}.

وەک زووتر گوترا لە ڕێگە بە زمانێکی تێکشکاو گفتوگۆ دەکەن:

{_ جیڕەجیڕی ئەم دیکتاتۆرە ئازارت نادات؟ ئازاری گوێچکەت.

_ ئەگەر نەتپرسیایە، نەمدەزانی هەر دەنگی هەیە. ئێستا کاتێ گوێی لێ دەگرم، پاسەوانێکم بە بیر دەهێنێتەوە، کە دەنگی لەم جیڕەجیڕە دەچوو. لە زیندان ناویان نام لەولی (lowly)، (ز. ڕ. لەولی).

_ لەولی؟ ئەو ناوە خۆشە چییە؟ زۆرت لێ هاتووە.

_ لە دەرەوەیش دەستی پێوە دەگرم.

_ من لەم ساتەوە هەر بە لەولی بانگت دەکەم و بە هاوکەلاوەکانیش دەڵێم ئەوە ناوی ڕاستینەتە. لەوەتەی لە کەلاوەدا دەژیم، یەکەمجارە هەست بکەم نەبوونی دەرگە دەشێ کەموکووڕی بێت. دەکرا ناوەکەتی لەسەر بنووسم و هەموو بیبینن، لەولی گیان. بەڵێ، ئەمە ماڵی لەولییە. دەی، وەرە، ژن، تۆ لە قۆناغی سەرەتایییەوە تا تەواوت کرد بەوە دەناسرایتەوە دەستوخەتت جوانە و دەیان تابلۆی شوێنە بەناوبانگەکانت بەو پەنجانەت دەنووسین، باوکە جواننووسەکەت دەیبردیتە دووکان و بەشێکی کارەکانی پێ دەسپاردیت، بەڵام ئێستا نەتوانیت ناوی مێردت لەسەر پلێتێکدا بنووسیت و بە شوێنێکەوە هەڵیبواسیت! ئەرێ پێم دەڵێیت مانای ئەو ناوە خۆشە چییە؟

_ ئەگەر ڕاستەوخۆ وەریبگێڕیت، دەبێتە نزم، بەڵام خۆشبەختانە مانا ڕاستەوخۆکەی گوێی پێ نادرێت و تەنیا مانا ناڕاستەوخۆکەی لە بەرچاو دەگیرێت. واتە سووک، یان هیچوپووچ.

_ ئینجا هەر مانای ناڕاستەوخۆی ناو گرنگە، لەولی گیان.

بە گۆرانی دەیڵێت:

_ لەولی، لەولی، لەولی گیان، لەولی گیان، مێردی خۆمی بەقوربان. بە بینینت خۆشحاڵم، بەریان داویت لە زیندان}.

ئەمە بەشێکە لەم گفتوگۆیەی، کە (سەباح) پێی وایە وڕێنەیە و زیادەیە. ڕاستییەکەی وڕێنەیە، بەو مانایەی زمانی هەردووکیان تێک شکاوە و بۆ ئاماژە گۆڕاوە، چونکێ ئەو پێوەرە لە بەرچاو ناگرێت، کە شارستانیەت سەپاندوویەتی. (ساموێڵ بیکیت) لە (چاوەڕوانیی گۆدۆدا)دا دەیەوێت بە هۆی گوتەکانی (ئیستراگۆن) و (ڤڵادیمێر)ـەوە ناوەرۆکی شاراوەی سەردەمەکەی پێشان بدات، کە چۆن دامودەستگەکانی دەیانەوێت لە ڕێی سیستەمی زمانەوە هەمووان وەک یەک لێ بکەن. ئەو دوو کارەکتەرە بە وڕێنە و (قسەی قۆڕ) ڕووبەڕووی سیستەمی زمان دەبنەوە، کە لە پشتیەوە دەستەڵاتی سیاسەت و ئابووری هەن. زمانی (ز. ڕ. لەولی) و هیی هاوسەری بە مەبەست لە وڕێنە نزیک خراوەتەوە. ئەگەر ئەمیان ناو زیندان پێشان دەدات، ئەوە ئەویان دەرەوەی دەردەخات، کە لە زیندانەکە سەختترە. وەک پێشتر گوترا باسی گەڕەکی دەستەڵاتدارانە، دروستتر هیی گەڕەکی ئەوانەیە زیندان بە ڕێوە دەبەن و لە بەرانبەریشدا کەلاوەنشینەکان هەن. نەدەکرا جگە لە هێزی ئەم زمانە، هیچ هێزێکی دیکە بتوانێت ئەو دۆخە پێشان بدات و ئەو سێ ڕووبەرە، (زیندان، گەڕەکی دەستەڵاتداران و کەلاوەکان) پێک بگەیەنێتەوە. دەستەڵاتەکان لەسەر ئەوە دامەزراون بەپێی پێوەرەکان تێکڕای شتەکان لە یەک داببڕن، بۆیە ئەوان وای پێشان دەدەن سنووری پۆڵایین لەنێوان (ناوەوە) و (دەرەوە)دا هەیە، کە ئەو فیلۆسۆف و ڕەخنەدۆزانەی ڕەخنەیان لە دۆخی مۆدێرنیتی گرت، هەر زوو لە مەترسیی ئەم تێگەیشتنە بە ئاگا هاتنەوە. وەک گوترا ناوەوە و دەرەوەی زیندان پێچەوانە نین، بەڵکوو ئەوەتە لە ڕێی گفتوگۆی (ز. ڕ. لەولی) و هاوسەری تێکەڵ دەبنەوە، کە پێشتر ئەو ڕووبەرە بەشێکی دانەبڕاوی دەرەوەی خۆی بووە. زیندان بە هۆی پێوەرەوە دامەزراوە، لە کاتێکدا دەیەوێت وەک حەقیقەتێکی ڕەها و ئەزەلی خۆی دەربخات. ئەدەب کاتێ دەتوانێت هێز پەیدا بکات، کە ڕووبەڕووی قاڵب و کڵێشەکان دەبێتەوە، دەنا هەر کاتێ بەپێی قاڵب و کڵێشە دەنووسرێت، بۆ کاڵا دەگۆڕێت، مادام پێوەری لە بەرچاو گرتووە. ئەگەر کارگەیەک دەتوانێت بێژمار شمەکی هاوشێوە بەرهەم بێنێت، ئەوە لەبەر ئەوەیە پەنا بۆ قاڵب دەبات، کە هەر ئەم لێکچوونە وا دەکات کڕیارەکان بە ئاسانی شمەکەکان بناسنەوە و بە ئاسانییش بەسەریاندا ساغ بکرێتەوە، لە کاتێکدا ئەدەبی دژ لە ڕێی تێکشکاندنی قاڵبەوە، جیاوازی دەهێنێت. ئەو ئەدەبەی بۆ کاڵا دەگۆڕێت، بە ئاسانی دەچێتە ناو جەماوەر و بە خێراییش ساغ دەکرێتەوە، چونکێ هەمان زمانی ڕۆژانەی لە خۆیدا پاراستووە. بە مانایەکی دی، جەختی لەسەر حەقیقەتی دەستەڵاتەکانی کردووەتەوە، بگرە چینێکی دیکەی خستوونەتە سەر.

زمانی (ز. ڕ. لەولی) و هاوسەری وەک چۆن لە هیچ سەرچاوەیەکەوە نایەت، ئەوە ڕوویشی لە هیچ سەرچاوەیەک نییە، بۆیە زمانێکی ناڕۆشنە و سنووری بۆ دانانرێت. ئەگەر بمانەوێت بە پێوەری واقیع بیخوێنینەوە، واتە بەپێی لۆجیکی زمانی زانراو گوتەکانی ئەو دوو کارەکتەرە و ئەوانەی دیکەیش لێک بدەینەوە، ئەوە تەنیا جەخت لەسەر حەقیقەتی دەستەڵاتی سیستەم دەکەینەوە، کە لێرەوە ئەدەب نەک هەر ناتوانێت (جیاوازی) بهێنێت، بەڵکوو تەنیا واقیعی ئەو دەستەڵاتە دەردەبڕێتەوە. ئەودەم زمانی ڕۆژانە و زمانی نووسین وەک یەکیان لێ دێت، لە کاتێکدا نووسینی دژ بریتییە لە تێپەڕاندنی زمانی ڕۆژانە. وەک (دێریدا) پێی لەسەر دادەگرێت نووسین، (کە مەبەستی نووسینی سروشتییە، نەوەک شێوازی گرافیکی)، (جیاوازی)ی لێ دەکەوێتەوە.

پێم وایە هەر لەم نموونەیەی لە سەرەوە هێنرایەوە، تێدەگەین، کە ناوەکان بە ئاگایییەوە لە کارەکتەرەکان نراون و لە کۆتاییی ڕۆمانەکەدا فەرهەنگێک هەیە، تا مانای جیاوازی ئەو ناوانەی تێدا لێک بدرێتەوە. ڕاستییەکەی لێکدانەوە نییە، بە قەدەر ئەوەی دەرخستنی جووڵە و جیاوازییە لەناویاندا. نامەوێت لەوە زیاتر بڵێم، بەڵکوو خوێنەر خۆی دەتوانێت بیخوێنێتەوە. بوونی زمانی جیاواز لەم دەقە و ئەوانەی دیکەیشمدا هەر پێوەندیی بەو تێگەیشتنەوە هەیە، کە دەیەوێت سەنتراڵیزم تێک بشکێنێت و ئەو کەناڵانە بکاتەوە، وا دەستەڵاتی ئەو سێنتراڵیزمە سەرکوتی کردوون. ئەو خوێنەرەی بێلایەنانە (تەرمەوان) بخوێنێتەوە، دەزانێت، کە تەنیا یەک زمان هەیە و هیی دەوڵەتە. ئەو زمانە دەیەوێت زمانی کوردی نەک هەر بسڕێتەوە، بەڵکوو مەبەستیەتی نکووڵی لە بوونیشی بکات، بۆیە بە ئاگایییەوە زمانی تریش هێنراونەتە نێو دەقەکەوە. هەندێک لە دایەڵۆگەکان بە زمانی ئینگلیزی نووسراون. ئەمەیش دیسان بە مەبەستەوە کراوە.

ئینجا ئەوەی دەڵێت، گۆیە (ئەو وشانەی لە ئینگلیزییەوە وەرگیراون، گۆکردنیان هەڵەیە)، ڕاستییەکەی گۆکردن نییە، بەڵکوو نووسینەوەیانە بە تیپی کوردی، دروستتر بە تیپی ئارامی، کە بڕوا دەکەم لە من چاکتر بزانێت نووسینەوەی دەنگی ئینگلیزی بە کوردی سەختە، بۆیە هەموویانم لە خوارەوە بە تیپی ئینگلیزییش نووسیون، کە ڕاستییەکەی ڕەگی تیپەکە بۆ جێرمانی دەگەڕێتەوە. لە ڕۆمانی (یادەوەریی بووکەڵەکان)دا کارەکتەرێک ناوی (پەنژین پیرۆت)ـە و بە عەرەبی کراوەتە (بنزین بیروت)، چونکێ ناکرێت دەنگی (پ) و (ژ) بە عەرەبی بنووسرێت. بە زمانی دانمارکی ناوی (سورێن کیەرکەگۆرد: Søren Kierkegaard)ی فیلۆسۆف بەم شێوەیە دەنووسرێت. لە خۆم ڕادەبینم بڵێم دەتوانم وەک کەسێک بە منداڵی زمانی دانمارکی گرتبێت، دەریببڕم، بەڵام ئایا ئەوەی بە کوردی نووسیومە، دروستە؟ نەخێر، بەڵام لێیەوە نزیکە. پێشتر گوترا لە ڕۆمانی شەپۆلی هۆشدا هەڵە کارێکی ئاسایییە، بگرە پێویستە. دەکرێت (س. م. سلۆپی)، کە ناوی کارەکتەرەکانی گۆڕیوە، بەو شێوەیە دەریبڕیبن.

(سەباح) لە بڕگەی چوارەمدا باسی ئەوەی کردووە، گۆیە ڕۆمانەکە پڕە لە ناوبڕ، کە مەبەستیەتی بڵێت کارەکتەری زۆر بە چیرۆکی جیاواز، بە خێرایی و بەردەوام دەردەکەون. ڕاستییەکەی ئەم شێوازە، کە بە پێوەندیی نێوان بیرۆکەکان (association of ideas) ناسراوە، خەسڵەتی ڕۆمانی پۆستمۆدێرن، وردتر هیی ڕۆمانی فرەدەنگە، کە (باختین) لەسەر بنەمای ڕۆمانەکانی (دۆستۆیەڤسکی)دا تیۆریی لێ پێک هێناوە. لە چەند بەرهەمێکی پێشوومدا باسیم کردووە. لەم ڕووەوە کۆمەڵێک چەمکی وەک کەرنەڤاڵ، کرۆنۆتۆپ (Chronotope)، ئاسمان (سپەیس)، دەقئاوێزان (ئینتەرتێکستواڵیتی) و هیی دیکە دادەهێنێت. ڕۆمانی فرەدەنگ وا پێویست دەکات لە دەنگی جیاواز پێک بێت، کە پێی وایە له‌ کەرنەڤاڵدا پله‌وپایه‌ی کۆمەڵایه‌تی تێک ده‌شکێت و هه‌موو ئه‌و ده‌نگانه‌ ده‌رده‌که‌ون، که له‌لایه‌ن‌ تاکه‌ده‌نگه‌وه‌ سه‌رکوت کرابوون. ئینجا دایەڵۆگ هه‌موویان پێکه‌وه‌ گرێ ده‌داته‌وه‌. واتە لەنێوان دەنگە جیاوازەکاندا پێوەندیی دایەڵۆگییانە دێتە کایەوە، کە دژەکان و جیاوازییەکانی ناو هەر چەمکێک ئاشکرا دەبن و لە ئاسمانی ڕۆماندا بەر یەک دەکەون. (سەباح) زیاتر لە جارێک (قسەی قۆڕ)ی بە کار هێناوە، بە مەرجێ (باختین) پێی وایە ڕۆمانی فرەدەنگ پێویستە پڕ بێت لە جوێن، قسەی نەشیاو و شتی لەم بابەتە، تا بتوانێت ئاستی کۆمەڵایەتی دەربخات. ئایا لە ئاستی کۆمەڵایەتیماندا، دروستتر لە زمانی ڕۆژانەماندا ئەم جۆرە شتانە نین؟ لەبەر ئەوەیە (باختین) بە (ڕابلێ) سەرسامە، کە بایەخی بەو زمانە داوە. ئایا ژیان بە سروشت بریتی نییە لە ناڕێکی، بەڵام ئەوە سیستەمەکانن لە پێناوی خۆیاندا ڕێکیان خستووە؟ ئایا ئەو ڕێکخستنە بۆ سەرکوتکردن و سەپاندنی دیسپلین نییە؟ ئەرێ بۆ ئەوە دانەمەزراوە، تا هەموو دەنگەکانی دی سەرکوت بکات؟ ئایا فیلۆسۆف و ڕەخنەدۆزان، بگرە نووسەرانی ئەدەب بە تایبەتی لەم سەد ساڵەی ڕابردوودا ڕووبەڕووی نەبوونەتەوە؟ ئایا ئاڕاستەکانی فەلسەفەی پۆستمۆدێرن بەرهەمی ئەم ڕووبەڕووبوونەوەیە نین؟

بە گشتی ئەو فیلۆسۆف و ڕەخنەدۆزانەی ڕەخنەیان لە دۆخی مۆدێرنیتی گرتووە، کۆمەکی مەزنیان بەم شێوازە کردووە، کە ڕووبەڕووبوونەوەی سەنتراڵیزمە لە پێناوی کردنەوەی دەنگە پەراوێزخراو و سەرکوتکراوەکاندا. بوونی چیرۆکی زۆر، کارەکتەری زۆر، ڕووداوی زۆر، دیمەنی زۆر دەبێتە هۆی تێکشکاندنی دەستەڵاتی کاتی فیزیکی، تا لە بەرانبەردا دەیان کەناڵی دیکە بکرێنەوە، کە ڕەخنەدۆزان ناویان لێ ناوە لەتلەتی (Fragmentation). لەم ڕووەوە نووسیومە و نامەوێت بۆی بگەڕێمەوە، بەڵام کاتێ (سەباح) پێی وایە چیرۆکەکان پێوەندییان پێکەوە نییە، ئەوە من لێرەدا ئاماژە بە بۆچوونی (جیل دولووز)ی فیلۆسۆف دەکەم، کە پێی وایە ئەو پێوەندییە بە شێوەیەکی فرەوان، بە شێوەی ڕایزۆمییانە لە گەردووندا هەیە. لە کتێبی (هەزار بان: A Thousand Plateaus)دا، کە بە هاوکاریی (فلێکس گواتاری)ی دەروونناس نووسیویەتی، هەوڵ دەدات لە ڕێی چەمکی ڕایزۆم (rhizome)وە، دروستتر لە ڕێی (نووسینی ڕایزۆمییانە: rhizomatic writing)ـەوە ڕووبەڕووی لۆجیکی درەخت ببێتەوە. (ڕایزۆم، یان ڕایزەم، یانیش ڕیزوم، ڕووەکێکە لەسەر زەویدا دەردەکەوێت و ڕەگی نییە). پێیان وایە دوالیزمی درەخت/ڕەگ لە دنیا و نووسینیشدا ڕەنگی داوەتەوە. نووسین وەک درەخت سەرەتایەکی هەیە و دەگاتە کۆتایی. درەخت خاوەنی ڕەگ، لق، گەڵا و بەرهەمە. نووسینی کلاسیک وەک خۆیان ناوی دەنێن، لاساییکردنەوەی درەختە. لە درەختدا ڕەگ هەیە و لە نووسیندا گرفت. درەخت لە ڕێی لق و گەڵاکانیەوە بڵاو دەبێتەوە، نووسینیش بە هۆی ڕاڤەکانیەوە. درەخت بەر دەگرێت و نووسینیش ئەنجام بە دەست دێنێت. بەم شێوەیە (دولووز) و (گواتاری) دەیانەوێت ئەو لۆجیکە تێک بشکێنن، کە تەنیا چەسپاوی و وەستان بەرهەم دێنێتەوە. سەرجەم بوارەکانی بایۆلۆجی، سیاسی، ئابووری و ئەوانەی دیکەیش بەپێی ئەو لۆجیکەی درەخت بە ڕێوە دەچن، لە کاتێکدا شتەکە لە سروشتدا جیاوازە، بەوەی سروشت پێچەوانەی فکر، ڕێی ئەو دوالیزمە نادات، تێیدا کار بکات، لە کاتێکدا خاوەنی خەسڵەتی دینامیکییە. (دواتر بۆ ئەم خاڵە دەگەڕێینەوە، کە چۆن دولووز جەخت لەسەر تێگەیشتنی هیوم دەکاتەوە، بەوەی سروشتی مرۆڤ لە بنەماکەیدا فکر تێدەپەڕێنێت، هیچ شتێک لە فکردا سروشتی مرۆڤ تێناپەڕێنێت). درەخت شێوەیەکی دیاریکراوی هەیە، کە شاقووڵییە، بەڵام ڕایزۆم ئاسۆیییانە دەکشێت و قووڵاییی نییە، بەڵکوو لەسەر زەویدا بڵاو دەبێتەوە. واتە هیچ شتێک ناشارێتەوە، کە مەبەستی (دولووز) و (گواتاری) مێتافیزیکە. ناونیشانی کتێبەکەیش (هەزار بان)، یان (هەزار ڕوو)ـە. ڕایزۆم خاوەنی پرینسیپی گەیاندن و جۆراوجۆریی (Principles of connection and heterogeneity)ـە، بەو مانایەی پێویستە شتەکان (چەمکەکان) جیاواز و هەمەڕەنگ بن، بۆیە پێچەوانەی درەخت بە هەموو لایەکدا دەجووڵێت و لقی جۆراجۆری لێ دەبێتەوە. کتێب تەواو بووە و داخراوە، لە کاتێکدا ڕایزۆم بەردەوامە و بەسەر هەموو ئاڕاستەکاندا کراوەیە، کە هەر خاڵێکی دەگریت، پێوەندیی بە خاڵێکی تریەوە هەیە و هەر خاڵێکی ئێرە بە خاڵێکی ئەوێ دەگاتەوە، بۆیە پێچەوانەی درەخت سەنتراڵیزمی تێدا ونە. ڕایزۆم ئەگەر لە خاڵێکدا بپچڕێت، دەست پێ دەکاتەوە، کە ئەو خەسڵەتە لە درەختدا نییە. بەم شێوەیە پێچەوانەی درەخت، لە بەردەم هەر گۆڕانکارییەکدا کراوەیە و ڕێ دەدات دەستکاریی بکەیت. ئەوان بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی دۆخی مۆدێرنیزم، کە لەسەر بنەمای بیری دژبەیەک (Binary thinking) دامەزراوە، ڕێی ڕایزۆمییانە (rhizomatic approach) دەگرنە بەر، بەوەی شتەکان هەموو کاتێ پێوەندیی ڕایزۆمییانە (Rhizomatically interconnected)یان پێکەوە هەیە و ئاماژە بە هەمەڕەنگی دەدەن. ئەوە لە لایەک وەستانەوەیە لە دژی پرینسیپی هۆکار و ئەنجام، کە لە درەختدا بەرجەستەیە، بەوەی سەرەتا و کۆتاییی هەن، لە لایەکی دیکە بەلاوەنانی سیستەمی کرۆنۆلۆجییە، بەو مانایەی کولتوور بەرەو ئامانجی دیاریکراو ناچێتە پێشەوە، بەڵکوو کۆچەرییانە ڕێ دەگرێت. ئەو تێگەیشتنە، کە مەبەستیەتی شێوازی نووسین بگۆڕێت و دەرگەکانی بەسەر دەرەوەدا بکاتەوە، مانای دەرکەوتنی خوێندنەوەی جیاواز و بەشداریی خوێنەرە لە کاری هونەریدا. نووسەر و خوێنەر پێوەندیی ڕایزۆمییانەیان پێکەوە هەیە. نووسینی ڕایزۆمییانە جووڵەیەکی ڕوواڵاییانە (arbitrary)یە و ئامانجی دیاریکراوی نییە، وەک چۆن خوێندنەوەی ڕایزۆمییانە ئازادە و گوێ بە هیچ یاسایەک نادات. لە گوتاری (ڕەخنەگری میلـلی و پەزپەزەی چەمکی خوێنەر)دا هەوڵم داوە بە وردی لەوە بدوێم.(7)

ئەگەر پێویست بکات، بە یەک گوتاری تایبەت بۆ ئەم باسە دەگەڕێمەوە، کە ئەم چەمکە بە تایبەت (داڤید هیوم)ی فیلۆسۆف بایەخی پێ داوە و نووسینەکانی بۆ تەرخان کردوون، بە تایبەتی کتێبی (باسێک لەبارەی سروشتی مرۆڤەوە: A Treatise of Human Nature)، کە تێیدا بەپێی میتۆدی ئەزموونگەری (Empirical research) سروشتی مرۆڤ دەخوێنێتەوە، بە تایبەتی ئەوەی پێوەندیی بە لایەنی ئەندێشەوە هەیە. بە مانایەکی دیکە، هەوڵی داوە لەم ڕووەوە سایکۆلۆجیای ئەزموونگەری دابمەزرێنێت. بەم شێوەیە تێکڕای لێهایی (انطباع)ـەکانی عەقڵی مرۆڤ (perceptions of the human mind) بۆ دوو جۆری جیاواز دابەش دەکات. یەکەم، باندۆر (IMPRESSION). دووەم، بیرۆکە (IDEAS). پێی وایە جیاوازییەکە پێوەندیی بە ڕادەی هێز و زیندووێتی (degrees of force and liveliness)یانەوە هەیە، کە بەر عەقڵ دەکەون، تا لەوێوە بەرەو بیر و هۆشمان ڕێ بگرن. ئەو لێهایییانە (perceptions)ی بە هێزی زۆر و زیندووێتیی گەورەوە دێنە ناوەوەمان، پێیان دەگوترێت باندۆر (impressions)، کە ئەمانە دەگرێتەوە: هەست (sensations)، خرۆشان (passions) و سۆز (emotions). ئەوانە سەرەتا لە دەرووندا دەردەکەون. بیرۆکەیش بریتییە لەو وێنە کاڵانە (faint images)ی بیرکردنەوە و هزر (thinking and reasoning)مان.(8)

بەپێی ئەو فیلۆسۆفە بیرۆکە ئاڵۆز و قووڵەکانی ئێمە لەم شتە سادانەوە هەڵدەقوڵێن. واتە ئەمانە بیرۆکەکان پێک دەگەیەنن. لێرەدا خەیاڵ هەموو بیرۆکە سادەکان لە یەک دادەبڕێت، تا جارێکی دی بە شێوەیەکی دیکە پێکەوەیان ببەستیتەوە، شێوەیەک، کە خۆی ئارەزووی لێیە.(9)

ڕۆمانی (تەرمەوان) بایەخ بەو لایەنە دەدات، کە لایەنێکی ناجێگیر و بزۆکە، بۆیە لە جووڵەی بەردەوامدایە و لە هەر جووڵەیەکیدا چیرۆکێک بە یەکێکی دی، کارەکتەرێک بە یەکێکی دی، ڕووداوێک بە یەکێکی دی، شوێنێک بە یەکێکی دی دەگۆڕێت، بەڵام پێوەندیی سروشتییان پێکەوە هەیە، دەنا هەر لە بنەڕەتەوە ئەو پرۆسێسە نەیدەتوانی بجووڵێت و بەردەوام ببێت، کە (هیوم) لەم ڕووەوە ئاماژە بە پرینسیپێک دەکات، لەسەر سێ ڕەگەزی پێوەستبوون (conjunction)، لەیەکچوون (resemblance) و هۆکار (causation) دامەزراوە و بە درێژاییی کتێبەکە لێکیان دەداتەوە، بەڵام لە بەشی سێیەمدا، کە لە ژێر ناونیشانی لەبارەی زانین و ئەگەرێتی (Of Knowledge and Probability)دا نووسیویەتی، حەوت جۆر پێوەندیی جیاوازی فەلسەفییانەیش دەستنیشان دەکات، کە ئەمانەن: لەیەکچوون، ناسنامە (identity)، پێوەندیی کات و شوێن (relations of time and place)، پلەکانی هەر جۆرێک (degrees in any quality)، دژبەیەکی (contrariety) و هۆکار، کە هەر یەکەیان ڕۆڵی خۆی هەیە لەوەی بیرۆکە پێک بێت و بە یەکەوە گرێ بدرێن و لە جووڵە بەردەوام ببن.(10) (هیوم) هەر لەوێیشەوە تیۆریی زانینی ئاکار (moral epistemology) دەچەسپێنێت، کە دەیەوێت بەوە بگات عەقڵ بە تەنیا ناتوانێت بنەمای ڕەوشت پێک بهێنێت، بەڵکوو ئەوانەیش تێیدا بەشدارن، چونکێ عەقڵ خۆی ناڕێکخراوە. ئەوانە خودی ئێمە دادەمەزرێنن و بە بوونەوە گرێمان دەدەن، کە لێرەدا سۆز، خرۆشان و شتەکانی دی گرنگن. پێی وایە لە هەموو فەلسەفەکانی سروشتی و ئاکار (natural and moral philosophy)دا بنەمایەکی چەسپاو هەیە، کە هەر بابەتێک بۆ هەر کاتێک و لەناو تەواوی خۆیدا دێتە بوون، بەبێ بەرهەمهێنانی ئەوەی تر، تاکە هۆکارێکی نییە، بەڵکوو بنەمایەکی دیکە یارمەتیی دەدات. لە دۆخی ناچالاک (from its state of inactivity)یدا پاڵی پێوە دەنێت و وای لێ دەکات ئەو وزەیەی بخاتە گەڕ، کە بە نهێنی خاوەنیەتی. ئینجا ئەگەر ئێستا هۆکارێک هەیە، ئەوە هاوکاتی کاریگەرییەکەیەتی.(11) مانای وایە زیاتر لە هۆکارێک ئامادەن. بە مانایەکی دی، کاتێ بیرۆکەکان پێکەوە پێوەست دەبن، دەکەونە جووڵە و یەکتر چالاک دەکەن، بەوەی ئەو پرۆسێسە دەیانباتە دۆخی دیکەوە، کە ئەوە لە ڕۆمانی (تەرمەوان)دا کاری پێ کراوە. (هیوم) هەر لەو ڕێیەوە هەوڵی داوە کۆمەڵگە لە ئاستی کۆمەڵایەتی و سایکۆلۆجیدا بخوێنێتەوە. ئەمانە چۆنن؟ بیرۆکەیەکی ئێستا بیرۆکەیەکی دیکەمان دێنێتەوە خەیاڵ، کە لێی دەچێت، بەڵام لێرەدا کات و شوێنیش دەردەکەون. تۆ بە هۆی بینینی کەسێکەوە، کەسێکی ترت دێتەوە خەیاڵ، کە لەو چووە، یان شتێکی لە هیی ئەو چووە، لە کاتێکدا ئەو کەسەت بۆ نموونە ئێوارەیەک لەناو شەمەندەفەردا دیوە. واتە کات و شوێن دەگۆڕێن و بیرۆکەیەکی پێشتر بەمەی ئێستاوە پێوەست دەبێت. وەک دەبینین لەیەکچوون تێپەڕاندن دێنێتە دی، بەو مانایەی هەر شتێک، کە ئێستا هەیە، لەوەی پێش خۆیەوە هاتووە. لە دەرەوەیەوە هاتووە، نەوەک لە ناوەوەی. کەواتە ڕەگەزی (هۆکار)یش ئامادەیە. وەک بینیمان (هیوم) جیاوازی لەنێوان باندۆر (impressions) و بیرۆکەدا دەکات، بەو مانایەی ئێمە کاتێ ڕاستەوخۆ هەست بە خۆشی، یان ناخۆشی دەکەین، کاریگەرییەکی گەورەمان لەسەر دروست دەبێت، بەڵام ئەو بیرۆکەیەی لەم دۆخەوە دێتە بوون، هەمان کاریگەریی نامێنێت. بۆ نموونە کەسێک بڕوانامەی زانکۆی پێ دەدرێت و ئاسوودە دەبێت، بە ڕادەیەک ئاهەنگ دەگێڕێت، بەڵام دوای ماوەیەک ئەو هەستە بۆ بیرۆکەیەکی ئاسایی دەگۆڕێت. بە مانایەکی دی، ئەو بیرۆکەیەی لەو هەستەوە هاتووە، هەمان هێزی ئەوسای نییە. وەرگرتنی بڕوانامەی زانکۆ تەنیا بیرۆکەیە و لەوە دەرچووە ڕاستەوخۆ شادی بهێنێت. هاوڕێکانم دەزانن لە هەشتاکاندا گوتوومە کەسێک تەختێکی نووستنی دەگمەنی بە دیاری بۆ دێت و پێی دەگەشێتەوە، بە ڕادەیەک ئەو ئاسوودەیییە چەند شەو خەو لە چاوانی دەتۆرێنێت و دەگاتە ئەوە بڵێت لەمەودوا هیچ خەمێک ناتوانێت زەفەری پێ ببات، بەڵام ڕۆژگارێک لەسەر هەمان تەختدا خەوی لێ ناکەوێت، چونکێ خەمێک، کە ڕەنگە گەورەیش نەبێت، پەلاماری داوە.

 ئەو تێگەیشتنەی (هیوم) کۆمەكی گەورە بە (فرۆید) دەکات لە دەروونشکیاریدا. (دولووز)یش وەک یەکێ لەو فیلۆسۆفانەی ڕەخنە لە مۆدێرنیتی دەگرن و عەقڵیش بنەمای مۆدێرتنیتییە، بە بۆچوونەکانی (هیوم) سەرسامە، مادام تێکڕای ئەو بیرۆکە، بۆچوون، نیاز و شتانەی هەمانن، بۆ هزرە سادەکان دەگەڕێنێتەوە، بەوەی لەوێوە هاتوون. کەواتە عەقڵ دەستەڵاتدار نییە و ناکرێت لە ڕاڤەکردندا تەواو پشتی پێ ببەسترێت. لەم ڕووەوە کتێبی (ئەزموونگەرایی و خودگەرایی.. توێژینەوە لە سروشتی مرۆڤ بەپێی هیوم) دەنووسێت، کە هەر لە سەرەتاوە ئاماژە بەوە دەکات، کە (هیوم) (سایکۆلۆجیای فکر)ی بە (سایکۆلۆجیای کاریگەریی فکر) گۆڕیوە، بۆیە بەر لەوەی دەروونناس بێت، ڕەوشتناس و کۆمەڵناسە.(12) پێی وایە پرینسیپی ئەو پێکبەستنەوەیە پێوەندیی سروشتییانەی بیرۆکەکانە و تۆڕێکی تەواو پێک دەهێنێت. ئەوە لە سیستەمی کەناڵەکان دەچێت لەناو عەقڵدا. بە مانایەکی دی، وەک چۆ ناکرێت بڵێین عەقڵ سروشتییە، بە هەمان شێوە ناتوانین بڵێین خاوەنی سروشتیشە. واتە بێبنەمایە، بگرە لە شێوەی تۆڕدایە، بۆیە بەو فیلۆسۆفەی دەزانێت، وا بایەخ بە خود دەدات. هەر لەو خودەیشەوە بابەت پێک دێت. بە مانایەکی دی، پێوەندیی نێوان سروشتی مرۆڤ و سروشت لێک دەداتەوە، کە سروشتی مرۆڤ لە بنەماکەیدا فکر تێدەپەڕێنێت، هیچ شتێک لە فکردا سروشتی مرۆڤ تێناپەڕێنێت.(13)

(دولووز) جەخت لەوە دەکاتەوە عەقڵ خەیاڵە، کە سروشتەکەی دەرکەوتووە. بریتییە لە کۆمەڵێک دەرهاویشتەی سادە، بیرۆکەی گشتی، گەوهەر، پێوەندییەکان، بۆیە بەم پێیە دوو جۆر عەقڵ هەن، مادام دوو جۆر پێوەندییش لە ئارادان. یەکەم، ئەوانەی بە شێوەی تەواو متمانە دەکەنە سەر بیرۆکەکان و بە یەکەوە دەلکێن (لەیەکچوون، پێوەندیی چەندایەتییەکان، ڕێژەی چۆنیەتی و دژایەتی). دووەم، پێوەندیی بابەتەکان (ئەوانەی دەکرێت بگۆڕێن، بێ ئەوەی هیچ گۆڕانێک لە بیرۆکەکاندا ڕوو بدات) (پێوەندیی کات و شوێن، ناسنامە و هۆکار).(14) کاتێ عەقڵ خەیاڵە، وەک (دولوز) دەڵێت، ئەوە توانای هەیە بە ئەنجامی دیکەیش بگات، بەو مانایەی یەکەی نوێ دابهێنێت، کە ئەو یەکەیەیش بیرۆکەی نوێی لێ بەرهەم بێت، مادام لەیەکچوون هەیە. مەبەستمان نەبووە لەم چەمکە قووڵ ببینەوە، بەڵکوو هێندەمان بە پێویست زانیوە پێشانی بدەین، کە پێکبەستنەوەی چیرۆکەکان بنەمای فەلسەفیی هەیە و بە مەبەستی جۆراوجۆر خراوەتە گەر. واتە لەوە دەرچووە تەنیا لایەنی تەکنیک بگرێتەوە، بەڵکوو خاوەنی دیدگەیەکی فەلسەفییشە.

من خۆم سوودم لەو ئاڕاستە فەلسەفییە بینیوە و لە ناوەڕاستی هەشتاکانەوە تا ئەمڕۆ کۆمەکی کردووم. بەم شێوەیە هەوڵی هێنانی زۆرترین بیرۆکە، دیمەن، ڕووداو، کات، شوێن و هیی دیکە دەدەم. ئەو پێکبەستنەوەیەی بیرۆکەکان، یان با لێرەدا بڵێین پێکبەستنەوەی چیرۆکەکانیش، بیرمان ئازاد دەکات و ڕێ دەدات ئازادانە هەڵبسووڕێین، لە کاتێکدا ئەگەر پرینسیپی (دەبێ و نابێ) لە بەرچاو بگرین، ئەوە بەردەوام ئەو بیرکردنەوەیەمان دەکەینە کۆیلەی واقیعێکی دیاریکراو. واتە پێوەرمان داناوە و بەپێی کڵێشە دەنووسین. ڕۆمان بەو ئازادییە گەشەی کردووە و توانیویەتی بێژمار ڕێگەی نوێ دابهێنێت، کە لەم ڕووەوە ڕەخنەدۆزانی وەک (گێسی ماتز: Jesse Matz) لە کتێبی (ڕۆمانی نوێ… پێشەکییەکی کورت)، (داڤید لۆج) لە کتێبی (هونەری ڕۆمان: دەرخستنی لە دەقی کلاسیک و مۆدێرندا)دا و زۆری دی جەخت لەسەر ئەو ئازادییە دەکەنەوە.

مەبەستم نییە لەم چەمکە، چەمکی پێکبەستنەوەی بیرۆکەکان، قووڵ ببمەوە، بە قەدەر ئەوەی دەمەوێت بڵێم دەرکەوتنی ئەو هەموو چیرۆکە لە بەرهەمەکانی مندا بە گشتی و لە (تەرمەوان)دا بە تایبەتی پێوەندیی بەو تێگەیشتنەوە هەیە. منداڵی و گەورەیی هەر لێرەوە بە یەک دەگەنەوە، بە ڕادەیەک سنووری نێوانیان دەسڕرێتەوە. دیسان دەڵێم ئەمانە بە ئاگایییەوە کراون. لانی کەم لە (هێنری جیمس)، (مارسێل پرۆست)، (ولیام فۆکنەر)، (جیمس جۆیس)، (ڤیرجینا ولف) و ئەوانەی دیکەوە بایەخی گەورە بەو چەمکە دراوە، بەڵام هەر داهێنەرێک بە شێوازی خۆی بە کاری دەهێنێت. لەم ڕووەوە بۆچوونەکانی (هایدیگەر) لەبارەی کاتەوە و ئەوانەی (هێنری بێرگسۆن) لەبارەی یادەوەرییەوە کۆمەکی گەورەیان بەم شێوازە کردووە، کە لە گوتاری (کات وەک پرسیارێکی شەڕانگێز لە ئەزموونی مندا)دا هەوڵم داوە بە وردی لەو بارەیەوە بدوێم.(15) شتێکی سەیر نییە، ئەگەر شێوازی شەپۆلی هۆش، کە لەتلەتکردنی کات ناوەرۆکیەتی، ببێتە خەسڵەتێک لە خەسڵەتەکانی ڕۆمانی فرەدەنگ، یان ڕۆمانی پۆستمۆدێرن.

ئایا هەر لە تەمەنی منداڵیتدا کاتێ خەیاڵت ڕۆیشتووە، لە ناکاو لە خۆتت نەپرسیوە من بۆ بێرە گەیشتم؟ چی ئەم شتەی بە بیر هێنامەوە؟ کەواتە ئەمە وەک (هیوم) دەیڵێت و (دولووز) بە شێوازی خۆی پێی لەسەر دادەگرێتەوە، سروشتییە و دەکەوێتە پێش عەقڵیشەوە. بۆ نموونە لە بنمیچ دەڕوانیت و جاڵجاڵۆکەیەک دەبینیت، ڕەنگەکەی دەرگەی ماڵی دایەگەورەتت بە بیر دێنێتەوە، لە ماڵی دادەیەگەورەتدا پوورتت بینی، ئەو دینارەت بە بیر دێتەوە، کە ئەودەم پێی دایت، ئینجا دەگەیتە ئەو دووکانەی شتت لێ کڕی و هتد. بەپێی (هیوم) ئەوە یادەوەرییە دەتوانێت ئەمانە بگەڕێنێتەوە و خەیاڵیشە پێکیان دەهێنێت، کە ڕاستییەکەی جیاوازییەکی گەورە لەنێوان یادەوەری و خەیاڵدا نابینێت.

هەموو ئەو چیرۆکانەی (دەلیلە) دەیانگێڕیتەوە، لە ماوەیەکی کورتدا بە خەیاڵیدا دێن. واتە ئەو شەوەی لە ماڵ دێتە دەرێ و دەیەوێت (دارۆ) بدۆزێتەوە. ئەودەم گوتمان (هیوم) پێی وایە هەر شتێک، کە ئێستا هەیە، لەوەی پێش خۆیەوە هاتووە. لە دەرەوەیەوە هاتووە، نەوەک لە ناوەوەی. بەم شێوەیە هەر بیرۆکەیەک لە خەیاڵی (دەلیلە)دا دروست بووە، بۆ ئەوەی پێشی دەگەڕێتەوە. (مێشێل بیوتۆر)ی ڕۆماننووس و ڕەخنەدۆز ڕۆمانێکی هەیە و ناوی (پێداچوونەوە)، یان (چاککردن)ـە، کە بە (Second Thoughts) بۆ زمانی ئینگلیزییان وەرگێڕاوە. بەشی زۆری ڕووداوەکان لەناو خەیاڵی کارەکتەرێکی نێو شەمەندەفەردا ڕوو دەدەن، کاتێ لە پاریسەوە بۆ ڕۆما بە ڕێ دەکەوێت، گۆیە دەیەوێت (سیسیل)ی دڵبەری ببینێت، بە مەرجێ هاوسەری پێشووی لە پاریسە و تازە لێی جودا بووەتەوە. خەیاڵی جارێک بۆ پاریس دەگەڕێتەوە، جارێک بۆ ڕۆما هەڵدەفڕێت و جارێکیش لای سەرنشینی شەمەندەفەر هەڵدەنیشێت. دەکرا بگوترێت بۆچوونی (ئینزێنسبێرگەر) تەواو لەسەر (دەلیلە)دا جێبەجێ دەبێت، کە پێێ وایە نەخوێندەوارەکان خاوەنی یادەوەریی زیندوو و بەهێزن. ئەوەتە دەتوانێت لە ماوەیەکی کورتدا ئەو هەموو چیرۆکە بگێڕێتەوە.

ئینجا ئەوەی دەڵێت: (کێ هەیە وەڕس نەبێت لە ڕێکلام و ناوبڕ کاتێ سەیری فیلمێک دەکات؟) هەڵەیەکی لۆجیکییە و بە هه‌ڵه‌ی به‌راوردی ساخته‌ (False equivalence)، یان (false analogy) ناسراوە. واته‌ دوو شت به‌راورد ده‌که‌ین، که‌ لە یەکەوە دوورن، بەڵام بەو مەبەستەی هێز بە بۆچوونەکەمان بدەین، هەوڵ دەدەین پێکەوەیان ببەستینەوە، کە ناسروشتی و دەستەڵاتخوازانەیە. پێکبەستنەوەی چیرۆکەکان پرۆسێسێکی سروشتییە، لە کاتێکدا هێنانی ڕێکلام بۆ ناو فیلم، دەستکردە و خواستی سیاسی، ئابووری، کۆمەڵایەتی و هیی دیکەی لە پشتەوەیە.

لە بڕگەی پێنجەمدا (سەباح) دەنووسێت: (لە تەرمەواندا، دوای ئەوەی بە گۆشەنیگای کەسی سێیەمی تاک وڕێنەکان دەکرێن کە ٥٢٠ لاپەڕەن، لە بیست لاپەڕەی کۆتاییدا، دەبێتە کەسی یەکەمی تاک).

لە ڕۆمانەکەدا ڕاناوی کەسی یەکەمی تاک، کەسی دووەمی تاک و کەسی سێیەمی تاکیش بە کار هێنراون، کە دیسان بە ئاگایییەوە کراون. (سەباح) هەر خۆی ئاماژەی بە (دەلیلە) کردووە، کە بە ڕاناوی کەسی یەکەمی تاک دەدوێت. (سالی)یش دوو پاژ لە بەشی سێیەمدا هەر بەو ڕاناوە دەگێڕێتەوە، کە لەوێدا ڕاناوی کەسی دووەمی تاکیش دێتە ئاراوە، بەو مەبەستەی دۆخی دەروونیی (سالی) پتر پێشان بدرێت و زیاتر نهێنییەکانی بدرکێنێت. گۆڕینی گۆشەنیگا پێوەندیی بە سروشتی بابەتەوە هەیە و هیچ پێوەرێک نییە، تا لە بەرچاوی بگرین. بە ئاگایییەوە کراوە.

(سەباح) دەنووسێت: (یەکێ لە خەسڵەتەکانی ڕۆمانی پۆستمۆدێرن ئەوەیە دەنگی ڤەگێڕ زاڵ نییە بەسەر کارەکتەردا. لەم ڕۆمانەدا، دەنگی ڤەگێڕ بەسەر هەموو کارەکتەرەکاندا زاڵە).

دەکرا بە نموونە پێشانی بدات. لە خۆم ڕادەبینم بڵێم هەر کارەکتەرێک دەنگی تایبەتی خۆی هەیە، چونکێ چیرۆکەکانیان جیاوازن. ئایا دەنگی (دەلیلە) و (زیبا) وەک یەک وان؟ ئایا (ئامیڵیا) و (سالار)، کە خوشک و بران، هەمان ڕوانینیان هەیە؟ ئایا بۆچوونەکانی (ست ڕووناک) لەوانەی هاوسەری دەچن؟ ئەو خێزانە لە چوار کەس پێک هاتووە و دادەیەکیشیان هەیە. تووشی گرفتێکی گەورە دێن، کە هەر یەکەیان بە شێوازی خۆی ڕووبەڕووی ئەو گرفتە دەبێتەوە. (ئارۆ) و (دارۆ) بران و جمکن، بەڵام ئایا هەمان ڕوانین و زمانیان هەن، یان جیاوازن؟ زمان لە دیدگەوە دروست دەبێت. هەر کاتێ نووسەر توانای هەیە دیدگەیەکی نوێ دابمەزرێنێت، مانای وایە بە سروشتی خۆی زمانێکی نوێ و جیاوازیشی داهێناوە.

(سەباح) دەنووسێت: {نیوەڕۆی ڕۆژێکی پایزە، دروستتر حەڤدەی تشرینی یەکەمە” (لا١٥). حەفت وشەیە. چوار وشەی زیادە. با لێی فڕێ بدەین، بزانین واتەی دەگۆڕێ؟ “نیوەڕۆی حەڤدەی گەڵاڕێزانە.” }.

ئەوانەی لە نزیکەوە ئاگایان لە شێوازی نووسینی من هەیە، دەزانن چ بایەخێک بە دەربڕین دەدەم. هەر لە سەرەتای ژیانی خوێندنەوەمدا بە نووسینی ئەوانە سەرسام بووم، کە زانیویانە ورد بنووسن و خۆیشم هەوڵم داوە شتی نوێ بخەمە سەر ئەو ئەزموونە. هاوڕێیانم دەزانن هەمیشە ئەوەم گوتووە. ئەگەر لە شوێنێکدا بۆ نموونە وشەی (بەڵام) بە کار بهێنم، ئەوە تا پێنج شەش دێڕی تر دووبارەی ناکەمەوە. کێ دەتوانێت دوو وشەی (دەکات)، یان دوو وشەی (کرد) لە نزیک یەکدا بدۆزێتەوە؟ تێکڕای ئەم ڕۆمانەم بە دەمی ئێستا گێڕاوەتەوە، چونکێ دەمی ڕابردووی دوور وەک (خواردبوو، چووبوو، بردبوو… هتد) ڕیتم خاو دەکاتەوە. هیچ کاتێ بانگەشەی ئەوە ناکەم نووسینەکانم لە کەموکورتی بە دەرن، بەڵام هەوڵی زۆر دەەم تۆکمە بن.

ئایا ئەو دوو ڕستەیە کێشەیان هەیە؟ نەخێر. ئەوە شێوازی نووسینی منە و ئازادم چۆنی دەرببڕم، کە ئەویش خاوەنی شێوازی خۆیەتی. سروشتی گێڕانەوە وای خواستووە. ئایا ڕێم دەدا لە گوتارێکی سەربەخۆدا هەڵەکانی ئەو لە ڕووی زمانەوانییەوە دەستنیشان بکەم؟ ئەمە تەنیا لەبەر ئەوە دەڵێم، کە هەر نووسەرێک دەتوانێت دیدگەی خۆی بکاتە پێوەر و هیی ئەوانەی تری پێ بسڕێتەوە، دەنا حەزم لە کاری وا نییە.

(سەباح) نووسیویەتی: {پێشنیار دەکەم بۆ خوێنەر، ئەگەر توانی هەتا ١٤٩ بخوێنێتەوە، دووبارەی دەکەمەوە، ئەگەر توانی، با یەکسەر بچێتە لاپەڕە ٣٣٥، هیچی لە کیس ناچێت}. ڕاستییەکەی وشەی (پێشنیاز) دروستە، کە ڕەنگە هەڵەی چاپ بێت، بەڵام ئەمە باسەکەمان نییە. تەنیا لە دەوروبەری خۆمدا چەند خوێنەرێک هەن، کە ڕۆمانەکەیان بە وردی خوێندووەتەوە، بگرە یەکێکیان وا جاری سێیەمە دەیخوێنێتەوە. هەیانە چەند جار بۆ گفتوگۆی نێوان کارەکتەرەکان گەڕاوەتەوە. یەکێ لەو چەمکانەی لە دنیای پۆستمۆدێرندا ڕەخنەیان لێ گیراوە، نوێنەرێتییە، کە خوێنەر خۆی دەق بە شێواز و تێگەیشتنی خۆی دەخوێنێتەوە. نە نوێنەری هەیە و نە دەبێتە نوێنەری ئەوانەی دیکەیش. تیۆرییەکانی خوێنەریش هەر لەناو ئەم دنیایەدا چاویان هەڵهێناوە. ئایا مەرجە خوێنەرێکی دیکەیش بە هەمان ئەو ئەنجامە بگات، کە (سەباح) پێی گەیشتووە؟ ئایا چەمکی (چێژ) وەک هەر چەمکێکی دی لەسەر کۆمەڵێک دژایەتی دانەمەزراوە؟ ئایا قاڵبێکە و دەکرێت هەمووان بە کاری بهێنن؟ ئایا جەستەی من هەمان ئەو جەستەیەی تۆیە، تا بەرهەمیان وەک یەک بێت؟ ئەرێ جیاوازیی جەستەکان مانای جیاوازیی چێژەکان نییە؟

لەگەڵ هەموو ئەوانەیشدا هێزی دەق هیی ناوەوەیەتی، بۆیە لە دەرەوە نە هێزی دیکەی دەخرێتە سەر و نە لێی لا دەدرێت، بەڵکوو ئەو هێزە دەچێتە ئاستی خوێندنەوەوە و لێرەوە داهێنانی خوێنەری داهێنەر دەست پێ دەکات.

(سالی ڕۆنی: Sally Rooney) ڕۆماننووسی ئایرلەندی گوتارێکی لە ژێر ناونیشانی (خراپخوێندنەوەی یۆلیسیس: Misreading Ulysses)دا نووسیوە و پێی وایە (جۆیس) هەر لە سەرەتاوە تا ئەمڕۆ بە هەڵە خوێنراوەتەوە، بەوەی شێوازی باوی نووسینی ڕۆمانی تێک شکاندووە. لە شوێنێکدا دەڵێت کاتێ لە خوێنەران دەپرسیت، ئاخۆ (تاوان و سزا)ی (دۆستۆیەڤسکی)یان خوێندووەتەوە، هەمیشە وەڵامەکەیان (بەڵێ)، یان (نەخێر)ـە، بەڵام ئەگەر لەبارەی (یۆلیسیس)ـەوە بپرسیت، وەڵامەکە بەم شێوەیەیە: (هەندێک بەشی؛ هەمووی نا).(16)

نەخوێندنەوەی بەرهەمەکانی (جۆیس)، یان تەواونەکردنی خوێندنەوەکە، مانای ئەوە نییە ڕۆماننووسێکی کەمبەهرەیە، بەڵکوو لەبەر ئەوەیە فرەئاڕاستەیە. (ڕۆنی) هەر لەو گوتارەیدا ئاماژە بە بۆچوونی ڕەخنەدۆزی کەنەدی (هیو کێنەر: Hugh Kenner) دەکات، کە لەو بارەیەوە گوتوویەتی: (ڕاستییەکەی نە بلووم لە ئارادایە، نە ستیفن، نە مۆلی و نە دەبلنیش، بەڵکوو تەنیا زمان هەیە).

دنیای (جۆیس) لە مانا پێک دێت، نەوەک لە وشە. ئایا دەکرێت مانا بۆ دۆخی جارانی بگەڕێنینەوە، واتە بۆ ناو ئەو دنیایەی لێوەی هاتوون؟ ئایا دەتوانین سەرەتای هیچ مانایەک بدۆزینەوە؟ ئایا ماناکان لە خاڵێکی دیاریکراوەوە دەست پێ دەکەن و بە خاڵێکی دیاریکراو دەگەن، یان هەر سەرەتایەک لە بێژمار ئاماژەی نەبینراو پێک هاتووە؟ ئەو ڕۆمانانەی ئاستی زمانی ڕۆژانە تێدەپەڕێنن، جەماوەریان کەمە، بگرە هەر نیانە. خۆشبەختانە ئەوانەی من لەوانەن و هیچ گلەیییەکم نییە.

****

ئەوە (من)ی نووسەر نییە ڕۆمان دەنووسێت، بەڵکوو (من)ی خوێنەرە. (من)ی خوێنەر ڕەخنەگرێکی دڵڕەقە و بە هەموو شتێک ڕازی نابێت. ڕەنگە لە دەیان شتی ئەو (من)ی نووسەرە دەیانهێنێت، (من)ی خوێنەر تەنیا دانەیەکیان وەربگرێت و بە شێوازی خۆی دایبڕێژێتەوە. کەواتە بەر لەوەی خوێنەرێکی دەرەوە هەبێت، کە لە دوای بڵاوکردنەوە دەقەکە دەخوێنێتەوە، خوێنەرێکی ناوەکی هەیە و خۆمم. ئەوەی لێرەیشدا دواوە، هەر ئەو خوێنەرەیە. نووسین بۆ من دڵدارییە. ئەگەر کەسانی دەرەوەت پێت بڵێن تۆ دڵداریت، یان دڵدار نییت، هیچ شتێک لە دۆخی جیهانە تایبەتەکەت ناگۆڕێت.

نامەوێت زیاتر لەبارەی گوتارەکەیەوە بدوێم، لە کاتێکدا دەتوانم لەسەر هەر دێڕێکیدا بوەستم و بۆچوونی جیاوازی خۆم بنووسم، بێ ئەوەی ئەوانەی ئەو بسڕمەوە، چونکێ پرۆسێسی سڕینەوە تەنیا لە ڕێی پێوەرەوە جێبەجێ دەکرێت. ویستوومە دەنگی خۆم لە پاڵ دەنگی ئەودا هەڵببڕم. ئەو ئازادییەی دەربڕین وەک چۆن هیی ئەوە، هیی منیشە، بگرە هیی هەر خوێنەرێکی دیکەیشە. نایشارمەوە حەزم دەکرد لەو شوێنانەی گوتوویەتی لەم لاپەڕەیەوە تا ئەو لاپەڕەیە پێویست ناکات بخوێنرێتەوە، لانی کەم یەک نموونەی لێ بهێنانایەتەوە، بەڵام ئەگەر وای نەکردووە، بە گرفتی نازانم.

لە دڵەوە دەڵێم (گۆران سەباح) خۆشحاڵی کردم، کە بەو نووسینەی دەرگەی بۆ خستمە سەر پشت، تا لەبارەی ڕۆمانی (تەرمەوان)ـەوە ئەم بابەتە بنووسم. وا ڕاهاتووم هەمیشە جووڵە بخەمە سەرووی نەجووڵانەوە و لە جیاوازییشدا گەوهەر دەردەکەوێت، کە ڕاستییەکەی وەک گوتم پێم وا نییە گەوهەر پێچەوانەی دەرەوەیە.(17)

****

سەرچاوەکان:

1. https://jineftin.krd/2022/12/21/%D9%84%DB%95-%D9%86%D8%A7%D9%88%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%B5-%D9%BE%DB%86%D9%BE%DB%95%D8%B1%DB%95%D9%88%DB%95-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%95%D9%88-%D9%81%DB%95%D9%84%D8%B3%DB%95%D9%81%DB%95%DA%A9%DB%95/
2. https://www.thefreelibrary.com/IN+PRAISE+OF+ILLITERACY.-a062298072
3. Freud, Sigmund, CIVILIZATION AND ITS. DISCONTENTS. Available at:

• https://www.academia.edu/39506739/MARTIN_HEIDEGGER_WHY_DO_I_STAY_IN_THE_PROVINCES_1934_

یان بڕوانە:

کاکەسوور، کاروان عومەر، (هەولێر) و (هەولێری) لە کۆنکریتبەندییەوە بۆ هەڵوەشاندندەوە، پڕۆژەی سەد نامیلکەی فکری و ڕەخنەیی، ڕێگە، هەولێر، چاپی یەکەم، 2021.

• https://jineftin.krd/2022/03/11/%DA%A9%D9%88%D8%B4%D8%AA%D9%86%DB%8C-%D9%81%DB%8C%D9%84-%D9%88-%D9%BE%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D9%88%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D9%88%D8%B4%DB%95%D9%88%D8%A7/

• http://www.mom-psych.com/Articles/History-and-Biography/Biography-Alfred-Adler-GS1002.html

• https://jineftin.krd/2022/11/21/%DA%95%DB%95%D8%AE%D9%86%DB%95%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D9%85%DB%8C%D9%84%D9%80%D9%84%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%95%D8%B2%D9%BE%DB%95%D8%B2%DB%95%DB%8C-%DA%86%DB%95%D9%85%DA%A9%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86/
• Hume, David, A Treatise on Human Nature, Volume 1, Edited by DAVID FATE NORTON and MARY J. NORTON, CLARENDON PRESS, OXFORD, Published in the United States by Oxford University Press Inc., New York, 2007, p. 7
• Ibid. p. 12
• Ibid. p.50
• Ibid. p.54
• دولوز، جيل، التجريبية والذاتية، بحث في الطبيعة البشرية عند هيوم، ترجمة أسامة الحاج، المؤسسة الجامعية للنشر والتوزيع، بيروت، الطبعة الأولى، 1999، ص5
• هەمان سەرچاوە، ل12
• هەمان سەرچاوە، ل89-90
• https://jineftin.krd/2022/06/15/%DA%A9%D8%A7%D8%AA-%D9%88%DB%95%DA%A9-%D9%BE%D8%B1%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B4%DB%95%DA%95%D8%A7%D9%86%DA%AF%DB%8E%D8%B2-%D9%84%DB%95-%D8%A6%DB%95%D8%B2%D9%85%D9%88%D9%88%D9%86/
• https://www.theparisreview.org/blog/2022/12/07/misreading-ulysses/
• لە پەراوێزی ئەم باسەدا دەپرسم:

ئایا نووسەری دەق بۆی هەیە لەبارەی بۆچوونی نووسەری دیکەوە بنووسێت، کاتێ ئەو بۆچوونە پێوەندیی بەو دەقەیەوە هەیە؟ پرسیاری دیکە دەورووژێن: ئایا لێرەدا هیچ پێوەرێک لە ئارادایە؟ ئایا دەق فرەوان و بێسنوورە، یان چوارچێوەدارە و توانایەکی دیاریکراوی هەیە، کە بەرگەی هەموو شتێک ناگرێت؟ من خۆم پێم وایە شتەکان لە جووڵەدا دەردەکەون، بەو مانایەی ئەو جووڵەیەی تێیدا دەکرێت و پێی دەکرێت، جێگەی پرسیارە، نەوەک خودی شتەکە. کەواتە چاومان لەسەر دەقە، تا بە دوای وەڵامی ئەو پرسیارەدا بگەڕێن، کە چیی لە خۆی گرتووە؟ ئایا تێیدا چەمکەکان لێک دراونەتەوە، یان دەستیان پێوە گیراوە و ویستراوە لە ڕێی سەرچاوەوە بەرگرییان لێ بکرێت؟ ئایا هەوڵم داوە تەنیا بۆچوونی خۆم بنووسم، یان مەبەستم بووە بۆچوونی نووسەرەکەی دی بسڕمەوە؟ لەگەڵ ئەو تێگەیشتنەی (دێریدا)دام، کە هیچ شتێک لە دەرەوەی دەقدا نییە، بەو مانایەی دەق لە هەموو سەرچاوەکانی دەرەوەی خۆی دابڕاوە. پڕە لە دژایەتی، دوورە لەوەی هاوڕێک بێت و هیچ چەق (سێنترال)ێکیشی تێدا نییە. بەم شێوەیە کراوەیە و بە خاڵی کۆتایی ناگات، کە هەر خوێنەرێک بە ڕێگەی خۆی دەیخوێنێتەوە، بەو مانایەی ئەوە خوێنەرە مانا بە دەق دەبەخشێت و هەر ئەویشە مانای جیاواز بەرهەم دەهێنێت. دەکرێت بگوترێت خاوەنی هێزێکی گەورەیە و سنووری بۆ دانانرێت، بۆیە نووسەری دەق خۆیشی وەک هەر خوێنەرێکی دی دەتوانێت بیخوێنێتەوە و بۆچوونی لەو بارەیەوە دەرببڕێت، بەڵام وەک گوترا دەبێت بپرسین بۆچوونەکانی چۆنن. ئایا داخستن هەیە، یان کرانەوە؟

بە تێگەیشتنی من (وەڵامنەدانەوە) تەنیا لە ڕێی (وەڵامدانەوە)وە دەردەکەوێت، بەو مانایەی کاتێ من لەبارەی بەرهەمی خۆمەوە دێمە دەنگ، ئینجا دەزانرێت لایەکی دیکەیش هەیە، کە (وەڵامنەدانەوە)یە، بەڵام بە پێچەوانەوە (وەڵامنەدانەوە) ناتوانێت (وەڵامدانەوە) دەربخات. لە بەشی هەشتەمی ڕۆمانی (ئەو هاوڕێیەی منداڵیم ببینمەوە؟)دا هاوڕێیان دەیانەوێت ژنێک بەناو بازگەکانی بەعسدا بگەیەننە بەغداد، کە ئەو ژنە ناوی (پاژان)ـە. پێشمەرگەیە و لە دوای ئەنفال بە نهێنی گەڕاوەتەوە هەولێر، گۆیە مەبەستیەتی لەوێیشەوە بگاتە لای ژنێکی پێتەخت بە ناوی (نازی)، تا کچەکەی ببینێت، کە دە ساڵە جێی هێشتووە. (جیهانگر) پێی وایە ئەو ژنە بە فێڵ هاتووە و دەیەوێت بە گرتیان بدات، بۆیە هاتنەکەیان هەڵەیە، بەڵام (شەکشەک) دەڵێت:

(_ هەتا ئەگەر وایش بێت، هێشتا ئەوەی تۆ هیچ بایەخی نییە. بۆچی؟ چونکە پێت وایە مادام دەشێ فێڵ لە ئارادا بێت، کەواتە پێویستە نەیەین. مانای وایە نەجووڵان هەڵببژێرین. لە ڕێگەی نەجووڵانەوە هیچ شتێک دەرناکەوێت.

_ مەبەستت چییە؟

_ مەبەستم ئەوەیە ئەگەر دەرکەوت نازی بە فێڵ پاژانی هێناوە، یان پاژان بە فێڵ ئێمەی هێناوە، یاخود هەردووکیان بە فێڵ ئێمەیان هێناوە، هێشتا ئەوەی تۆ، دروستتر ئەو نەجووڵانە هەر بێبەهایە، چونکە لە ڕێگەی ئەو نەجووڵانەوەوە نییە زانیومانە فێڵمان لێ کراوە، بەڵکوو بە هۆی جووڵانەوەیە. هاتنەکەمانە ئەمەی پێ گوتووین، نەوەک نەهاتنەکەمان. پێم نەڵێی با بجووڵێین، بەڵام وریا بین! چونکە جووڵان و وریایی پێکەوەن و جودا ناکرێنەوە. وریایی کاتێ هەیە، کە جووڵاویت).

ئایا ئەگەر هاوڕێیان خۆیان لەو ڕێگە ترسناکە نەدابووایە، شتێک بە ناوی (نەهاتن) دەردەکەوت؟ ئایا ئێمە لە هەموو تەمەنماندا شتێکمان بە بیر دێتەوە، کە نەمانکردبێت، یان تەنیا ئەوانەمان لە بیرن، کردوومانن؟ پێم وایە لێرەدا قسەکردن لەبارەی (وەڵامنەدانەوە)وە هیچ بەهایەکی نییە، بۆیە پێویستە بزانین چۆن وەڵام دراوەتەوە. واتە کاتێ کەسانێک پێم دەڵێن نەدەبووایە وەڵام بدەیتەوە، ئەوە تەنیا لەبەر ئەوەیە وەڵامم داوەتەوە، دەنا (وەڵامنەدانەوە) خۆی دەرنەدەخست، تا بواریان بۆ بڕەخسێت و وا بڵێن. ڕاستییەکەیشی ئەوەی من وەڵامدانەوە نییە، بەڵکوو وەک گوترا دەربڕینی دەنگێکی دیکەی جیاوازە لە پاڵ دەنگی نووسەرەکەی تردا. بۆ نموونە لێرەدا دەنگی (گۆران سەباح) و من هەن، بێ ئەوەی دەنگی من هیی ئەو بسڕێتەوە. خوێنەر خۆی هەردووکیان دەبیستێت و لێکیان دەداتەوە.

هەڵەیەکی لۆجیکییە و بە هەڵەی جینی (genetic fallacy) ناسراوە، کاتێ وا دەزانین هەر نووسەرێک وەڵامی نووسەرێکی دیکەی دایەوە، ئەوە بۆ سڕینەوەیە، مادام پێشتر دیومانە بەشێکی زۆری ئەوانەی لەسەر بەرهەمی خۆیان هاتوونەتە دەنگ، لە جیاتیی ئەوەی چەمکەکان لێک بدەنەوە، بە جوێن ڕووبەڕووی هەر خوێنەرێک بوونەتەوە، کە بۆچوونی دەربڕیوە. لە خۆم ڕادەبینم بڵێم لە بەرهەمەکانمدا تەنیا چەمکەکانم ڕاڤە کردوون و بە پرسیار ڕووبەڕووی ئەوانە بوومەتەوە، کە ڕای خۆیان دەربڕیوە، هەتا ئەگەر نووسینەکانیان زۆر سادەیش بووبن، بگرە هەموویانم بە ئاڕاستەی گفتوگۆدا بردووون، کە وەک گوتم من کارم بە چەمکەکانە و پێویستم بە ناسنامەی نووسەر نییە. بۆچوونیانم وەک خۆی وەرگرتوون و لێیانەوە دواوم، تەنانەت دەستکاریی ڕێنووسیانم نەکردووە. بەر لە بڵاوکردنەوە بۆ هەندێکیانم ناردووە، تا ئەگەر پێیان وایە وشەیەک هەیە و هەست دەکەن ئاڕاستەیە بۆ خودی خۆیان، نەوەک بۆ فکریان، یان لە شوێنێکدا بە هەڵەدا چووم، ئاگادارم بکەنەوە. یەکێ لەوانە تەنانەت دوای ئەوەی دوو جار بۆیم نارد، وەڵامی نەدامەوە، بۆیە لە ڕێی (کارا فاتیح)ی هاوڕێمەوە ئاگادارم کردەوە و بۆم دەرکەوت پێی گەیشتووە. (دیارە ئەمە بە گلەیییەوە ناڵێم، چونکێ ئازادە وەڵام بداتەوە، یان نەیداتەوە). لێرەوە سپاسی ئەو هاوڕێیەم دەکەم، کە بە کەڵکم هات. ئەگەر یەکێ لەو نووسەرانە پێی وایە وشەیەکی نووسینەکەیم گۆڕیوە، یان مەبەستیم شێواندووە، با ئاگادارم بکاتەوە، تا چیی پێ خۆشە، ئەوەی بۆ بکەم! لە ئێستاوە سپاس بۆ بوێرییەکەی.

هەر کاتێ ناوەوەم داوام لێ بکات لەبارەی شتێکەوە بنووسم، دەینووسم. لێرەدا تەنیا ئەوە لە بەرچاو دەگرم، ئاخۆ ئەم نووسینە بۆ خوێنەرە گریمانەیییەکەی خۆم نوێیە؟ هەر کاتێ زانیم ئەوی تێپەڕاندووە، بڵاوی دەکەمەوە. ئەم گوتارەی ئێستایشم هەر لەم ڕوانگەیەوە نووسیوە.

هیوادارم ئەگەر هەر کەسێک پێی وایە نابێت نووسەر لە ڕێی نووسینەوە لە بەرانبەر نووسەرانی دیکەدا بێتە دەنگ، کاتێ لەبارەی بەرهەمەکانیەوە بۆچوونیان دەربڕیوە، با لەم ڕووەوە گوتارێک بنووسێت، یان ئەگەر پێی خۆشە، دەتوانێت ڕاستەوخۆ بێت و لەو بارەیەوە گفتوگۆم لەگەڵدا بکات.

The post ڕۆمانی تەرمەوان لە دیدێکی دیکەیشەوە appeared first on ژنەفتن.

ئەو نووسەرە منم، کە بە پێویستی نەزانیوە ناوم بهێنێت. ڕاست دەکات و ئەو گوتارەی نووسی. لە خۆم ڕادەبینم بڵێم ئەگەر خوێنەرێکی وریا هەر ئەم گوتارەی ئێستای بخوێنێتەوە، دەتوانێت بیهێنێتە بەر چاو ئەوەی پێشوویشی چۆن نووسیوە، بگرە تێگەیشتنی ئەو ڕەخنەگرە میلـلییەی بۆ دەردەکەوێت. ئەو خوێنەرە دەتوانێت کتێبی (گەڕانەوەیەکی کاتی بۆ دایەلۆگێکی بەردەوام)ی من بخوێنێتەوە، تا بزانێت چۆن مامەڵەم لەگەڵ ئەو گوتارە و یەکێکی دیکەیشیدا کردووە. هەر چەمکێک، کە ئەو فڕێی داوە، هەڵمگرتووەتەوە و بۆ دۆخی خۆیم گەڕاندووەتەوە. واتە لەو ئاستە ڕووکەشە میلـلییەم دوور خستووەتەوە و لە ڕێی دایەلۆگ لەگەڵ فکری ڕەخنەییدا بەرەو ئاقاری ترم بردووە، کە ئەوە بەسەریدا سەپاندووم بۆ هەر یەکێکیان چەند کەناڵێکی فەلسەفی بە سەر بکەمەوە. نزیکەی سەد سەرچاوەم تێدا بە کار هێناوە، تەنانەت ژمارەی لاپەڕەکانیانم نووسیوە. ئەو گوتارە و یەکێکی دیکەیشی بۆ من لە کۆمەڵێک چەمکی فڕێدراو زیاتر شتێکی دیکە نین، بۆیە کتێبەکە لێرە و لەوێ نوکتەیەکی خواستووە، بە تایبەتی ئەو گوتەیەی، گۆیە هیی (مارتین هایدیگەر)ـە و بە زۆر ئاخنیویەتیە ناو یەکێ لەو گوتارانەی. دەرکەوت ئەو فیلۆسۆفە نەک شتی وای نەگوتووە، بگرە ئەگەر گوتبێتی، مایەی پێکەنینە. لەو گوتارەیدا ئەم گوتەیەی نووسیوە: (نووسەری ڕاستەقینە بۆ ئەوە دەنووسێت، کە لێنەکانی بوون و ژیانی لە ڕێگەی نووسینەوە پڕ بکاتەوە). ئەوە چ خوێنەرێکە دوای خوێندنەوەی ئەم ڕستەیە، لە قاقای پێکەنین نادات؟ ئەوە چ نووسەرێکیشە دڵی خۆشە، کە ئەم ڕەخنەگرە بە داهێنەری زانیوە؟ کتێبەکەم لە شێوەی نامەدا نووسیوە، کە وەک ناونیشانەکەی دەریدەخات تێیدا ئەو ڕەخنەگرە میلـلییە بۆ دایەلۆگ بانگهێشت دەکرێت، بەڵام وەڵامی نەداوەتەوە، بەڵکوو ئەوەتە جارێکی دیکەیش هاتووەتەوە بە هەمان تێگەیشتن و شێواز نووسیویەتی. کاتێ وازم هێنا، بە (موفلیس) لە قەڵەمی دام و گوتی هیچم نەماوە بۆ نووسین، بەڵام دوای ئەوەی گەڕامەوە و چەند بەرهەمێکم چاپ کردن، پێم دەڵێت نەزیف بووم. دیارە ئەمجارە پێویست نییە بە یەک کتێب بێمەوە دەنگ، بەڵام نووسینی ئەم گوتارە بە گرنگ دەزانم، چونکێ وەک هەمیشە گوتوومە من مامەڵە لەگەڵ چەمکدا دەکەم، بۆیە گرنگ نییە کێ ئەو چەمکەی بە کار هێناوە و خاوەنی چ پلەیەکی کۆمەڵایەتی و سیمبۆڵییە.

ئەوەی ئەو ڕەخنەگرە میلـلییە لێرەدا کردوویەتی، نوێ نییە و ئەوە نزیکەی پانزدە ساڵە ئاگام لەو شێوازەیەتی. پەلامار دەدات، بێ ئەوەی یەک پەرەگراف لە نووسینت وەربگرێت.

بەر لەوەی لەبارەی ئەم نووسینە نوێیەیەوە بدوێم، داوایەکم لێی هەیە. ئەویش ئەوەیە پێشانی خوێنەری بدات، کە یەکێ لەو بەرهەمانەم ئەوە دەردەخات تووشی نەزیفی بووم. خۆ ئەگەر هەموویان وەربگرێت، ئەوە چاکتریش. ئامادەم تێکڕای نووسینی ئەم چوار ساڵەمی بە وۆرد بۆ بنێرم، تا هەر ڕەخنەیەکی هەیە، بیخاتە ڕوو. لە بەرانبەر ئەوەدا داوای لێ دەکەم بە ئارەزووی خۆی یەکێ لە بەرهەمەکانیم بۆ بنێرێت، بەو مەبەستەی لەبارەیەوە بۆچوونی خۆم بنووسم. کامیان هەڵدەبژێرێت، من ڕازیم و لە ئێستاوە پێی دەڵێم سپاس. لە کتێبی (گەڕانەوەیەکی کاتی بۆ دایەلۆگێکی بەردەوام)دا، بگرە چەند ساڵ پێشتریش بە نامە داوام لێ کردووە وەڵامی پرسیارەکانم بداتەوە و نەیداوەتەوە. پرسیارەکانم لەبارەی ئەو بەرهەمانەوە بوون، کە ناوەناوە بڵاوی دەکردنەوە. هەر کاتێ نووسینێکیم دەخوێندەوە و دەمبینی وا بە زمانی ڕۆژانەی خەڵک نووسیویەتی، دەهاتم ئەو چەمکانەم بۆ لێک دەدایەوە، کە فڕێی دابوون، تا بە نامەی تایبەت بۆیانی بنێرم. کۆمەڵێک سەرچاوەم دەخستە بەر دەستی، بەو مەبەستەی بیانخوێنێتەوە و هاوکات پێم لەسەر دایەلۆگ دادەگرت، بەڵام وەڵامی نەدەدامەوە. چاکترە بڵێم سەرەتا هەندێک شتی بە هەمان تێگەیشتن و لە هەمان ئاستی زماندا دەنووسی، گۆیە بەرگری لە بۆچوونەکانی دەکات، بەڵام کاتێ زانیی لەبارەی ئەوانەیشەوە سەرنجم هەیە، بێدەنگیی هەڵبژارد. ئەو ڕۆژەی وازم هێناوە، هاتووە ئەم گوتارەی نووسیوە. لە هەمووی سەیرتر، لە گوتاری دووەمیدا نووسیویەتی من نامەم بۆ ناردووە، تا لە خوێندنەوە دووری بخەمەوە. من لە ماوەی ئەو شەش ساڵەی ڕابردوودا یەک نامەم بۆی نەناردووە، بەڵام ئایا چیی خوێندووەتەوە؟ ئەگەر کتێبی گرنگی خوێندووەتەوە، چۆن ئەم گوتارە و کۆمەڵێکی دیکەی بە زمانی ڕۆژانەی جەماوەر نووسیون؟ وەک لەو کتێبەیشدا ئاماژەم پێ کردووە، ئەم خۆی یەکەمجار دوای بڵاوبوونەوەی ئەو گفتوگۆیەی (دانا فایەق) لەگەڵیدا کردووم، نامەی بۆ ناردووم و بە چەند خاڵێک لەو بارەیەوە بۆچوونی دەربڕیوە. واتە ئەو لە دامەزرندنی پێوەندیی نێوانماندا دەستپێشخەر بووە. هیوادارم ڕۆژێک ئەو نامەیەی بڵاو بکاتەوە، تا خوێنەر بزانێت چیی گوتووە! بۆ نموونە نووسیویەتی: (ئەوە چوار ساڵە کتێبت چاپ نەکردووە و بەپێی ئاگاداریی خۆیشم نییتە). ئەرێ مرۆڤ شتی وا بە هاوسەریشی دەڵێت، کە لەگەڵیدا دەژی؟ ئایا ئەوە هەر لە سەرەتاوە نەیویستووە خاڵی لاواز لە مندا بدۆزێتەوە؟ چۆن دەزانیت کتێبی نوێم نییە؟ ئەو بڕیارە ڕەهایە چییە، لە کاتێکدا تۆ ناوی دەیان فیلۆسۆفت هێناون؟ چۆنت توانی ماڵم بپشکنیت و ئەم نهێنییەی تێدا بدۆزیتەوە؟ وەک دەرکەوت چەند بەرهەمێکم هەبوون، بەڵام ئەودەم بە ئاسانی چاپ نەدەکران.

(سدیق) نووسیویەتی: (ئەو نووسەرە دوای دوو ساڵ تێپەڕین بەسەر بڕیارنامەی وازهێنانەکەیدا نەزیفی بڵاوکردنەوەی کتێب و وتار و چاوپێکەوتنی بەربوو، وەکوو ئەوەی ئیدی وشە بەرەو کۆتایی بڕوات و ئەو بیەوێت لە کتێبی قەبە و چاوپێکەوتنی درێژ تۆڵەی ڕۆژووگرتنە کورتخانەیەنەکەی بکاتەوە).

ئایا وازهێنان هیی ئەوەیە وەک لاوازیی نووسەر لێک بدرێتەوە؟ ئایا سەیر نییە تۆ ئەو هەموو بەرهەمەی منت لە بەردەستدا بن و بڵێیت تووشی نەزیفی هاتوویت، بەڵام نموونەیەکیان لێ نەهێنیتەوە، بەڵکوو سەرنجت لەسەر وازهێنانەکە بێت، لە کاتێکدا وەک ڕەخنەگر خۆتت بە ئێمە ناساندووە؟ لە کتێبی (گەڕانەوەیەکی کاتی بۆ دایەلۆگێکی بەردەوام)دا هەوڵم داوە بە وردی لەو بارەیەوە بدوێم، بۆیە نامەوێت ئەوان پاتە بکەمەوە، بەڵام لێرەدا هێندە دەڵێم من بەپێی هیچ سەرچاوەیەک وازم نەهێنا و بەپێی هیچ سەرچاوەیەکیش نەگەڕامەوە، بەو مانایەی من ئازادم کەی بڕۆم و کەی بێمەوە. ئەوە خەسڵەتی مرۆڤی تاکی سەربەخۆیە، کە بەپێی ناوەوەی بڕیار دەدات، بۆیە ئەو بڕیارە شتێکی چەسپاو نییە و دەشێ بگۆڕێت. ئەوە مرۆڤی کۆیلەیە، کە بەپێی سەرچاوە دەجووڵێتەوە. لە ڕۆمانی (تەرمەوان) و لەسەر زمانی (زیبا)دا گوتراوە: (مرۆڤ کاتێ تەنیا دوو شتی لە بەردەمدان، تا یەکێکیان هەڵببژێرێت، ئەوە ئەوەیانی ویستووە، کە هەڵینەبژاردووە). هەڵبژاردن بۆ مرۆڤی ئازاد کارێکی سەختە، بەڵام ڕەخنەگری میلـلی ناتوانێت ئەوە ببینێت، مادام لە سەرچاوەی زانراوی کۆمەڵگەوە دەڕوانێت و زمانی هەمان زمانی حەشاماتە. لە گوتاری (لە ناوی کارڵ پۆپەرەوە بەرەو فەلسەفەکەی)دا ئاماژەم بە بۆچوونی (سۆرێن کیەرکەگۆرد)ی فیلۆسۆف و تیۆلۆجن (Theologian) کردووە، کە ئەوە لە ڕێی هه‌ردوو چه‌مکی (ڕه‌وشت) و (نیگه‌رانی)یه‌وه‌ لێک دەداتەوە. پێی وایه‌ ئه‌وه‌ی شێوازی ژیانی تاک دیاری ده‌کات، هه‌ڵسوکه‌وتیه‌تی‌، که‌ هه‌ر ئه‌مه‌یشه‌ ده‌یخاته‌ به‌رده‌می هه‌ڵبژاردنی ئه‌وه‌ی ده‌یه‌‌وێت. به‌م شێوه‌یه‌ بڕیاردان له‌ لایه‌ک پێوه‌ندیی به‌ ڕه‌زامه‌ندیی خود (self-gratifying) و له‌ لایه‌کی دیکه‌‌ به‌ ڕه‌وشت (Ethical)ـه‌وه‌ هه‌یه‌. واتە تاک خاوه‌نی ئازادیی ته‌واوه‌ له‌وه‌ی‌ چی هه‌ڵده‌بژێرێت، که‌ هه‌ر ئه‌وه‌یشه‌ بڕیاره‌کانی‌ دیاری ده‌کات، به‌ڵام ئه‌وه‌‌ هاوکات له‌گه‌ڵ خۆیدا نیگه‌رانی ده‌هێنێت. وه‌ختێ که‌سێک له‌سه‌ر لووتکه‌ی شاخێکدا ده‌وه‌ستێت و بۆ خواری خواره‌وه‌ ده‌ڕوانێت، دوو جۆر ترسی لە لا دروست ده‌بن، ترس له‌ که‌وتن و ترس له‌وه‌ی هۆکارێک پاڵی پێوه‌ بنێت خۆی هه‌ڵبدات. ترسی دووه‌میان له‌وه‌وه‌ دێته‌ کایه‌وه‌، که‌ ئازادیی ته‌واوی هه‌یه‌ چی هه‌ڵببژێرێت. واته‌ خۆی هه‌ڵبدات، یان نا؟ خۆی ئه‌و بڕیاره‌ ده‌دات و یه‌کێکیان هه‌ڵده‌بژێرێت، که‌ ناوی (سه‌ره‌سووڕه‌ی، یان ماخۆلانی ئازادی: dizziness of freedom)ی لێ ده‌نێت، به‌وه‌ی دوودڵه‌ کامیان هه‌ڵببژێرێت. واته‌ تاک بوونێکی مۆڕاڵیی هه‌یه‌. پێی وایە نیگەرانی حەقیقەتی ئازادییە، بەو مانایەی نیگەرانی بەو شتەوە پێوەستە، کە مرۆڤ دەیکات. لێرەدا تەنیا ئەو خواری خوارەوەیە نییە نیگەرانیی بۆ دەهێنێت، بەڵکوو چاوی خۆیشیەتی. با وای دابنێین لە خوارەوە ناڕوانێت. کەواتە سەرەسووڕێ کاتێ دروست دەبێت، کە مرۆڤ ئەگەرەکانی خۆی دەبینێت.

ئایا من لە بڕیارداندا کەسێکی ڕاڕام؟ بەڵێ، لەو شتانەی پێوەندییان بە هەڵبژاردنەوە هەیە. ئایا لە بڕیارەکانی خۆم پەشیوان دەبمەوە؟ بەڵێ، چونکێ ئازادییەکەم وام لێ دەکات، ڕاڕا و نیگەران بم، کە ئەوانە پێم دەڵێن خۆتیت و لە شتدا نەتواویتیەوە. ئەگەر بە خوێنەرێکی سەرەتاییی فەلسەفە بڵێم من بەو شێوەیەم، ڕەنگە پێم بڵێت تۆ بە خۆتدا هەڵدەڵێیت، بەڵام ئەو ڕەخنەگرەی میلـلییەی خۆمان دوای چاپکردنی پاشۆلێک کتێب، هێشتا پێی وایە ئەوە خەوشێکی گەورەی کۆمەڵایەتییە، چونکێ ئەو بەوە ڕاهاتووە تەنیا لە سەرچاوەی میلـلییەوە بڕوانێت، ئەو سەرچاوەیەی هیی هەمووانە. خۆیشم ڕۆڵەی ئەم کۆمەڵگەیەم و دەزانم گوتراوە: (پیاو ئەو پیاوەیە، کە لە قسەی خۆی پەشیوان نەبێتەوە)، بەڵام من تاکێکی سەربەخۆم و دەتوانم بڵێم لە منداڵییەوە ئەم نەریتەم تێک شکاندووە. ناکرێت ڕۆماننووس و ڕەخنەدۆز بم و باوەڕم بەمە هەبێت. ئایا ئەو ڕۆژەی وازم هێنا، دەمتوانی وازیش نەهێنم؟ بەڵێ، کەواتە وازهێنانم هەڵبژاردەی خۆم بوو، وەک چۆن گەڕانەوەیشم هەڵبژاردەی خۆمە. گەڕامەوە، کاتێ زانیم ڕەخنەگرێکی میلـلی هەیە و منی کردووەتە بابەت، بابەتێک بۆ فریودان. ژیانم پێی گوتم ئێستا کاتی گەڕانەوەتە. ئەوەتە ئێستایش هاتوومەتەوە دەنگ و دە جاری دیکەیش دێمەوە، ئەگەر بزانم کراومەتەوە بابەت. مرۆڤی تاکی سەربەخۆ، ئەو مرۆڤەی خاوەنی بوونی ڕەسەنە و نەبووەتە شت، پێوەندیی بە ژیانەوە هەیە، بۆیە هەمیشە کێشەی گەورە دێنێتە ئاراوە، لە کاتێکدا ئەو مرۆڤەی بووەتە شت و لە حەشاماتدا تواوەتەوە، کێشەکانی بە شتەوە پێوەستن، بۆیە ئەو کێشانەی بچووکن. دەستی بە باوەڕی کۆمەڵگەوە گرتووە و لەوێوە بۆ چەمکەکان دەڕوانێت، ئینجا با ناوی بێژمار فیلۆسۆفی هێنابێت. من لە بەرهەمەکانمدا دەرمخستووە، کە مرۆڤی یاخی ڕووی لە بابەت نییە، تا یاخیبوونەکەی بە نەمانی بابەت ببڕێتەوە، بەڵام مرۆڤی ناو حەشامات، ئەوەی (ئەلبێرت کامیۆ) لە کتێبی (مرۆڤی یاخی)دا بە دنیای گرێس ناوی دەبات، ڕووی لە بابەتە. ئەگەر من وازم نەهێنایە، ئەو ڕەخنەگرە میلـلییە باسی وازهێنانی نەدەکرد، وەک چۆن ئەگەر نەگەڕابوومایەتەوە، بە لایدا نەدەچوو. ڕووی لە بابەتە و بە پرینسیپی (سەرەتا، ناوەڕاست و کۆتایی) بە ڕێوە دەچێت. من ژیانم پێشڕۆمە. ئەو ڕەخنەگرە میلـلییە بە (موفلیس)ی زانیم. لەو کتێبەدا بەشێکی تایبەتم لە ژێر ناونیشانی (ئایا من موفلیسم؟)دا نووسیوە و گوتوومە: {مرۆڤ ئەگەر نەبێتە بەشێک لەم دنیایە، ئەوا پێویستە هەموو شتەکانی لە دەست بدات و ئیفلاسی هەڵببژێرێت. خۆ ئەگەر بووە بەشێکی دانەبڕاوی ئەم دنیایە و کەلێنەکانی بوون و (ژیان!)ی بە هەر شتێک پڕ کرانەوە، ئەوا وەک ئەوانەی ترە و شتێکی نییە بە ناوی جیاوازی}. هەروەها نووسیومە: {وەک پێشتر گوتم من لەم دنیایەدا هەموو شتێک لە دەست دەدەم، بێجگە لە زمان. لەو کاتەی وازم هێنا و لە دۆخێکی نالەباردا بووم، تۆی ڕەخنەگر دەرفەتەکەت قۆزتەوە و هێرشت کردە سەرم، هێشتا ئەو زمانەم لە دەست نەدا و نەهاتم لە هەمان ئاستی زمانی تۆدا بە کاری بهێنم. وەک بینیمان زمان لای (هایدیگەر) واتە بوون. زمان بوونی منە. ئەوەی بوونی ڕەسەنی هەبێت، زمان لە دەست نادات، بەڵام ئەوەی بوونی ساختەی هەبێت، هەر لە بنەڕەتەوە نەبووەتە خاوەنی زمان، تاکوو ترسی لەدەستدانی هەبێت}.

ئەمەیش پەرەگرافێکی دیکەی ئەو کتێبەیە: {ئازیزی من، دەمێکە پێم گوتوویت زمان ئامانجە، نەوەک نووسین. من دەشێ وازم لە بڵاوکردنەوە هێنابێت، بەڵام مانای ئەوە نییە دەستم لە زمانی خۆم هەڵگرتووە. بەشێک لەوانەی وازهێنانی من وا لێک دەدەنەوە، کە ڕووخان و خۆبەدەستەوەدانە، وا لە زمان دەڕوانن، کە بریتییە لە نووسین. ئەگەر نەتنووسی، زمانت نییە، کە ئەمە لای من پێچەوانەیە. وەک گوتم دەستم لە زمانی خۆم هەڵنەگرتووە، کە تەعبیرە لە کەسێتیم و هۆشیاریم دەردەخات. من بنووسم، یان نەنووسم، هەر لە ڕێگەی ئەم زمانەوە پێوەندی بە دنیاوە دەکەم. ئەوەتا بە هەمان زمان لەگەڵ تۆدا دەدوێم. من هەر بەم زمان و هۆشیارییە ژیانم بە ڕێ دەکەم. دەیڵێمەوە نووسین فۆرمێکە لە فۆرمەکانی زمان، کە زمان بێژمار فۆرمی هەن. ئایا نەمدەتوانی لە هەر دەستگەیەکی کولتووری دابمەزرێم و ڕۆژانە گوتارێک بۆ ئەو گۆڤار و ڕۆژنامانە بنووسم؟ بە تۆی ئازیزی دەڵێم وازهێنانی من بڕیارێکی ناوەوەی خۆمە و ئاڕاستەیە بۆ دەرەوە، نەوەک بەپێچەوانە. مادام دەتوانم بەردەوام بم و بەرهەمم هەیە، ئەوا وازهێنان ویستی خۆمە و بەسەرمدا نەسەپاوە…. نیگەرانی ڕێگەی لێ گرتووم لە ڕۆژنامەی حزبەکاندا ببمە نووسەر و پارەی پێ پەیدا بکەم. ئەگەر پێت وایە من دەستم لە زمانی خۆم هەڵگرتووە و لەگەڵ کولتووری باوی کۆمەڵگەدا ئاشت بوومەتەوە، تەنیا حوکمێکە داوتە، دەنا نووسەر بم و نووسەر نەبم، ئەوە زمان و تێگەیشتنی منن!}.

من لە ڕێگەی دایەلۆگ لەگەڵ فکری ڕەخنەییدا، لە ڕێگەی بۆچوونی فیلۆسۆفانەوە پێشانم داوە، کە ئیفلاسم کردووە. لە دنیا مایەپووچم و لە بەرانبەردا ژیانم بە دەست هێناوە. ئەمڕۆ هەمان ڕەخنەگری میلـلی هاتووە گەڕانەوەکەم بە شەرمەزاری دادەنێت، بێ ئەوەی لەو بارەیەوە دوو دێڕ بنووسێت. دەیڵێمەوە، کە من هەم موفلیسم و هەم لە بڕیاردانیشدا ڕاڕا و نیگەرانم. ئایا گەڕانەوەی من زیانی بە ژیانی یەک کەس گەیاندووە؟ ئایا بەڵێنم بە هیچ کەسێک داوە و گوتوومە تا سەر بەردەوام دەبم، تا ئەگەر وازم هێنا، مانای وایە بەڵێنەکەم شکاندووە؟

ئێستا لەم ڕەخنەگرە میلـلییە دەپرسم، ئاخۆ دەتوانێت چوار دێڕ لەبارەی پەشیوانبوونەوە بنووسێت، بە مەرجێ هەمان قسەی جەماوەر نەکات، وەک ئێستا کردوویەتی؟ دەتوانێت بە نزیکترین هاوڕێی بڵێت ئەو چەمکە بۆ ئەو چی دەگەیەنێت؟ ئایا لەو دوو ساڵەی من وازم هێنا، ئەو چیی نووسیوە؟ لە خۆی ڕادەبینێت پێشانمی بدات؟ ئایا پێی خۆشە من باسی ئەم دوو ساڵەی خۆمی بۆ بکەم؟ دەیەوێت لێم بپرسێت چەند کتێبم خوێندەوە؟ ڕێم دەدات من لەو بپرسم، ئاخۆ دەتوانێت ناوی یەک کتێبی گرنگم پێ بڵێت، کە لەو دوو ساڵەدا خوێندییەوە و لە گوتارێکیدا ڕەنگی دایەوە؟ لێرەیشدا لێی دەپرسم ئایا نەمدەتوانی لە دامودەستگەی یەکێ لەو حزبانەدا وەک نووسەر دابمەزرێم؟ ئاستی ئەوانەی وەرگیران، لە چ روویەکەوە لە سەرووی ئاستی من بوو؟ ئایا وازم هێنا، چونکێ بەرهەمم نەما؟

ئەوەی کردوویەتی، دوو هەڵەی لۆجیکی لە خۆ دەگرێت: یەکەمیان بە (ad hominem) ناسراوە. واتە لە جیاتیی ئەوەی بێت لەبارەی بابەتەکەوە بدوێت، پەلاماری کەسەکە دەدات. دووەمیان پێی دەگوترێت (ignoratio elenchi)، کە بە ئینگلیزی بەم شێوەیە دەینووسن (ignorance of the proof)، بەو مانایەی خۆی لەو بابەتە لا دەدات، تا شتی دیکە بێنێتە ناوەوە و ئەوی پێ دابپۆشێت. مادام من وازم هێناوە و گەڕاومەتەوە، کەواتە نووسەرێکی خراپم، بە ڕادەیەک شەرمە ناوم بهێنێت. هەر لێرەوە دەکرێت بڵێت تووشی نەزیفی هاتووم، بێ ئەوەی یەک پەرەگراف لە بەرهەمەکانم وەربگرێت، تا ئەوە دەربخات. ئەم دوو هەڵە لۆجیکییە بۆچوونەکەی پووچ دەکەنەوە، بەڵام ئایا سەیر نییە ڕەخنەگرێک کۆمەڵێک کتێبی ڕەخنەییی چاپ کردوون، خۆی بە خوێنەری بیرمەندە گەورەکانی کورد دەزانێت، هێشتا ئەم دوو هەڵە لۆجیکییە و کۆمەڵێکی دیکەی لەم شێوەیە بکات؟ تێکستی لاواز پێویستی بەوەیە بە شتی دەرەوەی بەهێز بکرێت، لە کاتێکدا ناتوانێت بەهێز ببێت. لێرەدا هێزی (ئارام سدیق) لەوەدایە توانیویەتی ناوم نەهێنێت و پەلاماری کەسێتیم بدات، بەڵام ئایا ئەو دوو خاڵە دەتوانن ڕێ لەوە بگرن من چەمکەکانی هەڵنەگرمەوە و لاوازییان پێشان نەدەم. بۆچی پێت ناخۆشە کەسێکی موفلیسی پەشیوانبووەوەی وەک من بگەڕێتەوە؟ دەسا پێویستە حەز بکەیت، چونکێ دەتوانیت لەو ڕێیەوە پێشانی خوێنەری بدەیت، کە وازهێنان و پەشیوانبوونەوە مایەی لاوازین. ناوم بهێنیت، چاکترە، چونکێ خوێنەر دەزانێت ئەو کەسە کێیە، کە تا ئەو ڕادەیە لاوازە.

ئینجا نۆرەی ئەم بەشەی پەرەگرافەکەیە: (وەکوو ئەوەی ئیدی وشە بەرەو کۆتایی بڕوات و ئەو بیەوێت لە کتێبی قەبە و چاوپێکەوتنی درێژ تۆڵەی ڕۆژووگرتنە کورتخانەیەنەکەی بکاتەوە).

ڕەخنەگرێک پاش چاپکردنی کۆمەڵێک کتێب، هێشتا پێی وایە نووسین لە وشە پێک دێت، بە مەرجێ هەم لە کتێبی (گەڕانەوەیەکی کاتی بۆ دایەلۆگێکی بەردەوام) و هەم لەو نامانەی بۆیم ناردوون، ئەو چەمکەم لێک داوەتەوە و لەم ڕووەوە ئاماژەم بە بەرهەمی کۆمەڵێک فیلۆسۆف و ڕەخنەدۆز کردووە. بۆ نموونە لەوێدا نووسیومە: {تێکست لای (بارت) لە ڕایەڵی دەنگی جۆراوجۆر پێک دێت، کە لە ڕێی ئێنتەرتێکستوالیتییەوە یەک دەگرن. مادام تێکست لە وشە و ڕستە دروست نابێت و مانای جۆراوجۆری هەن، نەوەک مانایەکی دیاریکراو، کەواتە بوونی نووسەر ونە، یان وەک مردوو وایە، کە بۆ کەسێکی گریمانی دەگۆڕێت، بەو مانایەی ئەو گوتاری خۆی لەسەر بۆچوون و لێکدانەوەکانی پێشوو دادەمەزرێنێت}.

ئەمەیش نموونەیەکی دیکە لە هەمان کتێبدا: {بۆچی (لودڤیگ ڤێتگینیشتاین) ناو لە زمان دەنێت گەمە، یان گەمەی بەرز؟ مرۆڤ کاتێ دەدوێت، دەنگ و کاتێ دەنووسێت، وشە بەرهەم دەهێنێت، واتە لەسەر کاغەزدا هێڵ دەنەخشێنێت، بەڵام ئەوە چییە مانا بەو دەنگ و هێڵکارییانە دەدات؟ بەپێی تراکتاتوس (Tractatus)، کە (مانای نامە، پەیام، گوتار، ڕاڤە و شتی لەم بابەتەیە: Treatise)، تاکەڕستە، کە مانای هەیە لەو ناوانە پێک دێت، پێکەوە پێوەستن. ئەو ناوانە دنیایەکی تایبەت بە زمان دەدەن. بەم شێوەیە وەک چۆن دنیا لۆژیکی خۆی هەیە، ئەوا زمانیش خاوەنی لۆژیکی خۆیەتی، کە ئەرکی زمان لەوەدا بەرجەستە دەبێت وێنەی دەرەکیی دنیایە. گەمەی زمان وێنەکەیەتی، کە لەو دنیایەی دروست کردووە. بەوەدا زمان گەمەیە، کەواتە یاسای هەیە وەک هەموو گەمەکانی تر، بۆیە ڕەچاونەکردنی ئەو یاسایانە دەبێتە هۆی تێکچوونی. هەر لە ڕێگەی ئەو گەمەیەیشەوە منداڵ فێر دەبێت و پێوەندیی بە دنیاوە دەکات}.

هەروەها لەبارەی بۆچوونی (ئایزەر)ـەوە نووسیومە: {تێکست لە ڕێگەی وشە و ئایکۆنەوە تەنیا هەندێک سیما پێشان دەدات، کە ئەوانە ڕێگە بۆ خوێنەر خۆش دەکەن لەوێوە بۆ ناوی بخزێت. بە مانایەکی تر خوێندنەوە سنووری ئەو وشە و ئایکۆنانە دەبڕێت و لەودیو نهێنییەکان دەدۆزێتەوە. ئەمەیش مەرجی بەشداریکردنە لەگەڵ تێکستەکەدا بۆ پێکهێنانی کارە ئەدەبییەکە، بەوەی ئەگەر تێکستەکە هەیە، ئەوا کارەکە هێشتا پێک نەهاتووە، تاکوو ئەو کاتەی خوێنەر بەر تێکستەکە دەکەوێت، کە ئەو تێگەیشتنەیش شتێکی بەرجەستە نییە چوارچێوەی هەبێت، بەڵکوو گریمانییە، بێسنوورە و دەشێ بەردەوام گۆڕانی بەسەردا بێت.}

نموونەیەکی دیکە: {چەمکی ئارکیۆلۆجی لای (فۆکۆ) بە مانای کردنەوەی ئەو دیسکۆرسانەن، کە وا خۆیان دەردەخەن قەوارەی یەکگرتوو و چەسپاون. بەم شێوەیە دەیەوێت وشە و شت، دیسکۆرس و بابەت لە یەکتر بترازێنێت و بیانکاتەوە، لێرەوەیە نەک هەر کۆمەڵێک چەمکی نوێ لە دایک دەبن، بەڵکوو چەمکە کۆنەکانیش مانای نوێ بە خۆیانەوە دەگرن. لە بەرهەمەکانی تریشیدا بە هەمان شێوە، بۆ نموونە لە (وشەکان و شتەکان)دا مامەڵە لەگەڵ ئەو چەمکانەدا دەکاتەوە}.

ئەمانە تەنیا چەند نموونەن و دەتوانم هیی دیکەیشی بۆ بێنمەوە، بگرە دەتوانم لەو بارەیەوە گوتارێکی سەربەخۆ بنووسم و نووسیویشمە. ئەو (هایدیگەر)ـە بۆچی دیار نییە، کە زووزوو ناوی دەهێنێت؟ کوا کاریگەریی بەرهەمی ئەو بیرمەندە کوردانەی، بەردەوام پێمان دەڵێت خوێنەریانە؟ ئایا ئەگەر ئەم پەرەگرافە بۆ خوێنەرێکی (هایدیگەر) بخوێنیتەوە، قاقا لێ نادات؟ شتێک هەیە ناوی زمانە و مانای وشە دەردەخات، بەڵام وشە خۆی ئایکۆنە. وشە تەنیا لە جووڵەی بیرکردنەوە و خەیاڵدا دەردەکەوێت، دەنا هەر بوونی نییە. ئایا کاتێ ئێمە دەدوێین و شتی گرنگیش دەردەبڕین، پەنا بۆ وشە دەبەین؟ ئەگەر بمانەوێت ئەو بۆچوونانەمان بەرجەستە بکەین، ئەودەم تیپ بە کار دەهێنین. وشە و نووسین زۆر لە یەک جیاوازن، کە ڕەخنەگری میلـلی بەوەدا لە سەرچاوەی زانراوی کۆمەڵگەوە دەڕوانێت، تێکەڵیان دەکات. وشە وەک (فێردیناند سۆسێر) پێی وایە مانا لە وشەکانی دیکە وەردەگرێت، کە لێرەدا (جیاوازی) بەرهەم دێت، نەوەک (لێکچوون). چەند ساڵ لەمەوبەر (ئارام کاکەی فەلاح)، کە یەکێکە لەوانەی (ئارام سدیق) پێیان سەرسامە، لە گفتوگۆدا هەمان شتی نووسیوە: (فانتازیا خۆی نادات به‌ده‌سته‌وه‌ و‌ که‌مێکی دێته‌ ناو وشه‌وه‌). نایشارمەوە ئەو گفتوگۆیە و بە تایبەت ئەم ڕستەیە وای لێ کردم بپرسم ئەرێ هەندێک نووسەری کورد تا ئەم ڕادەیە سادەن؟ دوو جار داوام لێ کردووە و ئەمەیش جاری سێیەم، کە ئەوە مانای چییە، بەڵام وەڵامی نەبووە. ئەو خوێنەرانەی دەوروبەرم چەند ساڵە بەم بۆچوونە پێدەکەنن. ئەو نەوەیەی پێش (ئارام سدیق) هەندێک گلەیییان دێتە سەر، کە نەک هەر نەیانویستووە مەعریفەی ڕەخنەیییان بخەنە بەر دەست، بەڵکوو بە لاڕێیشیاندا بردوون و تووشی بەدخۆراکییان کردوون، بەڵام ئایا خۆیان هەوڵیان دا ئەو مەعریفەیە بە دەست بێنن، تا بەو نەوەیەی بگەیەنن؟

ئێستا دەگەینە ئەم بەشەی پەرەگرافەکە: (ئەو بیەوێت لە کتێبی قەبە و چاوپێکەوتنی درێژ تۆڵەی ڕۆژووگرتنە کورتخانەیەنەکەی بکاتەوە).

ئایا دیسان سەیر نییە ڕەخنەگرێک هێشتا بەم شێوەیە لە چەمکی (تێکست) بڕوانێت؟ پرسیاری یەکەمی ئەو گفتوگۆیەی (شاخەوان سدیق)، کە بۆ تەوەرەی (وانەر) لەگەڵیدا کردووم، لەبارەی کورتی و درێژیی تێکستەوەیە و هەوڵم داوە بە وردی لەو بارەیەوە بنووسم، کە هیوادارم خوێنەر بۆی بگەڕێتەوە، تا بزانێت ئەم تێگەیشتنەی ئەو ڕەخنەگرە میلـلییە تا چ ئەندازەیەک ڕووکەشە! ئەم بەشەی لێ وەردەگرم:

{تێکست چییە؟ ئایا مەبەستمان لە لایەنی فیزیکییەتی، یان لایەنە مێتافیزیکییەکەی؟ ڕەخنەگری میلـلی، کە لەم سێ دەیەیەدا دەستی بەسەر تێکڕای کەناڵەکانی دەربڕیندا گرتووە، تەنیا لایەنی فیزیکیی تێکست دەبینێت و لەوێوە بە ئاسانی حوکم بۆ هەموو شتێک دەردەکات، بەوەی چەمکەکان کاتێ دەخرێنە ئاستی میلـلییەوە و بە زمانی ڕۆژانە قسەیان لێوە دەکرێت، زەمینەی لەبار بۆ حوکمدان خۆش دەکەن. یەکێ لە خەسڵەتە زەقەکانی فکری میلـلی، جوداکردنەوەی شتەکانە لە یەکتر. بە مانایەکی دی، دابەشکردنیانە بەسەر دوو لایەنی دژبەیەک، تا یەکێکیان بە باش و ئەوەی تریان بە خراپ دابنرێت. لە (فریدریک نیتشە)وە تا ئەمڕۆ فەلسەفە لە دژی ئەو دابەشکارییەدا وەستاوەتەوە و خوێنەر ئەگەر بۆ بەرهەمەکانم بگەڕێتەوە، دەبینێت، کە من بەردەوام لەو بارەیەوە نووسیومە و ڕووبەڕووی ئەو تێگەیشتنە بوومەتەوە، وا ڕەخنەی میلـلی و زمانی ڕۆژانە بە پرینسیپی دابەشکاری سەپاندوویانە. شتێکی سەیر نییە، کاتێ دەبینین ئەو دابەشکارییە گەیشتووەتە ئەوەی بڵێت ڕۆمان لە چیرۆکی درێژ و چیرۆکی درێژ لە چیرۆکی کورت گرنگترە، یان سەختترە، بە مەرجێ لەم سێ دەیەی ڕابردوودا بێژمار چەمک فڕێ دراون، کە یەکێکیان تێکستە. ئایا چەمکی تێکست دەستنیشان دەکرێت؟ ئایا تێکست چوارچێوەدارە؟ ئایا کورتی و درێژی مانایەکیان هەیە، کاتێ ئاستی فیزیکی تێکست جێ دەهێڵین و بە ئاستە مێتافیزیکییەکەی دەگەین، کە ڕووبەرێکی بێسنوورە؟ ئەوەی خوێنەری ڕەخنەدۆز ڕووبەڕووی دەبێتەوە، مانا شاراوەکانی تێکستن، نەوەک کورتی و درێژی. ئەو تێکستە چیی لە خۆی گرتووە و ئاڕاستەکانی چۆن هاتوون؟ لە پرۆسێسی پێکهاتنیدا دایەلۆگی لەگەڵ چەند تێکستی دیکەدا کردووە و خاوەنی چ هێزێکی دایەلۆگییانەیە لەگەڵ خوێنەردا؟ چ لەو گفتوگۆیەی پێشوودا، کە لە ژێر ناونیشانی (ڕۆمان لە تاکدەنگەوە بۆ فرەدەنگ)دا بڵاو کرایەوە و چ لە بەرهەمەکانی تریشمدا پێم لەسەر ئەوە داگرتووە، کە تێکست پێکهاتەیەکی مێتافیزیکییە و کۆمەڵێک پایەی دژبەیەک ڕایانگرتووە، بۆیە شوێنێک نییە پێی بگوترێت (سەرەتا، ناوەڕاست و کۆتایی). هەر تێکستێک ئەگەر لە ڕووی فیزیکییەوە سەرەتای هەبێت، ئەوا لە ڕووی مێتافیزیکییەوە سەرەتا خاڵێکی دیاریکراو نییە، بەڵکوو بێژمار سەرەتامان هەن، بەو مانایەی تێکستی داهێنەرانە درێژبوونەوەی هەیە و ڕێ نادات سنووری بۆ دابنێین. لەم ڕووەوە بۆچوونی ڕەخنەدۆزانی وەک (ڕۆلان بارت)، (مێشێل فۆکۆ)، (جاک دێریدا) و ئەوانەی ترم هێناوەتە ناو ئەو دایەلۆگەوە. چەمکی (یاری) ئەوانە کۆ دەکاتەوە، بەو مانایەی لە یاریدا جووڵەکانی تێکست دەردەکەون و وشە لە ئایکۆنەوە بۆ ئاماژە دەگۆڕێت. بۆ نموونە (دێریدا) لە کتێبی (نووسین و جیاوازی)دا پێی وایە یاریی بەردەوامی ماناکان سڕینەوەی سنووری نێوان چەمکەکان و دەرکەوتنی ڕاڤەکانە، تا لەوێوە هەر ڕاڤەیەک بتوانێت تێکستەکە بە شێوەی خۆی پێک بهێنێتەوە (reshaping). من پێم وایە لە ئەتمۆسفێری ئەو یارییەدا کورتی و درێژی مانای خۆیان لە دەست دەدەن. ئەگەر تێکست لە لایەک بێکۆتا بێت و لە لایەکی دی لە ئاڕاستە و ئاماژەی بێسنوور پێک بێت، ئەوە ناکرێت چیرۆکی کورت بە کورت و ڕۆمان بە درێژ بزانین. دەشێ چیرۆکێکی کورت زۆر لە ڕۆمانێکی قەبارەگەورە پتر توانای یاریی هەبێت. بەوەدا تێکستەکانی هەر داهێنەرێک پێوەندیی ڕایزۆمییانەیان پێکەوە هەیە، ئەوە دەکرێت چیرۆکەکانی جارێ بە تەنیا و جارێ لەگەڵ ئەوانەی دیکەدا، واتە لە شێوەی ڕۆماندا بخوێنینەوە}.

(سدیق) دەڵێت گفتوگۆی درێژم کردووە، کە ڕاستییەکەی لەم چوار ساڵەدا تەنیا چوار گفتوگۆم لەگەڵدا کراون، کە دواتر ئاماژەیان پێ دەکەم. وەک گوترا لە تێکستدا شتێک نییە بە ناوی کورتی و درێژی، بەڵکوو دەبێت بپرسین چیی تێدا دەرخراوە؟

ئایا هەر نووسەرێک لەم چوار ساڵەدا هێندە بنووسێت، کە من نووسیومە، مانای وایە نەزیف بووە، یان حوکمەکە پێشوەخت دەرکراوە؟ ئایا بۆ نموونە (بەختیار عەلی) لەم ماوەیەدا چەند کتێبی نووسیوە؟ چەند گفتوگۆی لەگەڵدا کراوە؟ چەند جار لە کەناڵەکانی تیڤی و ڕەیدیۆدا بەشدار بووە؟ چەند کۆڕی گێڕاوە؟ لە چەند ئاهەنگی دابەشکردنی کتێبدا بینراوە؟ ئەرێ ئەو لە منی زیاتر نەنووسیوە و لە منیش پتر لە ئاستی کۆمەڵایەتیدا دەرنەکەوتووە؟ ئەوانە بۆ ئەوە ناپرسم، تا هەمان شتیش بەو بڵێت، لە کاتێکدا ڕەخنەم لەو تێگەیشتنەی هەیە، بەڵکوو دەمەوێت بزانم ئەوە تەنیا بۆ ڕەزاگرانەکانە، یان هەمووان دەگرێتەوە؟ ئێستا کەس ناچاری نەکردووم و بە ئارەزووی خۆم دەمەوێت هەندێک زانیاری لەبارەی ئەم چوار ساڵەی ڕابردووی تەمەنمەوە بخەمە ڕوو. یەک سەفەرم تەنانەت بۆ کوردستانیش نەکردووە. ئینجا با نەڵێم یەک، بەڵکوو دەڵێم دوو هاوڕێ لە هاوڕێ نزیکەکانمم نەدیون، بەوانەی دانمارکیشەوە. ڕاستییەکەی شەش ساڵە نەمدیون. زۆرکەم لە شارەکەم، بگرە لە ماڵەکەم چوومەتە دەرەوە. لە ڕێی تەلەفۆنەوە پێوەندیم بە کەسوکار و هاوڕێیانمەوە هەیە، تەنانەت لە فەیسبوکدا ئەکاونتم نییە. هەمیشە گوتوومە پێویست ناکات لە کەسێک بپرسیت چەند دەخوێنێتەوە، چونکێ زمانەکەی ئەوەت پێ دەڵێت. ئایا زمانی بەرهەمەکانم چی بە خوێنەر دەڵێن؟ کاتێ دەڵێم زمان، تێگەیشتنیش دەگرێتەوە. ئایا نیشانەی نەزیفییان پێوە دیارە؟ وەک گوتم پێویستە نموونەیان لێ بهێنرێتەوە، دەنا دەبێتە حوکمی پێشوەختە. ئایا من ناتوانم هەمان تۆمەت هەر بۆ نموونە بخەمە پاڵ (ئومبێرتۆ ئیکۆ) و دەیان بیرمەندی دیکەوە، مادام ئامادە نیم دەست بخەمە سەر یەکێک لە بەرهەمەکانیان، تا بڵێم ئەمە نیشانەی نەزیفییانە؟ ڕاستییەکەی ئەمڕۆ سۆشیاڵمێدیا وای کردووە، بێ ئەوەی بمانەوێت، کەسەکان بێنە ناو ماڵمان و بە نهێنییەکانیاندا ڕۆ بچین، بۆیە ئاسانە بزانین هەر نووسەرێک تا چ ئەندازەیەک لە دەرەوەیەوە و تا چەند لەناو تەنیاییی خۆیدا بەرگەی ئەم هێرشەی تەکنەلۆجیای گەیاندنی گرتووە. ئەوە ڕاستە، کە هەندێک نووسەر هێندەی لە قەرەباڵغین، هێندە لەناو تەنیاییی خۆیاندا نین، کەچی بەرهەمی زۆر بڵاو دەکەنەوە، کە منی خوێنەر ڕێ بە خۆم دەدەم بپرسم، ئەوانە کەی دەخوێننەوە؟ ئایا من یەکێکم لەوانە؟ بە هیچ شێوەیەک! دواتر بۆ ئەم باسە دەگەڕێمەوە و نموونە لە ژیانی (هایدیگەر) دێنمەوە. هیوادارم (سدیق) بێت و بە درۆم بخاتەوە. ئایا هەر بە ڕاستی ئەگەر بێڵایەنانە بە دوای ئەو نووسەرانەدا بگەڕێت، کە زۆر لە دەرەوەن و زۆریش بڵاو دەکەنەوە، من دەدۆزێتەوە، یان کەسانی دیکە؟ هیوادارم لە ئاستی دەربڕینەکەیدا بێت و قسەی خۆی لەو باسەدا بکات، نەوەک بێدەنگی هەڵببژێرێت.

ئایا (سدیق) خۆی لەو کەسانەیە، کە هەرگیز لە بڕیاڕیان پاشگەز نابنەوە؟ لەو گوتارەی، گۆیە لەبارەی منەوە نووسیویەتی، دەڵێت پرسیار گرنگ نییە و هەر کەسێ پرسیار بکات، مایەپووچ دەبێت، بەڵام لەم ماوەیەی پێشوودا گفتوگۆیەکی ئەویان وەک نوکتە بۆ ناردووم و تێیدا جەخت لەسەر بایەخی پرسیار دەکاتەوە. ئایا ناوەوەی داوای لێ کردووە بۆچوونی بگۆڕێت، یان بەپێی دۆخە کۆمەڵایەتییەکان دەیسازێنێت؟ هەندێک شتی وای لەبارەی پرسیارەوە گوتوون، کە هەر کەسێکی دیکەیش، بێ ئەوەی وەک نووسەر خۆی ناساندبێت، دەتوانێت بیانڵێت. گفتوگۆکە لەبارەی چەمکی (نووسین)ـەوەیە. ئەگەر تۆ تەمەنت بیست تا سی ساڵە، یان زیاتریشە و لەو کەسانەیت حەزیان لێیە گوێ لە قسەی خەڵکی گەڕەک بگرن، ئەوە لە خۆم ڕادەبینم پێت بڵێم لەم گفتوگۆیەیدا دەیانبیستیتەوە. دیارە من کێشەم لەگەڵ قسەی خەڵکی گەڕەک نییە، بگرە وەک ڕۆماننووسێک، کە ڕۆمانی فرەدەنگ دەنووسم، بایەخی پێ دەدەم، بەڵام سەمەرە ئەوەیە تۆ ڕەخنەگر بیت و بەم شێوەیە لەبارەی چەمکی (نووسین)ـەوە بدوێیت، کە لانی کەم لە (سۆکرات)ـەوە بووەتە کێشەیەکی گەورەی فەلسەفی و بە مێژووی فەلسەفەدا تێپەڕیوە. من یەک فیلۆسۆف و زمانناسم نەدیوە، ئەو کێشەیە ڕێی پێ نەگرتبێت، بۆیە پێشتریش گوتوومە لینگویستیک لەناو فەلسەفەدا چاوی هەڵهێناوە. ئەگەر (سدیق) خۆی، یان یەکێ لەوانەی، کە دڵیان بەوە خۆشە ئەو بە داهێنەری زانیون، دەڵێن لەم گفتوگۆیەدا تەنیا یەک پەرەگراف هەیە و مایەی پێکەنین نییە، با ئاگادارم بکەنەوە! ئایا (سدیق) ئامادەیە لەبارەی ئەم گفتوگۆیەوە چەند پرسیارێکی ئاڕاستە بکەم؟ یان ڕێی خوێنەرێکی بێلایەن دەدات لەو بارەیەوە گفتوگۆی لەگەڵدا بکات؟ واتە لەبارەی ئەم گفتوگۆیەیەوە؟ من خۆم سێ خوێنەری لاو پێشنیاز دەکەم، کە هەر نەناسراون. (ئارام فەرید)، (هەرێم لوقمان) و (هیوا حاجی سابیر). کام نووسەری داهێنەر پێی ناخۆشە خوێنەری وریای ڕەخنەدۆز بەرهەمی بخوێنێتەوە و بە پرسیار ڕووبەڕووی ببێتەوە؟ من خۆم ئەو سێ خوێنەرەم لەم ڕێیەوە ناسیون. بۆ نموونە (ئارام فەرید) بەرهەمی (دێریدا)ی خوێندووەتەوە و ماوەیەکی درێژ لەبارەی چەمکی (نووسین)ـەوە گفتوگۆمان کردووە، لە کاتێکدا (سدیق) وەک لێرەدا دەیبینین، شتی وای لەبارەی ئەم چەمکەوە نووسیوە، نازانیت لە ئاستیدا چی بڵێیت!

ئەوەی خوێنەرێکی سەرەتاییی فەلسەفە بێت، کاتێ چەمک (نووسین)ی ڕووبەڕوو دەبێتەوە، خێرا چەند شتێکی دێنەوە خەیاڵ، کە لەم بوارەدا شتی بنەڕەتین. وەک ئایا قسە بایەخی لە نووسین زیاترە، یان بە پێچەوانەوە؟ ئایا زمان لە پێش فکرەوەیە، یان دەکەوێتە دواوەی؟ بۆ نموونە لای (مێرلۆپۆنتی) زمان، یاخود قسه‌ جه‌سته‌ی فکره‌، واته‌ بوونی هه‌ردووکیان پێکه‌وه‌ به‌نده‌، پێچه‌وانه‌ی ئه‌وه‌ی لای (پلاتۆ) هه‌بوو، که‌ زمان ده‌که‌وته‌ دوای فکره‌وه.‌ به‌ مانایه‌کی دیکه‌ باوه‌ڕی وابوو زمان ناتوانێت فکر بخوڵقێنێت، چونکێ‌ ده‌که‌وێته‌ دوایه‌وه‌. (سۆکرات) یەک وشە نانووسێت، کە ئەمە دەبێتە میراتێک و بۆ فیلۆسۆفانی دوای خۆی جێ دەمێنێت. من نزیکەی پانزدە ساڵ لەمەوبەر لەبارەی (نووسین)ـەوە گفتوگۆم لەگەڵدا کراوە و لێرەدا بەشێکی لێ وەردەگرم:

{ئه‌گه‌ر پێش (دێریدا) میتافیزیکای خۆرئاوا هه‌ر له‌ (سۆکرات)، (پلاتۆ)، (ئه‌ریستۆ)، (ڕۆسۆ)، (هیگڵ)، (سۆسێر) و (هایدگه‌ر) ڕۆڵی قسه‌ی ده‌خسته‌ پێش نووسینه‌وه‌ و باوه‌ڕی وا بوو، که‌ نووسین تەنیا ئامرازه‌ و ئه‌رکێکی لاوه‌کی ده‌که‌وێته‌ ئه‌ستۆ، به‌وه‌ی وا له‌ نووسین ده‌ڕوانرا تەنیا نوێنه‌ری قسه‌یه‌، وه‌کوو ئه‌وه‌ی (ڕۆسۆ) ده‌یگوت قسه‌ بناغه‌ی زمانه‌ و نووسین تەنیا فۆرمێکی مشه‌خۆره‌، یان وه‌کوو ئه‌وه‌ی (کلود لیڤی شتراوس) له‌ (خولگه‌ خه‌مناکه‌کان: Tristes Tropiques)دا تاریکبینانه‌ ده‌ڕوانێته‌ نووسین، به‌وه‌ی هاوشانه‌ له‌گه‌ڵ شارستانیه‌ت و ونکردنی گیانی پاکێتییه،‌ ئه‌وە ئه‌م تێڕوانینه‌ لای (دێریدا) هه‌ڵده‌وه‌شێنرێته‌وه‌ و وه‌کوو وه‌همێک سه‌یر ده‌کرێت، به‌ڕاده‌یه‌ک،‌ ئه‌و هاوکێشه‌یه‌ ته‌واو پێچه‌وانه‌ ده‌کاته‌وه و ده‌گاته‌ ئه‌وه‌ی بڵێت نووسین نه‌ک هه‌ر ناکه‌وێته‌ دوای قسه‌وه‌، به‌ڵکوو هاوشانیه‌تی، بگره‌ ده‌که‌وێته‌ پێشیشیه‌وه‌‌. ئەوان بەو بیانووە قسه‌یان دەخستە سەرووی نووسینەوە، گۆیە قسه‌ له‌ توانایدا هه‌یه‌ هه‌ردوو لایه‌نی قسه‌که‌ر و گوێگر ئاماده‌ بکات، له‌ کاتێکدا نووسین له‌و توانایه‌ بێبه‌شه‌ و ناتوانێت نووسه‌ر له‌کاتی گوتندا ئاماده‌ بکات. به‌مه‌یش قسه‌ ده‌شێوێت و به ‌دروستی ناگاته‌ گوێگر. به‌ مانایه‌کی دیکه،‌ ده‌نگ پێوه‌ندیی ڕاسته‌وخۆ له‌نێوان قسه‌که‌ر و گوێگردا داده‌مه‌زرێنێت و ده‌توانێت مانا به ‌ته‌واوی ئاماده‌ بکات. (پلاتۆ) نووسین به‌ ده‌رمان (فارماکۆن) ده‌چووێنێت، که‌ له‌ زمانی ‌گریکدا به ‌هه‌ردوو مانای ده‌رمان و ژه‌هریش دێت، بۆیه‌ له‌ حاڵه‌تی نووسیندا ماناکه‌ی ده‌رناکه‌وێت، مادام قسه‌که‌ر بوونی نییه‌ و له‌ ڕێگەی ده‌نگه‌وه‌ پەیامه‌که‌ ناگه‌یه‌نێت. (دێریدا) له‌سه‌ر ئه‌م تێڕوانینه‌ ده‌وه‌ستێت و پێی وایه‌ ئه‌مه‌ تەنیا وه‌همێکه‌ و ئه‌و ئاماده‌بوونه‌ هه‌رگیز نایه‌ته‌ کایه‌وه، چونکێ‌ ڕه‌گه‌زه‌کانی وه‌کوو میتافۆر و خوازه‌ تایبه‌ت نین به‌ نووسین، به‌ڵکوو له‌ناو قسه‌کردنیشدا هه‌ن‌. یه‌کێک له‌ ئارگیۆمێنته‌کانی (دێریدا) بۆ ڕه‌تکردنه‌وه‌ی ئه‌و بۆچوونه‌، ئه‌وه‌یه‌، که‌ مرۆڤ تەنیا له‌گه‌ڵ ئه‌وانی دیکه‌دا نادوێت، به‌ڵکوو له‌گه‌ڵ خۆشیدا قسه‌ ده‌کات و خۆیشی گوێ له‌ خۆی ده‌گرێت. لێره‌وه‌یه‌ ئەم فیلۆسۆفە جه‌خت له‌سه‌ر نووسین ده‌کاته‌وه‌، به‌وه‌ی ده‌توانێت ببێته‌ زمان و له‌ هه‌موو بواره‌کاندا کار بکات. پێچه‌وانه‌ی ئه‌وه‌ی، که‌ ده‌گوترا له‌ نووسیندا نووسه‌ر، یاخود قسه‌که‌ر گوم ده‌بێت، ئه‌و پێ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ داده‌گرێت، که‌ نووسین بوونی نووسه‌ر ده‌پارێزێت و به‌رده‌وامیی پێ ده‌به‌خشێت، چونکێ مه‌رج نییه‌ بوونی نووسه‌ر، بوونێکی ڕاسته‌وخۆ بێت، به‌ڵکوو نووسین ئه‌وه‌ ده‌سه‌پێنێت، که‌ نووسه‌ر له‌ ڕێگەی نووسینه‌وه‌ به‌رجه‌سته‌ بێت. به‌م شێوه‌یه‌ لای (دێریدا) گۆڕان له‌ سەنترالیزمی ده‌نگ (Phonocentrism)‌ـه‌وه‌ بۆ سەنترالیزمی نووسین دێته‌ کایه‌وه‌، به‌وه‌ی نووسین ده‌توانێت به‌رده‌وام چه‌مکی دیکه‌ دابهێنێت. سەنترالیزمی ده‌نگ یه‌کێکه‌ له‌ سیماکانی که‌لتووری خۆرئاوا، که‌ له‌ پرۆسێسی گه‌یاندنی مانادا، ده‌نگ ده‌خاته‌ سه‌رووی نووسینه‌وه، به‌وه‌ی (بوون) به‌ (ئاماده‌گی)یه‌وه‌ ده‌به‌ستێته‌وه، چونکێ‌ ئه‌و بۆچوونه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ دامه‌زراوه‌، که‌ فکری مرۆڤ سەنتەری بوونه‌ و هه‌ر شتێک له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌و سەنتەره‌وه‌ بێت، بوونی نییه‌. واته‌ خودی مرۆڤ خۆی له‌ناو هۆشدا جێگیره‌. (دێریدا) ده‌یه‌وێت ئه‌و بیرۆکه‌یه‌ تێک بشکێنێت، واته‌ بیرۆکه‌ی سەنترالیزمی خۆرئاوا. وه‌ک ده‌بینین (دیکارت)یش توانای زمان به‌ بوونی عەقڵه‌وه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌، هه‌ر بۆیه‌ زمان تایبه‌ت ده‌کات به‌ مرۆڤ و له‌ ئاژه‌ڵی دوور ده‌خاته‌وه‌.‌ (دێریدا) وه‌کوو هه‌ر سەنتەرێکی دیکه‌ی ناو فه‌لسه‌فه‌ی خۆرئاوا هه‌وڵی تێکشکاندنی ده‌دات. عەقڵ و ده‌نگیش ئه‌و دوو سەنتەرەن، که‌ ئه‌و فه‌لسه‌فه‌یه‌یان له‌سه‌ر دامه‌زرێنراوه‌ و له ‌ژێر ناوی (لۆگۆس)دا جێگیر بوون. به‌ مانایه‌کی دیکه‌ (لۆگۆس) هاوواتای عەقڵ و ده‌نگه‌. وه‌کوو هه‌ر (دێریدا) خۆی ده‌ڵێت فه‌لسه‌فه‌ له‌ (پلاتۆ)وه‌ هه‌تا ده‌گاته‌ (هوسێرل) پابه‌ندی سەنترالیزمی ده‌نگه‌. ‌ئه‌وه‌یش، که‌ پێی ده‌گوترێت گومبوونی پاکژی له‌ ئه‌نجامی گواستنه‌وه‌ له‌ قسه‌وه‌ بۆ نووسین، دیسان لای (دریدا) وه‌کوو وه‌همێکی ڕۆمانسی سه‌یر ده‌کرێت، ئه‌گه‌رچی نکووڵی له‌وه‌ ناکات له‌ناو نووسیندا توندوتیژییش خۆی حه‌شار داوه‌. به‌هه‌رحاڵ گواستنه‌وه‌ له‌ قسه‌کردنه‌وه‌ بۆ نووسین، گۆڕینی پێوه‌ندیی خواوه‌ند بوو به‌ مرۆڤه‌وه‌، که‌ پێشتر وه‌کوو تابوو سه‌یر ده‌کرا، به‌وه‌ی (هێرمس Hermes) له‌ ڕێگەی زمان، یاخود له‌ ڕێگەی لۆگۆس (Logos)ه‌وه‌ قسه‌کانی (زیۆس Zeus)ی خواوه‌ندی به‌ ڕێگەی زاره‌کی بۆ به‌نده‌کانی ده‌گوێزایه‌وه‌. وه‌کوو (دێریدا) له‌ (ده‌رمانخانه‌ی پلاتۆ)دا له‌سه‌ری ده‌وه‌ستێت و به‌ گه‌وره‌ترین داهێنانی مرۆڤی ده‌زانێت}.

وەک گوترا نزیکەی پانزدە ساڵ لەمەوبەر منی مایەپووچی پەشیمانبووەوە ئەمانە و زۆری دیکەم لەو بارەیەوە نووسیون. ئەگەر (سدیق) داوا بکات، زیاتریشی بۆ دەنووسم و نووسیویشمە. پرسیار ئەوەیە چۆن دەبێت خۆی لە خوار ئەم ئاستەدا بنووسێت؟

هەر لەم گفتوگۆیەدا (سدیق) زمانی بە (ئامراز) داناوە، کە خۆی نووسیویەتی (وەسیلە). ئایا کەسێک زووزوو ناوی (هایدیگەر) بێنێت و زمان بە ئامراز بزانێت، مانای وایە کتێبێکی ئەو فیلۆسۆفەی بە دەستەوە گرتووە؟ من لەو گفتوگۆیەی (شاخەوان سدیق)دا، کە پێشتر ئاماژەی پێ کرا، ئەمانەم نووسیون:

{ڕەخنەگرێکی میلـلی لەم ڕۆژانەدا وا پێناسەی زمانی کردووە، گۆیە (وەسیلە)یە، کە ڕاستییەکەی پێناسەکە هیی خۆی نییە، بەڵکوو هیی خەڵکە و ڕۆژانە لە دەمیانەوە دەیبیستین. لەبارەی چەمکی (نووسین)ـەوە گفتوگۆی لەگەڵدا کراوە و دوو جار لە پەرەگرافێکی کورتدا ئەو وشەیەی پاتە کردووەتەوە: (زمان وەسیلەیەکە بۆ گەیاندن) و (وەسیلەی نووسەر زمانە بۆ گەیاندنی پەیامەکانی). ئێمە ئێستا قسەمان لەبارەی پێوەندیی نێوان ڕۆمان و خوێنەری جیاوازەوەیە. ئایا خوێنەر لە کاتی خوێندنەوەی ئەو گفتوگۆ داڕشتنئامێزەدا چ شتێکی دێتە بەردەم، کە پێشتر لە ناوەندە کۆمەڵایەتییەکاندا نەیبیستووە؟ ئایا لەوەتەی چاومان کردووەتەوە، گوێمان لەو دوو ڕستە سواوە نابێت؟ چەمکی (نووسین)، کە بۆ نموونە (جاک دێریدا) دەیکاتە کێشەیەکی گەورەی فەلسەفی و لە ڕێیەوە ڕووبەڕووی مێتافیزیکای ئامادە (Metaphysics of Presence) دەبێتەوە، وا لەسەر بنەمای دوالیزمەکان دامەزراوە و بە مێتۆدی هەڵوەشاندنەوە لە ئاستی فۆنۆسێنتریزم (Phonocentrism)دا هەڵوێستە دەکات، کە ئەوەیان پێی وایە دەنگ و ئاخاوتن دەکەونە سەرووی (superior to) زمانی نووسینەوە، یان بە مانایەکی تر، ئەوانە لە نووسین گرنگترن، ئەو بڕوای وایە نووسین دەکەوێتە پێش ئاخاوتن و هاوشانیشیەتی، بگرە لە خۆیشی دەگرێت، کەچی ئەم ڕەخنەگرەی ئێمە دەیهێنێتە ئاستی ئامۆژگاری و بەو زمانە میلـلییەی وەسفی دەکات. ئەوە یەکێکە لەوانەی بڕیار دەدەن کێ ڕۆماننووسە و کێ ڕۆماننووس نییە. هەر بە ڕاستی ئەم ڕەخنەگرە میلـلییە و ئەوانەی دیکەیش زمان بە ئامراز تێگەیشتوون. نازانم ئەو هەموو فیلۆسۆفەی زووزوو ناویان دێت، بۆچی لەم گفتوگۆیەدا ونن! شتێکی سەیر نییە، ئەگەر ئەم ڕەخنەگرە ئەو نووسەرانە بدۆزێتەوە و بە داهێنەریان بزانێت، کە وەک خۆی زمان بە ئامراز دەزانن. لە کاتێکدا مێژووی پرسیاری (زمان چییە؟)، هەمان مێژووی فەلسەفەیە و داهێنانی هەر داهێنەرێک بەندە بە ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو پرسیارە، کەچی لە لای بەشێکی نووسەرانی ئێمە کراوەتە ئامرازێک بۆ گەیشتن بە جەماوەر. فیلۆسۆفێکی وەک (هایدیگەر) لە کتێبی (ڕێگەی زمان: The Way to Language)، یان (ڕێگە بەرەو زمان)دا پێی وایە زمان توانایەک نییە، مرۆڤ هەیبێت، بەڵکوو بە پێچەوانەوە ئەوە زمانە مرۆڤی هەیە. ئەوە زمانە ڕێگە بە هەر دەرکەوتنێک دەدات و هەر ئەویشە وا لە مرۆڤ دەکات لە ئاستی کرانەوەییی گەردووندا کراوە بێت. مەبەستی لە زمان، زمانی شیعرییە، کە حەقیقەتی (بوون) دەردەخات. ڕەخنە لەو بۆچوونە مێتافیزیکییە باوە دەگرێت، کە لەسەر ئەوە دامەزراوە، گوایە زمان بریتییە لە شێوازی دەربڕین و ئامرازێکیشە بۆ ئەوەی لە یەک بگەین. تەنیا بەوەندە ناوەستێت بڵێت زمان ماڵی (بوون)ـە و لە هەموو ساتێکدا گۆی دەکەین، بەڵکوو خودی مرۆڤیش دەکاتە پاسەوانی ئەو ماڵە، کە هەر ئەو پاسەوانەیشە لێکی دەداتەوە. ئەگەر زمان ئامراز بێت، وەک ئەو ڕەخنەگرەمان پێچەوانەی (هایدیگەر) پێی وایە ئامرازێکە بۆ گەیاندن، واتە توانای داهێنانی نییە، بەڵکوو تەنیا بۆ گوێزانەوەی زانراوەکانە. لەم سێ دەیەیەی ڕابردوودا بەردەوام گوتراوە زمان گرنگ نییە، بەڵکوو ئامرازێکە بۆ گەیاندن. لەبەر ئەوەیشە کەمترین بایەخی پێ دراوە. هەر کاتێ زمان بەشێک نییە لە بوونی خۆت و ئەو بوونەت دەرنابڕێت، ئەوە بە گرنگی نازانیت و بە ئامرازی دادەنێیت، یان وەک ئەو ڕەخنەگرە میلـلییە گوتوویەتی، دەیکەیتە (وەسیلە). ئەگەر ئەم بۆچوونە بکەوێتە بەر چاوی خوێنەرێکی سەرەتاییی (ڕۆڵان بارت) بۆ نموونە، چی دەڵێت؟ (فریدیناد دی سۆسێر) لە کتێبی (خولێک لە زمانەوانیی گشتی: Course in General Linguistics)دا دەڵێت زمان کۆمەڵێک دەستەواژەی ماتماتیکی نییە، کە خەڵک گۆی بکەن، بەڵکوو سیستەمێکی نیشانەکان (system of signs)ـە لە مێشکی ئەو مرۆڤانەی، وا سەر بە هەمان گرووپن و لە کاتی گۆکردندا جێبەجێ دەبێت. پێ لەسەر ئەوە دادەگرێت، کە وشەکان کۆمەڵێک پێوەندیی ئاڵۆزن و لەنێوان ئەوانەدا دێنە دی، کە پێکەوە دەدوێن، بەو مانایەی دال و مەدلوول (Signifier and signified) بە شێوەی ڕوواڵایی (arbitrary) پێوەندی دادەمەزرێنن، کە یەکەمیان جۆری دەنگ (sound pattern) و دووەمیان مانا (concept) دەگرێتەوە. یەکەمیان لایەنی مەتێریەڵی و دووەمیان لایەنی ئەندێشەیی پێک دەهێنێت. واتە مەدلوول ئاماژە بە مانای شت دەکات، نەوەک بە خودی شت، کە ئەو تێگەیشتنە دواتر لەلایەن (دێریدا)وە دەکەوێتە بەر ڕەخنە، بەڵام ئەمە باسی ئێستامان نییە و پێشتریش لێوەی دواوم. بەهەرحاڵ ئەم تێگەیشتنەی (سۆسێر) لە ڕێی (ڕۆمان جاکبسۆن)، (کلود لیڤی شتراوس)، (لوی ئالتوسێر)، (ڕۆلان بارت)، (مێشێل فۆکۆ) و ئەوانەی ترەوە گەشەی کردووە. بۆ نموونە لە لای (فۆکۆ) زمان شوێنی خود دەگرێتەوە، بەو مانایەی ئەگەر جاران خود سەنتراڵی گەردوون بوو، ئەوەتە ئێستا وا زمان لە هەموو لایەکەوە دەوری داوە و خۆی لێیەوە دەدوێت. (بارت)یش لە (مەرگی دانەر)دا پێی وایە ئەوە زمانە دەدوێت، نەوەک نووسەر. دیارە بواری ئەوەمان نییە لەو بارەیەوە قسەی دیکە بکەین، بەڵام ئەگەر پێویستی کرد، بۆی دەگەڕێینەوە. ئەوەی ئێستا دەمەوێت پێی لەسەر دابگرمەوە، ئەوەیە، کە زمان لە لای ئێمە کەمترین بایەخی هەیە و ڕەخنەگری میلـلی لە تێگەیشتنی میلـلییەوە پێناسەی دەکات. ئایا سەیر نییە لەم سی ساڵەدا فیلۆسۆف و ڕەخنەدۆز نەماوە بە زمانی کوردی ناوی نەنووسرێت، کەچی تا ئەمڕۆیش دەگوترێت (زمان وەسیلەیە)؟ ئایا دەتوانن لە دوای ئەم دێڕەوە دووی تریش بنووسن؟ ئەرێ دەتوانن چی دیکە بڵێن؟ گوتەکە خۆی وەک پەندی لێ هاتووە و تەنیا لەو دوو وشەیە پێک دێت}.

(سدیق) ئەمەی من بە نیشانەی نەزیفی دەزانێت، بەڵام ئەوەی خۆی داهێنانە، کە قسەی سواوی خەڵک وەک خۆی بۆ ئاستی نووسین دەگوازێتەوە. ئایا خوێنەری ئەو ڕەخنەگرە میلـلییە لە خوێندنەوەی ئەم گفتوگۆیەیەوە چیی نوێی دەست دەکەوێت؟ ئەوانەی دڵخۆشن بەوەی، کە ئەو بە داهێنەری زانیون، لە ئاستی ئەم گوتە سواوانەدا چ کاردانەوەیەکیان هەیە؟

هەر لەم ماوەیەی ڕابردوودا و لە چەند هاوڕێیەکەوە کۆمەڵێک پەرەگرافی نووسینەکانی ئەو ڕەخنەگرە میلـلییەم پێ گەیشتوون، تا پێیان پێبکەنم. بە نووسینەکانی، نەوەک بە کەسێتیی خۆی. هەندێکیان بۆ دەرفەتی دیکە هەڵدەگرم، بەڵام ئەمە نموونەیەکیانە:

(خوێنەری جیدی ئەو خوێنەرە نییە، کە زۆرترین کتێبی خوێندووەتەوە، بەڵکوو ئەو خوێنەرەیە کە زۆرترین کتێبی هەزم کردووە و توانیویەتی سوود لە کتێبەکان وەربگرێت و هزر و ڕوانینی نوێی پێ بەخشیوە بۆ ژیانکردن. خوێنەری جیدی ئەو خوێنەرە نییە، کە کتێبخانەی گەورەی هەیە و زوو زوو وێنەی کتێبخانەکەی لەنێو سۆشیالمیدیادا بڵاو دەکاتەوە و بە جۆرێک لە جۆرەکان لافی پێوە لێ دەدات. بەڵکوو خوێنەری جیدی ئەو خوێنەرەیە تا کتێبخانەکەی گەورەتر بێت زیاتر شەرم لە پیشاندانی دەکات. تا کتێبخانەکەی بێت زیاتر هەست بە نەزانی خۆی دەکات. گەورەیی کتێبخانەی خوێنەری جیدی نیشانەیە بۆ گەورەیی نەزانینی. ئەو لە خەمی پڕکردنەوەی بۆشاییە مەعریفییەکانیایەتی، نەک لافی مەعریفی پێوە لێ بدات).

وەک خۆیم نووسیوەتەوە. ئایا ئەگەر خوێنەرێک، گرنگ نییە ماڵی لە کوێیە، لە دەرگەی دەراوسێکانی بدات، بەو مەبەستەی داوایان لێ بکات لەبارەی چەمکی (خوێنەر)ـەوە بۆی بنووسن، ناتوانن وەک ئەم ڕەخنەگرە کۆمەڵێک وشەی لەم شێوەیە بە دوای یەکدا ڕیز بکەن؟ من تەنیا هێندە دەپرسم ئەوە چ کتێبێکە هەزم دەکرێت؟ وشەی (هەرس)مان هەیە، بەڵام ئارەزووی خۆیەتی، ئەگەر بە کاری نەهێناوە. دیارە دەبێت ئەو کتێبە تا ئەو ئاستە ڕووکەش بێت، دەنا چۆن هەرس دەکرێت؟ هەر بە ڕاستی ئەوە چ خوێنەرێکی هێندە ڕووکەشە، کە زۆرترین کتێب هەرس دەکات؟ هەرسکردن واتە لەبەرکردن. ئایا کتێبێکی (نیتشە)، یان هیی (هایدیگەر)، یان هیی هەر فیلۆسۆفێکی دی هەرس دەکرێت؟ ئەوە چ خوێنەرێکە (زۆرترین کتێبی خوێندووەتەوە)؟ ئەوە چ خوێنەرێکیشە (زۆرترین کتێبی هەزم کردووە)؟ ئەدی ئەو خوێنەرەی (زۆرترین کتێبی نەخوێندووەتەوە) و (زۆرترین کتێبی هەزم نەکردووە)، دەکەوێتە چ خانەیەکەوە؟ (ئەدۆنیس) پێی وایە ڕۆشنبیر کێشە چارەسەر ناکات، بەڵکوو دەیخوڵقێنێت، بەڵام دەبینین ئەو کێشەیەی (سدیق) خوڵقاندوویەتی، هێندە گەورەیە، جاران پێی دەگوترا حلپۆنە. (دایاگاورا، بیرت داکام. هیی باباگاورایش. من تۆ خۆوش داوێ، دایاگاورا). ئەو وشەیە ئەمڕۆ بە کار نایەت. ئەمە بودجەیەکی قەبەی دەوێت، تا بتوانرێت کەسانی پسپۆڕ بۆ ئەم تاقیکردنەوەیە بخرێنە گەڕ، ئاخۆ کێ (زۆرترین کتێبی خوێندووەتەوە و زۆرترین کتێبی هەزم کردووە)؟ ماوەیەکی درێژیشی پێویستە. کێ دەڵێت بە ئەنجامێکی ڕوون دەگەن؟ ئەی ڕەفیقانی تەریقەت، ئەو کێشە گەورەیە چییە، خوڵقاوە؟ ئایا لێرەیشدا نێپەتیزم (nepotism) لە بەرچاو دەگیرێت؟ واتە کەسانێک دەخرێنە پێشەوە، کە شایانی ئەو شوێنە نین؟ ئایا هەموو کتێبێک دەگرێتەوە، یان جۆرێکی تایبەت؟ خەڵکی وا هەن ڕۆژانە کتێبی چەند بڵێی سادە دەخوێننەوە. لە هەشتاکاندا باوکی هاوڕێیەکمان کتێبی تەلەفۆنات (telephone book)ی دەخوێندەوە و بە شانازییەوە دەیگوت زۆری لە بەرە. چێژی بێئەندازەی لە خوێندنەوەی ناو و ژمارەکان دەبینی، بە تایبەتی هیی مرۆڤە دەستەڵاتدار و ناسراوەکان. کاتێ لەو بارەیەوە پرسیارمان لێ دەکرد، بە دروستی وەڵامی دەداینەوە. دەتوانم بڵێم تا ڕادەیەک ئەو کتێبەی (هەزم!) کردبوو. لە چیرۆکێکدا ئەم بیرۆکەیەم بە کارم هێناوە. ئایا ئەوەیش دەگرێتەوە؟ ناڵێم؟ کێشەکە زۆر لەوە گەورەترە، ئێمە وا هێناومانەتە بەر چاو. ئایا ئەو نووسەرانەی بە داهێنەریان دەزانێت، (زۆرترین کتێبیان خوێندووەتەوە) و (زۆرترین کتێبیان هەزم کردووە)؟ ئایا خۆی (زۆرترین کتێبی خوێندووەتەوە) و (زۆرترین کتێبی هەزم کردووە)؟ ئەو کتێبانەی خوێنراونەتەوە و هەزم کراون، تەنیا هیی بیرمەندەکانی کوردن، یان هیی دیکەیشیان لەگەڵدایە؟ ئایا کتێبی خۆی و هاوڕێکانی هەزم دەکرێن؟ ئەرێ ئەگەر هەزم بکرێن، مانای وا نییە سادە و ڕووکەشن؟ پرسیارن و هیچی دیکە نا. هیوادارم وەڵامم بداتەوە. ئەو گوتانە نەزیفییان پێ ناگوترێت، بەڵام ئەوانەی من لێیان دەڕژێتەوە. دەسا ئەو ڕەخنەگرە میلـلییە بە دوای ئەو کتێبانەدا دەگەڕێت، کە بە ئاسانی هەرس دەکرێن، بۆیە نووسەرانی خۆی دەدۆزێتەوە. من خەریکە لەوە بێهیوا دەبم خۆی وەڵامم بداتەوە، بەڵام خۆزگە یەکێ لەو نووسەرانەی، کە دڵیان خۆشە وا ئەو ڕەخنەگرە بە داهێنەری داناون، بێتە دەنگ و پێم بڵێت ئەوە داهێنانە. نووسیویەتی: (ئەو خوێنەرەیە کە زۆرترین کتێبی هەزم کردووە و توانیویەتی سوود لە کتێبەکان وەربگرێت و هزر و ڕوانینی نوێی پێ بەخشیوە بۆ ژیانکردن). ئەرێ ئەوە زمانی کوردییە؟ من ئیفلاسم کرد، چونکێ نەمزانی ئەم وشانە ڕیز بکەم؟

لەم چوار ساڵەدا ئەم بەرهەمانەم بڵاو کراونەتەوە:

_ کتێبی (گەڕانەوەیەکی کاتی بۆ دایەلۆگێکی بەردەوام)، کە لە سەرەوە ئاماژەی پێ کرا لە شێوەی نامەدا نووسراوە و ئەو چەمکانەی تێدا لێک دراونەتەوە، کە ئەو فڕێی داون.

_ ڕۆمانی (ئەو هاوڕێیەی منداڵیم ببینمەوە؟)، (یادەوەریی بووکەڵەکان) و (تەرمەوان)یشم هەر لەم چوار ساڵەدا چاپ کردوون. ئەوەی یەکەم نهێنییەکەی وا لە لای (کارا فاتیح)ـە و (شاخەوان سدیق)یش دەیزانێت. چیرۆکی نووسینەکەی بەم شێوەیەیە: چەند ساڵ لەمەوبەر هەر بۆ خۆشی نوکتەیەکم لەبارەی هاوڕێیەکی منداڵیمەوە هەڵبەست، بەڵام هەندێک ڕاستیی پێشان دەدا. بۆ خۆی و چەند هاوڕێیەکی دیکەمم نارد. ئەمجارە بە چاکم زانی سێ چوار هاوڕێی دیکەم بیخوێننەوە، بۆیە گەیشتە لای (کارا فاتیح)یش. دیارە لەبەر ئەوەیە ئەم لە ڕۆمانەکەدا کارەکتەرە. لێی پرسیم، ئاخۆ بڵاو کراوەتەوە؟ منیش بە پێکەنینەوە گوتم تەنیا بە مەبەستی نوکتە نووسراوە. پێی خۆش بوو بڵاو بکرێتەوە، کە من سەرەتا دوودڵیم نواند. گەیشتە لای (شاخەوان سدیق)، تا بڵاوی بکاتەوە. گوتم مادام وایە، کەمێک دەستکاریی دەکەم. کاتێکم زانی گەیشتە بیستهەزار تا سیهەزار وشە و بە کەڵکی گۆڤار نەهات. لەمەوە درێژەم پێ دا و بووە ئەو ڕۆمانەی وا چاپ کراوە. هەردوو ڕۆمانەکەی ترم بەر لەوەی وازهێنانم ڕابگەیەنم، نووسین، بەڵام ئەوانیش پێداچوونەوەیان دەویست. کۆمەڵێک هاوڕێم دەزانن پڕۆژەی نووسینی ئەو ڕۆمانانەم هەبوو. هیی دیکەیشم هەن و هێشتا چاپ نەکراون. ماوەیەکی کورت بەر لەوەی واز بهێنم، لە تەلەفۆن بە (سابیر ڕەشید) و (سەباح ڕەنجدەر)م گوت. (ئارام محەمەد)یش یەکێکە لەو هاوڕێیانەم، کە دەزانن ئەودەمەی وازم هێنا، کۆمەڵێک بەرهەمم هەبوون. ماوەیەکی کورت بەر لەوەی واز بهێنم، گوتاری (پرۆبلەماتیکی من ئەوەی تر)م بۆ تەوەرەیەکی (بڕوا عەلائەدین) نووسی. ئایا (سدیق) لەبارەی ئەم سێ ڕۆمانەوە بۆچوونی هەیە؟ بۆچی پێی وایە پەلەیان تێدا کراوە و ئەوەی نووسیونی، تووشی نەزیفی هاتووە؟ ئایا خوێندوونیەتیەوە؟ (عەباس بۆسکانی) هاوڕێی هاوبەشمانە. لە دەرەوە دەگەڕێتەوە کوردستان و دەچێتە کتێبخانەکەی. داوای لێ دەکات چەند ڕۆمانێکی باشی کوردیی پێ بدات. ئەویش (ئەو هاوڕێیەی منداڵیم ببینمەوە؟) و (یادەوەریی بووکەڵەکان)ی منی لە پاڵ ئەوانەی (بەختیار عەلی) بۆ دادەنێت. (بۆسکانی) لێی دەپرسێت چۆنە کاری وا دەکات، لە کاتێکدا بۆچوونی لەبارەی منەوە بەو شێوەیە نییە؟ (سدیق) دەڵێت ئەوانەی جیاوازن. (بۆسکانی) ئەمەی بە جوان زانیوە لەودا، دەنا بۆی نەدەگێڕامەوە. ئەوەتە دوای چەند مانگێک لەو بۆچوونەی پەشیوان بووەتەوە، چونکێ بینیویەتی نووسەرەکەی خوێنی لە بەر دەڕوات. ئایا پێم ناخۆشە پەشیوان بووەتەوە؟ ئابسلویت نەخێر. ئەگەر دەیەوێت پێشانی بدات ئەو ڕۆمانانە نیشانەی نەزیفیی نووسەرەکەیانن، با بێت و پێشانی بدات!

_ گوتاری لە (ڕەخنەگر کێیە)وە بۆ (ڕەخنە چییە)م بۆ تەوەرەیەکی (ژنەفتن) نووسیوە. لە خۆم ڕادەبینم بڵێم ڕوانینێکی دیکەم لەبارەی چەمکی ڕەخنەوە خستووەتە ڕوو. ئایا (سدیق) لەو بارەیەوە هیچ ڕەخنەیەکی هەیە؟ ئایا پێی وایە بۆچوونەکانم ڕووکەش و سادەن؟ هیوادارم بێتە دەنگ! هەر لێرەدا داوا لە (دلاوەر ڕەحیمی) دەکەم ئەگەر بە نامەی داخراو بێت، یان بە هیی کراوە (ئارام سدیق) بۆ ئەو تەوەرەیە بانگهێشت بکات. ڕاستییەکەی پێم خۆشە گوتارەکەی منی بۆ بنێرێت، بەو مەبەستەی ڕەخنەی لێ بگرێت. ئەوە دەڵێم، لە کاتێکدا بۆچوونی ئەو دەزانم. یەکێ لەو بابەتانەی وەک نوکتە پێم گەیشتوون، پەرەگرافێکە لەبارەی ئەو چەمکە شەڕانگێزەوەیە. با بزانین تا چ ئاستێک سادەی کردووەتەوە و چۆن لەگەڵ قسەی بەرئاگرداندا سازاندوویەتی:

(خاڵێکی دیکەی جێگەی سەرنج ئەوەیە کە نووسەری ڕاستەقینە دۆستی ڕەخنەیە، هەرگیز لە ڕەخنە ناترسێت، بێباکە لەوەی کێ و چۆن ڕەخنەی لێ دەگرێت، بەڵام بەرپرسیارانە مامەڵە لەگەڵ ڕەخنەدا دەکات. ئەوە تەنها نووسەرە ساختەکانن، کە لە ڕەخنە دەترسن و خۆیانی لێ دەدزنەوە و فەرامۆشی دەکەن. هەندێکجاری دیکەش چیکڵدانەیان هێندە بچووک دەبێتەوە ڕێگەی دادگا لە ڕەخنەگران دەگرن، چونکە دەزانن ئەوەی نووسویانە وڕێنە و دەردەدڵ و کۆپیکارییە، نووسینگەلێک نییە لە وجودی نووسەرێکەوە ئەفرێنرابێت. هەرگیز نووسەرە ڕاستەقینەکان ترسیان لە ڕەخنە نییە، چونکە ئەوان دڵنیان لەوەی نووسیویانە).

من دوای خوێندنەوەی ئەم پەرەگرافە، داخم بۆ دایەگەورە و بابەگەورەم هەڵکێشا، کە ڕۆژگارێک نەهاتن ئەم گوتانەی خۆیان بە کەسانێک بڵێن، تا بۆیان بنووسنەوە. ئەوەتە (ئارام سدیق) هەمان ڕێگەی نەگرت و دەرفەتێکی وای لە دەست خۆی نەدا. ئایا نووسەری ئەم وشانە بەرهەمەکانی (هایدیگەر)ی خوێندووەتەوە؟ من تەنیا هێندە لەوانە دەپرسم، کە دڵیان خۆشە ئەم ڕەخنەگرە بە داهێنەری زانیون، ئایا ئەم پەرەگرافەیان نەخوێندووەتەوە، یان خوێندوویانەتەوە، بەڵام هەستیان نەکردووە بەو شێوەیەیە؟ لە هەمووی پێکەنیناویتر، ئەوەیە، کە ئاماژەی بەوە کردووە، گۆیە لە گوتارێکی وەرگرتووە، ناونیشانەکەی (چەند تێزێک سەبارەت بە نووسەری ساختە)یە. مایەی خۆشحاڵیمە، کە من یەکێکم لەو نووسەرە ساختانە. دوور لە گاڵتە، ئایا چ فێرکارێک هەیە، مەبەستیەتی فێرخوازەکانی بە فکری ڕەخنەیی گۆش بکات و ڕازی دەبێت یەکێکیان داڕشتنێکی لەم شێوەیەی بۆ بنووسێت؟ ئایا ئەگەر لە سەرەتاییدا ئەوەمان بۆ مامۆستا (ڕەمزی وەلی عەلی) بنووسیبووایە، لێی وەردەگرتین؟ ئایا ڕاستە ئەو ڕەخنەگرە گوتارێکیشی لەبارەی (ئەدەب و فاشیزم)ـەوە نووسیوە؟ خۆزگە دەستم دەکەوت! لێم بووەتە مەراق و پێم خۆشە ئەو بابەتەی بخوێنمەوە، تا بزانم چۆن لەو چەمکەی ڕوانیوە. ئایا ئامادەیە بۆمی بنێرێت؟

با بیخەینە ئاستی میلـلییەوە و لەوێ لێی بپرسین: ئازیز، تۆ دڵت فرەوانە، بەڵام چۆنە ڕێی کەسێک نادەیت بە ئازادیی خۆی واز بێنێت و بە ئازادیی خۆی بگەڕێتەوە؟ ئەوەت لێ بووەتە کێشەیەکی گەورە؟ دوو گوتارت لەبارەی وازهێنانم و دانەیەکیشت لەبارەی گەڕانەوەکەمەوە نووسیوە؟ ئایا سەیر نییە ئەو کەسە وا بە پێی خۆی هاتووەتە بەر دەستت، تا پێشانی خەڵکی بدەیت، کەچی خۆت دەدزیتەوە؟ ئەرێ تۆ خۆت ڕەخنەت لەوانە نییە، کە خۆیان دەدزنەوە؟ چیت دەوێت؟ من ئامادەم. ئەرێ ئەمە بابەتە بێتە ناو دنیای نووسینەوە؟ ڕەخنەگرێک دوای ئەو هەموو کتێبەی چاپی کردوون، هاتووە ئەم کێشەیەی ورووژاندووە! لە بابەتێکیدا لاوازیی ڕەخنەی کوردیی بۆ چەند خاڵێک گەڕاندووەتەوە، کە یەکێکیان نەبوونی ڕۆشنبیرییەکی فرەوانە. ڕاستییەکەی ئەم خاڵانە هیی خۆی نین، بەڵکوو لە حەفتاکانەوە تا ئەمڕۆ بەردەوام ڕیز کراون، بەڵام هیوادارم خوێنەر بۆ سەرەتای دەرچوونی ڕۆژنامەی (هاوکاری) بگەڕێتەوە. واتە بۆ پەنجاوسێ ساڵ لەمەوبەر، تا ببینێت ئەوانەی ڕەخنەیان لە ئەدەبی ڕوانگە دەگرت، چەند لەم ڕەخنەگرە میلـلییەی ئێستامان جیاوازن. ئەگەر بابەتی لەم شێوەیەیان پێ بگەیشتبووایە، لە لام ڕوونە بڵاویان نەدەکردەوە. من خۆم پێم واتە نووسەرانی ڕوانگەیش بە گشتی لەگەڵ (سدیق)دا بەراورد ناکرێن.

_ گفتوگۆی (ڕۆمان لە تاکدەنگەوە بۆ فرەدەنگ)، کە تێیدا وەڵامی پرسیارەکانی (شاخەوان سدیق)م داوەتەوە. هەر ئەو نووسەرە بە پێویستی زانیوە گفتوگۆیەکی دیکە بکەین، تا ببێتە بەشێک لە نووسینی ئەو نووسەرانەی لەو تەوەرەیەدا بەشدارن، کە گۆڤاری (وانەر) بۆ بەرهەمەکانی منی تایبەت کردووە. گفتوگۆکە لە سێ پرسیار پێک دەهات، بەڵام تەنیا دووانیان بڵاو کرانەوە. سێیەم بڕیارە لەگەڵ وەڵامی کۆمەڵێک نووسەری دیکە و لە شێوەی کتێبدا چاپ بکرێت. نایشارمەوە، کە دەبووایە (شاخەوان سدیق) لە جیاتیی من، ئەو بۆ نووسینی کتێبی (ڕۆمان لە تاکدەنگەوە بۆ فرەدەنگ) هەڵببژێرێت، چونکێ من زیاتر وەک ڕۆماننووس ناسراوم، لە کاتێکدا ئەو ڕەخنەگرە. ئەوەتە ڕەخنەگرانی عەرەب، ئەمازیگ و کۆپتی بۆ نموونە جگە لەوەی کۆمەڵێک کتێبیان لە زمانەکانی دیکەوە وەرگێڕاون، لەبارەی ئەو چەمکانەیشەوە بە قووڵی نووسیویانن. لەم شوێنەدا داوای لێ دەکەم ئەگەر پێی وایە ئەم گفتوگۆیە یەکێکە لەو نیشانانەی دەریدەخەن، من نەزیف بووم، با بێت و بە خوێنەری پێشان بدات. هیوادارم دەست بۆ کارێکی لەم شێوەیە ببات. لێی دەپرسم بۆچوونی لەبارەی ئەم گفتوگۆیەوە چییە؟ ئایا بە وردی چەمکەکانم لێک داونەتەوە؟ ئایا لە فرەدەنگی گەیشتووم؟

_ کتێبی (کوشتنی فیل و پاراستنی دووکانی شووشەوات)م لەبارەی بۆچوونی ئەو خوێنەرانەوەیە، کە بە ناوی خوازراو کۆمێنتیان بۆ گوتارێکی (سۆران ئازاد) نووسیوە و ناوی منیشیان هێناوەتە ناوەوە. هەموو ئەو چەمکانەی فڕێیان دابوون، بەو مێتۆدەی خۆم هەڵمگرتنەوە و بەرەو دایەلۆگ ئاڕاستەم کردن. (بابەتی ئەو ناوە خوازراوانەیش بۆ کاتی گونجاو هەڵدەگرم). ئایا دەتوانێت ڕاشکاوانە پێم بڵێت بۆچوونی لەبارەی ئەم کتێبەوە چییە؟ دەیەوێت لەو بارەیەوە گفتوگۆ بکەین؟ ئێرە بە دەرفەت دەزانم و دەمەوێت لێی بپرسم ئایا تا چەند کاریگەریی پڕۆژەی ڕەهەند بە گشتی و هیی (بەختیار عەلی)ی بەسەرەوەیە؟ ئایا لە ڕێی بەرهەمەکانی ئەو نووسەرەوە گۆڕان بەسەر ئاستی زمان و تێگەیشتنیدا هاتن؟ ئەو ئاڕاستە فەلسەفییانە چی بوون، کە بە هۆی نووسینەکانی ئەوەوە ناسینی و لە کام گوتارەیدا ڕەنگیان دایەوە؟ بۆ نموونە کاتێ لەبارەی چەمکی (زمان)، (نووسین) و (خوێنەر)ـەوە نووسیی، وەک لە سەرەوە ئاماژەمان پێ کردن، بۆچوونەکانی ئەو کۆمەکی کردن؟ ئایا دەبێت خوێنەری (بەختیار عەلی) بەم زمانە بنووسێت؟ دەبێت خۆی بە کێشەی هێندە بچووکەوە خەریک بکات؟ ئەگەر کێشەکە پووچ نییە، دەتوانێت بێتە دەنگ و چەند دێڕێکمان لەم بارەیەوە بۆ بنووسێت؟ ئایا هەر بە ڕاستی خوێنەری ئەوە، وەک بانگەشەی دەکات، یان هەر قسەیە؟ هیوادارم ئەگەر وەڵامی منیش نەداتەوە، خۆی لە بابەتێکی سەربەخۆدا ئەو ئەزموونەی بۆ خوێنەر بخاتە ڕوو، کە ڕەنگە کارێکی باش بێت. خۆزگە هاوڕێکانی پرسیاری لەم شێوەیەی لێ بکەن، یان ڕۆژگارێک ڕۆژنامەنووسان دەست بۆ کارێکی وا ببەن.

_ نووسینی کۆمەڵێک گوتار لەبارەی ڕۆمانەوە، کە ئەمانەن: (ڕۆمان لەنێوان جەماوەر و خوێنەردا)، (پەیامی ڕۆمان و ڕۆمانی پەیام)، (سەرچاوەکانی خوێندنەوەی ڕۆماننووس) و (کورتکردنەوەی ڕۆمان). ئایا دەتوانێت بێت سەرنج و ڕەخنەی خۆی لە بارەیانەوە بنووسێت؟

_ گوتاری (ڕەخنەگری میلـلی و پەزپەزەی چەمکی خوێنەر)م لەبارەی ئەم پەرەگرافەیەوە نووسیوە: {بێگومان پۆلێنکردنی خوێنەر، یەکێکە لە سەختترین پۆلێنەکان، بەو پێیەی خوێنەر بوونەوەرێکە سەختە لە ژێر چەتری چەند پێناسەیەکدا کۆ بکرێنەوە، بەڵام لە ڕووە گشتییەکەیەوە و بە وردبوونەوە لە سیمای دەرەوەیان دەتوانین بۆ سێ شێوە پۆلێنیان بکەین، کە ئەوانیش ئەمانەن: یەکەم ”خوێنەری کاتی”. دووەم ”خوێنەری پچڕ پچڕ” (ڕاگوزەر). سێیەم ”خوێنەری هەمیشەیی”.}.

ئەگەر خوێنەرێکی سەرەتایی، بە مەرجێ هۆشیارییەکەی داگیر نەکرابێت و ئەم پەرەگرافە بخوێنێتەوە، چیی نوێی بەر چاو دەکەوێت، کە پێشتر نەیبیستووە؟ ئایا قاقا لێ نادات؟ مەبەستم قاقای بەرزە. ئەدی ئەگەر ئەو خوێنەرە ئەزموونی چل ساڵ خوێندنەوەی هەبێت؟ من هاتووم ئەو چەمکە فڕێدراوەم هەڵگرتووەتەوە و بۆ فەلسەفە گەڕاومەتەوە، تا لەوێدا ڕەهەندەکانی بدۆزمەوە، بۆیە لە (ئەریستۆ)ـەوە دەستم پێ کردووە، تا گەیشتوومەتە (نیتشە)، (هایدیگەر)، (هۆسێرل)، (ڕۆمان ئینگاردن)، (هانز جۆرج گادامێر)، (ژان پۆول سارتەر)، (مۆریس بلانچۆ)، (مێشێل فۆکۆ)، (ڕۆلان بارت)، (جیل دولووز)، (جاک دێریدا)، (جۆناتان کولەر: Jonathan Culler)، (هانس ڕۆبێرت یاوس: Hans Robert Jauss)، (ڤۆلفگانگ ئایزەر: Wolfgang Iser)، (ئومبێرتۆ ئیکۆ)، (جاک ڕیفاتێر)، (نۆترۆپ فرای: Northrop Frye) و ئەوانەی دیکەیش. بۆچوونی هەموویانم هێناوەتەوە و گفتوگۆم لە بارەیانەوە کردووە، بۆیە شتێکی ئاسایییە، ئەگەر تووشی نەزیفی ببم. چەمکێکی سەختە و ناکرێت بە ئاسانی لێی دەربچیت. گوتارەکەم ماوە و خوێنەر دەتوانێت بۆی بگەڕێتەوە. (سدیق) لەبارەی ئەم گوتارەوە دەنگی نەبووە، کە دەکرا لانی کەم بڵێت تۆ لەوانە نەگەیشتوویت، بەڵکوو منی ڕەخنەگر، کە لە ژیانمدا ئیفلاسم نەکردووە، لێیان تێگەیشتووم، کەچی لەبارەی پەشیوانبوونەوەمەوە قسەی هەیە. دیسان داوای لێ دەکەم چوار دێڕ لەبارەی ئەو چەمکەوە بنووسێت. چەمکی پەشیوانبوونەوە.

_ گوتاری (لە ناوی کارڵ پۆپەرەوە بەرەو فەلسەفەکەی)م لەبارەی گفتوگۆیەکی (ئارام کاکەی فەلاح)ـەوە نووسیوە، کە تێیدا چەند وشەیەکی لەبارەی ئەو فیلۆسۆفەوە گوتوون و نزیکن لەوانەی من چەند ساڵ پێشتر نووسیومن. لە هەمان گفتوگۆدا دەریخستووە لە ئەلفبێی ئەم فیلۆسۆفە نەگەیشتووە، بگرە گومان دەکەم هەر کتێبێکی ئەوی خوێندبێتەوە، بە مەرجێ دەڵێت زۆر لەو فیلۆسۆفەوە فێر بووە. ئەگەر وا نییە، با بێتە دەنگ! هاتووم لە ڕێگەی کتێبەکانی خۆیەوە گوتارێکم نووسیوە و فەلسەفەکەیم شی کردووەتەوە. کارێکی سەخت بوو، بەڵام کۆڵم نەدا. گەیاندمە ئەو ئاستەی خۆم وەک خوێنەرێکی دڵرەقی خۆم پێی ڕازی ببم و مافی بڵاوکردنەوەی پێ بدەم. لە ناوەڕاستی هەشتاکانەوە ئەو فیلۆسۆفەم ناسیوە و لە بارەیەوە خوێندوومەتەوە، کە دواتر گەیشتوومەتە ئەوەی ڕاستەوخۆ دەست بۆ بەرهەمەکانیشی ببەم. لە دیدی (سدیق)دا ئەوەی من نەزیفییە، بەڵام لێی دەپرسم ئەوەی هاوڕێکەی چییە؟ پەرەگرافێکیم پێ گەیشتووە، کە لەبارەی ئەزموونی (ئارام کاکەی فەلاح)ـەوە نووسیویەتی، بە هەموو مانایەک سەمەرەیە. ئەگەر داوای بکەن، بۆیان دەهێنم و بۆچوونمی لە بارەوە دەڵێم. لە (سدیق) دەپرسم بۆچی ئەم گوتارەی من نیشانەی نەزیفییە؟ تکایە لانی کەم با بە هاوڕێ نزیکەکانی بڵێت!

_ گوتاری (کات وەک پرسیارێکی شەڕانگێز لە ئەزموونی مندا)م بۆ گۆڤاری (گێڕانەوەناسی) نووسیوە، کە پێیان خۆش بوو ئەو کارەیان بۆ بکەم. وەک دەردەکەوێت باس لە چەمکی (کات)ـە. لە فەلسەفەی گریکەوە تا (ئۆگستین)، (ئیمانوێل کانت: Immanuel Kant)، (هێنری بێرگسۆن)، (گاستۆن باشولار)، (نیتشە)، (هایدیگەر)، (جیرار جینێت) و هیی دیکە دەگرێتە خۆی. هەوڵم داوە ڕوانینی خۆم لەم ڕووەوە بخەمە ڕوو. مەبەستم بووە بڵێم چۆن لە بەرهەمەکانمدا ڕەنگی داوەتەوە. ئایا (سدیق) لەو بارەیەوە هیچ قسەیەکی جیاوازی هەیە؟ ئەرێ لە بەرهەمەکانیدا شتێکی لەبارەی (کات)ـەوە نووسیوە؟ لە کاتێکدا بۆ ڕەخنەگرێک، بە کە بانگەشەی ئەوە دەکات (هایدیگەر)ی ناسیوە، گرنگە بزانێت ڕەهەندەکانی ئەو چەمکە چین. هیوادارم ئەگەر نووسیویەتی، پێشانی خوێنەرانی بدات.

_ گفتوگۆی (چۆن بۆ ڕزگاری دەگەرێـمەوە؟)، کە هاوڕێی منداڵیم د. شوان سلێمان لەگەڵیدا کردووم و لەبارەی ئامادەییی ڕزگارییەوەیە، دروستتر باس لە ڕاپەڕینی فێرخوازانی ئەم فێرگەیە دەکات لە دژی بەعس. ئەگەر لەو بارەیەوە (سدیق) هەر ڕەخنەیەکی هەیە، هیوادارم نەیشارێتەوە.

_ د. هاوژین سڵیوە لەبارەی ئەدەبی مێردمنداڵانەوە گفتوگۆیەکی لەگەڵدا کردووم.

(سدیق) هەڵەیەکی دیکەی لۆجیکی دەکات، کە بە (Argument from analogy fallacy) ناسراوە، کاتێ لە ڕێی ڕۆمانی (بەڕێز گۆین)ی (باریکۆ)ـەوە دەیەوێت گەڕانەوەکەی من بکاتە نەنگییەکی کۆمەڵایەتی. هەروەها هاوکات هەڵەیەکی دیکەی لۆجیکییە، کە (Association fallacy)ی پێ دەگوترێت. واتە پێکبەستنەوەی شتێک بە شتێکی ترەوە، تەنیا لەبەر ئەوەی یەک دوو خەسڵەتی هاوبەشیان هەن. بۆ نموونە لە شاری (پ)دا نەخۆشیی کۆلێرا بڵاو دەبێتەوە، کەواتە هەمان شت لە شاری (ڤ)یشدا ڕوو دەدات. بۆچی؟ چونکە هەردووکیان شارن. لە هەردووکیاندا خانووبەرە و ڕێگەوبان هەن. دەی، بەڵام لە هەزاران خەسڵەتی دیکەدا جیاوازن. بە چاوپۆشین لەوەی چۆن لەو ڕۆمانە گەیشتووە، دەپرسم بۆچی دەبێت شێوازی ژیانی کارەکتەری ڕۆمانێک بکرێتە سەنتراڵ، تا ئەوانەی دیکە چاوی لێ بکەن؟ ژیان خەسڵەتی ئیندیڤیدواڵییانەی هەیە، بەو مانایەی هەر تاکێکی سەربەخۆ لەسەر شێوازی خۆی دایدەمەزرێنێت. ژیانی من تەنیا ئەزموونی تاکانەی خۆمە و بۆ کەسانی دی دەست نادات. دڵنیام هاوڕێکانم لە بیریانە، کە بەردەوام گوتوومە ئەوەی من خۆم لە ژیانمدا دەیکەم، بەسەر کەسی دیکەیدا ناسەپێنم، چونکێ تایبەتە بە خۆم.

ئەم بەراوردکارییە وەک گوترا هەڵەیەکی لۆجیکییە و وێنەی ئەوانەی دیکە تێی کەوتووە، دەنا من و ئەو کارەکتەرە دوو کەسی جیاوازین. هیوادارم بۆ کتێبی (ڕۆمان لە تاکدەنگەوە بۆ فرەدەنگ) بگەڕێتەوە، تا بزانێت لەوێدا چۆن لە ڕێگەی کۆمەڵێک فیلۆسۆف و ڕەخنەدۆزەوە باس لە جیاوازی کراوە؟ چۆن ڕەخنە لە شوناس گیراوە و پێ لەسەر فرەدەنگی داگیراوە؟ چی لەبارەی لەچاوکردنەوە (Imitation) و نوێنەرایەتی (Representation)یەوە گوتراوە؟ ئایا ئامادەیە لەم بارەیەوە گفتوگۆیەکی تایبەت بکەین؟ واتە تەنیا لەبارەی ئەم ڕۆمانە و ئەو بەراوردکارییەی کردوویەتی؟ ئایا ئامادەیە؟ من لێرەدا هەر هێندە دەپرسم ئایا ئەگەر یەکێ ڕۆمانەکانی (باریکۆ)ی خوێندبێتەوە، بەم زمانە دەنووسێت؟ بەو شێوەیە لەبارەی ئەو چەمکانەوە دەدوێت؟ وازهێنان و گەڕانەوەی لە لا دەبێتە کێشە؟

نووسیویەتی: { کاتێ ئەم ڕۆمانەم دەخوێندەوە هەستم بە لێچوونێک دەکرد لەنێوان چیرۆکی نووسەرە کوردەکەی پەشیمانبوویەوە لە نووسین و لێشاوێک کتێبی بڵاوکردەوە لەگەڵ چیرۆکی گاسپەر گۆین، کە دوای خۆی (وەک لە ڕۆمانەکەدا هاتووە) تەنها ڕۆمانێک بڵاو دەکاتەوە و ئیدی بۆ هەمیشەیی ون دەبێت}.

ئەگەر هەردووکمان لە یەک دەچین، تۆ کێشەت چییە؟ ڕاستییەکەی من لێرەدا جیاوازی دەبینم، نەوەک لێکچوون، کە بەوەدا خۆمم، لە هەر کەسێکی دیکە جیاوازم. من گەڕاومەتەوە، بەڵام ئەو نا. دیارە نەیزانیوە بە کوردی دایبڕێژێتەوە، دەنا خۆیشی مەبەستی جیاوازییە، نەوەک لێکچوون. ئەو ڕەخنەگرە میلـلییە پێشتر بڕیاری داوە لەبارەی ئەوەی منەوە بڵێت چی، کە ئەمەیش هەڵەیەکی دیکەی لۆجیکییە و بە (confirmation bias) ناسراوە. واتە لە بنەڕەتەوە ویستوویەتی لایەنگریی خۆی بۆ شتێک پێشان بدات و دژی شتێکی دیکە بوەستێتەوە. لەو ڕۆژەوە، کە گوتی: (ئەوە چوار ساڵە کتێبت چاپ نەکردووە و بەپێی ئاگاداریی خۆیشم نییتە)، دژایەتیی خۆی ڕاگەیاند. سەرنج بدەن! منی هاتووەتەوە بەر چاو، نەوەک یەکێک لە بەرهەمەکانم. واتە کێشەی لەگەڵ کەسێتیمدا هەیە. دەکرێت خوێنەرێکی سەربەخۆ ئەگەر بە چاوێکی بێلایەنانە لە وازهێنان و گەڕانەوەی من بڕوانێت، بڵێت: لە پێناوی ژیاندا وازی لە دنیای نووسین هێنا، لە کاتێکدا پڕە لەو شتانەی مرۆڤ تەفرە دەدەن، بەڵام بە کتێبی (گەڕانەوەیەکی کاتی بۆ دایەلۆگێکی بەردەوام) گەڕایەوە، بۆ ئەوە نا خۆی بە دەستەوە بدات، بەڵکوو بەو مەبەستەی بە هێزێکی گەورەترەوە شەڕ لە دژی فکری میلـلیدا بکات، بەوەی فکری میلـلی مەڵبەندی کۆبوونەوەی سەرجەم دەستەڵاتەکانە. لەو بارەیەوە نووسیویەتی و پێی وایە ژیان و دنیا دوو ئاستی تەواو جیاوازن. وازهێنان و گەڕانەوەی ئەو نووسەرە، نیشانەی ئەوەیە کەسێکی سەربەخۆیە و هیچ سەرچاوەیەک هەڵیناسووڕێنێت.

بەپێی تێگەیشتنی (سدیق)، کە هەمان تێگەیشتنی جەماوەرە، وێنەیەکی ئایدیاڵی گشتی هەیە و دەبێت چاوی لێ بکرێت، کە ئەو تێگەیشتنە لەسەر ئاستی فەلسەفیدا ڕەخنەی توندی لێ گیراوە. هێندەیش نییە لەبارەی فاشیزمەوە گوتارێکی نووسیوە، لە کاتێکدا ناوەرۆکی فاشیزم زەقکردنەوەی ئەو وێنە ئایدیاڵەیە، تا هەموو ئەوانەی دیکە لە دەوریدا کۆ ببنەوە. دیارە نەیزانیوە بەشێک لەو فیلۆسۆفانەی ساڵەهایە ناویان ڕیز دەکات، چۆن لە دژی ئەو تێگەیشتنەدا وەستاونەتەوە. بەم شێوەیە (لەچاوکردنەوە)، یان (لاساییکردنەوە) یەکێکە لەو چەمکانەی وەک بەشێک لە دۆخی مۆدێرنیتی دراوەتە بەر ڕەخنەی فیلۆسۆفانی فەلسەفەی جیاوازییەوە. ئایا هەموو شتەکان وەک یەک وان؟ ئایا تێکڕای بڕیاردان و پەشیوانییەکان هاوشێوەن؟ ئەمە هەڵەیەکی دیکەی لۆجیکییە و بە هەڵەی جینی (genetic fallacy) ناسراوە. واتە کەسانێکی دیوە بڕیاریان داوە واز لە شتێک بێنن و دوایی بۆی گەڕاونەتەوە، کە ئەوە دەکاتە پێوەر و هیی هەمووانی پێ دەخوێنێتەوە. لە فکری فەلسەفیدا مانای شتەکان جیاوازن. ئایا هەر بۆ نموونە وازهێنان لە نووسین و پەشیوانبوونەوەی، جیاواز نییە لەوەی واز لە سووتاندنی دارستان بێنیت و دوایی بۆی بگەڕێیتەوە؟ ئەگەرچی من ئەوەی خۆم بە پەشیوانبوونەوە دانانێم. وەک گوتم هیچ سەرچاوەیەکم لە بەرچاو نەگرتووە و بەپێی هیچ شوناسێک بیر ناکەمەوە، بەڵکوو ڕەخنە لەمانە دەگرم. من شوناسێکی چەسپاوم نییە. توانای ئەوەم هەیە لە پێوەندیدا بتوێمەوە، وەک چۆن هاوکات هێزی ئەوەم هەیە لە ناو نەچم. بەڵێ، لە یەک کاتدا خاوەنی ئەو دوو هێزەم: هێزی توانەوە و هێزی مانەوە.

لە کتێبی (ڕۆمان لە تاکدەنگەوە بۆ فرەدەنگ)دا نووسیومە:

{ڕەخنەدۆزانی وەک (فۆکۆ) و (دولووز) ڕەخنە لە هەموو ئەو چەمک و سەرچاوانە دەگرن، کە دەیانەوێت شوناسی مرۆڤ پێک بهێنن، کە شوناسێکی چەسپاوە، هاوکات پێ لەسەر ئەوە دادەگرن، کە مرۆڤ بەردەوام شوناسی خۆی دروست دەکات و ئەو شوناسەی بە بەردەوامییەوە بەستراوەتەوە، نەوەک بە سەرچاوە و چەمکەکانەوە، بۆیە هەموو پابەندی و لەچاوکردنەوەیەک دەدەنە دواوە. پابەندبوون بە چەمک و سەرچاوەکان واتە نەبوونی جیاوازی، بەوەی ئەوانە چەسپاون. بە مانایەکی تر، هەر کاتێ لە ڕێی چەمک و سەرچاوەوە بیر دەکەینەوە، ئێمە پابەندی شوناسی نەگۆڕین و هەر ئەو شوناسە وەک خۆی بەرهەم دەهێنینەوە. (فۆکۆ) مێژوو بە هێڵێکی ڕێک نابینێت، بەڵکوو پێی وایە بریتییە لە پچڕان و جیاوازی. بە مانایەکی دی، مێژوو جێگیر و پێکبەستراو نییە، وەک ئەوەی پێشتر (مارکس) بەسەر قۆناغەکان دابەشی کردووە، بۆیە لە بەرهەمەکانیدا، بە تایبەتی لە (ئارکیۆلۆجیای زانین)دا وێناندن، یان نوێنەرایەتی (Representation) دەداتە دواوە، چونکە ئەوەیان هەموو جیاوازی و لەیەکنەچوونێک بە لاوە دەنێت. لەم نێوەدا چەمکی (عەقڵ) زەق دەکرێتەوە و چەمکی (شێتی) دەشاردرێتەوە، کە (فۆکۆ) لە ڕێی ئەوەی دوایییانەوە مێژوو دەخوێنێتەوە و ئەو جیاوازییانە دەدۆزێتەوە، کە لەو دابەشکارییەدا گوم بوون. (دولووز) بە هەمان شێوە لە دژی هەموو لەیەکچوون و وەکیەکییەکدا وەستایەوە. بەم شێوەیە ئەویش ڕەخنە لە وێناندن دەگرێت. لە کتێبی (جیاوازی و دووبارە)دا پێی وایە فەلسەفە جگە لە خۆی شتێکی تر دەرنابڕێت، بەو مانایەی باوەڕی بە گەڕانەوە نییە بۆ سەرچاوە و سەرەتای شتەکان، وەک چۆن دژی هەر کۆتایییەکیشە، بۆیە وا لە مێژوو دەڕوانێت، کە ڕایزۆمە (Rhizome)ـە، نەوەک درەخت، بەو مانایەی مێژوو بریتی نییە لە سەردەمەکان، بەڵکوو بریتییە لە کێشەکان. (ڕایزۆم، یان ڕایزەم، یانیش ڕیزوم، ڕووەکێکە لەسەر زەویدا دەردەکەوێت و ڕەگی نییە). واتە شتەکان جیاوازن، بەڵام لە یەک سەرچاوەوە هاتوون، کە ئەو جیاوازییانە لە پێناوی ژیاندان، وەک ئەو تیمساحەی شەویلگەکانی دەکاتەوە، تا باڵندە گۆشتی ژێر ددانەکانی هەڵبکۆڵن و بیخۆن. لە هەر گۆڕانێکدا ئەو شتە جیاواز و تاکانەیە خۆی دەنوێنێت، کە ئەگەرچی لەوەی ترەوە هاتووە، بەڵام جیاوازە. جیاوازی واتە ڕزگاربوون لە شوناسی ساختە. بەرهەمهێنانەوەی ئەو ئایدیایە بە شێوەی دیکە، بۆیە دەڵێت ئەرکی ژیان ئەوەیە وا لەو دووبارانە بکات لە ئاسمان (سپەیس)ێکدا بژین، کە جیاوازییەکان تێیدا بڵاو بوونەتەوە. جیاوازی هێز بە دووبارە و دووبارەیش هێز بە جیاوازی دەدات. فکر هەر خۆی جیاوازی دروست دەکات، بۆیە ئەو جیاوازییە دوورە لە ڕەهایی. (دولووز) (فەلسەفەی جیاوازی)ی خۆی لەسەر فەلسەفەی (نیتشە)، (بێرگسۆن)، (هیوم) و (سپینۆزا) دادەمەزرێنێت. پێچەوانەی (هیگڵ) ناڵێت جیاوازی نەگەتیڤە، بەڵکوو وەک گوترا لە دووبارەکردنەوەیشدا جیاوازی دەبینێت. پێی وایە جیاوازی نە ناسنامەی هەیە و نە یاسا، چونکە یاسا وا دەکات دووبارەکردنەوە ببێتە مەحاڵ. ئەوانەی ملکەچی یاسای گشتین، لە دووبارەکردنەوەدا دەستەوستانن، بەوەی توانای گۆڕانیان لە خۆیاندا نەهێشتووە. هەر دووبارەکردنەوەیەک دەمانخاتە بەردەم واقیعێکی قووڵتر و هونەریتر، بۆیە بەردەوام پێ لەسەر فکرێکی کۆچەرییانە دادەگرێت، فکرێک لە هیچ شوێنێکدا ئۆقرە ناگرێت و نامێنێتەوە. بەم شێوەیە دووبارەکردنەوە وا دەکات کات بە هێڵێكی ڕاستدا نەڕوات و لە ڕەهەندێک زیاتر بە خۆیەوە بگرێت، بەڵکوو ببێتە مەڵبەندی جیاوازی و لەیەکنەچووەکان. سەیر نییە هێندە بە چەمکی (گەڕانەوەی هەمیشەیی: Eternal Return) سەرسامە، کە ئەوەیان پێی وایە سەرجەم گەردوون بە گیانلەبەر و بێگیانەوە دوای مردن و لەناوچوونیان، زیندوو دەبنەوە و دەگەڕێنەوە، بەڵام ئەو پرۆسێسە وەستانی نییە، بەڵکوو بەردەوامی وەردەگرێت، کە دەبێتە هۆی پێکگەیشتنی ڕابردوو و ئاییندە لە (ئێستا)دا. ئەو بیرۆکەیە بە چەمکی (شادی)یەوە دەبەستێتەوە، بەوەی شادی نایەوێت کۆتاییی بێت، بەڵکوو پێی خۆشە ببێتە ئەبەدی، کە هەموو ئازارەکانیش هەر شادین. بایەخی (نیتشە) بە جەستە و بە هونەری سەمای ئەو جەستەیە، کردنەوەی دەنگەکانی ئەو جەستەیەیە وەک لە زمانی (زەردەشت)ـەوە دەریدەبڕێت: (جەستە بریتییە لە کۆمەڵێک ئامێری هاوبەشی عەقڵ. بۆ ئەوەی باوەڕی پێ بهێنم، پێویستە سەماکەر بێت)}.

کێ هەیە نەتوانێت ڕۆمانێک کورت بکاتەوە و بڵێت باس لە چی دەکات؟ هەندێک شتی وای لەبارەی ئەو ڕۆماننووسە و ڕۆمانەکەیەوە نووسیون، کە لە دەست هەر کەسێکی تریش دێت. با ئەم پەرەگرافە بە نموونە بێنینەوە: { تایبەتمەندییەکی دیکەی ڕۆمانەکانی ئەم نووسەرە (هەڵبەت ئەوانەی من بینیومە) هەر یەکەیان چیرۆکی کاراکتەرەکانی لە وڵات و سەرزەمنێکی جیاوازدا ڕوو دەدات. ئەم رۆمانە (بەڕێز گۆین) چیرۆکەکەی لە بەریتانیا ڕوودەدات. تایبەتمەندییەکی دیکەی ڕۆمانەکانی ئەم نووسەرە ئەوەیە خوێنەر بەرەو گەشت دەبەن و جوڵەی بەردەوام لەنێو چیرۆکەکەدا هەیە بەجۆرێک خوێنەر ئالودەی ئەوە دەکات کە واز لە خوێندنەوەی ڕۆمانەکە نەهێنێت تا دەگاتە خاڵی کۆتایی}.

ئەرێ ئەگەر بۆ ڕۆژنامە و گۆڤارەکانی خۆمان بگەڕێینەوە، ئەوانەی لە سەرەتای حەفتاکانەوە دەرچوون، دەیان ڕستەی وەک ئەمانەمان بەر چاو ناکەون؟ هێندە گوتراوە فڵان چیرۆک، یان فڵان ڕۆمان گەشتی بە خوێنەر کردووە، سواوەتەوە. ئایا چیرۆک و ڕۆمانەکانی من لە ناوەڕاستی هەشتاکانەوە تا ئەمڕۆ شاری جۆراوجۆر و وڵاتانی جیاوازجیاواز لە خۆیان ناگرن؟ ئایا کارەکتەرەکان هیی نەتەوە و کولتووری جیاواز نین، تەنانەت دایەلۆگەکان بە چەند زمانێک نەنووسراون؟ با خوێنەر هەر بۆ نموونە سەرنج لە (تەرمەوان)م بدات، کە نوێترین ڕۆمانی چاپکراومە، تا بزانێت چەند زمان و کولتووری جیاواز هەن! بۆچی پێی وایە بەرهەمی من گەشت بە خوێنەر ناکات؟ پێناسەی گەشت چییە؟ ئایا مەرجە سەرجەم گەشتەکان وەک یەک و گەشتیارەکان هەمان ڕوانینیان هەبێت؟

ئایا من وازم هێناوە و گەڕاومەتەوە؟ ڕاستییەکەی وازم هێنابێت، یان گەڕابێتمەوە، هیچ لەوە ناگۆڕێت، کە خۆمم. من وەک (هایدیگەر) پێی وایە تەنیام، بەڵام گۆشەگیر نیم. ئەو (سدیق)ـەی زووزوو ناوی ئەم فیلۆسۆفە دێنێت، دەبووایە لەوە بگات، بەڵام ئایا خوێندوویەتیەوە؟ لەم ڕووەوە بۆ بەشێکی ئەو پێشەکییە دەگەڕێمەوە، کە بۆ کتێبی (هەولێر و هەولێری لە کۆنکریتبەندییەوە بۆ هەڵوەشاندنەوە)م نووسیوە، تا پێشانی بدەم ئەوەی ئەو ڕەخنەگرە میلـلییە لە ڕوانگەی میلـلییەوە لێی دەڕوانێت، لای (هایدیگەر) تەواو جیاوازە:

{(هایدیگەر) لە سێپتێمبەری (1933)دا تێکستێک لە ژێر ناونیشانی (تەنیا دارستانی ڕەش ئیلهامم پێ دەبەخشێت)دا دەنووسێت، کە بە زمانێکی شیعری باس لەوە دەکات چۆن کاتێ زانکۆی بەرلین ویستوویانە بیکەنە پرۆفیسۆری کورسی (Chair Professor)، ڕەتی کردووەتەوە، لە کاتێکدا ڕاگری زانکۆی فرایبۆرگ بووە. لە زمانی ئینگلیزیدا ناونیشانەکەی بەم شێوەیەیە: (بۆچی لە گونددا دەمێنمەوە؟ Why Do I Stay in the Provinces?). وشەکە لە ئینگلیزیدا بە کۆ هاتووە، بەڵام لە کوردیدا دەبێتە تاک. لە ئیمپراتۆریای کۆنی ڕۆمانیدا بە ناوچەکانی دەرەوەی پێتەخت گوتراوە. تێکستەکە بەشێکە لە ژیاننامەی ئەو فیلۆسۆفە، کە لە (دارستانی ڕەش)، لە قەراغی شاری تۆتناوبێرگدا کووخێکی هەیە و ژیانی تێدا بە سەر دەبات، ئەو کووخەی بەشێکی زۆری کتێبی (بوون و کات)ی تێدا نووسیوە. بەکورتی لە کووخەکە و ئەو پلە باڵایەی زانکۆدا، یەکەمیانی هەڵبژاردووە، بە مەرجێ ئەگەر بچووایەتە بەرلین، ناوبانگی گەورەی پەیدا دەکرد، بەوەی کەناڵەکانی ڕاگەیاندن ڕووناکایییان دەخستە سەر و لە بارەیانەوە دەنووسی. دەڵێت شارییەکان سەریان لەو گۆشەگیرییەی سووڕ دەمێنێت، کە چۆن لەو شاخە و لەنێو جووتیاراندا ژیان بە سەر دەبات، بەڵام پێی وایە (ئەوە گۆشەگیری نییە، بەڵکوو تەنیایییە. دەکرێت مرۆڤ لە شاری گەورە زیاتر لە هەر شوێنێکی دیکەدا خۆی گۆشەگیر ببینێت، بەڵام هەرگیز نەتوانێت تەنیا ببێت. بەو شێوەیە تەنیایی دەستەڵاتێکی تەواو جیاوازی هەیە، کە نەهێڵێت گۆشەگیر ببین).

وەک دەبینین (هایدیگەر) هەردوو چەمکی (گۆشەگیری) و (تەنیایی) لە یەک جودا دەکاتەوە، کە لە دووەمیاندا (ویست)ت ئامادەیە، بگرە نەک بە قەرەباڵغی فریو ناخۆیت، بەڵکوو بەرگری دەکەیت نەبیتە بەشێک لێی. واتە قەرەباڵغی ڕێی لێ نەگرتوویت تێکەڵی ببیت، لە کاتێکدا هەوڵی زۆر دەدات بتکاتە بەشێکی جودانەکراوەی خۆی. (هایدیگەر) لەو تێکستەیدا پێ لەسەر ئەوە دادەگرێت، کە زمانی ئەو دەشتەکییانە نەشێواوە و یادەوەرییان بەهێزە، بە ڕادەیەک پێی وایە نرخی ئەو گوتە و یادەوەرییانەیان لە ڕێپۆرتاجێک بەرزترە، هەتا ئەگەر ئەو ڕێپۆرتاجە لە ڕۆژنامەیەکی ناسراوی گێتیدا بڵاو کرابێتەوە.

لە شوێنێکی تێکستەکەدا ئەم پارچەیە دەخوێنینەوە: (لە شەوی زستاندا باهۆزی بەفر لە دەوروبەری ماڵدا هەڵدەکات. ئینجا کاتی دەستپێکردنی فەلسەفەیە). ئەمە بە پرسیار و بیرکردنەوەوە دەبەستێتەوە. دەنووسێت: (داڕشتنی هەر بیرۆکەیەک ناکرێت سەخت و تیژ نەبێت. ئەو هەوڵەی هێزی وشە دەیخوازێت، لە خۆڕاگریی درەختی سنەوبەر دەچێت لە بەرانبەر ڕەشەبادا). لەم داڕشتنەدا سێبەری فەلسەفەکەی بە ڕوونی دەبینین. فیکری ئەو لەسەر ژیان و نیهل (عەدەم) دامەزراوە، بەڵام دڵەڕاوکێ و نامۆییش دەکەونە ناوەڕاستی هەردووکیانەوە. لەو نێوەدا دڵەڕاوکێی وجوودی (Existential Anxiety) سەر هەڵدەدات، کە لە ڕێگەیەوە تاک دەیەوێت مانای مەرگ بدۆزێتەوە. بەوەدا هیچ مانایەک جێگیر و تەواو نییە، بۆیە ئەو نیگەرانییە بەردەوامە. ئەوە ناهێڵێت مرۆڤ بوونێکی ڕاستەقینەی هەبێت. لە هەموو شوێنێکە و لە هیچ شوێنێکیش نییە. ئایا ڕووداوەکانی دەرەوە چەند گەورە بن، دەتوانن شتێک لەو نیگەرانی و دڵەڕاوکێیەی کەم بکەنەوە؟ ئایا دەتوانن بۆ قەرەباڵغیی ڕایبکێشن و دڵنەواییی بدەنەوە؟}.

بەوەدا (سدیق) زووزوو ناوی (هایدیگەر) دێنێت، ئەوە دەمەوێت هەر بە پشتبەستن بەو فیلۆسۆفە یارمەتیی بدەم، تا بەسەر کێشەی بڕیاری وازهێنانمدا زاڵ ببێت، چونکێ وەک دەبینین پێوەی دەتلێتەوە. لە پێشەوە گوترا هەردوو بڕیارەکە، وازهێنان و گەڕانەوە لە منەوە هاتوون. ئەگەر بۆ خۆم کێشە نەبێت، ئایا چ پێویست دەکات ئەو هەموو ساڵە و تا ئەو ڕادەیە بیرکردنەوەی ئەو هەراسان بکات؟ ئەو فیلۆسۆفە لە پەرەگرافی ژمارە (٣٣٦)ی کتێبی (بوون و کات)دا چەمکی (کاتێتیی تێگەیشتن: Temporality of understanding) بۆ تێگەیشتن لە لایەنێکی گرنگی بوونی دازاین بە کار دەهێنێت، کە پێوەندیی بە بڕیاردانەوە هەیە. (دازاین) بە تێگەیشتنەوە دەژی و تێگەیشتنەکانیشی دەبن بە سەرچاوەی بڕیاردان، بەڵام مادام تێگەیشتنەکان لە کاتەوە دێن، ئەوە لەناو کاتیشدا دەگۆڕێن. لەو ڕووەوە تێگەیشتن لەژێر گوشاری کاتدا گۆڕانی بەسەردا دێت، کە ئەوە خەسڵەتێکی ئۆنتۆلۆجیی بوونی دازاینە.

مەبەستی لە (کاتێتی) ئەوەیە، ئێمە لەگەڵ کاتدا یەکمان گرتووە، بگرە بووەتە هەستمان و بە شێوەی ڕەسەن و هۆشیار تێیدا دەژین. بەم شێوەیە هیچ ساتێک ئەزەلی نییە و نامێنێتەوە، مادام تێکڕایان لە گۆڕاندان. ناکرێت کات لە گۆڕاندا بێت و ئێمە وەک خۆمان بمێنینەوە، چونکێ وەک دەڵێت یەکمان گرتووە. تێگەیشتن و بڕیاردانمان پێوەندییان بەو گۆڕانکارییەوە هەیە. ئایا من بەپێی ئەو تێگەیشتنە بۆ هەمان خاڵ، یان بۆ هەمان شوێن گەڕاومەتەوە؟ هەر لە دیدی (هایدیگەر)دا (شوێن)یش ڕەهەندێکە لە ڕەهەندەکانی (دازاین)، کە تێیدا (کات) بەردەوامی و دووبارەکردنەوەی هەمیشەییی خۆی درێژە پێ دەدات. واتە ئەویش لە گۆڕاندایە. کەواتە گەڕانەوەی من بەپێی ئەو تێگەیشتنە جیاوازە لەوەی سەرچاوەی زانراوی میلـلی پێمانی دەڵێت، ئەو سەرچاوەیەی (سدیق) لێیەوە دەڕوانێت و حوکم دەردەکات. لێی دەپرسم ئایا ئەوە بۆچوونی (هایدیگەر) نییە؟ ئایا بە دروستی لێی تێگەیشتووم؟ دەتوانێت لانی کەم پەرەگرافێک لەو بارەیەوە بنووسێت؟

من وەک خوێنەرێک کاتێ بابەتێک دەخوێنمەوە، لە خۆم دەپرسم چیی نوێم پێ دەڵێت؟ (سدیق) لەم گوتارەیدا گوتوویەتی کەسانێک هەن بڕیار دەدەن و لێی پەشیوان دەبنەوە. ئایا ئەوە شتێکی نوێیە؟ من یەکێکم لەوانە. ئەوە چ خوێنەرێکە پێویستی بەم ئەنجامە هەیە؟

(سدیق) ئەوە چەند ساڵە ناوی کۆمەڵێک لەو فیلۆسۆفانە ڕیز دەکات، کە هەندێکیان ڕەخنەی گەورەیان لە پرینسیپی (هۆکار: Causality) گرتووە، کەچی نەک هەر هاتووە لە ڕێی هۆکارەوە وازهێنانی من دەبینێت، بەڵکو تەنیا یەک دانە دەدۆزێتەوە، کە ئەویش مایەپووچییە. واتە هیچم نەماوە بۆ گوتن. (نیتشە) لەم ڕووەوە ڕەخنەی توند لە (سۆکرات) و (پلاتۆن) دەگرێت، بە تایبەتی لە کتێبی (ئاوابوونی بتەکان)دا، کە خۆیان بەو چەمکەوە خەریک کردووە و بوونەتە نوێنەری داخراوی، لە کاتێکدا فەلسەفەی پێشیان لە ڕێگەی تراجیدیاوە کرانەوەییی خۆی ڕاگەیاندووە. پێی وایە (سۆکرات)ی قەشمەری کاریکاتۆری هاوکێشەیەکی گەمژانەی لەنێوان عەقڵ، چاکە و ئاسوودەییدا پێک هێناوە، کە ئەو هاوکێشەیە پێچەوانەی سەرجەم غەریزەکانی گریکی کۆنە. ئەگەر (سۆکرات) بە دوای (هۆکار)دا دەگەڕێت، ئەوە ئەوان، ئەوانی خانەدان ڕقیان لەوە دەبووەوە بە دوای (هۆکار)ی هەڵسوکەوتیاندا بگەڕێن و عەقڵ بکەنە پێوەری چاکە و ئاسوودەیی. دۆگمایەتیی (سۆکرات) لەوەدا دەبینێت، کە دەستی بەو گۆشەنیگایەوە گرتووە، پێی وایە یەک شێوازی ژیان هەیە، ئەویش ئەوەیە عەقڵ پاڵپشتیەتی.

هیوادارم خوێنەر بۆ کتێبی (ڕۆمان لە تاکدەنگەوە بۆ فرەدەنگ) بگەڕێتەوە، کە لەو بارەیەوە هەوڵم داوە بە وردی بنووسم. ئەمەیش پەرەگرافێکی دیکەیە:

{ڕۆمانی باو بایەخ بە پرینسیپی هۆکار دەدات وەک (تۆدۆرۆڤ) لە کتێبی (شیعریەت)دا دەڵێت ئەمەیش پێوەندیی پتەوی بە کاتەوە هەیە، بە ڕادەیەک تێکەڵییەک لەنێوانیاندا دێتە کایەوە. واتە ئەو هۆکارە وا دەکات ڕووداو بەپێی کاتی دەرەکی بچێتە بێشەوە و گرێچنی باو لە بەرچاو بگرێت، بەڵام بە دیوەکەی دیکەدا ناهۆکاری (Non-causal) ئەو هێڵە ڕاستە تێک دەشکێنێت، کە مانای وایە زنجیرەیی گوێی پێ نادرێت. واتە لە یەکەمیاندا داخران هەیە و لە دووەمیاندا کرانەوە، کە ئەوەیان پرۆسێسی گەڕانە لەناو خوددا. هەر ئەمەیش زمانێکی چڕ دەسەپێنێت، بەوەی لە ئاستی زانراوەوە دەچێتە ئاستی نەزانراوەوە. شێوازی شەپۆلی هۆش وای کرد کات بەو شێوە زنجیرەیییە نەبێت، بەڵکوو پارچەپارچە بکرێت، کە هەر پارچەیەک شێوازی سەربەخۆی هەبێت. ئەو تێگەیشتنەیش فەلسەفە بە درێژاییی مێژووی خۆی خەریکی بوو. بۆ نموونە هەوڵەکانی (نیتشە)، (بێرگسۆن) و (هایدیگەر) لەم ڕووەوە کۆمەکی گەورەیان بە ڕۆمانی فرەدەنگ کرد. ڕەخنەی (ڤالتەر بینیامێن) لەو تیۆرییەی مێژوو، کە لەسەر بنەمای فەلسەفەی (هیگڵ) دامەزرابوو و وای دەبینی مێژووی مرۆڤایەتی گشتگیرە، بەو مانایەی یاسای گشتی بە ڕێوەی دەبات و لە شێوەی هێڵێکی ڕێکدا دەچێتە پێشەوە، دەروازەیەکی دیکەی لە بەردەم ئەدەب و هونەری فرەدەنگدا خستە سەر پشت}.

ماوەتەوە بڵێم (سدیق) چەند ساڵە هەوڵی ئەوە دەدات من بێنێتە ئاستی میلـلییەوە، تا بە زمانی ڕۆژانەی جەماوەر بدوێم، کە ئێرە بوارەکەی خۆیەتی و دەتوانێت قسەی تێدا بکات، بەڵام تا ئێستا نەیتوانیوە، چونکێ لە لای من زمانی نووسین تێپەڕاندنی زمانی ڕۆژانەیە. ئەوەیش هەڵەیەکی لۆجیکییە و بە مشتومڕ تا هێڵنج (Argumentum ad nauseam) ناسراوە. واتە کەسێک بابەتێک بە دەمەوە دەگرێت و هێندەی دەڵێتەوە، تا بەرانبەرەکەی دەگاتە ئەوەی هێڵنج بدات و توانای گوتنی نەمێنێت. دەتوانم بڵێم بەو دۆخە نەگەیشتووم. هەر جارێ چەمکێک فڕێ بدات، بەم ڕێگەیە ڕووبەڕووی دەبمەوە.

هاوڕێ نزیکەکانم دەزانن لە ئاستی (ئارام سدیق)دا دڵم گەردی لێ نەنیشتووە. باوەڕ ناکەم یەکێکیان لە دەمی منەوە بیستبێتی وشەیەکی نەشیاوم دەرهەق کردبێت، کە ئەوە چاکەیەک نییە لەسەری حیساب بکەم، بەڵام وەک ئەوەی پێی ڕاهاتووم لە ئاستی فکری میلـلیدا دڵڕەقم، ئینجا گرنگ نییە ئەو فکرە کێ ڕەواجی پێ دەدات. ڕووم لە فکریەتی، نەوەک لە کەسێتییەکەی. فکری هەر یەکەمان هیی ئەوەیە بکرێتە بابەتی گاڵتەپێکردن. ڕێی دەدەم، بگرە پێم خۆشە نموونە لە بەرهەمی من بێنێتەوە و وەک نوکتە بیخاتە بەر چاوی خوێنەر. پێچەوانەی ئەوەی دەڵێت: (هەرگیز نووسەرە ڕاستەقینەکان ترسیان لە ڕەخنە نییە، چونکە ئەوان دڵنیان لەوەی نووسیویانە)، من لەوانەی خۆم تەواو دڵنیا نیم، کە دەشێ سبەی خۆم ڕەخنەیان لێ بگرم. ئەگەر بەرهەمەکانی پێشووم بێنەوە بەر دەستم، بە شێوەی دیکە دەیاننووسم، بەڵام ئەوانە بۆ من گرنگن، چونکێ وەک (کارڵ پۆپەر) پێی لەسەر دادەگرێت هەوڵە بەردەوامەکان زیندووێتیم پێ دەدەن و لەوانەوە فێر دەبم. هەوڵ و هەڵە، هەوڵ و هەڵە. فیلۆسۆفان بە گومانەوە ڕوانیویانەتە بەرهەمەکانی پێشوویان. (مارکس) نموونەیەکی زەقە، کە بۆ هەر چاپێکی نوێی کتێبەکانی چەند گۆڕانکارییەکی کردووە. لە بیری ڕەخنەییدا (دڵنیایی) تەنیا یەقینە و هیچی دیکە. ئەمە گوتەیەکە لە زمانی ڕۆژانەدا باوە، دەنا لە ئاستی نووسینی ڕەخنەییدا شوێنێکی نییە. دژی ئەوەیشم نووسەر بەسەر (ڕاستەقینە) و هیی (ساختە) دابەش بکرێت، کە ئەمە ئاسانکردنەوەیە و بە دۆگمای دەزانم. بە چ پێوەرێک تۆ ڕاستەقینەیت و من ساختەم؟ بەهەرحاڵ ئەمە شێوازی منە لە نووسیندا. بەم ڕێگەیە ڕووبەڕووی ئەم و هەر ڕەخنەگرێکی دیکەی میلـلی دەبمەوە. ئینجا بەپێی ئەو ڕوانینەی (هایدیگەر) بۆ چەمکی (کات) و (بڕیاردان)ی هەیە، ناکرێت (سدیق) بخەینە چوارچێوەوە و بڵێین لە ئاییندەیشدا هەر بەم شێوەیە دەمێنێتەوە. ئایا ئەویش خۆی وا دەبینێت؟ (ئەم پەرەگرافەی کۆتاییم پێویست نییە، بەڵام چونکێ وەک نامە لێی دەڕوانم، بە ئاساییی دەزانم. هەر بە گشتی گوێ بە کۆت و بەندی نووسین نادەم. هیچ کڵێشەیەک لە بەرچاو ناگرم. ئەوەی بە گرنگی دەزانم، ئەوەیە، بە وردی لەبارەی چەمکەکانەوە بدوێم).

لەم لینکەی خوارەوەدا خوێنەر دەتوانێت کتێبی (کوشتنی فیل و پاراستنی دووکانی شووشەوات) و گوتارەکانی پێشوویشم بخوێنێتەوە، کە لەم نووسینەمدا ناویان هاتووە:

The post ئایا من وازم هێناوە و گەڕاومەتەوە؟ appeared first on ژنەفتن.

لانی کەم لە (دۆستەیەڤسکی)یەوە تا ئەمڕۆ دوو جۆر ڕۆمان هەن: ڕۆمانی تاکدەنگ (homophony) و ڕۆمانی فرەدەنگ (polyphony). تا دەرکەوتنی چەمکی ڕۆمانی فرەدەنگ لەلایەن (میکایل باختین)ـەوە، شتێکمان نییە بە ناوی ڕۆمانی تاکدەنگ، بەڵکوو ڕۆمان ناوێکی گشتییە و هەر تێکستێک دەگرێتەوە، کە لە شێوەی گێڕانەوەدا نووسراوە و سنووری چیرۆکی درێژی تێپەڕاندووە. لەم نێوەدا (دۆنکیشۆت)ی (میگێل دی سێرڤانتس)، (سێ سوارچاکەکە)ی (ئەلیکساندەر دۆماس)، (ئۆلیڤەر تویست)ی (چارڵز دیکینز)، (مۆبی دیک)ی (هێرمان مێرڤڵ)، (تۆم سۆیەر)ی (مارک توەین) نموونەی زەقی ڕۆمانن. (باختین) لە ڕێی خوێندنەوەی ڕۆمانەکانی (دۆستەیەڤسکی)یەوە چەمکی فرەدەنگی، یان پۆلیفۆنی دادەهێنێت و خەسڵەتەکانی دەردەخات، کە دواتر ئەو چەمکە لەلایەن ڕەخنەدۆزانی دیکەوە پتر بایەخی پێ دەدرێت و زیاتری لە بارەوە دەنووسرێت. واتە ڕۆمانەکانی (دۆستەیەڤسکی) لەگەڵ ئەوەیشدا فرەدەنگن، بەڵام تا (باختین) لە ڕووی تیۆرییەوە تایبەتمەندییەکانی دەرنەخستن، هەر بە ناوە گشتییەکەی ڕۆمان دەناسرانەوە.

کاتێ ئاماژە بەم دوو جۆرە دەدەین، ئەوە هاوکات لە بیریشمانە، کە نە سنووری کۆنکریتبەندیان لە نێواندایە و نە هیچ پێوەرێکی دیاریکراویش هەیە، تا بۆ ناسینەوەیان بیخەینە کار، بەڵکوو دەکرێت بێژمار جۆری ڕۆمان هەبن، بە ڕادەیەک هەر ڕۆمانێک چەندیش سادە بێت، جۆرێکی تایبەتی تاکدەنگ لە خۆی بگرێت. هەر ڕۆماننووسێکی داهێنەریش لەسەر شێوازی خۆی ڕۆمانی فرەدەنگ دەنووسێت.

*    *    *

ڕۆمانی تاکدەنگ لە پێناوی بیرۆکەیەکی دیاریکراودا دەنووسرێت، کە هەموو توخمەکانی وەک کارەکتەر، ڕووداو، گفتوگۆ، زمان، شێوازی گێڕانەوە و ئایدیۆلۆجیا بە دەوری ئەو بیرۆکەیەدا دەخولێنەوە. ڤیبێژەر (نارەتەر)ێکی هەمووشتزان تێکڕای ئەوانە هەڵدەسووڕێنێت. بە مانایەکی دی، یەک بیرۆکەی سەرەکی هەیە و ئەو بیرۆکەیش بە ڕوونی ئاماژە بە نووسەر دەدات. واتە نووسەر بابەتێکی دیاریکراو زەق دەکاتەوە و هەر لە سەرەتاوە دەزانێت بە کوێ دەگات. بەم شێوەیە نووسین نابێتە کەناڵی بیرکردنەوەی جیاواز و بە گومان بارگاوی ناکرێت، تا هۆشیاریی نووسەر بسووتێنێت و بەردەوام هیی دیکەی لێ بەرهەم بهێنێت، بەڵکوو نەخشەڕێگەی لە بەردەمدایە و دوای دەکەوێت. لەم جۆرە ڕۆمانەدا کارەکتەری سەرەکی و ناسەرەکی هەن، تەنانەت بە شێوەی هەرەمی کارەکتەرەکان ڕیز دەکرێن. کارەکتەری یەکەم، دووەم، سێیەم، چوارەم و هتد. کارەکتەری یەکەم لە دووەم و دووەم لە سێیەم و سێیەم لە چوارەم بە گرنگتر دادەنرێت و دەنگی نووسەریش بەسەر تێکڕایاندا زاڵە، بگرە هەر خۆی تاکە دەنگی ڕۆمانەکەیە. لێرەدا زۆریی دەرکەوتنی کارەکتەر لە بەرچاو دەگیرێت، نەوەک ئەو کارەکتەرە چ جیاوازییەک دەهێنێت و چۆن کاریگەریی خۆی دەردەخات.

دەکرێت بگوترێت خەسڵەتی زەقی ڕۆمانی تاکدەنگ، دەنگی نووسەرە، کە دەستەڵاتی بێسنووری هەیە، بۆیە تێکشکاندنی ئەو دەستەڵاتە زەمینە بۆ دەرکەوتنی دەنگی کارەکتەرەکان خۆش دەکات. لەم ڕووەوە (داڤید لۆج) لەو بەشەی لە ژێر ناونیشانی (نووسەری مشەخۆر: The Intrusive Author) لە کتێبی (هونەری ڕۆمان: دەرخستنی لە تێکستی کلاسیک و مۆدێرندا)دا نووسیویەتی، دەڵێت: لە سەرەتای ئەم سەدەیەوە (مەبەستی سەدەی بیستەمە) دەنگی نووسەر بووە شتێکی نەخوازراو (disfavour)، بەوەی بانگەشەی جۆرێکی دەستەڵات دەکات، کە وەک خوداوەندێکی هەمووشتزان (a God-like omniscience) وایە، لە کاتێکدا سەردەمەکەمان، کە خاوەنی خەسڵەتی گومان و ڕێژەیییە، ناهێڵێت ئەو دەستەڵاتە بە هیچ کەسێک بدرێت، بۆیە لە ڕۆمانی مۆدێرندا دەنگی نووسەر کپ دەکرێت، بگرە بە لاوە دەنرێت.

کاتێ دەستەڵاتی ڕەها لە نووسەر دەستێنرێتەوە و بە کارەکتەرەکان دەدرێت، بێ ئەوەی یەکێکیان لەوەی دیکەی پتر بەر بکەوێت، دۆخەکەیش بە سروشتی خۆی لە تاکدەنگی(homophonic)یەوە بۆ فرەدەنگی (polyphonic) دەگۆڕێت. ئەوەی (لۆج) دەیڵێت، لە بەرهەمەکانی (دۆستەیەڤسکی)دا بە ڕوونی دەرکەوتووە و لە توێژینەوەکانی (باختین)یشدا وەک تیۆرییەکی کاریگەر دامەزراوە. 

دیارە کاتێ باسی ڕۆمانی پۆلیفۆنی لە لای (دۆستەیەڤسکی) دەکەین، ناکرێت بڵێین پێشتر بە هیچ شێوەیەک ئەو شێوازە نەبووە، بەڵکوو مەبەستمانە بڵێین لەسەر دەستی ئەودا چاکتر پێ دەگات، دەنا ڕەخنەدۆزان بۆ نموونە لە بەرهەمەکانی (ژان ژاک ڕۆسۆ)دا، کە سەدەیەک پێشتر ژیاوە، فرەدەنگی دەبینن، بە تایبەتی لە ڕۆمانی (جوولی، یان هێلۆیزی نوێدا)، کە بە شێوەی نامەئامێز (ئەپیستۆلەری) باس لە دڵدارییەکی قەدەغەکراو دەکات. ئەو شێوازەی (ڕۆسۆ)، واتە ئەوەی (هێلۆیزی نوێ)، لە سەدەی هەژدەدا کاریگەرییەکەی دەردەکەوێت. وەک (داڤید لۆج) لەو بەشەی لە ژێر ناونیشانی (ڕۆمانی نامەئامێز: The Epistolary Novel) لە هەمان کتێبی ناوبراودا نووسیویەتی، دەڵێت (ساموێل ڕیچاردسەن) هەردوو ڕۆمانی (پامیلا: ١٧٤١) و (کلاریسا: ١٧٤٧)ی پێ دەنووسێت.

*    *    *

لە ڕۆمانی فرەدەنگدا ئەو هەرەمە تێک دەشکێت، کە نووسەری ڕۆمانی تاکدەنگ خۆیی لە سەرەوەی داناوە لەوێوە هەموو توخمەکان هەڵدەسووڕێنێت. بەم شێوەیە کارەکتەرەکان ئازادن و بۆچوونی دژبەیەک دەردەبڕن. کات و شوێن دەچنە ئاستی ئاماژەوە. واتە بایەخی گەورە بە کرۆنۆتۆپ (Chronotope) دەدرێت، کە وەک (تۆدۆرۆڤ) لە کتێبی (میکایل باختین و پرینسیپی گفتوگۆ)دا دەڵێت لە لای (باختین) کرۆنۆتۆپ بریتییە لە شوێنکات و بە شێوەیەک لە شێوەکان بە تیۆریی ڕێژەییی (ئاینیشاتین) دەگاتەوە، بۆیە ئەو شۆڕشەی (دۆستەیەڤسکی) لە بواری ڕۆماندا کردوویەتی، بەو شۆڕشە بەراورد دەکات، کە (ئاینیشتاین) لە بواری فیزیادا هەڵیگیرساندووە. ئەو گرفتانەی (دۆستەیەڤسکی) ڕووبەڕوویان بووەتەوە، زۆر لەوانە ئاڵۆزترن، کە لە ڕۆمانی تاکدەنگ (homophonic)، یان ڕۆمانی مۆنۆلۆگیک (monologic)دا هەن، بەو پێیەی جیهانی (ئاینیشتاین) زۆر لە جیهانی (نیوتن) ئاڵۆزترە.

لێرەدا (تۆدۆرۆڤ) لەسەر ئەم تێگەیشتنەی (باختین)دا دەوەستێت، بەوەی ڕۆمانی فرەدەنگ هیی دنیایەکی جیاوازترە لەو دنیایەی ڕۆمانی تاکدەنگ. دەکرێت بڵێین ئەو گرفتانەی ڕۆماننووسانی وەک (ڤێرجینا ولف)، (جیمس جۆیس)، (مارسێل پرۆست)، (ولیام فۆکنەر)، (فرانز کافکا) و دواتریش (ئالان ڕۆب گرێ)، (ئایرێس مەردۆک)، (گوینتەر گراس)، (ئومبێرتۆ ئیکۆ)، (مێلان کۆندێرا) و زۆری دیکە ڕووبەڕووی بوونەتەوە، ئاڵۆزترن لەوانەی (دیکینز)، (بەلزاک)، (ڤیکتۆر هیگۆ) و ئەوانەی دی مامەڵەیان لەگەڵدا کردوون، بۆیە دەبینین شێوازی دەربڕین و تەکنیکەکانی گێڕانەوە گۆڕانی گەورەیان بەسەردا هاتوون. زمانیش ئاستێکی دیکەی هەیە، چونکێ بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی دنیایەکی هەمەڕەنگ و هەمەئاڕاستە، زمان بەردەوام پێویستی بە هێزی دیکە هەیە. وەک (تۆدۆرۆڤ) لە کتێبی ناوبراودا پێی وایە ئەو بایەخی تایبەتی بە زمان داوە، کە ئەو بایەخە گۆکردن(utterance)یش دەگرێتەوە. واتە گۆکردنی مرۆڤانە لە لایەک بەرهەمی کارلێکی زمانە و لە لایەکی دی ڕایەڵی ئەو گۆکردنە (context of the utterance) بۆ مێژوو دەگەڕێتەوە. لە گۆکردندا گفتوگۆگەرایی (dialogism) دێتە کایەوە. بە مانایەکی دی، دەقئاوێزان (Intertextual) بەرهەمی ئەو گۆکردنەیە. سەرجەم شتەکان ناویان هەیە و هیچ وشەیەک نییە، بە کار نەهێنرێت. هەر چەمکێک چ بە مەبەست و چ بێمەبەست بریتییە لە گفتوگۆ لەگەڵ چەمکەکانی پێشوودا، کە بە هەمان بابەتەوە پێوەستن. هەروەها لەگەڵ ئەو چەمکانەی لە دوای دێن، یان پێشبینی کراون. وەک گوترا لایەنێکی ئەو گۆکردنە بۆ مێژوو دەگەڕێتەوە. واتە مێژوو دەردەبڕێت.

بەم پێیە هەر دەنگێک کاتێ لەلایەن خەڵکەوە گۆ دەکرێت، چ بە دەم و چ بە نووسین، لە توانایدایە ڕۆ بچێتە ناو قووڵاییی کۆمەڵگە و لە ئاستی کۆمەڵایەتیدا بەر دەنگەکانی تر بکەوێت، کە لێرەدا جیاوازی و هەمەڕەنگی دێنە کایەوە. لەبەر ئەوەیشە ڕۆمان لە لای باختین دەبێتە شێوەیەک لە شێوەکانی ئەنترۆپۆلۆجیا. بوونی مرۆڤ بوونێکە لە گۆڕاندایە. واتە خەسڵەتی هەمەڕەنگی (heterogeneous)ی هەیە و ناکرێت کورت بکرێتەوە، بەڵکوو ئەو بوونە تەنیا لە دۆخی گفتوگۆدا بەرجەستەیە. لە گفتوگۆدا بوون دەردەکەوێت و لە بووندا ئەوەی تر دەدۆزرێتەوە، بەو مانایەی تا ئەو ساتەی گفتوگۆ بەردەوام ببێت، بوونی مرۆڤ پتر دەچیتە ئاستی جیاوازی و هەمەڕەنگییەوە.

ئەگەر ڕۆمانی فرەدەنگ لە لای (باختین) پشت بە گۆکردن دەبەستێت، ئەوە ئەو گۆکردنە کاتێ کاریگەریی هەیە، کە کارەکتەرەکان ئازادن و نووسەر سەرکوتیان ناکات. واتە ئەو گۆکردنە هیی کەسی سەربەخۆیە و بیرۆکەی جیاوازی لێ بار کراوە، بەو مانایەی ئەو جیاوازییانە بەر یەک دەکەون و شتی نوێ بە دەستەوە دەدەن، کە زمان توانای هەیە بە وردی ململانێی کۆمەڵایەتی دەرببڕێت و هەموو ئەو گۆڕانکارییانە دەربخات، کۆمەڵگە پێیاندا تێدەپەڕێت. وەک گوترا گفتوگۆ بەرهەمی ئەو گۆکردنەیە و تێیدا مرۆڤ نەک تەنیا جەستەی، بەڵکوو ڕۆحیشی بە کار دەهێنێت. زوبان، لێو، چاو، دەستەکان و ئەوانەی دیکەیش لەو پرۆسێسەدا بەشدار دەبن. پرسیاریش هەر لێرەدا دێتە کایەوە. مادام هەر کەسێک بۆچوونی جیاوازی هەیە، ئەوە لە ڕێی ئەو گفتوگۆیەوە دەیانخاتە ڕوو، بەو مەبەستەی لەوانەی دیکە بگات. بە مانایەکی دی، گفتوگۆ بزوێنەری پرسیارە، کە لە ڕێی پرسیارەوە هەم ئەو ئاسمان (سپەیس)ـە گەورەتر دەبێت و هەم زمانی دەربڕینی کارەکتەرەکان پتر قووڵ دەبێتەوە.

*    *    *

ڕۆمان بەوەدا خاوەنی خەسڵەتی شلکی(flexibility)یە، توانیویەتی لەگەڵ سەرجەم بوارەکانی فەلسەفە، سایکۆلۆجیا، سۆسیۆلۆجیا، ئەنترۆپۆلۆجیا و هیی دیکەدا بکەوێتە گفتوگۆوە و لەگەڵ بوارەکانی وەک شیعر، شانۆ، هونەری شێوەکاری، میوزیک، میتۆلۆژیا و ئەوانەی دیکەیشدا پێوەندی ببەستێت، بە ڕادەیەک هەم شوێنی هەموویان لە لای خۆی بکاتەوە و هەم لە لای سەرجەمیشیان شوێنی پێ بدرێت. ئەو فرەدەنگییە بەرهەمی ئەو شلکییەیەتی. بەم شێوەیە ڕەخنەدۆزان لە ڕێی چەمکەکانی وەک دەقئاوێزان (ئەنتەرتێکستواڵیتی)، کەرنەڤاڵ، کرۆنۆتۆپ، ئاسمان، پارۆدی، شێوازگەرایی (Stylisation)، لەتلەتی (Fragmentation)، فرەڕەگی (Hybridization) و هیی دیکەوە ڕۆمانی فرەدەنگی دەناسنەوە و ئاستەکانی لێک دەدەنەوە.

ئاڕاستە فیکری و فەلسەفییەکان بە تایبەت لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەمەوە ڕێگەخۆشکەر بوون بۆ لەدایکبوونی ئەدەبی فرەدەنگ، کە بەرهەمەکانی هەر یەک لە (کارل مارکس)، (فرێردریک نیتشە)، (سیگمۆند فرۆید) و دواتر (هێنری برگسۆن)، (مارتین هایدیگەر)، (گاستۆن باشولار) و ئەوانەی دیکە لەو فرەیییەدا بەشدارن. بۆ نموونە کاریگەریی فەلسەفەی (نیتشە) بەسەر ڕۆمانی فردەنگەوە بە ڕوونی دیارە، کە من خۆم لەو گفتوگۆیەی (شاخەوان سدیق) لەگەڵیدا کردووم و لە ژێر ناونیشانی (ڕۆمان لە تاکدەنگەوە بۆ فرەدەنگ)دا چاپ کراوە، فرەدەنگیم بۆ ئەوێ گەڕاندووەتەوە، بەوەی ڕەخنەی دڵڕەقانەی ئەو فیلۆسۆفە لە مێتافیزیکا، وای کردووە چەمکەکان تێک بشکێن و هەر یەکەی کۆمەڵێک ئاڕاستەی دیکەی لێ ببنەوە. بە مانایەکی دی،  چەمکی هەڵگێڕانەوەی بەها (Transvaluation) بەر لە هەرچی وەستانەوەیە لە ئاستی حەقیقەتدا. کاتێ حەقیقەت تێک دەشكێت، ژیان بە فرەوانییەکەی دەردەکەوێت. کتێبی (جینیالۆجیای ڕەوشت: On the Genealogy of Morality) سێ ساڵ بەر لە دەستپێکی سەدەی بیستەمدا چاپ کراوە و تێیدا ڕەخنە لە سیستەمی ڕەوشتی باو دەگرێت، کە نەک هەر لە وەهمدا نغرۆ بووە، بەڵکوو شێواوە و لە بنەمای ڕە‌سەنی خۆی دوور خراوەتەوە. لەم ڕووەوە دەنووسێت: ئێمە پێویستمان بە ڕەخنەی بەهاکانی ڕەوشت(moral values)ـە و بەر لە هەر شتێکیش پێویستە لێیان بکۆڵینەوە. ئەمەیش ئەوە دەخوازێت لەو هەلومەرج و بارودۆخانە بگەین، کە تێیاندا گەورە بوون. واتە جینیالۆجیا پرسیارە لە خودی بەها، کە لەو ڕێیەوە نەک خۆی، بەڵکوو ئەوانەیش تێک دەشکێنرێن، کە ڕایان گرتووە و هێشتوویانەتەوە.لە پارچەی (٦٢)ی کتێبی (زانستی هۆژی) لە ژێر ناونیشانی (ئەوەیە مرۆڤ: Ecce Homo)دا دەنووسێت: (بەڵێ، من دەزانم لە کوێوە هاتووم. هەمیشە وەک بڵێسە تینووم. خۆم دەخۆمەوە و دەدرەوشێمەوە. ڕووناک دەبێتەوە، هەر شتێ دەیهێنمە بەر چاو. ئەوەی جێی دەهێڵم، خۆڵەمێشە. من هەر بە دڵنیایی بڵێسەم). واتە مرۆڤی یاخی، کە لە لای ئەو بە مرۆڤی باڵا ناسراوە، لە ڕێی ئەو بەها ساختانەوە خۆی نابینێت، بەڵکوو وەک بڵێسەی ئاگر وایە، کە خۆراکی خۆی لە خودی خۆی وەردەگرێت و هەر بەوەیش دەدرەوشێتەوە. بەردەوامە و ئامانجی دیاریکراوی نییە.

*    *    *

پێوەری بەها بەو دابەشکارییەوە پێوەستە، کە دنیا دەکاتە بەشی چاکە و بەشی خراپە، جوان و ناشیرین، بەرز و نزم… هتد. لێرەدا ڕەوشت، دابونەریت، ئایین و شتی دیکە ڕۆڵ لەو دابەشکاری و دامەزراندنی ئەو هەرەمەدا دەبینن. جینیالۆجیا، کە هەم ڕەخنەیە و هەم لێکدانەوەی ئۆنتۆلۆجی، ئەو دابەشکارییە تێک دەشکێنێت و بەهاکان بە شێوەی دیکەی جیاواز ڕێک دەخاتەوە. بە مانایەکی دی، لە ڕێی ڕەخنەوە ماسکەکان، وەهمەکان و چینە پیرۆزەکان لا دەدرێن و بنەماکانی ئەو بەهایانە دەدۆزرێنەوە، کە ئەو پرۆسێسە بە سروشتی خۆی کرانەوەیییە. لێرەوەیە ئەو زمانەی بە جینیالۆجیاوە پێوەستە، زمانێکی ترازاوە و حەقیقەتی ناسراوی شتەکان دەرنابڕێت، بەڵکوو بەو هێزەی هەیەتی، حەقیقەتەکان تێک دەشکێنێت، تا لە ڕێی ئاماژەوە بدوێت، کە ناکرێت لە شتی دیاریکراودا بەرجەستەی بکەین.

چەمکی (مەرگی خوداوەند)یش هەر لەمەوە چاو هەڵدێنێت، کە مەبەست لەو خوداوەندە نییە، لە خەیاڵی مرۆڤی باوەڕداردایە، بەڵکوو زۆر لەوە فرەوانترە، بە ڕادەیەک ئەو مەرگە لە بەردەوامیی خۆی نەکەوتووە. وەک (جیل دولووز) لە کتێبی (نیتشە و فەلسەفە)دا پێی وایە {مەرگی خواوەند، یاخود (خوداوەند مرد) بابەتێکی تیۆری نییە، بەڵکوو بابەتێکی درامیی (dramatic proposition)ـە زۆر بە چاکی، بگرە فرەیییە، بەوەی ناکرێت خوداوەند بکرێتە ئامانجی زانینێکی پێکەوەبەستراو (synthetic knowledge)، ئەگەر مەرگی تێ نەئاخنرێت. کاتێ خوداوەند دەمرێت، هەمیشە کۆمەڵێک جۆری مردنیش دەمرن}، کە ئەو گوتەیەی دوایییانی لە کتێبی (زەردەشت ئاوا دوا)وە وەرگرتووە: (When gods die, they always die many sorts of death). کۆمەڵێک مردن دەمرن و لە بەرانبەردا کۆمەڵێک ژیان لە دایک دەبن. مەرگی خوداوەند واتە مەرگی هەموو ئەو بەهایانەی پێوەی پێوەست بوون. بەکورتی مەرگی ڕەوشتی کریستیانیتییە، کە بە داخراوی و سنوورداری دەناسرێنەوە، تا لەوێوە ئەو بەهایانە لە دایک ببن، توانای بەردەوامی و نوێبوونەوەیان هەیە. ئەو بیرۆکەیە دەبێتە پرۆبلەماتیکێکی گەورەی فەلسەفی و بە مێژووی فیکردا تێدەپەڕێت، کە ئەدەب و هونەریش دەگرێتەوە. (مارتین هایدیگەر) دەیباتە ناو مێتافیزیکا و مەرگی کات ڕادەگەیەنێت. (مێشێل فۆکۆ) مەرگی مرۆڤ، (ڕۆڵان بارت) مەرگی نووسەر و(جاک دێریدا) مەرگی قسە. (واڵتەر بینیامێن)یش هەر زوو جاڕی مەرگی هونەری سەردەمی عەقڵی ئامێرگەرای دا. ڕێبازە هونەری و ئەدەبییەکان لە سەرەتای سەدەی بیستەمەوە، لە دادائی و سوریالییەوە تا ئەمڕۆ مەرگی ئەو شێوازە ڕاستەوخۆیەیان ڕاگەیاند، کە تێیدا زمان یەکسان دەکرا بە شت، تا ئاماژەکان لە دایک ببن و لەمەوە هیچ تێگەیشتنێک نەتوانێت ماناکان بخاتە ناو چوارچێوەوە. لە لایەکی دیکەوە (مەرگی خوداوەند) مەرگی سێنترالیزمیشە، کە لەسەر دوالیزمەکاندا خۆی جێگیر کردووە، بەو مانایەی نموونەیەکی باڵا و سەرەکی هەیە، کە تێکڕای زانین و چالاکییەکان بە دەوریدا دەخولێنەوە. ئەو نموونە باڵایە وەک هێزێکی مێتافیزیکی مەبەستیەتی زمان سنووردار بکات و ماناکان بخاتە ژێر ڕکێفی خۆیەوە. بەم شێوەیە زمان تەنیا ئەوە دەردەبڕێت، کە ئەو نموونە باڵایە دەیەوێت. لێرەدا نووسەر ڕۆڵی بانگخوازی ئایینی (preacher) دەبینێت و ئەرکی خوێنەر تەنیا وەرگرتنی ئەو پەیامانەیە، لە دەمی ئەو بانگخوازەوە دەردەچن. لێی تێدەگات، چونکێ زانراون و پێشتر بیستوونی. دەکرێت بگوترێت زمان زیندانێکە و تێیدا ماناکان بەپێی یاساکانی خۆی هەڵدەسووڕێنێت، لە کاتێکدا بە شکاندنی زیندانەکە، ماناکان ئازاد دەبن و لێکدانەوەی جیاوازجیاواز هەڵدەگرن. ئەو تێگەیشتنە هێزێکی گەورە بە ئەدەب و هونەر دەبەخشێت و تەقینەوەی گەورەیان تێدا بەرپا دەکات، وەک چۆن خودی فەلسەفە وزەیەکی لەبننەهاتوو لە ئەدەب و هونەر وەردەگرێت، بە ڕادەیەک سنووری نێوانیان کاڵ بووەتەوە. ئەمڕۆ هەر ڕۆماننووسێکی داهێنەر فیلۆسۆفێک و هەر فیلۆسۆفێکیش ڕۆماننووسێکی فرەدەنگە. (کامۆ)، (ئایرێس مەردۆک)، (ئۆمبێرتۆ ئیکۆ)، (مێلان کۆندێرا) و زۆری دیکە بەو ئەندازەیەی ڕۆماننووسن، فیلۆسۆفیشن.

زمان زیندانێکە و تێیدا ماناکان بەپێی یاساکانی خۆی هەڵدەسووڕێنێت، لە کاتێکدا بە شکاندنی زیندانەکە، ماناکان ئازاد دەبن و لێکدانەوەی جیاوازجیاواز هەڵدەگرن

بایەخی جەستەیش هەر لە تێکشکاندنی ئەو سێترالیتییەدا خۆی دەسەپێنێت، کە پێشتر بە هۆی میراتی (پلاتۆ) و (دێکارت)ـەوە بە لاوە نرابوو. لە لای ئەو بە هێزێکی گەورەوە دەردەکەوێتەوە. دواتر (مۆریس مێرلۆپۆنتی) و (فۆکۆ)یش بە شێوازی خۆیان ڕووبەڕووی ئەو چەمکە دەبنەوە، بگرە دەبێتە بابەتێکی گرنگی فەلسەفی و لە ئەدەب و هونەری ئەو چەند دەیەی ڕابردوو بە ئێستایشەوە شوێنی گرنگ دەگرێت. بایەخی (نیتشە) بە جەستە و بە هونەری سەمای ئەو جەستەیە، کردنەوەی دەنگەکانی ئەو جەستەیەیە وەک لە زمانی (زەردەشت)ـەوە دەریدەبڕێت: (جەستە بریتییە لە کۆمەڵێک ئامێری هاوبەشی عەقڵ. بۆ ئەوەی باوەڕی پێ بهێنم، پێویستە سەماکەر بێت). جەستەی سەماکەر جەستەیەکی ئازادە و توانای بەرهەمهێنانی ئاماژەی جیاوازجیاوازی هەیە، کە دەستەڵاتی هیچ تیۆرییەک ناتوانێت سنوورداری بکات و چوارچێوەی بۆ دابڕێژێت. بە مانایەکی دی، جەستەی بەهێز توانای بەرگریی هەیە و ڕێ نادات کورت بکرێتەوە.

 (نیتشە) تێکڕای ئەو تێگەیشتنانە قڵپ دەکاتەوە، کە پێشتر لەبارەی جەستەوە خرابوونە ڕوو، تا ئەو چەمکە لە ژێر دەستەڵاتی مەعریفەی زانستیدا دەربهێنێت و بە ژیانەوە گرێی بداتەوە، کە بەوەدا ژیان هەمەڕەنگ و هەمەئاڕاستەیە، جەستە دەبێتە کۆمەڵێک کەناڵی دەربڕین.

*    *    *

دەکرێت تێکڕای فەلسەفەی (نیتشە) لە کرانەوەییدا بەرجەستە بکەین، بەوەی ڕەخنەی ئەو لە مێتافیزیکا تەنیا کۆمەڵێک چەمکی وەک حەقیقەت، جەستە، مۆراڵ، بەها، زمان، کات و هیی دیکە ناگرێتەوە، بەڵکوو سەرجەم فەلسەفە لە (سۆکرات)ـەوە بۆ (دێکارت) و لەوێوە تا (کانت)، (هیگڵ) و ئەوانەی تر دەکەونە بەر زەبری ئەو ڕەخنەیە و تێک دەشکێنرێن، کە تێکشکاندن لە فەلسەفەدا هاوواتای کرانەوەیە. مێژووی فەلسەفە بریتییە لە پرۆسێسی تێکشکان و کرانەوە. لە ژێر زەبری ئەو ڕەخنەیەدا چەمکە جیاوازەکانی وەک مرۆڤی باڵا، گەڕانەوەی هەمیشەیی، نیهلیزم، ویستی هێز، ئێرەیی، هزری مێگەل (herd mentality) و زۆری دیکە ڕەوتی فەلسەفەیان گۆڕی و دەیان کەناڵی دیکەیان کردەوە، کە ئەدەب بە گشتی و ڕۆمان بە تایبەتی لەگەڵ ئەو گۆڕانکارییانەدا توانیویەتی گفتوگۆی کاریگەر دابمەزرێنێت.

ئەو ڕەخنەیەی (نیتشە) لە سەدەی بیستەمدا ئاڕاستەی جۆراوجۆری لێ دەبنەوە، کە هەر یەک لە فیلۆسۆفانی وەک (هایدیگەر)، (ئادۆرنۆ)، (فۆکۆ)، (دولووز)، (دێریدا)، (لیوتار) و زۆری تر فەلسەفەی جیاوازیی خۆیان دادەمەزرێنن. بەم شێوەیە (فەلسەفەی جیاوازی) دەبێتە ناونیشانێکی فرەوان بۆ سەرجەم ئەو فەلسەفانەی ڕەخنە لە دۆخی مۆدێرنیتی دەگرن و تا ئەمڕۆ درێژەی هەیە. دەرکەوتنی چەمکی (جیاوازی) بە هۆی ڕەخنەگرتن لە چەمکی (شوناس)ـەوە سەری هەڵدا، کە ئەوەیان ناوەرۆکی مۆدێرنیتییە. ئەدەب بە گشتی و ڕۆمانی فرەدەنگ بە تایبەتی توانیویەتی هاوئاهەنگی لەگەڵ هەموو ئەوانەدا بکات و ئەو هەرەمە تێک بشکێنێت، کە ڕۆماننووسی تاکدەنگ پەنای بۆ بردووە. بەوەدا ڕۆمانی فرەدەنگ ڕەگی لەناو هەموو کایەکاندا هەیە، بەرگەی ئەو هێزە دەرەکییانە دەگرێت، کە مەبەستیانە بیخەنە چوارچێوەوە و لە یەک گۆشەنیگاوە بیخوێننەوە. بە مانایەکی دی، لە ڕۆمانی فرەدەنگدا هەرەم ون دەبێت.

ئەو هەرەمە بەپێی پرینسیپی پێوەری بەهاکان دامەزراوە، کە دوالیزمی چاکە و خراپە نەخشاندوویەتی. چی پەسەندە و چی ناپەسەند؟ کارەکتەری چاکەخواز لایەنگری چاکە و کارەکتەری خراپەکار نوێنەری بەها ناپەسەندەکانە، کە وەک گوترا کاتێ ئەو بەهایانە جینیالۆجیایان بۆ دەکرێت، خودی هەرەمەکە هەرەس دێنێت، تا بە شێوەیەکی جیاواز ڕێک بخرێتەوە. لەمەوە چاکە چاکە و خراپە خراپە نییە. وەک گوترا ئەو کرانەوەیییەی (نیتشە) لە فیکری دوای خۆیدا کاریگەریی گەورەی دەبێت، کە ڕۆمانی فرەدەنگ تێیدا گەشەی کردووە. بۆ نموونە لە لای (فۆکۆ) چەمکی ئارکیۆلۆجیا دەردەکەوێت، کە ڕستەی (ئارکیۆلۆجیایەکی زانستە مرۆیییەکان: An archaeology of the human sciences) وەک ناونیشانێکی لۆکاڵی بۆ کتێبی (وشەکان و شتەکان) دادەنێت و لێیەوە بە شێوەیەکی دیکەی جیاواز چەمکگەلی وەک (شێتی)، (سێکسواڵیتی)، (زمان)، (مەرگ)، (ئەشکەنجە)، (زیندان) و زۆری دیکە دەخوێنێتەوە. پێی وایە لە سەدەی نۆزدەوە پێوەر لە ڕێی دەستەڵاتە وردەکانەوە خرایە گەڕ، بەو مانایەی وەک شێوەیەکی چاودێری خۆی سەپاند. واتە خرایە ناو چوارچێوەی پەروەردەی کۆمەڵایەتییەوە، تا جەستە ملکەچی دامودەستگەکان بکات، کە لێرەدا پاداشت و سزا دەرکەوتن. ئەگەر لە کۆمەڵگە کلاسیکییەکاندا یاسا ئەو پاداشت و سزایەی جێبەجێ دەکرد، ئەوە لە کۆمەڵگە مۆدێرنەکاندا پێوەری بەهاکان شوێنی ئەو یاسایە دەگرێتەوە، بەوەی چی لە ئاستی کۆمەڵایەتیدا ڕێی پێ دراوە و چی قەدەغەیە. لەمەوە بەو دوالیزمی (چاکە و خراپە)یە هەموو کردار و هەڵسوکەوتێکیان لێک دەدرێتەوە. چی ئەمیانە و چی ئەویان؟ کامیان پەسەند و کامیان ناپەسەندە؟ یاسای نووسراو دەتوانێت ئەوانە سزا بدات، کە بەپێی فڵان بەند لایان داوە، بەڵام هەرچی پێوەری بەهاکانە، ڕۆ دەچێتە ناو وردەکارییەکانی تاک و مەبەستیەتی بوونی داگیر بکات. لەمەوە ئەو پێوەرە دەچێتە ناو دامودەستگەی زانین (مەعریفی)ییەوە، کە ئەرکی ئەو دامودەستگایانە بریتییە لە برەودان بەو بەهایانە و بە حەقیقەتەوە پێوەستیان دەکەن، تا لەو ڕێیەوە هەر شتێکی دیکەی لەو پێوەرە جیاوازە، بدەنە دواوە. واتە ئەو پێوەرە شوناس دروست دەکات و ئەو شوناسە بۆ سەرکوت دەخرێتە گەڕ.

*    *    *

ڕۆمانی فرەدەنگ لەناو ئەو ئەتمۆسفێرەدا ڕووبەڕووی ئەو پێوەرانە دەبێتەوە، کە بۆ بەهاکان دانراون. بەوەدا توانای داهێنانی ڕێگە و تەکنیکی نوێی هەیە، ئەوە هەڵکۆڵین بۆ ئەو بەهایانە دەکات و ئاستە شاراوەکانیان دەردەخات، بە ڕادەیەک ئەوەی دەردەخرێت ئاستی ترازاوی بەهاکانە، نەوەک ئاستە زانراوەکانیان. لەم نێوەدا دەنگی جۆراوجۆر و ئاڕاستەی جۆراوجۆر لە بونیادی ڕۆماندا دەردەکەون. بەم شێوەیە ڤیبێژەری هەمووشتزان بە سروشتی خۆی گوم دەبێت، کە کۆڵەگەی پشتی ڕۆمانی تاکدەنگە، بگرە وەک گوترا خواوەندیەتی، چونکە سەرچاوەکانی زانیاری گۆڕاون. وەک (جیل دۆلۆز)  لە هەمان کتێبی ناوبراودا دەڵێت (نیتشە) لەسەر شێوازی (فرۆید) پێی وایە {هۆشیاری ناوچەی من (ئیگۆ) دەگرێتەوە، کە دنیای دەرەوە کاریگەریی لەسەر دادەنێت}. بەم شێوەیە هەر کارەکتەرێک خاوەنی (من)ی خۆیەتی و ئەو سێنتراڵیتییە کاریگەریی نامێنێت. لەمەیشەوە نووسەری تاکدەنگ، کە شوێنی خوداوەندی گرتووەتەوە، دەمرێت و ژیان بە کارەکتەرە جیاوازەکان دەبەخشرێت. مردنی نووسەری تاکدەنگ، واتە مەرگی بەها و ڕەوشتە باوەکان، تا کارەکتەرە جیاوازەکان بە ڕەوشتی جیاواز و بەهای جیاوازەوە شوێنی بگرنەوە. هەر لێرەوە لایەنی ڕۆحی ئەو بایەخەی نامێنێت، مادام کارەکتەر لە ڕێی جەستەیەوە پێوەندی بە واقیعەوە دەکات، بگرە جەستە دەبێتە زمانی کارەکتەر. وەک پێشتر گوترا جەستە ڕێ نادات کورتی بکەنەوە، بۆیە جەستەی ڕۆمانی فرەدەنگ بەرەو نەزانراو ئاڕاستەیە و ژیان بە فرەوانییەکەی دەردەبڕێت، نەوەک شتێکی زانراوی دیاریکراو، تا کورت بکرێتەوە.

هەموو ئەو تەکنیک و فێڵانەی ڕۆمان لە (جۆیس)ـەوە تا ئەمڕۆ دایهێناون، بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی پێوەری بەها بووە، کە ئەوانە وایان کردووە زمان فرەڕەهەند، بگرە ئاڵۆز ببێت و بە ئاسانی خۆی بە دەستەوە نەدات.

ئاڕاستەی (نیتشە) و هیی ئەوانەی تریش وایان کرد ئەدەب بە گشتی و ڕۆمان بە تایبەتی پشت لە ڕاستەوخۆیی بکات و بەرەو نەزانراو مل بنێت، بێ ئەوەی هیچ ئامانجێکی دیاریکراوی هەبێت، کە هەر لێرەدا وێنە شوێنی وشەی گرتەوە. واتە بۆ لێکدانەوەی تێکستی ڕۆمانی فرەدەنگ، ناکرێت وشەیەک بگرین، تا جارێک لەگەڵ وشەکانی بەردەمی و جارێک لەگەڵ ئەوانەی دواوەیدا پێوەستی بکەین، بەو مەبەستەی مانایەکی دیاریکراوی لێ پێک بهێنین، بەڵکوو وێنەکان هەن، کە ناتەواو و تێکشکاون، بە ڕادەیەک هەر خوێنەرێک دەتوانێت لەسەر شێوازی خۆی پێکیان ببەستێتەوە. ڕاستییەکەی چەمکی خوێنەر بە مانا جیاوازەکانیەوە لێرەدا لە دایک بووە و پێ گەیشتووە، کە لەم شەشت حەفتا ساڵەی ڕابردوودا کۆمەڵێک تیۆریستی داهێنەر کاریان لەسەر کردووە و لە کرانەوەییی ڕۆماندا ڕۆڵی گرنگیان بینیوە. دەکرێت بگوترێت خودی ئەو تێکستە ڕێگرە لەوەی خوێنەر بە شێوەی ڕاستەوخۆ بیخوێنێتەوە و مانای ئامادەکراوی لێ وەربگرێت. ئایا بۆ نموونە بەرهەمەکانی (جیمس جۆیس) ڕێی خوێنەر دەدەن بە شێوازی وشەبەوشە بیانخوێنێتەوە و تێیاندا ئەو مانا زانراوەی بە دوایاندا دەگەڕێت، بدۆزێتەوە؟ هەمان شت بۆ ڕۆمانەکانی (ئەندرێ جید)، (ئەلبێر کامۆ)، (کامیلۆ خۆزیە تێلا)،  (خۆزیە سەراماگوای)، (تۆنی مۆریسۆن) و زۆری دیکەیش دروستە. هەموو ئەو تەکنیک و فێڵانەی ڕۆمان لە (جۆیس)ـەوە تا ئەمڕۆ دایهێناون، بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی پێوەری بەها بووە، کە ئەوانە وایان کردووە زمان فرەڕەهەند، بگرە ئاڵۆز ببێت و بە ئاسانی خۆی بە دەستەوە نەدات.

ئەگەر ڕەخنەدۆزان ڕۆمانی پۆستمۆدێرن، یان ڕۆمانی فرەدەنگ بە پەشێوی (Turbulent) ناو دەبەن، مەبەستیان ئەوەیە لە کۆمەڵێک ئاڕاستەی جیاواز پێک هاتووە و ناکرێت گرێچنێک پێکەوەیان گرێ بدات. ئەو پەشێوییە بەرهەمی ئەو گومان و دڵەڕاوکێیەی مرۆڤی ئەمڕۆیە، کە لە جیهانێکی هەمەئاڕاستەدا دەژی و ڕووبەڕووی گرفتە ئاڵۆزەکان دەبێتەوە، بە ڕادەیەک زیاتر لە ڕەهەندێکی هەیە. هیچ ئاڕاستەیەک، هیچ هێڵێک، هیچ بیرۆکەیەک و هیچ وێنەیەک ناتوانێت لەناو ئەو پەشێوییەدا بە زەقی دەربکەوێت و ئەوانەی دیکە بسڕێتەوە، بەڵکوو بە پێچەوانەوە هەر ئاڕاستەیەک گومان دەخاتە ئاڕاستەیەکی دیکەوە، هەر هێڵێک هێڵێکی دیکە تێک دەشکێنێت، هەر بیرۆکەیەک بیرۆکەیەکی دیکە ناتەواو پێشان دەدات و هەر وێنەیەک وێنەیەکی دیکە لەتلەت دەکات. بەم شێوەیە ڕۆمانی فرەدەنگ، فرەڕەنگ، فرەئاڕاستە، فرەوێنە و فرەڕوو کورت ناکرێتەوە. کام ئاڕاستەیە، کام هێڵە، کام بیرۆکەیە، کام وێنەیە کورت بکرێتەوە؟ وەک (داڤید لۆج) لە کتێبی ناوبراودا جەخت لەسەر هێزی ڕۆمان دەکاتەوە لە ڕووبەڕووبوونەوەی لەگەڵ حوکمی مێژوودا.

*    *    *

کورتکردنەوە تایبەتە بە ڕۆمانی تاکدەنگ، کە جۆرێکی سادەیە. بە زمانی ڕاستەوخۆ نووسراوە و تێیدا هۆشیاریی نووسەر لەسەر هێڵێکی ڕاستدا بە هۆشیاریی خوێنەر دەگاتەوە. بەهاکان هەڵکۆڵینیان بۆ نەکراوە، بەڵکوو بە هەمان قاڵب داڕێژراونەتەوە، چینەکانی سەریان لا نەدراون و دەستەڵاتەکانیان پارێزراون. خوێنەر بە ئاسانی دەیانناسێتەوە، بەوەی لەگەڵیان گەورە بووە و هێندەی نووسەریان لە بارەوە دەزانێت، بۆیە هەم دەتوانێت کورتیان بکاتەوە و هەم گوتەیان لێ وەربگرێت، کە ئەگەر بە دیدی ڕەخنەیییانە هەر کام لەو گوتانە بخوێنیتەوە، وەک پێشتر گوتوومە و کردوومە، لە سادەیی و ڕووکەشی بەولاوە، هیچی دی نابینیت. هەر لەبەر ئەوەیشە ئەو جەماوەرە لێیان تێگەیشتووە و هێندە پێیان سەرسامە. ئەمڕۆ ڕۆمانەکە دەرچووەوە و سبەی کورت کراوەتەوە، دەیان گوتەی لێ وەرگیراون و بێژمار خەڵک سەرسامییان لە ئاستدا دەربڕیوە.

ڕۆماننووسی تاکدەنگ ڕاستەوخۆ ڕووی لە جەماوەرە و هیی فرەدەنگ گفتوگۆ لەگەڵ خوێنەری جیاواز دادەمەزرێنێت.

لە پێشەوە لە لای (نیتشە) گوترا ئەو زمانەی بە جینیالۆجیاوە پێوەستە، زمانێکی ترازاوە و حەقیقەتی ناسراوی شتەکان دەرنابڕێت، بەڵکوو بەو هێزەی هەیەتی، حەقیقەتەکان تێک دەشکێنێت، تا لە ڕێی ئاماژەوە بدوێت، کە ناکرێت لە شتی دیاریکراودا بەرجەستەی بکەین، لە کاتێکدا زمانی ڕۆمانی تاکدەنگ زمانێکی ناسراوی ڕۆژانەیە و ڕاستەوخۆ حەقیقەتی زانراوی شتەکان دەردەبڕێت، کە پێشتر جەماوەر ناسیویەتی. ڕۆمانی تاکدەنگ بابەتە زەقەکانی وەک شۆڕش، زیندان، ڕاونان، کۆچ و شتی دیکەی لەم بابەتە دەورووژێنێت و بە هەمان زمانی جەماوەر دەیانگوازێتەوە، لە کاتێکدا ڕۆمانی فرەدەنگ ئەو بابەتانە کاڵ دەکاتەوە، تا ڕووناکی بخاتە سەر وردەکارییە بەلاوەنراوەکانیان. واتە دیوە شاراوەکانیان دەردەخات و بە شێوەی ناڕاستەوخۆ لە کۆمەڵێک وێنەی جیاوازدا پێشانیان دەداتەوە، بۆیە ڕۆماننووسی تاکدەنگ ڕاستەوخۆ ڕووی لە جەماوەرە و هیی فرەدەنگ گفتوگۆ لەگەڵ خوێنەری جیاواز دادەمەزرێنێت. ئەوەی لە لای (فۆکۆ) بینیمان، کە پێی وایە پێوەری بەهاکان لە ڕێی دەستەڵاتە وردەکانەوە خراوەتە گەڕ و وەک شێوەیەکی چاودێری خۆی سەپاندووە، تا جەستە بخاتە ژێر ڕکێفی خۆیەوە و ڕووبەڕووی سزای بکاتەوە، ئەوە لە ڕۆمانی فرەدەنگدا دەردەکەوێت، بەوەی شتە زەقەکان بە لاوە دەنێت و شتە وردەکان لێک دەداتەوە. لەمەوە ڕۆ دەچێتە ناو کەناڵەکانی پەروەردەی کۆمەڵایەتی (socialization) لە چەشنی خێزان، فێرگە، حیزب، پەرستگە، بنکەی کەلتووری و ئەوانەی دیکە، تا نهێنییەکانیان دەربخات. ئەوە پێوەری بەهاکانە، کە دەستەڵاتەکان پاڵپشتین، ئەو بابەتانەی زەق کردوونەتەوە و ڕۆماننووسی سادەنووسیان پێ فریو دەدات، تا وێنەی دەرەوەیان بگرێت و لە ڕێی وەسفەوە چینی دیکەیان بخاتە سەر. ڕۆماننووسی فرەدەنگ پێچەوانەی ڕۆماننووسی تاکدەنگ وا لە دەستەڵات ناڕوانێت، لە شوێنی دیاریکراودا هەیە و بە زەقی دەردەکەوێت، بەڵکوو وەک (فۆکۆ) و (دولووز) لە گفتوگۆی (ڕۆشنبیر و دەستەڵات)دا پێی لەسەر دادەگرن لە هەموو شوێنێکدا بەرجەستەیە. یەکەمیان دەڵێت: (دەستەڵات تەنیا خۆی لە سانسۆرێکی ڕووندا مانیفێست ناکات، بەڵکوو بە قووڵی و لێزانانە ڕۆ دەچێتە نێو تەواوی تۆڕی کۆمەڵایەتییەوە، بگرە خودی ڕۆشنبیران دەبنە بەشێکی ئەم دەستەڵاتە). هەرچی دووەمیانە پێی وایە (ئەوە هەر زیندانییەکان نین وەک منداڵ مامەڵەیان لەگەڵدا دەکرێت، بەڵکوو منداڵیش وەک زیندانی لێی دەڕوانرێت. منداڵ منداڵییەک بە سەر دەبات، کە هیی خۆی نییە. بەم پێیە ناکرێت نکووڵی لەوە بکەین، کە فێرگە وەک زیندان وایە. خۆ ڕاستییەکەی کارگە هەر زۆر لە زیندان دەچێت). (ڕۆڵان بارت)یش هەر لەم ڕووەوە دەنووسێت: (دەستەڵات ئەمڕۆ لە زیاتر لە میکانیزمێکدا ئامادەیە و بە ناسکی ئاڵوێری کۆمەڵایەتی لە دەوڵەت و لە لای چینە کۆمەڵایەتییەکاندا هەڵدەسووڕێنێت، بەڵام بە هەمان شێوە لە مۆدێلەکان، بۆچوونە باوەکان، فێستیڤاڵەکان، یارییەکان، یانە وەرزشییەکان، هەواڵەکان، پێوەندییە تایبەتەکانی خێزان، تەنانەت لە لای بزووتنەوە ڕزگاریخوازەکانیشدا دەردەکەوێت). لە ڕێی خوێندنەوەی ئەو سێ بیرمەندەدا دەگەینە ئەوەی بڵێین ناکرێت ڕۆماننووس بۆ ئەوەی ڕووبەڕووی دەستەڵات ببێتەوە، لە بابەتە زەقەکاندا پێشانی بدات، ئەو بابەتانەی سۆزی جەماوەر دەورووژێنن، کە لەم دۆخەدا زمان شێوەی ڕاستەوخۆ وەردەگرێت، بەڵکوو پێویستە ڕۆ بچێتە ناو شتە وردەکانەوە، کە ئەو ڕۆچوونە تەنیا گۆڕینی ئاڕاستەی ڕەخنە نییە، بەڵکوو گۆڕینی سیستەمی زمانیشە. واتە گۆڕینە لە وشەی ڕووتەوە بۆ ئاماژە. گۆڕینە لە جەختکردنەوەی مانای پێشوەختەوە بۆ بەرهەمهێنانی مانای نوێ و کراوە.

*    *    *

ڕۆماننووس لە ڕۆمانی تاکدەنگدا پشت بە چەمکێکی زەق  دەدات و دژی چەمکێکی دیکەی زەق دەوەستێتەوە. بۆ نموونە وا خۆی دەردەخات لایەنگری ئازادییە و دژی چەوسانەوەیە، لە کاتێکدا ئەو چەمکە زەقانە هەر خۆیان لە ژێر گومانی گەورەدان و دەبێت هەڵبوەشرێنەوە، تا ڕەهەندی دیکە وەربگرن و ئاڕاستەی تری نەزانراویان لێ ببنەوە. چۆن دڵنیا ببین ئەوەی ئەو بە ئازادیی دەزانێت، ئازادییە و ئەوەی بە چەوسانەوەی دادەنێت، چەوسانەوەیە؟ ڕۆماننووسی ڕۆمانی فرەدەنگ بە شێوەیەکی دیکەی جیاواز لە هەموو ئەو چەمکانە دەڕوانێت. با وای دابنێین ئەو چەمکانە کۆمەڵێک درەختن و بە شێوەی بازنەیی ڕوێنراون. منداڵێک لەناو بازنەکەدا یاری دەکات، بەڵام یاسای یارییەکە ئەوەیە، ئەگەر جەستەی بەر هەر یەکێ لەم درەختانە بکەوێت، دەدۆڕێت و یارییەکە کۆتاییی دێت. گوتمان هەموو درەختەکان وەک یەک کۆتاییی بە یارییەکە دەهێنن و نەمانگوت درەختێکی دیاریکراو. کەواتە بۆ ئەوەی یارییەکە بەردەوام ببێت، هەمیشە لەم ناوەڕاستەدا هەڵدەبەزێتەوە. ئەو بۆشایییە مەودای داهێنانی ڕۆماننووسە، کە مانای ئەوە نییە چەمکەکانیش نابینێت. دەیانبینێت، بەڵام بە گومانی زۆرەوە. ئەگەر درەختەکان نەبوونایە، منداڵەکە نەیدەتوانی یارییەکە بکات، وەک چۆن بەبێ ئەو چەمکانە ڕۆماننووس ناتوانێت بنووسێت. لەم دۆخەدا یاریی منداڵەکە تێپەڕاندنی ئاستی زانراوی درەختەکانە، وەک چۆن نووسینی ڕۆمانی فرەدەنگ تێپەڕاندنی ئاستی ناسراوی چەمکەکانە. کاتێک چەمکەکان بە زەقی لە لای ڕۆماننووسی تاکدەنگ هەن، ئەوە یاریی تێپەڕاندن لە ئارادا نییە، بەڵکوو لایەنگری پێشوەختی ئەمیانە و دژی ئەویان وەستاوەتەوە.

*    *    *

ڕۆمانی فرەدەنگ لە بێژمار چیرۆکی وردوردی جیاواز پێک دێت، کە بە دەربڕینی (دولووز) هاوڕەگن، بەڵام لە یەک جیاوازن، بە ڕادەیەک ناکرێت چیرۆکێک بەسەر ئەوەی دیکەیاندا زاڵ بکەیت، بەڵام لە ڕۆمانی تاکدەنگدا گوتەی ئامادەکراو هەن و بە زمانی ڕۆژانە دەربڕراون، کە وەک یەقین لە دەمی نووسەرەوە دەردەچن و بە خوێنەر دەگەن. لە ڕۆمانی فرەدەنگدا کۆمەڵێک ڤیبێژەری جیاواز دەردەکەون و هیچ یەکێکیان جێگەی باوەڕی تەواو نییە، بەوەی دەکرێت بە هەڵەدا بچن، یان تەنیا دیوێکی ئەو بابەتە ببینن، کە دەیگێڕنەوە، یان نەتوانن بە دروستی بیگڕێنەوە، یاخود هەر شتێکی دیکە، ئەوە خوێنەر بە گومانەوە لە هەموویان دەڕوانێت و بە لێکدانەوەی خۆی وێنەیەکی گشتی لە سەرجەمیان پێک دەهێنێت، لە کاتێکدا ڕۆمانی تاکدەنگ، دەنگی نووسەری بەسەردا زاڵە، دروستتر تەنیا دەنگی نووسەری تێدا دەبیسترێت، کە هەمان دەنگی زانراوی جەماوەرە، بۆیە ئەو خوێنەرە بەبێ هیچ گومانێک باوەڕی پێ دەکات و لێی وەردەگرێت. بەپێی پرینسیپی (سەرەتا، ناوەڕاست و کۆتایی) داڕێژراون و پرینسیپی (هۆکار و ئەنجام) هەڵیاندەسووڕێنێت، کە فەلسەفە لانی کەم لە (نیتشە)وە ڕووبەڕووی ئەو دوو پرینسیپە بووەتەوە و هەوڵی تێکشکاندنی داون. جەماوەر لەو ڕۆمانەدا ئەوە دەدۆزێتەوە، کە بە دوایدا گەڕاوە. شاگەشکە دەبێت و دەتوانێت لە بەری بکات، یان بە دەربڕینی (هێنری برگسۆن) ڕاستەوخۆ دەچێتە یادەوەریی عادەتی (habits memory)ی ئەو جەماوەرەوە و بە ئاسانی دەیڵێتەوە. ڕەخنەگری میلـلییش، کە خاوەنی توانایەکی سنووردارە و لەسەر هەمان هێڵدا هەم بە ڕۆماننووسی تاکدەنگ و هەم بە جەماوەری ئەو ڕۆماننووسە دەگاتەوە، بە هەمان زمانی ڕۆژانە پێیدا هەڵدەڵێت. ڕۆمانەکە کورت دەکاتەوە، بەوەی لەسەر یەک بیرۆکەی زانراو دامەزراوە و بۆ کورتکردنەوە ئامادەیە، تا لەوێوە وەک داهێنانێکی مەزن پێشانی بدات. ئایا هەمان ڕەخنەگری میلـلی دەتوانێت ڕۆمانی یەکێ لەو ڕۆماننووسە فرەدەنگانەی ئاماژەیان پێ درا، کورت بکاتەوە؟ دیارە لێرەدا بە شێوەی ڕەها ناڵێین ڕۆمانی فرەدەنگ گوتەی لێ وەرناگیرێت، بەڵکوو دەڵێین کورت ناکرێتەوە و ئەو گوتانەی ڕەخنەدۆزانیش لێی وەردەگرن، زەق و زانراو نین، بەڵکوو لە ئاستی ئاماژەدان، لە کاتێکدا جەماوەر هەم دەتوانێت ڕۆمانی تاکدەنگی ڕۆماننووسە جەماوەرییەکان کورت بکاتەوە و هەم گوتەیشیان لێ وەربگرێت. ڕەخنەگری میلـلی جاڕی مۆیبەلایزەیشن بۆ نووسەری ڕۆمانی تاکدەنگ دەدات، تا جەماوەری بۆ کۆ بکاتەوە و بەرهەمەکانی بکڕن. بۆ ئەم مەبەستە مێدیای حیزبی و ناحیزبیی لە پێناودا دەخاتە گەڕ. بەم شێوەیە ڕۆمانی مەزن ئەوەیە، ئەو جەماوەرە زیاترین ژمارەی لێ کڕیوە و زۆرترین گوتەی لێ وەرگرتووە. ئەوەی ئەمڕۆ ڕۆمان هەڵدەسەنگێنێت، جەماوەرە، کە ڕۆمانی ڕۆماننووسی تاکدەنگ خۆی ڕێی داون هەڵیبسەنگێنن. لە گوتاری (لە ڕەخنەگر کێیەوە بۆ ڕەخنە چییە)دا هەوڵم داوە ئەوە پێشان بدەم، کە هەڵسەنگاندن بریتییە لە گۆڕینی نووسەر لە سەبجەیکتەوە بۆ ئۆبجەیکت. واتە نووسەر بە هۆی بەرهەمەکەیەوە دەکرێتە بابەتێک بۆ هەڵسەنگاندن. هەموو تواناکانی لێ دەسەنرێنەوە و لەم ساتەوە خاوەنی زمان نییە. ڕۆماننووسی تاکدەنگ هیچ کێشەیەکی لەگەڵ ئەو هەڵسەنگاندنەدا نییە، بگرە هەوڵی زۆر دەدات ئەو جەماوەرە هەڵیبسەنگێنن.

بۆ نووسینی ئەم بابەتە، گفتوگۆ لەگەڵ ئەم کەناڵانەدا کراوە:

 _Lodge,David, The Art of Fiction, London, Penguin, 1992.

 _ Todorov, Tzvetan,Mikhail Bakhtin The Dialogical Principle, Translated by Wlad Godish, Manchester University Press, 1984.

_Nietzsche, Friedrich- On the Genealogy of Morals, Translated by Carol Diethe, Edited by Keith Ansell-Pearson, Cambridge Texts in the History of Political Thought, 2007.

_  Deleuze, Gilles,Nietzsche and Philosophy, Translated by Hugh Tomlinson, Continuum, LONDON – NEW YORK, 2002.

 _Foucault, Michel, The Order of Things, An archaeology of the human sciences, A translation of Les Mots et les choses, VINTAGE BOOKS, A Division of Random House, Inc. New York, 1994.

_Intellectuals and power: A conversation between Michel Foucault and Gilles Deleuze. Available at:

_ بارت، رولان: درس السيميولوجيا، ترجمة: عبد السلام بنعبد العالي، تقدیم: عبد الفتاح کیلیطو، دار توبقال للنشر،الدار البيضاء، الطبعة الثالثة، ١٩٩٣.

_ ڕۆمان لە تاکدەنگەوە بۆ فرەدەنگ، گفتوگۆی شاخەوان سدیق لەگەڵ کاروان عومەر کاکەسووردا.

_ کاکەسوور، کاروان عومەر، کوشتنی فیل و پاراستنی دووکانی شووشەوات. (کتێبی ئەلیکترۆنی).

_ کاکەسوور، کاروان عومەر، ڕاگەردان، پاشکۆی بەرهەمەکانم. (پێشەکییەکەی).

_ کاکەسوور، کاروان عومەر، لە (ڕەخنەگر کێیە)وە بۆ (ڕەخنە چییە). (لە وەڵامی پرسیاری تەوەرەی ژنەفتندا).

The post کورتکردنەوەی ڕۆمان appeared first on ژنەفتن.