ئەم وتارە چەند ڕۆژێك دواى كۆتاییهاتنى دوا بەشى زنجیرەى “گەمەى تەختەپاشایییەكان” نووسراوە و ئەو كات لە سایتى “چەپى نوێ” بڵاو كرایەوە. دوو هۆكار هەبوون وایان لێ كردم بیر لەوە بكەمەوە لە سایتى “ژنەفتن” دیسانیش دایبنێینەوە. یەكەم، سایتى چەپى نوێ داخراوە و وتارەكەیش لەو كاتەوە لە هیچ سایتێكى دیكەى گشتى بڵاو نەكراوەتەوە. دووەم، ئەم وتارە ڕەخنەیە لە وتارێكى سلاڤۆى ژیژەك كە دەربارەى زنجیرەى ناوبراو نووسیبووى؛ وتارەكەى ژیژەك ماوەیەكى كەم بەر لە ئێستا بە زمانى كوردى لە سایتى ژنەفتن بۆ جارى دووەم بڵاو كرایەوە¹. پێم باش بوو منیش وتارەكەم دابنێمەوە تاوەكوو، وەك كاتى خۆى، هەمدیس ببێتە گفتوگۆیەك لەگەڵ وتارەكەى ئەو بیرمەندەدا. بەلاى منەوە تەفسیرى ژیژەك بۆ زنجیرەكە، كە لێرەدا لە سێ خاڵدا كۆی دەكەمەوە، تاكڕەهەند و لاوازە:

1. ژیژەك كارەساتەكەى شاژن دێنیرێسى تارگێرى وەك فانتازیایەكى پیاوانە دەبینێت، واتە پیاوە دەرهێنەر و بەرهەمهێنەرەكانى زنجیرەكە ویسووتایە “ژن” وەك وێرانكەرێك وێنا بكەن و تاوانەكانى مرۆڤایەتى سەربهاوێژن.

2. دێنیریس “تاك”ـە سوبێكتى شۆڕشگێڕى زنجیرەكەیە و دەیشبوو زنجیرەیەكى ئەمریكیى لیبراڵى، شۆڕشگێڕ بگۆڕێت بە “ستەمكار”ێك، بەمەیش ئەو تەنیا وێرانكەرى شانشینێك و وێرانكەرى شۆڕشێك نییە؛ بەڵكوو بە گوێرەى زنجیرەكە: هەر شۆڕشێك تەنیا سەرى لە وێرانكارییەوە دەردەچێت.

3. بۆ ژیژەك كارەكەى دێنیریس مایەى “شۆك”ـە، چونكە بڕیارە “چاوەڕواننەكراو”ەكەى ئەو لە كۆتا بەشدا، كە دەبێتە مایەى سووتاندنى كینگزلاندینگ، “خودى زنجیرەى ناوەكیى گێڕانەوە”ی چیرۆكەكە خاپوور دەكات. ئەمەیش “لۆژیكى” نییە. دێرنیسێكى شۆڕشگێڕ و ڕزگارگەر، ناكرێت بەبێ بوونى زەمینەیەكى سەردى ببێت بە “ستەمكار”ێكى ملهوڕ.

ئەم وتارەی ئێمە وەڵامدانەوەى ئەم سێ خاڵەیە و تێیدا خوێنەر خۆى دەتوانێت ڕەخنە لە هەریەكێكیان بدۆزێتەوە. بەڵام ئەوەى ئێستا دەمەوێت بیڵێم ئەوەیە كە شۆڕشى ئەم دوایییەى ئێران، بۆچوونە سەرەكییەكانى نێو ئەم وتارەى سەلماند. من وتارەكەم لەسەر ئەو گریمانەیە داڕشتووە كە ئەستەمە ئەوانەى زۆر بنەچەخوازن ببنە شۆڕشگێڕ، لەبەر ئەوەى خودى نەزمى بنەچەخوازى (لەوانە پاشایەتى و میرزادەیى) ناكۆكە بە شۆڕش، لایەنی كەم بە گوێرەى تێگەیشتنە مۆدێرنەكان. شا و شازادەكان، ئەمیر و ئەمیزادەكان، تەنانەت گەر بەشدارى لە شۆڕشیشدا بكەن، خودى دۆزەكەیان پۆتێنشیەڵە شۆڕشگێڕییەكەیان پووچەڵ دەكاتەوە، تەنیا ئەو كاتە نەبێت خۆیان لە هەموو ناونیشانێكى بنەماڵەیى بێبەش بكەن. ئەمەیش كارێكى نزیك لە مەحاڵە. بە پێچەوانەوە، شۆڕشگێڕان ئەوانەن كە هیچ ناونیشانێكیان نییە؛ بەهۆى دۆزى بنەماڵەوە ڕاناپەڕن، ئامانجیان هەڵپە بۆ دەسەڵات نییە و داواى “عەرشى دزراو” ناكەنەوە، بەڵكوو لەسەر ئەرزى ڕەق، لە پەراوێزەكانەوە، بەبێ بوونى تایتڵ و خانەوادە، وەك باستاردێك، بە داهێنانى مۆدێلى دیكەى ژیان، بەرەنگارى بونیادى نەزمى باو دەبنەوە. بەلاى منەوە لە زنجیرەكەدا دێنیرسى تارگێرى مۆدێلى پاشایەتى و جۆن سنۆو مۆدێلى شۆڕشگێڕى دەنوێنێتەوە. لە شۆڕشى ئێراندا ململانێى ئەم دوو گوتارە، ئەم دوو پارادیمە بۆ شۆڕش دەبینین. شاپەرستان دژ بە كۆمارى ئیسلامین، لەبەر ئەوە نا كۆمارى ئاخوندان ستەمكارە، تاریكخوازە، فاشیستە، بەڵكوو لەبەر ئەوەى لە شۆڕشى ئێرانەوە تاجى پاشایەتى وەلاناوە و بنەماڵەى پەهلەویى فارسى لە حوكم دوور خستۆتەوە. شاپەرستان دەیانەوێت ئەم عەرشە دزراوە بۆ بنەماڵەى وەدەرنراو وەربگرنەوە. بەڵام لە بەرامبەردا، كوردەكان و گەلانى دیكەى ئازادیخوازى ئێران، بە پێشەنگى ژنان، هیچ ڕەوایەتییەكى لەم جۆرەیان نییە، هیچ ناونیشانێكیان نییە كە هەر لەپێشەوە بەهۆیەوە بانگەشەى مافى گرتنەدەستى دەسەڵات بكەن. ڕەوایەتیى ئەوان وا لە خودى ئەو مۆدێلە ئازادیخوازەى ژیاندا كە ئەوان دژ بە مۆدێلى ستەمكاریى ئیسلامى و دژ بە پارادایمى شاپەرستى خەباتى بۆ دەكەن. پاشایەتى هەر بە سروشتى خۆى “تاكخواز”ە؛ ئەوەى ئەوانی تریش بیكەن، وەك “داستان”ـى بنەماڵە دەنووسرێنەوە؛ لە كاتێكدا شۆڕش ئەكتى فرەیییەكانە؛ دەستەكۆكان پێكەوە شۆڕش پێك دەهێنن. هەر بانگەشەك بۆ تاكخوازى لە شۆڕشى ئێراندا، لەوانە بانگەشەى تاك-نەتەوەیى (كورتكردنەوەى شۆڕش لە یەك شوناسى ناسیۆنالیستیدا) لە بونیاددا خۆى لە نەزمى تاكخوازى پاشایەتى نزیك دەكاتەوە؛ تەنانەت ئەگەر تا ڕادەى “جەنگ” دژیشى بێت.

دەبێت ئەوەیش بڵێم، دواى نزیكەى دوو ساڵ، كە جارێكى تر بەرهەمەكەى خۆمم خوێندەوە، وا هەستم كرد هەندێك دەستكاری و ئیزافەى بچووكى پێویستە؛ بۆیە یەك دوو بڕگە لە نوسخەكەى پێشتردا نین.

٤ی ١٢ی ٢٠٢٢

سلاڤۆى ژیژەک لە وتارێکى نوێیدا دەربارەى زنجیرەى کۆتاییى “یارى تەختە پاشایییەکان”، کۆمەڵێک سەرنجى ورد و سەرنجڕاکێشى دەربڕیووە و لە ڕوانگەى خۆیەوە بە کورتى تەفسیرى شۆڕش و ژن و گۆڕان و دەسەڵاتى لەنێو زنجیرەکەدا کردووە. وتارەکە کە بە زمانى ئینگلیزى بە ناونیشانى (Game of Thrones tapped into fears of revolution and political women – and left us no better off than before) بڵاو بۆتەوە² و سایتى “نێگەتیڤ”یش کردوویانە بە کوردى و بە ناونیشانى “شێتییەکەى دێنیریس فانتازیایەکى نێرانەیە” بڵاویان کردۆتەوە. لە ڕاستیدا، ڕوانگەکەى ژیژەک بۆ فیلمەکە چاوەڕوانکراو بوو، چونكە لەلایەك دۆزى دێنیریس بە تەواوى بابەتێكى دەروونشیكارییە؛ لەلایەكی تر خانمێكى شازادە هەڵگرى پەیامى گۆڕانکارییە، عەقڵى ئەمریکى دەیگۆڕێت بۆ ئەژدیهایەک و بەمەیش وێنایەکى ڕەشى شۆڕش دەخاتە پێش چاو، ژیژەکیش بە قەڵسى ئەم ڕاستییە ڕوون دەکاتەوە. کێشەى خوێندنەوەکەى ژیژەک ئەوەیە تەنیا بابەتە دەروونشیكارییەكە و سوبێکتە سیاسییە فۆڕماڵەکەى ناسیوەتەوە؛ بەو مانایەى کۆمەڵێک شۆڕشگێڕ لە زنجیرەکەدا هەن كە بەسەر دوو مۆدێلدا دابەش بوون، بەڵام تەنیا یەکێکیان بە ڕاشکاوى و بە دروشم بانگەشەى بۆ دەکات، لاى ژیژەک ئەوە خۆیەتى. جا بۆ ئەوەى تەفسیرى ژیژەک نەبێتە تاکە تەفسیرى زاڵى نێو کۆمەڵگەى ئێمە و نەبێتە تاکە وێناى فیلمەکە لەنێو خەیاڵدانى بینەرانى زۆروزەبەندى ئێمەدا، ئەوا پیشانى دەدەین کە دەشێت بە جۆرێکى تریش ڕوواوەکان و کارەکتەرەکان و زنجیرەى کۆتایى بخوێنینەوە.

هەر لە سەرەتاوە تا کۆتایى “دێنێریسى تارگێرى” لەنێوان دوو ئامانجدا دابەش بووە و لە پارادۆکسێکى ناوەکیدا دەژى. یەکەم: بەدەستهێنانەوەى تەختى ئاسنین وەک دوا میراتگرى ڕاستەقینەى بنەماڵە پادشایییەکەى تارگێرییەکان. دووەم: گۆڕینى جیهان وەک شۆڕشگێڕێک. ژیژەک لە خوێندنەوەکەیدا بە تەواوى لایەنى یەکەم فەرامۆشى دەکات و لایەنى دووەم دەبینێت. لە دیوى یەکەمدا دێنێریس بەتەنگ بەدەستهێنانەوەى میراتى پاشایەتییەوەیە، ئەمەیش بە تووندى ناکۆکە بە دیوى دووەم، بە خواستى شۆڕشگێڕانەى گۆڕینى جیهان. لە زۆر شوێندا ئەم دوو خواستە بەر یەکتر دەکەون: چۆن دەکرێت جیهان لە ستەمکاران پاک بکرێتەوە بەبێ ئەوەى ڕزگارکەران خۆیان ببن بە ستەمکار؟ ئەمە زەنگەکەى نیچەیە: ئەوەى لەگەڵ ئەژدیهاکاندا دەکەوێتە جەنگەوە دەبێت ئاگاى لەوە بێت و ببینێت کە خۆى نەبێت بە ئەژدیها، ئەگەر زۆر تەماشاى ناو چاڵێک بکەى، ڕەنگە ئەویش تەماشات بکاتەوە! لە لایەكەوە دێنێریسێکى کۆنەپارێزى ئۆرستۆکراتى دەسەڵاتپەرستمان هەیە کە دەیەوێت بە هەر نرخێک بووە تەختى دزراوى پاشایەتى بەدەست بهێنێتەوە و بۆ ئەمەیش ئامادەیە قوربانى بە عەشقەکەى بدات «ئەگەر ئەتەوێت ئاوا بمێنینەوە ئەوا بەڵێنم پێ بدە ئەم نهێنییە لاى هیچ کەسێک نەدرکێنیت»، دێنێریس ئاوا بە جۆن سنۆو دەڵێت. لە جێیەکى تریشدا دەڵێت «خیانەتکارى ڕاستەقینە ڤاریس نییە، بەڵکو جۆن سنۆوە». بۆچى جۆن سنۆو؟ چونکە تازە ئەو نهێنییە دەرکەوتووە کە بە گوێرەى یاسا نەریتییەکان سنۆو میراتگرى ڕاستەقینەیە نەک دێنێریس. لەلایەکى ترەوە ژنێکى شۆڕشگێڕمان هەیە کە بانگەشەى ئازادى و یەکسانى بۆ هەمووان دەكات و دەیەوێت فرەیى بچەسپێنێت. چۆن دەکرێت هاوسەنگیى ئەم دوو لایەنە بپارێزرێت و جیهانێکى نوێ دروست بکرێت؟

مەسەلەکە بۆ ژیژەک ئەوەیە دەرهێنەرەکان ویستوویانە لە زنجیرەى كۆتاییدا بە تیرێک دوو نیشان بپێکێن: یەکەم: دەرکردنى ژن لە سیاسەت لە ڕێگەى پرۆجەکشنى دڕندەییی پێوانەوە بۆ سەرى؛ دووەم ڕەتکردنەوەى گۆڕانى ڕیشەیى لە ڕێگەى بەکوشتدانییەوە. بەلاى ژیژەکەوە بەخشینى ئەو ویستە دڕندانەیە بە “دێنێریس” بۆ وێرانکردنى کینگزلاندینگ بۆ ئەوەیە وێنایەکى دزێو بۆ شۆڕش پیشان بدرێت، گوایە هەمیشە وێرانکارى دێنێت؛ ژنیش ناتوانێت لە ساتێکى هەستیاردا عەقڵانییانە خۆى کۆنترۆڵ بکات و ئەم وێنایەش بە قەستى ئەوەیە لە دەسەڵات دوور بخرێتەوە. لەگەڵ ئەمەیشدا ئەوەى بۆ ژیژەک مایەى سەرسوڕمانە ئەم گۆڕانە سایکۆلۆژییە نییە، بەڵکوو پچڕانى لۆژیکە سەردییەکەى زنجیرەیەکە و کە بەلاى ئەوەوە ئەم گۆڕانە کتوپڕە بونیادى خودى حیکایەتەکە خاپوور دەکات. ژیژەك ئەوە فەرامۆش دەكات گوتارى دێنیریس خۆى هەر لە پێشەوە هەڵگرى “شەرعیەتى تووندوتیژى”ـیە، بەو پێیەى ئەو میراتگرى بێبەشكراوى تەختە؛ كەواتە هەر ڕێگەیەك بۆ وەرگرتنەوەى تەخت و لەنێوبردنى دوژمن، ڕەوایە؛ ئەمەیش هەر لە هەڵقەى یەكەمەوە لە دڵى چیرۆكەكەدا هەیە، كەواتە ئەم گۆڕانە کوتوپڕە ئاوەژووبوونەوەى لەناکاوى حیکایەتەکە نییە، پێناچێ زنجیرە سەردییەکە خۆى ڕێگەى بۆ ئەمە خۆش نەکردبێ. ئێمە لە فیلمى “باوكى ڕۆحى”ـدا نموونەیەكى تەواو نزیكمان هەیە: مایكڵ كۆرلیۆنى كوڕى دۆن كۆرلیۆن، تا ئەو ساتەى لە دەرەوەى كاروبارى سیاسیى بنەماڵە دەمێنێتەوە و هێشتا لە كورسییەكەى باوكى نزیك نەبۆتەوە، كوڕێكى ئارام و مەنگە؛ عاشقێكى بێزیان تا ئەو ڕادەیەى دەوروبەر بە ساویلكەى تێدەگەن. بەڵام لە ناكاو، لە بەشى دووەمى فیلمەكەدا مایكڵ دەبێتە ستەمكارێكى ئێجگار زرنگ و بە زەبروزەنگ. ئەم گۆڕانە چۆن ڕوویدا بێ ئەوەى ڕەوتى گێڕانەوەى فیلمەكە دابڕمێت؟ هەم بۆ ئەو فەلسەفانەى بڕوایان بە پچڕان و لادان و ڕێكەوتە، و هەم بۆ دەروونشیكاریش كە دژى ڕێكەوتە و لایوایە دەشێت لە هەر ساتێكدا وەحشە خەفەكراوەكانى نێو نائاگایى بەرەڵا ببن، وەها گۆڕانێك غەریب نییە.

لەمەیش زیاتر، هەر لە سەرەتاکانەوە هێنانى سێ دراگۆن بە سەرشانى “دایک!”ـیانەوەوەك میراتى بنەماڵەى تارگێرى، بۆ نێو درامەکە نانەوەى وێرانکارییەکى گەورە وەک ئەگەرێکى بەردەوام قووت دەکاتەوە. دراگۆن لە زنجیرەکەدا سیمولەیشنە دێرینە سینەمایییەکەى چەکى ئەتۆمە کە لە هەر ساتێکدا دەتوانێت ئەپۆکالیپس بخوڵقێنێت: «دراگۆنەکان هەرچییەکیان پێخۆش بێ دەیخۆن». چەکى ئەتۆم ناتوانێ جیهان بگۆڕێ، تەنیا دەتوانێت وێرانى بکات. بوونى دراگۆنەکان دەبوو هەر ئەم وێرانکارییە بخولقێنین، بە تایبەتى دواى ئەوەى لە جەنگ دژ بە سوپاى مردووەکاندا ڕۆڵێکى یەکلاکەرەوەیان نەبوو. بەم مانایە چاوەڕوانکراو بوو دراگۆنەکان ئەو قیامەتە بۆ مرۆڤ بەرپا بکەن کە دێنێریس لە زنجیرەى کۆتاییدا بەرپاى کرد؛ ئێستایش ئەتۆم وا لە دەنگۆى جەنگى سێیەمى جیهاندا، هەڕەشەى خراپتر دەكات. لەمەیش بترازێ، ئیغراى دەسەڵاتى حەوت شانشینەکە خۆى چاوەڕوانى ئەوەى لێ دەکرێت شۆڕشگێڕە گەورەکانیش بگۆڕێت بۆ سەرکردەى گەمژە. شۆڕش هەرچۆن عەقڵانى و دیسپلینکراو بێت، لە ساتى ناعەقڵانییەت پاکژ نابێتەوە و ڕەنگە کوشتنى بێ ئامانج و چێژى لەنێوبردنى لێ بکەوێتەوە.

      بەڵام لە هەموو ئەمانە گرنگتر خودى مێژوو و نەسەبى کچەى شۆڕشگێڕە لەگەڵ عینادی و کەللەڕەقییە هەرە زۆرەکەیدا بۆ وەرگرتنى دەسەڵات هەر لە بەشەكانى سەرەتاى زنجیرەكەوە. کەواتە ئەو گۆڕانکارییە زۆریش چاوەڕواننەکراو نەبوو. ئەمە دیوە کۆنزەرڤەتیڤەکەى دێنێریسە کە ژیژەک نایەوێت سەرنجى لێ بدات؛ گەرچى تەواو بابەتێكى دەروونشیكارییە، بەو پێیەى هەمان پرسى “چێژى دزراو”ە لە دەروونشیكاریدا. ئەم خواستە ئەرستۆکراسییە بۆ گرتنە دەستى دەسەڵات لە دەروونى دێنێریسدا تێکەڵ بە ویستێکى تر دەبێت کە پێشکەونخوازانە و شۆڕشگێڕانەیە: گۆڕینى دنیا. ئەو ویستەى دووەم بە ئازادکردنى سوپاى خەسێنراوان دەست پێ دەکات و دووەمجار بە ڕزگارکردنى کۆیلەکان و ئیدى بەم جۆرە. لەبەر ئەمە ژیژەک پێی وایە دێنیریس “نوێنەرى بێبەشان” و چەوسێنراوانە. کەواتە دەبوو بژى بۆ ئەوەى دواى گرتنە دەستى دەسەڵات بەردەوام بێت لە ڕزگارکردنى بێبەشانى دیکە. جا لەبەر ئەوەى بە کوشت درا، ئەوا تەنیا دەوڵەتێکى بۆیاخکراوى چاکسازیکراوى دیموكراسى بە پاشایەتى “بران” دادەمەزرێت. بەلاى منەوە ئەم خوێندنەوەیە تەنیا لە ڕووى فۆڕماڵ و گوتارەوە دروستە، واتە تەنانەت گەر دێنێریسش بژیایە و ئەو سایکۆلۆژیاى دڕندەیەشى نەدرایەتە پاڵ، ئەوا لە دوایین سنووردا تەنیا دەیتوانى دەوڵەتێکى چاکسازیکراو دابمەزرێنێتەوە، کەواتە با گریمانەى دوو گۆڕان لە سیناریۆکەدا بکەین و دیسانیش بۆچوونەکانى ژیژەک هەڵسەنگێنینەوە: یەکەمیان دێنێریس دەسەڵات دەگرێتە دەست. دووەمیان ئەوەى کە نامرێت. لە باشترین حاڵەتدا ڕووداوەکان ئاوا ڕوو دەدەن:

لە زنجیرەى کۆتاییدا دوو خواستەکەى دێنیریس لە گوتاردا دەپارێزرێن، بەڵام لەسەر ئەرزى واقیع لەیەک جودا دەبنەوە. یان دێنیرێس ئیتر شاژنێکە لەسەر تەختى ئاسنین و گۆڕینى جیهان تەنیا وێنەى باڵاکراوى ویستە مەرگدۆستەكەیەتى، یان ئەوەى دەبوو دێنێرس شۆڕشگێڕێکى ڕاستەقینە بێت و هەر لەو وەختەى زەنگەکانى شارەکە لێ درا لەسەر دراگۆنەکەى بهاتایەتە خوارەوە، ئەو کات دەبوو پەیڕەوى لە بنەماى ڕاستگۆیى بکات، ڕاستی ڕەچەڵەکى جۆن سنۆو بۆ خەڵک ئاشکرا بکات و ئیدى خەڵکى خۆیان پادشا، یان سەرۆک، یان حکوومەت بە دەنگدانێکى دیموکراسى هەڵبژێرن. ژیژەک ئەم ڕێگە دیموکراسییە ڕەت دەکاتەوە. کەواتە بە ڕاست ئەگەر شۆڕشگێڕەکان پەیڕەوى لە هەڵبژاردن ناکەن، ئەى دواى سەرکەوتنى شۆڕشەکە چیى دەکەن و چۆن دەسەڵات بەڕێوە دەبەن؟ سێ وەڵام هەیە: خاپوورکردنى دەسەڵات بە هەموو جۆرێک بێ ئەوەى هیچى لێ بمێنێتەوە، گەڕانەوە بۆ ژیان لە دۆخى سروشتیدا بە پۆزەتیڤ (ئانارشیزم) یان بە نێگەتیڤ (هۆبز). دووەم: هێشتنەوەى حکوومەتێکى ئیشرافى بۆ سەرپەرشتى ژیانى مەدەنیى خەڵک. سێیەم: دامەزراندنەوەى دەسەڵاتى دەوڵەت و سەرجەم دامەزراوە زەروورەکانی دیكە لەلایەن ڕابەرانى شۆڕشەوە و بوونى ڕابەر بە سەرۆکى دەوڵەت. کێشە تیۆرییەکانى ئەم سێ وەڵامە ئەمانەن: سەبارەت بە یەکەمیان: ناکرێت مرۆڤ لە کایۆسدا و بێ ڕێکخستنى کۆمەڵایەتى و سیاسى بژى. کێشەى وەڵامى دووەمیان ئەوەیە، (گەر بە هەڵبژاردن نەبێ) چۆن و بە چ میکانیزمێک دەزگا و دەستەى بەڕێوەبەرانى دامەزراوە گشتى و لۆکاڵییەکان دیاری دەکرێن؟ کێشەى سێیەمیان: گەر دەوڵەت وەک خۆى ترانسێندنتاڵ بمێنێتەوە و لەلایەن ڕابەرانى شۆڕشەوە بەڕێوە ببرێت، کەواتە ئەمە ماناى وایە لە باشترین حاڵەتدا (گەر دەوڵەتێکى زۆر دادپەروەریش بێ) تەنیا چاکسازییە لە دەوڵەتى پێشتردا، لە دەوڵەتێکى خراپەوە بۆ دەوڵەتێکى باشتر (نەك ژیانێكى باشتر). لەم حاڵەتەدا شۆڕش هیچ شتێکى ڕیشەیى نەگۆڕیوە. بە ڕەتکردنەوەى ئیختیارى یەکەمیان کە هەڵبژاردنى دیموکراسییە، ئەوا ڕێگەى دووەم ئەوەیە دێنیریس نەچێتە نێو خەڵک، بەڵکوو دواى لەنێوبردنى “شاژنە سێرسیى خراپەکار” بچێتە نێو قەڵاکان و لەسەر تەختى ئاسنین دابنیشێت. ئینجا لەوێوە جیهان بگۆڕێت. ئەم بژاردەیەش چەند کێشەیەکى هەیە. یەکەم، بە گوێرەى دۆلۆز وەختێ دێنیریس لەسەر تەخت دادەنیشێت، چرکەى دووەم دەست پێ دەکات کە ساتى گەڕانەوە نەزمە، بەم هۆیە ئەو چیتر شۆڕشگێڕ نییە، بەڵکوو پادشا یان سەرۆکى دەوڵەتە. ئایا پاشاکان دەتوانن شۆڕشگێڕ بن؟ مەسەلەکە ئەوەیە ژیژەک جووت ئامانجەکەى دێنێریسى خراپ، یان فۆڕماڵ داڕشتۆتەوە: بەدەستهێنانى تەختى ئاسنین و گۆڕینى جیهان. دێنێریس خۆى هەر لە زنجیرەکانى سەرەتاوە هەوڵە سەرەکییەکەى بۆ بەدەستهێنانى دەسەڵاتە، ئێستا کە لێى نزیک دەبێتەوە نایەوێت دەستبەردارى ببێت تەنانەت بۆ عەشقەکە و بۆ میراتگرى “ڕەوا”یش، بەم جۆرە تەنیا لەبەر دەسەڵاتى بنەماڵەیى ئارەزووى تەختى شاهانە دەکات و ئیدى گۆڕانى جیهان دەچێتە دواوە. بە دەربڕینێکى تر، ئەو دەیەوێت جیهان بگۆڕێت بۆ ئەوەى دەسەڵات بگرێتە دەست، نایەوێت دەسەڵات بگرێتە دەست تاوەکوو جیهان بگۆڕێت. دووەم، دێنێریس بەرلەوەى نوێنەرى بێبەشان بێت، نوێنەرى قەزێى بنەماڵەیەکى فەرمانڕەوایە کە تەختەکەیان دزاوە. مەگەر دەروونشیكاریش هەر خۆى زانستى “چێژى دزراو” نییە؟ ژیژەك دەیەوێت ئەم لایەنەى دۆزەكەى دێنیریس لەژێر لایەنى دووەمدا بشارێتەوە. دێنیریس تەنانەت ئەگەر نوێنەرى بێبەشانیش بێت، هێشتا تەنیا دەتوانێت بە ئاستى جیاوازى باش یان خراپ “نوێنەرایەتى”ـیان بکات. بێبەشان خۆیان کێن؟ کێ نوێنەرى ڕاستەقینەیانە و دواجار کێ شۆڕشگێڕى ڕاستەقینەیە؟ بەلاى منەوە کەسێکى دیکەى گرنگى نێو زنجیرەکە: “جۆن سنۆو”، هەمان ئەو کارەکتەرەى كە لە فیلمەكەدا هێندەى دێنیریس سەرەكییە و كەچى ژیژەک تەنیا یەک دێریشى لەسەر ناڵێت! کەسێک کە بەردەوام بە قووڵى دەچێتە دۆخى صیرورەکانەوە و تا کۆتایى وەک دەرکراوێک دەژى. بۆچى جۆن سنۆو نوێنەرى بێبەشانە؟ چونکە هەم ئەوەى دێنیریس دەتوانێت بە بێبەشانى بدات (ئازادى و کەمکردنەوەى چینایەتى و..) سنۆویش دەتوانێ بیکات، هەمیش دوو خاڵى بەهێزى ترى هەیە کە دێنیریس نییەتى: سنۆو خۆى بێبەش و سەرکوتکراوە، دووەم: بە کردەیى لە گۆڕینى جیهاندایە بەبێ ئەوەى چاوەڕوانى عەرشى ئاسنین بێت. کەواتە لە حزورى جۆن سنۆودا نوێنەرایەتیى دێنیریس بەتاڵ دەبێتەوە. با ئەم دووانە خاڵەى كۆتایى ڕوون بکەینەوە.

پێش هەموو شتێک “جۆن سنۆو” تا كۆتاییی فیلمەكە خۆى زۆڵێکە و بە گوێرەى هاوسەرگیرییەکى شەرعى لەدایک نەبووە، کەواتە یەکەم شتێک کە لێی بێبەشکراوە پێگەى بنەماڵە، ئیمتیازێکى تەقلدیی حوکمە. ئینجا بەو حاڵەیش چینێکى ترى نهێنى دەنیشێتە سەر ئەم دۆخە بێ ئەسڵ و فەسڵییەى و دەیکات بە کەسێکى دووجار زۆڵ، ئەویش وەختێ دەبێتە زۆڵى “نێد ستارک”، نەک باوکى ڕاستەقینەى خۆى، سنۆو دەچێتە نێو صیرورەى بوون بە زۆڵ و بوون بە کوڕى نێد ستارکەوە، ئیدى وەک زۆڵێکى بێشوناس دەژى کە بە گوێرەى یاسا و ڕێساکان بۆى نییە ببێتە میراتگرى هیچ تەختێكى پاشایەتى، چونکە ئەگەرچى دەبێتە ئەندامێکى بنەماڵەى ستارک، بەڵام بە گوێرەى یاساكانى حەوت شانشینەكە ناتوانێت نازناوى “ستارک” هەڵبگرێت. ئەم پەڵەیە هەتابێ گەورە دەبێ تاوەکوو دەگات بە دوورخستنەوەى بۆ کاسڵ بلاک و دەبێتە پاسەوانێکى ئاساییى شەو، کارێک کە تەنیا هەرچى و پەرچییەکان، زۆڵەکان، سزادراوەکان، هەڵهاتووانى جەنگ، تەمەڵ و شێتەکان، بە کورتى سەرجەم دەرکراوانى نێو کۆمەڵگە و دەزگاکانى دەوڵەت بە كردنى ناچار دەکرێن، واتە ئەوانەى کە هیچ پێگەیەکى کۆمەڵایەتییان نییە یان لێیان سەندراوەتەوە. کۆیلە ڕاستە بێبەشە، بەڵام پلەى کۆمەڵایەتی هەیە، سوپاى خەسێنراوان ڕاستە بێبەشن، بەڵام پلەى سیاسى و سەربازییان هەیە. تەنیا ئەوانەى لە کاسڵ بلاکن هیچ پێگەیەکى کۆمەڵایەتى و سیاسییان نییە، کەواتە ئەمانە بێبەشە ڕاستەقینەکانن. سنۆو وەک دەرکراوێک دەنێردرێت بۆ ئەوێ. لەوێ دەست دەکات بە گۆڕینى فەزاى کاسڵ بلاک و ئەمەیش دیوێکى شۆڕشگێڕانەى ئەوە، بۆیە بێ خواستى خۆى دەچێتە صیرورەى بەسەرکردەبوونى بێبەشانەوە. ئەو دەچێتە دەرەوەى دیوارى قەڵاى سەهۆڵین بۆ نێو خەڵكە كێوییەكان، بۆ باکورى دوور و بۆ نێو جەرگەى دەسەڵاتى پاشاى شەو، هێڵى هەڵهاتن لەنێو شانشینە ترسناکەکەیدا دەدۆزێتەوە. دەچێتە صیرورەى كێویبوونەوە وەختێک دەچێتە نێو هۆزەکانى باکوور. دەچێتە صیرورەى بە پاشابوونەوە، بۆ ماوەیەکى کەم دەبێتە پاشا، بەڵام زوو لێى دەبێتەوە و دەچێتە دۆخگۆڕکێى دیکەوە. بۆ نموونە دەبێتە ئارکیۆلۆژ و دۆزرەوە؛ ئەو ئێسکى دراگۆن لە دراگنستۆن دەدۆزێتەوە، دەبێتە داهێنەرى ماشێنى جەنگ دژ بە سوپاى مردووەکان. دەچێتە صیرورەى عەشقەوە و عاشقى دێنێریس دەبێت و لە ڕێى عەشقەوە نەریتى میراتگیرانەى دەسەڵات دەگۆڕێت. ئەو دەچێتە صیرورەى بە “دێنیرێسبوون”ـەوە وەختێ لە جەنگى مردووەکاندا دەچێتە سەر پشتى یەکێک لە دراگۆنەکانى شاژن، دڕەندەیەک کە هیچ کەسێکى تا ئەو ساتە نەیتوانیوە لێى نزیک ببێتەوە. بەم جۆرە پرسى جۆن سنۆو و دێنیرێس پرسى نێر و مێ نییە وەك دوو شوناسى جێگیر، بەڵكوو پرسى صەیرورەیە. دێنیرێس گەرچى مێینەیەكە، بەڵام تەواو هەڵگرى بەها نێرسالارییەكانە؛ بە پێچەوانەوە، سنۆو گەرچى نێرینەیەكە، بەڵام دیوێكى مێینەیى لە كەسایەتییەكەیدا هەیە كە بەرەو صەیرورە مێینەكان دەیبەن، واى لێ دەكەن بێ خواستى خۆى خەبات بۆ گۆڕینى بەهاكان بكات. بە کورتى، جۆن سنۆو بەردەوام لە خۆگۆڕکێدایە و وا خەریکە شتەکانیش دەگۆڕێت بێ ئەوەى وەک دروشم و ئامانجى زەق و ڕەق بۆ خۆى و دەوروبەر دیاری کردبن. مەسەلەکە تەنیا ئەو حیکمەتە کۆن و سوواوە نییە کە ژیژەک بە تانەوە دەینووسێت “باشترین فەرمانڕەواکان ئەوانەن کە ئارەزووى دەسەڵات ناکەن”. جۆن تەنیا بەو هۆیە فەرمانڕەوایەکى باش نییە کە “ئارەزووى ناکات” تا بە گوێرەى حیکمەتە کۆنەکە متمانەى پێ بکەین و ژیژەکیش ئەمە بە گەمژەیى تێبگات، بەڵکوو ئەوەیشە جۆن خۆى شۆڕشگێڕێکە و بگرە تاکە شۆڕشگێڕى ڕاستەقینەى نێو درامەکەیە بێ هیچ ناونیشانێك، بی ئەوەى چاوەڕێ بێت عەرشى ئاسنین بگرێتە دەستخەریکى گۆڕینى دنیایە، هەتا پێگەکەیشى بەرزتر ببێتەوە و کەرەستەى گرنگترى دەست بکەوێت زیاتر تواناى خۆى لەم پێناوەدا دەخاتەگەڕ. ئەو خۆى بە کردەیى لە گۆڕینى دنیادایە، بۆ نموونە گۆڕینى هۆزە جەمسەرنشینە باكوورییەكان بۆ بەرگریکارانى دیوارى سەهۆڵین، ئەم هۆزانەیش دەرکراوان و بێبەشانى لەمێژینەى نەزمى سیاسین کە بۆ ئەودیوى دیوارە گەورەکە دوور خراونەتەوە و خراپترین وێنەى وەحشیگەرانەیان لەسەر بەرهەمهێنراوە. لەبەر ئەمانە بە هیچ جۆرێک ناکرێت جۆن سنۆو تەنیا بکرێتە نوێنەرى “ئیرادەى مانەوە” بۆ پاراستنى ژیانى مرۆڤ لە تیاچوونى یەکجارەکى. ڕاستە ئەمە کارە مەزنەکەى ئەو بوو، بەڵام بەبێ صیرورە شۆڕشگێڕییەکانى ئەو، ئەمە کارى نەکردە بوو. بەڵام جۆن سنۆو خۆى کێێە؟ یەک تاقمى فرەیى: جۆن سنۆوى زۆڵ، گورکەکەى، هاوڕێکانى، شمشێرى ڤالێرى؛ هەر لەبەر ئەمەیش سەرکردایەتییەکەى لە ڕێگەى خوێن و ناو و یاساوە نییە؛ ئەو وەك سێر داڤۆس دەڵێت “زۆڵێكى نەفرەتى”ـیە، بێ هیچ نازناوێك، نە فالووسى خەسێنراوانە و نە ڕزگاركەرى كۆیلان، بەڵام یەك فرەیى بێڕەگە كە وەك ئاو دەجووڵێت. لە كاتێكدا دێنیرێس هەڵگرى سیفەتى خورافییەكانە: لە ئاگردا ناسووتێت (بەپێى دەروونشیكارى: چەپێنراو ناسووتێت)، خوێنى ئەژدیها لە لەشیدایە، كەسایەتى كاریزماتیك. لەبەر ئەوە گەلێك نازناوى لەیەك شاژنى ڕەها هەیە: تارگێری، خالیسى، دایکى دراگۆنەکان، ڕزگارگەرى کۆیلان، میراتگرى تەختى ئاسنین، نەسووتاو. وەك مۆریس بلانشۆ دەڵێت ئەخیل پاڵەوانە بەڵام ئاگامەنۆن پاشاى پاشایانە.

بوونبە-ژنەکان بەردەوام لە سیاسەتدا هەن، وەک چۆن بە ستانداردبوونەکان لە دەوڵەتدا هەن. ستانداردى دەسەڵات هى پیاوانە، هەر ئەوەیە کە شاژنەکە بەرجەستەى دەکاتەوە ئەو ساتەى دەوڵەتەکە دەبێت بەهى ئەو: ناکۆتا خولیاى دەسەڵات و لەم ڕێگایەوە کوشتنى خودى سیاسەت. بەڵام سنۆو لە ڕێگەى صیرورەى ژنەوە ژن دێنیتەوە نێو سیاسەت. ئەو سەرجەم ئەو سیفەتانە وەردەگرێت کە ژنى پێ دەناسرێتەوە و بە تایبەت دێنێریس، بە تەواوەتیش لەو ساتەدا دەبێتە دەنیرێس کە هەم دەردەکەوێت لە خوێنى تارگێرییەکانە و هەمیش سوارى پشتى یەکێک لە دراگۆنەکان دەبێت، ئیدى هیچ یەکێک لە توانا مرۆییەكانى دێنیرێس نامێنێت جۆن سنۆو نەیبێت، بە پێچەوانەوە شاژنى ئەفسانەیى خاوەنى هیچ یەک لە تواناکانى سنۆو نییە، چونکە نەچووەتە نێو صیرورەى بوون-بەدەرکراوى جۆن سنۆوە.

دواجار، ئەگەر پچرانێك لە بونیادى گێڕانەوەیى حیكایەتەكەدا هەبێت، ئەوا دروستكردنەوەى بنەماڵە و نەسەبە بۆ باستاردەكەى وینتەرفاڵ، بۆ جۆن سنۆو؛ ئەمەیش تەواو لە هەوڵەكەى فرۆید دەچێت لە “موسا و یەكتاپەرستى”ـدا. لەوێدا فرۆید بە دەیان گریمانە دەیەوێت نەسەبى پاشایەتیى فیرعەونى بۆ موساى بێ ئەسڵوفەسڵ دروست بكاتەوە، چونكە دەروونشیكارى هیچ شتێكى نییە دەربارەى “زۆڵێتى”، دەربارەى “بێ نەسەبى” بیڵێت؛ نەك تەنیا بە واتا كۆمەڵایەتییەكەى، بەڵكوو بە واتا سیاسییەكەیشى. بۆ ئەوەى جۆن سنۆو هەموو ئەو شتانە بكات كە كردنى، هیچ پێویستى بەوە نەبوو ئەسڵوفەسڵى هەبێت، بەڵام دروستكردنەوەى نەسەبێكى درەنگوەخت، هیچ لە صەیرورە باستاردییەكەیشى ناگۆڕێت. ئەو بە زاراوەى مۆریس بلانشۆ پاڵەوانە و پاشا نییە. بلانشۆ لە وتووێژى ناكۆتادا لایوایە پاڵەوان پێویستى بە دەستپێكردنbeginningـە، نەك بە ئەسڵorigin:

«لەنێوان ئەسڵ و دەستپێكردندا پەیوەندییەكى تاریك هەیە كە ڕێك پاڵەوان hero یارمەتیمان دەدات لێى تێبگەین. ئەسڵ دەستپێكردن نییە؛ لەنێوان ئەم دووانەدا مەودایەك و بگرە نادڵنیایییەك هەیە. ئەسڵ دژ بە ناڕوونى، دڵنیاییبەخشە، كەچى خۆیشى هەر ناڕوونە.[…] تەنانەت بە ئەسڵێكى خوداییشەوە، هەر كەسێك دەبێت وەك مرۆڤ لەدایك ببێت: ئەو چاوەڕوانكراوە، بەڵام خۆى چاوەڕوانى خۆى كردووە تا دەست پێ بكات.[…] بەر لەوەى ئەو [پاڵەوان]خۆى سەلماندبێت، هیچ شتێك ئەوى وەك منداڵێك بەوز بەرزییەوە دانەناوە؛ بە پێچەوانەوە، ئەو تەنیا زۆڵێكە بەبێ نەسەب- تەنانەت ناشەرعیبوونەكەى هانى دەدات خۆى بناسێت.[…]

سەرڕاستیى ئەو لە ویستە قارەمانانەكانیدا ئاڵۆزیى ئەو ڕوون ناكەنەوە. ئەو تەنانەت ئەگەر درۆیش نەكات، ئەوا لە لێوارى ساختەبووندایە، جەوهەرەكەى سەرلێشێوێنەرە. سادەیییەكەى، لە ڕاستیدا ساویلكەیییەكەى بەو دووڕەگییە بەتاڵ دەبێتەوە كە لە بوونیدا هەڵكۆڵراوە: بەم جۆرە ئەو بەسەر ئەسڵ و دەستپێكردندا دابەش بووە، بەسەر بوون و كردە، سیحر و هێز، هێز و سەروەرێتى، سەربڵندى و تاج، پێگە و خوێندا. نەك هەر ئەوەندە، بگرە: بەسەر وتن و كردنیشدا»³.

ئەوانەى كە زنجیرەكەیان بینیووە، دەزانن كە ئەم شرۆڤەیەى بلانشۆ بۆ پاڵەوان دەڵێى كتومت لەبەر ڕۆشناییى كەسایەتى جۆن سنۆودا نووسراوە.

كەواتە دەبوو لەنێوان دێنیریس و جۆن سنۆودا کامیان هەڵبژێردرێن؟ با بڵێین دەرهێنەر، دەنیرێس هەڵدەبژێرێت، ئەو كات دەوڵەتێكى ئۆلیگارشیى ئەفلاتوونى، دەوڵەتى ستەمكار- حەكیم [دێنیرێس-تایرۆن لانستەر] دادەمەزرا، لەمەیشدا کوشتنى جۆن سنۆو حەتمى بوو، نەک تەنیا لەبەر ئەوەى میراتگرى ڕاستەقینەى دەسەڵاتە، بەڵکوو لەبەر ئەوەى تاکە شۆڕشگێرى ڕاستەقینەى نێو شانشینەکانە؛ زنجیرەکەیش هەمان ئەنجامى کوژرانى دێنێریسى کەمێک بە جیاوازییەوە پیشان دەدا، ئەو کات ڕەنگە ژیژەک لەم مەرگە بێدەنگ بووایە بەڵام ڕانسێر دەهاتە دەنگ. کەواتە وا باشترە دەرهێنەر هیچیان هەڵنەبژێرێت و خۆى لەم تەنگژەى ئەم یان ئەوە، لە ستەمكاری و لە شۆڕشگێڕى ڕزگار بكات. ئەمە ئەو گرێكوێرەیە کە لە زنجیرەى کۆتاییدا بە شێوەیەکى هەم لاواز و هەم زیرەکانە حەل کراوە. سیناریۆ دژە شۆڕشگێڕییەکەى فیلمەکە تەنیا لەوێدا نییە دێنێریس دەکوژرێت، بەڵکوو ئەوەیشە كە جۆن سنۆو لە شۆڕشگێڕێكى دیموكراسیخوازەوە دەكرێتە بكوژى شاژنى مەعشوقەى، بەم جۆرە بوون-بە تاوانبار دوایین صیرورەى جۆن سنۆو و یەکەمین دوورخستنەوەى دەوڵەتە نوێیەکەى برانى کەم ئەندامە؛ لەم ڕێگەى ئەم “نەفی”یەوە ڕێگرى لە دروستبوونى كۆمەڵگەیەكى دیموكراسى دەكرێت؛ چونكە لە ڕێگەى جۆن سنۆوە ئەو شتە سەرپێ دەکەوت کە ژاک ڕانسێر وەک دیموکراسییەتى ڕاستەقینە پێناسەى دەکات: حوکمى ئەوانەى کە مافى حوکمکردنیان نییە، حوکمى دەرکراوان لە پێگەى کۆمەڵایەتى و سیاسى، حوکمى “بێناونیشانەکان”، هەمان دەوڵەتى ڕاستەقینەى دیموکراسیى شۆڕشگێران. بەڵام دیسان ئەمەیش دەبێت ڕەت بکرێتەوە لەبرى ئەوە دەوڵەتێكى ئۆلیگارشى بە بۆیاخى دیموكراسییەوە دابمەزرێنن كە لایەنیکەمى عەدالەتى تێدا بەرقەرار بێت، بەڵام چ جۆرە عەدالەتێک؟

سەچاوەكان:

1. بۆ وتارەكەى ژیژەك بە زمانى كوردى، كلیك لەسەر ئەم لینكە بكە:

2. بۆ وتارەكەى ژیژەك بە زمانى ئینگلیزى، كلیك لەسەر ئەم لینكەى خوارەوە بكە:

http://myheartwillgoonandsoonandsoon.blogspot.com/2019/05/slavoj-zizek-game-of-thrones-tapped.html

یاخود لە ڕێگەى سایتى ئیندیپێندنتەوە: 

3. MauriceBlanchot: The Infinite Conversation, Translated and Foreword by Susan Hanson, Theory and History of Literature, Vol. 82, University of Minnesota Press, Minneapolis and London, 1993, p. 369-370.

The post پاشایان و شۆڕشگێران appeared first on ژنەفتن.

ڕۆشنبیرانى كورد مشتومڕێكیان لە دەستى دووەوە، لە عەرەب و فارسەوە گواستۆتەوە بۆ نێو كایەى ڕۆشنبیریى ئێمە كە هیچ بنكێكى واقیعیى نییە. ئەم مشتومڕە لە بنەڕەتدا سەر بە فەزاى فیكرى فەرەنسییە و پتریش ململانێیە لەنێوان هێڵى هیگڵى و هێڵى سپینۆزاییدا؛ دیارترین نوێنەرى یەكەمیان ژیژەكە و دووەمیشیان دۆلوز. لاى ڕۆشنبیرانى فارس و عەرەب، بە پاڵنەرى مێژوویى و ناسیۆنالیستی خۆیان، گرنگییان بەم ڕەوتانە داوە، نووسەرانى كوردیش بێئەوەى لە پێویستى و گرنگیى خودى فەلسەفەكانیان و زەرورەتى ئایدیاكانیان بۆ كۆمەڵگەى ئێمە تێبگەن، وەك مۆدەى فیكرى دەیگوازنەوە بۆ نێو كایەى نووسینى كوردى. نموونەى دیارى مامۆستا نەوزاد، هیگڵە، كە گوایە، لەم ساڵانەى دواییدا لە كوردستان برەوى سەندووە و بووەتە مۆدەیەكى بەربڵاو.

لێرەدا لەسەر سێ و چوار خاڵێك دەوەستم، سەرەتایش پێم باشە ئەوە ڕوون بكەمەوە من مامۆستا لە نزیكەوە دەناسم و لە ساڵانى پێشتردا چەند جارێك گفتوگۆمان كردووە؛ بۆیە لێكدانەوەى ئەم وەڵامە وەك ناكۆكى، یان نیازێك بۆ كەمكردنەوە لە بەهاى وتارەكەى ئەو، بەهەڵەداچوون یان بەهەڵەدابردنە.

١

ڕاستە ململانێیەكى لەم جۆرە لە فەرەنسا هەبووە و هێشتایش كاریگەرییەكانى ماوە، بەڵام لە كوردستان، بە پێچەوانەى بۆچوونى نەوزاد جەمالەوە، ئەو كارە كەم و هەندێجار كاڵوكرچانەى، لێرەو لەوێ، لەسەر هیگڵ و ژیژەك یان دۆلوز و سپینۆزا كراون، نەبوون بە مۆدەیەكى برەوسەندوو و هەژموونیشیان لەسەر كایەى نووسین نەكردووە. ڕەنگە نەك مانگانە، بەڵكوو هەفتانە لە هەر كوێیەكى دنیادا كار لەسەر ئەفڵاتوون، دیكارت، سپینۆزا، هیگڵ، كانت و نیچە بكرێت؛ ئەمە بەو مانایە نییە بوون بە مۆدە؛ نەخوازەڵا كە لاى ئێمە بەگشتى بزاوتى فیكر خاوە و بگرە كارێكى ئەوتۆ بەرهەم نەهاتووە؛ ئەوەى هەیە جموجووڵێكە كە چەند ساڵێكە دەستى پێ كردووە كە ئەگەرچى زۆر سیستەماتیك نییە، بەڵام شایەنى ئەوە نییە بە هەر ناوێكەوە بێت، پەڵپى پێ بگیرێت یان سەركوت بكرێت. بە مۆدەبوونى هیگڵ یان نیچە یان ژیژەك مایەى ترس نییە و فەلسەفە خۆى ئەو پۆتێنشیەڵەى تێدایە بەرەنگارى ئەو نوسخە پاتاڵانە ببێتەوە كە پۆپۆلیزم و عەوامپەسەندى پێكیان دێنن.

٢

بەش بە حاڵى خۆم چەند ساڵێكە هەوڵم داوە هێڵێكى كاركردن بدۆزمەوە كە هەم لەدەرەوەى میراتى هیگڵى بێت و هەم ڕەخنەى هیگڵیزم و دیالەكتیك بكات؛ نەك وەك مامۆستا نەوزاد دەڵێ «ڕەخنە لە هیگڵ بەو مەبەستە بووە لە سەرچاوەى فیكرى هاوڕێكانیان بدەن» (هەرچەندە بەوردى نازانم مەبەستى لە ڕەخنەگر و ڕەخنەلێگیراو كێیە)، بەڵكوو لەبەر ئەوەى كێشەى گەورە و بگرە مەترسیدار لە هیگڵیزم و دیالەكتیكەیدا هەن؛ لەوانە بەربەستكردنى فیكرى ئازاد، دەوڵەتخوازى، تۆتاڵێتى و تۆتالیتاریزم، سەركوتكردنى “ئەوی تر”. ئەم هێڵە دەرە دیالەكتیكە چەند ناوێكى هەیە: ئەندێشەى دەرەوە (بلانشۆ و فوكۆ)، ئەوی ترخوازى/ئەندێشەى ناكۆتا (لێڤیناس)، نۆمادیزم (دۆلوز و گواتارى)، كۆسمۆپۆلیتانیزم (دێریدا). گەر ئەم ڕەخنەیە دەروونشیكارییش بگرێتەوە ئەوا لەبەر ئەوەیە كە شرۆڤەكەى كۆژێف بۆ پرسى ئارەزوو لاى هیگڵ، بنچینەى سەرەكیى تێزی ئارەزووە لای لاكان-ژیژەك؛ هەروەها لەبەر ئەوەیە كە ڕوانگەى دەروونشیكاریى بۆ ئوبێكتیى بنەڕەتیى لەدەستچوو وەك داینەمۆى ئارەزوو، لە جەوهەردا هەمان پرسى “فیردەوسى لەدەستچوو”ە؛ بە مانایەكی تر، دەروونشیكارى تەنیا تیۆلۆژیایەكى بۆیاخ كراوە كە بە شێوەیەكى ڕواڵەتیى دژ بە ئەسڵى خۆی ڕادەپەڕێت، ئەوپەڕەكەی دەیەوێت وەك ئۆدیپ باوكى خۆى (تیۆلۆژیا) بكوژێت بۆ ئەوەى بۆ ئەبەد پیرۆزى بكات؛ لەبەر ئەوەیە دەروونشیكارى بەردەوام بە چەمكە نێگەتیڤەكانى وەكوو نوقسانى، خەسان، دزین، تاوان، سزا شرۆڤە دەكات. بەڵام وەك لێڤیناس دەڵێت، ئەوەى لە دەروونشیكاریدا هەیە ئارەزوو نییە، بەڵكوو هەڵلووشینێكى ئیگۆیستییە، دۆلوزیش لای وایە ئەوەى دەروونشیكارى بە ئارەزووى داناوە، پتر چێژ و تێر(نە)بوونە.

٣

ئەم هێڵە دەرە-هیگڵییە لە كیركەگاردەوە هەتا ئەنتۆنیۆ نێگرى درێژ دەبێتەوە؛ لەو نێوانەدا بە شێوەیەكى سەرەكی، نیچە، ئاڵتوسێرى دووەم قۆناغ، لێڤیناس، فوكۆ، دۆلوز، بلانشۆ، نانسى، دێریدا، بۆدریار و ئاگامبێن هەن. بەراورد بە هەموویان فیكرى نانسى-دێریدا هێشتا مەیل و ڕیشاڵگەلى هیگڵییانەى دژ بە هیگڵ تێدایە. ئاگامبێن گەرچى ڕاستەوخۆ لەنێو مشتومڕەكەدا نییە، بەڵام بەگوێرەى بەكارهێنانى نا-دیالەكتیكییانەى دوالیزمەكان لە زۆربەى بەرهەمەكانیدا، بەتایبەت لە زنجیرەكانى هۆمۆساكەردا، هەروەها ڕەخنەكەى لە ڕوانگەى فرۆید لە بەرگى یەكەمى هەمان زنجیرەدا سەبارەت بە چەمكى “ساكەر”، پۆتێنشیەڵى گەورەى دژە هیگڵیى و دەروونشیكاریى تێدا دەبینینەوە. بەڵام ئەوەى كە بە شێوەیەكى كاریگەر و بەهێز دژە هیگڵى و دژە فرۆیدییە، میراتى نیچەیى-دۆلوزى (یان بەپێچەوانەوە باشترە: دۆلوزى-نیچەیى)ـەو تەنانەت خودى سپینۆزایش لەنێو ڕوانگە دۆلوزییەكەدا دەكرێت هەموو لۆچە نا-دیالەكتیكییەكانى بكرێنەوە. وەختێك فیكرى ئەم بیرمەندانە لە سیاقێكى تایبەتى خۆماندا بە یەك دەگەیەنین، كەواتە ئێمە هێڵێكى پێچاوپێچ دەكێشین، یان باشترە بڵێین تۆڕێك لە چەمك و تێزى جیاوازى ئەو فەیلەسوفانە بە یەكدا دەچنین كە لەگەڵ یەكتریدا دەیانخەینە وتووێژەوە، تەنانەت ئەگەر خواستى خودى فەیلەسوفەكەیشى لەسەر بێت؛ بەڵام ئیمە لە بارتەوە فێر بووین دانەر [نووسەر/ موئەلیف] دوایین كەسە مافى هەبێت خۆى بە خاوەنى بەرهەمەكەى بزانێت. ئەم كاركردنە لە هێڵ-تۆڕدا لەو چەقبەستنە ڕزگارمان دەكات كە خۆمان سەر بە فەیلەسوفێك حیساب بكەین (كە ئەمە ڕەخنەى نەوزاد جەمالیشە) و هاوكات ئەو گشتخوازییە كایۆسییەش لە بەها دەخات كە بڵێین هەموو فەیلەسوفەكان وەك یەك گرنگن (كە هەمان كایۆسى نێو وتارەكەى مامۆستا نەوزادە). بێگومان خۆ-نووساندن بە فەیلەسوفێكەوە زیان لە فیكرى كەسێك دەدات كە بیەوێت لەنێو فەلسەفەدا كار بكات، بەڵام هەركەسیش بە گوێرەى ئەو دۆزەى كە هەیەتى، هەندێك فەیلەسوفى لە هەندێكى دیكە بۆ گرنگترە. خۆ گەر ئەمەیش نەبێت، هێشتا تواناى هەر كەس بەشى ئەوە ناكات كار لەسەر هەموو میراتى فەلسەفى بكات، بۆیە دۆزینەوەى هێڵى كاركردن زەروورە و هەركەسیش دەتوانێت تۆڕى خۆى، بەیەكگەیشتنەكانى خۆى لەنێو تێزى فەیلەسوفانى نزیك لە یەك و جیاوازدا دروست بكات و ویستەكەیشى بۆ برەودان بە هەندێك تێز و ئایدیا پەیوەستە بە بوارى بایەخدان و هەڵوێستە تیاژیانییەكانییەوە.

٤

مامۆستا نەوزاد دەڵێت: «ڕووناكبیر و ڕۆشنبیرى ئێمە دەرهاویشتەیەكى مۆدێرنن، بۆیە بە “زۆڵەكانى مۆدێرنە” ناوم بردوون، چونكە باوانیان دەچێتە سەر دەرەوەیان. لەوێوە شتێك دەهێننە كایەى نووسینى كوردییەوە بێ ئەوەى پرسیار بكات لە پێویستى و گرنگییەگەى. بەم هۆیە خۆیان دەكەنە خاوەنى و دەبنە باوكێكى مەعریفى لە پانتایی ڕووناكبیریدا…» (كۆتەیشنەكەم بە هەمان ڕێنووسى خۆیەوە گواستۆتەوە). ئەمە یەكەمجار نییە ڕۆشنبیرانى دواى ڕاپەڕین تاوەكوو بە نەوەى گەنجى ئێستاى نێو كایەى ڕۆشنبیریى دەگات، وەك توانج بە “زۆڵ” ناو دەبرێن. پێشتر لە سەرەتاى دوو هەزارەكاندا، فارووق ڕەفیق لە كتێبى “ماڵێكى لێكترازاو”دا هاونەوەكانى خۆى بە “زۆڵ” و “بێئەسڵ و فەسڵ” ناو برد، گوایە ئەم زۆڵانە پشتیان لە باوكە ڕۆژهەڵاتییەكانى خۆیان كردووە و بە فەلسەفەى باوككوشتەى ئەوروپییەوە خەریكن، كە پۆستمۆدێرنیزم نەوە نوێیەكەیەتى. بە پێچەوانەى ئەم ڕوانگە “باوكخواز” و “باوككوژ”ـەوە، كە هەردووكیان تەواوكەرى یەكترن، باستاردیزم ڕێك ئەو شتەیە كە دەبێت ستایش بكرێت. ئەوەى لە باستاریزمدا گرنگە ئەوەیە كە زۆڵەكان كۆى تێزە پارمێندییەكە و ئەفسانە ئۆدیپییەكە پێكەوە وەلا دەنێن؛ واتە باوك و ئۆدیپ لە یەك كاتدا. نە ئەو كات فاروق و نە ئێستایش مامۆستا نەوزاد لە چەمكێكى گرنگ و فەلسەفیى وەكو “زۆڵ” تێنەگەیشتوون.

٥

گوایە دەبێت تەنیا لە ماڵى خۆمانەوە فیكر بەرهەم بهێنین؟ یەكەمین وەڵام كە ئەمە ڕەت دەكاتەوە لەسەر پرسى نوقسانى دامەزراوە: كەمى مەعریفە یان هەژاریى فیكرى لە كوردستان. چۆن ئەو هەژارییە ڕەبەقەى وا ئێمە لە فیكردا هەمانە، دەمانكات بە كۆمەڵگەیەكى خۆ-بەسى ئەوتۆ كە پێویستیمان بە فەلسەفەى ئەوانی تر نەبێت؟ نەوزاد جەمال و چەند نووسەرێكى دیكە، بەپێچەوانەوە، لایان وایە بەرهەمەكانى باوكانى فیكری كوردى، لەوانە حاجى قادر و گۆران و مەسعود محەمەد، هێندە بەخشندەن كە چیتر پێویست نییە هیچ فیكرێكى موعەلەب هاوردە بكەین. ئێمە دەبێت ڕەسەنایەتى كەشف بكەینەوە و دەستى پێوە بگرین، دواجار كەلەپوور لە مۆدێرنە بۆ ئێمە گرنگترە. ئەم باسى “نوێگەرى” و “كەلەپوور”ە لەنێو فیكرى عەرەبیى حەفتا و هەشتاكاندا مشتومڕى گەرمى نایەوە. ئێستا ئیتر پرسەكە ئەمانە نین، “نوێكردنەوەى كەلەپوور”یش نییە؛ پتر ئەوەیە چۆن فیكرى ڕۆژئاوا دەرگیرى خۆمان بكەین تاوەكوو خۆمان تێپەڕێنین؛ چۆن دەرەوە پەستان بخاتە سەر ناوەوە تاوەكوو ناوەوەیش ئیمكانەكانى خۆى بۆ سەرتر ئاوەڵا بكات. لە ڕاستیدا تێزى نوقسانى، گەرچى تا ڕادەیەك دەرهەق بە ئێمە واقیعییە، بەڵام لاوازییشە؛ چونكە نەك تەنیا ئەو كۆمەڵگایانەى كە نوقسانى مەعریفییان هەیە، بەڵكوو هیچ میللەتێكى زیندوو، كە میراتى گەورەى فیكریشى هەیە، ئەم لافى “خۆمانە”ییەى هەندێ لە نووسەرانى كورد لێ نادات. فەلسەفەى فەرەنسى بەقووڵى و هەمەڕەنگیى خۆیەوە هەرگیز ناڵێت با دەست لە فەلسەفەى ئەڵمانى هەڵبگرین و بەسەر خۆماندا دابخرێین؛ هەر فەیلەسوفێكى ئەڵمانیش لایەنی كەم جارێك بە فەرەنسادا نەگێڕدرێت و ورد نەكرێتەوە، تا ڕادەیەكى زۆر ئەبستراكت و نەخوێنراو (لە ئاستى جیهانیدا) دەمێنێتەوە. ئەمە تەنیا لە ئەوروپادا قەتیس نابێت؛ فیكرى ئەوروپى، وێڕاى دەوڵەمەندییە هەرە زۆرەكەى و وێڕاى سەنتەرگەراییەكەى، بەردەوام توخمگەلى فەلسەفەى هیندى، عیرفانى ڕۆژهەڵاتى، فەلسەفەى ئیسلامى، ماویزمى لە تاقمى تیۆریى خۆیدا داڕشتووەتەوە. فیكرى ژاپۆنى و چینى (كە خۆیان زەمینەى زەینى و عەینییان هەیە) زیاتر لە هەشتا ساڵە بایەخێكى تەواو بە فەلسەفەى ئەوروپى دەدەن. گەر وابێ، دژە-ئەرگومێنتەكەى مامۆستا نەوزاد تەنیا ئەوە نییە كە ئێمە “فەلسەفەى كوردى”ـمان نییە و بەبێ كۆمەكى فەلسەفەى ڕۆژئاوایى ناتوانین شتێكى جددیش بنیات بنێین؛ ڕەنگە وا باشتر بێت پرسەكە لەدەرەوەى نوقسانى-خودكەفایى، هەژارى-دەوڵەمەندى، پێویستى-پێرفێكتى بخوێنینەوە. دەبێت ئەوەیش وەك بەڵگەنەویست وەربگرین كە هیچ فیكرێك دووجار وەك خۆى بەرهەم نایەتەوە؛ نایشتوانین بە سیاقەوە فیكرى غەربى بگوازینەوە؛ كەواتە وەك خۆى نابێتە بەشێك لە ئۆنتۆلۆژیاى ئێمە. ئەگەر لە ئۆنتۆلۆژیاى خۆیشماندا بوەستین ئەوا لە باشترین حاڵەتدا “فیكرى كوردەوارى”ـمان دەبێت كە ڕەنگە مەسعود محەمەد ڕۆحەكەى بنوێنێتەوە.

زۆڵ نە كوڕى ڕەسەنە و نە هەڵگیراوەیەكى نێو قوتوو بۆ خێزانێكى نەزۆك، بەڵكوو بەرهەمى بە یەك گەیشتنێكە، گەرچى ڕەت دەكرێتەوە، بەڵام مەرج نییە ڕاستەقینە نەبێت

٦

كەواتە بەگوێرەی دووانەى خۆبەسێتى-نەقس یان فیكرمان هێندە دەوڵەمەندە پێویستمان بە فیكرى غەیر و غەربنییە؛ یانیش هێندە هەژار و نوقسانە دەبێت بە پەلەپروزە فریاكەوین شتێك لە بەرهەمهێنراوەكانى هاوردەى بكەین. یەكەمیان منداڵى ڕەسەن دەخاتەوە و دووەمیان منداڵى تەبەنیكراو (یان دزراو) دەهێنێت. نەوزاد جەمال بووەتە نوێنەرى ڕوانگەى یەكەمیان بۆ ڕەخنەى دووەمیان كە گواستنەوەیەكى ڕووتە و پتر لە فەزاى بەرلین یان پاریسدا دەسووڕێتەوە. بەڵام دوو نەنگى لە وتارەكەى مامۆستادا هەیە كە بەهاى ڕەخنەكەییان تا دوا ڕادە لاواز كردووە: یەكەمیان، پێ بزانێ یان نا، ئەو لەوێدا خۆى نووساندووە بە فەندەمێنتاڵیزمێكى دژە-مۆدێرنیزمەوە كە پتر لەوەى ڕەخنەى مۆدێرنیزم بێن لە نەریت، دەستگرتنە بە ڕەسەنایەتى، بە پێش-مۆدێرنیزم و بە میراتى باووباپیرانەوە. دووەمیان، بە خراپى چەمكاندنەكەى كردووە، واتە لەبرى ڕەخنەى فیكرى هاوردەكراوى بێ تیۆریزە، ڕەخنە لە فیكرى زۆڵ دەگرێت. بۆیە ڕەخنەكەى بەرەو ڕەتكردنەوەى شتێك ملى ناوە كە لە ڕاستیدا خۆى ڕەخنەى بنەڕەتییە لە هەردوو ڕوانگەکە. منداڵى زۆڵ لەدەرەوەی دیالەكتیكى نەقس/خۆبەسێتى، خۆمانە/بێگانەیە. زۆڵ نە كوڕى ڕەسەنە و نە هەڵگیراوەیەكى نێو قوتوو بۆ خێزانێكى نەزۆك، بەڵكوو بەرهەمى بە یەك گەیشتنێكە، گەرچى ڕەت دەكرێتەوە، بەڵام مەرج نییە ڕاستەقینە نەبێت؛ ڕووداوێكە لە كەتنێك، ڕێكەوتێك، چێژێكەوە ڕوو دەدات و خۆى دەسەپێنێت؛ زۆڵ ناچێتە درەختى بنەماڵەوە و كەسیش ناتوانێت بیگرێتە خۆى، لەبەر ئەوە گەڕۆكێكى كۆڵاننشینـە و لە بەردەرگاى هەر كەسێكدایە. لێرەوە ئیمكانى مافە گشتییەكان ئاوەڵا دەكات و پرەنسیپەكەى دەسەپێنێت. فیكرى باستارد گەر باستاردیش نەبێت خۆى دەكات بە باستارد و ماڵ بۆ ماڵێكى تر ماڵ جێ دەهێڵێت، چونكە سروشتێكى نۆمادیى هەیە كە بە قەولى بلانشۆ نەك بۆ هەمیشە لە نشینگە و سرەوت بێبەشە، بەڵكوو جۆرێك نیشتنەجێبوونە كە خۆى نابەستێتەوە بە شوێنێكى دیاریكراوەوە؛ لەبەر ئەوە، وەختێك كە هیچ نیشتمانێكى نییە، جیهان نیشتمانییەتى، كەواتە كۆسمۆپۆلیتانە؛ بەم مانایە گەرچى خۆى بە نا-شەرعى هاتووە و ماف نایگرێتەوە، بەڵام خودى ئەم بێمافییە، كە بێماڵییە، هێزى ئەوەى پێداوە هەر شوێنێك بكات بە ماڵ. بۆیە بەزاندنى سنوورى شەرعى ناشەرعى نییە. لە ئەڵمانیا یەكێك لە گرنگترین دروشمەكانی كۆسمۆپۆلیتانەكان بۆ پشتگیریى پەنابەران ئەمەیە:kein mensch ist illegal، واتە هیچ كەس، هیچ هاتوویەك، هیچ پەنابەرێك نا-یاسایى نییە. بە هەمان شێوە فیكرى كۆسمۆپۆلیتان، گەر لە بەرامبەر ڕەسەنایەتیدا نا-شەرعییش بنوێنێت، ناشەرعى نییە. وێڕاى ئەمە، بیركردنەوەى كۆسمۆپۆلیتانی هێندە گشتیى نییە كە هەموو شتەكان لە یەك یەكێتیدا كۆ بكاتەوە، هێندەیش ناوچەیى نییە كە بۆ شوێنێكى دیكە بە هیچ كلۆجێك دەست نەدات؛ كۆسمۆپۆلیتانیزم لەدەرەوەى دیالەكتیكى گشت/بەش، گەردوونى/لۆكاڵییە. بە بڕوای سەیلا بنحەبیب Kosmopolitansmus لەوێدا گرنگە كە لەبرى Kosmos-polis[هاوشارىیان هاونیشتمانى] بێت، Kosmos-politesـە [هاووڵاتیى جیهانى]ـیە؛ بەڵام لەبرى ئەوەى یەك-جیهانییش بێت، هاو-جیهانییە. لەبەر ئەوە تەنیا ئەو كاتە Kosmos لە ماناى Univers نزیك دەبیتەوە كە ئەمەى دووەمیان خۆى Kosmos بێت، بەم پێیە دەبێت گەردوونگەرایى لە مانا تۆتاڵییەكەى جودا بكەینەوە و لە another Universalismـدا دایبڕێژینەوە كە مافى مرۆڤە وەك غەریبە، وەك سەروو-هاووڵاتى. لەمەیش گرنگتر ئەمەیە: كۆسمۆپۆلیتانیزم ناكۆكە لەگەڵ Globalismusـدا كە هاوكات جیهانگیرى و پارچەپارچەكردنە لە دنیاى نیولیبراڵدا. كۆسمۆپۆلیتانیزم بەو مانایە نییە كەسێكى خێڵەكى لە ناوەڕاستى لەندەندا بانگەشە بۆ خێڵەكەى بكات و نەریتەكانى بسەپێنێت. زەینێك تەنیا ئەو كاتە دەتوانێت ببێت بە كۆسمۆپۆلیتان كە پێش هەموو شتێك دەستبەردارى هاوخێڵى، هاومەزهەبى، دەمارگیریى نەتەوەیى و هی تر بووبێت؛ یان لایەنی كەم بەگوێرەى بنەما ئەخلاقییەكەى كانت وەها شوناسى خۆى داڕشتبێتەوە كە بشێت ببێت بە بنەمایەكى جیهانى.

٧

نەوزاد جەمال دەڵێت: «لە لایەكی ترەوە زاڵبوونى فەلسەفەى فەرەنسى بەسەر “فەزاى فەلسەفیى كوردیدا”، ئەگەر ئەو دەربڕینە شیاو و ڕاست بێت، بەشێكى دەگەڕێتەوە بۆ شوێنكەوتنى مۆدەباویى لە ڕووناكبیریی و نووسینى كوردیدا»… (كۆتەیشنەكەم بە هەمان ڕێنووسى خۆیەوە گواستۆتەوە). ئەم پەرەگرافەى وتارەكەى مامۆستا، جگە لەوەى بەتەواوى لێكدژە لەگەڵ ناوەڕۆكى وتارەكەیدا كە جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە هیگڵى ئەڵمانى، بەتایبەتى لە تەفسیرە ژیژەكییەکەیدا، هەژموونى لەسەر ناوەندى ڕۆشنبیرییمان كردووە و ئینجا لەناكاو دان بەوەدا دەنێت كە فەلسەفەى فەرەنسى زاڵ بووە بەسەر “فەزاى فەلسەفى كوردیدا” (بە دەربڕینى ئەو)، گەر هى كەسێك بووایە هیچ لە فەلسەفەى فەرەنسى نەزانێت، مایەى سەرسوڕمان نەدەبوو، بەڵام سەیر ئەوەیە مامۆستا ئەم فەلسەفەیە دەناسێت و كاریشى تێدا كردووە. من لە وتارێكى تردا ئاماژەیەكم بەوە داوە كە بۆچى فەلسەفەى فەرەنسى بۆ ئێمە گرنگە و لێرەدا هیچى لەسەر ناڵێم، لەبرى ئەوە بە پرسى “مۆدەباوى”ى كۆتایى پێ دێنم. پێنج شەش ساڵ لەمەوبەر مەریوان وریا قانع لەو وتارەیدا كە دەربارەى ژیژەك نووسى، ئەوى بە زاراوەگەلى وەك “ماركە” و “مۆدە” وەسف كرد؛ ئێستا نەوزاد جەمال بۆ فەلسەفەى فەرەنسى هەمان زاراوە بەكار دەهێنێتەوە، بەڵام ئەمە پۆینتەكە نییە. كێشەكە لە خودى زاراوەى “مۆدەباوى”ـدایە بەو جۆرەى لە وتارەكەى مامۆستادا هەیە، كە لە ڕاستیدا كەمترە لە مۆدە. “مۆدە”، “باو”، “فاشن” ڕیكلام و دەركەوتنن لە میدیا و سۆسیال میدیادا، واتە بەرهەمهێنانى زڕەوێنەى زۆر بۆ برەوى بازاڕدارى یان شتێك بچیتە خزمەتى بازاڕەوە، ئەمە لە ئاستى كەسەكاندا ئەستێرەسازیشى پێ دەوترێت. گەر بشێت ئەم زاراوەیە بۆ ژیژەك بەكار بهێنرێت بەو پێیەی زیاتر لەوانی تر لە میدیا و تەلەڤزیۆن و شاشەكاندا دەردەكەوێت، ئەوا دەیان فەیلەسوفى گەورەى نێو فیكرى فەرەنسى هەن خۆیان لەوە پاراستووە ببنە مۆدە و باو. ئەوانە نەك تەنیا لە میدیاكاندا، بەڵكوو لە كۆنفرانس و كۆبوونەوەكانیشدا بە دەگمەن حەوسەڵەى دەركەوتنیان هەبوو، لەوانە بلانشۆ و دۆلوز. جگە لەمەیش، شتێكى وەك ئەو ئەستێرەسازى و مۆدەباوییەى فیكر لە كوردستاندا بوونى نییە. فیكر هیچ لۆبییەكى گەورەى نییە، لەنێو سەرمایەگوزاریى گەورەدا نییە، تەنانەت لە ئاستە ڕووكەشى و میدیاییەكەیشیدا بایەخێكى ئەوتۆى پێ نادرێت؛ بەدبەختانە یان خۆشبەختانە لە وڵاتى وەك ئێمەدا فیكر تواناى ئەوەى نییە ببێتە “كاڵا”ـیش، چونكە “وشك” و “ئاڵۆز”ە و جگە لە هەندێ خەڵكى “فاشیل” كەس “تاقەت”ـى ئەو بابەتە “ناخۆش”ـانەى نییە. ئەم زاراوانەم بە هەمان شێوە سەتحى و عەوامییەكەى خۆى بەكار هێنایەوە، تاوەكوو ئەوە پیشان بدەم كە بەگشتى فەلسەفە لاى ئێمە نەبووەتە بەشێك لە كایەى ئینتەرتەیمێنت. ئەوەى مامۆستا ناوى دەنێت “مۆدەباوى” هەوڵى خۆبەخشانەى هەندێك گەنجە لە سۆسیال میدیاكاندا كە تەنیا لەبەر ئەوەى (پتر بێقووڵایى) سەرسامى فەیلەسوفێك یان بیرمەندێك بوون، بایەخێكی ڕووكەشیان پێداوە، كە زۆر جار ئەم هەوڵانە ناچنە نێو فەزا ڕۆشنبیرییەكە و خۆیان پاش ماوەیەك دەكوژێنەوە. كەواتە پێم وایە هیچ هۆكارێك بۆ ترس و بیركردنەوە بە شێوەى نێگەتیڤ لە فیكرى نێو فەزاى ڕۆشنبیریى كوردى لە گۆڕێدا نییە. گەر ئەوە شپرزەمان بكات كە هەندێ بیرمەند دەكرێن بە مۆدە، ئەوا ئەم هەستیارییە سوبێكتیڤە زیاتر جۆرێك بیماریى خودیى لێ سەوز دەبێت كە وزەى كارمان لە گلەیى و گازاندە و بكە و مەكەى باوكانە، نەك لە چالاكى و ڕەخنەدا، بەهەدەر دەدات.

The post ڕەسەنایەتى و بێماڵى appeared first on ژنەفتن.

کورتە فیلمی “مردن لە باخی سێودا”، کارێکی نوێی سیناریست و دەرهێنەر “کامەران جەمال”ـە، کە بەم دواییانە لە فیستیڤاڵی ساڵانەی فیلمدا لە سلێمانی و لەسەر شاشەی سیتی سینەما نمایش کرا. ئەوەی لەم نووسینە کورتەدا دەمەوێت هەڵوەستەی لەسەر بکەم و لەبارەیەوە بدوێم، زیاتر وەستانە لەسەر مانا و تێماکانی کورتە فیلمەکە، لە ڕێگای ئاناتۆمی و کردنەوەی کۆدەکان و نیشاندانی ئەو مەدلولانەوە، کە لە کورتە فیلمەکەدا کاریان لەسەر کراوە، نەک خوێندنەوەیەکی ڕەخنەگرانە بۆ فۆڕمی کارەکە و هەڵسەنگاندنی لەڕووی تیۆری سینەما و دیوە هونەرییەکانی وەک دەنگ و تەسویر و ڕووناکی و میوزیک و …هتدەوە. هەڵبەت هەر کەسێک ئاشنایەتییەکی سەرەتایی بە ئەدەبیات هەبێت، لەگەڵ دەستپێکی فیلمەکەدا پەی بەوە دەبات کە فەزای فیلمەکە فەزایەکی ئێدگار ئالان پۆییانەی هەیە، ئەدەبیاتی پۆ، کە سەر بە ژانری ڕۆمانسیزمی ڕەشە، گرێدراوی مەرگئەندێشی و خۆکوژی و تاریکییەکی سامناکی پڕ لە زایەڵەی دەنگ و هاواری قوربانییەکانە. پۆ وەک سەرمەشقی خوڵقێنەری دوو-جیهانی کارەکتەرەکان، بەدەر لە دۆخی ئاگاییانە و ئاسایی، دۆخی یەغما و وەنەوز و خەوەنووچکە، دەکاتە زەمینەی بیرکردنەوەی کارەکتەرەکانی، ئەمەش وا دەکات وەرگر و خوێنەری چیرۆکەکانی پۆ، تا کۆتایی لەناو ترس و دڵەڕاوکێدا بژین و وەڵامێکی بنجبڕیان دەست نەکەوێت بۆ دۆزینەوەی ئارامش و گەیشتن بە سکونێکی دابڕاو لە مەترسی و خۆفناکی لە ژیاندا.

ئەگەر کەمێک بەوردی سەرنج بدەین، دەبینین هەمان فەزا و هەلومەرج لە کورتە فیلمی “مردن لە باخی سێودا” باڵادەستە. دەنگی وتاربێژێکی ئاینی لە بڵندگۆی مزگەوتێکەوە، کە باس لە چیرۆکی قوربانیکردنی ئیسماعیل دەکات لەلایەن ئیبراهیمەوە (بە گێڕانەوەی قورئان، چونکە بەپێی گێڕانەوەی تەوڕات ئیسحاق قوربانییە)، هەژموونێکی سەرتاسەری بەسەر فەزای فیلمەکەدا هەیە و وەک باکگراوندێکی میتافیزیکی دەکەوێتە پشت ڕووداوەکانی فیلمەکەوە، هاوکات دەلالەتێکی قووڵیشە بۆ فەرمانی قوربانیکردن لەپێناو ئەوی دی گەورەدا. ئەوەی ترس و بیمی فەزای فیلمەکە قووڵتر دەکاتەوە و لە فەزای چیرۆکەکانی پۆ تەواو نزیکی دەکاتەوە، دۆخی شیزۆفرینیایی کارەکتەری سەرەکییە؛ کە خاتوونێک بەرجەستەی دەکات. ڕۆیشتنی ژنەکە بە ناو چەند ڕاڕەوێکی تەنگەبەردا تا سەر جێگای خەوتنی مێردەکەی، بە دیوە ڕەمزییەکەیدا هەنگاونانە بە ناو پێچەڵپێچی نەریت و دەسەڵاتی نێرینەدا، بۆ خۆ ڕزگارکردن لە پاتریارکییەت و هەیمەنەی باوکسالاری. ئەو دیمەنە پڕ لە وەحشتەی کوشتن، کاتێک لەگەڵ وەشاندنی تەورەکان و فیچقەی خوێنپژاندا ئاوێتەی هاوار و قاقای پێکەنینە سادیستییەکەی ژنەی بکوژ دەبێت، دەنگدانەوەکەی سیستەم لە گەمەکردن دەوەستێنێت؛ کە دووانەی حەسحەس و  پاسەوانەکانی شار نوێنەرایەتی دەکەن. گەر لە نیگای دۆلوزەوە لەم دیمەنە بڕوانین، دۆخی شیزۆیی ژنەی بکوژ، دۆخێکی تەواو پەراوێزی و ڕادیکاڵە، لای ژیل دۆلوز دوو جۆر کارەکتەر هەیە، یەکەمیان کارەکتەری پاڕانۆیدییە، کە جووڵەکانی تەریبە بە جووڵەی سیستەم و تەبایە لەگەڵ گوتاری باڵادەستدا، دووەمیان کارەکتەری شیزۆییە و تەواو بەپێچەوانەی خواستی سیستەمەوە دەجووڵێت و هەر نەزم و ڕێسایەکی جێگیر و چەقبەستوو تێکدەشکێنێت؛ کە گەمارۆی فەردانییەت و خواستە ئیندیڤیجواڵیەکانی دەدەن. دۆخی شیزۆیی ژنەی بکوژ، جگە لەوەی نوێنەرەوەی دۆخی پەراوێزی ژنە، هاوکات هێمایە بۆ لەدایکبوونی جۆرە سوبێکتێکی ڕادیکاڵی ژنانە، کە بە شێوەیەکی ڤێرچواڵ و گریمانەیی هەیە و هەر هێندەی دەرفەتی بۆ ڕەخسا، دەشێت لە ناکاوێکدا ببێتە ئاکچواڵ و لە زەمینەی واقیعدا دەربکەوێت. 

٢ــ لە فەرمانی کوشتنەوە بۆ ئاکتی کوشتن

دەنگێک لە ناوەوەمدا پێی دەوتم؛ بیکوژە..بیکوژە…ئیتر کوشتم!  ئەمە مۆتیڤی پشت ئاکتی کوشتنەکەیە، لە کاتێکدا هەموو فەزا و سپەیسی دەرەوە، سیخناخە بە هاواری وتاربێژێک کە باسی چیرۆکی ئیبراهیم و کردەی قوربانیکردن دەکات، لە ناویشەوە خەریکە ڕووداوی کوشتن ڕوو دەدات! هەرچی پەیوەندی بە چیرۆکەکەی ئیبراهیمەوە هەیە، بە بڕوای کیرکەگارد، هیچ پێوەرێک نییە ڕەوایەتی بەم ئاکتی قوربانیکردنە بدات، بەڵکوو بگرە بە هەموو مانایەک دژ بە پێوەری ئەخلاقی و ئینسانی و کۆمەڵایەتییە، بەڵام ئەوەی ئیبراهیم دەکاتە شۆڕەسواری ئیمان و لە دایلەما و تەڵزگە ڕزگاری دەکات، “بازی ئیمانە”، بازی ئیمان لای کیرکەگارد لەودیو سنوورەکانی عەقڵەوە دەست پێ دەکات. ئیبراهم فەرمانی خوداکەی بەجێ دەهێنێت و ئیمانەکەی وا دەکات کە ئیسماعیلیش لەدەست نەدات و دواجار بۆی بگەڕێتەوە. ئەو دەنگەی فەرمان بە ئیبراهیم دەکات دەنگێکی میتافیزیکی و موقەدەسە و لەدەرەوە دەسپێنرێت و بانگێکی ئیلاهییە و ملکەچی و خۆ بەدەستەوەدان لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت، بەڵام هاواری ژنەی بکوژ هاوار و فریادێکی سوبێکتیڤ و ناوەکییە و فریادێکی هالۆوەییانەیە، فریادی هالۆوەی فریادێکی ڕادیکاڵە و سەرەتای هەر ئاکتێکی شۆڕشگێرانەیە، بۆ ئەوەی سوبێکت لە ملکەچی دەربچێت، سەرەتا دەبێت هاوار بکات و بە گوتار و سیستەمی باڵادەست بڵێت “نا”. ئەوەی کارەکتەری ژنەی بکوژیش لە کورتە فیلمی “مردن لە باخی سێودا” دەیکات و ئەو ئاکتی کوشتنەی ئەنجامی دەدات، فریاد و گوتنی “نا”یەکی گەورەیە بۆ ڕەتکردنەوەی دەسەڵاتی پاتریارکییەت و مێردسالاری، کە پیاوێکی کەتەی ڕموزن، وەک هاوسەری ژنەی بکوژ بەرجەستەی دەکات و دەینوێنێت. بەم پێیە؛ کردەی کوشتن، ڕەتکردنەوەی هەموو ئەو خواستە ئەخلاقی و کۆمەڵایەتییانەیە کە حەسحەس و پۆلیسەکانی ئەخلاق گەمارۆی ژنبوونی پێ دەدەن و دەیکەنە سوبێکتێکی ملکەچ. لێرەوە کینایەی کوشتن، گوزارشتە لە دروستبوونی کارەکتەری ژن و بونیادنانی سوبێکتیڤیتەی ژنانە. بە بڕوای ڕۆڵان بارت و دواتر ژیل دۆلوزیش یەکێک لە جیاوازییە قووڵەکانی نێوان ئەدەبیات و سینەما لەوەدایە، کە ئەدەب لە ڕێگای ئیستیعارە و خوازەوە دەدوێت و سینەما بە زمانی کینایە و وێنە و جووڵە، خۆی دەردەبڕێت. بۆیە کاتێک لە ئاکتی کوشتنەکە بەم مانایە ڕادەمێنین بۆمان دەردەکەوێت، کردەی کوشتن لە فیلمەکەدا، کوشتنێکی ڕەمزییە و لێدانە لە دەسەڵاتی نێرسالاری و گوتنی “نا”یە بە ڕووی خواستی کۆمەڵایەتی و کولتووریدا و ڕەتکردنەوەی هەر کۆت و بەندێکە کە دەیەوێت ژنبوون لەناو پێوەرەکانی خۆیدا دیل بکات، ئەمەش تا دوا دیمەن و هەڵدانەوەی گۆڕەکە لە کۆتاییی فیلمەکەدا بەتەواوی دەرناکەوێت. تەنیا لە گرتەی کۆتاییدایە پەی بەوە دەبەین مەدلولی دالی کوشتن هەڵگری ئەم دەلالەتە ڕەمزییەیە، کاتێک پشکنەرەکان بۆ قەبری قوربانییەکە دەگەڕێن و دوای دۆزینەوەی دەست دەکەن بە هەڵدانەوەی، لەو ساتەدا دەبینین گۆڕەکە خاڵییە و هیچ لاشەیەکی تێدا نییە! لێرەوە بەڕوونی بۆمان دەردەکەوێت، کینایەی گۆڕی خاڵی، تەعبیرە لە کوشتنی ڕەمزی دەسەڵات و هەیمەنەی پاتریارکیەت و مێردسالاری و ڕەتکردنەوەی گوتاری ئەخلاقی و سیستەمی باڵادەست.

٣ــ کاتی کایرۆسی دژ بە کاتی کرۆنۆلۆژی

تەسویر و وێنەگرتنی کلاسیک لەسەر بنەمای دوو میحوەر پێناسە دەکرا: لە لایەکەوە تەسویر بەپێی ڕێساکانی پێکەوەبەستن و یەکپارچەیی و هاوشێوەیی و دژیەکی و بەرانبەرێتی پێکەوە پێناسە دەکرا و لە لایەکی دیکەشەوە، لەسەر بنەمای گەیشتن بە یەک مەفهوم و یەکپارچەیی لە ڕێگای کارکردن بە تەکنیکی سەرەتا و ناوەڕاست و کۆتایییەوە دەناسێنرا. بەڵام تەسویری مۆدێرن بەو نیگا تازەیەوە کە بۆ هونەری هەیە؛ دەست دەبات بۆ چەند کەتێکی نامەعقول و چاوەڕواننەکراو و “کەت” وەک بەشێک لە تەسویر پێناسە دەکات. بەم پێیەش مانا حزوورێکی نوێ بەخۆیەوە دەگرێت لەناو سینەمادا. ئەم گۆڕانکارییە لە سینەمای مۆدێرندا و هەڵوەشاندنەوەی ڕێسا و پێوەری سەرەتا و ناوەڕاست و کۆتایی، مانایەکی ناوەکی بە فیلم دەبەخشێت و نیگای بینەر لە سەتح و دەرەوە بەرەو قووڵایی و ناوەوە ئاڕاستە دەکات. کورتە فیلمی “مردن لە باخی سێودا” بە هەمان شێوازی مۆدێرن و بگرە پۆستمۆدێرنانە کاری تێداکراوە. دەرهێنەر زۆر ورد و بە دیقەتەوە قاڵبی کلاسیکی سێیینەی (سەرەتا و ناوەڕاست و کۆتایی)، تێک دەشکێنێت و ئەمەش بووەتە هۆی ئەوەی سەرباری ئەو پانتایییە کورت و کەمەی کارکردن لەڕووی زەمەنەوە، چڕی دیمەنەکان و نەبوونی یەک هێڵی درامی گێڕانەوە وا بکات بەر تێماگەلێکی بە پێز و قووڵ بکەوین و بینەر دەخاتە ناو بیرکردنەوە و تێڕامانەوە بۆ دۆزینەوە و کەشفکردنی مانای نوێ. کارکردی سینەما و هەر فیلمێکی جوان و جیدیش هەر ئەوەیە کە ئاسۆی دیکەمان بداتێ بۆ بینینی کێشە و گرفتەکانمان و ڕەخنەکردن و دەستکاریکردنی واقیع.

یەکێکی دیکە لە دیمەنە سەرنجڕاکێشەکانی “مردن لە باخی سێودا”، ئەو چرکەساتەیە کە ژنەی بکوژ تەقە لە کاتژمێرەکەی بەرانبەری دەکات! دوای ئەوەی دووانەی حەسحەس و پاسەوانانی پاراستنی دۆخی باڵادەست، بەرەو سەرچاوەی هاوارەکەی ژنەی بکوژ دەکەونە ڕێ، بە پاساوی ئەرک و بەرپرسیارێتی پاراستنی ژیانی خەڵک، لە دەرگا دەدەن و دەڕۆنە ناو حەرەمی ماڵەکەیەوە. پاش پرسیارکردن و لێکۆڵینەوەیەکی بەرایی، هەواڵی مێردەکەی لێ دەپرسن، ژنەکەش سادە و ساکار وەڵامیان دەداتەوە و پێیان دەڵێت لە ماڵ نییە. هەڵبەت سەرەتا ئێمە دوو مرۆڤ دەبینین کە خۆیان لەناو ماڵی ژنەکەدا ڕووت دەکەنەوە و وەک خاوەن ماڵ هەڵسوکەوت دەکەن و پشوو دەدەن، ژنەش وەک ئادابی میوانداری ڕێزیان لێ دەنێ و خوانیان بۆ ئامادە دەکات، بەڵام زۆری پێناچێت ئەم ئاشنایی و ئارامییە دەشێوێت، کاتێک دوو میوانەکە دەچنە ناو جلوبەرگی حەسحەس و پۆلیسییەوە، ئەم پۆشاکە یاساییە شوناس بە دوو میوانەکە دەبەخشێت و دەیانکات بە دوو پشکنەری ڕەزاگران و دزێو. دەرهێنەر لە ڕێگای ئەم دیمەنەوە دروستبوونی نەزم و دیسپلینمان بەوردی نیشان دەدات، کە چۆن جلوبەرگی دامودەزگایی مرۆڤەکان شوناسمەند دەکات و دایاندەبڕێت لە هاوچەشنەکانیان و دەیانکاتە کۆیلە و ئامرازی جێبەجێکردنی خواست و داواکارییەکانی سیستەم. کاتێک دوو پشکنەرەکە بە لێپرسینەوە و پرسیارەکانیان تەواو زۆر بۆ ژنەی بکوژ دەهێنن و بێزاری دەکەن، جارێکی دیکە ژنەکە ملکەچبوون ڕەت دەکاتەوە و ڕووبەڕووی پاسەوانەکانی شەرەف و دۆخی باڵادەست هاوار دەکات و تاو دەداتە چەکەکەی پەنای و پێیان دەڵێت مێردەکەم کوشت و لەگەڵ درکاندن و ئاشکراکردنی ڕاز و نهێنی کردەی کوشتنەکەدا، گوللەیەک دەنێت بە کاتژمێرەکەی بەرانبەرییەوە! هەموو شتێک بۆ چەند چرکەیەک دەوەستێت و بێدەنگییەکی سامناک باڵ بەسەر دۆخەکەدا دەکێشێت. دوو حەسحەسەکە زارەترەک دەبن و بە حەپەسانەوە لە یەکتری و لە ژنەکە دەڕوانن و دەکەونە گەڕان بە شوێن لاشەی کوژراوەکەدا. ئەوەی جێگای سەرنجە، ئەو مانا ڕادیکاڵەیە کە دەرهێنەر لە ڕێگای تەقەکردن لە زەمەن “کاتژمێر”ەکەوە، بەرهەمی دەهێنێت. ژنەی بکوژ لە ڕێگای کینایەی تەقەکردنەوە لە کاتژمێرەکە، زەمەنی سیستەم کە زەمەنێکی هێڵی و کرۆنۆلۆژیی یەکپارچەیە، دەشێوێنێت و کاتی کایرۆسی و دابڕاو لەناو کاتی تەقویمیدا دروست دەکات. ئەم پچڕان و هەڵوەشاندنەوەیەی کات هەڵگری ئاماژە و دەلالەتێکی قووڵە بۆ لێسەندنەوە و دەرهێنانی زەمەن لەژێر هەژموونی سیستەمدا و هاوکات خوڵقاندنی کاتێکی کایرۆسی نوێ و ڕادیکاڵیشە. ژنەکە دوای ئەوەی سوبێکتیڤیتەی خۆی بەرهەم دەهێنێت، کاتیش وێران دەکات و زەمەنێکی دیکەی شایستە بە ئازادییەکەی دروست دەکاتەوە.

لەدوا دیمەندا حەسحەسەکان گۆڕی قوربانییەکە دەدۆزنەوە و یەکێکیان دەست دەکات بە هەڵدانەوەی گۆڕەکە بۆ بینینی لاشەی قوربانییەکە، بەڵام ئەوەی شۆکهێنەر و مانادارە ئەوەیە کە  گۆڕەکە خاڵییە و هیچ لاشەیەکی تێدا نییە! لە ڕێگای خوڵقاندنی ئەم دیمەنە تەواو سوریالی و شیعرییەوە؛ دەرهێنەر پێمان دەڵێت، هەموو ئەوەی ڕووی داوە بۆ دەرخستن و نیشاندانی دۆخی پەراوێزیی ژنە، کە چۆن دەکرێت لە لەحزەیەکدا وشیار ببێتەوە و ڕادیکاڵانە بە گژ دۆخی باڵادەستدا بچێتەوە و بەرەنگاری بکات بۆ سەندن و بەدەستهێنانەوەی مافە زەوتکراوەکانی. هەر بۆیە تێما و ناوەرۆکی ئاکتی کوشتن گۆڕانی بەسەردا دێت و دەبێتە هەڵگری دەلالەتێکی ڕەمزیی ڕادیکاڵ بۆ دروستبوونی سوبێکتی ژنانە. بە مانایەکی دیکە؛ ئەگەر تێپەڕاندنی گرێی ئۆدیب و کوشتنی باوک (سیستەم و دیسپلین) لە دەروونشیکاریدا هێما بێت بۆ کامڵبوونی کەسایەتی، ئەوا لە ئەدەبیات و دەتوانین بڵێین لە سینەماشدا؛ ئەم کردەیە ئاماژەیە بۆ لەدایکبوونی پاڵەوان و دروستبوونی سوبێکت.

ئەم کۆتایییە کراوەیە هێمایە بۆ بەردەوامی بەرەنگاریی و نیشاندەری وەفاداری سوبێکتە بۆ ڕاکێشان و درێژکردنەوەی چرکەساتی ڕووداو

سەرئەنجام، کاتێک کە حەسحەسەکە گۆڕە بەتاڵەکە دەبینێت، وەک ئەوەی بینینی ئەو بەتاڵی و چاڵە هاوکات بینینی ئەو درز و کەلێن و بۆشاییە بێت کە کارەکتەری ژنەکە لەناو سیستەم و دیسپلین و گوتاری باڵادەستدا دروستی کردووە، بۆیە خۆی پێ ناگیرێت و وەک پەلەقاژە و بۆ پارسەنگی ئەو زەبرەی بەر سیستەمی چاودێری و کۆنترۆڵکردنیان کەوتووە، شاڵاو بۆ ژنەکە دەبات و زللەیەکی لێ دەدات. بەم شێوەیە و لەناو کۆتایی و نیهایەتێکی کراوەدا کورتە فیلمەکە دەگاتە کۆتایی. هەڵبەت خودی ئەم کۆتایییە کراوەیەش هێمایە بۆ بەردەوامی بەرەنگاریی و نیشاندەری وەفاداری سوبێکتە بە مانا بادیۆیەکەی بۆ ڕاکێشان و درێژکردنەوەی چرکەساتی ڕووداو، تا دەگات بە تێپەڕاندنی دۆخی باو و باڵادەست و بونیادنانی ژیانێکی نوێ.

٤ــ لە پەراوێزی فیستیڤاڵی فیلمدا

لە کۆتاییدا ماوەتەوە بڵێم؛ مایەی نیگەرانییەکی زۆرە کورتە فیلمێکی جوان و پڕ وردەکاریی وەک “مردن لە باخی سێودا”، لەناو فیستیڤاڵی فیلمدا ون دەکرێت و پشتگوێ دەخرێت. جێگای ڕەخنەکردن و هەڵوێست وەرگرتنی جیدییە، کە کۆی فیستیڤاڵ و سازدانی بۆنەکانی کێبڕکێ لە دونیای ئێمەدا، پێشوەختە و لەسەر بنەمای دۆستایەتی و ناسیاوی و وەلائی حزبی و داوەتکردنەوە بەهایان پێ دەدرێت و پلەبەندی دەکرێن، نەک بە پێودانگی نرخاندن و هەڵسەنگاندنێکی ڕەخنەییانەی کار و بەرهەمەکانی بەشداربووان. ئەمەش تا ڕادەیەکی زۆر مەترسیدارە و ئەرک و مانای فیستیڤاڵ و بۆنە هونەرییەکان لە پرۆسەیەکی ڕەخنەگرانەی جیاکردنەوەی کاری جیدی لە ناجیدی و زەمینەی دەرکەوتنی دەنگی جیاواز و دەستگیرۆیی و هاندان و پاداشتکردنی داهێنەرانەوە، دەگۆڕێت بۆ دیوەخانێکی بێزراو، کە شاسەنعەتی دەبێتە بەفیڕۆدانی کات و بەهەدەردانی سەروەت و سامانی گشتی و پێشێلکردنی مافی کەسانی شایستە و داهێنەرانی ڕاستەقینە. بگرە زۆر جار ئەم بۆنە و کەرنەڤاڵانە دەبنە مایەی نیگەرانی و دڵشکانی داهێنەران و لەجیاتی پێشخستن و ڕێگاخۆشکردن بۆ کەسانی کارامە و لێهاتوو، خۆیان دەبنە بەربەست و هۆکاری دواکەوتن و پەکخستنی پرۆسەی داهێنان. فەرامۆشکردن و ونکردنی کارێکی گرنگ و پێویستی وەک “مردن لە باخی سێودا”، لەلایەن بەڕێوەبەران و لیژنەی ڕەخنەگرانی فیستیڤاڵی فیلمەوە لە سلێمانی، نمونەیەکی بەرچاو و خراپی کارکردن و ئەنجامدانی ئەم جۆرە فیستیڤاڵانەیە. لە کاتێکدا کورتە فیلمی “مردن لە باخی سێودا”، لێوانلێوە لە ئایدیای فەلسەفی قووڵ و ڕادیکاڵ، ئەمە جگە لەوەی بە شێوازێکی دیکە و بە زمانی سینەما تەعبیر لە دۆخی پەراوێزیی و پڕ مەرگەساتی ژنان دەکات و لە هەمان کاتدا، ئیمکان و ڕۆڵی سینەمامان نیشان دەدات، کە چۆن دەکرێت ببێتە کەرەستەیەکی ڕادیکاڵ بۆ لێدان لە بەها کۆنینەکان و دۆگما دینی و کولتوورییەکان و پاشان لە ڕێگای وێنە و جووڵەوە، توانای سینەمامان بۆ دەردەخات لە بەرهەمهێنانی گوتارێکی جیاوازدا کە تەریب نەبێت بە گوتاری سیستەم و بەرهەمهێنانەوەی دۆخی باڵادەست، بەڵکوو بە زمانی دۆلوز؛ بۆ خۆی وەک ژانرێکی هونەری ببێتە سەرمەشق و داهێنەری جووڵەی نوێ بۆ دۆزینەوەی هێڵەکانی هەڵهاتن. لە کۆتاییدا، هیوادارم کە چیتر بەبێ هەڵسەنگاندن و لێکدانەوەیەکی ڕەخنەگرانە بۆ بەرهەمە ئەدەبی و هونەرییەکان، بە شێوازێکی پێشوەختە و لامسەلایی ئاست و شایستەیی بەرهەمەکان بڕیاریان لەسەر نەدرێت. ڕەوا نییە کورتە فیلمی “مردن لە باخی سێودا”، بەو هەموو مانا و دەلالەتە قووڵانەوە کە هەڵگرێتی، لە فیستیڤاڵی فیلمدا بازی بەسەردا بدرێت و بە بێدەنگی فەرامۆش بکرێت.

The post کوشتن وەک کینایە؛ بۆ لەدایکبوونی سوبێکتی ژنانە appeared first on ژنەفتن.

چه‌مکی ڕۆشنبیر هه‌میشه‌ ئه‌و چه‌مکه‌ بزێو و‌ یاخییه‌ بووه‌، که‌ ڕووناکبیر و فیڵۆسۆفانی به‌ خۆیه‌وه‌ خه‌ریک کردووه‌، بۆیه‌ ته‌نیا له‌ بواری سیاسه‌تدا نه‌ماوه‌ته‌وه‌ و چووه‌ته‌ ناو هه‌موو بواره‌کانی دیکه‌یشه‌وه‌.‌ سه‌یر نییه‌ ئه‌گه‌ر ده‌بینین زۆرترین پێناسه‌ی بۆ کراوه‌. له‌گه‌ڵ ده‌رکه‌وتنی کێیسی دریفوس‌ (Dreyfus)‌ له‌ ساڵی (١٨٩٤)دا‌ چه‌مکی ڕۆشنبیر زیاتر خۆی به‌سه‌ر بیرکردنه‌وه‌ی ڕووناکبیر و فیڵۆسۆفاندا ده‌سه‌پێنێت. کاتێ ئه‌و ئه‌فسه‌ره‌ جووه‌ی سوپای فره‌نسا به‌وه‌ تۆمه‌تبار ده‌کرێت، گوایه‌ ناپاکه‌ و سزای کوشتنی بۆ ده‌رده‌چێت، (ئه‌میل زۆلا) به‌ بابه‌تێک، یاخود به‌ نامه‌یه‌ک به‌رگریی لێ ده‌کات و به‌رگرییه‌که‌ی کاردانه‌وه‌ و کاریگه‌ریی به‌رچاوی ده‌بێت، بگره‌ ئه‌وه‌ ڕێگاردێکی گه‌وره‌ به‌ ناوی ڕۆشنبیر ده‌به‌خشێت، که‌ چۆن وه‌ک بوونه‌وه‌رێکی ڕەخنەدۆز و یاخی ده‌توانێت له‌ ئاستی ده‌سته‌ڵاته‌کاندا بوه‌ستێته‌وه‌ و ئاڕاسته‌ی جیاواز له‌ هه‌ر کێیسێکدا بهێنێته‌ کایه‌وه‌، که‌ له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا دەورووژێت. ¹

به‌وه‌دا چه‌مکی ڕۆشنبیر ڕاسته‌وخۆ و ناڕاسته‌وخۆ به‌ چه‌مکێکی دیکه‌وه‌ به‌نده‌، که‌ ئه‌ویش چه‌مکی ده‌سته‌ڵاته‌، ئاڵۆزتر بووه‌، به‌وه‌ی ئه‌و چه‌مکه‌یش هه‌ر خۆی خاوه‌نی پرۆبله‌ماتیکی گه‌وره‌یه‌. ئه‌و دوو چه‌مکه‌ ئه‌وه‌ به‌سه‌ر هه‌ر ڕۆشنبیرێکی ڕەخنەدۆزدا ده‌سه‌پێنن، که‌ تێگه‌یشتنی تایبه‌تی خۆی بۆیان هه‌بێت، وه‌ک بڵێی هه‌موو ئه‌وانه‌ی پێشووی به‌ که‌ڵک نه‌یه‌ن. به‌م شێوه‌یه‌ ئه‌وه‌ ئه‌و ڕۆشنبیره‌یه‌ ناچار ده‌بێت پێناسه‌ی نوێ بۆ ئه‌و دوو چه‌مکه‌ بکات، که‌ له‌ لایه‌ک به‌ قووڵی و ئازاره‌وه‌ ڕووبه‌ڕووی کۆمه‌ڵگه‌ ده‌بێته‌وه‌ و له‌ لایه‌کی دی ئاستی هه‌موو ئه‌و پێناسانه‌ی دی تێده‌په‌ڕێنێت، که‌ پێشتر خراونه‌ته‌ ڕوو. ده‌کرێت له‌وه‌ ڕوونتر ده‌ریببڕین و بڵێین کاتێ ڕۆشنبیر له‌سه‌ر شێوازی تایبه‌تی خۆی و به‌  مێتۆدی ڕه‌خنه‌ کۆمه‌ڵگه‌ ده‌خوێنێته‌وه‌، نایه‌وێت به‌ هیچ تێگه‌یشتن و پێناسه‌یه‌کی پێشتر و هیی هاوکاتی خۆی ڕازی ببێت، به‌ڵکوو تێگه‌یشتنی دیکە، پێناسه‌ی نوێ و سه‌ربه‌خۆ داده‌هێنێت. که‌واته ڕوانینی هه‌ر ڕۆشنبیرێک بۆ چه‌مکه‌کانی (ڕۆشنبیر و ده‌سته‌ڵات) له‌ هیی یه‌کێکی دی جیاوازه‌ و هه‌ر ئه‌و جیاوازییه‌یشه‌ پێگه‌که‌ی‌ دیاری ده‌کات. ئه‌و دوو چه‌مکه‌یش به‌ چه‌مکێکی دیکه‌وه‌ پێوه‌ستن، که‌ کۆمه‌ڵگه‌یه‌. ئه‌وه‌ی کۆمه‌ڵگه‌ داده‌پۆشێت، زۆرایه‌تی(Majority)یه‌‌. به‌کورتی له‌نێوان ڕۆشنبیر و ده‌سته‌ڵاتدا زۆرایه‌تییه‌‌ک هه‌یه‌، که‌ ڕۆڵی گه‌وره‌ له‌و پێوه‌ندییه‌دا ده‌بینێت، بگره‌ ته‌نیا ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌یه‌ پێوه‌ندیی نێوانیان دێنێته‌ ئاراوه‌، ئینجا ئه‌و پێوه‌ندییه‌ چ له‌ شێوه‌ی به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌دا بێت، چ له‌ شێوه‌ی خۆبه‌ده‌سته‌وه‌داندا و چ له‌ شێوه‌ی دیکه‌دا.

زۆرایەتی لەنێوان ڕۆشنبیر و دەستەڵاتدا

کاتێ ده‌گه‌ینه‌ چه‌مکی (زۆرایه‌تی‌)، ناکرێت خێرا و به‌ ئاسانی لێی تێبپه‌ڕین، به‌وه‌ی له‌وێدا کۆمه‌ڵێک پرسیار پێشمان لێ ده‌گرن، که‌ گرنگترینیان ئه‌و داموده‌ستگه‌یانه‌ له خێزان،‌ قوتابخانه‌، په‌رستگه‌وه‌‌ تاکوو ده‌گاته‌ حیزب چۆنن و له‌ چ ئاستێکدان، که‌ ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ پێوه‌ندیی پێیانه‌وه‌ هه‌یه‌ و وزه‌یان لێ وه‌رده‌گرێت؟ کاریگه‌ریی ئه‌و ڕۆشنبیره‌ چ له‌سه‌ر ئه‌و داموده‌ستگه‌یانه‌ و چ له‌سه‌ر ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌دا چۆنه‌ و به‌ چ شێوه‌یه‌ک ده‌رکه‌وتووه‌؟

زۆرایه‌تی‌ بۆیه‌ زۆرایه‌تییه‌‌، چونکه‌ له‌ دۆخی جێگیریدایه‌. له‌ ئاستێکدا چه‌قی به‌ستووه‌، نه‌ جووڵه‌ و نه‌ ئاڕاسته‌ی جیاوازی هه‌یه‌. به‌ مانایه‌کی دی زۆرایه‌تی‌ له‌و بوونه‌وه‌رانه‌ پێک دێت، که‌ به‌ ساده‌یی له‌سه‌ر چه‌مکه‌‌ زه‌قه‌کانی وه‌ک ئایین، نه‌ته‌وه‌، نیشتمان، خاک، شه‌ره‌ف و هیی دیکه‌ ڕێکن، به‌ڵام ئه‌وانه‌ هێزی کۆمه‌ڵایه‌تی و سیمبۆڵیی گه‌وره‌ پێک ده‌هێنن. ئه‌وانه‌ له‌ کاتێکدا به‌وه‌ ده‌ناسرێنه‌وه‌ به‌ شێوه‌ی شێلگیر (ئیکستریم) ده‌ست به‌و چه‌مکه‌ زه‌قانه‌وه‌ ده‌گرن، به‌ڵام هاوکات نه‌ک ئاره‌زوویان نییه‌ له‌ پێکهاته‌یان‌ بکۆڵنه‌وه‌ و هه‌ڵیانبوه‌شێننه‌وه‌، به‌ڵکوو له‌ ئاستی هه‌ر هێزێکی ڕه‌خنه‌ییشدا ده‌وه‌ستنه‌وه‌، کاتێ به‌ مه‌به‌ستی پرسیار و گومان لێیان نزیک ده‌بێته‌وه‌. به‌کورتی ئه‌وانه‌ که‌مترین شاره‌زاییان له‌باره‌ی ئه‌و چه‌مکانه‌وه‌ هه‌یه‌، که‌ باوه‌ڕ‌یان پێیان هێناون، بگره‌ ‌هه‌ر ئه‌مه‌یشه‌ وای کردووه‌ هێنده‌ پێیانه‌وه‌ پێوه‌ست ببن.

زۆرایەتی لە ڕاپەڕینەوە بۆ ئەمڕۆ

له‌دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه‌ ئایین، دروستتر ئیسلامگەرایی ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ی ئێمه‌ داده‌پۆشێت و ده‌بێته‌ چه‌ترێکی گه‌وره‌ بۆ سه‌رجه‌م چین و توێژه‌ جیاوازه‌کان، بگره‌ بۆ هه‌موو ئاڕاسته‌کانی بیرکردنه‌وه‌ و تێڕوانینیش، که‌ ئامانجی سه‌ره‌کیی ئه‌وه‌یه‌ تێکڕایان بکاته‌ یه‌ک و ته‌باییان له‌نێواندا بهێنێته‌ گۆڕێ. به‌ مانایه‌کی دی خۆی هه‌ڵیانبسووڕێنێت و ڕێگه‌ نه‌دات هیچ ئاڕاسته‌یه‌ک به‌ جیاواز و سه‌ربه‌خۆ له‌وانه‌ی دی بجووڵێت. به‌م شێوه‌یه‌ ڕیچوه‌ڵی ئایینی ورده‌ورده‌ خۆی ده‌خزێنێته‌ ناو هه‌موو کایه‌کانی وه‌ک سیاسه‌ت، به‌ڕێوه‌بردن، مێدیا، ئه‌ده‌ب و بگره‌ هونه‌ریشه‌وه‌، بێ ئه‌وه‌ی مرۆڤ له‌ناو ئه‌م ڕیچوه‌ڵه‌دا بیه‌وێت له‌ پرینسیپه‌کانی ئه‌و ئایینه‌ بکۆڵێته‌وه و به‌ دوای ورده‌کارییه‌کانیدا بگه‌ڕێت‌. هێنده‌ هه‌یه‌ ئایینی به‌ شێوه‌یه‌ک له‌گه‌ڵ ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ ساده‌یه‌ی خۆیدا ڕێک خستووه‌، که‌ سه‌قامگیرییه‌که‌ی لێ نه‌شێوێنێت و ڕووبه‌ڕووی پێکدادانی نه‌کاته‌وه‌‌‌‌، چونکوو ترسی گه‌وره‌ی له‌ هه‌ر هێزێکه‌ ئه‌و دۆخه‌ی لێ تێک بدات و بیخاته‌ دۆخێکی دیکه‌ی جیاوازه‌وه‌، بۆیه‌ خۆی له‌و تاک و گرووپانه‌ دوور ده‌گرێت، کاتێ ده‌یانه‌وێت به‌ لای کارێکی وه‌هادا بچن. به‌ ده‌وڵه‌تی ئیسلامی سه‌رسام نابێت‌‌، ساتێ ده‌بینێت تێیدا مرۆڤ به‌ردباران ده‌کرێت، ده‌ستی دز ده‌بڕێت، ژن ده‌کرێته‌ که‌نیزه‌ و له‌ بازاڕدا ده‌فرۆشرێت، زیندوو ده‌سووتێنرێت، جزیه‌ به‌سه‌ر‌ کریستیه‌ندا ده‌سه‌پێنرێت، ئەزدایی لە ناو دەبرێت و زۆری دی، به‌ مه‌رجێ هه‌موو ئه‌وانه‌ به‌ تێکست هه‌ن‌ و بە درێژاییی ئەو مێژووە پراکتیزه‌ کراون، بگره‌ له‌ کتێبه‌کانی خوێندنی فەرمیدا ده‌خوێنرێن. به‌ ڕوونی ده‌بینین داعشییه‌کان لای ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ په‌سه‌ند نین و به‌ گێره‌شێوێن داده‌نرێن. زووتریش کۆمۆنیزمی کرێکاری له‌به‌ر هه‌مان هۆکار نه‌یتوانی سه‌رنجی ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ ڕابکێشێت.

پێشتر گوترا زۆرایه‌تی‌‌ له‌باره‌ی ئه‌و چه‌مکه زه‌قانه‌وه‌ که‌مترین شاره‌زاییی هه‌یه‌، به‌ڵام ده‌ستبه‌رداریشیان نابێت، چونکه‌ ده‌ستبه‌رداربوون خۆی یه‌کێکه‌ له‌و ترسانه‌ی نایه‌وێت ڕووبه‌ڕوویان ببێته‌وه‌. به‌ ئاسانی واز له‌ هیچ باوه‌ڕێک ناهێنێت، که‌ پێشتر په‌سه‌ندی کردووه‌.‌ ده‌گه‌ینه‌ ئه‌وه‌ی بڵێین زۆرایه‌تیی ئه‌مڕۆمان‌ هه‌موو شتێک که‌ڵه‌که‌ ده‌کات. به‌م شێوه‌یه‌ (پیرۆزی) و (که‌ڵه‌که‌کردن) دوو سیمای سه‌ره‌کیی ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ن. سه‌رجه‌م حیزب و لایه‌نه‌کانی قه‌بووڵه‌. له‌ یه‌ک کاتدا پارتی و ئیسلامییه‌کانی ده‌وێت‌. یه‌کێتی و گۆڕانی لا په‌سه‌نده‌، مادام ئه‌وانه‌ هه‌موویان له‌ژێر چه‌تره‌که‌دا شوێنیان گرتووه‌ و نابنه‌ هۆی تێکچوونی ئارامییه‌که‌ی. ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ به‌ جلوبه‌رگی ڕه‌نگاوڕه‌نگ و میوزیکی هه‌ڵپه‌ڕکێوه‌ نه‌ورۆز ده‌کات و له‌ ڕه‌مه‌زانیشدا به‌ ڕۆژوو ده‌بێت. جبه‌ی خه‌لیجی ده‌پۆشێت، له‌چه‌ک ده‌به‌ستێت و په‌نا بۆ هه‌موو ته‌کنیکه‌کانی جوانکاری و مەیکەپیش ده‌بات. دوژمنی سه‌رسه‌ختی سیکۆله‌ریزمه‌ و تێکڕای به‌رهه‌مه‌کانیشی نه‌ک به‌کار ده‌هێنێت، بگره‌ تاکوو ڕاده‌ی په‌رستن خۆشی ده‌وێن. ژماره‌ی مزگه‌وتی به‌ شێوه‌ی خه‌یاڵی زیاد ده‌کات و له‌ وڵاتێکی وه‌ک دانمارکیش پتر ئه‌لکوهوول له‌ شاره‌کانیدا ده‌فرۆشرێت. داتاکانیش به‌رده‌وام ئه‌وه‌ پێشان ده‌ده‌ن ئه‌ندامانی ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ی ئێمه‌ له‌ سه‌یرکردنی فیلمی پۆرنۆگرافیدا له‌ پێشی پێشه‌وه‌ن‌.

لەژێر چەتری زۆرایەتیدا

گوتمان ئه‌وانه‌ به‌ ساده‌یی له‌سه‌ر چه‌مکه‌ گه‌وره‌کان ڕێکن، به‌ڵام ئه‌مه‌ ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێت‌ تێڕوانینی جیاوازیان نییه‌. هێنده‌ هه‌یه‌ ئه‌و جیاوازییه‌ ته‌نیا پێوه‌ندیی به‌ فۆرمی ئه‌و چه‌مکانه‌وه‌ هه‌یه‌، نه‌وه‌ک به‌ ناوه‌رۆکیانه‌وه‌، بۆیه‌ لێره‌دا هه‌ر حیزبێکی سیاسی سوود له‌و جیاوازییانه‌ ده‌بینێت و شوێنی خۆی لایان ده‌کاته‌وه‌. ئه‌وه‌ی بزووتنه‌وه‌ی گۆڕان له‌باره‌ی هه‌ر یه‌کێ له‌و چه‌مکانه‌وه‌ ده‌یڵێت، ته‌نیا له‌ شێوه‌دا له‌گه‌ڵ هیی پارتی جیاوازه‌، ده‌نا له‌ ناوه‌رۆکدا هه‌مان شته‌. هه‌ردوو لایان له‌گه‌ڵ ڕه‌چاوکردنی ئه‌و باوه‌ڕانه‌دان، که‌ لای زۆرایه‌تی‌ پیرۆزن، به‌ڵام هه‌ر یه‌که‌ی له‌سه‌ر شێوازی خۆی، که‌ لێره‌دا هه‌موو حیزبه‌کانی دیکه‌یش وه‌ک‌ گۆڕان و پارتی وان. له‌ژێر ئه‌و چه‌تره‌دا هیچ شتێک ون نابێت، به‌ڵکوو شوێنه‌که‌ی ده‌گۆڕێت. له‌م چه‌ند ساڵه‌ی ڕابردوودا به‌ لێشاو بابه‌ت له‌باره‌ی لاوازبوونی یه‌کگرتووه‌وه‌‌ نووسراون، به‌ڵام ڕاستییه‌که‌ی یه‌کگرتوو لاواز نه‌بووه‌، یان دروستتر به‌و شێوه‌یه‌ لاواز نه‌بووه‌، که‌ ئه‌وان ده‌یبینن، به‌ڵکوو ئه‌وه‌یه‌ ناتوانێت له‌وه‌ گه‌وره‌تر ببێت، به‌وه‌ی وه‌ک هه‌ر لایه‌نێکی دی له‌ژێر ئه‌و چه‌تره‌دا پێگه‌یه‌کی تا ڕاده‌یه‌ک چه‌سپاوی هه‌یه‌ و له‌وه‌ تێناپه‌ڕێت. ئه‌گه‌ر یه‌کگرتوو به‌شێکی ئه‌ندامه‌کانی له‌ ده‌ست داون‌،‌ مانای وا نییه‌ ئه‌وانه‌ له‌ژێر چه‌تره‌که‌دا نه‌ماون، به‌ڵکوو ته‌نیا جێگۆڕکێیان کردووه‌، به‌وه‌ی چوونه‌ته‌ ناو گۆڕانه‌وه‌، یان خۆیان له‌ ڕیزی سه‌له‌فییه‌کاندا دۆزیوه‌ته‌وه، که‌ ئه‌وانیش ئه‌مڕۆ ‌لای زۆرایه‌تی‌ خۆشه‌ویستن. بزووتنه‌وه‌ی گۆڕان خۆیشی فۆرمێکی چه‌سپاوی وه‌رگرتووه‌ و به‌ هه‌مان شێوه‌ی‌ یه‌کگرتوو له‌وه‌ زیاتر تێناپه‌ڕێت، بگره‌ پێویستیشی به‌وه‌ نییه‌ له‌وه‌ زیاتر په‌ره‌ بستێنێت. به‌ مانایه‌کی دی، هه‌ر لایه‌نێک له‌ژێر ئه‌و چه‌تره‌دا سنوورێکی بۆ خۆی کێشاوه‌، که‌ نایه‌وێت بیبه‌زێنێت، چونکه‌ به‌زاندنی سنووره‌که‌ تووڕه‌بوونی خودی زۆرایه‌تییه‌که‌ی لێ ده‌که‌وێته‌وه‌. مرۆڤ کاتێ سه‌رنج له‌ پێوه‌ندیی ئه‌و حیزبه‌ سیاسییانه‌ ده‌دات، به‌ ڕوونی ئه‌وه‌ ده‌بینێت، چۆن هه‌ر کاتێ ده‌گه‌نه‌ ئاستی تووڕه‌بوون، خێرا هێمن ده‌بنه‌وه‌ و پێکه‌وه‌ داده‌نیشن، بگره‌ ده‌گه‌نه‌ ئه‌وه‌ی به‌ شانوباڵی یه‌کدیدا هه‌ڵبده‌ن، نه‌بادا ئه‌و گرژییه‌ ببێته‌ هۆی تێکچوونی ئارامیی زۆرایه‌تی‌. ئه‌وه‌ی ئه‌مڕۆ به‌ ناوی یاسای سه‌رۆکایه‌تییه‌وه ‌ورووژاوه‌، له‌ گه‌مه‌یه‌کی سیاسی به‌ولاوه‌، شتێکی دیکه‌ نییه‌.²هه‌ندێک له‌ گه‌رمه‌ی حه‌ڤده‌ی شوباتدا وایان ده‌زانی جارێکی دی مەحاڵە گۆڕان، یه‌کگرتوو و کۆمه‌ڵ له‌گه‌ڵ پارتی و یه‌کێتی ئاشت نابنه‌وه‌، وه‌ک چۆن باوه‌ڕیان نه‌ده‌کرد ڕۆشنبیران به‌ لای داموده‌ستگه‌ی ئه‌و دوو حیزبه‌دا بچنه‌وه‌، که‌چی ڕێک پێچه‌وانه‌ی ئه‌مه‌ بینرا. پێشبینی ده‌کرا یه‌کێتی لانی که‌م شه‌ش ساڵ له‌مه‌وبه‌ر بتوێته‌وه‌ و شوێنه‌واری نه‌مێنێت، به‌ڵام ئه‌مڕۆ ئه‌ویش له‌ژێر ئه‌و چه‌تره‌دا هه‌مان ئه‌و قورسایییه‌ی هه‌یه‌، که‌ پێش حه‌وت ساڵ هه‌یبوو. ئه‌و ئه‌ندامانه‌ی له‌ ده‌ستی داون، هێشتا له‌ژێر چه‌تره‌که‌دان. وەک ئەوە وایە هێشتا هیی خۆی بن. به‌کورتی ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ دایکێکی میهره‌بانه‌ و هه‌موو ڕۆڵه‌کانی خۆی خۆش ده‌وێت و ده‌یانپارێزێت، بگره‌ هه‌وڵی گه‌وره‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌دات له‌ ده‌ستیان نه‌دات.

زۆرایەتی وەک زۆنێکی ئاشتەوایی

زۆرایه‌تیی ئه‌مڕۆ، دروستتر ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ی له‌ نه‌وه‌ده‌کانه‌وه‌ فۆرمێکی دیاریکراوی وه‌رگرتووه‌ و تاکوو ئێستایش له‌ناویدا ماوه‌ته‌وه‌، به‌وه‌ له‌ زۆرایه‌تیی شه‌سته‌کان، حه‌فتاکان و هه‌شتاکان جودا ده‌کرێته‌وه‌، که وه‌ک پێشتر گوترا له‌ژێر چه‌تری ئیسلامیدایه، به‌ڵام ئه‌وان له‌ژێر چه‌تری نه‌ته‌وه‌یی، چه‌پگه‌رایی و لێبرالیدا بوون (له‌گه‌ڵ پارێزی زۆرم بۆ هه‌رسێ چه‌مکه‌که‌). زۆرایه‌تیی ئه‌وده‌م‌ له‌ ناوه‌ڕاستی حه‌فتاکاندا پارتیی هه‌ڵدایه‌ ده‌رێ، که‌چی له‌ ناوه‌ڕاستی نه‌وه‌ده‌کاندا‌ ئه‌م زۆرایه‌تییه‌‌ هێنایه‌وه‌، چونکه‌ له‌و کاته‌وه‌ زۆرایه‌تی‌ موڵکی لایه‌نێکی دیاریکراو نییه‌، به‌ڵکوو هیی سه‌رجه‌م لایه‌ن و ئاڕاسته‌کانه‌. زۆرایه‌تیی هه‌شتاکان له‌ ڕاپه‌ڕیندا به‌عسی له‌ شاره‌کانی کوردستان به‌ ده‌ر نا و له‌و پێناوه‌دا ڕووبارێک خوێنی ڕشت، که‌چی زۆرایه‌تیی دوای ڕاپه‌ڕین به‌ شێوه‌ی ئاشتییانه‌ هێنایه‌وه‌. ئه‌مڕۆ مرۆڤ ده‌توانێت به‌ ئاسانی له‌ پاڵ حیزبه‌کانی دیکه‌دا به‌عسیش ببینێت، بگره‌ ده‌گاته‌ ئه‌وه‌ی له‌ مێدیای یه‌کگرتوودا (سه‌ددام حسێن) وه‌ک موجاهیدێکی شه‌هید پێشان بدرێت، بێ ئه‌وه‌ی هیچ ناڕه‌زایییه‌ک لای ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ دروست ببێت. له‌ فه‌یسبۆکدا زووزوو جوانترین وێنه‌ی ئه‌و سه‌رۆکه‌ به‌ قورئانێکه‌وه‌ ده‌بینرێت و ئامۆژگاری و گوته‌ نه‌سته‌قه‌کانی به‌ زمانی کوردی بڵاو ده‌کرێنه‌وه‌.³دیسان ده‌یڵێینه‌وه‌، که‌ زۆرایه‌تیی هه‌موو حیزب و لایه‌نه‌کان له‌ژێر ئه‌و چه‌تره‌دا په‌یمانیان به‌ستووه‌ شه‌ڕ به‌ یه‌کدی نه‌فرۆشن. هێنده‌ی حیزب و ڕێکخراوه‌کان‌ ڕۆڵیان له‌وه‌دا هه‌بووه‌ زۆرایه‌تی‌‌ یه‌کڕه‌نگ و هاوئاهه‌نگ ببێت، به‌ هه‌مان شێوه‌ زۆرایه‌تییش وای کردووه‌ ئه‌وان به‌ چه‌سپاوی بمێننه‌وه‌ و گۆڕانکاری له‌ خۆیاندا نه‌که‌ن. دیسان جه‌خت له‌وه‌ ده‌که‌ینه‌وه‌، که‌ له‌ ناوه‌ڕاستی نه‌وه‌ده‌کانه‌وه‌ تاکوو ئه‌مڕۆ هه‌موو لایه‌نه‌کان یه‌ک سیستێمی بیرکردنه‌وه‌ و یه‌ک شێوازی ڕاگه‌یاندن پێڕۆیی ده‌که‌ن، ته‌نانه‌ت گۆڕان گوایه‌ هاتووه‌ ئه‌و ستایله‌ بگۆڕێت، به‌ڵام نه‌ک هه‌ر نه‌یگۆڕیوه‌، به‌ڵکوو له‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ی دی زیاتر پابه‌ندی خواستی ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌یه‌، بگره‌ پێی وایه‌ ئه‌وان که‌مته‌رخه‌من و خۆی له‌ پێناوی پڕکردنه‌وه‌ی که‌موکووڕییه‌کاندا تێده‌کۆشێت. به‌م شێوه‌یه‌ بایه‌خی سه‌ره‌کیی گۆڕان بۆ زه‌قکردنه‌وه‌ی نۆرمی ئایینی و نماییشی کاره‌کته‌ری ئایینییه‌، که‌ له‌ نه‌وه‌ده‌کانه‌وه‌ سیمای زۆرایه‌تییان پێوه‌ دیاره‌. هاوکات له‌گه‌ڵ ده‌رکه‌وتنی بزووتنه‌وه‌ی گۆڕاندا پێگه‌ی پیاوی ئایینی زۆر به‌رزتر ده‌بێته‌وه‌ و له‌ بوونه‌وه‌رێکه‌وه‌، که‌ پێش ڕاپه‌ڕین نه‌یتوانیوه‌، یان ڕێگه‌ی پێ نه‌دراوه‌ له‌ڕۆڵی ئامۆژگاری زیاتر بگێڕێت (ئه‌ویش له‌ سنوورێکی ته‌سکدا)‌، بۆ بوونه‌وه‌رێکی دی ده‌گۆڕێت، که‌ بڕیار له‌سه‌ر شێوازی حوکمڕانی و به‌ڕێوه‌بردن ده‌دات. واته‌ ده‌سته‌ڵاتی پیاوی ئایینی ته‌نیا له‌ سنووری کۆمه‌ڵایه‌تیدا نامێنێته‌وه‌، به‌ڵکوو ده‌گاته‌ ئه‌وه‌ی ده‌ست به‌سه‌ر که‌ناڵه گرنگه‌‌کانی سیاسه‌ت و فه‌رمانڕه‌واییشدا بگرێت، که‌ ئه‌مه‌یش ته‌واو له‌گه‌ڵ خواستی زۆرایه‌تیدا ڕێکه‌.

زۆرایەتی و زمانی ئایدیۆلۆجیی زاڵ

هه‌میشه ئه‌ندامانی‌ زۆرایه‌تی‌ به‌ زمانی ئه‌و ئایدیۆلۆجییه‌ ده‌ده‌وێن، که‌ زاڵه‌‌، هه‌تا ئه‌گه‌ر مه‌به‌ستیشیان نه‌بێت. له‌ پێش ڕاپه‌ڕیندا هه‌ر ڕسته‌یه‌ک وشه‌ی هه‌ژاری، برسێتی، جیاوازیی چینایه‌تی و هیی له‌م بابه‌ته‌ی تێدا بووایه‌، وا لێک ده‌درایه‌وه‌ له‌ پێناویسۆشیەلیزم و کۆمۆنیزمدا گوتراوه‌. ئه‌مڕۆیش هه‌ر زمانێک توانای تێپه‌ڕاندنی نه‌بێت، له‌ژێر چه‌تره‌که‌دا ده‌مێنێته‌وه‌ و ده‌بێته‌ به‌شێکی جیانه‌کراوه‌ی زمانی زۆرایه‌تی‌. به‌ ناوی (یه‌کێتیی مامۆستایانی کوردستان)ـه‌وه‌ تێکستێکی ناڕه‌زایی له‌باره‌ی کوژرانی مامۆستایه‌کی زانکۆوه‌ نووسراوه‌‌، به‌ڵام به‌ زمانێکی میللی، که‌ پڕه‌ له‌و ده‌سته‌واژانه‌ی مرۆڤ له‌ ده‌می پیاوانی ئایینییه‌وه‌ ده‌یانبیستێت. تێکسته‌که‌ به‌م دوو ڕسته‌یه‌ کۆتاییی پێ هێنراوه‌: (نەفرەت لە ئەنجامدەری ئەو تاوانە و جەهەنەم جێگای ئەبەدی بێت)⁴و کۆمه‌ڵگه‌یانه‌ی کولتووری زاره‌کییان تێپه‌ڕاندووه‌ و بایه‌خی نووسینیان زانیوه‌، ئه‌و ده‌سته‌واژانه‌ به‌کار ناهێنرێن. هەمان دەربڕین لای نووسەرە دیارەکانمان هەن. ڕۆماننووس هەیە لە گفتوگۆدا بەم زمانە دواوە. هەر کەسێکی بە نەفرەت کردووە، کە لەگەڵی هاوڕا نییە.

ده‌گه‌ینه‌ ئه‌وه‌ی بڵێین ئه‌مڕۆ ئێمه‌ له‌ دۆخێکدا ده‌ژین، که‌ زۆرینەی تاکه‌کان به‌ یه‌ک زمان ده‌دوێن و یه‌ک بیرکردنه‌وه‌یان هه‌یه‌. زمانه‌که‌ میللی‌ و بیرکردنه‌وه‌که‌یش ساکارە‌. تاکوو کۆتاییی هه‌شتاکانیش مرۆڤ ده‌یتوانی به‌ئاسانی ئاستی زمانی تاکه‌کان له‌ یه‌کدی جودا بکاته‌وه‌ و به‌ ڕوونی جیاوازییه‌کان ببینێت، به‌ڵام ئه‌مڕۆ کارێکی له‌م شێوه‌یه‌ ئه‌سته‌مه، بۆیه‌ زمانی ئه‌ندامانی (یه‌کێتیی مامۆستایان) هه‌مان زمانی ئه‌وانه‌ی دیکه‌یه‌‌. سه‌یر نییه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌وان به‌ لایانه‌وه‌ گرنگ نه‌بێت ناوی ڕێکخراوه‌که‌یشیان به‌ دروستی بنووسن.⁵ ئه‌وه‌یش سه‌یر نییه‌، که‌ له‌دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه‌ زمان و نووسین بایه‌خیان نامێنێت و که‌مترین قسه‌یان لێوه‌ ده‌کرێت، له‌ کاتێکدا به‌ درێژاییی مێژووی فه‌لسه‌فه‌ و لینگویستک ئه‌مانه‌ وه‌ک دوو قورسترین پرسیار خۆیان به‌سه‌ر فیڵۆسۆف و زمانناساندا سه‌پاندووه‌.

له‌دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه‌ پرسیاری (تۆ باوه‌ڕداریت، یان بێباوه‌ڕ؟)، دروستتر (تۆ موسڵمانیت، یان کافر) لای زۆرایه‌تی‌ دێته‌ ئاراوه‌، که‌ مه‌به‌ستیه‌تی به‌ر له‌ هه‌ر ڕه‌گه‌زێکی شه‌ڕانگێز و جیاواز بگرێت، ئه‌گه‌ر بیه‌وێت به‌ پرسیاری دڵڕەق ڕووبه‌ڕووی ببێته‌وه‌ و گومانی له‌ دڵدا بڕووێنێت. ئه‌مه‌ به‌ گرنگترین پرسیار ده‌زانێت، چونکه‌ هه‌مووان له‌ژێر چه‌تره‌که‌دا کۆ ده‌کاته‌وه‌ و سنووری نێوان تاکه‌کان ده‌سڕێته‌وه‌. ده‌شێت هه‌ڤاڵێکی پارتی، ئه‌ندامێکی یه‌کێتی، گۆڕانخوازێک، بانگخوازێکی یه‌کگرتوو، مه‌لایه‌کی کۆمه‌ڵ، کادیرێکی شیوعی و ڕه‌فیقێکی به‌عس پێکه‌وه‌ کۆ بکاته‌وه‌، که‌ بێگومان هه‌ر وایشی کردووه‌. وه‌ک گوترا هه‌موویان به‌ ساده‌یی له‌سه‌ر چه‌مکه‌ گه‌وره‌کان ڕێکن، به‌ڵام له‌باره‌ی فۆرمیانه‌وه‌ بینینی جیاوازیان هه‌یه‌. ئه‌ندامانی زۆرایه‌تی‌‌ دوژمنی سه‌رسه‌ختی که‌مایه‌تین، چونکه‌ لایان ڕوونه‌ ئه‌وه‌ی ئارامییان لێ ده‌شێوێنێت، هه‌ر که‌مایه‌تییه‌‌. ئاماده‌ن‌ له‌ پێناوی سزادانی نووسه‌رێک، یان هونه‌رمه‌ندێکدا ده‌ست له‌ ئیشوکار هه‌ڵبگرن و مانگێک له‌سه‌ر شه‌قامه‌کاندا دەنگ هەڵببڕن. ⁶

پێوەندیی نێوان ڕۆشنبیر و زۆرایەتی لە ڕاپەڕینەوە بۆ ئەمڕۆ

ئێستا ده‌گه‌ینه‌ ئه‌وه‌ی بپرسین‌: ئایا ڕۆشنبیرمان‌ لە دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه‌ چۆن له‌گه‌ڵ زۆرایه‌تیماندا‌ ڕووبه‌ڕوو بووه‌ته‌وه‌؟ زۆرایه‌تیمان‌ توانای جووڵاندنی ڕۆشنبیرمانی هه‌یه‌؟ ڕۆشنبیرمان گه‌یشتووه‌ته‌ ئه‌و ئاسته‌ی زۆرایه‌تیمان بورووژێنێت و ئاڕاسته‌ی نوێی تێدا دروست بکات؟

به‌گشتی کۆمه‌ڵگه‌کان به‌ر دوو جۆر ڕۆشنبیر ده‌که‌ون:

یه‌که‌میان، ڕۆشنبیرێکی ساده‌یه‌ و هه‌مان تێڕوانینی خه‌ڵکی بۆ چه‌مکه‌‌کان هه‌یه‌. به‌ مانایه‌کی دی‌ ئاستی جه‌ماوه‌ر تێناپه‌ڕێنێت، بۆیه‌ توانای به‌رهه‌مهێنانی نییه‌ و ده‌بێته‌ به‌شێک له‌و زۆرایه‌تییه‌‌. ژماره‌یان زۆره‌ و له‌ هه‌موو شوێنێکدا به‌رچاو ده‌که‌ون. هه‌میشه‌ لایه‌نه‌گری شتێک و دژی شتێکی دیکه‌ن‌. زووزوو ده‌رده‌که‌ون و ناسراون، به‌ڵام هیچ کاریگه‌رییه‌کیان نییه‌. پێوه‌ندیی سه‌ره‌کییان به‌ ڕووداوی ڕۆژانه‌وه‌ هه‌یه‌ و که‌متر به‌ لای شته‌ شاراوه‌کاندا ده‌چن. به‌شێکیان ده‌رچووی‌ زانکۆکان و به‌شه‌که‌ی دیکه‌یان ئه‌ماچه‌رن‌، واته‌ ئاره‌زوویان لێیه‌ ئه‌رکی ڕۆشنبیر ببینن. لێره‌دا گرنگه‌ ئه‌وه‌ بڵێین، که‌ ئه‌و ڕۆشنبیره‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ ساده‌ نییه‌، ده‌رچووی زانکۆیه‌، به‌ڵام به‌گشتی زانکۆکان ڕۆشنبیری ڕووکه‌ش به‌رهه‌م ده‌هێنن. کاتێکیش هه‌ندێک ڕۆشنبیری ده‌رچووی زانکۆ ئه‌م ئاسته ساده‌یه‌‌ تێده‌په‌ڕێنن،‌ ئه‌و تێپه‌ڕاندنه‌ به‌رهه‌می بیرکردنه‌وه‌ی خۆیانه‌.

 دووه‌میان، ڕۆشنبیرێکی ڕەخنەدۆزه‌. نه‌ دژه‌ و نه‌ دۆسته‌، به‌ڵکوو که‌سێکی ڕاڤه‌کاره‌‌. له‌وه‌ تێگه‌یشتووه‌ ئه‌رکی ڕه‌خنه‌ تێپه‌ڕاندن و کردنه‌وه‌ی که‌ناڵی نوێیه‌ له‌ هه‌ر بابه‌تێکدا، که‌ ڕووبه‌ڕووی ده‌بێته‌وه‌‌. به‌وه‌دا سه‌رقاڵی پڕۆژه‌ی فکرییه‌، که‌م ده‌رده‌که‌وێت، به‌ڵام له‌گه‌ڵ هه‌ر ده‌رکه‌وتنێکیدا ئایدیای نوێ ده‌هێنێت و پرسیاری دڵڕه‌قانه‌ ده‌ورووژێنێت. زمانێکی ئاسانی نییه‌، چونکه‌ ئاستی تێگه‌یشتنی جه‌ماوه‌ری تێپه‌ڕاندووه‌. ده‌سته‌ڵات و زۆرایه‌تی‌ خۆشیان ناوێت‌، به‌ڵام هه‌ر ئه‌ویشه‌ کاریگه‌ریی هه‌یه‌.

کۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌یش به‌ شێوه‌یه‌ک له‌ شێوه‌کان‌ خاوه‌نی ئه‌و دوو جۆره‌ ڕۆشنبیره‌یه‌، به‌ڵام کاتێ ئه‌وه‌ ده‌خه‌ینه‌ به‌رچاو، که‌ زمانی ڕۆژانه‌ی هه‌ر کۆمه‌ڵگه‌یه‌ک ڕۆڵی گه‌وره‌ له‌ دروستبوونی ڕۆشنبیردا ده‌گێڕێت، ئه‌وا ده‌کرێت بڵێین هه‌ردوو جۆره‌که‌ لاوازن، ئه‌گه‌ر نه‌ڵێین ئه‌وه‌ی دووه‌م هه‌ر ده‌رنه‌که‌وتووه‌، به‌وه‌ی زمانی ڕۆژانه‌مان‌ هێشتا هه‌ژاره‌ و له‌ به‌رهه‌مهێنانی ڕۆشنبیری جیاواز و داهێنه‌ردا توانای که‌مه‌. ڕۆشنبیر داهێنانی خۆی له‌سه‌ر ئاستی ئه‌و زمانه‌ داده‌مه‌زرێنێت، که‌ کۆمه‌ڵگه‌ پێی گه‌یشتووه‌، به‌و مانایه‌ی ئه‌و ئاسته‌ تێده‌په‌ڕێنێت و مه‌ودا له‌نێوان زمانی خۆی و زمانی ڕۆژانه‌دا دروست ده‌کات. به‌م شێوه‌یه‌ زمانی ڕۆشنبیری ڕەخنەدۆز نه‌ک هه‌ر هه‌مان زمانی کۆمه‌ڵگه‌ نییه‌، به‌ڵکوو زۆریش باڵاتره‌‌. هه‌تا ئاستی زمانی ڕۆژانه‌ی کۆمه‌ڵگه‌که‌ی‌ زیاتر به‌ره‌و سه‌ره‌وه‌ هه‌ڵبکشێت، ئه‌رکی ئه‌و قورستر، به‌ڵام ئاستی به‌رهه‌می به‌رزتر ده‌بێت. کۆمه‌ڵگه‌یه‌ک له‌ ڕووی گوزه‌ران، خوێندن، په‌روه‌ر‌ده‌، ته‌ندروستی، ڕێگه‌وبان، ئاساییش و هیی دیکه‌وه‌ هه‌ژار بێت، مانای وایه‌ زمانی ڕۆژانه‌ی ساده‌یه‌ و توانای جووڵه‌ی که‌مه‌‌‌. ڕۆشنبیری گه‌وره ئەگەر هاوواتای مرۆڤی یاخی بێت، ئەوە‌ له‌ کۆمه‌ڵگه‌یه‌کدا ده‌رده‌که‌وێت، که‌ ئه‌و‌ بوارانه‌ی له‌ ئاستی نزمدا نین، چونکه‌ پێوه‌ندییه‌کی دیاڵیکتیکه‌ڵ له‌نێوان دروستکردنی کۆمه‌ڵگه‌ و دروستکردنی ڕۆشنبیردا هه‌یه‌. ئه‌میان ئه‌ویان دروست ده‌کات. (کامیۆ) لە (مرۆڤی یاخی)دا بە توندی خەختی لەوە کردووەتەوە. تاکوو ئه‌مڕۆیش ڕۆشنبیری ئێمه‌ نه‌ توانیویه‌تی ببێته‌ مۆدێلێکی وه‌ک ئه‌و مۆدێلانه‌ی له‌ جیهاندا هه‌ن، بۆ نموونه‌ مۆدێلی وه‌ک ڕۆشنبیری ئۆرگانیک، ڕۆشنبیری مولته‌زیم (کومیتد) و هی دیکه‌ و نه‌ مۆدێلێکی سه‌ربه‌خۆیشی داهێناوه‌، به‌ڵکوو ئه‌وه‌ی به‌ زه‌قی ده‌بینرێت‌، ڕۆشنبیری میللییه‌، که‌ لێره‌دا به‌ (جاگله‌ر Juggler) ناوی ده‌هێنین.

ڕۆشنبیری جاگلەر

جاگله‌ر ئه‌و پاڵه‌وانه‌یه‌‌، که‌ یاریی جاگلینگ (Juggling) ده‌کات. ده‌توانێت له‌ یه‌ک کاتدا و زۆر به‌ خێرایی چه‌ند شتێک هه‌ڵبدات و هه‌ر جارێ یه‌کێکیان بگرێته‌وه‌. ئه‌م هه‌ڵده‌داته‌وه‌ و ئه‌و ده‌گرێته‌وه‌. ئیتر به‌م شێوه‌یه‌! جاگله‌ر به‌ سیستێمێکی نه‌گۆڕ کار ده‌کات.‌ هه‌ر گۆڕانکارییه‌ک به‌سه‌ر سیستێمه‌که‌یدا بێت، یارییه‌که‌ی تێک ده‌چێت و ڕۆڵه‌که‌ی ته‌واو ده‌بێت. لای بینه‌ری جاگلینگ ئه‌و ماتێریه‌له‌ هێنده‌ گرنگ نییه‌، که‌ جاگله‌ر به‌کاری ده‌هێنێت، به‌ڵکوو لێره‌دا ژماره‌ و خێرایی بایه‌خی زیاتریان هه‌یه‌. واته‌ تاکوو ژماره‌ی ئه‌و مەتێریه‌لانه‌‌ی هه‌ڵیان ده‌دات، زۆرتر بێت و خێراتر جێگۆڕکێیان پێ بکات، یارییه‌که‌ چاکتر سه‌رنج ڕاده‌کێشێت و زیاتر درێژه‌ ده‌کێشێت.⁷ جاگله‌ر خۆی له‌ بنه‌ڕه‌تدا مرۆڤێکی یاخییه‌ و له‌ ڕێی هونه‌ره‌که‌یه‌وه‌ جۆرێک له‌ تراجیدیا نماییش ده‌کات، به‌ڵام کاتێ ڕۆشنبیر ده‌یه‌وێت هه‌مان ڕۆڵی ئه‌و له‌ بواری فکریدا ببینێت، پرۆسێسه‌که‌ بۆ کۆمیدیا ده‌گۆڕێت. به‌م شێوه‌یه‌ ڕۆشنبیری جاگله‌ر بوونه‌وه‌رێکی په‌سه‌ندکراوی کۆمه‌ڵگه‌یه‌. نه‌ک هه‌ر ڕه‌خنه‌ له‌و‌ نۆرم و به‌هایانه‌ ناگرێت‌، که‌ خه‌ڵک به‌ پیرۆزیان ده‌زانن، به‌ڵکوو ده‌یشیانپارێزێت. پێویستی به‌وه‌یه‌ به‌رده‌وام ده‌ربکه‌وێت و به‌ زمانی میللی بدوێت. به‌ پێوه‌ری ویژدان ڕووداوه‌کان هه‌ڵبسه‌نگێنێت، چی باشه‌ و چی خراپ؟ ئه‌و پێوه‌ندییه‌ ئاڵۆزه‌ی نێوان ده‌سته‌ڵات و ڕۆشنبیری هێنده‌ ساده‌ کردووه‌‌ته‌وه‌، که‌ ده‌یه‌وێت بڵێت ڕۆشنبیر ئه‌وه‌یه‌ زۆر له‌ مێدیاکاندا ده‌رده‌که‌وێت، پشتی زۆرایه‌تییه‌‌ک ده‌گرێت و دژی زۆرایه‌تییه‌‌کی دی ده‌وه‌ستێته‌وه، بێ ئه‌وه‌ی هیچ ئایدیایه‌کی نوێ بناسێنێت، یان ستایلێکی دیکه‌ی بیرکردنه‌وه‌ دابهێنێت‌. به‌کورتی نه‌ توانا و نه‌ ئاره‌زووی تێپه‌ڕاندنی هه‌یه‌، بۆیه‌ له‌ ئاستی زمانی خه‌ڵکدا ده‌مێنێته‌وه‌ و به‌ شێوازێک ده‌نووسێت، که‌ هیچ جیاوازییه‌ک دروست نه‌کات.

ده‌گه‌ینه‌ ئه‌وه‌ی بڵێین کۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ زۆر که‌م ڕۆشنبیری ڕەخنەدۆز و تێپه‌ڕێنه‌ری به‌رهه‌م هێناوه‌، که‌ ده‌کرێت به‌ دیوه‌که‌ی دیکه‌یشدا بگوترێت ڕۆشنبیرانمان نه‌یانتوانیوه‌ کۆمه‌ڵگه‌ بهه‌ژێنن و بیکه‌نه‌ ناوه‌ندێکی به‌رهه‌مهێن. پێوه‌ندیی نێوانیان له‌سه‌ر بنه‌مای ڕازیکردنی یه‌کدی دامه‌زراوه‌‌، نه‌وه‌ک له‌سه‌ر بنه‌مای تێکشکاندن و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی بۆچوون و ئاڕاسته‌کانی یه‌کتر.

ڕۆشنبیری جاگله‌ر، که‌ بوونه‌وه‌رێکی ساده‌ی میللییه‌، زۆر دووره‌ له‌وه‌ی ببێته‌ خاوه‌نی پڕۆژه‌ی فکریی ڕه‌خنه‌یی‌. هه‌مان تێگه‌یشتنی سیاسه‌تمه‌داری بۆ کێشه‌کان هه‌یه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌یشه‌ خۆی له‌ بواری سیاسه‌تدا قایم ده‌کات. یه‌ک ده‌سته‌ڵات ده‌ناسێت، ئه‌ویش ده‌سته‌ڵاتی سیاسییه‌، چونکوو‌ زه‌قترین ده‌سته‌ڵاته‌، له‌ کاتێکدا ده‌سته‌ڵاته‌کانی دی لای ئه‌و نه‌ بوونیان هه‌یه‌ و نه‌ هیچ کاریگه‌رییه‌ک. مادام ڕاسته‌وخۆ و به‌ زمانی میللی له‌باره‌ی سیاسه‌ته‌وه‌ ده‌دوێت، لای زۆرایه‌تی‌ خۆشه‌ویسته‌ و ناوبانگی هه‌یه‌، چونکه‌ هه‌ر زۆرایه‌تی‌ سیاسه‌تمه‌داری جاگله‌ریشی لا په‌سه‌نده‌. زۆرایه‌تی‌ شێتی ڕۆشنبیری ڕووکه‌شه‌‌، چونکه‌ ئه‌و قسانه‌ ده‌کات، که‌ خۆیشی ده‌یانزانێت. مرۆڤ له‌و کۆمێنتانه‌ی ئه‌ندامانی زۆرایه‌تی‌‌ بۆ ڕۆشنبیری جاگله‌ری ده‌نووسن، به‌ ڕوونی ده‌بینێت چه‌ند ئاسووده‌ن، که‌ هه‌مان بۆچوونی ئه‌وانی هه‌یه‌. ڕۆشنبیری جاگله‌ر‌ وای کردووه‌ سیاسه‌ت لای زۆرایه‌تی‌‌ ببێته‌ گرنگترین بوار، چونکه‌ له‌ هیچ بوارێکی دیکه‌دا ناتوانێت هێنده‌ ده‌نگ به‌ ده‌ست بهێنێت و هێنده‌یش به‌ ئاسانی بۆچوونه‌کانی ده‌رببڕێت. سه‌یر نییه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌مڕۆ بواری ئه‌ده‌ب، فه‌لسه‌فه‌، سایکۆلۆجی، سۆسیۆلۆجی و ئه‌وانه‌ی دیکه‌ چۆڵ بووبن، که‌ ئه‌مه‌ هه‌ر خۆی مانای ئه‌وه‌یه‌ ئه‌وان نه‌ ئه‌و بوارانه‌یان ناسیوه‌ و نه‌ به‌ جیددییش کاریان تێدا کردوون، ده‌نا بۆچی پێیان وایه‌ ئه‌مانه‌ توانای گۆڕانکارییان نییه‌، به‌ڵکوو ته‌نیا سیاسه‌ت له‌ ده‌ستی دێت دنیا بگۆڕێت؟ هه‌ر هێنده گوتاری سیاسی شه‌قام ده‌ورووژێنێت، زۆرینه‌ی ڕۆماننووس، شاعیر، چیرۆکنووس و ڕەخنەگر کاری خۆیان جێ ده‌هێڵن و دوای ترۆمپێتی سیاسه‌تمه‌داران ده‌که‌ون، تاکوو به‌ هه‌مان زمانی ئه‌وان، بگره‌ هه‌ندێجار نزمتریش بدوێن و به‌ زۆرایه‌تی‌ بڵێن ئێمه‌یش ماوین. خۆ ئه‌گه‌ر فریای نووسینی گوتار نه‌که‌ون، ئه‌وا په‌نا بۆ شێوازی نامه‌ ده‌به‌ن، که‌ بۆ سه‌رکرده‌ و به‌رپرسه‌کانی ده‌نێرن و ئامۆژگارییان ده‌که‌ن. هه‌ر ئه‌وانه‌‌ دوای ئارامبوونه‌وه‌ی شه‌قام، بۆ دنیای ئه‌ده‌ب و هونه‌ر ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ و مرۆڤ ده‌توانێت هه‌ندێکیان له‌ فێستیڤاڵه‌کاندا ببینێت، ئینجا له‌وێ چ خه‌ڵات دابه‌ش بکه‌ن و چ هه‌ر خۆیان وه‌ریبگرن.

ڕۆشنبیری جاگله‌ر‌ پێی وایه‌ گۆڕانکاری کاتێ دێته‌ دی، که‌ بواری سیاسی ده‌گۆڕێت.‌ ئه‌مه‌ تێگه‌یشتنێکه‌ چه‌ند بڵێی ساکاره‌. ئه‌وه‌ هه‌موو بواره‌کانی دیکه‌ن سیاسه‌ت ئاڕاسته‌ ده‌که‌ن، نه‌وه‌ک به‌پێچه‌وانه‌وه‌. ڕه‌خنه‌ خۆی به‌رهه‌می قووڵبوونه‌وه‌ی ڕۆشنبیره‌ له‌و بوارانه‌دا. هه‌ر ڕه‌خنه‌یشه‌ گوتاری سیاسی ده‌خاته‌ ژێر گومانه‌وه‌ و ناهێڵێت ده‌سته‌ڵاتی ڕه‌ها په‌یدا بکات. ئه‌وه‌ ڕه‌خنه‌یه‌ بواری سیاسی و بواره‌کانی دی ده‌گۆڕێت و به‌ره‌و ئاستی باڵاتریان ده‌بات، بێ ئه‌وه‌ی ئه‌و پرۆسێسه‌ له‌ خاڵێکدا کۆتاییی پێ بێت. له‌ هه‌ر کۆمه‌ڵگه‌یه‌کدا ڕۆشنبیری ڕەخنەدۆز نه‌بێت‌، سیاسه‌ت شوێنی هه‌موو شتێک ده‌گرێته‌وه‌ و بواری ئازادی ته‌واو ته‌سک ده‌بێته‌وه‌، بگره‌ هه‌ر نامێنێت، هاوکات ڕۆشنبیری جاگله‌ر به‌ شێوه‌ی به‌رچاو زۆر ده‌بن. ئه‌مڕۆ کۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ وه‌ک هه‌ر کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی دیکه‌ی ته‌قلیدی خاوه‌نی ژماره‌یه‌کی یه‌کجار زۆری ڕه‌خنه‌گره‌، به‌وه‌ی چه‌مکی ڕه‌خنه‌ له‌ کۆنتێکستی خۆی دوور خراوه‌ته‌وه‌ و بۆ ئاستی میللی داگیراوه‌. واته‌ کراوه‌ته‌ کارێکی ئاسان، به‌ڵام ئه‌وه‌ هه‌ر کۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌یشه‌ له‌ ڕووی به‌رهه‌می فکری و ڕه‌خنه‌ییه‌وه‌ هێنده‌ هه‌ژاره‌. ئه‌و چه‌ند نووسه‌ره‌یش، که‌ زۆرایه‌تی‌ به‌ گه‌وره‌ترین ڕەخنەدۆزی خۆمان، بگره‌ به‌ گه‌وره‌ترین ڕەخنەدۆزی دنیایشیان ده‌زانێت، له‌ چه‌ند گوتارێکی ساده‌ زیاتریان نه‌نووسیوه‌. تێیاندا هه‌یه‌ هه‌موو ئه‌رکه‌که‌ی ئه‌وه‌یه‌ دۆعا بۆ هه‌ندێک و له‌ هه‌ندێکی دیکه‌ی بکات.

تێکه‌ڵبوونی ژانره‌کان، واته‌ ڕۆشنبیر له‌ ئارامیدا ڕۆمان، شیعر چیرۆک و ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی ده‌نووسێت، به‌ڵام له‌ کاتی ورووژانی شه‌قامدا هه‌موویان جێ ده‌هێڵێت و په‌نا بۆ گوتاری ئاگراوی ده‌بات، خه‌سڵه‌تی دیاری ئه‌و کۆمه‌ڵگانه‌یه‌ وه‌ک هیی ئێمه‌ هێشتا تاکه‌کانی نه‌بوونه‌ته‌ خاوه‌نی خۆیان، به‌ڵکوو پابه‌ندی‌ خواستی زۆرایه‌تین‌. فیڵۆسۆفانی (تیۆریی ڕه‌خنه‌یی) له‌ نموونه‌ی (هۆرکهایمه‌ر)، (ئه‌دۆرنۆ) و (مارکیوز) پێ له‌سه‌ر تێکچڕژانی بواره‌ جیاوازه‌کان داده‌گرن، بگره‌ ئه‌مه‌ له‌ دیدگەی فه‌لسه‌فیدا به‌ پێویست ده‌زانن، به‌وه‌ی فه‌لسه‌فه‌ له‌سه‌ریه‌تی به‌رهه‌می ئابووریناس، مێژووناس و ده‌روونناسان له‌ داڕشتنی پرسیاردا پێکه‌وه‌ ببه‌ستێته‌وه‌، که‌ هه‌موو ئه‌مانه‌ وا ده‌که‌ن ڕه‌خنه‌ کاریگه‌رتر ببێت،⁸به‌ڵام لای ڕۆشنبیری جاگله‌ر شته‌که‌ ته‌واو جیاوازه‌، چونکوو ئه‌و به‌ شێوه‌ی کیریۆسیتی، واته‌ زۆر ڕووکه‌شانه‌ له‌باره‌ی ئه‌و ڕووداوانه‌وه‌ ده‌نووسێت، که‌‌ شه‌قام به‌ گرنگیان ده‌زانێت، بێ ئه‌وه‌ی هیچ پرسیارێکی نوێ بورووژێنێت.

زۆرایه‌تیی ئه‌مڕۆ ده‌رگه‌ی بۆ هه‌ر ڕۆشنبیر و سیاسه‌تمه‌دارێک کردووه‌ته‌وه‌، به‌ مه‌رجێ ئه‌و نیشانانه‌ی پێوه‌ دیار بێت، که‌ حه‌زی لێیانه‌ و نابنه‌ هۆی تێکچوونی‌ دۆخه ئارامه‌‌که‌ی. واته‌ کاتێ په‌سه‌ندیان ده‌کات، که‌ ده‌بنه‌ جاگله‌ر و ده‌زانن چۆن جاگلینگ بکه‌ن. وای لێ هاتووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی مرۆڤ به‌ نووسه‌رێکی داهێنه‌ر‌، یان سیاسه‌تمه‌دارێکی گه‌وره‌ بزانرێت، هێنده‌ی به‌سه‌ له‌ که‌ناڵه‌کانی ڕاگه‌یاندندا زووزوو ده‌ربکه‌وێت و وێنه‌ی جاگله‌رێکی شاره‌زا تۆپه‌کان له‌ هه‌وادا بخولێنێته‌وه‌. ڕۆشنبیری ڕەخنەدۆز و تێپه‌ڕێنه‌ر به‌رگری له‌ باوه‌ڕی زۆرایه‌تی‌ ناکات، به‌ڵام له‌ پێناوی مافه‌کانیدا تێده‌کۆشێت، له‌ کاتێکدا ڕۆشنبیری جاگله‌ر به‌ باوه‌ڕه‌که‌یدا هه‌ڵده‌ڵێت، که‌چی مافه‌کانی لا گرنگ نییه‌، به‌ڵکوو ته‌نیا وه‌ک تۆپ هه‌ڵیانده‌دات. زۆرایه‌تی‌ خۆیشی‌ ئه‌وه‌ی به‌ لایه‌وه‌ گرنگه‌، هه‌ڵدانی تۆپه‌که‌یه‌، نه‌وه‌ک به‌ده‌ستهێنانی مافه‌کانی. لایه‌نی سیاسی هه‌یه‌ به‌ڵێنی به‌ ئه‌ندامانی زۆرایه‌تی‌ داوه‌، ئه‌گه‌ر پشتی بگرن، ده‌ستکاریی سروودی (ئه‌ی ڕه‌قیب)یان بۆ ده‌کات. ئه‌مه‌ به‌شێکه‌ له‌ داخوازییه‌کانی زۆرایه‌تی‌‌ و حیزبیش وه‌ک‌ ده‌ستکه‌وتێکی گه‌وره‌ پێی ده‌فرۆشێته‌وه‌، بێ ئه‌وه‌ی هیچ لایه‌کیان له‌وه‌دا ڕژد (جیددی) بن. واته‌ نه‌ ئه‌م ده‌یهێنێته‌ دی و نه‌ ئه‌ویش ده‌یه‌وێت بێته‌ دی، به‌ڵکوو ته‌نیا وه‌ک یه‌کێک له‌ تۆپه‌کان لێی ده‌ڕوانن. له‌ پێشه‌وه‌ گوترا زۆرایه‌تی‌‌ حه‌ز ناکات‌ له‌ پێکهاته‌ی شت بکۆڵێته‌وه‌. نووسه‌ر هه‌یه‌ لانی که‌م پانزده‌ ساڵه‌ له‌باره‌ی ده‌سته‌ڵاته‌وه‌ ده‌نووسێت، جنێوی پێ ده‌دات و به‌ نه‌فره‌تی ده‌کات، بێ ئه‌وه‌ی یه‌ک جاریش گوتبێتی ده‌سته‌ڵات چییه‌، به‌ڵکوو پێی وایه‌ ده‌سته‌ڵات بریتییه‌ له‌ که‌سانێکی دیاریکراو و ئه‌وانه‌ هۆکاری نادادپه‌روه‌ری و گه‌نده‌ڵین، که‌چی وه‌ک ڕووناکبیری گه‌وره‌ ناسراوه، مادام به‌ زمانی زۆرایه‌تی‌‌ ده‌دوێت و خۆی له‌و شتانه‌ نادات، که‌ ده‌بنه‌ هۆی تێکچوونی ئارامییه‌که‌ی‌. به‌م شێوه‌یه‌ چه‌مکی ده‌سته‌ڵات، که بۆ نموونه‌‌ لای فیڵۆسۆفێکی وه‌ک (میشێل فۆکۆ)دا ئاڵۆزترین و قورسترین چه‌مکه‌، بگره‌ ده‌گاته‌ ئه‌وه‌ی سه‌رجه‌م ته‌مه‌نی بۆ ته‌رخان بکات و هێشتا فریای ناکه‌وێت، که‌چی لای ڕۆشنبیری جاگله‌ردا ده‌بێته‌ یه‌کێک له‌ شته‌ هه‌ر ئاسان و ساده‌کانی سه‌ر ئه‌م زه‌مینه‌. هێنده‌ بیرکردنه‌وه‌ و ده‌ربڕینی ئاسان کردووه‌ته‌وه‌، به‌ ڕاده‌یه‌ک ڕووناکبیری ئه‌رکێکه‌ وه‌ک هه‌ر ئه‌رکێکی دیکه‌ی ساده‌ و هه‌موو که‌سێک ده‌توانێت له‌ ئه‌ستۆی بگرێت، به‌ مه‌رجێک وریای خۆی بێت به‌ لای بیرکردنه‌وه‌ی قووڵ، خوێندنه‌وه‌، کتێب، ته‌نیایی، ڕه‌خنه‌ی دڵڕه‌ق و شتی دیکه‌ی له‌م بابه‌ته‌دا نه‌چێت، به‌ڵکوو به‌ زمانی خه‌ڵک بدوێت و زووزوو ئه‌و شتانه‌یان به‌ بیر بێنێته‌وه‌، که‌ خۆیان ده‌یانزانن. پێشتریش گوتمان ئه‌مه‌ وای کردووه‌ ژماره‌ی ڕۆشنبیر له‌ زۆربووندا بێت. هه‌میشه‌ کۆمه‌ڵگه‌ سه‌ره‌تایییە‌کانی وه‌ک هیی ئێمه‌، ئه‌وانه‌ی پشت به‌ کو‌لتووری زاره‌کی ده‌به‌ستن و بایه‌خی نووسینیان نه‌زانیوه‌‌، خاوه‌نی زۆرترین ژماره‌ی ڕۆشنبیرن. ئه‌وه‌ی ئه‌مڕۆ به‌ ڕوونی ده‌رکه‌وتووه، ئه‌وه‌یه‌،‌ هه‌تا ژماره‌ی ڕۆشنبیر زیاتر به‌ره‌و سه‌ره‌وه‌ هه‌ڵبکشێت، ڕێژه‌‌ی خوێندنه‌وه‌ داده‌به‌زێت و کتێبخانه‌کان داهاتیان که‌متر ده‌بێته‌وه‌، ده‌گاته‌ ئه‌وه‌ی‌ هه‌ندێکیان‌ کرێی شوێنه‌که‌یان بۆ نه‌درێت. نکووڵی له‌وه‌ ناکرێت ئێمه‌ ئه‌مڕۆ خاوه‌نی ژماره‌یه‌کی یه‌کجار زۆری ڕۆشنبیرین. گه‌یشتووه‌ته‌ ئه‌وه‌ی هه‌ر لایه‌نێکی سیاسی‌ کاتێ بۆ پشتگیریی پڕۆژه‌یه‌کی خۆی پێویستی به‌ ڕۆشنبیر بێت، له‌ ماوه‌یه‌کی کورتدا، بێ ئه‌وه‌ی هیچ زه‌حمه‌تێک بکێشێت، هه‌زارانیان کۆ بکاته‌وه‌. ئه‌مه‌ تایبه‌ت نییه‌ به‌ پارتی، به‌ڵکوو هه‌موو لایه‌نه‌کانی دیکه‌یش کردوویانه‌. ئه‌و ڕۆشنبیرانه‌ی له‌ سه‌ره‌تاوه، دروستتر له‌دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه‌‌ وه‌ک ڕووناکبیر خۆیان ناساندبووو، گوایه‌ پڕۆژه‌ی گه‌وره‌ی فکری و فه‌لسه‌فییان هه‌ن‌، ئه‌مڕۆ چ له‌ ڕۆژنامه‌ی حیزبه‌کان و چ له‌و ڕۆژنامانه‌ی، گوایه‌ سه‌ربه‌خۆن، بوونه‌ته‌ ‌ڕۆژنامه‌نووسی زۆر ساده‌، چونکه‌ ئه‌مه‌ ئاسانترین ڕێگه‌یه‌، تاکوو لای زۆرایه‌تی‌ خۆشه‌ویست ببن. له‌گه‌ڵ زۆرایه‌تیدا زمانێکی هاوبه‌شی پێک هێناوه‌، که‌ به‌ ئاسانی له‌ یه‌کدی ده‌گه‌ن. زۆرایه‌تی‌ هێنده‌ی به‌سه‌ تیۆریی په‌ره‌سه‌ندن (ئیڤه‌لویشن)ی (داروین) به‌ چه‌ند وشه‌یه‌کی وه‌ک‌ (چۆن ڕازی ببین به‌‌ نه‌وه‌ی مه‌یموون دابنرێین؟) بسڕێته‌وه‌، لە کاتێکدا ئەو تیۆرییە نەیگوتووە بنەچەی مرۆڤ مەیموونە، یان سه‌رتاپێی سیکۆله‌ریزم، که‌ خۆی به‌ عه‌لمانییه‌ت ناوی ده‌بات، له‌ کوفر و به‌دڕه‌وشتیدا کورت بکاته‌وه‌، بگره‌ سه‌رجه‌م فکری دنیا له‌ کۆمێنتی ژێر گوتاری ڕۆژنامه‌ ئێلیکترۆنییه‌کاندا به‌ وڕێنه‌ بزانێت، بێ ئه‌وه‌ی چ له‌ دوور و چ له‌ نزیکه‌وه‌ به‌ لایاندا تێپه‌ڕیبێت. هه‌م ڕۆشنبیری جاگله‌ر و هه‌م سیاسه‌تمه‌داری جاگله‌ر‌یش سوود له‌و دۆخه‌ ده‌بینن، چونکه‌ ئه‌وان ترسیان له‌ هیچ ده‌مێک نییه‌، که‌ به‌ پرسیاری نوێ ڕووبه‌ڕوویان نابێته‌وه‌. هه‌ردووکیان له‌ ماوه‌ی ئه‌و چه‌ند ساڵه‌ی ڕابردوودا فێری هونه‌رێک بوونه‌، که‌ ده‌کرێت ناوی (هونه‌ری خوگۆنجاندن‌ له‌گه‌ڵ زۆرایه‌تیدا)ی لێ بنێین. له‌وه‌دا هاوپه‌یمانن چۆن له‌ ڕێگه‌ی هه‌ندێک چه‌مکی ڕه‌وشتبازییه‌وه‌‌ هه‌رچی ئاره‌زووی یاخیبوون هه‌یه‌ له‌ مرۆڤیدا بکوژن و بیکه‌نه‌ کۆیله‌. (نیتشه‌) له‌ کتێبی (ئاوابوونی بته‌کان)دا ڕه‌خنه‌ له‌ که‌نیسه‌ ده‌گرێت، که‌ هه‌وڵی له‌ناوبردنی هه‌وه‌س و غه‌ریزه‌ ده‌دات، له‌ کاتێکدا ڕیشه‌کێشکردنی هه‌وه‌س مانای ڕیشه‌کێشکردنی خودی ژیانه‌. گوته‌ ناسراوه‌که‌ی (مه‌سیح) ده‌هێنێته‌وه:‌ (ئه‌گه‌ر چاوت به‌ره‌و گوناهـ په‌لکێشت ده‌کات، ده‌ریبهێنه‌)، بۆیه‌ پێی وایه‌ ڕه‌وشت دژی سروشته‌، بگره‌ ئه‌مه‌ ده‌کاته‌ یه‌کێک له‌ تایتڵه‌کانی کتێبه‌که‌ی.⁹به‌گشتی (نیتشه‌) له‌و کتێبه‌یدا ڕه‌خنه‌ی گه‌وره‌ له‌ تێکڕای ئه‌وانه‌ ده‌گرێت ده‌یانه‌وێت له‌ ڕێگه‌ی ڕه‌وشتبازییه‌وه‌ سروشتی مرۆڤ بکوژن و کۆیله‌ی بکه‌ن، بۆیه‌ وه‌ک پارادۆکس به‌ (به‌دڕه‌وشته‌ ناشیرینه‌کان) ناویان ده‌بات. به‌م شێوه‌یه‌ پێی وایه‌ (هه‌موو له‌ دژی له‌ناوبردنی هه‌وه‌سدا په‌یمان ده‌به‌ستن).¹⁰

بۆ نموونه‌ ئه‌و نووسه‌ره‌ میللییانه، یاخود ئه‌و ڕۆشنبیره‌ جاگله‌رانه له‌ هه‌ندێک ماڵپه‌ڕی ده‌ره‌وه‌ی کوردستاندا‌‌ ده‌یانگوت پارتی پارکی کردووه‌ته‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی به‌دڕه‌وشتی له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا بڵاو بکاته‌وه‌، به‌ڵام کاتێ بۆیان ده‌رکه‌وت ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ به‌ جلوبه‌رگی ئیسلامییه‌وه‌ ده‌چێته‌ پارکه‌کان و مانا ئۆرگیناڵه‌که‌ی پارکی ته‌واو گۆڕیوه‌،‌ بگره‌ شوێنی خواپه‌رستیی تێدا کردووه‌ته‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی یه‌ک نوێژی نه‌چێت، به‌ مانایه‌کی دی وای ڕێک خستووه‌ له‌گه‌ڵ تێگه‌یشتنی خۆیدا بگونجێت، ئه‌وده‌م ئه‌و تۆپه‌یان فڕێ دا و دانه‌یه‌کی دیکه‌یان هه‌ڵگرت. ¹¹

به‌ڕێوه‌به‌رانی ڕۆژنامه‌ی (….)ی ده‌نگی بزاڤێکی گۆڕانخوازی ئیسلامی ته‌نیا ڕۆژێک دوای هاتنی داعش بۆ مووسڵ ڕیپۆرتاژێک ئاماده‌ ده‌که‌ن و ڕایده‌گه‌یه‌نن ئه‌و شاره‌ بووه‌ته‌ به‌هه‌شت. بازاڕ هه‌یه‌ و که‌س ده‌ستی لێ نه‌دراوه‌، چونکه‌ وا ده‌زانن زۆرایه‌تیی هه‌رێمی کوردستان‌ ئه‌وه‌ی ده‌وێت، به‌ڵام کاتێ بۆیان ده‌رده‌که‌وێت ئه‌مه‌ ئه‌و ڤێرژنه‌ نییه له‌وێدا زۆرایه‌تیی له‌گه‌ڵه‌‌، به‌ڵکوو ڤێرژنێکی تری نزیکی ئه‌وه‌یه‌، ئینجا خێرا زمانی خۆیان ده‌گۆڕن و به‌ شێوه‌یه‌کی دی دوای ڤێرژنه‌ په‌سه‌ندکراوه‌که‌ ده‌که‌ون.¹²جیاوازیی داعش له‌گه‌ڵ حیزبه‌ ئیسلامییه‌کانی حوکوومه‌تی هه‌رێمدا، ئه‌وه‌یه،‌ ئه‌م هه‌موو تۆپه‌کانی فڕێ داوه‌ و ته‌نیا ئه‌وه‌یانی هێشتووه‌ته‌وه‌، که‌ ناوی خیلافه‌ته،‌ به‌ڵام‌ ئه‌وان دوای ئه‌وه‌ی چوونه‌ته‌ ناو په‌رله‌مانی کافریش، وازیان له‌وه‌ نه‌هێناوه‌ به‌ خه‌ڵک بڵێن ئامانجیان گه‌ڕاندنه‌وه‌ی خیلافه‌ته‌، چونکه‌ چاک ده‌زانن ئه‌ندامانی ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ له‌وه‌ ده‌گه‌ن ئه‌مه‌ ته‌نیا هه‌ڵدانی تۆپه‌که‌یه‌، ده‌نا کاری وایان لێ ناوه‌شێته‌وه‌.¹³هه‌روه‌ها داعش خاوه‌نی هێزێکی گه‌وره‌تر و زۆرایه‌تییه‌کی فراوانتریشه‌، بۆیه‌ توانای هه‌یه‌ ڕاشکاوانه‌تر بۆچوونه‌کانی ده‌رببڕێت و پێویستی به‌ ته‌قیه‌ نییه‌. حیزبی ئیسلامی هه‌یه‌ تاکوو دووانزده‌ ساڵ له‌مه‌وبه‌ر گوتوویه‌تی په‌رله‌مان شوێنی کافرانه‌، که‌چی کاتێ زانیویه‌تی به‌م شێوه‌یه‌ زۆرایه‌تی له‌ ده‌ست ده‌دات و توانای ئه‌وه‌یشی نییه‌ وه‌ک داعش قه‌واره‌یه‌ک دابمه‌زرێنێت، ئه‌وده‌م چووه‌ته‌ په‌رله‌مان، به‌ڵام وه‌ک گوترا هه‌وڵی داوه‌ له‌ شه‌یتانه‌وه‌ بۆ فریشته‌ی بگۆڕێت.¹⁴

که‌واته‌ چ سیاسه‌تمه‌داری جاگله‌ر و چ ڕۆشنبیری جاگله‌ر بۆ ئه‌وه‌ی زۆرایه‌تی‌ له‌ ده‌ست نه‌ده‌ن، پێویسته‌ خۆیان له‌وه‌ بپارێزن به‌ ڕوونی بۆچوونه‌کانیان ده‌رببڕن و ئه‌وه‌یش گرنگه‌ له‌ یه‌ک کاتدا کۆمه‌ڵێک تۆپ به‌ ده‌سته‌وه‌ بگرن، بۆ ئه‌وه‌ی لانی که‌م له‌ ڕێی یه‌کێ له‌و تۆپانه‌وه‌ پێیان بڵێن پێوه‌ندییان پێیانه‌وه‌ ماون‌ و لێیان دانه‌بڕاون. خه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌که‌ینه‌وه‌، که‌ ڕۆشنبیری جاگله‌ر و سیاسه‌تمه‌داری جاگله‌ر بۆ ئه‌وه‌ی له‌ زۆرایه‌تی‌ دانه‌بڕێن، پێویسته‌ له‌ ئاستی ئاماژه‌داندا بوه‌ستن و نه‌چنه‌ ناو ورده‌کارییه‌وه‌. کاتێ سه‌رکرده‌ و کادیرانی بزووتنه‌وه‌ی گۆڕان ده‌ڵێن، بگره‌ هاوار ده‌که‌ن به‌ هیچ شێوه‌یه‌ک له‌ سه‌وابتی ئیسلام لا ناده‌ن، خۆیان له‌ ورده‌کارییه‌کان ده‌پارێزن و پێیان ناڵێن مه‌به‌ستیان له‌ سه‌وابت چییه‌، چونکه‌ هه‌ر کاتێ ئه‌وه‌یان گوت، ئه‌وا ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ له‌ ده‌ست ده‌ده‌ن. ئایا ئه‌گه‌ر بڵێن له‌ سه‌وابتی وه‌ک به‌ردبارانکردنی ژنی مێرددار و پیاوی ژنداری (زیناکه‌ر!)، بڕینی ده‌ستی دز، کوشتنی‌ ئه‌وانه‌ی واز له‌ نوێژ ده‌هێنن (تارك الصلاة) و شتی له‌م بابه‌ته‌ لا ناده‌ن، ده‌توانن له‌ په‌رله‌ماندا، بگره‌ له‌ناو خودی کۆمه‌ڵگه‌یشدا بمێننه‌وه‌ و وه‌ک داعش نه‌کرێنه‌ ده‌ره‌وه‌؟ که‌واته‌ ئه‌مڕۆ به‌لاڕێدابردنی هزری (Intellectual prevarication) یه‌کێکه‌ له‌ پێداویستییه‌کانی هه‌ر سیاسه‌تمه‌دار و ڕۆشنبیرێکی جاگله‌ر، بۆ ئه‌وه‌ی له‌ناو زۆرایه‌تیدا شوێنی خۆی بگرێت و خۆشه‌ویست ببێت. ¹⁵

سه‌ره‌تا له‌ بڵاوکراوه‌کانی (ڕه‌هه‌ند)دا نه‌ک هه‌ر لایه‌نگری بۆ پیاوانی ئایینی به‌رچاو ناکه‌وێت، به‌ڵکوو ‌پێچه‌وانه‌ی ئه‌مه‌ ده‌بینرێت‌، به‌وه‌ی هێشتا کۆده‌کانی ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌یان نه‌دۆزیوه‌ته‌وه‌ و نه‌یانزانیوه‌ چۆن په‌سه‌ند ده‌کرێن. له‌ لایه‌کی دیکه‌ تاکوو سه‌ره‌تای نه‌وه‌ده‌کانیش ئایدیۆلۆجیی چه‌پ، نه‌ته‌وه‌یی و لێبراڵ زاڵ بوون و دواتر ورده‌ورده‌ هه‌موو شتێک که‌وته‌ ژێر چه‌تری ئایینه‌وه، که‌ ئه‌وده‌م وه‌ک ئه‌مڕۆ چ ڕۆشنبیر و چ سیاسه‌تمه‌دار نه‌یانده‌توانی ‌به‌ئاسانی شوێنی خۆیان له‌ناو ئه‌و جیاوازییه‌دا بگرن. به‌م شێوه‌یه‌ ڕۆشنبیرانی (ڕه‌هه‌ند) ده‌سته‌واژه‌ی وه‌ک پیاوسالاری، خێڵه‌کی، ئیلیت، دۆگما، تازه‌گه‌ری، سیکۆله‌ریزم، ده‌سته‌ڵاتی پیاوانی ئایینی و زۆری دیکه‌ی هاوشێوه‌‌ی ئه‌مانه‌یان به‌کار ده‌هێنا، که‌ ئاماژه‌یان به‌وه‌ ده‌دا ئه‌وان ده‌یانه‌وێت ڕه‌خنه‌ له‌ زۆرایه‌تی‌ بگرن، بێ ئه‌وه‌ی تێیاندا قووڵ ببنه‌وه‌، به‌ڵام دواتر ورده‌ورده‌ ده‌سته‌واژه‌ی ئایینی شوێنیان گرتنه‌وه‌‌، یان دروستتر ئه‌و ده‌سته‌واژانه‌ شوێنیان گرتنه‌وه‌، زۆرایه‌تی‌ پێیان ڕازین‌، به‌تایبه‌تی له‌گه‌ڵ حه‌ڤده‌ی شوباتدا، که‌ گه‌یشته‌ ئه‌وه‌ی بانگ بده‌ن. ئه‌گه‌ر نووسه‌رانی (ڕه‌هه‌ند) نه‌چوونایه‌ته‌ ناو خه‌ڵک، له‌ ڕۆژنامه‌ و گۆڤاری حیزبه‌کاندا به‌رهه‌میان بڵاو نه‌کردایه‌ته‌وه‌، له‌ تیڤییه‌کانیاندا ده‌رنه‌که‌وتنایه‌، به‌م شێوه‌یه‌ نه‌ده‌ناسران. کاتێ زۆرده‌رکه‌وتن پێوه‌ره‌ بۆ ئه‌وه‌ی مرۆڤ ڕۆشنبیرێکی گه‌وره‌ بێت، ئه‌وا زمانی میللی فریای ده‌که‌وێت. بەوەدا ئەو ڕۆشنبیرانە بە زمانی خەڵک دەنووسن و هەمان تێگەیشتنی ئەوان لە ڕێی وەسفەوە دادەڕێژنەوە، ساڵانە چەند کتێبێک چاپ دەکەن، لە کاتێکدا فیڵۆسۆف و ڕەخنەدۆزانی دەرەوەمان بە درێژاییی تەمەنیان هێندەی چوار ساڵی یەکێ لەو ڕۆشنبیرانەیان نەنووسیوە. زمانی هه‌ر یه‌کێ له‌و ڕۆشنبیرانه‌ ڕۆژبه‌ڕۆژ ساده‌تر بووه‌ته‌وه‌، تاکوو گه‌یشتووه‌ته‌ ئه‌وه‌ی هه‌ر نووسه‌رێکی دیکه‌ی ئاسایی بتوانێت وه‌ک ئه‌وان بنووسێت و نووسیویشیانه‌. ئه‌و ڕۆشنبیره‌ نه‌ک هه‌ر ڕه‌خنه‌ی له‌ (ئێستا) نه‌گرتووه‌ و هه‌وڵی تێپه‌ڕاندنی نه‌داوه‌، بگره‌ هه‌موو شته‌دژبه‌یه‌که‌کان (Contradiction)ی ئایین و سیاسه‌تی له‌ خۆیدا هه‌ڵگرتووه‌ و به‌ زمانی میللی به‌رگرییان لێ ده‌کات، بگره‌ به‌رده‌وام له‌و ڕێگه‌یه‌وه‌ هه‌وڵی گه‌وره‌کردنی ناوبانگی خۆی ده‌دات.¹⁶

بەرەی ڕۆشنبیری جاگله‌ر و سیاسه‌تمه‌داری جاگله‌ر

ده‌گه‌ینه‌ ئه‌وه‌ی بڵێین‌ چ ڕۆشنبیری جاگله‌ر و چ سیاسه‌تمه‌داری جاگله‌ر دوای زۆرایه‌تی‌ ده‌که‌ون، نه‌وه‌ک به‌پێچه‌وانه‌وه‌، که‌ هه‌ندێجار بۆچوونه‌کان کورت ده‌هێنن و خێرا ڕاست ده‌کرێنه‌وه‌. به‌شێک له‌و ڕۆشنبیرانه‌ی له‌ناو ئایینه‌وه‌ هاتوون، زۆر زیاتر له‌و ڕۆشنبیرانه‌ی زۆرایه‌تی‌ به‌‌ گه‌وره‌یان ده‌زانێت، هه‌وڵیان داوه‌ ڕه‌خنه‌ له‌ دیارده‌ و ده‌رکه‌وته‌کانی ئایین بگرن‌.

هه‌ندێک له‌و جاگله‌رانه‌ پێشبینییان ده‌کرد لە دوای سی و یه‌کی ئابه‌وه‌ پارتی ده‌که‌وێت و تا ماوه‌ هه‌ڵناستێته‌وه‌، بۆیه‌ به‌رده‌وام به‌ زمانی میللی له‌باره‌ی ئه‌و ڕووداوه‌وه‌ ده‌یاننووسی، به‌ڵام پارتی به‌ هێزێکی گه‌وره‌تره‌وه‌ ده‌رکه‌وته‌وه‌، بگره‌ ئه‌وانه‌ی پێشبینیی ڕووخانیان ده‌کرد، به‌ سوپاسه‌وه‌ له‌ داموده‌ستگه‌کانیدا وه‌ک موچه‌خۆری گوێڕایه‌ڵ دامه‌زران و له‌ ئۆرگانه‌کانیدا گوتاریان بۆ نووسیی، بێ ئه‌وه‌ی ده‌ست له‌ جاگلینگ هه‌ڵبگرن. هه‌ندێک جاگله‌ری دیکه‌ له‌ ماڵپه‌ڕه‌کانی ده‌ره‌وه‌ی کوردستاندا گوتیان ئێمه‌ هێنده‌ جوێن به‌ پارتی ده‌ده‌ین، تاکوو لای خه‌ڵک ناشیرینی ده‌که‌ین و ئه‌نجام ده‌یڕووخێنین، به‌ڵام دوای پانزده‌ ساڵ هێشتا بۆیان نه‌کراوه‌، چونکه‌ ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ ئه‌مڕۆ ئاماده‌ نییه‌ ده‌ست له‌ هیچ شتێکی خۆی هه‌ڵبگرێت. بزووتنه‌وه‌ی گۆڕانیش هه‌مان بۆچوونی بۆ ڕووخاندنی پارتی هه‌بوو، گوایه‌ له‌ ڕێی ئاشکراکردنی نهێنییه‌کانیه‌وه‌ بێهێزی ده‌کات و دواتر له‌ ناوی ده‌بات، به‌ڵام ئه‌ویش هه‌ر زوو ئاڕاسته‌که‌ی گۆڕیی، به‌وه‌ی له‌گه‌ڵ ئاڕاسته‌ی زۆرایه‌تیدا نه‌ده‌هاته‌وه‌. چ ئه‌و نووسه‌رانه‌ی جوێنیان ده‌دا و چ گۆڕانیش توانییان لای ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ بناسرێن و په‌سه‌ند بکرێن، به‌ڵام بێ ئه‌وه‌ی ئه‌مه‌ بگاته‌ ئه‌وه‌ی پارتی لاواز ببێت، چونکه‌ وه‌ک گوترا ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ هه‌موو شتێک که‌ڵه‌که‌ ده‌کات، به‌ مه‌رجێ سیمای ئایینیی پێوه‌ بێت. پێشتریش‌ گوترا هیچ ڕه‌گه‌زێکی دی وه‌ک ئایین ناتوانێت خاڵی هاوبه‌شی ئاڕاسته‌ جیاوازه‌کان بدۆزێته‌وه‌ و له‌ یه‌کدییان نزیک بکاته‌وه‌، بگره‌ له‌ناو یه‌کدیاندا بتوێنێته‌وه‌.

ڕه‌نگه‌ سی و یه‌کی ئاب نموونه‌یه‌کی زه‌ق بێت بۆ ئه‌وه‌ی بڵێین ڕۆشنبیری جاگله‌ر، کاتێک کێیسێک وه‌ک‌ تۆپ هه‌ڵده‌گرێت و جاگلینگی پێ ده‌کات، بۆ ئه‌وه‌ی نییه‌ له‌و ڕێگه‌یه‌وه‌ ڕه‌خنه‌ بگرێت و ئایدیای نوێ بهێنێت، به‌ڵکوو ته‌نیا مه‌به‌ستیه‌تی وه‌ک یاریکه‌رێکی لێهاتوو به‌رده‌وام له‌ به‌رچاو بێت و له‌ بیر نه‌چێته‌وه، چونکه‌ ئه‌و به‌رگه‌ی هه‌موو شتێک ده‌گرێت، به‌ڵام هیی ئه‌وه‌ نا له‌ به‌رچاوان ون ببێت و له‌ بیر زۆرایه‌تی‌ بچێته‌وه‌‌.‌ گرنگه‌ ئه‌وه‌یش بزانین، که‌ ده‌بێت جاگله‌ر زووزوو ئاڵوگۆڕ به‌ مەتێریاله‌کانی بکات. واته‌ ڕه‌نگ، شێوه‌ و قه‌باره‌ی تۆپه‌کانی‌ بگۆڕێت و له‌ فۆرمی دیکه‌دا پێشانیان بداته‌وه‌، چونکه‌ بێزاری یه‌کێکه‌ له‌ سیماکانی زۆرایه‌تی و شێتی گۆڕینی فۆرمی شتومه‌که‌‌‌، وه‌ک چۆن که‌لوپه‌لی ناوماڵ، جلوبه‌رگ، ئۆتۆمۆبیل و شتی دیکه‌یش هه‌ر به‌م شێوازه‌ ده‌گۆڕێت. تاکوو چه‌ند ساڵێک له‌مه‌وبه‌ریش ئه‌گه‌ر خوێنه‌ر ته‌نیا ژماره‌ی سی و یه‌ک (31) و وشه‌ی (ئاب)ی له‌ هه‌ر شوێنێکدا بدیایه‌، به‌ په‌رۆشه‌وه‌ ده‌یخوێندنه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌مڕۆ ئه‌و ئاره‌زووه‌ی نه‌ماوه‌، بۆیه‌ پێویسته‌ ڕۆشنبیری جاگله‌ر تۆپێکی دیکه‌ بهێنێت، وه‌ک تۆپی ده‌ستوور، هیی یاسای سه‌رۆکایه‌تی و شتی له‌م بابه‌ته‌. بۆ ڕۆشنبیر هیچ گرنگ نییه‌ ئه‌و ڕووداوه‌ چ سوود و زیانێکی هه‌یه‌، به‌ڵکوو وه‌ک پێشتر گوترا گرنگ ئه‌وه‌یه‌ بیکاته‌ تۆپ و هه‌ڵیبدات. هه‌ندێک له‌و جاگله‌رانه‌ له‌ گه‌رمه‌ی ڕووداوه‌کانی حه‌ڤده‌ی شوباتدا په‌لاماری هه‌ر ڕۆشنبیرێکیان ده‌دا، ئه‌گه‌ر ملی بۆ خواسته‌کانی زۆرایه‌تی‌ که‌چ نه‌کردایه‌. به‌وه‌ تاوانباریان ده‌کرد، گوایه‌ سه‌ر به‌ پارتی و یه‌کێتییه‌، هه‌تا ئه‌گه‌ر ئه‌و ڕۆشنبیره‌‌ ده‌ستی له‌وه‌ هه‌ڵنه‌گرتبایه‌ ڕه‌خنه‌ی جیددی له‌و دوو حیزبه‌ بگرێت، که‌چی دوای ئارامبوونه‌وه‌ی شه‌قام هه‌ر خۆیان له‌ مێدیا و داموده‌ستگه‌کانی ئه‌واندا ده‌رکه‌وتنه‌وه‌ و له‌ فێستیڤاڵه‌کانیاندا بانگهێشت کران، بگره‌ ئه‌وانه‌یان به‌ داهێنه‌ر نه‌ده‌زانی، که‌ به‌شدارییان تێدا نه‌کردوون.¹⁷سه‌یر نییه‌ جاگله‌ره‌کان هاوکاتی هه‌ر ڕووداوێک به‌ لێشاو ده‌رده‌که‌ون و بۆچوونی خۆیان ده‌ڵێن، بێ ئه‌وه‌ی پێشتر له‌و باره‌یه‌وه‌ هیچ شاره‌زایییە‌کیان په‌یدا کردبێت. بۆ نموونه‌ هه‌ر هێنده‌ داعش ده‌رده‌که‌وێت، ئه‌وان له‌باره‌ی ئیسلام و مێژووه‌که‌یه‌وه‌ ده‌که‌ونه‌ قسه‌کردن، بێ ئه‌وه‌ی قسه‌کانیان سنووری تێگه‌یشتنی مرۆڤی ئاسایی ببڕێت، چونکه‌ له‌باره‌ی هه‌ر هێزێکه‌وه‌ ده‌دوێن، که‌ خاوه‌نی زۆرایه‌تییه‌‌. ڕۆشنبیره‌‌ ڕەخنەدۆز و تێپه‌ڕێنه‌ره‌کانی دنیا هه‌میشه‌ له‌ دژی سێنترالیزمدا جه‌نگاون، له‌ (نیتشه‌)وه‌ کاتێ سێنترالیزمی ئه‌قڵ و زانستی خستووه‌ته‌ ژێر گه‌وره‌ترین پرسیاره‌وه‌ تاکوو (فۆکۆ)، (دێریدا) و هه‌موو ئه‌وانه‌ی دیکه‌، هه‌ر یه‌که‌ی به‌ شێوازی خۆی ڕه‌خنه‌ی له‌ سێنترالیزم گرتووه‌ و هه‌وڵی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی داوه‌، بگره‌ که‌ناڵی دیکه‌ی جیاوازی کردووه‌ته‌وه‌، که‌چی ڕۆشنبیری جاگله‌ر به‌پێچه‌وانه‌وه‌ هه‌میشه‌ به‌و زمانه‌ میللییه‌ی هوتاف بۆ سێنترالیزم ده‌کێشێت و دژایه‌تیی هه‌ر که‌ناڵێکی جیاواز ده‌کات، که‌ ده‌رده‌که‌وێت. ¹⁸

ڕۆشنبیری جاگله‌ر ئه‌وه‌‌ چه‌ند ساڵه‌ نه‌ک هه‌ر موجامه‌له‌ی پیاوانی ئایینی ده‌کات‌، به‌ڵکوو پێیاندا هه‌ڵده‌ڵێت‌، چونکوو وا ده‌زانێت به‌و ڕێگه‌یه‌ خۆی له‌ هێرشی ئه‌وانه‌ ده‌پارێزێت، که‌ ئه‌مه‌ نیشانه‌ی کورتبینییه‌تی. ئه‌مه‌یش خاڵێکی دیکه‌یه‌، که‌ ئه‌و ڕۆشنبیره‌ به‌ سیاسه‌تمه‌داره‌وه‌ گرێ ده‌دات، به‌وه‌ی ئه‌ویش ته‌نیا ئاساییشی خۆی مه‌به‌سته. بۆ پارتی و یه‌کێتی گرنگ نییه‌ کۆمه‌ڵگه‌ ده‌که‌وێته‌ به‌ر شاڵاوی ئه‌و هێزانه‌ی هه‌ڵگری فکری چه‌قبه‌ستوون و هه‌رچی جوانی هه‌یه‌، له‌ ناوی ده‌به‌ن، به‌ڵکوو ئه‌وه‌ی گرنگه‌ ئاساییشی ئه‌وان تێک نه‌ده‌ن، بگره‌ چ به‌ نهێنی و چ به‌ ئاشکرا په‌یمانیشیان له‌گه‌ڵدا ده‌به‌ستن و کۆمه‌کیان ده‌که‌ن. ڕۆشنبیری جاگله‌ر ڕۆڵی سه‌ره‌کیی له‌وه‌دا هه‌بووه‌ له‌ پێناوی ئاساییشی خۆی و فراوانکردنی ناوبانگیدا هه‌مان ڕۆڵی حیزبه‌ سیاسییه‌کان ببینێت، به‌ڵکوو گه‌یشتووه‌ته‌ ئه‌وه‌ی له‌وان زیاتر خۆی له‌و هێزانه‌ نزیک ده‌کاته‌وه‌.¹⁹

ئه‌و ڕۆشنبیره‌ پێش هه‌موو شتێک تێگه‌یشتنێکی زۆر ساکارانه‌ی بۆ زه‌مه‌ن هه‌یه‌ و پێی وایه‌ ئه‌م زه‌مه‌نه‌ جێگیره‌ و ئه‌زه‌لییه‌. واته‌ ئه‌م دۆخه‌ هه‌ر به‌م شێوه‌یه‌ ده‌مێنێته‌وه‌ و ناگۆڕێت. به‌شێکی زۆری ئه‌و ئه‌کته‌رانه‌ی ئه‌مڕۆ پاڵیان به‌ ڕێیژیمی (ئه‌سه‌د) داوه‌ و ژیانیان به‌ هۆی تیرۆره‌وه‌ که‌وتووه‌ته‌ به‌ر هه‌ڕه‌شه‌، ده‌پرسن ئه‌وه‌ داعش و به‌ره‌ی نوسره‌ له‌ کوێوه‌ هاتن، له‌ کاتێکدا خۆیان چه‌ند ساڵه‌ مێژوو ده‌شێوێنن و جوانکاریی تێدا ده‌که‌ن، بۆ ئه‌وه‌ی وێنه‌ی موجاهیده‌کان جوان و شیرین پێشان بده‌ن، به‌ ڕاده‌یه‌ک گه‌نجه‌کان بیانه‌وێت شوێنپێیان هه‌ڵبگرن. ئه‌کته‌ره‌کان له‌ فیلم و زنجیره‌دراماکانیاندا زۆر له‌پێش مه‌لاکانه‌وه‌ خه‌ونیان به‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی خیلافه‌ته‌وه‌ ده‌بینی و ڕۆژگاری خیلافەتیان به‌ باشترین سەردەم پێشان ده‌دا، به‌ڵام کاتێک خه‌ڵک به‌پێی ئه‌و که‌ته‌لۆکه‌ی خۆیان بۆیان داناون؛ چه‌ک هه‌ڵده‌گرن و ڕووبه‌ڕووی هه‌موو کۆمه‌ڵگه‌ ده‌بنه‌وه‌، ئه‌وده‌م ئه‌مسه‌ر و ئه‌وسه‌ری دنیایان لێ دێته‌وه‌ یه‌ک و به‌ لاده‌ر و خه‌وارج ناویان ده‌به‌ن. خیلافه‌ت له‌ سه‌ده‌ی بیست و بیست و یه‌کدا به‌ر له‌وه‌ی له‌ واقیعدا پراکتیزه‌ بکرێت، له‌ سه‌ر شاشه‌دا پراکتیزه‌ کرا، بگره‌ ئه‌وانه‌ ئه‌و وێنانه‌ی مرۆڤی باوه‌ڕدار به‌ ته‌ڵخی و وه‌ک تارمایی له‌ کتێبه‌ مێژووییه‌کاندا وه‌ریگرتبوون، به‌رجه‌سته‌یان کرد و وێنه‌ی زۆر ڕوونتریان لێ پێک هێنان، به‌ ڕاده‌یه‌ک ئه‌وان بتوانن بیانبینن و دوایان بکه‌ون، بگره‌ چاویان لێ بکه‌ن، به‌وه‌ی هه‌موو ورده‌کارییه‌کانیان ده‌بینرا.²⁰

لەدوای ڕووداوی حه‌ڤده‌ی شوبا‌ته‌وه‌، دروستتر له‌و کاته‌وه‌ ڕۆشنبیری هاوارکه‌ر و بانگده‌ر سه‌رجه‌م پڕۆژه‌ی خۆی له‌ هوتاف، بانگ، جوێن و دۆعادا کورت کردووه‌ته‌وه‌، به‌ ئاشکرا هه‌ست به‌ ده‌رکه‌وتنی هه‌ندێک دیارده‌ ده‌کرێت، که‌ نیو سه‌ده‌ زیاتر بوو کۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ به‌ هۆی ڕه‌خنه‌ی ڕەخنەدۆزانی سه‌رده‌می پێشووه‌وه‌ تێی په‌ڕاندبوون.

له‌ شۆڕشی بیسته‌وه‌ تاکوو حه‌ڤده‌ی شوبات هه‌ر ڕاپه‌ڕین و شۆڕشێک بگریت، ویستوویه‌تی هێزه‌کانی دژه‌گۆڕان بورووژێنێت و بیانکاته‌ هێزی سیاسی، کۆمه‌ڵایه‌تی و سیمبۆڵی، تاکوو له‌ دژی گۆڕانکاری به‌ کاریان بهێنێت. به‌ ده‌ربڕینی (ئیبن خه‌لدوون) تێکڕایان زاڵکردنی هێزی کۆچه‌رییانه‌ بوونه‌ به‌سه‌ر هێزی شارستانه‌تیدا. له‌م ده‌وروبه‌ره‌ی ئێمه‌دا هیچ کاتێک ڕێک نه‌که‌وتووه‌ دوای شۆڕش و ڕاپه‌ڕینه‌کان گۆڕانکاری ڕووی دابێت، به‌ڵکوو به‌پێچه‌وانه‌وه‌ هه‌میشه‌ بواری سیاسه‌ت، دروستتر داموده‌ستگه‌ی حیزبی ده‌ستی خستووه‌ته‌ ناو بواره‌کانی دیکه‌وه‌ و ئازادیی له‌ مرۆڤ سه‌ندووه‌ته‌وه‌. ناکرێت ڕاپه‌ڕین و شۆڕشه‌کانمان گۆڕانکاری به‌ دوای خۆیاندا بهێنن‌، له‌ کاتێکدا‌ چ سیاسه‌تمه‌دار و چ ڕۆشنبیر نه‌ک ڕێگه‌ی دروستبوونی تاک و مرۆڤی سه‌ربه‌خۆیان نه‌داوه‌، به‌ڵکوو هه‌میشه‌ له‌ ڕوووی هزرییه‌وه‌ به‌ لاڕێیاندا بردووه‌ و هه‌موو ئه‌و ئێڵه‌مێنتانه‌یان لێ سه‌ندووه‌ته‌وه‌، که‌ ده‌کرێت ببنه‌‌ هۆی ئه‌وه‌ی ئازادانه‌ بیر بکاته‌وه‌ و ئاڕاسته‌ی جیاواز له‌ هیی زۆرایه‌تی‌ بگرێت. به‌م شێوه‌یه‌ توانای تاک نه‌ک هه‌ر به‌ ئاڕاسته‌ی یاخیبووندا نه‌جووڵاوه‌، به‌ڵکوو خودی ئه‌و توانایه‌ بووه‌ته‌ به‌شێک له‌و ده‌سته‌ڵاته‌ کۆمه‌ڵایه‌تی و سیمبۆڵییه‌ی زۆرایه‌تی‌ و له‌ سه‌رکوتکردنی خۆی (واته‌ له‌ سه‌رکوتکردنی ئه‌و توانایه‌ی خۆی) و ئه‌وانه‌ی دیکه‌یشدا به‌ کار هێنراوه‌. چوارده‌ی ته‌مووز جووتیاری په‌رشوبڵاوی له‌ کێڵگه‌کانه‌وه هێنا و‌ کۆی کردنه‌وه‌. هێزێکی کۆمه‌ڵایه‌تیی لێ پێک هێنان، تاکوو به‌سه‌ر بۆرژوای تازه‌پێگه‌یشتووی شاردا زاڵی بکات. به‌یاننامه‌ی یانزده‌ی ئادار جارێکی دیکه‌ شاری خسته‌ ژێر ده‌سته‌ڵاتی جووتیاری چه‌کداره‌وه‌. ڕاپه‌ڕین به‌ شێوازێکی دی جووتیاری چه‌کداری په‌رته‌وازه‌ی له‌ شاخه‌وه‌ بۆ ناو شار گه‌ڕانده‌وه‌. به‌م شێوه‌یه‌ هه‌رچی له‌ ماوه‌ی ئه‌و پانزده‌ شانزده ساڵه‌ی ڕابردوو دامه‌زرابوو، ورده‌ورده‌ له‌ ناو چوو. شانۆ، سینه‌ما، کتێبخانه‌ و هه‌موو سیمبۆڵه‌کانی دی تێک شکێنران و ئایکۆنی ئایینی شوێنی گرتنه‌وه‌. لێرەدا فۆکەسمان لەسەر ئەو هێزەیە، دەستی بەسەر ویستی ئەوانەدا گرتووە و بۆ مەبەستی خۆی دەیانجووڵێنێت. ئه‌مڕۆ به‌رهه‌می حه‌ڤده‌ی شوبات به‌ ڕوونی ده‌بینین، به‌تایبه‌تی له‌ سلێمانیدا، ئه‌و شاره‌ی له‌ نه‌وه‌ده‌کاندا به‌ ته‌نیا خۆی له‌ به‌رانبه‌ر شاڵاوی ئیسلامییه‌کاندا گرت، به‌ڵام له‌و ڕۆژه‌وه‌‌ به‌ هاوکاریی ڕۆشنبیری جاگله‌ر توانرا بیڕووخێنن. هیچ کاتێ وه‌ک قۆناغی دوای ڕاپه‌ڕین، به‌تایبه‌تی له‌ حه‌ڤده‌ی شوباته‌وه‌ ڕۆشنبیری ئێمه‌ له‌ زۆرایه‌تیدا نه‌تواوه‌ته‌وه‌، بۆیه‌ له‌ نه‌وه‌ده‌کانه‌وه‌ تاکوو ئه‌مڕۆ ڕۆشنبیری جاگله‌ر ده‌ستی به‌سه‌ر تێکڕای بواره‌کانی ده‌ربڕین و گه‌یاندندا گرتووه‌. وه‌ک بینیمان ڕۆشنبیرێکی کۆمپرۆمایسه‌. واته‌ بۆ مانه‌وه‌ی خۆی له‌گه‌ڵ هێزه‌ چه‌قبه‌ستووه‌کاندا ڕێک ده‌که‌وێت و به‌ یارمه‌تیی ئه‌وانه‌وه‌ دژی هه‌ر ده‌نگێک ده‌وه‌ستێته‌وه‌، که‌ جیاوازه‌ و نیازی گۆڕانکاریی هه‌یه‌. به‌ هه‌ردووکیان ئه‌و زۆرایه‌تییه‌ به‌ لاڕێدا ده‌به‌ن و ئه‌و وه‌همه‌ی لا ده‌که‌نه‌ ڕاستی، گوایه‌ ئه‌گه‌ر هێزه‌ شه‌ڕانگێزه‌کان لێیان بگه‌ڕێن دنیایان بۆ ده‌که‌نه‌ به‌هه‌شت. ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ ده‌ ساڵ له‌مه‌وبه‌ر به‌ یارمه‌تیی حیزبه‌ ئیسلامییه‌کان له‌ پاڵ زۆرایه‌تییه‌کانی ده‌وروبه‌ریدا دێته‌ سه‌ر شه‌قامه‌کان و له‌ دژی کاریکاتێرستێکی بێبه‌هره‌ی دانمارکی ده‌هاڕێنێت، بگره‌ داوا ده‌کات هیچ که‌سێک که‌لوپه‌لی دانمارکی نه‌کڕێت، تاکوو نه‌وه‌‌ی مه‌یموون و به‌راز له‌ برسان بمرن، که‌چی ئه‌مڕۆ په‌نایان بۆ ده‌هێنێت و داوایان لێ ده‌کات شوێنی بکه‌نه‌وه‌. له‌ کۆپنهاگن ته‌نیا له‌ یه‌ک ڕۆژدا میلیۆنێک تاک دێنه‌ سه‌ر شه‌قام، تاکوو تێکڕا به‌و که‌سانه‌ بڵێین (به‌ خێر بێن)، که‌ ده‌ ساڵ له‌مه‌وبه‌ر له‌ خوا ده‌پاڕانه‌وه‌ له‌ برسانیان بکوژێت. هه‌ر ئه‌مانه‌ هه‌شتاوشه‌ش میلیۆن کرۆنی دانمارکییشیان بۆ کۆ ده‌که‌نه‌وه‌.²¹

ڕۆشنبیری جاگله‌ر له‌ خاڵێکی دیکه‌ی جه‌وهه‌ریدا هه‌م له‌گه‌ڵ پیاوانی ئایینی و هه‌م له‌گه‌ڵ سیاسه‌تمه‌داردا یه‌ک ده‌گرێته‌وه‌، که‌ هه‌رچی گوناهـ هه‌ن‌ ده‌یانخاته‌ ئه‌ستۆی ئه‌وانه‌ی له‌ نۆرم و به‌ها‌کانی دوێنێ لایان داوه‌ و گوێ له‌ خواستی زۆرایه‌تی‌ ناگرن. به‌ مانایه‌کی دی له‌ به‌رده‌م به‌دیهێنانی خه‌ونه‌کانیدا ڕێگرن. ئه‌و ڕۆشنبیره‌ هه‌ندێک چه‌مکی لاستیکییانه‌ی وه‌ک دادپه‌روه‌ری، چاکسازی، پاکسازی و شتی دیکه‌ی به‌ ده‌مه‌وه‌ گرتووه‌، که‌ نه‌ له‌گه‌ڵ په‌یامی سیاسه‌تمه‌دار ناکۆکن و نه‌ له‌گه‌ڵ هیی پیاوانی ئایینییشدا، بۆ ئه‌وه‌ی له‌وێوه‌ هێرش بکاته‌ سه‌ر هه‌ر بوونه‌وه‌رێک، که‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مانه‌دا بیر ده‌کاته‌وه‌ و ده‌دوێت. به‌وه‌دا ده‌ستی به‌سه‌ر هۆیه‌کانی ڕاگه‌یاندندا گرتووه‌، هه‌وڵ ده‌دات هه‌ر ده‌نگێک بخنکێنێت، که‌ له‌ ده‌نگی ئه‌و ناچێت و سانسۆر بخاته‌ سه‌ر نووسینی هه‌موو ئه‌و نووسه‌رانه‌ی پڕۆژه‌ی فکریی جیاوازیان هه‌یه‌. وا باوه‌ ده‌سته‌ڵاتی سیاسی زیاتر له‌ ئایین نزیک ده‌بێته‌وه‌، که‌چی له‌و زۆنه‌ی ناوی (هه‌رێمی کوردستان)ـه‌، ئه‌وه‌ ڕۆشنبیره‌که‌یه‌ زۆر له‌ سیاسه‌تمه‌دار پتر خه‌می ڕاگرتنی دڵی پیاوانی ئایینییه‌تی.

ڕۆشنبیری جاگلەر و ئاسانکردنەوەی فکر

ڕۆشنبیری میللی هه‌تا ئه‌مڕۆیش له‌ژێر ده‌سته‌ڵاتی ئه‌و فکره‌ پریماتیڤه‌دا‌‌ ده‌رنه‌چووه‌، که‌ حاکم یان زۆردار، یان چاکه‌خواز پێشان بدات. ئه‌مه‌ بینینی چه‌مکی ده‌سته‌ڵاته‌ به‌ شێوه‌ی مۆرفۆلۆجی. واته قسه‌کردنه‌ له‌باره‌ی ده‌سته‌ڵاته‌وه‌ وه‌ک ئه‌وه‌ی به‌ چاوی ئاسایی ده‌بینرێت.‌ وردنه‌کردنه‌وه‌ و تێکنه‌شکاندنیه‌تی، له‌ کاتێکدا ڕۆشنبیری ڕەخنەدۆز له‌و خاڵه‌ جه‌وهه‌رییه‌وه‌ ده‌ست پێ ده‌کات، که‌ به‌و تێگه‌یشتنه‌ ڕازی نابێت و به‌ دوای ورده‌کاری و نهێنییه‌کانی ئه‌و چه‌مکه‌دا ده‌گه‌ڕێت. له‌ چیرۆکه فۆلکلۆرییه‌‌کاندا پاشاکان یان زۆر دادپه‌روه‌رن، یان زۆر چه‌وسێنه‌رن، که‌ هه‌ردوو وێنه‌که‌ به‌رهه‌می ترسن. حاڵه‌تی سایکۆلۆجییه‌، که‌ مرۆڤی سه‌ره‌تایی ده‌سته‌ڵاتدار به‌ شێوه‌ی ئاسایی نابینێت. سه‌یر نییه‌ کاتێک ده‌بینین‌ مێژوومان هێنده‌ که‌وتووه‌ته‌ ژێر ده‌سته‌ڵاتی میتۆلۆجیاوه‌‌. مرۆڤه‌کان چیرۆکی سه‌یروسه‌مه‌ره‌ بۆ سه‌رکرده‌کان هه‌ڵده‌به‌ستن و له‌ ڕێگه‌یه‌وه‌ ترسی خۆیان ده‌ڕه‌وێننه‌وه‌.²²لەدوای ڕاپه‌ڕینه‌وه‌ هیچ ڕۆشنبیرێکی جاگله‌ر ده‌رنه‌که‌وتووه‌، ئه‌گه‌ر ئه‌‌ندامانی ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ ده‌یان چیرۆکی ئه‌فسانه‌یییان بۆ هه‌ڵنه‌به‌ستبێت، وه‌ک (فڵان شایانی خه‌ڵاتی نۆبێڵه‌)، (به‌رهه‌می فیسار ئه‌گه‌ر بکرێته‌ زمانی ئینگلیزی، ده‌بێت هه‌رچی نووسه‌ر هه‌ن، کتێبه‌کانیان له‌ کتێبخانه‌کاندا ده‌ربهێنن و بۆ ماڵه‌وه‌یان ببه‌نه‌وه‌)، (فڵانه‌فیڵۆسۆفی ڕۆژئاوا له‌باره‌ی فیسار نووسه‌ری ئێمه‌وه‌‌ گوتوویه‌تی ده‌بێت هه‌موو داهێنه‌رانی دنیا لێیه‌وه‌ فێر ببن چۆن ده‌نووسن) و شتی دیکه‌ی له‌م بابه‌ته‌. هه‌ر به‌گشتی گه‌وره‌کردنی قه‌باره‌ی توانای کاره‌کته‌ری سیاسی، کۆمه‌ڵایه‌تی و ئایینی، له‌ پاڵ پێشبینیکردنی ڕووداوی دڵخۆشکه‌ردا به‌رماوه‌ی ئایدیۆلۆجییه‌کانی وه‌ک کۆمۆنیزم و نازیزمه‌‌، که پێیان وایه‌ مێژوو به‌ شێوه‌ی ڕێکوڕاست ده‌چێته‌ پێشه‌وه‌.‌ به‌م شێوه‌یه‌ گه‌وره‌کردنی ڕووداو یه‌کێکه‌ له‌ خه‌سڵه‌ته‌کانی ڕۆشنبیری جاگله‌ر، چونکه‌ ئه‌و وا ڕاهاتووه‌ ته‌نیا ده‌توانێت له‌باره‌ی فۆرمی ڕووداوه‌وه‌ بدوێت، بۆیه‌ تاکوو قه‌باره‌ی ڕووداوه‌که‌ گه‌وره‌تر بکات، چاکتر سه‌ری لێ ده‌رده‌چێت، به‌وه‌ی ئه‌و پرۆسێسه‌ ورووژان (Excitement) و خرۆشان (Enthusiasm) ده‌هێنێته‌ دی. که‌م نین ئه‌و ڕۆشنبیره‌ جاگله‌رانه‌ی به‌رده‌وام مژده‌ی ڕووخانی فڵان ده‌سته‌ڵات و ده‌رکه‌وتنی فڵان سیستێم ده‌ده‌ن، که‌ ئه‌مه‌ له‌ حه‌ڤده‌ی شوباتدا زۆر به‌ ڕوونی بینرا. هەمیشە پێیان خۆشە لە ڕووداوێکی بچووک شتێکی قەبە دروست بکەن و لە ڕێیەوە خۆیان بگەیەننە کەناڵەکانی ڕاگەیاندن، تا بتوانن زۆرترین جەماوەر لە خۆیان کۆ بکەنەوە. وەک ئەوەی بە زمانی ئینگلیزی پەتاتەی گەرم (hot potato)ی پێ دەگوترێت. واتە بابەتەکە ئاڵۆزە و تەنیا ئەوان دەتوانن لێوەی بدوێن. بەم شێوەیە زێدەڕۆیی خەسڵەتی دیاری ڕۆشنبیری جاگلەرە.

 (کارل پۆپه‌ر) به‌تایبه‌ت له‌ کتێبی (هه‌ژاریی مێژووگه‌رایی)دا ڕه‌خنه‌ی گه‌وره‌ له‌ ئاڕاسته‌ی مێژووگه‌را (Historism) ده‌گرێت. ئه‌و ده‌پرسێت ئایا په‌ره‌سه‌ندن یاسای هه‌یه‌؟ هه‌ر خۆیشی به‌ (نا) وه‌ڵام ده‌داته‌وه‌ و باوه‌ڕی وایه‌ گه‌ڕان به‌ دوای یاسایه‌ک بۆ (سیستێمی چه‌سپاو) له‌ مێتۆدی زانستیدا به‌ هیچ شێوه‌یه‌ک بوونی نییه‌ چ له‌ بواری بایۆلۆجی و چ له‌ بواری سۆسیۆلۆجیدا. ²³

ئه‌گه‌ر (پۆپه‌ر) ڕه‌خنه‌ له‌ فۆرمه‌ فه‌لسه‌فییه‌که‌ی (مێژووگه‌رایی) بگرێت، ده‌بێت ئێمه‌ چی به‌ ڕۆشنبیری میللیی خۆمان بڵێین، که‌ هه‌ر هێنده‌ جه‌ماوه‌رێکی ساده‌ له‌سه‌ر شه‌قامه‌کاندا ده‌بینێت، خێرا مژده‌ی ڕووخانی فڵان سیستێم و دامه‌زراندنی فڵان سیستێم ده‌دات؟

ئه‌و ڕۆشنبیره‌ نایه‌وێت و نایشتوانێت جیاوازی له‌نێوان دوو جۆر تاکدا ببینێت: یه‌که‌میان، به‌ شێوه‌ی غه‌ریزه‌ داوای مافه‌کانی ده‌کات. واته‌ له‌ پێناوی پێویستییه‌ سه‌ره‌تایییە‌کانی وه‌ک نان، ئاو، جلوبه‌رگ، کاره‌با و هیی دیکه‌دا دێته‌ سه‌ر شه‌قام، به‌ڵام دووه‌میان، ئاستی غه‌ریزه‌ تێده‌په‌ڕێنێت. هه‌موو ئه‌مانه‌ی هه‌ن‌ و ده‌ستیشی له‌ ناڕه‌زایی هه‌ڵنه‌گرتووه‌. ئه‌وه‌یان خاوه‌نی هۆشیارییه‌، به‌وه‌ی هۆشیارییه‌که‌ی کێشه‌ی بۆ ده‌خوڵقێنێت و ڕێگه‌ی نادات ملکه‌چی هیچ ده‌سته‌ڵاتێک ببێت. به‌م شێوه‌یه‌ تاقه‌ پێوه‌رێک بۆ ده‌رکه‌وتنی هۆشیاریی تاک ئه‌وه‌یه‌، که‌ ناهێڵێت به‌ ژێرده‌سته‌ییی ده‌سته‌ڵاته‌کان، چ ده‌سته‌ڵاتی سیاسیی له‌ چه‌شنی حیزب و چ ده‌سته‌ڵاتی کۆمه‌ڵایه‌تیی له‌ نموونه‌ی خێزان، قوتابخانه‌، په‌رستگه‌ و ئه‌وانه‌ی دی ڕازی ببێت، چونکه‌ وه‌ک (کامیۆ) پێی وایه‌ هۆشیاری به‌رهه‌می ئاکتی یاخیبوونه‌. ²⁴ئەو تاکه‌ی دووه‌میان لای ئێمه‌ هێشتا دروست نه‌بووه‌، به‌وه‌ی کۆمه‌ڵگه‌مان‌ به‌ پیرۆزی داپۆشراوه‌. هه‌ر (کامیۆ) ده‌نووسێت: {له‌ بیری مرۆڤدا دوو جۆر جیهان هه‌ن، جیهانی پیرۆزی، یان به‌ ده‌ربڕینی مه‌سیحی جیهانی گرێس (نیعمه‌ت) و جیهانی یاخیبوون. ونبوونی ئه‌میان ده‌رکه‌وتنی ئه‌ویانه‌}.²⁵مه‌به‌ستی (کامیۆ) ئه‌وه‌یه‌ ناکرێت ئه‌و دوو جیهانه‌ پێکه‌وه‌ ده‌ربکه‌ون، به‌ڵکوو هه‌ر ده‌بێت یه‌کێکیان دیار و ئه‌وه‌ی دیکه‌یان نادیار بێت.

لە دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه‌ مرۆڤی ئێمه‌ له‌ لایه‌ک به‌ هۆی سیاسته‌مه‌دار و کاره‌کته‌ری ئایینییه‌وه‌ و له‌ لایه‌کی دیکه‌ به‌ هۆی ڕۆشنبیری بانگده‌ر و میللییه‌وه‌ به‌رده‌وام به‌ پیرۆزی داپۆشراوه‌. هێنده‌ به‌سه‌ مرۆڤی وردبین چاوێک به‌ کتێبه‌کانی خوێندن و په‌روه‌رده‌دا بخشێنێت، تاکوو به‌ ئاسانی بۆی ده‌ربکه‌وێت چۆن خۆشه‌ویستیی ئایدیۆلۆجیی حیزبی ده‌سته‌ڵات و سیمبۆڵه‌کانی وه‌ک شته‌ هه‌ره‌ پیرۆزه‌کان سه‌یر ده‌کرێن و له‌ولایشه‌وه‌ کاره‌کته‌ری ئایینی به‌ یارمه‌تیی ڕۆشنبیری میللی هه‌موو کونوکه‌له‌به‌ری کۆمه‌ڵگه‌ی‌ به‌ پیرۆزی پڕ کردووه‌ته‌وه‌، که‌ ئه‌وه‌ له‌ حه‌ڤده‌ی شوباتدا ده‌گاته‌ لووتکه‌ و ئه‌مڕۆ به‌ ڕوونی کاریگه‌رییه‌که‌ی ده‌بینین، بۆیه‌ هه‌ر که‌سێک باوه‌ڕی وا بێت مرۆڤی ئێمه‌ بۆ ئه‌وه‌ دێته‌ سه‌ر شه‌قام، تاکوو دنیا بگۆڕێت، له‌ ساده‌یی و ساکاریی خۆی زیاتر شتێکی دیکه‌مان پێ ناڵێت.²⁶به‌رگریکردن له‌ مافی تاک نه‌ک هه‌ر له‌ کاتی ورووژانی شه‌قامدا، به‌ڵکوو هه‌موو کاتێ ئه‌رکی ڕۆشنبیری ڕەخنەدۆزه‌، به‌ڵام تێکه‌ڵکردنی باوه‌ڕ و ماف جارێکی دیکه‌ ساکاریی ڕۆشنبیری میللیمان بۆ ده‌رده‌خات. وه‌ک پێشتر گوترا ڕۆشنبیری  ڕەخنەدۆز و تێپه‌ڕێنه‌ر به‌رگری له‌ مافه‌کانی تاک ده‌کات، نه‌وه‌ک له‌ باوه‌ڕی، بگره‌ باوه‌ڕه‌کانی تێک ده‌شکێنێت، له‌ کاتێکدا ڕۆشنبیری میللی به‌ باوه‌ڕه‌که‌یدا هه‌ڵده‌ڵێت، بێ ئه‌وه‌ی مافه‌کانی لا گرنگ بن، به‌ڵکوو ته‌نیا له‌و ڕێگه‌یه‌وه‌ خۆی له‌ که‌ناڵه‌کانی ڕاگه‌یاندندا نماییش ده‌کات.من پێم وایه‌ ڕۆشنبیری ڕەخنەدۆز و تێپه‌ڕێنه‌ر، ڕۆشنبیرێک هه‌موو کاتێ سه‌رقاڵی پڕۆژه‌ی فکریی ڕه‌خنه‌ییه‌، نه‌ به‌ ورووژانی شه‌قام حه‌ماس ده‌یگرێت و نه‌ له‌‌ ئارامیی دۆخدا پشوو ده‌دات، به‌ڵکوو ئه‌وه‌ خودی شه‌قام و دۆخن ده‌که‌ونه‌ ژێر کاریگه‌ریی ڕه‌خنه‌کانیه‌وه‌، نه‌وه‌ک به‌پێچه‌وانه‌وه‌. هیچ‌ گرنگ نییه‌ ئێمه‌ هێشتا نه‌چووینه‌ته‌ ناو زه‌مه‌نێکه‌وه‌ تێیدا ڕۆشنبیر به‌ به‌رهه‌مه‌کانیه‌وه‌ بناسرێته‌وه‌، نه‌وه‌ک به‌ دۆعا، هوتاف، جنێو، درووشم و گوته‌ ساده‌کانی، به‌ڵام گرنگه‌ ڕۆشنبیری ڕەخنەدۆز و تێپه‌ڕێنه‌ر بزانێت هه‌میشه‌ زه‌مه‌نێکی دیکه‌ی جیاوازی هه‌یه‌، زه‌مه‌نێک، که‌ هێشتا ئه‌ندامانی زۆرایه‌تی‌‌ پێی نه‌گه‌یشتوون‌. خۆ کاتێ پێی گه‌یشتن، ئه‌وا ئه‌و تێیدا نه‌ماوه‌ و جێی هێشتووه‌.²⁷

کۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه،‌ که‌ کۆمه‌ڵگه‌ی زاره‌کییه‌ و که‌مترین لێکدانه‌وه بۆ دیارده‌ و ده‌رکه‌وته‌کانی کراون‌، مرۆڤی هاوارکه‌ر و جوێنده‌ر به‌ ئازا وه‌سف ده‌کات، له‌ کاتێکدا سایکۆلۆجیا ڕێک پێچه‌وانه‌ی ئه‌وه‌مان پێ ده‌ڵێت. ئه‌مه‌ میکانیزمی به‌رگرییه‌. مرۆڤ کاتێ ده‌زانێت ئازا نییه‌، پێویسته‌ خۆی ئازا پێشان بدات، به‌و مه‌به‌سته‌ی شوێنی خۆی له‌ناو زۆرایه‌تیدا بکاته‌وه‌ و به‌ لاوه‌ نه‌نرێت. به‌م شێوه‌یه‌ ئازایه‌تی دیوه‌ هه‌ره‌ ساخته‌که‌ی مرۆڤه‌، مادام هۆکاره‌ بۆ خۆگونجاندن.²⁸ئه‌و دیوه‌، که‌ به‌ مۆڕاڵه‌وه‌ پێوه‌سته‌، هه‌ر یه‌ک له‌ (نیتشه‌) و (فرۆید) له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌مدا به‌ شێوازی خۆیان ڕووبه‌ڕووی ده‌بنه‌وه‌ و ئاڕاسته‌ی جیاواز و نوێ له‌ فکر و سایکۆلۆجیدا ده‌هێننه‌ گۆڕێ، که‌ دواتر ئه‌و ئاڕاسته‌یه‌ له‌ ئه‌ده‌بیشدا ڕه‌نگ ده‌داته‌وه‌، به‌وه‌ی فۆکه‌سی گه‌وره‌ له‌سه‌ر ناوه‌وه‌ی مرۆڤ ده‌کرێت، که‌ شه‌ڕه‌، نه‌وه‌ک چاکه. تراجیدیایه‌، نه‌وه‌ک گه‌شبینی. قووڵبوونه‌وه و بینینی ئازاره‌‌، نه‌وه‌ک پێدانی مژده‌ی خۆشبه‌ختی.‌‌²⁹

چ گه‌وره‌کردنی ده‌سته‌ڵات و چ بچووکردنه‌وه‌ی خۆی له‌ پێوه‌ندیی کوڕ و باوکدا ده‌بینێته‌وه‌، که‌ به‌ گرێی خه‌سان (castration anxiety) ناسراوه‌. ئه‌مڕۆ ڕۆشنبیری میللی کاتێ له‌ ئه‌وروپاوه‌ جوێن و نه‌فره‌ت بۆ‌ ده‌سته‌ڵاتی سیاسی ده‌نێرێت و وه‌ بیرمان دێنێته‌وه‌ ئه‌و ده‌سته‌ڵاته‌ تاوان ده‌کات، پاره‌ی زۆری هه‌یه‌، کۆشکه‌کانی به‌ پاسه‌وانی زۆر تایبه‌ت ته‌نراون، ئه‌وه‌ له‌و ڕێگه‌یه‌وه‌ خۆی له‌ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ به‌ دوور ده‌گرێت. واتە ناکرێت بەگژ ئەژدیهای وادا بچین. به‌ لاکه‌ی دیکه‌یشدا کاتێ ده‌سته‌ڵات وا پێشان ده‌دات به‌هه‌شتی له‌سه‌ر زه‌وی دامه‌زراندووه‌، دیسان هه‌مان ترسی ڕووبه‌ڕووبه‌نه‌وه‌ی هه‌یه، به‌وه‌ی چۆن ده‌بێت به‌هه‌شت تێک بدرێت‌. له‌ هه‌ردوو حاڵه‌ته‌که‌دا شتی جه‌وهه‌ری ونه‌، که‌ ڕه‌خنه‌یه‌. ته‌نیا ڕه‌خنه‌یش ده‌توانێت نهێنییه‌کانی ده‌سته‌ڵات بدۆزێته‌وه‌ و ئاسته‌کانی تێبپه‌ڕێنێت. وه‌ک پێشتر گوترا لای ڕۆشنبیری میللی ده‌سته‌ڵات بریتییه‌ له‌ که‌سانێکی دیاریکراو، که‌ ئه‌و که‌سانه‌ی یان زۆر خۆش ده‌وێن، یان زۆر ڕقی لێیانه‌‌. ئه‌گه‌ر ده‌بینین ئه‌و ڕۆشنبیره‌ هێنده‌ له‌ ورده‌کارییه‌کانی ئه‌و که‌سانه‌ به‌ئاگا‌یه‌، ئه‌وه‌ هه‌ر پێوه‌ندیی به‌و ترسی ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌یه‌وه‌ هه‌یه‌: ئه‌میان قه‌ڵه‌وه‌، ئه‌ویان له‌ مه‌یموون ده‌چێت، فڵان قژی بۆیه‌ ده‌کات، فیسار تاقمی ددانی به‌ چه‌ند ده‌فته‌ر دۆلار کردووه‌، تێچووی نه‌شته‌رگه‌ریی لووتی ئه‌میان هێنده‌ هه‌زار یۆرۆ بووه‌، کۆشک و ئۆتۆمۆبیلی ئه‌ویان به‌ بانکی سویسرا ناکڕێت و شتی له‌و بابه‌ته‌، نیشانه‌ی ترسی ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌یه‌. ئه‌و زانیارییانه‌ به‌شێکیان ڕاستن، به‌ڵام به‌شه‌که‌ی دیکه‌یان هه‌ڵبه‌ستراون، چونکه‌ وه‌ک پێشتر گوترا ئه‌و نووسه‌ره‌ پێویستی به‌وه‌یه‌ ده‌سته‌ڵات به‌ شێوه‌ی نائاسایی ببینێت و به‌ هه‌مان شێوه‌یش پێشانی ئه‌وانه‌ی دیکه‌ی بدات. هه‌موو هاوار ده‌که‌ن فڵان و فیسار بده‌نه‌ دادگا، بگره‌ هه‌ر خۆیان ده‌بنه‌ دادوه‌ر، دادگای تایبه‌تی خۆیان داده‌مه‌زرێنن و بڕیار له‌ چاره‌نووسیان ده‌ده‌ن. هه‌ر به‌گشتی ئه‌م شێوازی نووسینه‌، واته‌ ئه‌وه‌ی باس له‌ تاوان و گه‌نده‌ڵیی به‌رپرسانی حوکوومه‌ت ده‌کات و هاوکات دادگایان بۆ داده‌نێت، تایبه‌ته‌ به‌و کۆمه‌ڵگه‌یانه‌ی پشت به‌ فه‌رهه‌نگی زاره‌کی ده‌به‌ستن، ده‌نا له‌و که‌لتوورانه‌ی بایه‌خی نووسینیان زانیوه‌، ده‌مێکه‌ تێپه‌ڕێنراون. ئه‌وه‌ ته‌نیا ڕۆژنامه‌نووسی پرۆفیشیناڵه‌ له‌وێ‌ ده‌ست بۆ کاری ئاوا ده‌بات. واتە بە بەڵگەوە تاوانی بەرپرسان دەردەخات، که‌چی لای ئێمه‌ بووه‌ته‌ ئه‌رکی ڕووناکبیران. که‌م نین ئه‌و ڕۆشنبیره‌‌ به‌ناوبانگانه‌ی له‌ ڕێگه‌ی جوێندان به‌ به‌رپرس و باسکردنی ژیانی تایبه‌تیانه‌وه‌ ده‌رکه‌وتوون و لای ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ بوونه‌ته‌ مایه‌ی ئومێدی گه‌وره‌. ئەوانە هەندێکیان هاتوونەتە ناو دنیای ئەدەب و هەمان تێگەیشتنیان لەگەڵ خۆیاندا هێناوە. جەماوەری زۆریان هەیە، کە لەو ڕێیەوە پەیدایان کردووە. ئەو جەماوەرە پێی وایە ئەوانە ڕۆماننووس و شاعیری زۆر مەزنن، چونکێ بە زمانی ئەوان دەنووسن.

ئه‌و ڕۆشنبیرانه‌ تێگه‌یشتن و لێکدانه‌وه‌ی زۆر ساده‌یان بۆ ڕووداو هه‌یه‌، که‌ پێیان وایه‌ هه‌ر ڕووداوێک سه‌ربه‌خۆیه‌ و هیچ کۆنتێکستێکی نییه‌. هه‌ر هێنده‌ داعش دێت، تێکڕا ده‌که‌ونه‌ نووسینی گوتار له‌و باره‌یه‌وه‌. به‌ڵام ئایا هه‌ر بۆ نموونه‌ داعش ڕووداوێکی نوێیه‌؟ درێژکراوه‌ی ئه‌وانه‌ی پێشوو نییه‌ و به‌ هه‌مان ئێڵه‌مێنتی ئه‌وانیش‌ فۆرمی وه‌رنه‌گرتووه‌؟ بۆچی ئه‌و ڕۆشنبیره‌ پێی وایه‌ ئه‌و ڕووداوه‌ یان هه‌ر ڕووداوێکی دیکه‌ نوێیه‌ و به ‌جیا لێی ده‌کۆڵێته‌وه‌، ڕاستتر بڕیاری له‌سه‌ر ده‌دات؟ چونکه‌ خۆی بۆ ئاماده‌ نه‌کردووه‌ و ناتوانێت ئه‌و کۆننێکشنه‌ له‌نێوان ئه‌و ڕووداوه‌ و کایه‌کانی مه‌عریفه‌دا دروست بکات. وه‌ک کایه‌ی مێژوو، سۆسیۆلۆجی، سایکۆلۆجی و هیی دیکه‌. ئه‌و ڕۆشنبیره‌ که‌مترین کاتی بۆ بیرکردنه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌وه‌ی به‌رده‌وام له‌م که‌ناڵی ڕاگه‌یاندنه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی دیکه‌یان جرتوفرتیه‌تی، نه‌بادا له‌ به‌رچاوان ون ببێت، بۆیه به‌ زمانی میللی‌ له‌باره‌ی هه‌موو شتێکه‌وه‌ ده‌دوێت و ئه‌وه‌ی پشتی پێ ده‌به‌ستێت، کولتووری زاره‌کییه‌. ڕۆشنبیر کاتێ ڕێگه‌ به‌ خۆی ده‌دات ئامۆژگاریی خه‌ڵک بکات، یان ببێته‌ پێشڕۆی، ئه‌وه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ له‌ لایه‌ک گه‌یشتووه‌ته‌ ئه‌وه‌ی حه‌قیقه‌تی ته‌واوی به‌ ده‌ست هێناوه‌ و پێویستی به‌وه‌یه‌ ئه‌و حه‌قیقه‌ته‌ به‌وانی دیکه‌یش بگه‌یه‌نێت، له‌ لایه‌کی دیکه‌ ئه‌و ڕۆشنبیره‌ توانای ده‌رچوونی له‌م دۆخه‌ی ئێستای نییه‌. وا ده‌زانێت ئه‌و ئاسته‌ی پێی گه‌یشتووه،‌ ئه‌زه‌لییه‌ و پێویسته‌ ئه‌وانه‌ی دیکه‌یش بیگه‌نێ. له‌ مێژووی ژیانی ڕووناکبیر و فیڵۆسۆفاندا خاڵێکی جه‌وهه‌ری سه‌رنجڕاکێش هه‌یه‌، که‌ هه‌موویان پێک ده‌گه‌یه‌نێت، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ تێکڕایان ته‌نیایی به‌ ماڵی ڕاسته‌قینه‌ی خۆیان ده‌زانن و له‌وێوه‌ بۆ ده‌ره‌وه‌ ده‌ڕوانن، که‌چی ڕۆشنبیری جاگله‌ر له‌ ئاوه‌دانی و قه‌ره‌باڵغیدا نه‌بێت، هه‌ڵناکات. ته‌نیایی لای ڕۆشنبیری ڕەخنەدۆز هه‌رگیز مانای دابڕان نییه‌ له‌ کۆمه‌ڵگه‌، به‌ڵکوو به‌پێچه‌وانه‌وه‌ بینینی کۆمه‌ڵگه‌یه‌ له‌و شوێنه‌وه‌، که‌ هه‌موو ڕووه‌کانی لێ دیاره‌، بگره‌ له‌وێ نه‌بێت، ناگاته‌ قووڵایییە‌کانی.³⁰

ڕۆشنبیری جاگله‌ر و ونبوونی زمانی ڕەخنە

له‌ ئه‌نجامی نه‌بوونی ڕه‌خنه و که‌میی ویستی تێپه‌ڕاندندا خه‌ریکه‌ ئایدیۆلۆجیی حیزبی باڵاده‌ست به‌ هاوکاریی ئایین خۆی ده‌خزێنێته‌ ناو هه‌موو کایه‌کانه‌وه‌، به‌تایبه‌تی کایه‌ی خوێندن. لێره‌دا بۆ ئه‌وه‌ی مه‌ترسیی ئه‌و پرۆسێسه‌مان چاکتر له‌ به‌رچاو بێت، ده‌کرێت په‌نا بۆ چه‌مکی به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ (Reproduction)ی (پیر بۆردیۆ) ببه‌ین‌، که‌ مه‌به‌ستی ئه‌وه‌یه ئه‌و کو‌لتووره‌ی‌ خوێندکار له‌ خوێندنگه‌ وه‌ریده‌گرێت، بێلایه‌ن نییه‌، به‌ڵکوو ئایدیۆلۆجیی زاڵ هه‌ڵیده‌سووڕێنێت. نموونه‌ی خوێندنگه‌کانی فره‌نسا ده‌هێنێته‌وه‌ چۆن تێیاندا سۆسیالیزه‌یشن، واته‌ په‌روه‌رده‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی ئامانجی ئه‌وه‌یه‌ تاک وا ڕابهێنێت نه‌ک هه‌ر به‌و ئایدیۆلۆجییه‌ زاڵه‌‌ قایل ببێت، به‌ڵکوو لای ببێته‌ ڕاستی و خۆی له‌گه‌ڵدا بگونجێنێت، بگره‌ ته‌واو پێوه‌ی پێوه‌ست ببێت. به‌م شێوه‌یه‌ چینی باڵاده‌ست له‌و ڕێگه‌یه‌وه‌ هه‌مان تێگه‌یشتن درێژه‌ پێ بدات. لێره‌دا خوێندن ئاسانکاری بۆ منداڵی چینی سه‌رده‌ست ده‌کات و هاوکات ته‌گه‌ره‌ ده‌خاته‌ به‌رده‌م منداڵی چینی ژێرده‌سته‌وه‌، به‌وه‌ی ئه‌وه‌ی له‌ خوێندگه‌دا ده‌خوێنرێت، کولتووری یه‌که‌میانه‌ و به‌ ئاسانی لێی تێده‌گات، به‌ڵام ئه‌وه‌ی دووه‌م ده‌بێت له‌ کو‌لتووری چینی خۆی داببڕێت و به‌ر کولتوورێکی دیکه‌ی نامۆ بکه‌وێت، که‌ مادام‌ هیی خۆی نییه‌، وزه‌یه‌کی زۆری ده‌وێت، تاکوو لێی تێبگات، بۆیه‌ هه‌مان توانای منداڵه‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌که‌ی نابێت و دوا ده‌که‌وێت. به‌م شێوه‌یه‌ فێرکردن ده‌بێته‌ ده‌سته‌ڵاتێکی سیمبۆڵی و به‌ نهێنی ده‌ست به‌سه‌ر مرۆڤدا ده‌گرێت، که‌ (بۆردیۆ) خۆی پێی وایه‌ ئه‌و ده‌سته‌ڵاته‌ نه‌بینراوه‌ کاریگه‌رییه‌کی گه‌وره‌ی هه‌یه‌.³¹.

ئه‌وه‌ی لای ئێمه‌ ته‌نیا له‌ فۆرمدا جیاوازه‌، به‌وه‌ی کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی هێشتا ئاستی سه‌ره‌تاییی نه‌بڕیوه‌، به‌ڵام له‌ ناوه‌رۆکدا هه‌مان شته‌، که‌ ئه‌وه‌ی مرۆڤی پێ په‌روه‌رده‌ ده‌کرێت، ئه‌و ئایدیۆلۆجییه‌یه‌ له‌ دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه‌ باڵی به‌سه‌ر سه‌رجه‌م کۆمه‌ڵگه‌دا کێشاوه‌. پێکهاته‌یه‌که‌ له‌ سیاسه‌تی حیزبی ده‌سته‌ڵاتدار و ئایین. مرۆڤ به‌ ئاسانی له‌و کتێبانه‌ی له‌ خوێندنگه‌کاندا ده‌خوێنرێن، هه‌ست به‌ چه‌واشه‌کاری ده‌کات و تێده‌گات چۆن خوێندن بووه‌ته‌ ڕێگه‌یه‌ک بۆ خوشه‌ویستکردنی ده‌سته‌ڵات و ئایدیۆلۆجیی زاڵ. له‌ولایشه‌وه‌ نه‌ک هه‌ر خوێندکاری سه‌ره‌تایی، به‌ڵکوو منداڵی باخچه‌ی ساوایانیش به‌ زۆر کۆمەڵێک تێکستی پێ له‌ به‌ر ده‌کرێن و وەک حەقیقەت پێشانی دەدرێن، له‌ کاتێکدا ئەوانە لای ڕاڤەکاران ساغ نەکراونەتەوە و کێشەیان هەیە.

ده‌کرێت لێره‌دا ئه‌و کۆنسێپته‌ی (بۆردیۆ) له‌ به‌رچاو بگرین و جارێکی دیکه‌ بۆ ئه‌و شوێنه‌ بگه‌ڕێینه‌وه‌، که‌ تێیدا گوترا سلێمانی له‌ نه‌وه‌ده‌کان، له‌ کاتێکدا هه‌موو شاره‌کانی ده‌وروبه‌ری به‌ ده‌ستی ئیسلامییه‌کان ده‌ڕووخێن، به‌ ته‌نیا ده‌مێنێته‌وه‌ و خۆی به‌ ده‌سته‌وه‌ نادات، که‌چی له‌ حه‌ڤده‌ی شوباته‌وه‌ به‌ره‌و داڕووخان مل ده‌نێت. له‌ ڕێگه‌ی (خوێندن)ـه‌وه، که‌ ئایدیۆلۆجیی حیزبی ده‌سته‌ڵاتدار و ئایین ده‌ستیان به‌سه‌ردا گرتووه‌، هه‌روه‌ها به‌ هاوکاریی ڕۆشنبیری جاگله‌ر نه‌وه‌یه‌کی نوێ پێ ده‌گات. ئه‌و نه‌وه‌یه‌‌ به‌ هیچ شێوه‌یه‌ک له‌سه‌ر ئه‌و یاخیبوونه‌ دانه‌مه‌زراوه‌، که‌ نه‌وه‌کانی پێشوو به‌رهه‌میان هێناوه‌، به‌ڵکوو ته‌واو له‌و مێژووه‌ی خۆی دوور خراوه‌ته‌وه‌. دیسان ده‌ڵێین مرۆڤ ده‌توانێت لە دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه‌ کاریگه‌ریی ئه‌و خوێندنه‌ به‌ ڕوونی ببینێت. ئه‌وه‌تە هەر لەژێر چەتری زۆرایەتیدا سه‌له‌فییه‌کان دەردەکەون. ڕێگه‌ به‌ خۆم ده‌ده‌م بڵێم وا کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی له‌و زۆنه‌ی ناوی (هه‌رێمی کوردستان)ـه،‌ وه‌ک‌ کۆمه‌ڵگه‌ی عه‌ره‌بستانی سعوودیی لێ دێت. له‌وێدا ڕێککه‌وتن له‌نێوان دین و سیاسه‌تدا کراوه‌. پاشا و داروده‌سته‌که‌ی بۆیان هه‌یه‌ وه‌ک ئه‌وه‌ی ده‌یانه‌وێت بژین، به‌و مه‌رجه‌ی ڕێ له‌ پیاوانی ئایینی نه‌گرن چۆن له‌ ناوه‌وه‌ وڵات به‌ ڕێوه‌ ده‌به‌ن. ئه‌مان بۆیان هه‌یه‌ بچن له‌گه‌ڵ سه‌رۆکه‌ کافره‌کانی جیهان دابنیشن، ده‌ست بخه‌نه‌ ناو ده‌ستیان، بگره‌ پێکه‌وه‌یش مه‌ی بنۆشن، ئه‌وه‌یش قه‌یدی ناکات له‌ فره‌نسادا به‌شداری له‌ پرۆتێستی دژی تیرۆریستان بکه‌ن، به‌ڵام ئه‌وانیش مافی خۆیانه‌‌ له‌و کاته‌دا به‌ به‌رچاوی هه‌موو دنیاوه‌ ده‌ستی دز ببڕن و جه‌ڵده‌ له‌ هه‌ر که‌سێک بده‌ن، که‌ گوێ به‌ یاساکانیان نادات.³² له‌ هه‌رێمی کوردستاندا ئه‌مه‌ خه‌ریکه‌ به‌ ڕوونی ده‌رده‌که‌وێت. ئێستا بۆ پارتی ئه‌وه‌ گرنگه‌ به‌ڕێوه‌بردنی هه‌رێمی له‌ ده‌ست نه‌چێت و خۆی وه‌ک سه‌رۆک بمێنێته‌وه‌. لێره‌یشدا دۆستی دڵسۆزی وه‌ک سه‌له‌فییه‌کان نادۆزێته‌وه‌. ئه‌وه‌ خودی حیزبه‌ ئیسلامییه‌کانی ترن کێشه‌یان له‌گه‌ڵ سه‌له‌فیدا هه‌یه و ده‌رکه‌وتنی به‌ مه‌ترسی ده‌زانن‌، نه‌وه‌ک پارتی، چونکه‌ وه‌ک گوترا ئه‌مڕۆ ئه‌وانه‌ بۆ پارتی، (ده‌ڵێم ئه‌مڕۆ و ناڵێم سبه‌ی)، جێگه‌ی دڵنیایین، مادام نابنه‌ تێکچوونی دۆخه‌که‌ی، بگره‌ ده‌بنه‌ پاڵپشتی و هێزی ده‌ده‌نێ.

ده‌گه‌ینه‌ ئه‌وه‌ی بڵێین دابه‌شبوونی کۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای تێگه‌یشتنی جیاوازدا نییه‌، به‌ڵکوو پێوه‌ندیی به‌و زۆرایه‌تییه‌‌وه‌ هه‌یه‌. واته‌ له‌ ئه‌نجامی به‌رهه‌مهێنانه‌وه،‌ چ به‌رهه‌مهێنانی فیزیکی و چ به‌رهه‌مهێنانی هزرییه‌وه‌ نییه‌، که‌ دابه‌ش ده‌بێت، به‌ڵکوو ئاڕاسته‌ی ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ ئه‌وه‌ ده‌سه‌پێنێت چۆن دابه‌ش ببێت، بێ ئه‌وه‌ی ئه‌و دابه‌شکارییه‌‌ دۆخی ژێر چه‌تره‌که‌ بگۆڕێت. ئه‌و بۆچوونه‌ی ڕۆشنبیری جاگله‌ر هه‌ر زوو کورتی هێنا، که‌ پێی وا بوو به‌هێزبوونی پایه‌ی پیاوانی ئایینی ده‌بێته‌ هۆی بێهێزبوونی پارتی. جه‌ختی له‌سه‌ر ده‌که‌ینه‌وه‌، که‌ ئه‌مڕۆ خه‌ریکه‌ کۆمه‌ڵگه‌ به‌سه‌ر پارتی و سه‌له‌فی دابه‌ش ده‌بێت، یان لانی که‌م ئه‌و دوو ته‌وه‌ره‌ به‌ زه‌قی ده‌رده‌که‌ون و ڕۆژبه‌ڕۆژ زیاتر پێوه‌ندیی دۆستانه‌یان ده‌رده‌که‌وێت. پارتی له‌و ڕووه‌وه‌ ئه‌زموونی زۆره‌ و له‌وانی دی چاکتر ده‌زانێت چۆن له‌گه‌ڵ ته‌وژمی ئیسلامیدا مامه‌ڵه‌ بکات. هه‌ر له‌ شاخه‌وه‌ ئه‌مه‌ی پێڕۆیی کردووه‌ و درێژه‌ی پێ داوه‌. له‌ ده‌ره‌وه‌یش پارتی له‌گه‌ڵ هه‌موو حوکوومه‌ته‌کانی ده‌وروبه‌ردا پێوه‌ندیی پته‌وی دامه‌زراندووه، به‌وه‌ی خاوه‌نی نه‌وتێکی زۆره‌ و بواری فرۆشتنی به‌ چاکی بۆ ڕه‌خساوه‌‌. لای تورکیای (ئه‌ردۆگان) په‌سه‌نده‌ و له‌گه‌ڵ ئێرانیشیدا پێوه‌ندیی دێرینه‌ی هه‌یه‌، بگره‌ توانیویه‌تی لای عه‌ره‌بستانی سعوودییه‌یش به‌ دۆست بزانرێت‌.³³لێره‌دا ڕۆشنبیری جاگله‌ر هیچ ڕۆڵێکی نییه‌، مادام ئه‌وه‌ خواستی زۆرایه‌تییه‌‌ و ئەتمۆسفێری ژێر چه‌تره‌که‌ خۆی ئه‌وه‌ی سه‌پاندووه، بگره‌ ئه‌مه‌ به‌رهه‌می هاوکاریی ڕۆشنبیری جاگله‌ر و سیاسه‌تمه‌داری جاگله‌ره‌‌. ئێستا بۆ ئه‌و شوێنه‌ ده‌گه‌ڕێینه‌وه‌، که‌ تێیدا گوترا هه‌ر لایه‌نێک له‌ژێر ئه‌و چه‌تره‌دا سنوورێکی بۆ خۆی داناوه‌،‌ لێی تێنه‌په‌ڕێت، چونکوو به‌زاندنی سنووره‌که‌ تووڕه‌بوونی خودی زۆرایه‌تییه‌که‌ی لێ ده‌که‌وێته‌وه‌.

ڕۆشنبیری جاگلەر و پەیام

ئه‌مڕۆ ڕۆشنبیری خاوه‌ن په‌یام ڕۆشنبیرێکی کۆنی ته‌قلیدییه‌. ڕۆشنبیرێکه‌ وه‌ک سه‌رکرده‌ و سیاسه‌تمه‌دار پابه‌ندی خواسته‌کانی زۆرایه‌تییه‌‌. ڕۆشنبیرێکه‌ نه‌ توانای تێپه‌ڕاندنی هه‌یه‌ و نه‌ ده‌یشیه‌وێت له‌و زۆرایه‌تییه‌‌ داببڕێت. ڕۆشنبیرێکه‌ ده‌بێت به‌رده‌وام ده‌ربکه‌وێت و به‌ جه‌ماوه‌ره‌که‌ی بڵێت پشتی تێ نه‌کردوون، به‌ڵکوو هه‌میشه‌ له‌ناویاندایه‌. ئه‌و ڕۆشنبیره‌ ڕۆژنامه‌ و که‌ناڵه‌ ئاسمانییه‌کان به‌ چاکترین ڕێگه‌ ده‌زانێت بۆ ئه‌وه‌ی به‌رده‌وام خۆی به‌و جه‌ماوه‌ره‌ پێشان بدات. کاتێ ڕۆشنبیر په‌یامی هه‌یه‌، مانای وایه‌ هه‌م بابه‌تی په‌یامه‌که‌ی دیاری کردووه‌‌ و هه‌م ئه‌وانه‌یش په‌یامیان ئاڕاسته‌ ده‌کات، ناسراون، که‌ ئه‌مه‌ مانای مانه‌وه‌ی ڕۆشنبیره‌ له‌ناو ئه‌و چوارچێوه‌یه‌ی خۆی بۆ خۆی کێشاوه‌.

ئه‌وه‌ی هه‌ر ڕووناکبیر و فیڵۆسۆفێک دروست ده‌کات، ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌یه‌ له‌گه‌ڵ داڕووخان و تێکشکانی کۆمه‌ڵگه‌دا، نه‌وه‌ک خۆبه‌ده‌سته‌وه‌دانی، که‌ هه‌ر ئه‌مه‌یشه‌ ده‌بێته‌ فاکته‌ری دۆزینه‌وه‌ی ئاڕاسته‌ی نوێی بیرکردنه‌وه‌.‌ ده‌کرێت لێره‌دا ئێمه‌ ته‌نیا (هیگڵ) به‌ نموونه‌ بهێنینه‌وه‌ چۆن به‌ هۆی شۆڕشی فرانسی و بارودۆخی ئه‌ڵمانیای سه‌رده‌مه‌که‌یه‌وه‌ گۆڕانکاریی گەورە له‌ بیرکردنه‌وه‌ی خۆیدا ده‌کات، بگره‌ له‌مه‌وه‌ زیاتر تینوێتیی بۆ ئازادی تاو ده‌ستێنێت و قووڵتر له‌ دنیا ده‌ڕوانێت. له‌م ڕووه‌وه‌ کۆنسێپتی نێگه‌یشن (Negation) داده‌هێنێت، که‌ به‌شێکی جیانه‌کراوه‌ی دیالێکتیکه و ئه‌مه‌‌یان تاکه‌ ڕێگه‌یه‌ بۆ تێگه‌یشتن له‌ هۆشیاری‌. نێگه‌یشن واته‌ گواستنه‌وه‌ له‌ بیرۆکه‌یه‌که‌وه‌ بۆ دژه‌که‌ی. به‌ مانایه‌کی دیکه‌ گواستنه‌وه‌ له‌ پۆزێتیڤه‌وه‌ بۆ نێگه‌تیڤ، بۆیه‌ پێی وایه‌ نێگه‌تیڤ به‌ هه‌مان ئه‌و ئه‌ندازه‌یه‌ی نێگه‌تیڤه‌، پۆزێتیڤیشه‌، که‌ دواتر هه‌ردووکیان یه‌ک ده‌گرن، به‌ڵام له‌ دۆخێکی باڵاتردا. به‌م شێوه‌یه‌ ئه‌م شێوازی نه‌فیکردنه‌وه‌یه‌ نه‌فیکردنه‌وه‌ی ته‌واو نییه‌، به‌ڵکوو نه‌فیکردنه‌وه‌ی به‌شێکی دیارکراوه‌، که‌ هه‌ر خۆی خه‌ریکه‌ ده‌توێته‌وه‌. له‌ ئه‌نجامی ئه‌و نه‌فیکردنه‌وه‌یه‌یشدا ناوه‌رۆک ده‌مێنێته‌وه‌. ئه‌و ئه‌نجامه‌ی له‌و نێوه‌دا به‌ ده‌ست دێت، نوێیه‌، به‌ڵام باڵاتره و له‌و کۆنسێپته‌ی پێشوو ده‌وڵه‌مه‌ندتره‌‌. که‌واته‌ له‌ ڕێگه‌ی پرۆسێسی نه‌فیکردنه‌وه‌وه‌ ده‌وڵه‌مه‌ند بووه‌.به‌ هه‌رحاڵ ئه‌مه‌ ئه‌و ڕێگه‌یه‌یه‌، که‌ (هیگڵ) ده‌یه‌وێت واقیعی پێ ڕاڤه‌ بکات، به‌وه‌ی نێگه‌یشن چه‌مکێکی کراوه‌یه‌، دۆگما نییه‌ و توانای به‌رده‌وامیی هه‌یه‌. وه‌ک (هێربێرت مارکیوز) جه‌ختی له‌سه‌ر ده‌کاته‌وه‌ (هیگڵ) ده‌یه‌وێت له‌و کۆنسێپته‌وه‌ واقیعی تێکشکاو و داڕووخاوی ئه‌ڵمانیا بخوێنێته‌وه‌. واته‌ هه‌ر ده‌بێت سیستێمی سیاسی تێک بشکێت و بۆ سیستێمێکی نوێی عه‌قڵانی(a new rational order) بگۆڕێت. گۆڕانکارییه‌کی له‌م شێوه‌یه‌یش به‌بێ توندوتیژی نایه‌ته‌ کایه‌وه‌.³⁴

ڕۆشنبیری جاگله‌ر دووره‌ له‌وه‌ی گۆڕانکاری بکات، مادام له‌ ڕێگه‌ی‌ ئازاره‌وه‌ ڕووبه‌ڕووی واقیع نابێته‌وه‌، له‌ کاتێکدا‌ ته‌نیا ئازاره‌ ئه‌و توانایه‌ به‌ ڕۆشنبیر ده‌به‌خشێت له‌ خۆی و له‌ ده‌وروبه‌ری قووڵ ببێته‌وه‌.

ئه‌وه‌ی زۆرایه‌تی‌ ده‌جووڵێنێت و گۆڕانی به‌سه‌ردا ده‌هێنێت، ئاڕاسته‌ی جیاواز و پێچه‌وانه‌یه‌. داعش، که‌ هێزێکی نه‌خوازراوه‌، کاتێ به‌ر ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ ده‌که‌وێت، به‌ توندی به‌ لاوه‌ ده‌نرێت، به‌ڵام هه‌ر ئه‌ویشه‌ ده‌یهه‌ژێنێت. قورس نییه‌ به‌رهه‌می ئه‌و هه‌ژانه‌ ئه‌گه‌ر که‌میش بێت، ببینین، که‌ ئه‌مه‌ پێمان ده‌ڵێت ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ ته‌نیا به‌ ئاڕاسته‌ی پێچه‌وانه‌ ده‌ورووژێت و ده‌گۆڕێت، نه‌وه‌ک به‌و فکرانه‌ی دڵنه‌واییی ده‌ده‌نه‌وه، که‌ هێشتا ڕۆشنبیری ئێمه‌ ئه‌و ئاڕاسته‌یه‌ی نه‌گرتووه‌‌. خۆ ئه‌وانه‌ی ویستوویشیانه‌ به‌  مێتۆدی ڕه‌خنه‌ ڕووبه‌ڕووی ببنه‌وه‌‌، تاکوو ئه‌مڕۆ ژماره‌یان که‌مه‌ و هه‌وڵه‌کانیان سه‌ره‌تایین.³⁵

(گرامشی) باوه‌ڕی و‌ایه‌‌ هه‌موو خه‌ڵک به‌ شێوه‌یه‌ک له‌ شێوه‌کان ڕۆشنبیرن، به‌ڵام هه‌ر ئه‌وانه‌ی خاوه‌نی فکری باڵان‌ و کاریگه‌رییان هه‌یه‌، به‌ ڕۆشنبیر داده‌نرێن. مه‌به‌ستی ڕۆشنبیری ئۆرگانیکه‌،‌ له‌ ڕۆشنبیری ترادیشیۆنه‌ڵی جیا ده‌کاته‌وه.‌³⁶وه‌ک ئه‌وه‌ وایه‌ بڵێت ڕۆشنبیر کاتێ ده‌توانێت ڕۆڵی کاریگه‌ر له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا ببینێت، که‌ ئاستی میللی تێده‌په‌ڕێنێت‌ و ده‌بێته‌ خاوه‌نی تێگه‌یشتنێکی تایبه‌ت و ڕەخنەدۆزانه‌، به‌وه‌ی ته‌نیا له‌ ڕێی دابڕانه‌وه‌ پێوه‌ندیی خۆی به‌ داموده‌ستگه‌کانه‌وه‌ ده‌پچڕێنێت و ئازادانه‌ له‌ کونوکه‌له‌به‌ره‌کانیان ده‌ڕوانێت. واته‌ به‌بێ ئه‌و ئازادییه‌ ئه‌سته‌مه‌ ڕۆڵی ڕەخنەدۆز ببینێت. ده‌کرێت بگوترێت ڕۆشنبیری ڕەخنەدۆز نه‌ک هه‌ر ئاستی خه‌ڵک، به‌ڵکوو ئاستی خۆیشی تێده‌په‌ڕێنێت، که‌ ته‌نیا پرسیاری نوێ و وردبوونه‌وه‌ی زیاتره‌ ئه‌و تێپه‌ڕاندنه‌ ده‌هێننه‌ دی.

بەگشتی مرۆڤی ئێمه وه‌ک چۆن‌ نه‌یتوانیوه‌ ژیانی خۆی وا بێنێته‌ به‌رچاو،‌ سه‌رکرده‌ و سیاسه‌تمه‌داری نییه‌، به‌ هه‌مان شێوه‌ له‌ ده‌ستیشی نه‌هاتووه‌ ڕۆشنبیر له‌ دنیای خۆی بکاته‌‌ ده‌ره‌وه‌، به‌ڵکوو ترسی له‌ده‌ستدان‌ وای لێ کردووه‌ له‌سه‌ر شێوازی ئه‌فسانه‌کاندا وێنه‌یان بکێشێت و قه‌باره‌یان زۆر گه‌وره‌تر له‌وه‌ی هه‌ن،پێشان بدات، به‌ڵام گرنگه‌ ئێمه‌ به‌رگه‌ی ئه‌و شۆکه‌ بگرین، که‌ زۆربه‌ی ئه‌و ڕۆشنبیرانه‌ی دوێنێ به‌ گه‌وره‌مان ده‌زانین، جاگله‌ر ده‌رچوون و ئه‌مڕۆ هیچ پڕۆژه‌یه‌کی فکریی ڕه‌خنەیییان نییه‌. پێم وایه‌ ته‌نیا شۆکێکی له‌م شێوه‌یه‌‌ ده‌توانێت وامان لێ بکات نه‌ک هه‌ر ئاستی ئه‌م ڕۆشنبیره‌، به‌ڵکوو ئه‌و دۆخه‌ی ئێستایش تێبپه‌ڕێنین.³⁷

یه‌کێ له‌و خاڵانه‌ی هه‌ر ڕۆشنبیرێکی ڕەخنەدۆز، که‌ خواستی تێپه‌ڕاندنی مۆدێلی ڕۆشنبیری جاگله‌ری هه‌یه‌، لێیان تێده‌گات، ئه‌وه‌یه،‌ ئه‌رکی ڕۆشنبیر ئه‌رکێکی قورسه‌ و بیرکردنه‌وه‌ پرۆسێسێکی سه‌خته‌. هه‌میشه‌ کاری ده‌سته‌ڵات چ ده‌سته‌ڵاتی سیاسی، چ ده‌سته‌ڵاتی کۆمه‌ڵایه‌تی له‌ شێوه‌ی خێزان، قوتابخانه‌، په‌رستگه‌ و ئه‌وانه‌ی دی ئاسانه‌، به‌وه‌ی ئه‌وان نه‌ک مه‌به‌ستیان نییه‌ زۆرایه‌تی‌ تێبپه‌ڕێنن، به‌ڵکوو تا بۆیشیان بکرێت شه‌ڕ له‌ پێناوی هێشتنه‌وه‌ی ئه‌و دۆخه‌ جێگیره‌دا ده‌که‌ن. ئایدیۆلۆجی، هه‌م ئایدیۆلۆجیی سیاسی و هه‌م ئایدیۆلۆجیی ئایینی له‌سه‌ر ئاسانکاری دامه‌زراون‌. چه‌ند پرینسیپێکیان هه‌ن‌، که‌ به‌ ئاسانی له‌ به‌ر ده‌کرێن و ده‌گوترێنه‌وه‌. هه‌موو داموده‌ستگه‌کانی وه‌ک خێزان، په‌رستگه‌، قوتابخانه‌ و زۆری تریش ده‌یانڵێنه‌وه‌ و به‌ ئاسانی له‌ مێشکدا ده‌چه‌سپێن، به‌ڵام کاری ڕۆشنبیر قورسه‌، به‌وه‌ی ده‌بێت گومان له‌و پرینسیپانه‌ بکات و هه‌ڵیانبوه‌شێنێته‌وه، بگره‌ به‌ ئایدیای نوێ ڕووبه‌ڕوویان ببێته‌وه‌‌. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌یشه‌ ڕۆشنبیری جاگله‌ر به‌ شته‌ گه‌وره‌ و زه‌قه‌کانه‌وه‌ ده‌لکێت، به‌ڵام ڕۆشنبیری ڕەخنەدۆز بۆ ناو شته‌ ورده‌کان ڕۆ ده‌چێت و ئاڕاسته‌ی نوێیان تێدا ده‌دۆزێته‌وه‌. به‌م شێوه‌یه‌ ڕۆشنبیر ئه‌وه‌ نییه‌ کێشه‌ی له‌ قه‌باره‌ی خۆی بچووکتر، یان هێنده‌ی قه‌باره‌ی خۆی دروست ده‌کات، به‌ڵکوو ئه‌وه‌یه‌ کێشه‌ی گه‌وره‌تر له‌ قه‌باره‌ی خۆی ده‌خوڵقێنێت. ڕۆشنبیری میللی، که‌ هێنده‌ ڕووی له‌ زۆرایه‌تییه‌‌ و لێی جودا نابێته‌وه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ نییه‌ ده‌یه‌وێت له‌گه‌ڵ خه‌مه‌کانیدا بژی، وه‌ک ئه‌وه‌ی بانگه‌شه‌ی بۆ ده‌کات، به‌ڵکوو ئه‌وه‌یه‌ توانای نییه‌ ئه‌و ئاسته‌ جێ بهێڵێت، به‌وه‌ی له‌ داڕشتنی پرسیاری نوێدا ده‌سته‌وستانه‌، له‌ کاتێکدا ته‌نیا له‌ ڕێی پرسیاری نوێوه‌ ڕۆشنبیر ده‌توانێت مه‌ودا (Distance)ی نێوان خۆی و جه‌ماوه‌ر دروست بکات، که‌ مه‌رجی سه‌ره‌کیی داهێنانه‌.(عه‌لی حه‌رب) پێی وایه‌ (له‌ پیتاگۆراسه‌وه‌ فه‌لسه‌فه‌ بریتییه‌ له‌ فێرکردنی تایبه‌ت، نه‌ک هیی گشت، مادام گشت به‌رگه‌ی ناگرێت و لێی تێناگات، بگره‌ تێکیشی ده‌دات. که‌واته‌ چاک نییه‌ ڕاستییه‌کان له‌ به‌رانبه‌ر جه‌ماوه‌ردا بگوترێن، به‌ڵکوو پێویسته‌ به‌ شێوه‌یه‌ک تۆمار بکرێن له‌ گرێ و سیمبۆڵ خاڵی نه‌بن، به‌ ڕاده‌یه‌ک ته‌نیا ئه‌وانه‌ ده‌ستیان بگه‌نێ، که‌ شایانیانن و هه‌قی خۆیانیان پێ ده‌ده‌ن).³⁸

تێڕوانینی ڕۆشنبیری میللی بۆ جه‌ور و سته‌م له‌ سنووری هاوکێشه‌ی (سه‌ره‌تا، ناوه‌ڕاست و کۆتایی) تێناپه‌ڕێت. واته‌ ئه‌و ڕۆشنبیره‌ پێی وایه‌ جه‌ور و سته‌م سه‌ربه‌خۆن و لینکی جۆراوجۆریان نییه‌، تاکوو به ‌دوایاندا بگه‌ڕێت و لێکیان بداته‌وه‌. به‌م شێوه‌یه‌ وه‌ک شتی فیزیکه‌ڵ لێیان ده‌ڕوانێت. پێی وایه‌ زوڵم سه‌ره‌تای هه‌یه‌، ده‌گاته‌ ناوه‌ڕاست، دواتر تێک ده‌شكێت و کۆتاییی دێت، بۆیه‌ زمانێکی ئاسانی پێویسته‌، ئه‌و زمانه‌ی ڕۆژانه‌ خه‌ڵک به‌ کاری ده‌هێنن، له‌ کاتێکدا ڕۆشنبیری ڕەخنەدۆز و تێپه‌ڕێنه‌ر پشت له‌و تێگه‌یشته‌ ساده‌یه‌ ده‌کات و له ‌ناوه‌وه‌ چ له‌ چه‌مکی زۆرداری و چ له‌ هه‌ر چه‌مکێکی دی ده‌ڕوانێت، به‌و مه‌به‌سته‌ی تێیانبپه‌ڕێنێت، نه‌وه‌ک ده‌ستیان پێوه‌ بگرێت. واته‌ ئه‌و تاکه‌ ئاڕاسته‌یه‌ تێک ده‌شکێنێت و ده‌یان ئاڕاسته‌ی دیکه‌ی جیاواز داده‌هێنێت.³⁹(ژیل دۆلۆز) و (کلێر پارنێ) له‌ کتێبی (دایه‌ڵۆگه‌کان)دا ده‌نووسن: (ئامانج وه‌ڵامدانه‌وه‌ی پرسیاره‌کان نییه‌، به‌ڵکوو ده‌رچوونه‌ لێیان. خه‌ڵکێکی زۆر هه‌ن باوه‌ڕیان وایه‌ دووباره‌کردنه‌وه‌ی پرسیار مانای ده‌رچوونه‌…. به‌ڵام ده‌رچوون هه‌رگیز ئاوا نایه‌ته‌ دی)⁴⁰

ده‌شێ ئه‌مڕۆ له‌ ئەتمۆسفێرێکی ئاوادا جوێنێک، نزایه‌ک، سلۆگه‌نێک، یان هاوارێکی ڕۆشنبیری جاگله‌ر له‌ ده‌یان شیعر و ڕۆمان گرنگتر بن، به‌ڵام ئه‌وه‌ هه‌ر شیعر، ڕۆمان، چیرۆک، شانۆ، میوزیک، هونه‌ری شێوه‌کاری و ئه‌وانه‌ی دیکه‌ن ده‌توانن زه‌مه‌نه‌کان ببڕن، مادام له‌سه‌ر جیاوازی دامه‌زراون و له‌ توانایاندا هه‌یه‌ جیاوازی به‌رهه‌م بهێنن.

تێبینی: ئه‌م باسه ساڵی (٢٠١٥) له‌ دوو سێمینار چ له‌ سوێد و چ له‌ دانمارکدا پێشکه‌ش کراوه‌. ڕاستییەکەی تەنیا خاڵە بنەڕەتییەکانی دیاری کرابوون، دەنا نەنووسرابووەوە. ساڵی دواتر لە (دەنگەکان)دا بڵاوم کردەوە. هاوڕێی ئازیزم (دلاوەر ڕەحیمی) وای پێ باش بوو دیسان بڵاو بکرێتەوە، بۆیە پێیدا چوومەوە و چەند پەراوێزێکم بۆ نووسیوە. ئه‌وده‌م وشه‌ی (زۆرینه‌)م به‌ کار بردبوو، به‌ڵام هه‌ست ده‌که‌م (زۆرایه‌تی) دروستتره‌. وشەی (ڕەخنەگر)یش بۆ (ڕەخنەدۆز) گۆڕاوە.

سەرچاوە و پەراوێزەکان:

پەراوێزەکان

The post زۆرایه‌تی و جاگلەر<br>هه‌وڵێک بۆ لێکدانه‌وه‌ی سێکوچکه‌ی ڕۆشنبیر، ده‌سته‌ڵات و زۆرایه‌تی‌ له‌دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه appeared first on ژنەفتن.

ئینجا ئه‌و دیارده‌ مێژووییانه‌ی كه‌ به‌ بیری ده‌هێنینه‌وه‌، ئه‌گه‌ر هه‌ڵگری سروشتی جیاوازیش بن، ئه‌وا له‌گه‌ڵ حه‌تیمه‌گه‌رایی یا هۆكارێتیدا هاوته‌ریب ده‌بن. مه‌یی ٦٨ پتر جۆرێكه‌ له‌ نه‌زمی ڕووداوێكی په‌تی⁷و بێ به‌رییه‌ له‌ په‌یوه‌ندیی هۆكارێتیی ئاسایی و باو. مێژووی مه‌یی ٦٨ «زنجیره‌یه‌ك به‌رزونزمی و ناسه‌قامیگری  په‌ڕگرتووه‌⁸».

جۆشوخرۆش و قسه‌وباس و ئاماژه‌ و، كاڵفامی و وه‌همی زۆر سه‌باره‌ت به‌ مه‌یی ٦٨ بوونیان هه‌بوو، به‌ڵام ئه‌مانه‌ ئه‌و شتانه‌ نین كه‌ گرنگ بن. ئه‌وه‌ی گرنگ بێت، جۆرێك له‌ دیارده‌ی غه‌یببینینه‌⁹، وه‌ك بڵێی له‌ناكاو چاوی كۆمه‌ڵگا ئه‌و شتانه‌ی ده‌بینی كه‌ له‌ناویدا ته‌حه‌مول نه‌ده‌كرا و ئه‌وه‌شی بینی كه‌ ده‌شێت “ئه‌گه‌ری تریش” هه‌بن. مه‌یی ٦٨ دیارده‌یه‌كی جه‌معی بوو كه‌ ده‌یگوت: “ئه‌گه‌رم بده‌یه‌، ئه‌گینا ده‌خنكێم”. “ئه‌گه‌ر” بوونی پێشوه‌ختی نییه‌، به‌ڵكوو له‌ ڕێگای ڕووداوه‌وه‌ ده‌خولقێنرێت. ئه‌مه‌ پرسی ژیانه‌. ڕووداو بوونێكی نوێ ده‌خولقێنێت، سوبژێكتیڤیتێیه‌كی نوێ به‌رهه‌م دێنێت (په‌یوه‌ندییه‌كی نوێ له‌گه‌ڵ جه‌سته‌، له‌گه‌ڵ كات، له‌گه‌ڵ سێكسوالیتێ، له‌گه‌ڵ ژینگه‌وچوارده‌ور، كولتوور و ئیش….)دا دروست ده‌كات.

كاتێك بارگۆڕینی كۆمه‌ڵایه‌تی¹⁰ده‌رده‌كه‌وێت، به‌ ته‌نیا نابێت به‌رئه‌نجامه‌كان یان ئه‌و كاریگه‌رییانه‌ی به‌دوایدا دێت له‌سه‌ر بنه‌مای هێڵه‌كانی هۆكارێتییه‌‌ ئابووری و سیاسییه‌كان داڕێژین. به‌ڵكوو ده‌بێت كۆمه‌ڵگا بتوانێت گرێچنێكی جه‌معی دروست بكات كه‌ په‌یوه‌ندیدار بێت به‌م سوبژێكتیڤتێ نوێیه‌وه‌، به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ كۆمه‌ڵگا ئه‌م بارگۆڕینه‌ له‌خۆ بگرێت. ئه‌مه‌یان “خۆگۆنجاندنێكی ڕاسته‌قینه‌یه‌ له‌گه‌ڵ شته‌ نوێیه‌كان”. سیاسه‌تی نوێی ئه‌مریكا¹¹، فراواژووبوونی ژاپۆن، دوو نموونه‌ی زۆر جیاوازی ئه‌م جۆره‌ خۆگونجاندنه‌ نوێیه‌ سوبژێكتیڤن، ئه‌مانه‌ له‌گه‌ڵ هه‌موو ته‌مومژاوی بوون و بونیاده‌ كۆنه‌پارێزییه‌كانیان، له‌ هه‌مان كاتدا توانا و داهێنانی پێویستیان بۆ دروستكردنی بارودۆخێكی نوێی كۆمه‌ڵایه‌تی هه‌بوو كه‌ بتوانێت خۆی له‌گه‌ڵ خواسته‌كانی ڕووداودا بگونجێنێت. له‌ فره‌نسادا به‌پێچه‌وانه‌وه‌، پاش ٦٨، كاربه‌ده‌ستان هه‌رگیز ده‌ستبه‌رداری ئه‌م ئایدیایه‌ نه‌بوون كه‌ “هه‌موو شتێك چاره‌سه‌ر ده‌بێت”. له‌ ڕاستیشدا بارودۆخ چاره‌سه‌ر بوو، به‌ڵام له‌نێو دۆخێكی كاره‌ساتئامێزدا. مه‌یی ٦٨ نه‌ به‌رئه‌نجامی قه‌یرانێك بوو نه‌ كاردانه‌وه‌یه‌كیش بوو به‌رانبه‌ر قه‌یرانێك، به‌ڵكوو ڕێك به‌پێچه‌وانه‌وه‌. ئه‌م قه‌یرانه‌ی هه‌نووكه‌، ئه‌و به‌ربه‌ستانه‌ن قه‌یرانی هه‌نووكه‌ی فره‌نسا له‌ ئه‌نجامی بێ‌توانایی كۆمه‌ڵگای فره‌نسایه‌ له‌ هه‌رسكردنی ئه‌و شتانه‌ی كه‌ له‌ مه‌یی ٦٨ كه‌وتنه‌وه‌. كۆمه‌ڵگای فره‌نسا ئه‌وپه‌ڕی بێ‌توانایی خۆی له‌ دروستكردنی خۆگونجاندنێكی نوێی سوبژێكتیڤ له‌ ئاستێكی جه‌معی، به‌و شێوه‌ی كه‌ مه‌یی ٦٨ ده‌یخواست، پیشانداوه‌: هه‌ر بۆیه‌، ئێستا ئه‌م كۆمه‌ڵگایه‌ چۆن ده‌توانێت جۆرێك له‌ خۆگونجاندنی ئابووری به‌دی بهێنێت كه‌ چاوه‌ڕوانییه‌كانی “چه‌پ” به‌دی بهێنێت؟ كۆمه‌ڵگای فره‌نسا هیچ شتێكی بۆ پێشكه‌شكردن به‌ خه‌ڵك نه‌بوو: نه‌ له‌ قوتابخانه‌ و نه‌ له‌ ئیشیشدا. هه‌ر شتێكی نوێ یان په‌راوێزخراوه‌ یاخود كردوویانه‌ به‌ گاڵته‌جاڕ. ئه‌مڕۆ‌ خه‌ڵكانی لۆنوه‌ی ¹²ده‌بینین كه‌ توند خۆیان به‌ پۆڵاكه‌یانه‌وه‌ گرتووه‌، ئاژه‌ڵدارانێك كه‌ خۆیان گرتووه‌ به‌ مانگاكانیانه‌وه‌ و هتد: ئه‌وان چی تریان پێ ده‌كرێت؟ له‌ كاتێكدا هه‌ر گرێچنێكی نوێ، هه‌ر سوبژێكتیڤتێیه‌كی جه‌معی، هه‌ر له‌ پێشدا تووشی كاردانه‌وه‌یه‌ك بووه‌ دژ به‌ مه‌یی ٦٨، ئه‌ویش له‌ چه‌په‌كانه‌وه‌ بیگره‌ تا ڕاسته‌كان و سه‌ركوت كراوه‌. ته‌نانه‌ت له‌ ڕادیۆ ئازاده‌كانیش بارودۆخ وه‌هابوو. گشت جارێك ڕێگایان له‌ “ئه‌گه‌ر” گرتووه‌.

ڕه‌نگه‌ ئێوه‌ له‌ هه‌ر شوێنێك بێت به‌ر مناڵانی مه‌یی ٦٨ بكه‌ون، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر خۆیشیان نه‌زانن مناڵی مه‌یی ٦٨ـن، هه‌ر وڵاتێك به‌ شێوازی خۆی ئه‌وان به‌رهه‌م ده‌هێنێت. بارودۆخی ئه‌وان هێنده‌ باش نییه‌ ته‌نانه‌ت ئه‌وان له‌ كادری نوێش نین. هه‌رچه‌ند ئه‌م گه‌نجانه‌ زۆر ئاگادارن، به‌ڵام به‌ شێویه‌كی زۆر سه‌یر به‌رانبه‌ر چوارده‌وریان خه‌مساردن. ئه‌وان له‌ خۆبایی و هه‌ڵپه‌كه‌ر نین، به‌ڵام به‌ باشی ده‌زانن هیچ شتێك له‌ ئێستا ناتوانێت وه‌ڵامی سووبژێكتیڤیتێ یان وزه‌یان بداته‌وه‌. هه‌روه‌ها ئه‌وان ئه‌وه‌ش ده‌زانن كه‌ هه‌موو چاكسازییه‌كانی ئێستا دژ به‌ ئه‌وانه‌. ئه‌وان پێداگرن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی تا ده‌توانن ده‌ستیان به‌ كڵاوه‌كه‌ی خۆیانه‌وه‌ بێت. له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا ده‌رگای كرانه‌وه‌ به‌ره‌و “ئه‌گه‌ر”یان به‌كراوه‌یی هێشتووه‌ته‌وه. ئه‌وه‌ كۆپۆلا [ی ده‌رهێنه‌ر] بوو كه‌ له‌ كاره‌كته‌ری “ڕۆستی جه‌یمز”دا، پۆرترێتێكی شاعیرانه‌ی له‌وان نه‌خشاند. میكی ڕۆركی¹³ئه‌كته‌ر له‌م باره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێت: “كاره‌كته‌ری فیلمه‌كه‌ گه‌یشتووه‌ته‌ ئه‌وپه‌ڕی تینی خۆی و له‌سه‌ر هه‌ڵدێرێك وه‌ستاوه‌. ئه‌و له‌ جۆری فریشته‌ دۆزەخییه‌كان نییه‌، كه‌سێكی زیره‌كه ‌و مێشكی باش ئیش ده‌كات. كه‌سایه‌تییه‌كه‌ی تێكه‌ڵه‌یه‌كه‌ له‌ كولتووری‌ شه‌قام و زانكۆ. هه‌ر ئه‌م تێكه‌ڵه‌یه‌شه‌ كه‌ شێتی ده‌كات. ئه‌و ده‌زانێت كه‌ هیچ پیشه‌ و كارێك بۆ ئه‌و بوونی نییه‌، چونكه‌ ئه‌و له‌ هه‌موو ئه‌و كه‌سانه‌ ژیرتر و زیره‌كتره‌ كه‌ ده‌یانه‌وێت دایبمه‌رزێنن. (Libération, 15 février 1984).

له‌ هه‌موو دونیا ئه‌م بابه‌ته‌ ڕاسته‌. ئه‌وه‌ی كه‌ ئێمه‌ سه‌باره‌ت به‌ بێكاری، خانه‌نشینی، یان له‌ قوتابخانه‌ به‌ دامه‌زراوه‌یی ده‌كه‌ین، “بارودۆخێكی ده‌ستبه‌رداربووی”¹⁴كۆنترۆڵكراوه‌ كه‌ كه‌سێكی كه‌مئه‌ندام وه‌ك ئایدیاڵی ئه‌و شته‌ هه‌ژمار ده‌كرێت. له‌و‌ تاقه‌ خۆگونجاندنه‌ نوێیانه‌ی هه‌نووكه‌ له‌گه‌ڵ بارودۆخه‌كان، له‌ ئاستی جه‌معیدا، ده‌توانین ئاماژه‌ بۆ كاپیتاڵیزمی وه‌حشی¹⁵ ئه‌مریكایی، یان فه‌نده‌مێنتاڵێزمی موسڵمان هاوشێوه‌ی ئێران، یاخود ئایینی ئه‌فریقایی ـ ئه‌مریكایی بكه‌ین له‌ به‌رازیل: ئه‌مانه‌ كۆمه‌ڵێك فیگه‌ری دژبه‌یه‌كی فه‌نده‌مێنتاڵێزمی نوێن (هه‌ڵبه‌ت ده‌بێت نیۆپاپیزمی ئه‌وروپاییش بۆ سه‌ر ئه‌مانه‌ زیاد بكه‌ین). ئه‌وروپا هیچی بۆ وتن پێ نییه‌ و، فره‌نساش وا ده‌رده‌كه‌وێت ده‌یه‌وێت ببێته‌ ده‌مڕاستی ئه‌وروپایه‌كی ئه‌مریكاییزه‌ و پڕچه‌ك تا بتوانێت به‌رگه‌ی خۆگونجاندنی نوێی ئابووری له‌ سه‌ره‌وه‌ بگرێت. به‌ڵام پانتاییی “ئه‌گه‌ره‌كان” له‌ شوێنێكی تردایه‌: به‌ درێژاییی ڕێڕه‌وی ڕۆژهه‌ڵات ــ ڕۆژاوا، هه‌ڵبه‌ت ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ ئاشتیخوازی بخوازێت نه‌ك ته‌نگه‌ژه‌ و مه‌سه‌له‌ی چه‌كداری، هه‌روه‌ها په‌یوه‌ندیی هاوكاسه‌یی و دابه‌شكردنی نێوان ویلاته‌ یه‌كگرتووه‌كان و یه‌كێتیی سوڤێت تێك بدات. به‌ڵام به‌ درێژاییی ڕێڕه‌وی باكوور ـ باشوور جۆرێكی تر ‌پانتاییی ئه‌گه‌ره‌كان له‌نێو ئه‌نته‌رناسیۆنالیزمی نوێ به‌رچاو ده‌كه‌وێت كه‌ چیتر له‌سه‌ر بنه‌مای هاوپه‌یمانی له‌گه‌ڵ جیهانی ـ سێیه‌م بنیات نانرێت، به‌ڵام له‌سه‌ر دیارده‌كانی به‌جیهانیكردنی ـ سێیه‌م له‌ وڵاته‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌كاندا بنیات نراوه‌ (بۆ نموونه‌ په‌ره‌سه‌ندنی شاره‌گه‌وره‌كان، ئاوابوونی سه‌نته‌ر ـ شاره‌كان، ده‌ركه‌وتنی جۆرێك له‌ جیهان ــ سێیه‌می ئه‌وروپی، به‌ هەمان شێوه‌ پۆل ڤیریلیۆ¹⁶شیكاری بۆیان كردووه‌). له‌ كاتێكی وه‌هادا ته‌نیا چاره‌سه‌رێكی داهێنه‌رانه‌ چاره‌سه‌رسازه‌. ته‌نیا خۆگونجاندنه‌ نوێیه‌ داهێنه‌رانه‌كانه‌ كه‌ ده‌توانن ڕێگایه‌ك بۆ ده‌رچوون له‌ قه‌یرانی ئێستا بكه‌نه‌وه‌ و به‌رده‌وامی ئه‌و ڕێگای مه‌یی ٦٨ گشتگیرکراوه‌ بن، جۆرێك له‌ به‌رزونزمی یان دابڕانێکی په‌ڕگیر كه‌ به‌ نیوه‌چڵی به‌جێهێڵدرا.

سه‌رچاوه‌:

 Gilles Deleuze et Félix Guattari,«Mai 68 n’a pas eu lieu», Deux régimes de fous eT autres textes (1975-1995), «Désir et Plaisir» , Édition préparée par David Lapoujade, paris, pp. 215-218.

[1]déterminismes sociaux

[2]les causalités

[3]un nouveau champ de possibles

[4]Prigogine

[5]récupéré

[6]les renégats

[7]l’ordre d’un événement pur

[8]amplifiées

[9]voyance

[10]une mutation sociale

[11]Le New Dealaméricain

[12]Longwy

[13]Mickey Rourke

[14] situations d’abandon

[15]’un capitalisme sauvage

[16]Paul Virilio

پەراوێزەکان

The post مه‌یی ٦٨ ڕووی نه‌دا appeared first on ژنەفتن.

      گومانى یەکەم:”گشت” بۆ؟

لەو سەرنجەمدا بۆ کاک سەردار، داکۆکیم لە چەمکى “گشت” کردبوو، ئەویش وەک چەمکێکى سەرەکیی ناو فەلسەفە. لەوێدا ویستوومە بڵێم هەر دیاردەیەک لە هۆکارێک زیاترى لەپشتەوەیە، هەر هۆکارێک بەشێکى سرووشتى دیاردەکە پێکدێنێت، هەموو هۆکارەکانیش پێکەوە خزمەت بە “گشت”ێک دەکەن. واتە هەر دیاردەیەک گەر لە هۆیەکى وەک ئابووریشدا بتەقێتەوە، ئەوا بەرەنجامى فشارى هێشوویەک هۆکارى تریشە کە لە بنەوە ئیش دەکەن. ئەم هۆکارانەش پێکەوە وێنەى گشتیی دۆخەکە دروست دەکەن. هۆکارەکان هەموو کات بەیەکەوە خۆیان نانوێنن، بەڵکوو زۆرینەى جارەکان لە ڕێى یەک هۆکارەوە گوژمى خۆیان دەنێرنە دەرەوە بۆ واقیع و دەبنە ڕووداوێک.بەڵام بەدحاڵیبوونێک بە هۆى ڕووبەرى بچوکى کۆمێتەکەوە ڕوویداوە کە کاک سەردار “گشت”ـى بە هێزێکى نادیار وەرگرتووە کە گوایە من ویستوومە بڵێم ئەو “گشت”ـە بریتییە لە سەرمایەدارى. ئەو “گشت”ـەى من مەبەستم بوو، گشتێکى چەمکایەتییە، گشتێکى فەلسەفى، چونکە فەلسەفە خۆى کایەیەکى گشتەکى و گشتگەرایە. میتافیزیک(ئۆنتۆلۆژیا) تا ئێستاش ئەو ڕووەى فەلسەفەیە کە بۆ ژێرخانى گشتیی دیاردەیەک دەگەڕێت و مافى هۆکارە بەشەکییەکان دەدات، بەڵام ملکەچى پرەنسیپێک یان بنەمایەکى تیۆریشیان دەکات. فەلسەفە هێند ڕیشەیی دەڕوات، کە چەمکى هۆکار و هۆکارێتى(causality) خۆیشى دەخاتە ژێر پرسیارەوە و دەپرسێت: ئاخۆ بە دۆزینەوەى پەیوەندیی نێوان هۆ و ئەنجام، دەتوانین لە کۆى جیهان یان دیاردەیەک تێبگەین؟ میتافیزیک لە فەلسەفەدا، پەیوەندیی بە غەیب و دینەوە نییە، بەڵکوو بۆ نادیارێکى تیۆرى و چەمکایەتى دەگەڕێت کە دەکەوێتە ئەودیوى هۆکارە فیزیکى و بینراوەکانەوە. مەرج نییە هەر چەمکێک نەبینرێت ئیدى بوونى نەبێت، بەڵکوو چەمک خۆى بە زات نەبینراوە، گشتەکییە، ئەبستراکت و کۆکەرەوەیە. لە فەلسەفەدا بەگشتى کاتێک بۆ گشت و کۆى دۆخێک و دیاردەیەک دەگەڕێین، ئەوا خەریکین جۆرێک لە کارى میتافیزیکى ئەنجام دەدەین، واتە لە بوون و ئۆنتۆلۆژیاى دیاردەکەوە تا ناسین و هۆکارەکانى و ڕوودانەکەى پێکەوە دەبەستینەوە. لە زانستە مرۆڤایەتى و کۆمەڵایەتییەکاندا، بۆ نموونە کۆمەڵناسى، زۆر جار ئەم “گشت”ـە دادەبەزێت بۆ ئاستێکى خوارووتر کە هەر خوێندنەوەیەکى گشتییە بەڵام ئۆنتۆلۆژیاى لەگەڵ نییە، بوونى دیاردەکە بۆ کۆمەڵێک هۆکارى لێکدابڕاو و بەشەکى کورت دەکاتەوە. بۆ کورد و کێشەکانى، ڕەنگە نەتوانین بەبێ “گشت”ێکى فەلسەفى مافى شتەکە بدەین، چونکە هەر دیاردەیەک پەیوەندییەکیشى بە “بوونى کورد”ـەوە هەیە. لە خۆراوا بیریاران زۆرێکیان باسى “بوونى کۆمەڵایەتى” دەکەن و بوون بۆ ئاستى پەیوەندییە کۆمەڵایەتى و کۆمەڵناسییەکان دادەبەزێنن چونکە کۆمەڵگا بە مانا ئۆنتۆلۆژییەکەى لە مۆدێرنەدا بۆ ئەوان هاتەدى. بۆ نموونە مارکس و لۆکاچ، بەجۆرێک باسى کۆمەڵگا دەکەن وەکبڵێى دیاردەیەکى مۆدێرنە و کۆمەڵێک پەیوەندیی تاقانە و نوێى تیا درووست بووە کە “بەش” و “گشت”ـەکانى یەکتر بەرهەم دێننەوە. مارکس و لۆکاچ هەردووک لەوەدا یەک دەگرنەوە کە هیگڵین و هەژمارى جدى لەسەر کۆمەڵگا دەکەن وەک “گشت”ێک. بەڵام من گومانم هەیە لەوەى ئێمە ئاخۆ سەربارى دیدى گشتبینانەمان بۆ خۆمان، چەندە «کۆمەڵگا»ین؟ بۆیە نەک هەر وەرگرتنى بەشێک، بەڵکوو وەرگرتنى “گشت”یش هێشتا پێویستى بە ڕامانى زیاترە.

دیارە گشت(کل-whole) و بەش(جزء-part-)، هەر لە سەرەتاى فەلسەفەوە پرسێکى بنەڕەتى بووە. ئایدیا خۆى هەمیشە سرووشتێکى گشتەکى(کلى-universal)ـى هەبووە. ئەفلاتوون کاتێک دەڵێت مرۆڤ، ئەوا باسى گشت-ێک دەکات، “گشت”ێک کە بەشەکانى دابەش دەبن بەسەر زۆر جۆرى مرۆڤدا: مرۆڤى نێر، مێ، ڕەشپێست، سپى پێست، شەل، کوێر، ساغ، شێت، تووڕە و هتد. کاتێک دەڵێت کەڵەشێر، ئەوا ئەم ناوە گشتییە، بەسەر بێشومار بەش(کەڵەشێر)دا دابەش دەبێت کە کەڵەشێرى سوور و ڕەش و هاراتى و بچوک و گەورە و هتد دەگرێتەوە. واتە ماهیەتى هەر بەشێک لەناو خۆیدا نییە، بەڵکوو دەچێتەوە سەر ئایدیا گشتەکییەکەى ئەو بەشە. کۆمەڵگاش دیسان ناوێکى گشتییە بۆ زۆر جۆر و قۆناغ و پێکهاتەى کۆمەڵایەتى. هەر كۆمەڵگایەک “گشت”ێکە بۆ کۆمەڵێک بەش، جا ئەم بەشانە لە ڕووى میتۆدییەوە بەسەر پێکهاتەى کۆمەڵایەتیى جیاجیا یان هۆکارى جیاجیا یاخود قۆناغى جیاجیادا دابەش دەبن. کۆمەڵگا، ئەو ناوە گشتییەیە کە لەکۆدا ماناى تەواوەتیی خۆى وەردەگرێت. دواسنوورى کۆمەڵگا، هەر کۆمەڵگا خۆیەتى. لە چەند دەیەیەى ڕابردوو، ئێمە دوو پێناسەى بەڕواڵەت لێکچوومان هەیە کە لە ناوەڕۆکدا تەواو دژى یەکترن: لەلایەک نیولیبراڵەکانى وەک تاچەر دەیانوت “کۆمەڵگا بوونى نییە”، ئەوەى هەیە تاکەتاکەى خەڵکە. تاچەر کە ژنەسیاسییەکى بەریتانى بوو، دەیویست نکۆڵى لە کۆمەڵگا بکات وەک “گشت”ێک، و تەنیا کۆمەڵێک بەش و پارچەى پەرت وەرگرێت بەناوى تاک. نیەتى تاچەر ئەوە بوو لەڕێى ئەم پێناسەیەوە، بەرپرسیارێتى بخاتە سەر تاکەکان و دەوڵەت لە کۆمەڵێک خزمەتگوزاریی گشتى هەڵبێت و سەرەنجامیش لینکى کۆمەڵایەتى سست بکات. ئێرنیتسۆ لاکلاویش لەژێر کاریگەریی ژاک لاکاندا بە هەمان دەربڕین دەڵێت «کۆمەڵگا بوونى نییە»، بەڵام بە مانایەکى جیاوازتر: لاکلاو دەیەوێت بڵێت “گشت” بريتيیە لە کۆمەڵێک بەشى ناکۆک و ناهاوسەنگ. واتە کۆمەڵگا ئەو گشتە نایەکانگیرەیە کە لە دەورى ناهاوسەنگییەک دروست بووە. دایم کۆمەڵێک هێزى جیاجیا شەڕ لەسەر هەژموون دەکەن و کەسیش ناتوانێت کۆیەتى و گشتێتیی کۆمەڵگا بەدەستبێنێت. تەعبیرى “بوونى نییە”، تەعبیرێکە وشەى “بوون”ـى تیایە و ئاماژەیە بۆ کۆمەڵگا لە ڕووى ئۆنتۆلۆژی(بوونناسییانە)یەوە. بۆیە بەپێچەوانەى دیدە میکانیکى و ئابوورى و حیسابییەکەى تاچەرەوە، لاکلاو ماهیەتى کۆمەڵگا پێناسە دەکات کە کۆمەڵگا بە ماهیەتى خۆى نایەکانگیرە و لە دەورى “مەحاڵ-ڕیاڵ”ێک دروست دەبێت. گرنگ نییە تۆ لە کام شوێنى دونیادایت، گرنگ ئەوەیە کۆمەڵگاى مۆدێرن لە ڕیزێک دژایەتى و ئەنتاگۆنیزمى ناوەکى پێکهاتووە کە قەت ناگاتە ساتى ئارامى. گشت بوونى هەیە، بەڵام بەشەکانى لەسەر چێژ(ژویسانس)ـى خۆیان دەجەنگن. ئەمە بیرخەرەوەى هاوکێشە فەلسەفییەکانى تریشە سەبارەت بە پەیوەندیی “گشت” و “بەش”: لاى هیگڵ، “گشت” کۆکەرەوەیەکى پاسیڤى بەشەکان نییە، دەفرێک نییە کۆمەڵێک بەش و پارچەى خۆى هەروا بەئارامى کۆ بکاتەوە، بەڵکوو جێیەکى نائارامە بۆ ململانێ و دیالەکتیک.”گشت”ـەکەى هیگڵ، بەجۆرێک لە جۆرەکان، ناوى “گشتى کۆنکرێتی”یە، و بە هۆى نێگەتیڤیتەیەکى ناوەکییەوە هەمیشە کەمێک بەر لەوەى ببێتە گشت، شکست دێنێت. گشت هەیە، بەڵام چوارچێوەدار و داخراو و پێشوەخت دروستکراو نییە. فەلسەفەى هیگڵ خۆى گشتێکە هەریەکە لە لۆژیک و سرووشت و ڕۆح لە کۆمەڵێک کاتیگۆرى و پەیوەندیی پڕجووڵەدا کۆ دەکاتەوە کە هیچ کاتیگۆرییەکى ئارامیی پێویستى نییە. هەتا لاى هیگڵ، گشت، هێند لەناوەوە نائارام و بەجووڵەیە کە وەک پرۆسەیەک وایە بەبێ ئەوەى سنوورى بەشەکانى بەتەواوى بتوێنەوە. بۆیەشە جەوهەرى هیگڵى، هاوکات جەوهەرێکى مۆدێرنە، جەوهەرێکە پێشوەخت و داخراو نییە بەڵکوو لەکۆدا ڕۆڵى بکەر و سوبێکت دەگێرێت- گشتێکە خۆى بکەرى ڕیترۆئەکتیڤانەى خۆیەتى. لاى مارکسیش، کۆمەڵگاى بۆرژوازى لە “گشت”ێک پێکدێت کە دوو بەشى ناکۆکى وەک پرۆلیتاریا و بۆرژوا بەناچارى کۆ دەکاتەوە، بەڵام سەرەنجام ئەم دوو بەشە لێکدەترازێن و پرۆلیتاریا وەک زیادە(surplus)ـى ئەم گشتە، سەرى گشتەکە دەخوات. هەر ئەم “بەش”ـە بێبەشەشە کە لاى ژاک ڕانسێر گشت کۆمەڵگا سیاسی دەکاتەوە و ناهێڵێت پرسى هەژموون ئۆقرەبگرێت. قسەکردن لەسەر گشت و بەش زۆر ئاڵۆزە و زۆریشى دەوێت(دەکرێت گەڕانەوە هەبێت بۆ بەشى دیالەکتیکى گشت و بەش لە کتێبى: فیکر و سەرکێشییەکانى). بەڵام گرنگە لێرەدا ئاماژەیەک بۆ نۆمینالیزم(nominalism) بکەین کە دیدێکى ڕیشەیی و بنجبڕە بۆ پرسى گشت و بەش. نۆمینالیزم واتە ناوگەرایی، چەند سەدەیەکە لە باسوخواسى فەلسەفیدا ئامادەیی هەیە و لایەنگرى خۆیشى هەیە. نۆمینالیستەکان، نکۆڵى لە بوونى چەمکە گشتییەکان دەکەن. ئەوان تەنیا دان بە شتە کۆنکرێتى و بەرچاوەکاندا دەنێن. بۆ نموونە، “سەوزى” تەنیا ناوێکى وەهمییە و، ئەوەى هەیە بریتییە لە شتانى سەوز وەک: کراسى سەوز، بیناى سەوز، چاوى سەوز و هتد. لە دونیاى ئیسلامدا زۆر جار ئیبن تەیمییە بە نۆمینالیست ناودەبرێت چونکە بە لاى نەقڵدا دەشکێتەوە تا عەقڵ و گشتە پەتییە عەقڵییەکانى. نۆمینالیزم، گەرچى باسێکى تیۆلۆژی و میتافیزیکییە، بەڵام دەکرێت خەڵکە ئاساییەکەش بە فۆرمى سادەى خۆیان قبوڵى بکەن یان ڕەتیکەنەوە چونکە سەرەنجام خاوەنى زەینێکن. ئەو زەینەى کە کۆمەڵێک شتى پێ کۆ نابێتەوە و بڕوا بە گشتێک ناهێنێت، دەشێت نۆمینالیست بێت. ڕەنگە سوودى گشتبینى ئەوە بێت کە مافى کۆمەڵێک بەش دەدەیت، بەڵام بەشبینى بریتى بێت لە چەپاندنى بەشەکانى تر لە یەک کاتدا. ئەو “گشت”ـەى من مەبەستمە، دەفرێک نییە بۆ کۆمەڵێک هۆى تەواو پۆزەتیڤ و ڕوون، بەڵکوو هۆیەکى نێگەتیڤە، کە هۆکارە بەردەستەکان هەموو نەفی دەکات بەڵام هەڵیشیاندەگرێتەوە. کەلێنێکە لەنێوان هەموو هۆکارەکاندا: گشت بریتییە لەو کەلێنە.

لەم ڕووەوە، سەبارەت بە گشت و بەش، کاک سەردار دەنووسێت: «…قسەکردن لەسەر کورد بەگشتی، وەک دەربڕین جۆرێکە لە گشتاندنی نازانستی. ئەمە پێی دەڵێن کرۆکگەرایی، ئیسێنشالیست. دیارە کۆمەڵێک خەسڵەت هەیە کە کورد بەگشتی دەگرێتەوە وەک بە کەمینەکردن، نائارامی، نکوڵی، بێدەوڵەتی، بەڵام ئەم خەسڵەتانە وەکیەک لەسەر هەموو کوردێک کاریگەری نییە و هەموو کوردێکیش وەکیەک وەریناگرێت». لێرەدا دوو سەرنج دروست دەبن:

١) ئێمە دەتوانین کورد وەک “گشت”ێک وەربگرین و تووشى جەوهەرگەرایی(essentialism)یش نەیەین. کورد جەوهەرێکى نەگۆڕ نییە، بەڵکو بە لاى منەوە شوناسێکە هێشتا ڕوون نییە چۆنچۆنى لە دونیاى ئێستادا نیشتەجێیە. ئابوورى و پاشهاتەکانى، زۆر کار لە شوناس ناکەن و بازاڕى جیهانى، ستایلى خۆى دەباتە ناو هۆزە جێماو و سەرەتاییەکانیش.هەر ئەم بازاڕسازییەى کوردستان، بە یەک تۆز کیڕاندن، دەچێتەوە سەر ئەو جەوهەرە شلۆک و نەمەییوەى کە نازانین ناوى بنێین چى. لە دونیابینى و ئەخلاق و ڕۆشنبیرى و مافى تاک و دەیان خاڵى تریشدا دەتوانین مرۆیەکى کورد ببینین کە لەودیوى چین و دابەشکارییە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکاندا لە شوناسێکى گشتەکى(کلى)دا هاوبەشن و پرسەکەش جەوهەرگەرایی و کرۆکگەرایی نییە. جەوهەر هەمیشە هەیە و، لەبەر کۆمەڵێک هۆکاریش هەڵبەزودابەزى خۆى هەیە، بەڵام سنوورەکانى خۆى تێناپەڕێنێت. دیتنى ئەم جەوهەرە و خوێندنەوەى، هێندەى ئیشى فەلسەفەیە، ئیشى زانست و زانستە مرۆڤایەتییەکان نییە(کارێکى گرنگ لەو ساڵانەدا دیبێتم کتێبەکەى مامۆستایەکى کوردزمانە بەناوى “زەکەریا قادرى” کە مەودایەک لە میتۆدە زانستى و مرۆییەکان وەردەگرێت و کورد وەک گشتێکى ئۆنتۆلۆژى دەخوێنێتەوە). من خۆم لەو دیاردە تازانەى کە هاتوون، لە ئەنتەرنێتەوە بۆ کافێ و مۆڵەکان، پتر ماهیەتێکى ڕەشوڕووتى کوردانە دەبینم تا هونەرى کیچ کە بەرهەمى گەشەى خۆرئاوایە و بەراورد بە هونەرێکى باڵاتر، بە نزم دانراوە. ماهیەت لێرەدا لە بۆشاییەک دەچێت تا کرۆکێکى پڕ و نەگۆڕ. ڕەفتارى توێژە کۆمەڵایەتییەکانى کۆمەڵگاى کوردى و دەرکەوتە جۆراوجۆرەکانى لە بازاڕدا، وەک ڕاستیی ڕاگوزەر هەن، بەڵام لەقووڵاییدا ڕووپۆشێکن بەسەر ماهیەت و جەوهەرێکى ڕووتەڵەترەوە کە کوردبوونە. لە جێى تردا من چەمکى “ئەوی ترى گەورە”م بەکار هێناوە کە چۆن لەودیوى هەموو جوگرافیاکانیشەوە فەرمانڕەوایی بارى کۆمەڵایەتى و دەروونى و زەینیی کوردێک دەکات و لە “گشت”ـى کوردبووندا دەیکاتە هاوبەش. بێگومان بڕى کاریگەرییەکە بەم گشتە و بڕى نیشتەجێبوون و بەشدارییەکەش جیاوازە، بەڵام ئەم گشتە کۆتاسنوورى مانا و بەها و بوونى نیشتەجێکانى ناوێتى. ئەم گشتە، جوگرافییانە نییە بەڵکوو مێژوویی و ڕەمزی و کولتوورییشە. ئەو کولتوورە بازاڕییەى لە خۆراواوە دێتە ناو کافێ و هۆتێلێکى کوردییەوە، دەچێتە سەر ڕەهەندە کوردییە لۆکاڵەکە. لەنێوان لۆکاڵ و گڵۆباڵدا، سنوورێکى تراومایی و شۆکهێن هەیە و لە شوێنى تردا ڕەنگ دەداتەوە.

٢) کاتێک “گشت”ـى فەلسەفى وەردەگرین بۆ خوێندنەوەى دیاردەیەک، ئەوا هێشتا هۆکارەکە یەکسان نییە بە باگراوەندەکە. باگراوەند لێرەدا مەبەستم ئەو “گشت”ـەیە کە هۆکارە جیاجیاکان دەدوورێت بەیەکترەوە. بۆ نموونە، هۆى ئابوورى گەر لە ئارادا بێت ئەوا تێهەڵکێشى کولتوورى کوردى و دونیاى کوردى دەبێت و مانایەکى کوردییانەى لێ بەرهەم دێت. ئەمەش پرسى سنوور لەنێوان “گشت”ـە جیاجیاکانى جیهاندا دەردەخات کە “گشت”ـى کوردى جیایە لە “گشت”ێکى ناکوردى. خاڵى هاوبەش و یەکتربڕین هەن، بەڵام بەتەواوى نابنەیەکێک. نموونەیەکى سادە: گەنجێکى کورد لە پۆبجییدا بۆ شتێکى تر دەگەڕێت وەک لە گەنجێکى ئەورووپى.

یەک پەرەگرافى ترى کاک سەردار لەم ڕووەوە وەردەگرم:

«ئەگەر بمانەوێت فەلسەفییانە لە کۆچ بدوێین ئەوا ناتوانین باس لە کەیسی کورد بکەین. چونکە فەلسەفە یان ڕاستی دیاردەکە دەردەخات یان میتۆدێکمان دەداتێ بۆ تێگەیشتن لێی. بەڵام قسەکردن لە کەیسی کوردی ئەوا ڕاستەوخۆ دەبێتە سیاسەت یان کۆمەڵناسی یان ئابووری. دیارە دۆخێکی ئاڵۆزی میتۆدۆلۆجی لە دونیادا بوونی هەیە. بۆ نموونە کەیسی ئەڵمانیا لایڤیبەر دەکرێت ببێت بە بنەمای چەمک بۆ مرۆڤایەتی، بەڵام کەیسی کوردستان یان پاکستان تەنها کەیسی ئەو جێگایانەیە. لەم ڕوانگەیەوە، ناتوانین لە پرسی کورد فەلسەفییانە بدوێین». لێرەشدا دوو سەرنجى تر دروست دەبێت:

1) دیدى کاک سەردار لەم پەرەگرافەدا، دیدێکى پۆزەتیڤیستییە بۆ فەلسەفە. واتە دیدێکە لەسەر داتا و فاکت و ئەزموون و ڕاستیی بەشەکیی دیاردەکان بەندە. بەڵام وەک وتمان، فەلسەفە بەو مانایەى من مەبەستمە خاڵى نییە لە ئۆنتۆلۆژیا و بوونناسى. ڕاستى و حەقیقەت لاى من لە فاکت و ڕاستییەکى بەشەکیدا کورت نابێتەوە، بەڵکوو فاکت ساتێکى هەژارە لە کۆیەکى دەوڵەمەندتر. فەلسەفە هەروا سادە وەکوو زانستە کۆمەڵایەتییەکان نایەت میتۆدێکمان بداتێ بۆ تێگەیشتن لە دیاردەیەک، بەڵکوو هەر لەناو مێژووى فەلسەفەدا دژایەتییەکى زۆر هەیە بۆ دەسکەوتنى ڕاستى لە ڕێى میتۆدەوە. هایدگەر و گادامێر لەو ناوانەن کە دژى دیکارت و بەجۆرێکیش کانت دەوەستنەوە کە چۆن ڕێخۆشکەرن لەوەى ڕاستى تەنيا لە ڕێى میتۆدەوە بەدەستبێت. ئەفلاتون دەمێکە وتوویەتى کەرەستەى فەلسەفى بە ماناى فەلسەفاندن نایەت، بۆیە فەلسەفە کورت نابێتەوە بۆ ئامراز و میتۆدێک تا پێى بگەیتە ڕاستییەک و ئیدى پشتگوێى بخەیت. ئەوە ڕوانگەیەکى پۆزەتیڤیستییە کە هەرجارە و بەشێوەى بەشەکى لەسەر میتۆدێک دەوەستێت و دەگاتە ڕاستییەکى کورتخایەن و ئیدى پاڵدەداتەوە. داکۆکیی من لە گشت، ئۆنتۆلۆژیانەیە نەک ئەپستمۆلۆژى، واتە حسێب بۆ بوون دەکات نەک زانین بەتەنیا. هەر میتۆدێک هەژمار لەسەر ئۆنتۆلۆژیاى درێژخایەن نەکات، ڕەنگە تووشى هەڵوەستەى ژۆرنالیستى ببێت. ڕاستى دەپێکێت لە جێیەکدا، بەڵام خوێندنەوەکەى نابێتە پرۆژە. ئەو میتۆدە زانستیانەى لەمڕۆدا بۆ خوێندنەوەى دیاردەیەک بەکار دێن، پتر بەشەکین تا گشتەکى. ئەمە جگە لەوەى میتۆد خۆى لەژێر گوماندایە، چونکە بەشێک لە فەلسەفەى سەدەى بیست، پێى‌وایە میتۆد خۆى بەتەواوى ناتوانێت ڕاستیی ئەزموونێک دەربخات. کاتێک گادامێر ستایشى ئەزموونى هونەرى و مێژوومەندانە و فەلسەفى دەکات، دەیەوێت بڵێت زیادەیەک لە میتۆد دەمێنێتەوە کە میتۆد بۆى جڵەو ناکرێت. گادامێر کاتێک کتێبى “میتۆد و حەقیقەت” دەنووسێت، دەیەوێت میتۆد بلکێنێت بە حەقیقەتى بوونەوە. میتۆد کەرەستەیەک نییە پێى بگەین بە ڕاستییەکى ڕاگوزەر و پاشان پشتگوێى بخەین، ئامرازێک نییە بەدەست بکەرێکەوە کە بەسەر بابەتێکى بەشەکییدا زاڵ بێت، بەڵکوو کردنەوەى ئاسۆشە لە بەردەم بینینى چواردەورى بابەتەکەدا. بۆیە لە هەر میتۆدێکدا، بایی سرووشتى ئەو میتۆدە حەقیقەت ئاشکرا دەبێت. لە هەر میتۆدێکدا، بارتەقاى میتۆدەکە، ڕاستى بەرهەم دێت. میتۆدى ئەزموونگەرى و ئامارى، میتۆدێکە ڕاستیی بەشەکى بەرهەم دێێنت لە شوێن و کاتێکى دیاریکراودا و توخنى “گشت”ـى فەلسەفى و ئۆنتۆلۆژى ناکەوێت. زۆر جار گەڕان بەدواى نەزانراوێکدا قورسترە تا بەرهەمهێنانى زانراوێک. پێدەچێت کێشەکانى کورد لەم جۆرەیان بن. خۆم زۆر جار تینووى ئەو پاشماوەیەم کە لەپاش میتۆدێک و خوێندنەوەیەکى میتۆدى دەمێنێتەوە. بۆ نموونە، بە سێ میتۆد، دۆخى کورد و کوردستان بخوێنەوە، بەڵام هەست دەکەم زیادەیەک هەیە نەوتراوە. ئاخۆ ئەم زیادەیە خۆى هەر بەشێکە لە ماهیەتى میتۆد، یان ئەوە میتۆدە خۆراواییەکانن بارتەقاى دۆخى ئێمە نین و بۆ ئێمە دانەڕێژراون. ئەمە پرسیارێکە ئێستا وەڵامەکەى نازانم. لەنگەرگرتن لەسەر میتۆدێکیش کە مافى هەموو دیوەکانى کێشەى کورد و ژیانى کوردەوارى بدات، ڕەنگە ساڵانێکى زۆرى بوێت. کاتێک کاک سەردار دەڵێت کەیسى کورد نابێتە کەیسێکى فەلسەفى، ئیتر لێرەدا بەپێى میتۆدێکى بەشەکى و زانستى و پۆزەتیڤیستى دەجووڵێتەوە. هەتا لە کایەى هێرمینۆتیک لە فەلسەفەى سەدەى بیستدا، ڕەخنەى میتۆدە پۆزەتیڤیستییەکان دەکرێت کە هەموو شت بۆ هۆ و ئەنجام کورت دەکەنەوە. وەکبڵێى هاوکێشەیەکى میکانیکى لەناو هەموو دیاردەیەکدا دەبینن و هەمان شتیشە کە عاممەى خەڵک دەڵێن هیچ شتێک بێ هۆکار نییە. جا کورد بابەتێکە لە ڕووى میتۆدییەوە ئاڵۆزە، پێم وایە کاک سەرداریش دان بەمەدا بنێت، بۆیە تاکە ئەگەر بیخەینە ڕوو هەر ئەوەیە کە کێشەى کورد بەپێى میتۆدێکى فەلسەفیی گشتگیر قابیلى تێڕامانە(گەر بێتوو لەو گومانەم بگەڕێم کە ئاخۆ میتۆد خۆى ڕووداوێک نییە لە مێژووى فەلسەفەى خۆراوا-بەی ۆنان و مۆدێرنەوە- ڕوویدابێت کە بارتەقاى بوونى ئێمە نەبێت؟!).

کۆچ، مادام پەیوەندیی بە پرسى جووڵە و شوێنەوە هەیە و سەرەنجام چەمکێکى سیاسى و یاساییشە، ئەوا دەشێت بپرسین کورد وەک “گشت”ێک دەکەوێتە کوێى جیهانەوە؟

٢) ڕوون نەبوو بە لامەوە ئاخۆ کاک سەردار بە چ مەبەستێک پێى‌وایە لە پرسى کۆچدا نابێت پرسى کورد بهێنرێتە ناوەوە. لەوەش سەیرتر ئەوەیە بۆچى فەلسەفە هەژارە کاتێک دێتە سەر باسى جووڵاو. پێم وایە هەردوو خاڵەکە لەوێدا یەکتر دەبڕن کە کۆچ کاتیگۆرییەکى گونجاوە تا جێى کوردى پێ بخوێنینەوە لە جیهاندا، کۆچیش هەر لە سەرەتاى فەلسەفەى خۆراواوە لە بن زاراوەگەلى وەک یەک و فرەیی، گۆڕان و نەگۆڕان، بوون(کەینونە) و بوونبە(صەیروورە)دا لە ڕووى زەینى و چەمکایەتییەوە بیرى لێ کراوەتەوە و تا ئەمڕۆش تێنەپەڕێنراوە. پارمەنیدس و هیراکڵیتۆس تا ئێستاش جێى بیرکردنەوەى ئەو کەسانەن وا بیر لە گۆڕان و نەگۆڕان دەکەنەوە. کۆچ، ناوێکى کۆمەڵایەتى و سیاسییە بۆ ئەو چەمکانە و شتێکى زۆر نوێ نیە. نوێبوونەکەى دەشێت لەویادا بێت کە دەیبەستین بە گوتار و سیاق و دیاردەى نوێوە. گەرنا وەک چەمکى گشتەکى، هەمان هێزى تیۆریی خۆیان پاراستووە. کۆچ لە ڕووى تیۆرییەوە لەوێوە گرنگە بزانین ئێمە کەوتووینەتە کوێوە و چەندە جێگیرین. لەو گومانەدا لەگەڵ کاک سەردار هاوبەشم کە ئاخۆ “کۆچ” بۆ ئێمە چ جۆرە نیشانە و سەمپتۆمێکە لە کۆدا؟ ئاخۆ ئەو بزووتن و جووڵانە مۆدێرنەى کۆى ژیانى خۆراواى گرتووەتەوە، چ شتێکى لە ئێمەدا لەقاندووە و بەهاکانى چى لێ کردووین و مانا لە کن ئێمە گەیشتووە بە کوێوە(بەتایبەت لە پرسى نیهیلیزمى جیهانیدا). کۆچ، مادام پەیوەندیی بە پرسى جووڵە و شوێنەوە هەیە و سەرەنجام چەمکێکى سیاسى و یاساییشە، ئەوا دەشێت بپرسین کورد وەک “گشت”ێک دەکەوێتە کوێى جیهانەوە؟ (جیهان بە هەموو مانا شوێنەکى و مانایی و ڕەمزییەکانیشەوە). ئاخۆ کۆچ، بۆ ئێمە گفتوگۆیەکى لێڵ و لاڵە بە جیهانەوە یان نا؟ لەخۆڕا نییە لە چل و پەنجاکانى سەدەی ڕابردووەوە خەڵکى نوخبەییمان لە خۆراوایە، بەڵام گەشەى فیکرى و تیۆرى لە ئاستێکى نەبوودایە. کۆچ، لەودیو هەموو هۆکارە بەشەکییەکانەوە، خۆى هۆکارێکى بڵندنشین و “ترانسێندێنتاڵ”ـە بۆ ئەوەى هەموو هۆکارەکانى تر هەڵپەسێرێت. هۆکارێکە نایەتە بن ئەزموون، لەودیوى هەموو هۆکارە بەشەکییەکانەوە دەمێنێتەوە. جیا لەوەش، کۆچ خۆى چەمکێکى گشتەکیی تیۆرییە، بەر لەوەى بەشەکى و کۆنکرێتى و ئابوورییانە بێت. کۆچ چەمکێکى فەلسەفییە و دەشکرێت بکرێتە بیانوویەکى فەلسەفى بۆ خوێندنەوەى کۆمەڵگایەک. ئێمەى کورد و کوردى ئەمڕۆش، زەینمان بەجۆرێک پەرتە کە زۆر جار هەڤدژیی سادە لەنێوان پەرەگرافێکى خۆماندا نابینین. من خۆم لەم ڕووەوە ڕەنگە یەکەم کەس بم. بۆیە کاک سەردار بەخێرایی ئاماژەیەک بۆ کۆچ دەکات لاى دۆڵوز، بەڵام ئاشکرایە کۆچ بۆ دۆڵوز، چەمکێکى ئۆنتۆلۆژییە. دۆڵوز باسى کۆچ ناکات وەک دیاردەیەکى بەشەکى(جزئی)، بەڵکوو ئۆنتۆلۆژیایەکى فەلسەفى دادەڕێژێت کە هەموو چەمکەکان لە جووڵە و کۆچێکى چەمکایەتیدا بژین. دۆڵوز جۆرە “گشت”ێکى فەلسەفى دادەڕێژێت کە لەسەر نەوەستان و بزووتن(صیرورة)ـى بەردەوامدا بژى. بەڵام بەم هەمووە داکۆکییەشەوە لە جووڵە و کۆچ و نۆمادبوون، ئالان بادیۆ “گشت”ـى دۆڵوزى بە “گشت”ێک دەزانێت کە چوارچێوەیەکى نەگۆڕى هەیە و ناوى “یەک(the one)”ـە(بادیۆ ناونیشانى کتێبەکەى خۆى بە “هاتوهاوارى بوون” ناودەبات کە ئاماژەیە بەوەى دۆڵوز فریوى هەمەڕەنگییەکى ساختەى خواردووە لە ئۆنتۆلۆژیاکەى خۆیدا و سەرەنجام لەناو یەک “گشت”ـى ئۆنتۆلۆژییدا ماوەتەوە). هەر سەبارەت بە جووڵە، جۆرج زیمێڵ بەشێوەیەکى فۆرماڵ و ئەبستراکت باسى پارە و جووڵە دەکات، بەڵام ئەم جووڵە و ناجێگیرییەى کورد ناوەڕۆکێکى مێژوویی و سیاسى و کۆمەڵایەتیشى هەیە کە لە “گشت”ێکدا کۆ دەبنەوە. زیمێڵ، بەوردى ئەوە دەستنیشان دەکات کە پارە جووڵەى خستووەتە هەموو شوێن و هەموو شتێکەوە، بەڵام خۆى ناجووڵێت. پرسیارەکە ڕەنگە لێرەدا بۆ ئێمە ئەوە بێت کە چ شتێک لەم جووڵە سەرتاپاگیرەى پارەوە دەمێنێتەوە کە دونیاى مانایی و بەهاییمان دیاری دەکات؟

سەرەنجامکاک سەردار ناوى فەیلەسوفێکى گەنج دێنێت بەناوى تۆماس نایڵ، پاش کەمێک بەدواداچوونم تێگەیشتم گەنجێکى ئینگڵیزە و کێشەکانى کەمتر پەیوەندیی بە ئێمەوە هەیە. لاى ئەم کوڕە گەنجە، چەمکى سنوور(border)، گۆڕانى ڕیشەیی بەسەردا هاتووە. لە ئەنجامى ئەمەشەوە، چەمکى “کۆچبەر” جێى چەمکى “هاوڵاتى”ـى گرتووەتەوە. ئەو لە پەیوەندیی نێوان سیاسەت و جووڵە دەکۆڵێتەوە و ناڕاستەوخۆش کاریگەرە بە دۆڵوز. دەیەوێت ئەو پێشگریمانانە هەڵوەشێنێتەوە کە لە تیۆرى سیاسیی باڵادەستدا هەن و سنوور بە چەمکێکى ڕەق دەزانن. بەتایبەت و بۆ نموونە ڕەخنەکردنى ئەو پێشگریمانانەى کە لەسەر سنوورى دەوڵەت-نەتەوە ڕۆنراون. دیارە ئەمە لە قازانجى کەس نەبێت، لە قازانجى خەڵکێکى وەک ئێمەدایە بەڵام پێم وایە ئەم دیدگایانە بۆ سنوور لە کۆمەڵێک ڕووەوە جێى هەڵوەستەن:

١) چەمکى سنوورى سیاسى، خۆى دەچێتەوە سەر چەمکێکى تیۆرى کە هەرگیز لەناو ناچێت و ئەو چەمکەش تراوما(trauma)یە لە دەروونشیکاریدا. تراوما شکاندنى ئەو سنوورەیە کە لەنێوان دەرەوە و ناوەوەى سایکۆلۆژیاى مرۆڤدا هەیە و زەبر و برینێکى دەروونى جێ دەمێنێت. تراوما، واتە ساتى شۆرت و بەزاندن، ئەوەى کە دوو ڕووبەر ڕەنگە هاوشوناس ببن لەگەڵ یەک بەڵام بەتەواوى لەیەکدا ناتوێنەوە. ئەمە ڕاستییەکى دەروونى نییە بەتەنیا، بەڵکوو فەلسەفیشە. بازدانى ئاسان بەسەر چەمکى سنوور(تراوما)دا، بازدانێکە لەناو تیۆردا نەک واقیع. سنوورى دەوڵەت-نەتەوە، ئێستاش لە ڕەقترین سنوورەکانى هەموو جیهانە و هیچ دەوڵەتێک لە مەترێک زەویی خۆى خۆشنابێت. هەتا کە پەیوەندیی بە کۆچبەریشەوە هەیە، کۆچبەر بە واتاى نۆمادێکى ڕەحەتنشین نایەت، کەسێک نییە بە کەیفى خۆى لە هەر پنتێکى جیهاندا پاڵبداتەوە بەڵکوو بەشێوەیەکى سەیر و دیالەکتیکى دەیەوێت ببێتەوە بە “هاوڵاتى”. زۆر جار کۆچبەر دەیەوێت لە جێیەکەوە بڕوات بۆ جێیەکى تر تا مافەکانى هاوڵاتیبوون بەدەستبهێنێت. واتە تێزەکەى تۆماس نایڵ هەڵگرى ناکۆکییەکى ناوەکییە.

ئەو هەوڵانەى ناو نەریتى دۆڵوزى، هەوڵى گرنگن بۆ ڕەخنەکردنى سنوور بەڵام واتێدەگەم سەربارى هەمووشتێک سنوور لە مێژووى مرۆڤدا قەت جێگیر نەبووە، هەمیشە جێى فەنتازیاکردن و کشان و کرژبوونەوە بووە. بەڵام لە بنکى سنووردا سنوورێک هەبووە، شۆرتێک و مەحاڵێک هەبووە کە هەر دەبێت دوو سنوور لێک جیا بکاتەوە. سنوور لەسەر ئەرزى واقیع شتێکە و لە خەیاڵیشدا شتێکى تر. لەنێوان دوو سنووردا، بڕێک مادەى دەبەنگ نوستووە کە ناهێڵێت ببنەیەک. هەموو دوو سنوورێک لە ڕێى هاوشوناسبوونێکەوە دەبنەیەک، واتە لە ڕێگەى فەنتازیایەکەوە کەلێنەکەى نێوانیان دەشارنەوە. لە ڕووى سیاسییەوە، ڕەگەزپەرستى کە هێشتاش زیندووترین دیاردەیە، ئاماژەیە بۆ ئەوەى کە سنوورى سیاسى و کۆمەڵایەتى و جوگرافیش پڕنەبۆتەوە. بۆیە سنوور چەمکێکى بەتاڵ نییە و، ئەرگۆمێنتێکى تر ئەوەیە بۆچى بەلێشاو خەڵکى خۆراوا بەرەو ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاست نایەن؟ کەواتە کۆچ ناوێکى فۆرماڵ و گشتییە بۆ کۆمەڵێک دیاردەى کۆنکرێتى و جیاجیا. کۆچ لێرەدا دیاردەیەکى تاڕادەیەک تاکئاراستەیە، لە ژینگەى خراپەوە بۆ ژینگەى باشتر. باسکردنى یەک ملیار کۆچبەر لاى ئەو نووسەرە، نەبینینى ناوەڕۆکى کۆمەڵایەتى و سیاسى و مێژوویی کۆچە لە پێناوى تێزەکەى خۆیدا تا بڵێت داهێنانم کردووە. جا پرسیارەکە بۆ من وەک کوردێک ئەوەیە کە پەیوەندیی کۆچ و بێسنوورى، چ کاریگەرییەکیان لەسەر کارەکتەرى مرۆى ئێمە هەیە؟ یەک مەتر زەوى، دەتوانێت کێشەیەکى گەورەى کۆمەڵایەتى لاى کورد بنێتەوە. کورد لە دەرەوە سنوورى نییە، بەڵام لەناوەوە هەستیارترین دیدى بۆ سنوور هەیە. ئەمە وێڕاى ئەوەى تا لە جیهانگیریدا مرۆڤایەتى دەچێتەپێش، ژیژەک وتەنى، دیوارى ترى نەبینراو دروست دەبێت لەنێوان مرۆڤەکان و دەوڵەتاندا. وەرگرتنى پەساپۆرت و شوناسنامە، خۆى دەرخەرى ئەوەیە سنوورەکان چەند تۆخ و ڕەقن.

گومانى دووەم: «کۆچ» بۆ؟

لێرەدا لەسەر دوو چرکەساتى تیۆرى دەوەستم کە یەکەمیان دەتوانین ناوبنێین «کۆچ لەخۆیدا»، دووەمیشیان لەسەر چرکەساتێکى دیکەى تیۆرى دەوەستم کە ئەم ماوەیە بۆ ئێمە ڕوویدا و لێکچوونێک لەنێوان «کۆچ لەخۆیدا» و کۆڕەوەکە درووستکرا کە نرخێکى چەمکایەتیی تایبەتى هەبوو.

سەبارەت بە هۆکارەکانى کۆچ، زۆر وتراوە و بەردەوام هۆکارى تریش تەرح دەکرێت، بەڵام وەک پێشتر وتم هۆکارەکان هەرچى بن، ئەوا دیتنى کۆیەتیی هۆکارەکان و بەستنەوەى بە کۆمەڵگاکەوە گرنگە. لێرەدا نیگایەکى دراماتیکى لەمەڕ کۆچ دەگرینەبەر کە کۆچ لە هۆکارە بەردەستەکان دادەبڕێت و وەک دیاردەیەک دەیخاتە ڕوو کە خۆى هۆکارى لەپێشینە و بنەڕەتیی خۆیەتى. هۆکارەکانى تر بەشبەحاڵى خۆیان درووستن، بەڵام لە ئەنجامى ئەو گۆڕان و ناجێگیرییانەشەوە لە هەموو جیهاندا کەوتوونەتەوە ئەوا دەتوانین ئەو هەستیارییە تیۆرییە ڕەچاو بکەین کە کۆچى کردووەتە ئارەزوویەک. واتە کۆچ لەپاڵ هۆکارەکانى تردا، خۆیشى هۆکارى خۆیەتى. «کۆچ لەخۆیدا»، ناوێکە بۆ کۆچ بەر لەوەى لە یەکێک لە هۆکارە بەشەکییەکاندا کورت بکرێتەوە. بەم پێیە، هەمیسان بەهۆى لەقینى باگراوەندە مرۆییە گەردوونییەکەمانەوە، شتێک لە ناجێگیرى دەکەوێتە ناو باگراوەندە لۆکاڵییەکە و هۆکارەکانى ئەو باگراوەندەوە. هەر لۆکاڵێک، بە جۆرى تایبەتى خۆى ئەم ناجێگیرییە بەرهەم دێنێتەوە و بگرە هەرسیشی دەکات، بەڵام هەرچۆنێک بێت خۆى ڕاستییەکە و هەیە. مرۆڤەکان بەهۆى ئەو کۆمۆنیکاسیۆنە سەرتاپاگیرەوە کە کەوتووەتە ناو ژیانیانەوە، ئەوا ناچاردەبن هەموو ناجێگیرییەک ناوبنێن کۆچ. بۆ ئەمەش هەمووکەس دەتوانێت بە هۆى هۆکارێکەوە، ناو لە ناجێگیرییەکە بنێت و چەمکى کۆچ و سەفەرى بەسەردا پیادە بکات. بۆیە لێرەدا ئارەزووى کۆچ، خۆى وەڵامى کۆچە. كۆچ، ناوى جۆرێک لە هەڵکەنرانە کە بەرەنجامى خێرایی و بینینى ئۆبێکتى زۆر و تەماسى ئەنتەرنێتییشە. ئەم هەڵکەندنە، حۆى ساتێکى تەمومژاوییە و وایکردووە هەرکەس ناوێک و هۆکارێک بۆ کۆچ و سەفەرى خۆى بدۆزێتەوە کە لەڕواڵەتدا تەواویش قایلى ناکات. دیارە هەر هۆکارێک بایی خۆى بیانووى عەقڵانى و سوودبەخشانەى خۆى هەیە، بەڵام دەستنیشانکردنە تیۆرییەکە کەمێک عاسیترە. ڕەنگە ئێمە لە قۆناغێکدا بە بەرچاوێکى کەمێک تاریکەوە سەفەرمان کردبێت، هۆیەکان شاراوەتر بووبن، بەڵام وردەوردە بە بەرچاوی ڕوونترەوە کۆچ دەکەین. گەر پێشتر هۆیەکە خۆڕسکانەتر بووبێت، ئێستا بەبەرنامەترە و پتر حسێبکارانە و ئابوورییانەیە. بەڵام هۆیەک هەیە لە پێشوو و ئێستاشدا وەک “زیادە”يەک ماوەتەوە و پێویستە کەمێک ورد لەسەرى بوەستین و لە هەستیارییە تیۆرییەکەى نزیک بینەوە. ئەو خاڵەى کەڕەنگە بتوانین ناوی بنێین ئیمکانی ڕووت یان هۆی ڕووت. سادەتر بیڵێم، هەمیشە یەکێک لەو هۆیانەى وادەکات مرۆڤ سەفەر بکات، جگە لە سەفەر خۆى هیچى تر نییە. ئەمە خاڵێکە هەردەم لە دەستى عەقڵى باو(کۆمۆن سێنس) هەڵدێت. گەر لە کەسێکى ئاسایی بپرسیت بۆ سەفەر دەکەیت، بۆ کردت، بۆ دێیتەوە و هتد، سەرباری ڕیزکردنى وەڵامەکان کەچى لە وتنى وەڵامە ڕیشەییەکەدا تیادەمێنێت و ناتوانێت گوزارشتى لێ بکات. ئەو هۆکارەى کە کورت نابێتەوە بۆ هیچکام لە هۆکارە کۆنکرێتى و بەرچاوەکان(ئیتر سیاسى و ئابوورى بێت یان هتد). سەفەر خۆى ئەو هاندەر و ئەنگێزەیەیە کە بەشێوەی ڕیترۆئەکتیڤ هۆکارى خۆیشى دروست دەکات. شتێکى لەم جۆرە: «بۆ سەفەر دەکەیت؟» چونکە «سەفەر دەکەم». واتە گەر هەموو هۆکارە ڕۆژانەییەکانیش لە سەفەر داماڵیت، ئەوا ماناى ئەوە نییە ئەو هاندەرە ناوەکییە بکوژیت کە سەفەر خۆى دروستی دەکات. بەم پێیە، لە پێشوو و ئێستاشدا، مرۆڤى ئێمە کە سەفەر دەکات، چەندە هۆیەکانى گۆڕابن، ئەوا وەک ئەنگێزەیەکى خۆڕسک ناتوانێت لەو هۆکارە هەڵبێت کە سەفەر خۆى هۆکارى خۆیشیەتى. کاسبکارێک کە بڕێک پارەى هەیە و بە نیازى خۆى لە پێناوى شتێکدا سەفەر دەکات، لەم خاڵەدا هاوبەشە لەگەڵ ئەو کەسەى لافى شیکى سەفەر لێدەدات و دەڵێت حەز دەکەم دنیا ببینم. ئەمە دیسان کەلینى فاکت و هۆکاری ڕۆژانە دەردەخات کە کەمێک پێشتر ئاماژەمان بۆ کرد: فەرق ناکات تۆ بۆ چى شتێک سەفەر دەکەیت، هەمووى هەر لە دەورى ئەو چەقە غایبە کۆدەبێتەوە کە سەفەر خۆى شاهۆکارى ونى پشت هەموو هۆکارەکانە. بەپێى ئەو پەیوەندییەى مرۆڤ بە جیهانەوە هەیەتى، هەمیشە کوێرەچێژێک هەیە ژێرخانى شتەکان دادەڕێژێت و لەبیریش دەکرێت.

کۆچ لەپاڵ هۆکارەکانى تردا، خۆیشى هۆکارى خۆیەتى. «کۆچ لەخۆیدا»، ناوێکە بۆ کۆچ بەر لەوەى لە یەکێک لە هۆکارە بەشەکییەکاندا کورت بکرێتەوە.

من ئەو هۆکارانە بە کەم وەرناگرم کە هەن، بۆ نموونە، شکستى دەزگاکان و ئەو جیاوازییە ئابوورییەى بە هۆى دەوڵەمەندبوونى کۆمەڵێک فیگەرى پارلەمانییەوە کەوتنەوە و هتد، بەڵام وەک درێژکراوەى خاڵى پێشوو هەمیسان لەسەر ئارەزووى کۆچ دەوەستم، کۆچ وەک کۆچ، کۆچ وەک ئەوەى هەیە، «کۆچ لەخۆیدا». بۆ ئەمەش قسەیەکى ناو عەقڵى باو وەردەگرم کە “چاولێکەرى”یە و ناکرێت بە کەم وەرگیرێت. کاتێک کۆچ دەبێتە دیاردە، ئیتر ئارەزووى کۆچیش بەربڵاو دەبێت و هۆکارەکان لە پێشووتر بەهانەى قایمتر وەردەگرن. ئاخۆ چاولێکەرى هەروا وشەیەکى سوکایەتیئامێز و سادەیە یان دەتوانین لە ڕووى تیۆرییشەوە سەرنجى بدەینێ؟

«چاولێکەرى» وشەیەکە لە ژیانی ڕۆژانەى هەموو کولتوورەکاندا، وەک گوفتار و کرداریش دووبارە دەبێتەوە. «چاولێکەرى»، سەرەتا وشەیەکى خراپ نییە، بەتەنیا باشیش نییە، ڕاستییەکە بەڵگەنەویستە لەودیوى باش و خراپەوە. لەوەش زیاتر کولتوور خۆى بریتییە لە جۆرە چاولێکەرییەک، کە لەبن ژمارەیەکى زۆر چالاکیدا لەسەر جووڵە و زەینى مرۆڤەکان تۆمار کراوە. بۆیەشە دەتوانین ڕێسا تیۆرییەکەى پشت «چاولێکەرى» ببەینەوە سەر دەروونشیکارى کاتێک دەڵێت: «ئارەزووى من، ئارەزووى ئەوی ترە». واتە ئەوەى من ئارەزووى دەکەم، پێشوەختە لە دەرەوەى منەوە وەک ڕێسایەک تۆمار کراوە، ئەوێکى ترى گەورە هەیە، کولتوورێک، چاوێک کە جێى “چاو”لێکەرییە. بۆیە وشەى «چاو» لە «چاولێکەرى»دا، ناوێکى مەجازییە و پتر بە واتاى ئارەزووکردن دێت: چاولێکردن. مادام ئارەزووى مرۆڤ ڕیشەکەى لە دەرەوەوە دێت و بەناو ئەودا تێدەپەڕێت، ئەوا نەست و دەروونیشى هەر لە دەرەوەڕا دێت و هەڵژەنراوە لە “دەرەوە”. ئەو لە خاڵێکدا خاوەندارێتى لە نەست و دەروونى خۆى دەکات، ئەو خاڵە خاڵى بەسوبێکتبووتى ئەوە، نوختەیەکى لیقە ناوەوە و دەرەوەش لەیەک کاتدا کۆدەکاتەوە. بۆیە بەر لەوەى ئێمە چاو لەیەک کەسى تر، یان زیاتر بکەین، چاو لە کولتوور خۆى دەکەین، لە ئەوی تر(ـى گەورە: کە کانگاى ئارەزووکردن و ئارەزووبەخشینەوەشە). ئارەزووش عادەتەن کەفوکوڵى دەروونى نییە، بەڵکوو لە مانا و بەها و شوناس و فەنتازیا و کۆمەڵێک ڕەهەندى حەیاتیتر ئاڵاوە. ئارەزوو مادام لە دەرەوەوە دێتەوە بۆ لاى سوبێکت، ئەوا ئەم “دەرەوە”يه هەریەک لەو ڕەهەندانەى نووساندووە بە ئارەزووەوە. بەم پێیە، «چاولێکەرى» خۆهاوشێوەکردنێکى ئەنقەست و سادە نییە، بەڵکوو بزووتنێکى نەستەکى و پێشوەختەیە لە ئێمەى مرۆڤدا. پرسەکە هەروا بەسادەیی، مۆدێل و باڵادەستبوونى مۆدە نییە، بەڵکوو یەکتربڕینى هەموو مرۆڤەکانە لە خاڵێکى دەرەکى  و تەنانەت “نا-مرۆیی”دا بەناوى کولتوور(ئەوی ترى گەورە)وە. 

گەر باسەکە مێژوویی بکەینەوە، ئەوا ئەو کولتوورانەى وا دۆخى بابەتى(objective) تێیاندا لاوازە، ئەوا «چاولێکەرى» زووتر دەتەنرێتەوە. لاوازیی دۆخى بابەتى، واتە ئەوەى کە کەسەکان زووتر کاردەکەنە سەر یەکتر، و تاکایەتى بەجۆرێک بەهێز نییە دیوارى خۆى بەنێو هەمواندا دروست بکات. کولتوورى لەم جۆرە، بەخێرایی نامە و کاردانەوەکانى خۆى بۆ مرۆڤەکان دەنێرێتەوە: ئارەزووى من، ئارەزووى خێراى ئەوی ترە. واتە «چاولێکەرى»یە بنەڕەتییەکە، ڕوویەکى هەستیارتر وەردەگرێت بەراورد بە کولتوورێکى تر. ئەمڕۆ لەگەڵ خێرایی سەردەمدا، «چاولێکەرى»یە کولتوورییەکە پارچەپارچەتر بووە و وایکردووە وشەیەکى وەک “دەفع”(پاڵپێوەنان) بێتەگۆڕێ. کاتێک دۆخى زاتى ئامادەیە و بگرە زاڵیشە، ئیتر دۆخى بابەتى و دەرەکى دەبێتە پاشکۆ. “دەفع”، جۆرە چاولێکەرییەکە پەیوەندییەکى ئۆرگانیی بە خێراییەوە هەیە. بژاردەکان لە ڕواڵەتدا زۆر و ناڕوون و لەرزۆکن، بۆیە ئیرادەى “دەفعبوو” زوو دەجوڵێت. هەر کولتوورێک، دۆخى بابەتى و واقیعى بابەتیی تیا بەهێز بێت ئەوا ڕووبەرى “دەفع” بچوکترە و کەسەکان تەنیا لەسەر بڕیارى خۆیان دەوەستن تاکوو باجى یاسا و ڕێسا و دیاردە بابەتییەکان نەدەن. لە سەرەتادا وادەردەکەوێت “دەفع” بەرەنجامى شلکردنى سۆز و حەماسەت بێت، ئەمە ڕاستە، بەڵام هۆکارە ڕیشەییەکە لە جێیەکى ترە: دونیاى دەرەوە، سۆزەکانى ناو مرۆڤەکانى ئەو کولتوورەى وەک پێویست ڕێکنەخستووە. ئەوەى هەیە تەمتومان و تێکەولێکەیەکە لە سۆز کە بە پاڵنانێکى بچوک دەخرۆشێن. هەتا وشەگەلى وەک داوەریی عەقڵانى و بەکارهێنانى ژیرى و هتدیش، شتانێکن بەر لەوەى تەواو شەخسى بن، ڕیشەیەکیان لە دونیا دەرەکى و بابەتییەکەدایە و گەرەکە لەوێدا ڕێک بخرێن. “دەفع”، ئەو «چاولێکەرى»یەیە کە کەسێکى کۆنکرێتیتر، ڕاستەوخۆ شتێکى تر دەکاتە مایەى ئارەزوو بۆ ئەو کەسەى تر. وێڕاى ئەمەش، کولتوور ناوێکى ئۆنتۆلۆژییە بۆ “دەفع”ێکی ڕیشەیی کە هێورتر دەرخواردى هەمووانى دەدات.

لێرەوە، ئاساییە سەربارى هەموو هۆکارە باوەکان، کۆچ و ئارەزووى کۆچ ببەسترێتەوە بەو کاریگەرییە نێوسوبێکتییەوە کە مرۆڤەکان دەیخەنە سەر یەکدى. “کرمى مێشک” بۆ خاریج، ناوێکى شەعبییە بۆ ئەوەى کە کۆچ خۆى ئامانجى خۆیشیەتى. مادام ئارەزوو لەقوڵاییدا، خۆى هیچ وەڵامێکى نییە و دەبزوێت، ئیدى دەتوانێت لە پشت زۆر دیاردەوە بەرهەمبێتەوە و لە بن هۆکارێکدا خۆى نیشتەجێ بکات کە بە گێڕانەوەى هۆکارەکە تێر نەبین.

وێڕاى ئەم ئارەزووە زاتییەى کە کۆچ خۆى دروستی دەکات، جارێکى تر دەگەڕێینەوە سەرەتا و وەرگرتنەوەى دیاردەکە لەناو “گشت”دا: گەر هۆکارێک وەربگرین، لە ڕواڵەتدا ئامانج دەپێکین، بەس شتێک دەمێنێتەوە کە خوێنەر و لێکۆڵەریش تێر ناکات. پێدەچێت هەر کوردێکى خوێنەوار تووشى ئەم هەستە هاتبێت. با دیقەتى خاڵێکى گاڵتەجاڕ بدەین کە بەشێوەیەکى تایبەت، دەمانخاتە ڕامانەوە: لە نیگای یەکەمدا یەکسانکردنى کۆچ و کۆڕەو، هەڵەیە، لێکچواندنێکى فۆرماڵانەیە و مادام هەردووکى کۆچڕەوییە ئیتر کۆڕەویشە. واتە سێ قۆناغمان هەیە لەم نموونەیەدا: لە قۆناغی یەکەمدا زەینێکى سادەى کوردى، دێت و هەریەکە لە کۆچى کۆچبەران و کۆڕەوەکەى دواى ڕاپەڕین یەکسان دەکات بەیەکتر. چاوى ڕەخنەگر دێت و دەڵێت، ئەم یەکسانکردنە دروست نییە چونکە کۆڕەوەکە بە هۆی ڕاوەدوونانى داگیرکەرەوە بوو، بەڵام ئەم کۆچڕەوییەى ئێستا بە هۆى دەسەڵاتى خۆماڵییەوەیە. ئەم ڕەخنەیە، بەشى خۆى درووستە و هەنگاوێک دەکەوێتە پێش یەکسانکردن و لێکچوواندنەکەى پێشووەوە. واتە کە ڕەخنەکە دەبینیت، بە خۆت دەڵێىت وایە، کۆڕەوەکە شتێک بوو و ئەم کۆچڕەوییەش شتێکى ترە. بەڵام هێشتاش لە یەکێک لە توێیەکانى زەینماندا تێرنەبوونێک دەمێنێتەوە، قایلنەبوونێک دەمێنێتەوە کە زۆر لەسەرى ناوەستین بەڵام هەیشە. واتە چرکەساتێک دێتەپێشەوە کە بەبێ ویستى خۆمان، کۆڕەوەکە و کۆچڕەوییەکەى ئێستا هەمیسان لێک نزیک دەکەینەوە. بۆیە ڕەخنەکەى قۆناغى دووەم، دەرهەق بە شوبهاندنەکەى قۆناغی یەکەم پێویستى بە ڕاکێشانە. واتە دەبێت بیبەینە قۆناغى سێیەم کە جۆرێکە لە نەفیی نەفى، جۆرێکە لە گەڕانەوە بۆ قۆناغی یەکەم کە بەتەواویی یەکسانیش نییە بەوەی یەکەم. بۆ نموونە، گەرەکە دەرەنجامێک بەدەستبێنین کە بەڵێ پەیوەندییەکى توندوتۆڵ لەنێوان قۆناغی یەکەم و سێیەمدا هەیە، بەڵێ کۆڕەوەکە و کۆچەکە پەیوەندییەکیان پێکەوە هەیە بەڵام ئاخۆ ئەو پەیوەندییە چییە و چۆنە. لەم چرکەساتەدا، زەینمان بەسەر ئەوەدا زاڵبووە کە جیاوازییەک لەنێوان هەردوو کۆچەکەدا هەیە، بەڵام دەشیەوێت بپەڕێتەوە بۆ ئاستێکى سەرووتر تا جیاوازییەکە حەل بکات و بیخاتە ناو «گشت»ێکى فراوانترەوە. واتە کۆچى ئێستا جیایە لە کۆڕەوەکە، بەڵام لە باگراوەندێکیشدا دەبنەوە بە بەشێک لە پرۆسەیەک کە درێژکراوەی یەکترن، درێژکراوەیەک کە دەشێت لە فۆرمدا دژى یەکتر بن و بشتوانین ڕیزێک جیاوازى لەنێوانیاندا بژمێرین. بەم قۆناغى سێیەمەدا، زەین دەیەوێت قۆناغىیەکەم و دووەم هەڵگرێتەوە و هەنگاوێکیش بچێتە پێشەوە. دەیەوێت ئەو ختوورەیەى خۆى تێربکات کە لەنێوان هەردوو دژەکەی یەکەمدا هەیە، ئەو دوو دژەى کە بەجۆرێک لە جۆرەکان تەواوکەری یەکتریشن. قۆناغی یەکەم باسى کۆڕەوێکە، هەڵهاتن و ئاوارەیی، بەڵام ئەوە چییە وادەکات بمانخاتەوە بیری ئەم کۆچڕەوییەى ئێستاش؟ ئەمەیە ئەو پرسیارەى کە زەین بەشاراوەیی دەخوڵقێنێت و ڕەنگە نەشگاتە ئاستى ئاگایی، بەڵام ئامادەییشى هەیە. ڕاستە کە کۆچڕەوییەکەى ئێستا هۆى بەشەکیی ترى لەپشتەوەیە، بەڵام لە کۆدا دەچێتەوە پاڵ ئەو کۆڕەوەى پێشوو. هەردووکیان، دەبنەوە بە بەشێک لەڕەوتێکى زەینى. پێم وایە ئەو تووڕەییەى کۆچبەران و ئەو تووڕەییەى ناو فەیسبوک و کۆمێنتەکانیش شتێکى لەوە زیاتریان لەخۆدا هەڵگرتووە کە تەنیا بیانەوێت بڵێن «دەسەڵاتى کوردى، خراپەی ڕەهایە». هەتا کە بەشێوەیەکى حەرفیش وا دەڵێن، ئەوا شتێکى زیاتریان مەبەستە. شتێک کە ڕەنگە بتوانین بەم جۆرە تەعبیرى لێ بکەین: ئەمەش هەر کۆڕەوە، بەڵام بە دووجایی. کۆڕەوى دووجا، واتە دووبارەبوونەوەى کۆڕەوێک کە داگیرکەر سازاندبووى، بەڵام ئەمجارەیان کوردەکەى خۆیشمان بەجۆرێک دەستى تێیدا هەیە. وێناکردنى ئەم خاڵە، کەمێک هەستیارە. چونکە مەبەستمان ئەوە نییە کە هەردووکى کۆڕەوە و یەکیان لە لایەن بەعسەوە ڕوویداوە و ئەمەى تریان لە لایەن دەسەڵاتێکى خۆماڵییەوە. بەڵکوو دەمانەوێت بڵێین، ئێمە لە کۆڕەوێکى بەردەوامداین کە جارى یەکەم ئەویترى داگیر هۆکارى بووە و ئەم جارەیان دەسەڵاتێکى خۆماڵى، بەڵام دەسەڵاتە خۆماڵییەکەش بەتەواوى دەسەڵات نییە. پێم وایە هێشتا لە ڕووى نەستەکییەوە، کورد ناتوانێت خۆى بڕووخێنێت، هێشتا ئامادەیە هەڵبێت تا بتوانێت ڕووبەڕووى بنیاتنراوێک(دەسەڵاتێکى خۆماڵى) بێتەوە. ئەم سێ قۆناغە زەینییە بەشێوەیەکى سەیر، لە لایەن خەڵک و دەسەڵاتیشەوە تێهەڵکێشکراوە. هەر ئەمڕۆژانە لە کەناڵى دەسەڵاتەوە، ئەم کۆچڕەوییە پیشان دەدرا و دەیان هەزار کەسى بەخۆیەوە سەرقاڵ کردبوو. ڕەنگە یەکەم کاردانەوە کە بە زەینماندا دێت ئەوە بێت باشە چۆن دەبێت دەسەڵات هێند بێشەرم بێت کە خەڵکى ئاوارەبووى سنوورەکان پیشان بدات و وەک بینەرێکى پاسیڤ بێتەپاڵ ئێمە و خۆى لە بەرپرسیارێتى دابماڵێت؟ ئەمە کاردانەوەیەکی ڕەواى زەینییە و گومانى تیا نییە کۆمیدییشە و هەمووکەس دەخاتە پێکەنین(یان تووڕەیی). بەڵام پێم وایە، هاوشان بە کۆمیدیا و تووڕەبوونەکە، هەمان پرۆسە لەئارادایە کە باسمانکرد: لەپشت هەموو کۆڕەو و کۆچەکانى ئێستا و ڕابردوو و ڕەنگە داهاتووشمانەوە، هۆکارێتییەک هەیە کە گشتەکییە نەک بەشەکى. واتە، ئەو ڕووداوانەى کۆچ کە بەسەر ئێمەدا هاتوون، بەجیا لە هۆکارە مەرحەلەییەکانیان، دەبنەوە بە بەشێک لە هۆکارێتى کە پەیوەندیی بە چارەنووسى کردەوە هەیە. بە پرسێکەوە کە لە ڕووى ئۆنتۆلۆژییەوە بۆمان حەلنەبووە. هەتا ئەو ژێستە باوکانە و خەمخۆرانەیەى هەندێ لە سیاسییەکانیش، شتێکى جدى نەبوو، نەک لەبەر ئەوەى نمایشێکی ڕیاکارانەیان کردبێت، بەڵکوو ئەوانیش هەر بایی بنەماڵەکەى خۆیان نیشتەجێ و دڵنیان. لێرەدا هۆکارێتى، هۆکراێتییەکى پۆزەتیڤیستى نییە، هۆ و ئەنجامێک نییە بەشێوەى ئەزموونى و میکانیکى و سیتەماتیک لەدوای یەکتر بێن، بەڵکوو پرۆسەیەک لە هۆکارێتییە کە فۆرمى جێگیرى خۆرى وەرناگرێت و بە هۆى کۆمەڵێک هەڵبەزودابەزى جیاجیاوە دەچێتە پاڵ یەکتر. واتە هەڵە بەشەکى و لێکچواندنە نادرووستەکە، بەشێکە لە وێنەیەکى گشتیتر و درووستتر کە زەینە گشتبینەکان دەیبینن. بۆیە گەر لە هەردوو کۆچەکە و قۆناغى سێیەمیش دوور نەکەوینەوە ئەوا دەبێت سێ خاڵ تۆمار بکەین:

یەکەم: کۆچە جیاجیاکانى ئێمە، لە ساتى خۆیدا هۆکارى ساتەوەختیی خۆى هەیە، بەڵام کاتێک پێکەوەیان دەلکێنین، ئەوا سەربارى ناکۆکییە جیاوازەکانیان، لەناو یەک گشت و یەک باگراوەندا کۆ دەبنەوە.

دووەم: دوو کۆچى دژبەیەک، قۆناغى سێیەم لە زەینماندا دروست دەکات کە هەردوو کۆچەکە گوزارشت لە ناجێگرییەکى دەستەجەمعى دەکەن یەکلانەبووەتەوە بۆمان.

سێیەم، کۆچەکان وێڕای ڕووە جیهانگیرەکەیان، وێڕاى هەموو هۆکارە بەردەست و بەرچاوەکان، کەچى کۆچێکە لە بۆشاییدا دەسوڕێتەوە.

سەرەنجام، یەک خاڵى تر لەم دیاردەیەدا و زۆر دیاردەى تریشدا هەیە کە دووبارە دەبێتەوە و ئاماژەیە بۆ هەژاریی تیۆریی کۆمەڵگاى ئێمە. بۆ نموونە، زۆر جار لەژێر خوێندنەوەکانەوە بۆ کۆچ و کۆچبەرى، دەنووسرێت: هیچى ناگاتە ئەو قسەیەى کە کۆچبەرێک لەسەر خۆى دەیڵێت. ئەم لێدوانە، لەبەر چەندین هۆکار جێی ڕەخنەیە:

١) دۆخى هەر کەسێک کە لەناو ڕووداوێکدایە تەنیا فاکتە نەک تیۆر. تەنیا دەرخستن و درکاندنى ڕاستییەکە کە پێویستى بە چەمکاندن و بەستنەوە و ناونان هەیە. گەر لەوەدا کورتهێنان هەیە یان نا شتێکى ترە، بەڵام خودى لێدوانەکە ڕۆحێکى دژەتیۆریی کۆمەڵگایەکە کە لە ئاگاییەکى بەراییدا دەژى لەسەر کێشەکانى خۆى. بۆ نموونە لێدوانى کۆچبەرێک لەسەر تەجرووبە زیندووەکەى گرنگە، بەڵام تەجرووبەیەکیشە هێشتا نەخراوەتە پانتاییی چەمکایەتییەوە. گریمان کۆچبەرێک قسە لەسەر هۆکارێکى شەخسیی خۆى دەکات، و دەڵێت “لە فڵان شت هەڵهاتووم”. بەڵام کەسێکى تیۆریست دێت و دەڵێت: کۆچ، وشکبوونەوەى لیبیدۆى”گۆڕانكارى” خۆیشیەتى. کۆچ، نیشانەى باشتر بوون نییە، بەڵکوو پێداگرییە لەسەر ئەوەشى کە ناگۆڕێت، کە باشتر لەئارادا نییە، کۆچ خۆى ساتى ڕەقهەڵاتنى نەگۆڕان و تەوقیتى چەقینە.

٢) مرۆڤى ناو ڕووداوەکان، تەنیا بە زمانى تراژیک دەتوانێت بدوێت نەک تیۆرى. هەتا زۆر جار پەنا بۆ زمانێک دەبات کە دەبێت پڕ بێت لە نیشانەى ناجێگیرى و لاڵەپتێ و بەرجەستەکردنى کارەسات. شایەتى ڕووداو، دەبێت کەمێک بە لاڵى بدوێت، گەرنا بڕواپێکردنى، سست دەبێت. بەهەرحاڵ، ئەمە ڕاستییەکە دەتوانین ناوی بنێین ڕاستیی “بێ نێوانگر”، ڕاستییەکى ڕاستەوخۆ و نەچەمکێنراو، کە پێویستى بە نێوانگرى و ناوەندێکى تیۆرى و چەمکایەتییە تاکوو ڕێکبخرێت. ڕاستى، لە ئەزموونى زیندوو و پاشان چەمکاندنەوە بەجۆرێک دێتەدى. ڕاستى، هەم کۆمەڵایەتییە و هەم بردنیشى بە فلتەرى تیۆر و چەمکدا. بۆیە خاڵى تەواوکەرى ئەمە بریتییە لە پێچەوانەکەى: گەر لە کۆمەڵگادا کتێبێک بنووسیت لەسەر ئەوەى چۆن هەمووکات بەپێى ئەرگۆمێنت و بە لۆژیکى بدوێین، ئەوا دەرەنجامەکە نالۆژیکى دەکەوێتەوە، چونکە ئەرگۆمێنت شتێکە لە کۆمەڵایەتیبوون هەڵژەنراوە و پێشوەخت ڕیشەیەکى کۆمەڵایەتیی هەیە.

[1]نووسینەکەی سەردار عەزیز بە ناونیشانی “بۆ وەلید عومەر: ئایا تەنها فەلسەفە وەڵامی پرسی کۆچ دەداتەوە؟” لە ماڵپەڕی ژنەفتن بڵاو کراوەتەوە. https://jineftin.krd/2021/11/17/%d8%a8%db%86-%d9%88%db%95%d9%84%db%8c%d8%af-%d8%b9%d9%88%d9%85%db%95%d8%b1-%d8%a6%d8%a7%db%8c%d8%a7-%d8%aa%db%95%d9%86%d9%87%d8%a7-%d9%81%db%95%d9%84%d8%b3%db%95%d9%81%db%95-%d9%88%db%95%da%b5%d8%a7/

پەراوێزەکان

The post گومانە خۆڵەمێشییەکان<br>(لە پاڵ سەرنجەکانى کاک سەردار عەزیزدا) appeared first on ژنەفتن.

یەکێک لەو مامۆستا لەیادنەکراوانەی ژیانم کە چەندین ساڵ پێش ئێستا ڕێم لێکەوت قسەیەکی کرد بۆ ماوەیەکی زۆر لەگەڵمدا مایەوە. مامۆستاکەم وتی باوکی پێی وتووە لە ژیاندا دوو جۆر مرۆڤ هەن، ئەوانەی دەمێننەوە و ئەوانەی دەڕۆن. مامۆستاکەم دیاربوو زۆر باوەڕی بەو قسەیە بوو، بە خۆی و ڕیشە سپییەکەیەوە لە تەمەنی پەنجا ساڵیدا لە ئێرنست هێمنگوای دەکرد، کاتێکیش قسەکەی کرد لە هێمنگوایەکی بزە لەسەر لێوی دەکرد کە لە قووڵاییی ئەزموونی خۆیەوە شتێک لە ژیرێتی بە کەسێکی گەنجتر بگەیەنێت. ئەو خۆی کەسێک بوو ماڵەوەی بەجێ هێشتبوو، لە ئەمریکا لەو ویلایەتەی تێیدا گەورە ببوو گواستبوویەوە بۆ ویلایەتێکی تر، بۆ شارێکی تر و ژیانێکی تر، لە کاتێکدا تاقە براکەی لە ماڵەوە و لە هەمان شار کە تیایدا لەدایک ببوو مابوویەوە. قسەی ئەو مامۆستایە لە بیرمدا مایەوە چونکە ئایا بە ڕاستی وەها نەبوو، ئایا لە ژیاندا ئەو دوو جۆرە مرۆڤە بە ئاسانی نەدەبینرانەوە؟ کەسانێک کە کۆچ دەکەن و دەڕۆن، کەسانێکیش کە لەسەر ماڵ دەمێننەوە و خاک و زێد بەجێ ناهێڵن؟ بەڵام هەر لە سەرەتاوە بێ ئەوەی بتوانم دەستنیشانی بکەم کێشەم لەگەڵ ئەو دابەشکردنەدا هەبوو. دابەشکارییەکە تەنها بڕێک ڕاستی لە خۆی دەگرت و وەکوو دابەشکارییە دوانەییەکان هەڵگری سادەخوازییەک بوو کە تێگەیشتن لێی ئاسانە، بەڵام لێکدانەوەیەکی چڕ نین. ئەوانەمان کە دەڕۆین بە شێوازی جیاواز دەڕۆین و هەروەها مەحاڵە بە تەواوی لەو جێیەی لێیەوە هاتووین داببڕێین و هەندێکمان دەگەڕێینەوە، ئەوانەشمان کە دەمێنینەوە مەحاڵە لە یەک پنت و لە یەک ژووردا بمێنینەوە چونکە مرۆڤ هەمیشە لە جێگۆڕکێدایە، تەنانەت گەر ئەو جێگۆڕکێیە هاتوچۆ بێت لەنێوان ماڵەوە و دووکانێکدا، لەنێوان ماڵەوە و پارکێکدا. تەنانەت لەو بارانەشدا کە کەسانێک هەرگیز ئەو شوێنە بەجێ ناهێڵن کە تیایدا لەدایک دەبن، مانەوە و ژیان و بەردەوامیی ئەو کەسانە بەستراوە بە هاتوچۆی مرۆڤ و شتومەک و دواجار بە گەڕۆکبوونی ئەوانی تر.

پرسیاری ئەوەی بۆچی مرۆڤ ماڵ بەجێ دەهێڵێت پرسیارێکی نوێ نییە و مرۆڤ بە هۆی چەندین هۆکاری جیاواز سەفەر دەکات و بە گەڕانێکی خێرای ئینتەرنێت دەتوانین بە پاڵنەرەکانی سەفەرکردن ئاشنا بین، ئەوەی بە لای منەوە پرسیارە ئەوەیە جۆرەکانی گەڕۆکبوون چۆن لە ئەدەبیاتدا ڕەنگیان داوەتەوە و پەیوەندیی نێوان ئازادی و گەڕۆکبوون لە کوێدایە؟ ئەدەبیاتی جیهان سەروکاری لەگەڵ چەندین جۆری گەڕۆکبووندا هەیە و من دوو جۆر لە گەڕۆکبوون بەسەردەکەمەوە کە تا ڕادەیەک پێچەوانەی یەکترن و لە دوو دونیابینیی جیاوازەوە لەدایک دەبن.

گەڕۆکبوونی یەکەم لە ئەفسانەی ئۆدیسەی هۆمیرۆسدا خۆی دەبینێتەوە، چیرۆکێک کە نزیکەی دە سەدە بەسەر داڕشتنیدا تێپەڕیوە و یەکێکە لەو تێکستە دەوڵەمەندانەی هەتاوەکوو ئێستا ئیلهامبەخشە و ڕەنگە یەکێک لە باشترین نموونەکانی گەڕۆکبوون لە خۆی بگرێت کە گەڕۆکبوونی سەپێنراوە. لەو ئەفسانەدا ئۆدیسیۆسی پاشای ئیساکا و داڕێژەری پلانی ئەسپی تەڕوادە کە دواجار بە هۆیەوە بەرەی هێزەکانی دژ بە تەڕوادە دەڕۆنە شاری تەڕوادە و پاریسی کوڕی پاشای تەڕوادە دەکوژن و هێلینی قەشەنگ بۆ مێردەکەی دەگەڕێننەوە، دوای کۆتاییهاتنی دە ساڵ لە جەنگ ئۆدیسیۆس دەیەوێت بگەڕێتەوە بۆ ماڵ و زێدی خۆی و گەیشتنەوەی بە ماڵەوە دە ساڵ درێژە دەکێشێت، دە ساڵێکی تەژی بە چەرمەسەری و خۆشڕابواردن، بە ڕێکردن بە تەنیشتی مەرگدا و بە ژیانکردن لەگەڵ پەرییەکدا.

ئۆدیسیۆس و هاوەڵە جەنگاوەرەکانی لە ڕێگەی گەڕانەوەیان بۆ ئیساکا ڕێیان لە دورگەیەک دەکەوێت و لەوێ دەچنە نێو ئەشکەوتێکەوە و ئەوەی بە بەدبەختیی ئۆدیسیۆس ناسراوە لەوێوە دەست پێ دەکات. ئەو بە گوێی پیاوەکانی ناکات کە دەیانەوێت بگەڕێنەوە بۆ کەشتییەکەیان و بەردەوامی بە گەشتەکەیان بدەن، بەڵکوو فزوڵیەتی ئەوەی هەیە بزانێت کێ لە ئەشکەوتەکەدا دەژی. ئەوەی لە ئەشکەوتەکەدا دەژی سایکلۆپێکە، زەبەلاحێک لە نەوەی خواوەند ئۆرانۆس و گایا، سایکلۆپێکی یەک چاو کە دوای ئەوەی بۆ هەڵهاتن لە دەستی گروپەکەی ئۆدیسیۆس چاوی کوێر دەکەن، بە هاوارکردن داوا لە خوداوەندی دەریا پۆسایدن دەکات گەشتەکەی ئۆدیسیۆس پڕ بکات لە چەرمەسەری و بە تەنها بگەڕێتەوە و لە بری بەخێرهاتنەوە ئەوەی پێشوازی لێ دەکات مەترسی بێت.

ئۆدیسیۆس وەکو کارەکتەرێکی زیرەک و فێڵزانی ناو ئەدەبیات ناسراوە و خۆشەویستی بۆ ژن و منداڵ و خاکەکەی وەها توند ژیانی ئاڕاستە دەکات کردوویەتی بە یەکێک لە سەرنجڕاکێشترین کارەکتەرەکانی مێژووی ئەدەبیات، کەچی سەرەڕای بیرتیژیی و نەبەردی و خۆشەویستییەکەی لە توڕەییی خوداوەندەکان بەدەر نییە، فانییەکە ناتوانێت لە چارەنووسی هەڵبێت و دەبێت بچێتە دونیای مردووان تەنها بۆ ئەوەی لە ڕێگەی فاڵبێژێکەوە بزانێت چۆن دەتوانێت بە چارەنووسیدا تێپەڕێت و بگەڕێتەوە ماڵەوە. بە هۆی ڕێگریەکانی پۆسایدن، ئۆدیسیۆس دە ساڵ لە هەوڵی گەڕانەوەدا دەبێت، هەر جارێکیش لە دوورگەی ئیساکا نزیک دەبێتەوە ڕووداوێک دووری دەخاتەوە. لە ماوەی گەشتەکەیدا ئۆدیسیۆس حەوت ساڵ لەسەر دوورگەیەک لەگەڵ کالیپسۆی پەریدا بەسەر دەبات کە ئۆدیسیۆس دەکەوێتە ژێر کاریگەری جوانییەکەی و گۆرانی چڕینی و ئەو هەموو هەستوسۆزەی پێی دەبەخشێت. کالیپسۆ ناهێڵێت ئۆدیۆسیۆس دورگەکە بەجێ بهێڵێت و دەخوازێت ئۆدیسیۆس ببێت بە مێردی و لە بەرامبەردا بەڵێنی نەمری پێ دەدات. ئۆدیسیۆس ژیانی نەمری ڕەت دەکاتەوە و ئەم قۆناغەی گەشتەکەی سووربوونی ئۆدیسیۆس دەردەخات بەوەی بە هەر نرخێک بێت دەیەوێت کوڕەکەی ببینێتەوە کە بە منداڵی بەجێی هێشتووە، بێئەندازە بیری ژنەکەی دەکات و تامەزرۆی ئەوەیە هەوای ئیساکا هەڵبمژێت و لەوێ لەنێو خێزانەکەی و لەسەر ئەو خاکەی تیایدا گەورە بووە بە پیرێتی بمرێت. ئۆدیسیۆس بە کالیپسۆ دەڵێت دەزانێت ژنەکەی لە کالیپسۆ جوانتر نییە، دەزانێت فانییە و پیر دەبێت و جوانی و گەنجێتییەکەی نامێنێت و ڕۆژێک دەمرێت، سەرەڕای ئەوانەش دەیەوێت پێی بگاتەوە و پاشماوەی ژیانی لەگەڵ ئەودا بەسەر بەرێت. ئۆدیسیۆس دواجار بە دەستێوەردانی چەند خوداوەندێک دەتوانێت زیندانە خۆشەکەی کالیپسۆ بەجێ بهێڵێت و بگەڕێتەوە ئیساکا.

گەیشتنەوەی ئۆدیسیۆس بە ئیساکا کۆتاییی گەشتەکەی نییە. ڕاستە چیدیکە پێویست ناکات بە دەریادا گەشت بکات، بەڵام ناتوانێت بە سادەیی بچێتەوە ماڵەوە و وەکوو جاران بە پادشا و بە مێرد بناسرێتەوە. ئەو بیست ساڵ بەسەر ڕۆیشتنیدا تێپەڕیوە، کەسانێکی زۆر بە مردووی دادەنێن و ژمارەیەک خوازبێنیکەری ژنەکەی، پێنێڵۆپی، لە ماڵەکەیدا دەژین، لە مەڕ و ماڵاتی دەخۆن و لە شەرابی دەخۆنەوە و تاویان بۆ ژنەکەی هێناوە یەکێکیان وەکوو مێرد هەڵبژێرێت. پێنێڵۆپی پێشنیاری پێشبڕکێی تیروکەوان بۆ خوازبێنیکەرانی دەکات و دەڵێت گەر هەر کامیان بتوانن کەوانەکە ببەستنەوە و تیرێک بە نێو دوانزە بازنەدا بهاوێژن هاوسەرگیریی لەگەڵ ئەو کەسەدا دەکات. هیچ یەک لە خوازبێنیکەران ناتوانن تەنانەت پەتی کەوانەکە ببەستنەوە. ئۆدیسیۆس کە لەوێیە و لە جلوبەرگی سواڵکەرێکی پیردایە، کەوانە دێرینەکەی خۆی بە ئاسانی دەبەستێتەوە و بە سەرکەوتوویی تیرێک بەنێو بازنەکاندا دەهاوێژێت. پاشان دەمودەست لەگەڵ کوڕەکەی لەنێو هۆڵی ماڵەکەیدا هەموو خوازبێنیکەران دەکوژێت.

مرۆڤی گەڕۆک کەسێکە بە هەر جێیەک بگات دەبێت خۆی بسەلمێنێت، تەنانەت بە گەڕانەوەشی بۆ زێدی خۆی. ئەو بە ئاسانی ناتوانێت ژیانە کۆنەکەی بە دەست بهێنێتەوە، هەر بۆیە پێویستە بە تاقیکاریدا تێپەڕێت

ئەوەی ئۆدیسیۆس دەخرێتە بەر تاقیکاری تیرئەندازی جێگای تێڕامانە. ئەو لە ماڵی خۆیدایە، کەچی ناتوانێت بە سادەیی بچێتە مەکانەتی پێشووتری و پێویستی بەوەیە لێهاتووییی خۆی بسەلمێنێت. مرۆڤی گەڕۆک کەسێکە بە هەر جێیەک بگات دەبێت خۆی بسەلمێنێت، تەنانەت بە گەڕانەوەشی بۆ زێدی خۆی. ئەو بە ئاسانی ناتوانێت ژیانە کۆنەکەی بە دەست بهێنێتەوە، هەر بۆیە پێویستە بە تاقیکاریدا تێپەڕێت. مرۆڤ کاتێک سەفەر دەکات بەشێکی زۆری ئەو جێگەیەی بەجێی دەهێڵێت لەگەڵ خۆیدا دەبات و لە یادەوەریدا دەیهێڵێتەوە، بەڵام بە لای ئەو کەسانەی کە دەمێننەوە ئەو بۆشاییەی کەسی گەڕۆک دروستی دەکات بە تێپەڕینی کات پڕ دەبێتەوە و ئەو کەسانە بەردەوام دەبن لە ژیانی خۆیان. بۆشاییەکەی کەسی گەڕۆک کاڵ دەبێتەوە و بە کەسی تر و ڕووداوی تر پڕ دەبێتەوە و هەندێ جاریش لەیاد دەکرێت. ئۆدیسیۆس شێوەی گۆڕاوە و هەڵکشانی تەمەن بە ڕوویەوە دیارە، ڕۆیشتنی کاتێکی وەها درێژی بەسەردا تێپەڕیوە پێنێڵۆپی ژیانی خۆی لە سایەی ئەو ڕۆیشتنەدا درێژە پێداوە و دایڕشتووە، هەر بۆیە گومانی هەیە ئەو کەسەی بەردەمی کە پێی دەڵێت من مێردتم ئۆدیسیۆس بێت. هەر بۆیە پێنێڵۆپیش ڕاستەوخۆ ئۆدیسۆس دەخاتە بەردەم تاقیکاری. پێنێڵۆپی پێی دەڵێت دەبێت تەختخەوەکەی جیابکاتەوە و لە ژوورێکی تر بخەوێت، ئۆدیسیۆسیش پێی دەڵێت تەختەخەوەکە لە لقی دار زەیتوونێک دروستکراوە کە درێژکراوەی ئەو دار زەیتوونەیە ماڵەکەی بە چواردەوردا بونیاد نراوە و ناگوازرێتەوە. ئیتر پێنێڵۆپی بەو شێوەیە دڵنیا دەبێتەوە کە ئەوە ئۆدیسیۆس خۆیەتی چونکە تەنها ئەو دوانە ئەو نهێنییە دەزانن.

ئەوەی ئۆدیسیوس بە کارەکتەرێکی زیندوو دەهێڵێتەوە تا ڕادەیەک پەیوەستە بە کۆڵنەدانی بۆ گەڕانەوەی بۆ ماڵەوە. ئەو لە دنیادا لە هەموو شتێک زیاتر دەیویست بە خێزانەکەی ئاشنا بێتەوە و بگەڕێتەوە بۆ ئەو ژیانەی بەجێی هێشتبوو. ئەو هەر لە سەرەتای سەرهەڵدانی جەنگی تەڕوادە نەیدەویست دورگەکەی بەجێ بهێڵێت. کاتێک ئەفسەرێکی مێنالوسی پاشای سپارتا کە هێلنی ژنی لە دەستدابوو، دەگات بە دورگەکە بۆ ئەوەی داوا لە ئۆدیسیۆس بکات بەشداری شەڕ بکات، ئۆدیسیۆس خۆی دەکات بە شێت و لە پارچە زەوییەکدا خۆی خەریکی کێڵانی زەوییەکە دەکات. ئەفسەرەکە کە ناوبانگی تەڵەکەبازی ئۆدیسیۆسی بیستبوو، منداڵەکەی ئۆدیسیۆس هەڵدەگرێت و دەیخاتە بەردەم گاسنەکان و بەو شێوەیە ئۆدیسیۆس دەست لە نمایشی شێتبوونی هەڵدەگرێت.  ئۆدیسیۆس بیست ساڵ لە ماڵەوە دوور دەکەوێتەوە. ئەو مرۆڤێک بوو گەڕۆکبوونی بەسەردا سەپێنرابوو، کارەکتەرێک بوو حوکمدراو بە گەڕۆکبوون.

بە پێچەوانەی ئەم پاڵەوانە یۆنانییە، لە ئەدەبیاتی سەدەی بیست بەسەرهاتی ئەو مرۆڤانە دەبینینەوە کە هەندێجار بە هەر نرخێک بێت دەیانەوێت لە ماڵەوە دوور بکەونەوە. ڕەنگە شیاو بێت گریمانەی ئەوە بکەین پەیوەندییەک لەنێوان خواستی مرۆڤەکان بۆ گەشتکردن و پێشکەوتنە تەکنەلۆجییەکانی سەفەرکردندا هەبێت. ئەوە لە سەدەی بیستدایە مرۆڤ بە ڕێگای فڕۆکەوە دەتوانێت لە ماوەی شەو و ڕۆژێکدا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە بە کیشوەری ئەمریکا بگات. لەدوای جەنگی جیهانی دووەمەوە هەیمەنەی ئەمریکا بەسەر زۆربەی ئەو بەشەی جیهاندا باڵ دەکێشێت کە ڕاستەوخۆ لەژێر هەژموونی یەکێتیی سۆڤیەتدا نییە. هەر لە دوای جەنگی جیهانیی دووەمەوەیە ئەمریکا وەکو زلهێزێک لەسەر شانۆی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان دەردەکەوێت، بە جۆرێک لە نیوەی دووەمی سەدەی بیستدا ئەمریکا هەم خواستی ئەوەی هەیە کێشە ناوخۆییەکانی چارەسەر بکات و هەم جیهان بەگوێرەی خواستی بجوڵێتەوە. لەم قۆناغەدایە هەتا بێت ئەمریکا زیاتر خۆی دەخزێنێتە ناو بەشەکانی تری جیهانەوە و ئەمریکاییەکانیش پرسیاری ئەوەیان لا دروست دەبێت ئایا دەتوانرێت لە بەشەکانی تری جیهان، لە گەڕان و گەشتکردن چی بەدەست بهێنن؟ ئایا هیچ دەرمانێک هەیە لە شوێنەکانی تر کە ساڕێژی برینە وجودییەکان بکات؟ هیچ حیکمەتێکی نەدۆزراوە هەیە کە چارەسەری کێشە نا-ماتریاڵییەکان بکات؟

لە ڕۆمانی “ئاسمانی داڵدەدەر” کە ساڵی ١٩٤٩ بڵاوکراوەتەوە ژن و پیاوێک دەبینینەوە، کیت و پۆرت، کە خەڵکی نیویۆرکن و لە باکووری ئەفریقا و لە مەغریب خەریکی گەشت کردنن. کیت و پۆرت ژن و پیاوێکن هاوسەرێتییەکەیان لە لێواری داڕماندایە و هۆکارێکی گەشتکردنیان ئەوەیە پەیوەندییەکەیان بهێننەوە سەر ڕێچکە. نووسەری ڕۆمانەکە، پۆڵ بۆڵز، هیچ شتێکی وامان لە ژیانی پێشووتری کارەکتەرەکان پێ ناڵێت، نازانین منداڵییان چۆن بووە و لە چ خێزانێکدا گەورە بوون، لە بەرامبەردا، ڕۆمانەکە لە ماناکانی گەڕۆکبوون دەکۆڵێتەوە و وێڵی دۆزینەوەی ئەو وەڵامانەیە کە گەڕان دەکرێت پێمانی بدات. کارەکتەرەکان بە بەردەوامی لە جوڵەدان، ئەمەش داخوازی ئەوەیان لێ دەکات سەرنجیان لەسەر شوێن و کاتی هەنووکەیی چڕ بکەنەوە و هەر کاتێکی زیاتریان لە بەردەستدا هەبێت بۆ پرسە گرنگەکان تەرخانی بکەن، کە لەم بارەدا بۆ کیت و پۆرت پەیوەندییە نامۆبووەکەی نێوانیانە.

کیت و پۆرت دوانزە ساڵ بەسەر هاوسەرگیریاندا تێپەڕیوە و لەو ماوەیەدا سەردانی چەندین شوێنی جیهانیان کردووە. دیار نییە لە هەر یەک لەو گەشتانەدا چەندێک ماونەتەوە، بەڵام گومان دەبرێت هەندێک لە گەشتەکان ساڵ زیاتر درێژەیان کێشا بێت چونکە لە سەرەتاوە پۆرت جیاوازیی لەنێوان گەشتیار (سائح) و گەڕۆک (مسافر)دا دەکات و دەڵێت: ”لە کاتێکدا گەشتیار دوای چەند هەفتەیەک یان مانگێک پەلەپەلیەتی بگەڕێتەوە ماڵەوە، کەسی گەڕۆک، کە سەر بە هیچ جێیەک لەو شوێنانە نییە کە سەفەریان بۆ دەکات، بە شێنەیی لەم بەشی جیهانەوە دەچێت بۆ ئەو بەشی جیهان و چەندین ساڵی پێدەچێت.” بە لای پۆرت سیفەتێکی جیاکەرەوەی کەسی گەڕۆک تەنها ئەوە نییە فرەگەڕ بێت، بەڵکوو ئەوەیە لە هیچ یەک لەو شوێنانەی سەفەری بۆ دەکات هەست نەکات بە تەواوی لە ماڵەوەیە. پۆرت هەروەها پێی وایە جیاوازییەکی گرنگی تر لەوەدایە گەشتیار بێ ئەملاولا ئەو شارستانییەتەی لێیەوە هاتووە قبوڵ دەکات، بەڵام کەسی گەڕۆک شارستانییەتەکەی بە شارستانییەتی تر بەراورد دەکات و ئەو توخمانەی لە شارستانییەتەکەیدا بە دڵی نییە ڕەتیان دەکاتەوە. لە پەیوەندیدا بەو ڕەتکردنەوەیە پۆرت باسی ئەوە دەکات چۆن لە سەروەختی جەنگدا (جەنگی جیهانیی دووەم) لە سەفەردا بووە چونکە نەیوستووە بەشێک بێت لە ماشێنی جەنگ کە لەو کاتەدا توخمێکی شارستانییەتەکەی بووە.^[1]

هەرچەندە پۆرت تەنها یەکێکە لە کارەکتەرە سەرەکییەکانی ڕۆمانەکە، چونکە بەشێکی بەرچاوی گێڕانەوە بۆ کیت تەرخانکراوە کە کارەکتەری سەرەکیی دووەمە، ئەوە پۆرتە ئومێدێکی لەبننەهاتووی هەیە بەوەی گەڕانیان یارمەتیدەر دەبێت لە باشبوونی پەیوەندییەکەیان، هەروەها پۆرت بڕیاردەری سەرەکییە لەوەی بۆ کوێ سەفەر بکەن و چەندێک بمێننەوە. پۆرت کەسێکە بە خواستی خۆی دەگەڕێت، تەواو بەپێچەوانەی ئۆدیسیۆسەوە، خوداوەندەکان لە پۆرت توڕە نین و پۆرت باوەڕی بە قەدەری پێشوەخت بڕیار لەسەردراو نییە و لە شەڕکردندا نییە بەوەی زوو بگاتەوە ماڵەوە، بەڵکو بە پێچەوانەوە، ئەوەی بە بیری پۆرتدا نایەت گەڕانەوەیە بۆ نیویۆرک. تاقە شتێک لە ڕابوردوی پۆرت کە بیرکردنەوە و هەستوسۆزی بە لای خۆیدا ڕادەکێشێت پەیوەندی پێشووتریەتی لەگەڵ کیتدا، ئەو پەیوەندییەی بە هیوای چاککردنییەتی و دەتوانین بڵێن لە پێناویدا خۆی بە دەست مەرگەوە دەدات.

گەر یەکێک لەو بەڵێنانەی گەشتکردن پێمانی دەدات ئەوەبێت مێشکمان بکاتەوە و بیرکردنەوەمان فراوان بکات، ئەو بەڵێنە بۆ هەموومان دروست نییە و هەندێ جار گەشتکردن دونیابینیمان تەسکتر دەکاتەوە و بەریەککەوتنمان بە خەڵک و کولتووری تر هۆکاری تۆخبوونەوەی پێشداوەریمانە بەرامبەریان. لە ڕۆمانی ئاسمانی داڵدەدەردا دایک و کوڕێکی بەریتانی دەبینین کە بە هەمان شێوەی کیت و پۆرت لە باکووری ئەفریقا خەریکی گەشتکردنن و گەڕۆکن. لە جێیەکدا دایکەکە، خاتوو لایڵ، قسە لەگەڵ پۆرت دەکات و پێی دەڵێت دوو مانگی لە ئیسپانیا بەسەر بردووە کە بە ڕای خاتوو لایڵ جێیەکی نەفرەتییە و پڕیەتی لە ”سەرباز و قەشە و جوو.” خاتوو لایڵ لە گۆشەنیگایەکی نێگەتیڤەوە سەیری کەسانی جوو دەکات و پێی وایە جووەکان لە پشتی پەردەوە ئیسپانیا بەڕێوە دەبەن. خاتوو لایڵ جووەکان بە کەسانی فریودەر و فێڵزان ناودەبات و بۆ سەلماندنی قسەکەشی نموونەی ئەوە دێنێتەوە چۆن لە شاری کۆردۆبا شەقامێکی لێیە بە ناوی جودێریا کە سیناگۆگی جووەکانی لێیە، هەر بۆیە خاتوو لایڵ لایوایە شوێنەکە دەبێت گیتۆی جووەکان بێت، کەچی ئەو کەسانەی خاتوو لایڵ لەوێ ڕێی لێیان کەوتووە نکۆڵییان لەوە کردووە جوو بن، پەنجەیان لە بەرچاوی ڕاوەشاندووە و هاواریان کردووە، ”مەسیحین! مەسیحین!” کاتێکیش خاتوو لایڵ دەچێتە سیناگۆگەکەوە ڕێبەری گەشتەکە دەڵێت لە سەدەی پانزەوە هیچ مەراسیمێکی ئاینی لەوێ سازنەکراوە، کە ئەمەش وەها باوەڕنەکردەنییە خاتوو لایڵ دەدات لە قاقای پێکەنین.

بیروڕاکانی خاتوو لایڵ سەبارەت بە خەڵکانی سەر بە کولتووری تر جێگای لەسەر ڕاوەستانن چونکە خاتوو لایڵ گەشتنووسە، نووسەرێکە دەربارەی گەشتەکانی دەنووسێت، کاری ئەوەیە بگەڕێت و سەرنجی شێوە ژیانی کەسانی تر و خوو و نەریتیان بدات و دەربارەی ئەزموونی خۆی لە گەشتەکانیدا بنووسێت، کەچی سەرەڕای داخوازییەکی پیشەکەی، بەوەی پێویستی بەوەیە بەهابەخش نەبێت و هەوڵ بدات لە دەلاقەیەکی بارگاوینەکراو بە هەستی خۆ بە زلزانی و فووتێکراو سەرنجی هەڵسوکەوتی کەسانی تر بدات، خاتوو لایڵ کەسێکە وشەیەکی باشی نییە لەسەر کەسانی غەیرە ئینگلیز بیڵێت. لای خاتوو لایڵ لە بری ئەوەی کەسێکی جوو هەبێت، کەسانی جوو هەن، لە بری ئەوە کەسێکی عەرەب هەبێت، کەسانی عەرەب هەن، لای ئەو کەسانی تر سەر بە گروپن و تاک نین. خاتوو لایڵ بیروبۆچوونی خۆی دەربارەی کەسانی عەرەب دەردەخات و دەڵێت: ”ڕەگەزێکی بۆگەن و ئاست نزمن کە هیچ شتێکیان نییە لە ژیاندا بیکەن ئەوە نەبێت سیخوڕی بەسەر ئەوانی ترەوە بکەن.” لەو گفتوگۆیەدا لەگەڵ پۆرت خاتوو لایڵ پێی وایە عەرەبەکان، هەروەها فەڕەنسییەکانیش، ڕقیان لێیانە، کاتێکیش پۆرت دەڵێت بە لای ئەمەوە عەرەبەکان وەکوو کەسانی هاوخەم دێنە پێشچاوی، خاتوو لایڵ دەڵێت، ”بە دڵنیاییەوە، ئەوەش چونکە کەسانی فرەقایلکەر و خزمەتچین، پەسنچی و بە دەمەوە هاتوون، بەڵام هەر ئەوەندەی ئاوڕت دایەوە، بە هەڵەداوان ڕێگەی کونسوڵخانە دەگرنە بەر.”

وەک دواتر دەردەکەوێت، کوڕەکەی خاتوو لایڵ، ئێریک، پاسپۆرتەکەی پۆرت دەدزێت و پۆلیسی فەڕەنسی لە بازاڕی ڕەشدا پاسپۆرتەکە دەدۆزنەوە. بەڵام خاتوو لایڵ و کوڕەکەی تاقە کەس نین تێڕوانینی نابەجێیان بەرامبەر بە دانیشتوانەکە هەبێت و پۆرتیش لە بەراوردکاری بەدەر نییە. لە بەشێکی گەشتەکەیان پۆرت پەنا دەباتە بەر بەرتیل دان بۆ ئەوەی بلیتی پاسێک بۆ خۆی و بۆ کیت دەستەبەر بکات، کاتێکیش کیت لێی دەپرسێت ئەی چی بەسەر ئەو دوو کەسەدا دێت کە جێگاکانیان داگیر دەکەین، پۆرت لە وەڵامدا دەڵێت، ”هەفتەیەک بۆ ئەوان چییە؟ بە لای ئەوانەوە کات بوونی نییە.” پۆرت لێرەدا ئاماژە بەو تێڕوانینە دەکات کە لە بیاباندا کات هێواش دەبێتەوە و وەکوو نەبوو وایە، کەوا کات بە لای خەڵکانی بیاباننشینەوە گرنگ نییە. لێرەدا پۆرت لە هەمان خاڵدا کورت دەهێنێت کە خاتوو لایڵ تیایدا کورت دەهێنێت، بەوەی دۆخی کەسەکان وەکوو باری تایبەت و جیاواز لەبەرچاو ناگرن و هەموو تاکەکان لەنێو تۆپەڵێکی ئاسان پێناسەکراودا دەتوێننەوە.

پۆرت پەلەیەتی بڕێک کات بە تەنها لەگەڵ کیتدا بەسەر بەرێت. هاوڕێیەکیان لەگەڵیاندا بۆ گەشتەکەیان هاتووە، تەنەر، وە پۆرت و کیت هەتا بێت لە بانگهێشتکردنی تەنەر پەشیمان دەبنەوە چونکە بە لایانەوە هەڵسوکەوتی ناڕەحەتکەر و تەحەمولنەکراوە. ڕێلێکەوتنی خاتوو لایڵ و ئێریکی کوڕیشی هەرچەندە بڕێک لە سەرگەرمی بە گەشتەکەیان دەبەخشێت، بە لای پۆرتەوە کات بەسەربردن لەگەڵیاندا لە ئامانجی گەشتەکەیان دووریان دەخاتەوە. پۆرت کەسێکە بڕوای بەوەیە گەڕان کۆمەکی دەکات ڕوونتر لە ژیانی بڕوانێت. پۆڵ بۆڵز دەربارەی پۆرت دەنووسێت: ”هەر کاتێک پۆرت بە ڕێگاوە بوو لە جێیەکەوە بۆ جێیەکی تر دەڕۆیشت، لە توانایدا بوو تۆزێک زیاتر بابەتیانەتر تەماشای ژیانی بکات. زۆربەی جار لە گەشتکردندا بە ڕوونی بیری دەکردەوە و بەو بڕیارانە دەگەیشت کە ئەگەر لە جوڵەدا نەبوایە نەیدەتوانی پێیان بگات.” پۆرت دەیەوێت لە شار و شارۆچکە گەورەکان دوور بکەونەوە و زیاتر بچنە نێو بیابانەوە، بە پەلەپڕوزکێ گەشتێک ڕێک دەخات و لە ڕێگا هەتابێت زیاتر تووشی لەرزوتا دەبێت. ئەو گوندەی پێی دەگەن لە پەتایەکەوە گیرۆدە بووە و کیت بڕیار دەدات بڕۆن بۆ گوندێکی سەر سنوور و لەوێ کاپتنێکی فەڕەنسی بڕێک دەرمانی بۆ پۆرت پێدەدات و پێی دەڵێت پێدەچێت پۆرت گرانەتای هەبێت و هیچ شتێکیان لە توانادا نییە بیکەن ئەوە نەبێت شۆربای بدەنێ و چاوەڕوانی چاکبوونەوەی بن.

سەرەڕای خراپبوونی دۆخی و دەستکردنی بە وڕێنەکردن، پۆرت هێشتا لە هەوڵی ئەوەدایە لە کیت نزیک بێتەوە. کیت وەکوو دڵسۆزێک بە دەمییەوە دێت و شۆربا و حەپەکانی دەداتێ و ئاگای لەوەیە بە داپۆشراوی لە جێگادا بمێنێتەوە، بەڵام هیچ ئاماژەیەکی نزیکبوونەوەی بەسۆزی لێ دەرناکەوێت، تەنانەت لەو ساتەش کە پۆرت تکای لێ دەکات لە لای بمێنێتەوە و دەستی بەسەر بەتانییەکەدا دەخشێنێت و کیت دەزانێت پۆرت بەدوای دۆزینەوەی دەستیدا دەگەڕێت، بەڵام لە خۆی ڕانابینێت دەستی بداتێ. کیت لە ڕەتکردنەوەی لە پێدانی دەستی بە ئاگا دێت و بەزەیی بە پۆرتدا دێتەوە و فرمێسک دەزێتە چاوی. پاش تۆزێک پۆرت پێی دەڵێت: ”کیت، کیت، دەترسم، بەڵام ئەوە هەموو شتێک نییە. کیت! ئەم هەموو ساڵە من بۆ تۆ ژیاوم. ئەوەم نەدەزانی، بەڵام ئێستا ئەوە دەزانم. بە ڕاستی دەیزانم! بەڵام تۆ وا ئێستا دوور دەکەویتەوە.” کیت هاوار دەکات و دەڵێت: ”نەخێر دوور ناکەمەوە! … من ڕێک لێرەم!” وەڵامەکەی کیت وەڵامێکی دروستە دەربارەی نزیکایەتی فیزیکی کیت لە پۆرتەوە، لە کاتێکدا پۆرت دەکرێت ئاماژە بە دوورکەوتنەوەی ڕۆحییانە و هەستەکییانەی کیت بکات. کیت، سەرەڕای ئەوەی لە نزیکی پۆرتە و خەمێتی و دەیلاوێنێتەوە، ئەوەی لە مێشکیدا دەگوزەرێت شتێکی ترە. کیت بە خۆی دەڵێت، ”ئەو هەرگیز لە پێناوی مندا نەژیاوە. هەرگیز. هەرگیز.” کیت و پۆرت لە پەیوەندییەکی ئازاربەخشدان کە نە دەتوانن بێ یەکتری و نە دەتوانن لەگەڵ یەکتریدا هەڵبکەن. کیت وا دێتە بەرچاو تیادا مابێت و نەزانێت چی بکات، لەگەڵ پۆرتدا مابێتەوە سەرەڕای ئەوەی لە قووڵایی دڵیدا پەیوەندییەکەیان کۆتایی هاتبێت، هەرچیش دەربارەی پۆرتە کەسێکە لە قۆناغێکی تەمەنیدایە کە تاقە ڕۆشنایی لە ژیانیدا ئەوەیە پەیوەندییەکەی لەگەڵ کیتدا چاک بکاتەوە، بە چەشنێک ڕەنگە لە ئاستێکدا چاکنەبوونەوەی لە گرانەتاکەی لە بێهیوابوونی بێت لە باشبوونی پەیوەندییەکەیان و دواجار ئاسانتر بێت بە لایەوە بە کەمهێزییەوە لە ئامێزی مەرگدا لانە بگرێت.

پۆرت لەو گوندەی بیاباندا دەمرێت. ئەو پێش ئەوەی پەنا بباتە بەر بەرتیل دان بۆ دەستکەوتنی بلیتی پاسەکە هەستی بە ناساغی دەکرد، لەگەڵ ئەوەشدا پێداگر بوو لەوەی نزیکەی شەو و ڕۆژێک بە سواری پاسێک لە شارستانیەت و خزمەتگوزاری تەندروستی دوورتر بکەونەوە، بچنە شوێنێکی چەپەک، ئەویش بە ئامانج و هیوای ئەوەی پەیوەندییەکەی لەگەڵ ژنە نامۆبووەکەیدا چاک بکاتەوە. پۆرت لەوپەڕی بێهێزی و نەخۆشیدا دەست بۆ دەستی ژنەکەی دەگەڕێنێت و ژنەکەی بە ویستی خۆی دەست ناخاتە نێو دەستی و دەکرێت بپرسین ئایا ئەو ساتە ساتی بێئومێدبوونی یەکجارەکی پۆرتە؟ ساتی درککردن بەوەی تەنانەت ڕۆیشتن بۆ چەپەکترین گوندی بیابانیش ژیانی ناهێنێتەوە دۆخی پێشتر؟ پۆرت کەسێکە پێویستی بە سەفەرکردنە بۆ ئەوەی ڕاستییەکانی بۆ دەربکەوێت و زاتی بڕیاردانی هەبێت، هەربۆیە دەکرێت بپرسین ئایا لەو گوندە چەپەکەدا ئەو ڕاستییەی پۆرت لەو دۆخە هەستیارەیدا بۆی دەرکەوت وەها توند بوو کە نەیتوانی لەگەڵ نەخۆشییەکەیدا بەرگەی بگرێت و وای لێکرد خۆی بە مەرگ بسپێرێت؟

دوای مردنی پۆرت، کیت بە تەنها زیاتر ڕۆدەچێتە قووڵایی بیابانەوە و ڕێی لە کاروانێکی بازرگانی دەکەوێت و وەها لە هێز و لە ویست دادەبڕێت خۆی دەدات بە دەست هێڵێکی تاریکی ژیانەوە و بۆ ماوەیەک لە ڕۆڵی ژنی کەسێکدا خۆی دەبینێتەوە. کیت وردە وردە لە دۆخی دەروونی خۆی بە ئاگا دێتەوە، لەو ماڵەی تیایدا دەستبەسەرە هەڵدێت و دەکەوێتە پەیوەندیی لەگەڵ کونسوڵخانەی ئەمریکایی و کارمەندێکی کونسوڵخانە لە فڕۆکەخانە پێشوازی لێ دەکات. لە میانەی ڕۆیشتنیان لە فڕۆکەخانەوە بەرەو ئوتێلێک، کارمەندەکە بۆ خولەکێک لە دەرەوەی ئوتێلەکە کیت بە تەنها لە تەکسییەکەدا بەجێ دەهێڵێت و کاتێک دەگەڕێتەوە کیت لەوێ نەماوە و ڕۆمانەکە کۆتایی دێت.

دیارنەمانی کیت هاوشان بەوەی هیچ شتێکی ئەوتۆ دەربارەی ژیانی پێشووتری کیت و پۆرت نازانین وا دەکات چەقی قورسایی گێڕانەوە لە بری ئەوەی لە ڕابوردوو یان داهاتوودا بێت، لە ئێستادا بێت. ئەوەی گرنگە گەشتەکەیان و پرۆسەی گەشتەکەیانە، ئەو ڕووداوانەیە بەسەریاندا دێت و دەرگیربوونی کیت و پۆرتە لەگەڵ ڕووداوەکان و تێڕامانیانە بۆ ژیانیان، نەوەک لە کوێوە هاتوون و داهاتوویان چۆنە. ئەم ئێستاییبوونە، ئەم ناوەڕاستبوونە، بارگاوییە بە تێڕوانینێک بۆ ژیان کە لە شارستانیەتی خۆرئاوادا، بە تایبەتی لە کولتووری ئەمریکاییدا، لە سەدەی بیستەوە بە شێوەیەکی بەرفراوان خۆی بە ژیانی تاکەکاندا دەکات.

لە ئۆدیسەی هۆمیرۆسدا دەبینین کە ئۆدیسیۆس سەر بە جیهانێکە مرۆڤ و ڕووداوەکان سەرەتا و کۆتاییان هەیە، کە گرنگە سەرەتا و کۆتاییان هەبێت چونکە بەبێ سەرەتایەک و کۆتاییەک ژیان مانایەکی نییە. بەڵام لە نیوەی دووەمی سەدەی بیستدا تێڕوانینێکی تر لە ژیانی ئەمریکاییدا سەرمەشق دەکەوێت. لە ڕۆمانی ئاسمانی داڵدەدەردا کارەکتەرەکان سەرەتا و کۆتاییان نییە، تەنانەت مەرگی پۆرتیش وەکو پرۆسەیەک مامەڵەی لەگەڵدا دەکرێت و هەر لەگەڵ مردنیدا کیت لاشەکەی بەجێ دەهێڵێت و لە بیاباندا خۆی سەرنگوم دەکات و هیچ توخنی پرسە و پرسەخوازی ناکەوێت. ئەوەی گرنگە ناوەڕاستە، ناوەڕاستی ڕووداوەکان، ناوەڕاستی پرۆسەکان، ناوەڕاستی قۆناغەکان، ئەوەی گرنگە بەردەوامییە.

ژیل دۆلوز ئەو بیرمەندەی نیوەی دووەمی سەدەی بیستە کە سەرسامی ناوەڕاستبوونە. لە کتێبی دیالۆگ لەگەڵ کلێر پارنێدا، دۆلوز دەڵێت: ”ئەوە هەرگیز سەرەتا و کۆتایی نییە کە جێگەی سەرسامبوونن، سەرەتا و کۆتایی پنتن. ئەوەی مایەی سەرسامبوونە ناوەڕاستە.” دۆلوز بیرمەندی پرۆسەیە نەک پنت. لە فەلسەفەی خۆراوادا ویستێکی بەرچاو هەیە بۆ پنت دانان و ژمارەیەک لە زەبەلاحەکانی فەلسەفە لە وێنەی ئەفڵاتوون، دیکارت، کانت و هیگڵ لەوانەن لە هەوڵی پنت داناندا بوون، لە پنتێکەوە دەستیان پێکردووە و تێڕوانینیان بە چواردەوری ئەو پنتەدا داڕشتووە، بە پرەنسیپێکەوە گرتوویانە و دەستبەرداری نەبوون، سیستەمەکەیان سەرەتا و ناوەڕاست و کۆتایی هەیە و جیهانیان خزاندۆتە ناو سیستەمەکەیانەوە. دۆلوز بە پێچەوانەی ئەم ڕەوتە ئیش دەکات و بیر دەکاتەوە. هۆکارێکی ئەوەی دۆلوز سەرسامی ئەدەبیاتی ئەمریکاییە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە بەشێکی زۆری ئەو ئەدەبیاتە کاری بە پنت دانان و سەرەتا و کۆتاییەوە نییە و پرۆسەبوون و ناوەڕاستبوون و تێپەڕبوون بە لایەوە پرسیارە.^[2]

بە لای دۆلوزەوە هەڵهاتن کارێکی پاسیڤ و پەچەکردار نییە، بەڵکوو کارێکی چالاکە. هەڵهاتن بە لای دۆلوزەوە ”کێشانی هێڵە، کێشانی چەندین هێڵ و نەخشەسازییە. ئێمە جیهانەکان تەنها لە ڕێگای هێڵی درێژی پچڕاو کەشف دەکەین.”

پرسی ناوەڕاستبوون لای دۆلوز ڕاستەوخۆ بەستراوە بە چەمکێکی تر کە ئەویش هێڵی هەڵهاتنە. دۆلوز جۆرێکی هەڵهاتن دەبەستێتەوە بە بەجێهێشتنەوە، بە خۆلادانەوە، بە کێشانی هێڵەوە. بە لای دۆلوز کاتێک کەسێک دەڕوات و شتگەلێک بەجێ دەهێڵێت، ڕەنگە وەها لێک بدرێتەوە ئەو کەسە لە لێپرسراوێتی هەڵدێت و لە جیهان ڕادەکات و ئەوەش ترسنۆکییە، بەڵام بە لای دۆلوزەوە هەڵهاتن کارێکی پاسیڤ و پەچەکردار نییە، بەڵکوو کارێکی چالاکە. هەڵهاتن بە لای دۆلوزەوە ”کێشانی هێڵە، کێشانی چەندین هێڵ و نەخشەسازییە. ئێمە جیهانەکان تەنها لە ڕێگای هێڵی درێژی پچڕاو کەشف دەکەین.” لە پەیوەندیدا بە ئەدەبیاتەوە دۆلوز پێی وایە ئەدەبیاتی ئەمریکایی ”هەردەم داپچڕانمان بۆ وێنا دەکات، ئەو کارەکتەرانەی کە هێڵی هەڵهاتنیان دەخوڵقێنن.” بەڵام هەڵهاتن و سەفەرکردن هەمان شت نین. ئێمە دەکرێت سەفەر بکەین و لەگەڵ خۆماندا ئەو کەلەپوور و تێڕوانینانە هەڵبگرین کە پێش سەفەر لەگەڵماندا بوون و شوناسیان پێداوین (خاتوو لایڵ بە نموونە لە ڕۆمانی ئاسمانی داڵدەدەر)، دەکرێت لە وڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکی تر بڕۆین و هیچ شتێکی نامۆ و نەناسراو نەبینین. تەنانەت هەڵهاتنیش لە خۆیدا ناڕوونە و دۆلوز پێی وایە لە هەندێک هەڵهاتندا دەکرێت بەر هەمان ئەو شتانە بکەوینەوە کە لێی هەڵهاتووین، لە بری ئەوەی لەسەر هێڵی هەڵهاتن دابڕانێک دروست ببێت. دۆلوز جیاوازی لەنێوان تێڕوانینی فەڕەنسی بۆ جیهان دەکات و پێی وایە تێڕوانینێکی درەختئاسایە، بەوەی گرنگییەکی زۆر بە ڕەگ و ڕەچەڵەک و سەرەتا دەدات، لە کاتێکدا تێڕوانینی ئەمریکایی تێڕوانینێکە لە گیای بژار دەچێت. گیای بژار لە ناوەڕاستی شتەکان و هێڵەکانەوە سەر دەردێنێت و بێ ئەوەی ڕەگبوونی پرسیار بێت خۆی دەبێت بە هێڵی هەڵهاتنی خۆی. لە کاتێکدا ئۆدیسە بە پێکگەیشتنەوەی ئۆدیسیۆس بە ژن و کوڕەکەی و دامرکانەوەی تووڕەیی خوداوەندەکان کۆتایی دێت، ڕۆمانی ئاسمانی داڵدەدەر بە مردنی پۆرت کۆتایی نایەت و کیت بەردەوامە لە ژیانی و هێڵی هەڵهاتنی خۆی دادەڕێژێت. بەپێچەوانەی ئەو کولتوورانەی تیایدا مەرگی هاوژینێک ئەوە دەگەیەنێت هاوژینی لە ژیندا ماوە هەتا مابێت دەبێت لە پرسەدا بێت، مەرگی پۆرت نابێت بە پنتێک کە بە چواردەوریدا ژیانی کیت و کەسانی تر بە چواردەوریدا دابڕێژرێت. دۆلوز دەڵێت: ”خاڵی سفری ئینگلیزی هەمیشە لە ناوەڕاستدایە. خنکاندنەکان هەمیشە لە ناوەڕاستدان. ئێمە لە ناوەڕاستی هێڵێکداین و ئەوەش ناڕەحەتترین دۆخە. ئێمە لە ناوەڕاستەوە دەستپێدەکەینەوە.” (ل.٥٠)

دۆلوز لە خوێندنەوە و تێگەیشتنمان بۆ دونیا یارمەتیدەرە چونکە بەشێکی ئەوەی دەربارەی گرنگبوونی ناوەڕاستبوون دەیڵێت لە ژیانی نووسەران و هونەرمەنداندا دەبینرێتەوە. نووسەران و هونەرمەندان بە توندی بەر سەرەتا و کۆتایی دەکەون، بە لای ژمارەیەکی زۆریانەوە سەرەتا و کۆتاییی پرۆژەیەک چەندێک هیوابەخش و وزەپێدەر و خرۆشێنەر بێت، لە هەمان کاتدا لەرزهێن و گومانپێدەرن و سکپڕن بە ئەگەری شکست و داڕمان. هەر بۆیە بە لای زۆربەیانەوە بەنرخترین و لەیادنەکراوترین کات ناوەڕاستە، ناوەڕاستی نووسینی کتێبێک و ناوەڕاستی کارکردن لە ئیشێکی هونەری. لە لایەکی دی، ناوەڕاستبوون لە سەردەمی ئێستادا وردە وردە لەوە دەرچووە تەنها لە کولتووری ئەمریکاییدا بوونی هەبێت و خۆی ترازاندۆتە زۆر بەشی تری جیهان. لە سەردەمی ئێستاماندا دەبینین چۆن مرۆڤەکان خۆیان بە سەرەتاکان و کۆتاییەکانەوە گرێ نادەن و هەمیشە لە ناوەڕاستی شتێکدان، لە پرۆژەیەکەوە دەچنە سەر پرۆژەیەکی تر، لە شارێکەوە دەگوازنەوە بۆ شارێکی تر، پیشەیەک بە پیشەیەکی تر دەگۆڕنەوە، لە فێربوونی زمانێکەوە دەست دەکەن بە زمانێکی تر، لە خولیایەکەوە بۆ خولیایەکی تر، لە سەیارەکەوە بۆ مۆدێلکی تر، لە هاوژین و یارێکەوە بۆ یەکێکی تر. بێگومان ئەمە ئەوە ناگەیەنێت زۆرینەی ئەو گواستنەوانە سەرکەوتوو دەبن و ئارامی و خۆشی بە ژیانی کەسەکان دەبەخشن. توانا و وزەی مرۆڤ بە هەڵکشانی تەمەن لە کزی دەدات و هەندێک نەگۆڕ هەیە کە پێویستن بۆ هەبوونی شوناس. ناوەڕاستبوون لە ئێستادا لە خواستێک و پێداویستییەکی سەردەمیانە دەکات، ویستی خەریکبوون بە شتی نوێوە چونکە نامانەوێت خۆمان بەو شتانە ببەستینەوە کە ڕوویانداوە و کۆتاییان هاتووە و دەمانەوێت بەردەوام لە پرۆسە و لە ناوەڕاستدا بین، هەروەها خێرابوونی گۆڕانە تەکنەلۆجییەکانیش پێویستییەکیان هێناوەتە ئاراوە کە هەمیشە ئامادەبین بۆ فێربوون، بۆ وەلاخستنی بەرنامەیەک و بەکارهێنانی بەرنامەیەکی نوێ و بۆ بەردەوام سەیرکردنی زنجیرە تەلەڤزیۆنییە باوەکان چونکە ئەگەر لە ناوەڕاستی زنجیرەیەکدا نەبین شتێکمان پێ نابێت لە دیالۆگی کۆمەڵایەتیدا بەکاری بهێنین.

گەڕۆکبوونی مرۆڤ بە تەنها پێکنەهاتووە لە سەفەر بۆ وڵاتانی بیانی و کۆچی درێژخایەن، بەڵکوو کردەیەکی ڕۆژانەیە. هەر لە سکەخشکێ و گاوڵکێی منداڵەوە هەتاوەکو پێگرتنی منداڵ و ڕاکردنی و هەڵزنانی بە درەختدا دەبینرێت، مرۆڤ بوونەوەرێکی جێ بە خۆ نەگرتووە، خۆی بە ناو جیهاندا دەکات و دەیەوێت دەرەوە و شوێنی جیاواز ببینێت. ڕۆمانییەکان خواوەندێکیان هەبووە بە ناوی ئەبیۆنا کە لە هەمان کاتدا پارێزگاری لە هەنگاونانی منداڵان و لە گەڕۆکان دەکات چونکە لای ڕۆمانییەکان پێگرتنی منداڵ ئاماژە بووە بە دابڕان و دوورکەوتنەوەی لە ماڵەوە و بە سەفەرکردن. لە فۆلکلۆری یابانیشدا و لە بەشێکی بودیزمدا خوداوەندی جیزۆ هەیە کە لە هەمان کاتدا پارێزگاری لە دایکانی دووگیان و نەوەکانیان و کۆچەران دەکات. مرۆڤ مەحکومە بە جەستەیەک کە لەژێر جەبری جوڵەدایە. ماسولکە و جومگەکانی مرۆڤ بە نەجوڵان دەپوکێنەوە و دوای پێکان و لە جێگادا کەوتن و زیان گەیشتن بە ماسولکە و جومگەیەک یەکێک لە کاریگەرترین ڕێگاکانی چاکبوونەوە کە دکتۆرەکان جەختی لەسەر دەکەنەوە ئەوەیە لەگەڵ پشوو وەرگرتندا کەسەکە لە چالاکی و لە وەرزشکردن و جوڵە بەردەوام بێت. ڕێکردنێکی ڕۆژانەی سی خولەکی ناسراوە نەک هەر سوودی جەستەیی هەیە، بەڵکوو ڕێگایەکیشە بۆ تووش نەبوون بە نەخۆشی دەروونی و هەستکردن بە ئارامی و بە کامەرانی. جەستەی مرۆڤ بونیاد نراوە لە جوڵەدا بێت و هەر زیانێک و زەبرێک کە ڕێگری لە جوڵەی بکات، بۆ نموونە لە کاتی ڕووداوێک کە کەمتوانایی لێ بکەوێتەوە، مرۆڤ دەخاتە بەردەمی ئەگەری تووشبوون بە نەخۆشی دەروونی لە نمونەی خەمۆکی و لە هەندێ باردا کەمتوانایی و خەمۆکی دەبنە پاڵنەری خۆکوژی.^[3]

ئەستەمە لە ویستی مرۆڤ بۆ گەڕان کەمبکرێتەوە. کولتووری سەیارە بووە بە یەکێک لەو کولتوورە باوانەی هەتا بێت لە برەو پەیدا کردندایە چونکە لێخوڕینی سەیارە جیا لەوەی بۆ زۆرێک هۆکارێکی هاتوچۆ و بژێوی پەیدا کردنە، پیشەوەرانی پیشەسازییەکە گفتی ئەوەمان دەدەنێ هۆکارێکیشە بۆ تۆخکردنەوەی ئازادیمان. ئازادیی هاتوچۆکردن و شوێنگۆڕین بەندێکی جاڕنامەی مافەکانی مرۆڤە و لە زۆر دەستووری وڵاتاندا باس دەکرێت. جێی سەرنجە کە مرۆڤ تاقە بوونەوەر نییە ئازادیی هەڵبژاردنی ژینگەکەی بە لایەوە ئەولەویەت بێت. ئەو ئاژەڵانەی لە باخچەی ئاژەڵاندا دەژین بەئاگان لەوەی لە هەلومەرجێکی سەپێنراودا دەژین و ئەگەر ئاژەڵەکان لە باخچەیەکی ئاژەڵان لە دایک نەبووبن و گەورە نەبووبن، یان باخچەی ئاژەڵانەکەیان هێندە فراوان نەبێت و بەرنامەیەکی تۆکمە و ژینگەدۆست و ئاژەڵدۆست نەیبات بەڕێوە، ئەوا هەمیشە ژمارەیەک ئاژەڵ هەن هەوڵی ڕاکردن دەکەن و نموونەی سەرکەوتووی ڕاکردنی ئاژەڵ لە باخچەی ئاژەڵان لە سەرتاسەری دونیادا بینراوە.

گەڕان و هاتوچۆ و شوێنگۆڕین تەنانەت لەو بارانەشدا کە ناخرێنە بەر جێبەجێکردنەوە، کە کەسانێک هەن بە دەگمەن ماڵەوە و گەڕەک و شارەکەیان بەجێ دەهێڵن، هێشتا پێویستە وەکوو ئەگەرێک بمێننەوە چونکە سنووردارکردنیان وەکوو دەستدرێژی بۆ سەر ئازادی لێک دەدرێتەوە. ئەگەر لە سیستەمێکی دادوەریدا سەختترین سزا مەرگ بێت، دووەمین سزای سەخت دوای مەرگ زیندانی هەتاهەتاییە. لە ئێستادا لە زۆر وڵاتدا زیندانی هەتاهەتایی هەڵوەشاوەتەوە و لە بریدا درێژترین ماوە لە زینداندا بە ساڵ دیاری کراوە، بەڵام ئەوەی زیندانی درێژمەودا سەختترین سزایە ئەوە دەردەخات چۆن ئەو سیستەمانە بۆ چاوترسێنکردن و ساردکردنەوەی هاوڵاتیانیان لە تاوانکاری بە دۆخێک سزای تاوانکاران دەدەن کە مەحاڵە هیچ کەسێک بە ویستی خۆی و بە خۆشحاڵی و بەئاگاییەوە پێ بخاتە ناویەوە. ئەحمەد ئەڵتانی نووسەر و ڕۆماننووس لە ساڵی ٢٠١٦ دوای کودەتا شکستهاتووەکەی تورکیا دەستگیر دەکرێت و لە ساڵی ٢٠١٨ بە تۆمەتی هاندانی کودەتا بە زیندانی هەتاهەتایی حوکم دەدرێت. لە دوای ئەو بڕیارە ئەحمەد ئەڵتان دەست دەکات بە نووسینی یادەوەرییەکانی کە دواتر بە چەند زمانێکی بیانی لەژێر ناوی “هەرگیز جیهان نابینمەوە” بڵاو دەبێتەوە و لەو کتێبەدا ئەحمەد ئەڵتان تیشک دەخاتە سەر ژمارەیەک لەو خاڵانەی وا دەکەن زیندان نەخوازراوترین ژینگە بێت مرۆڤ تیایدا ژیان بەسەر بەرێت. ئەو دەنوسێت:

”هەرگیز جارێکی تر ناتوانم ماچی ئەو ئافرەتە بکەم کە خۆشم دەوێت، ناتوانم منداڵەکانم لە ئامێز بگرم، هاوڕێکانم ببینم، بە جادەکاندا پیاسە بکەم. چیدیکە ژوورێکم نابێت تیایدا بنووسم، ئامێرێکم نابێت پێی بنووسم، کتێبخانەیەکم نابێت دەستم پێی بگات. ناتوانم گوێ لە پارچە مۆسیقایەکی کەمانچە بگرم، گەشتێک بکەم، بە دوکانی کتێبفرۆشەکاندا بگەڕێم، لە سەمونخانەیەک سەمون بکڕم، چاو لە دەریا یان لە داری پرتەقاڵێک ببڕم یان بۆنی بەرامەی گوڵ و گیا و باران و زەوی بکەم. ناتوانم بچم بۆ سینەما. ناتوانم هێلکە بە سۆسجەوە بخۆم، پێکێک شەراب بنۆشم، یان بچم بۆ ڕێستۆرانتێک و داوای ماسی بکەم. ناتوانم سەیری خۆرهەڵاتن بکەم. ناتوانم تەلەفون بۆ هیچ کەسێک بکەم و هیچ کەسێک ناتوانێت تەلەفونم بۆ بکات. ناتوانم بە دەستی خۆم دەرگایەک بکەمەوە. جارێکی تر لە ژوورێکدا خەبەرم نابێتەوە کە پەردە بە پەنجەرەکەیەوە بێت…

لە ئێستا بە دواوە کەسانی تر بڕیار دەدەن چی بکەم، لە کوێدا بوەستم، لە کوێدا بخەوم، کەی لە خەو هەستم، ناوم چی بێت.

هەمیشە بڕیارم بەسەردا دەدرێت. ”ڕاوەستە.”، ”ڕێ بکە.”، ”بچۆ ژوورەوە.”، ”باڵت بەرزەوە بکە.” ”پێڵاوەکانت دابکەنە.” ”قسە مەکە.”” (ل.٩-١٠)^[4]–^[5]

لە سەرەتای ٢٠٢٠ەوە هەتاوەکوو ئەم ساتە پرسی ئازادیی هاتوچۆ و شوێنگۆڕین و گەڕان بە توندی هەموو سووچێکی گۆی زەوی گرتۆتەوە. پەتای کۆڤید زریانێکە ئەو جیهانە ئاڵۆزەی وروژاند کە تیایدا دەژین و هەر ماوەیەک و بە گوروژمێکی نوێ و جیاوازەوە بەرمان دەکەوێت. هەر لە سەرەتاوە پەتاکە دوو پرسی بە گژی یەکدیدا کرد کە هەردووکیان پێداویستی سەرەکین، ئەویش پرسی تەندروستی و پرسی ئازادیی هاتوچۆ بوو. پێم وایە ئەوەی فەیلەسوفی ئیتاڵیی جۆرجیۆ ئاگامبینی دژ بە کەرەنتین و داخستنی شوێنە گشتییەکان هێنایە دەنگ ترسی بوو بەرامبەر هاتنەئارای سەردەمێکی نوێ و جیاوازەوە کە بە فەیلەسوفە ٧٨ ساڵەکەمان نامۆ بوو، سەردەمێک کە بۆ ماوەیەک خێزانەکان نەیاندەتوانی مردووەکانیان بنێژن و دەسەڵاتداران لاشەکانیان دەسووتاند. هاتنەدەنگی ئاگامبین ئاگادارکردنەوەیەکیش بوو کە مەترسی ئەوە هەیە چیدیکە وەکوو مرۆڤ لە یەکتری و دراوسێ و خەڵکانی تر نەڕوانین، بەڵکوو وەکوو ڤایرۆسپێدەر و پەتاپێدەر مامەڵەیان لەگەڵدا بکەین. ناڕەزایی دەربڕینی ئاگامبین دژ بەو ڕاستییەش بوو کە دروست نییە بەبێ ڕەخنە و پرسیارلێکردن لە حکومەت و دەسەڵاتی قبوڵ بکەین پێمان بڵێن چۆن بژین و چی بکەین و چی نەکەین و کێ سەلامەتە و کێ نەخۆشە.^[6] لە بەرامبەر ناڕەزایەتی هاوشێوە کە لە لایەن زۆر گروپی سەربەخۆ و ڕاستڕەوەوە بینران و دەبینرێن، لیبڕاڵخوازەکانی خۆراوا بە ڕێزەوە گوێیان ڕاگرت، بەڵام ئاماژەیان بە تایبەتمەندێتیی دۆخەکە و سەروەری یاسا و پێویستیی هەبوونی متمانە بە دامەزراوە گشتییەکان کرد. لەم بەرەیەدا فەیلەسوفی ئوستراڵی “پیتەر سینگەر” داوای ئەوە دەکات ڤاکسین وەرگرتن بە زۆرەملێ بێت، هەروەک چۆن لە ئێستادا بەستنی قایشی سەلامەتی لە سەیارەدا بە یاسا دەسەپێنرێت. سینگەر دەڵێت لە سەرەتادا کەسانێکی زۆر قایشی سەلامەتییان نەدەبەست، سەرەڕای هەبوونی چەندن هەڵمەتی وریاکردنەوە، هەتاکوو ئەو کاتەی بەستنی قایشی سەلامەتی بە یاسا سەپێنرا و لە ئێستادا جێگای سەرسوڕمانە کەسێک بێت و بڵێت بەستنی قایشی سەلامەتی دەستدرێژییە بۆ سەر ئازادییەکانم. سینگەر دەڵێت پرسی قایشی سەلامەتی و خۆکوتان لەو پرسانەن کە دەبێت دەسەڵاتێک بیانسەپێنێت چونکە زۆربەمان گوێ بەو مەترسییە بچوکانە نادەین کە دەکرێت کارەساتیان لێ بکەوێتەوە.^[7]

بڕێک لە ئاڵۆزییەکانی ئێستا لە ڕاگرتنی هاوسەنگییەکدایە لەنێوان پیادەکردنی ژمارەیەک هەڵبژاردن و ئازادیدا بێ زیان گەیاندن بە کەسانی تر، لەگەڵ ژیانکردن لە چوارچێوەیەکدا کە دەخوازێت هەتا بتوانێت ئەگەری مەترسی و نەخۆشکەوتن و مردن کەمبکاتەوە و نەیانهێڵێت. ئەوەی ئاشکرایە ئەوەیە قەدەغەکردنی هاتوچۆ و سەفەرکردن هەمان شت نییە گەر حکومەت سبەینێ لێمان قەدەغە بکات ئایسکرێم بخۆین. گەر حکومەتێک ئایسکرێم خواردنمان لێ سنووردار بکات و ئەوانەمان شەرمەزار بکات کە ڕێز لە ڕێساکانی ئایسکرێم نەخواردن ناگرین، بەرامبەر بە حکومەتێک کە هاتوچۆ و گەڕانمان لێ قەدەغە دەکات، هاوار و توڕەیی و بێزاریی ئەوانەمان کە دژ بە قەدەغەکردنی هاتوچۆ و گەڕانین زۆر لەوانەمان زیاتر و درێژخایەنترە کە دژی قەدەغەکردنی ئیسکرێم خواردنین. پرسی قەدەغەکردنی گەشتکردن دۆخێکی ئاڵۆزی هێناوەتە ئاراوە کە تیایدا کەسانی گەڕۆک نەک هەر خەمی ئەوەیانە چۆن سەفەر بکەن و لە شوێنی تر بژین و بمێننەوە، بەڵکوو وەکو ئۆدیسیۆس لە خەمی ئەوەشدان چۆن بتوانن بگەڕێنەوە بۆ ماڵەوە. ئەوەی لە ئێستادا لەژێر پرسیاردایە یەکێک لە خەسڵەتەکانی گەڕۆکبوونە کە پردسازییە. کەسانی گەڕۆک پردسازن. ئەوان دوو شوێن یان زیاتر پێکەوە دەبەستنەوە. بە هۆی کەسانی گەڕۆکەوە پەیوەندیی یەک جەمسەر یان دوو جەمسەر مسۆگەر دەبێت. کەسانی گەڕۆک لە هەمان کاتیشدا بوونەوەری تۆو چێنن و وەکوو ئەو هەنگانە وەهان کە ئەم گوڵ و ئەو گوڵ دەکەن و گوڵەکان دەپیتێنن. ئەوان لەسەر هەر سەرزەمینێک بۆ ماوەیەک دەمێننەوە و گونجاوێتی شوێنەکە و کولتوورەکە لەگەڵ هەڵکەوتەی کەسێتییاندا بەراورد دەکەن و هەندێ جار دەست بە جێگیربوون دەکەن. ئەوە تەنها گەڕۆکە یاخییەکانن کە لە هیچ جێیەک نامێننەوە، ئەوانەی کە تەنانەت دوای ئەوەی بە خاکێک ڕاهاتن و بەرووبوومەکەیان چنییەوە، دوای ماوەیەک هەر دەڕۆن، چونکە دەزانن خاکی تر هەیە و ئارەزووی ئەوان بۆ تاقیکردنەوەی ژیان لە سەرزەمینی تر بێسنوورە.

^[1] Bowles, Paul, The Sheltering Sky, 1949, Penguin Modern Classics, MOBI.

^[2] Gilles Deleuze, Claire Parnet, Dialogues, Flamarion, 1996.

^[3] کەمتوانایی بە لای منەوە دەستەواژەیەکی گونجاوترە لە کەمئەندامی. کەسانی کەمئەندام لە زۆر باردا کێشەی نەبوونی ئەندامی جەستەیان نییە، بەڵکو تووشی دژواریی دەبنەوە لە بەکارهێنانی ئەندامێکی جەستەیان. هەروەها، لە ئێستادا هەندێک نەخۆشی دەروونی مرۆڤ تووشی کەمتوانایی دەکەنەوە و لە هەندێک وڵات ئەو کەسانە وەکو کەسانی کەمتوانای جەستەیی مافی دەستپێڕاگەیشتنی خزمەتگوزارییان هەیە.

^[4]ئەحمەد ئەڵتان لە ساڵی ٢٠٢١ بە بڕیاری دادگای پێداچوونەوە ئازاد دەکرێت

^[5]:Altan, Ahmet, I Will Never See The World Again, translated by Yasemin Çongar, New York : Other Press, 2019.

^[6] Caldwell, Christopher, Meet the Philosopher Who Is Trying to Explain the Pandemic, Sep 03, 2021. https://www.nytimes.com/2020/08/21/opinion/sunday/giorgio-agamben-philosophy-coronavirus.html

^[7] Singer, Peter, Sep 03, 2021. https://www.project-syndicate.org/commentary/why-covid-vaccine-should-be-compulsory-by-peter-singer-2021-08

The post دەربارەی گەڕۆکبوونی مرۆڤ appeared first on ژنەفتن.

خاڵی نەرێنی ئەم مؤدێلە ئەوەیە، ئەمان لە ڕێگەی هەندێک فیگەری دیاری بواری نووسین، بە جۆرێک ویستی بادانەوە بەلای ئەم فەیلەسوفە و یان ئەوی تر هەیە. وەکچۆن لەسەر پرسی کورد و چەوسانە و ‘ڕۆژهەڵاتناسی’ هەندێک بەلای ‘کەنعان مەکیە[1]‘ و ئەوی تر ‘ئیدوار سەعید’، ئاوەهاش ساڵانێکە ناڕاستەوخۆ لەژێر کاریگەری ‘ژیژەک’ئاڕاستەکاندا بە جۆرێک هیگڵ دەبێتە مۆدەیەک. پێت سەیر نەبێت، بچیتە کتێبخانەیەک کۆی بەرهەمەکانی ‘ژیژەک’ بە ئینگلیزی ببینیت وەک ئەوەی نووسەرێکی خۆماڵی بێت!

لێرەوە، دۆزینەوەی سەرەداوەکانی ئەو بایەخدان و خۆدانەپاڵ فەیلەسوفێک، ڕووناکبیرێکی دەرەکی، دیوێکی نووسەرانی ئێمە دەردەخات. وەکچۆن دیاردەی لێدان لە باوکی مەعریفی نووسەرێکی دیار، دەرخەری جۆرە مشتومڕ و جەنگێکە، دەکرێت بە “جەنگی بە وەکالەت[2]” دابنرێت.

سەیر نییە، کاتێ هاوڕا نیت لەگەڵ نووسەرێکی تردا، بێیت لێرە ڕەخنە لە ژیژەک یان ئیدوارد سەعید بگریت. لە کاتێکدا ئامانجەکە گەنگەشەیەکی ئەکادیمی و ڕەخنەسازی ئەو نووسەرانە نییە لەخۆیدا، بەڵکو لێدانە لە نووسەری تر کە یەکێک لەو فیگەرانە بە باوک و سەرچاوەی مەعریفی خۆی دەزانێت.

بەش بە حاڵی خۆم، ڕەخنە و سەرنجم لەسەر ژیژەک هەبووە کە بە وتارێک بە ناونیشانی ‘سلاڤۆ ژیژەکی فەیلەسوف و وێنەی کورد[3]‘ (٢٠١٥) بڵاوبۆتەوە. بەڵام هەرگیز بە ئامانجی لێدان و پەلاماردانی هیچ هەوادارێکی ئەو فەیلەسوفە نەبووە. خۆشبەختانە، لە ماوەی خوێندن و وانەوتنەوە و  توێژینەوەی فەلسەفییدا، هەرگیز خۆم بە فەیلەسوفێکی دیاریکراوەوە نەبەستۆتەوە. سەرسام بوونم بە فەیلەسوفێک نەیخستوومەتە داوی بیرکردنەوەی کە چوارچێویەکی بۆ بڕیار و جیهانبینی فەلسەفیم دابنێت.

ئەوەی نووسینەکانم بخوێنێتەوە، دەزانێ کە هەرگیز خۆم نە لە کلاسیک نە لە مۆدێرن و نە پاشمۆدێرن، یان نە ئاڕاستەیەکی دیاریکرای چەپ و ڕاستدا چەقاندوە. ئێستا، کە سەرقاڵی لە چاپدانی کتێبێکم سەبارەت بە ‘کانت لەنێوان سپینۆزا و هیگڵ‘دا، بەجۆرێک لایەنگیرم نەکردووە.

١. خۆدانەپاڵ باوکێکی مەعریفی ساختە

لە ‘چیرۆکی هەڵاتنی زۆڵەکانی مۆدێرنە لە تۆڕەکاندا’ کە بەشێکە لە کتێبی ‘فەلسەفە و فەیسبوک'(٢٠١٩) ئاماژەم کردووە بەوەی “ڕووناکبیر و ڕۆشنبیری” ئێمە دەرهاویشتەیەکی مۆدێرنن بۆیە بە “زۆڵەکانی مۆدێرنە” ناوم بردوون چونکە، باوانیان دەچێتەوە سەر دەرەوەیان. لەوێوە شتێک دەهێننە کایەی نووسینی کوردییەوە، بێ ئەوەی پرسیار بکات لەبارەی پێویستی و گرنگییەکەی، بەم هۆیەوە خۆیان دەکەنە خاوەنی و دەبنە باوکێکی مەعریفی لە پانتایی ڕووناکبیریدا. بە ئامانجی خۆیی کە دەکرێت خوازیاری هەژموون و پێگە و هێز و دەسەڵاتیان هەبێت، لە خەمی کۆکردنەوە دەروێشن-خوێنەر- و ڕکابەری یەکترن لە ڕووی دەروونییەوە. گرفتەکانیان لەگەل یەکتردا دژ بەیەک دەفەلسەفێنن، بۆ شاردنەوەی گرفتەکانی ناخی خۆیان لە بەرامبەر یەکتردا دەیڕۆشنبیرێنن[4].

فەلسەفەی هیگل بە دوو باردا لە لایەن مارکسیزمەوە بایەخی هەبووە؛ لەلایەک ڕەخنەکردنی ئایدیالیزم کە لە جیهانی ئەبستراکتدا بیری کردۆتەوە، لەلایەکی ترەوە دیالێکتیک

٢. ئایا هیگڵ سپینۆزاییە یان هیگڵێ؟

لە ‘چەند وانەیەک لەبارەی مێژووی فەلسەفە’دا هیگل دەپرسێت: یان سپینۆزایی دەفەلسەفیت یان هەر فەیلەسوف نیت. بەڵام، ئایا خودی هیگڵ خۆی وایە؟ ئەگەر بۆ دید و بۆچوونی جیاوازی هەردووکیان لە بەرامبەر یەکتر دادەنریت و هەندیک بەلای سپیۆنزا و ئەوی تر بە لای هیگلدا دەرۆن؟

فەلسەفەی هیگل بە دوو باردا لە لایەن مارکسیزمەوە بایەخی هەبووە؛ لەلایەک ڕەخنەکردنی ئایدیالیزم کە لە جیهانی ئەبستراکتدا بیری کردۆتەوە، لەلایەکی ترەوە دیالێکتیک. چونکە، کلیلی شۆڕشیان لە دیالێکتیکەیدا دۆزییەوە و ‘مارکس’ وتەنی سەرەونخونکردنەوەی هیگڵ، ڕەچەتەی گۆڕانکاری و شۆڕشە. بەشێک لەو نووسەر ڕووناکبیرانەی سەر بە هێڵی مارکسیزمن، بە جۆرێکیش سەرسامن بە هیگڵ.

جگە لەوەی هیگڵ لە وشەسازییە گەورە و قەبەکانیدا، لە ڕەهایی نووسین و لافلێدانی زانینی ڕەهادا و لە تەمومژاوی دەربڕینەکانیدا سیحرێکی هەیە. جارێکیان فه‌ره‌نسییه‌ک داوای له‌ هیگڵ کرد فه‌لسه‌فه‌که‌ی لە ڕستەیه‌کدا کورت بکاته‌وه‌، به‌ڵام هێنایی و بردی نه‌یتوانی. له ‌کاتێکدا قه‌شه‌یه‌ک هه‌موو ئایینی کریستیانیی‌ له ‌ڕسته‌یەکدا چڕکردەوە ‘ئه‌وه‌ی کە بۆ خۆت پێتخۆشه،‌ بۆ هاوسێکەشت پێتخۆش بێت’!(Durant, 1926(1933), p. 377).

هیگڵ فەیلەسوفێکی فەرمی بوو، چونکە لە دامەزراوەیەکی وەک زانکۆ ئوستاد بوو. جگە لەوەی، هێندە باوەڕی بە خۆی هەبوو تا ئەو ڕادەی لەوانەیەکدا (١٨٠٦) بڵێت: ‘بەم وانەیە، ئیتر مێژووی فەلسەفە بە کۆتا گەیشت’[5]. واتە، بەدواییهاتنی وانەکە، فەلسەفەش کۆتا دێت!

جگە لەوە ئەرکی فەیلەسوف وەک کوندەپەپوویەک دادەنێت کە لە پێشەکی کتێبی ‘فەلسەفەی ماف-قانون’دا دەڵێت: “کوندەپەپووی ‘مینێرڤا‘ (خوداوەندی دانایی ڕۆمان و یۆنانەکان) تەنها پاش ئەوەی تاریکی شەو دادێت باڵی خۆی بڵاو دەکاتەوە”. واتە، فەلسەفە تەنها پاش ڕووداوەکان لە واقیع و ڕاستییەکان تێدەگات، وەک چۆن کوندەپەپوو پاش کۆتایی ڕۆژ و هەمووشتێک ڕوویداوە، ئیتر باڵەکانی خۆی دەکاتەوە. لەبەرئەوە، ئەرکی فەلسەفە پێشنیاز و ئامۆژگاریکردن نییە کە جیهان و هەلومەرجەکان دەبێت چۆن بن و چیان لێ بکرێن. بەڵکو کاری ئەو ڕامان و تێگەیشتنە لەوەی ڕوویداوە، نەک دانانی ڕەچەتەیەکی ئامادە بۆ ژیان. دیارە، هەڵبژاردنی میتافۆری ‘کوندەپەپووی مینێرڤا’ و تاریکی شەو، ئەوە دەگەیەنێت کە بۆ تێگەیشتن لە هەلومەرجی مێژوویی، فەلسەفە کاتێک دێتە مەیدان کە ڕووداوەکان بەسەرچوون و تێپەڕیوون. ئیتر فەیلەسوف پاش ڕووداوەکان درەنگانێک وەک کوندەپەپووەکە لە تاریکی و ئەنگوستەچاودا چاو دەکاتەوە، دەفەلسەفێنێت.

ئایا ئەم فەیلەسوفە کوندەپەپووە چی دەکات لە کوردستان و نێو زمانی کوردیدا؟ بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە دەبێت بگەڕێینەوە سەر هاوردەکردنی مشتومڕێک لە فەرەنساوە.

٣. مشتومڕێک لە فەرەنساوە بۆ کوردستان

هەڵبەت، ناونیشانی وتارەکە لە بنەڕەتدا توێژەر و نووسەری فەرەنسی ‘پیێر ماکێری’[6] لە کتێبێکدا (١٩٧٩) بە ناوی ‘سپینۆزا یان هیگڵ‘ بە کاری هێناوە. ئاشکرایە، بە بەراورد بە هیگڵ، کەمتر ‘سپینۆزا’ لە ناوەندی نووسینی ئێمەدا جێکەوتووە. بەهۆی سەختی فەلسەفەکەی و کەمی وەرگێڕان و نائاسانی تەسویقکردنی بە پێچەوانەی ‘هیگڵ’ لە “شەڕە دەنووکی” نووسیندا. بەڵام، بۆ یەکەمجار ‘محەمەد کەمال’ دەرگای ئەو فەیلەسوفەی بە نووسینێک (٢٠١٨) بە ڕووماندا کردەوە. پێش ئەویش کۆچکردوو ‘د. تۆفیق روشدی ئەحمەد بەگ’ (١٩٢٨-١٩٧٩) خاوەنی یەکەم دکتۆرای فەلسەفە بەپێی سەرچاوەی دەماودەم، یەکەم کەسە کە لە ‘ڕووسیا’ ساڵانی شەستەکان و کۆتایی هەفتا تێزەی دکتۆرای لەسەر سپێنۆزا نووسیوە[7].

بەڵام بەم یەکدوو ساڵەی دوایی هیگڵ مۆدەی هەیە، بە تایبەت لەژێر کاریگەری ‘ژیژەک’ ئەو فیگەرە جەماوەرییە لە کوردستان دەنگۆی خۆی هەیە. ئەو یەکێکیشە لەوانەی بانگەشەی گەڕانەوەی بۆ هیگڵ کردووە. بە تایبەت لەو دەرسوتارەکانی کە لە سویسرا (٢٠٠٩) پێشکەشی کرد باسی لە هیگل و چەمکی هیگڵیانەی مێژوو و مێژوویەتی[8] دەکرد. چونکە، ئەو تەنها لە کارەکانی مارکس و ‘لاکان’ بابەت هەڵناگۆزێت، بەڵکو هیگڵ چەقێکە لە بیرکردنەوەدا.

لە شەستەکاندا، هیگڵ مۆرکی فەلسەفە بوو، بەڵام، لە ناوەڕاستی هەفتاکاندا وەرچەرخانێک بەرەو سپینۆزا هاتە ئاراوە

هەڵبەت، لە کۆنتێکستی ڕووناکبیری فەرەنسیدا پرسیاری هیگڵ یان سپینۆزا، تەواو گونجاوە. چونکە، بایەخدان بە دوو فەیلەسوفە لە خۆیدا دووبەرەی دروست کردووە و داقڵیشان و جیاوازییەکی لەنێو چەند فیگەرێژی گرنگی فەلسەفی فەرەنسیدا خستۆتەوە. لە شەستەکاندا، هیگڵ مۆرکی فەلسەفە بوو، بەڵام، لە ناوەڕاستی هەفتاکاندا وەرچەرخانێک بەرەو سپینۆزا هاتە ئاراوە(Ruddick, 2011).

لەو سۆنگەیەشەوە کتێبەکەی ‘ماکێری’ لەتەک بڵاوبوونەوەیدا، مشتومڕی دروست کرد. لە کتێبەکەیدا ئاماژە بە دۆلۆز و ئەلتۆسێر و برادەرانی کە بە سپینۆزایی ناسراون. بادیۆ و ڕانسێر و چەندانی تر تاڕادەیەک هیگڵ’ی بوون. بەرەی بادیۆ/ژیژەک لە چەمک و تێزەکانیان وەک فەلسەفەی هیگڵەوە سەرچاوە دەگرن. لە بەرامبەردا دۆلۆز، ‘ئەنتۆنیۆ نیگر’ی لە سپینۆزاوە هەڵدەگۆزن.

٤. دەنگۆی هیگڵ لە خۆرهەڵات و ڕووناکبیرانی ئێرانی

رەنگە، سەرسامییەکە بەرامبەر هیگڵ لە خۆرهەڵات و ئێران، بۆ وتەکانی هیگڵ لەبارەی شارستانیەتی ئێران لە مێژوودا بێت. واتە، خۆبینینەوە لە ئاوێنەی هیگڵدا، پاڵنەرێکی بایەخدانەکە بێت[9]. پسپۆری وەک ‘تەباتەبایی’ ڕاڤەکاری ناسراو و بە ئەزموون لەگەڵ گەنجێکی وەک ‘محەمد ئەردەبیلی’ کە ناوێکن لەپاڵ چەندانی تر. لای ئێمەش محەمەد کەمال ئەگەرچی خۆی لە بنەڕەتدا ئاڕاستەیەکی ‘بوونگەرایی’ لەتافی خوێندنەوەی فەلسەفەدا گرتووە. بەڵام، لەسەر هیگل نەک هایدگەر یان سارتەر دکتۆرای ئامادە کردووە لە نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوودا. هاوکات، کارێکی نەکردەی ئەنجام دا، ئەویش وەرگێڕانی شاکارەکەی هیگڵ بوو بۆ زمانی کوردی. هەڵبەت، بە ڕای خۆم، ئەوە ڕووداوێکی گرنگە لە مێژووی فەلسەفە بە زمانی کوردی.

بە پێچەوانەی کوردستان، لە ئێران نەریتێکی هیگڵ هەیە. ڕەنگە، گریمانەکردنی ئەوەی دیالیکتیکی هیگل و دوالیزمی زەردەشتی لینکێک بێت. تاچەندە دوالیزمی زەردەشتی لە دیالیکتیکی هیگڵدا ڕەنگی داوەتەوە؟ بەدەربڕینێکی تر، تا چەندە ئەو کاریگەرە بە تێزەکانی زەردەشت و لە کوێدا یەکتر دەگرنەوە و جیادەبنەوە؟

ئەوەی کە جێی سەرنج و رامانە کە لە سەروبەندی شۆڕشی ئێراندا، بایەخێکی تەواو بە هیگڵ دراوە، بە تایبەت ‘لۆجیکی دیالێکتیک’ لای ئیحسان تەبەری(چەپ) و موجتەهیدی، پاشان تەباتەبایی و ئێستە گەنجە ئەکادیمییەکانی وەک ئەردەبیللی. چۆنیەتی بوونی هیگڵ بە رۆژەڤێک لە سەروەختی ئاڵوگۆڕی سیاسی ئێران و گۆڕینی رژێمی سیاسیدا و هۆکارەکانی، بۆ خۆی باسێکی سەربەخۆیە. بەڵام، چۆنیەتی بە فارسیکردنی هیگڵ، بابەتی مشتومڕهێنەری نێوان “هیگڵناسەکان” کە گرفت لە وەرگێڕانیدا هەیە. گلەییە توند و ڕەقەکانی تەباتەبایی لەسەر هەڵیت و پەڵەتی وەرگێڕانی هیگڵ، لە نێوەندەکاندا جارجار گەرمن. ئیدی، خراپ وەرگێڕان و باش حاڵی نەبوون لە هیگڵ لە کایەی زمانی فارسیدا، بە جۆرێک کاریگەرە لەسەر ئەوانەی سەرچاوەی فێربوون و تێگەیشتنیان لە فەلسەفە فارسییە!

هەروەها خاڵیکی تر کە لەلای من گرنگە، ئەوەی وای کردووە زمانی فارسی و ڕووناکبیرەکانی بە جۆرێک بایەخ بە هیگڵ بدەن، نەک تەنها تێزی دیالیکتیکی و بۆیاخە مارکسیزمەکەیە، ڕەنگە خۆبینینەوەی ڕووناکبیری ئێرانە لە کتێبی و بایەخەکانی هیگڵ خۆیدا بە مێژووی ئیران کە وەک تاکە دەوڵەت لە گەشەی مێژووی ئاگاییدا، هیگڵ ئاماژەی پێ کردووە و بە شارستانیەتێکی گرنگی قۆناخێکی مێژووی داناوە. ئایا ئەو ‘هیگڵە’ی ئێران، هیگڵی ئەڵمانییە؟ ئایا بە فارسیکردن و بایەخدای پێی، جۆرێک نییە لە پرۆسەی بەخۆییکردنی هیگڵ و دواجار کەسانێک ببنە هیگڵی ئێرانی و بە ناویەوە گوتاری سیاسی/ کولتووری پان-ئێرانی سەرپێخەن؟

بایەخی هیگڵ لە زمانی کوردیدا وەک هەندێک فەیلەسوفی ترە. هەڵبەت، محەمەد کەمال دکتۆراکەی لەبارەی هیگڵ نووسیوە و پێشتر کتێبێکی دەروازەیی بۆ هیگڵ نووسیوە. لە زمانی کوردیدا کاری زۆر لەبارەیەوە نەکراوە. بەڵام دیسان بۆ هیگڵ کاری لەسەر بکرێت؟ دەزانین هەموو پرسیارێکی فەلسەفیی و پسپۆڕی کە کاری فەلسەفیی دەستەبژێرە، مەرج نییە خەموخواستی هەمووان بێت. لەلایەکی ترەوە، زاڵبوونی فەلسەفەی فەرەنسی بەسەر “فەزای فەلسەفی کوردیدا” ئەگەر ئەو دەربڕینە شیاو و راست بێت، بەشێکی دەگەڕێتەوە بۆ شوێنکەوتنی مۆدەباویی لە ڕووناکبیریی و نووسینی کوردیدا.

پەراوێزەکان:

[1] نووسەری عیراقی ناسراو بەکتێبی ‘العراق دولة المنظمة السریة’ ساڵانی نەوەدەکان.

[2] لە بواری سیاسی پرۆکس/جەنگی بەوەکالەت بەو جەنگاوەرە بەکرێگراوانە دەوترێت کە لە پێناو ساماندا دەوەڵەتەکان لە وڵات و جێگەی تر شەڕیان پێدەکەن.

[3]https://www.academia.edu/44967540/%D8%B3%D9%84%D8%A7%DA%A4%DB%86_%DA%98%DB%8C%DA%98%DB%95%DA%A9%DB%8C_%D9%81%DB%95%DB%8C%D9%84%DB%95%D8%B3%D9%88%D9%81_%D9%88_%D9%88%DB%8E%D9%86%DB%95%DB%8C_%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF

[4]بە ئەنفقەست نەموویست ناوی نووسەرەکان ببمە، چونکە خۆیان لە کتێبەکانیاندا یەکتر ڕەخنە دەکەن بەبێ ئەوەی ناوی یەکتر بەرن. ئەمەش یەکێک لەو تەکتیکانەی کە بە دیوێکدا بە خوێنەر بڵێن ئیمە کێشەی شەخسیمان لەتەک یەکتردا نییە، بۆیە ناوبردن نییە. لە کاتێکدا ڕاستییەکەی ئەوەیە جۆرێک لە تۆڵە و داپڵۆسین دەروونی هەیە کە میکانیزمی ناونەبردن جۆرێکە لە سڕینەوە و بێبایەخکردنی یەکتر. چونکە، پێیانوایە، ناوبردن هێندە گەورەکردن و بازاڕسازی ئەوی ترە. لەوەش مەترسیدارتر ئەو تۆڵەکردنەوەیە کە بە لێدان لە”باوکی” یەکتر وەک ڕیشەکێشکردنێکە لە باوانەوە!

[5] (TW 20:461 Hegel, Werke in zwanzig Bänden. Eds. E. Moldenhauer and K. M. Michel)

[6]Pierre Macherey

[7] https://www.regaykurdistan.com/index.php/wtar/31986-2021-03-31-07-12-15

[8] historicity

[9]هەروەها وەک چاوپیکەتن لەگەڵ نووسەری کەنەدی کە هیگل دەکاتە نەفرەتی

سەرچاوەکان:

Works Cited

Durant, W. (1926(1933)). THE STORY OF PHILOSOPHY, Secound Revised Edtion. New York: Garden City Publishing Co. INC.

Macherey, P. (2011). Hegel or Spinoza. University of Minnesota Press.

Ruddick, S. M. (2011). The Spinozist Turn translator’s introduction. In P. Macherey, Hegel or Spinoza (pp. vii-xviii). University of Minnesota Press.

The post سپێنۆزا یان هیگڵ لە کوردستان؟ appeared first on ژنەفتن.

ئەم وتارە، وانەی مامۆستایەکی فەرەنسی ؛ Charles Robin کە بە زمانێکی سادە باسی بیرۆکەی ئازادیی هەڵبژاردن لای سپینۆزا دەکات.

ڕۆژتان باش.  شارل ڕۆبەن:

دەزانم کە ئەم وانەیەم زۆر کەس دڵخۆش دەکات، لەبەر ئەوەی دەمێکە خەڵکی داوام لێ دەکەن و پرسیارم لێ دەکەن کەی وانەیەک لەسەر سپینۆزا دەڵێمەوە. کاتێکی زۆرم بۆ تەرخان کرد لەبەر ئەوەی سپینۆزا مۆنیمۆنتێکی فەیلەسوفی گرنگە و هەروا بە ئاسانی بەبێ خۆ ئامادەکردن دەستی بۆ نابەین، هیوادارم ئەم وانەیە لە ئاستی چاوەڕوانیتان بێت.

سپینۆزا لەو کەسایەتیانەیە کە باسکردنیان هەروا ئاسان نین، لەبەر ئەوەی سیستەمی فەیلەسوفی سپینۆزا سیستەمێکی گشت (گلۆبال)ە، باشتر بڵێین ئامانجی هەوڵدانی سپینۆزا کەمتر و زیاتر نییە جگە لە ڕوونکردنەوەی خودا، یان سرووشت. بۆ سپینۆزا ئەو دوو شتە پێکەوە گرێدراون؛ خودا و سرووشت، واتە؛ کۆی هەموو ئەو شتانەی کە بوونیان هەیە، بۆیە دەبێت باش تێ بگەن کە باسکردنی  بە وانەیەک تۆزێک گرانە.

 بۆیە دەست دەکەین بە وانەکەمان و داواتان لێ دەکەم دڵ فراوان بن، ئەم  وانەیش جۆرێکە لە چوونە ناو بابەتی هزری سپینۆزاوە، کەواتە ڕاڤەکردنێکی کامڵی تەواوی فەلسەفەکەی نییە.

لەبەر ئەوەی سپینۆزا کەسایەتییەکی شاز بوو، پێش هەموو شتێک چەند کەرەسەیەکی ژیانی دەخەینە ڕوو. سپینۆزا فەیلەسوفی سەتەی حەڤدە، جوویەکی پورتوگالی بوو، کۆچی کرد  بۆ هۆڵەندا، فەیلەسوفێکە زۆر دژایەتی کراوە لەسەر بابەتە دینییەکانی، دەبێت ئەوە بزانین کە سپینۆزا لە کۆمەڵگەی جووەکان دەرکرابوو، هەروەها جارێکیش هەوڵی کوشتنی دراوە، پاڵتۆکەی کە کوون بووبوو بە چەقۆی بکوژەکەی، هەتا دوا ساتەکانی ژیانی، سپینۆزا لای خۆی پاراست بووی.

 سپینۆزا، ساڵی ١٦٧٧ بەرهەمە سەرەکییەکەی بە ناوی (ئێتیک) بڵاوبوویەوە، واتە دوو ساڵ دوای کۆچی دوایی، لەبەر ئەوەی هۆشمەند بوو بەوەی کە نووسینێکی وەها لە سەردەمی ژیانی خۆیدا سزاکەی سووتاندنی خۆی دەبوو بە زیندووی. سپینۆزا لەو فەیلەسوفانە بوو کە نەدەترسا لە گوزارشتکردنی ڕاستەوخۆ، بە بوێری دەدوا. دەبینین بۆچی هزری فەلسەفی سپینۆزا بۆ سەردەمەکەی تەواو تازەگەر بوو، یان شۆڕشگێری بوو، بەڵام پیش ئەوە دەبێت دیکۆرەکەمان ئامادە بکەین.

سپینۆزا وەها ناسراوە کە سەرەکیترین ئۆپۆزیسیۆنی دژ بە دیکارت بووە لە هەمان سەردەمدا، دەڵێین؛ دژ، لەنێوان کەوانەیەکدا، چونکە لە ڕاستیدا سپینۆزا هەموو دیکارت ڕەت ناکاتەوە، بەڵام دژ بە دیکارت دەوەستێتەوە لە خاڵیکی بنەڕەتیدا، ئەویش ئەوەیە، لەو شیوەیەیدا کە دیکارت دیوالیست بوو، واتە کەسێک بوو کە دەروون (رۆح) و ماتریاڵی جودا دەکردەوە، واتە؛ نێوان هزر و جەستە، هزر و پاناتیی. بۆ سپینۆزا، ئەو شتانە بە تەواوی جودا نەبوونەتەوە. سپینۆزا کەسێکی پێشەنگ بوو، بەوەی کە پێی دەڵێن؛ یەکاندیدی ( monisme )، واتە ئەو بیرۆکەیەی کە ناتوانین جیاوازی بکەین لەنێوان هزر و جەستەدا. لە ئیفلاتونەوە ئەو جیاکردنەوە ئەنتۆلۆژییەی نێوان جەستە و ڕۆح، وەک ڕووداوێکی ئاسایی ( evidence )، رەچاو دەکرا، ئێڤیدەنسێک کە زۆر باش دەگونجا لەگەڵ تێڕوانینی مەسیحیەت کە لەسەر جیهانی خوارەوە، واتە، جیهانی ماتریاڵ و ئەو دنیا، واتە، جیهانی ڕۆح. بەڵام بۆ سپینۆزا ئەو جیاوازییە بۆی نییە بوونی هەبێت، لەبەر ئەوەی بۆ سپینۆزا لە ڕاستیدا جەستە و ڕۆح دوو سیفەتی کەرەسەیەکی یەکتان، کە ناوی دەنێت؛ خودا یان سرووشت.

 بۆ ئەوەی باش لە بیرۆکەی مۆنیسم (  monisme)ی سپینۆزا تێ بگەین، پەنا دەبەینە بەر چەند نموونەیەک؛ نمونەی ماریخوانا وەردەگرین، بۆ ئەوانەی ئاشناییان بە ماریخوانا هەیە، دەزانن کە ماریخوانا گۆڕانکاری بەسەر توانای دەروونیدا دەهێنێت. دەروونی، بە مانای حاڵەتی ئاگایی، کاتێک ماریخوانا دەکێشین، جیاواز بیر دەکەینەوە، شتەکان بە جۆرێکیتر دەبینین، لە هەمان کاتدا کاریگەری لەسەر توانای جەستەییمان هەیە؛ بڕۆ زۆرانبازییەک بکە، یان وەرزشیک بکە کاتێک تۆ ماریخوانات کێشاوە، تێ دەگەیت کە هەمان تاس و حەمام نییە، بارەکە زۆر ئاڵۆز دەبێت. لێرەوە  تێ دەگەین کە گۆڕانکارییەکە لەسەر دەرون و بە بێگومان گۆڕنکاری دەکات لە جەستەشدا، لە ڕاستیدا ڕەهەندی سپیریتوێڵ و ڕەهەندی ماتریاڵ هەمیشە لە بەیکداداندان، لەبەر ئەوەی کارلێکترکردنیان لەسەر یەکتر هەیە، ناتوانین لە یەکتری جودایان بکەینەوە وەک دوو بەشی سەربەخۆ، کاتێک ماریخوانا دەکێشین، شەکەتین، لەم شەکەتیش ڕێگامان پێ نادات جیاوازی لەنێوان دەروون و جەستەدا بکەین، هەردووکیان تووشی دەبن؛ هەر دوو ڕەهەندەکە؛ ڕۆح و جەستە بەبێ جیاوازی، ئەمەش وەهای کردووە کە هەندێک کەس فکری سپینۆزا بە (parallelisme)[1] بناسێنن. پارالێلیسمی جەستە و ئیسپری، فکر و پانتایی.  باسی ئەم جیاوازییە دەکەینەوە لە وانەیەکی تردا، وەک وتم؛ فەلسەفەی سپینۆزا فەلسەفەی گلۆباڵە، لە یەکەم وانەدا نامەوێت ئەو باسە بهروژێنم، دەمەوێت لە گۆشەنیگایەکی ترەوە باسی بکەم.

 زۆر لە فەیلەسوفان ژمارەیەکی زۆر هەلمان دەدەنێ بۆ چوونە ژوورەوەی ناو هزریان، بەڵام لای سپینۆزا تۆزێ گرانترە، چونکە هەلەکان کەمترن، لەگەڵ ئەوەشدا هەوڵم دا یەکێک بدۆزمەوە بۆ وانەی ئەمڕۆمان؛ وەک وتم لای سپینۆزا دیوالیسمی کارتێزی نادۆزینەوە، ئەو جیاوازییە ئیفلاتونییە نادۆزینەوە لەنێوان جەستە و ڕۆحدا، بەڵام ئەم تێروانینە یەکانگیرییە دەرئەنجامێکی پتەوی هەیە، ئەویش ئەو بۆچوونەی سپینۆزایە بۆ ئازادی، بۆ سپینۆزا ئازادی وەهمێکە، خەیاڵە.

 پێش ئەوەی ڕوونی بکەینەوە بۆچی لای سپینۆزا ئازادی وەهمە، دەبێت جارێک ڕوونی بکەینەوە بۆچی لای دیکارت ئازادی شتێکی پێش گریمانە ( presupposed)، واتە؛ توانای هەڵبژاردنە، ئازادیی هەڵبژاردنە لای دیکارت، ناوی ناوە بڕیارنامەی ڕۆح، واتە ئەو توانایەی کە ویستمان خاوەنیەتی خۆی بناسێنێت بە سەربەستی، جیا لە کاریگەری دەرەکی. ئازادی هەڵبژاردن، سەربەخۆیی ویستە بە جیا لە ماتریاڵ، ئازادیی هەڵبژاردن بەستراوەتەوە بەو جیاوازییەی نێوان ڕۆح و جەستە،  لەبەر ئەوەی ئەگەر ئازادی بوونی هەبێت، دەبێت ئیمکانیەتێک هەبێت بۆ ڕۆح کە بتوانێت خۆی دیاری بکات بە جیا و سەربەخۆ لە جەستە. بۆیە یەکاندیدی سپینۆزا دەبێتە بەربەستێک بەرامبەر بە ئازادیی هەڵبژاردن لای دیکارت، بۆچی ئازادیی هەڵبژاردن وەهمە؟ لەبەر ئەوەی مرۆڤ لە هەمان کاتدا کە بوونەوەرێکی فیزیاییە و بوونەوەرێکی سپیریتوێلیشە، واتە بوونەوەرێکی خاوەن ئاگایی، بۆیە مرۆڤ لەو باوەرەدایە کە خاوەنی، بکەری هەڵسوکەوتەکانیەتی، واتە بڕیاردەرێکی ئازادە لە جۆری هەڵسوکەتیدا، ئەمەش ئەوەیە کە لە کۆمەڵگەی مۆدێرندا زۆر شت لە سەری بەندە، ئەو بیرۆکەیەی گوایە ئێمە حوکمڕانی جەستەی خۆمانین، ئەمەش دەمانگەیەنێت بە مەفهومی بەرپرسیاریەتی، ئەگەر ئێمە ئازادیی هەڵبژاردنمان نەبوایە، مەفهومی بەرپرسیاریەتی بوونی نەدەبوو، کەواتە مەفهموی نادادپەروەری بە مانای قانونیش نەدەبوایە بوونی هەبوایە. بکوژێک دەتوانێت بڵێت؛ جەستەی بڕیاری داوە و ویست و ئیرادەی دوای جوڵاندنەوەی جەستەی کەوتووە، بۆیە ناتوانین وەک تاوانبارێک دەستنیشانی بکەین.

ئەگەر ئازادیی هەڵبژاردن بوونی نەبێت مانای وایە هەموو شتێک دەسەلمێنرێن، ئەمەش شتێکی زۆر پێشەنگییە بە مانای وشە، واتە شتێکە هەموو بنیاتنانی ژیانی کۆمەڵایەتیمان دەخاتە ژێر پرسیارەوە. بیهێنە بەرچاوی خۆت ئەو کەسەی کە خیانەتی لێ کردویت، درۆی لەگەڵ کردویت، دەتوانێت خۆی بپارێزێت لە پشت یەکاندیدی (مۆنیسم)ی سپینۆزاوە  و بڵێت؛ من بەرپرس نیم لەوەی کە کردومە، من بە تەواوی بڕیارم لەسەر دراوە، کەواتە ناتوانیت تاوانبارم بکەیت بەوەی کە کردومە و شتێکی ناپەسەند بێت بۆ تۆ. بۆیە دیدی سپینۆزا لەسەر پلانی قانونی و سیاسی ڕەوا نییە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا دەست دەخاتە سەر شتێکی بنەڕەتی، ئەویش ئەوەیە؛ ئایا دەتوانین وەهای دابنێین کە ئێمە بە ڕاستی بکەری هەڵسوکەوتەکانمانین؟  ئایا ئێمە بەرپرسین لە بیرکردنەوەمان، لە کردارەکانمان؟ وتم کردار و بیرکردنەوەمان لەبەر ئەوەی بۆ سپینۆزا جیاوازییەکی بنەڕەتی نییە لەنێوان هزر و ماتریاڵدا، سپینۆزا بەو وتەیەی ناسراوە کە دەڵێت: “ئۆردەری گرێدانی بیرۆکەکان هەمان ئۆردەری گرێدانی شتەکانن”، بە مانای ئەوە دێت کە کردارەکانمان تەنها دەرئەنجامی میکانیکی بیرۆکەکانمانن، بە هەمان شێوە بیرۆکەکانمان دەرئەنجامی میکانیکی کردارەکانمانن. ئەمەش وەک بیرۆکە،  تۆزێ سەرمان لێ دەشێوێنێت، دەمانبات بە لاڕێدا، چونکە ئێمە هەمیشە بە لای بنجدانانی لەوەوبەر دەیشکێنینەوە، لەنێوان فکر و کرداردا، ئەو بیرۆکەیەی کە کردار بڕیاردراوە لە لایەن هزرەوە، یان بە پیچەوانەوە فکرمان لە لایەن کردارەوە سنووردار کراوە.

ئەو ئازادیی ویستەی مرۆڤ وەهمێکە، خەیاڵێکە، لەوەوە سەرچاوەی گرتووە کە مرۆڤ لەبەر ئەوەی ئاگایی نییە بە سەرچاوەی هەوەس و ئارەزووەکانی یان بیرۆکەکانی.

 بۆ سپینۆزا تێڕوانین بەم شێوەیە ناڕەوایە. چۆن مرۆڤ بەکار دەبێت؟ بە یەک گەشتنی جەستە و ئیسپری چۆن ڕوو دەدات؟ سەرنجتان داوە کاتێک ئێمە لە بارێکی ماتریاڵی جیاوازداین دەتوانین بیرۆکەی جیاوازیشمان هەبێت، بە هەمان شێوە کاتێک باوەڕمان پەرەدەسێنێت، پیش دەکەوێت، کاریگەری هەیە لەسەر جۆری هەڵسوکەوتمان، کەواتە لە باری ماتریاڵی هەبوون. ئەو تێڕوانینەی کە دیکارت بۆی پێشنیار دەکردین، گوایە مرۆڤ بەڕێوە دەبرێت لە لایەن ئازادیی هەڵبژاردنییەوە، لە ڕاستیدا بیرۆکەی مەسیحیەتە، بە هەمان شیوە لای سانت ئۆگوستین (  saint Augustin, 354-430 )یش ئەم بیرۆکەیە دەدۆزینەوە، کە دەیووت: “خودا ئازادیی هەڵبژاردنی داوە بە مرۆڤ، بەڵام بەو هۆیەوە ناتوانین خودا تاوانبار بکەین بە بەرپرسیاریەتی لە خراپە لەسەر زەوی”، لەبەر ئەوەی مرۆڤ خاوەنی ئازادیی هەڵبژاردنە، بۆیە دەتوانێت خراپە و لە هەمان کاتدا باشەش بکات، بۆیە دیکارت دەیووت؛ مرۆڤ تەنها بوونەوەرە لەسەر زەوی کە خاوەنی ئازادیی هەڵبژاردن(ویستی ئازاد)ە، لەبەر ئەوەی شتی بێگیان، خاوەنی ڕۆح نین بە مانای وشە، کەواتە ویستیان نییە، بەو پێیەش ویستی ئازادیشیان نییە. ئەگەر ئەو قەڵەمە هەڵگرم کە لە بەردەممدایە و فڕێی بدەمە ناو ژوورەکەوە، قەڵەمەکە ڕێگاکەی هەڵنابژێرێت، ڕێگاکەی دەرئەنجامی میکانیکی هێز و ئاراستەی ئەوەن کە هاویشتومە، قەلەمەکە هەڵبژاردەی نییە، بۆیە بۆ دیکارت ئاژەڵان ئازادی ویستیان نییە، هەر لەم بیرۆکەیەوەش تیۆری؛ ئاژەڵی ماشین، سەرچاوەی وەرگرتووە، کاتێک دیکارت دەیووت؛ ئاژەڵان ماشینن، بێگومان مەبەستی ئەوە نەبوو کە بڵیت ئەوان لە ئاسن دروست کراون، نا، نەخێر، دەیویست بڵێت؛ کە ئاژەلان ڕێنمایی شتێک دەکەن کە ناومان ناوە؛ ئەنستات، کە بە هیچ جۆرێک مەفهومی ویست دەوری تێدا نابینێت، لەبەر ئەوەی ئاژەڵان ئاگاییان بە ئەنستاتی خۆیان نییە، مرۆڤ تەنهایە کە خاوەنی ئازادیی ویستە (هەڵبژاردەیە) لەبەر ئەوەی ئاگایی بەوە هەیە چی دەیجوڵێنێت، ئاگایی بە هەوەسی خۆی هەیە. ئاژەڵان ماشینن، لەبەر ئەوەی بە میکانیکی دەجوڵێنەوە، بەبێ ئاگایی دەجوڵێنەوە، واتە؛ بە بێویست، بەڵام مرۆڤ کاتێک دەجوڵێتەوە لە لایەن ئاگاییەکەوە پاڵی پێوە نراوە بە جۆرێک کە ناتوانین بچوکی بکەینەوە بە کەلوپەلی بێگیان، بە ئاژەڵان، واتە ناتوانین بچوکی بکەینەوە لە ڕەهەندی جەستەیی و ماتریاڵ، ئەمەش لە هەندێک حاڵەتدا ڕاستە لەبەر ئەوەی مرۆڤ ناچار نییە بچێتتە ژێر کاریگەری دەرەکی  جیاواز کە ڕووبەڕووی دەبنەوە، ئەو توانایەی هەیە بڵێت؛ نا. بەڵام بۆ سپینۆزا ئەمە بەس نییە، لەبەر ئەوەی لە ڕاستیدا ئەو ئازادیی ویستەی مرۆڤ وەهمێکە، خەیاڵێکە، لەوەوە سەرچاوەی گرتووە کە مرۆڤ لەبەر ئەوەی ئاگایی نییە بە سەرچاوەی هەوەس و ئارەزووەکانی یان بیرۆکەکانی.

مرۆڤ ئاگایی بەوە هەیە کە دەتوانێت بڕیار بدات، بەڵام ئاگایی بە مێژووی هۆکار و دەرئەنجام نییە کە پاڵنەرن بۆ جۆرێک لە هەڵبژاردن، لە کاتێکی دیاریکراو و لە ڕەوشێكدا.

مرۆڤ ئاگایی بەوە هەیە کە دەتوانێت بڕیار بدات، بەڵام ئاگایی بە مێژووی هۆکار و دەرئەنجام نییە کە پاڵنەرن بۆ جۆرێک لە هەڵبژاردن، لە کاتێکی دیاریکراو و لە ڕەوشێكدا. لێرەشدا نموونەیەک دەهێنمەوە، بیهێنە بەرچاوی خۆت دانیشتوویت لەسەر کورسییەک و سەیری فیلمێک دەکەیت، کوتوپڕ وەها ئارەزوو دەکەیت بڕۆیت لە بەفرخڕەکەتا بە دوای ماستێکدا بگەڕێیت، هەڵدەستیتە سەر پێ و دەچیت ماستەکەت دەهێنێت و دەیخۆیت بە لەزەتەوە، بە خۆشت دەڵییت؛ بوون بە مرۆڤ خراپ نییە، چونکە دەتوانم بڕیار بدەم و هەڵبژاردەم هەیە. سپینۆزا پێمان دەڵێت؛ لەو کاتەدا تۆ لە بیرت دەچێتەوە کە هەندێک هۆکار هەن، هەندێ فاکتەر هەن، کە پاڵنەر بوون هەتا بچی لە بەفرخڕەکەتا ماستێک بهێنیت، ئاگاییمان بە هەموو ئەو هۆکارانە نییە، بەڵام بوونیان هەیە. ئەوەی سپینۆزا پێمان دەڵێت ئەوەیە کە ڕاستە ئێمە ئازادیی هەڵبژاردنمان هەیە، بەڵام ئێمە هەڵبژاردەی ئەو هۆکارانەمان نییە کە پاڵنەرن بۆ هەڵبژاردن، هەڵبژاردەکەمان هەڵبژاردەیەکی ڕووکەشی بووە، هەڵبژاردەکەمان بەندە لەسەر تەواوی کۆی سەرنجدانی ئارەزوویەک، واتە خۆنواندنێک، ئارەزوویەک، ئێمۆشنێک، هەستبزوێنێک. ئەم سۆزانەش ئێمە هەڵیان نابژێرین، سۆز و ئارەزوومان هەڵنابژێرین، ئێمە لەژێر کاریگەریانداین، وەک چۆن قەڵەمێک لەژێر کاریگەری مندایە بەوەی دەمەوێت پێی بنووسم، بەم لا و بەو لادا دەیبەم، بەبێ ئەوەی هەلی ئەوەی پێ بدرێت دژی بووەستێتەوە. بۆ سپینۆزا ئێمە بەندکراوی ئەوەی ئەو ناوی ناوە: حەتمیزم (دیارکەریزم)، حەتمیزم ئەو بیرۆکەیەیە لە ژیانی فیزیاییدا هەموو شتێک لەژێر قانونی هۆبەندی (کۆزالیتێ)دایە، هەموو هۆکارێک کاردانەوەیەک بەرهەم دەهێنێت، ئەویش جارێکی تر دەبێتەوە بە هۆکاری کاریگەرییەکی تر، ئاوا بەم شێوەیە هەتا هەتایە.

چی پاڵنەرە، کە من ئارەزووی ماستێک بکەم؟ لەوانەیە لەبەر ئەوەی چەند خولەکێک لەوەوبەر ڕێكلامێکم بینیبێت لەو کاتەدا باسی ماستی دەکرد، پێش فیلمەکە، ئەو تێڕوانینە چووە ناو لەش و دەروونمەوە لە ئاستێکی ئەنفرا ئاگایی و لە کاتێکی دیاریکراودا ئەو ئارەزووە دەهروژێنێت. ئەمە نموونەیەک بوو، بەڵام دەتوانین هەزارەها نموونەی تر بهێننەوە، نموونەی خوێندکارێک بهێننەوە دوای تاقیکردنەوەی بەکالۆریا بڕیار دەدات لە دانشگا بایۆلۆژی بخوێنێت، ئەمە ئازادیی هەڵبژاردنە وەک چۆن دەیتوانی بەشێکیتر هەڵبژێرێت، بەڵام کاتێک بایۆلۆژی هەڵبژارد، چی پاڵنەری ئەو هەڵبژاردەیە بوو؟ چی ئەو هەڵبژاردەیەی دستنیشان کرد؟ لەوانەیە لەبەر ئەوەی ئەو خوێندکارە لە خێزانێکی زانستیدا گەورە بووبێت کە حەزی زانستی پێ داوە و بەبێ ئەوەی خۆی هەستی پێ بکات، ڕاستەوخۆ ئەو لەو باوەڕەدایە و سوورە کە خۆی هەڵی بژاردووە، ئەوەش ڕاستە لە گۆشەنیگای سوبژەکتیڤ(خۆیی)ەوە، لە گۆشەنیگای سوبژەکتیڤەوە ئەو هەڵبژاردەیەی بەسەردا نەسەپێنراوە، ئەو هەڵبژاردەیە وەک ئازادیی هەڵبژاردن تیایدا دەژی، بەڵام ئەو هەڵبژاردەیە دەبێتە هۆکار (cause)، ئەو هەڵبژاردەیە دەرئەنجامی کۆمەڵێک هۆکار و دەرئەنجامن کە پاڵنەر بوون بۆ ئەو هەڵبژاردنە، هەموو ئەو کارانەشی کە دەیکەین ناتوانن خۆیان دەرباز بکەن لە قانونی هۆبەندی (causality)، لەبەر ئەوەی مرۆڤ بوونەوەرێکی فیزیاییە، مرۆڤ بوونەوەرێکی ماتریاڵە، وەک لەشیکی ماتریاڵ لەژێر کاریگەری قانونی ماتریاڵدایە و ناتوانێت خۆی لێ دەرباز بکات، مرۆڤی فیزیایی لەژێر قانونی فیزیاییدایە، ئەگەر هەوڵ بدەیت لە باڵەکۆنەکەتەوە بفڕیت، قانونی فیزیاییت وەبیردەهێنێتەوە، پێت دەڵێت؛ تۆ ناتوانیت، تۆ ئەو ئازادییەت نییە، لەبەر ئەوە ئازادی خۆی لەناو کۆمەڵێک ڕێگری فیزیاییدا دەبینێتەوە، وەک ئەوەی کە تۆ بتەوێت کێکێک دروست بکەیت بەبێ ئەوەی ئارد بەکار بهێنیت، بێ مانایە. ئەگەر بتەوێت کێکێک دروست بکەیت، ڕێنمایی ڕێسێت(شێوازی ئامادەکردن)ێک دەکەیت، ئەگەر ڕێنمایی ڕێسێتەکە نەکەیت کێکەکەت بۆ دروست ناکرێت. کەواتە دەرئەنجامدانی کارێکی فیزیایی پێویستی بە کۆمەڵیک ڕێسای پێشوەختە هەیە. وەهای دەبینین کە ئەمە شتێکی ڕێ تێچووە، بەڵگەنەویستە، بەڵام وەهاش نییە، لەبەر ئەوەی لە ژیانی ڕۆژانەماندا باوە زۆر جار هەڵسوکەوت دەکەین بە لەبیربردنی قانونی بنەڕەتی ماتریاڵ. نموونەی داشەکانی دۆمینۆ بهێنینەوە، کاتێک یەک لە دوای یەک دەکەون، کاتێک پاڵ بە یەکەم داشەوە دەنێین، هەموومان ئەوە دەزانین کە کەوتنی دواهەمین داشی دۆمینۆ، هۆکاری یەکەم پاڵنەر بوو لەسەر لۆژیک و میکانیکی کەوتنی داشی یەکەم، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا لە زۆر جموجوڵماندا جیاوازی ناکەین لەنێوان کردارەکانمان و کاریگەری کۆتایی کارەکانمان، ئاکاری کارەکانمان، لەبەر ئەوەی ئێمە فۆکالیزێمان هەیە تەنها لەسەر ئاکامی راستەوخۆی کارەکانمان؟ وەک کاتێک مێشێک پێداگیری دەکات بە خۆکێشان بە شوشەی پەنجەرەیەکدا بەبێ ئەوەی کە بزانێت پەنجەرەکە کراوەیە، ئێمە لەناو جۆرێک لە داخراوی مەنتال و ئەنتەلەکتوێلداین بەسەر خۆماندا، کە ڕێگریمان لێ دەکات لە یەکتر ترانجاندنی هۆکار و دەرەئەنجام کە تیایدا دەژین، ببینین. ئەو کوێریەیە بەرامبەر بە هۆبەندی (causality) کە پاڵ بە سپینۆزاوە دەنێت بڵێت؛ ئازادیی بڕیاردان، خەیاڵە.

 مێتافۆرێکی زۆر سادەمان بۆ دەهێنێتەوە کە تێگەشتنی زۆر ئاسانە؛ کاتێک ئێمە بەردێک فڕی دەدەینە سەر زەوی، ئەو ڕێگەیەی کە بەردەکە دەیگرێتە بەر،  بەستراوەتەوە بە جۆری هاویشتنی بەردەکە، بەڵام بیهێنە بەرچاوی خۆت لەو کاتەدا کە بەردەکە فڕێ دەدەیت، بەردەکە خاوەنی ئاگاییە، بەردەکە چی بە خۆی دەڵێت؟ دەڵێت؛ ئەوە خۆیەتی هۆکاری جوڵاندنەوەی، ئەوە خۆیەتی کە بڕیار دەدات بە کوێدا دەڕوات، ناڵێت؛ ئاراستەکەی بڕیاری لەسەر دراوە لە لایەن هێزێکی دەرەکییەوە. بۆ سپینۆزا ئیمە لە هەمان حاڵی ئەو بەردەداین؛ لەژێر کاریگەری ئەو هێزەداین، بەڵام حەزمان بەوەیە لەو باوەڕەدا بین کە ئێمە هۆکاری ئەو جوڵاندنەوەیەین، بۆ سپینۆزا ئازادیی هەڵبژاردن وەهمێکە، بەردەوام دەبێت هێندەی ئەو باوەڕەی کە ئێمە هۆکاری جوڵاندنەوەکانمانین، بە درێژایی ئەو کاتانەی کە ئێمە وەها بیر دەکەینەوە هۆکاری جوڵاندنەوەکانمان بین. جوڵاندنەوە و بیرکردنەوەشمان، لەبەر ئەوەی بۆ سپینۆزا ئەو دوو شتە لێک جودا ناکڕێنەوە.

 ئەو بڕیارەی ڕووبەڕوومان دەبێتەوە لێرەدا ئەوەیە دەڵێین؛ ئەمە مانای چییە؟

ئەمە مانای ئەوەیە کە مرۆڤ باڵاتر نییە لە بەردێک یان ئاژەڵێک؟ ئەویش لەژێر کاریگەری سنوورداری جیهانی دەرەوەیە و ناتوانێت  قسەی خۆی بکات؟ ئایا ئێمە لەناو وەهمێکی بنەڕەتیداین (فۆندەمەنتاڵ)، لەناو گوناحێکی خۆ بەزلزانیداین، باوەڕمان پێ دەهێنێت کە ئێمە ئازادین لە بیرکردنەوە و لە کرداردا و لە ڕاستیدا هەموو ئەمانە وەهمن؟ نەخێر بە تەواوی نا.

“ئەگەر کتێبی سپینۆزا ناوی ئێتیکە، لەبەر ئەوەی لەسەر ئەو بیرۆکەیە بنیات نراوە کە مرۆڤ هەڵبژاردەی هەیە، لەبەر ئەوەی ئێتیک کاتێک مانایەکی هەیە بۆ تاکەکان کە خاوەنی بڕیاردان بن لەسەر خۆیان”

 لێرەدا دەمەوێت ڕاستکردنەوەیەک بخەمە سەر لێکدانەوەیەکی هاوبەش لەسەر فکری سپینۆزا بۆ ئازادی و حەتمیەت؛ نۆتەیەکی باشە ئەگەر سپینۆزا بانگهێشت بکەین بۆ ئەوەی ڕوونکردنەوە بدات لەسەر ئەوەی کە مرۆڤ ئازادتر نییە لە بەردێک کە دەیهاوێژین، کە ئاژەڵان پەیڕەوی ئەنستات دەکەن، کە فکرەی ئازادی خەونێکی فەلسەفییە لەسەر هیچ شتیکیتر بنیات نەنراوە جگە لەو گێلیانەی کە بڕیارمان لەسەر دەدەن. بەڵام دەبێت بچینە بنەوانی ئەوەی کە سپینۆزا دەیەوێ پێمان بڵیت و وەهای باوەڕە، بچینە کورتکراوەی ئەو سەری خوێندنەوەی سپینۆزا بۆ ئێتیک. وەک ژیل دۆلوز (gilles deleuze ) دەڵێت: “ئەگەر کتێبی سپینۆزا ناوی ئێتیکە، لەبەر ئەوەی لەسەر ئەو بیرۆکەیە بنیات نراوە کە مرۆڤ هەڵبژاردەی هەیە، لەبەر ئەوەی ئێتیک کاتێک مانایەکی هەیە بۆ تاکەکان کە خاوەنی بڕیاردان بن لەسەر خۆیان”، دۆلوز دەیووت؛ ئەگەر بیرۆکەی سپینۆزا تەنها پێناساندنێکی وەهمی ئازادیی هەڵبژاردنە، دەستنیشانکردنی بەیەکداداچوونی هۆکارەکان و دەرئەنجامەکانن، ئەوا دەستەواژەی ئێتیک بوونی نەدەبوو، ئەگەر نا باسی ئەنتۆلۆژی دەکرد، واتە؛ ڕاڤەکردنی وشە، دیراسەی ئەوەی کە هەیە. لەگەڵ ئەوەشدا سپینۆزا باسی ئێتیک دەکات، واتە بیرۆکەیەک بەرەو کردارێک هەنگاو بنێت. ئێتیک، بیرۆکەیەکە بەلای ئەکسیۆن(کردار)دا ئاوڕ دەداتەوە، ئەگەر مرۆڤ توانای ئەوەی نەبێت سنوور بۆ کردارەکانی دابنێت، بە ڕاشکاوی دەتوانین بڵێین جێگای قسەکردن لەسەر ئێتک نابێتەوە. بە جۆرێکیتر دەتوانین بڵێین بۆ سپینۆزا ئازادی ڕێی تێ دەچێت (POSSIBLE )، ئازادی بوونی هەیە، کەواتە پرسیارەکە ئەوەیە چۆن بگەین بەو ئازادییە؟ سپینۆزا بۆمان ڕوون دەکاتەوە و وەڵامان دەداتەوە؛ لەبەر ئەوەی مرۆڤ خاوەنی ئاگاییە، ئەو توانایەشی هەیە کە ئاگایی بەوە هەبێت چی سنوورداری (دیاریکەر،déterminer ) دەکات، توانای هەیە لەوە تێ بگات کە هەڵبژاردەکان و کردارەکانی لەژێر کاریگەری هێزێکدان کە دەتوانێت ئاراستەیەکیان پێ بدات، ئەو ئاگاییەی کە ناوی ناوە؛ پاساودانی بوون(la raison) هەموو جیاوازییەکەیە، لەبەر ئەوەی بە پاساودانی بوون مرۆڤ دەگاتە ئازادی. باشتر وایە تۆزێ باشتر بابەتەکە بە وردی ڕوون بکەینەوە، چونکە لەوانەیە زۆر ڕوون نەبێت بۆ هەموو کەسێک؛ پاساودانی بوون، لای سپینۆزا تەنها ئەوە نییە کە توانای ئەوەمان هەیە تێ بگەین کە ئێمە سنووردارکراوین (détermié)، پێش هەموو شتێک تێگەیشتن لە توانای ئەوەی کە ئێمە سنووردارکراوین، بەڵام سنووردار(دیاریکراوین)کراوین بە چی؟

دیاریکراوین بەوەی کە هێزی کارتێکەر بە تایبەتی، کاریگەریان لەسەر هەست بزوێنی (پەیشنی)ی ئێمە هەیە، ئەوەی سپینۆزا ناوی ناوە؛ خۆپیشاندەر( affect) کە ئەمڕۆ دەتوانین تەرجومەی بکەین بە؛  ئێمۆشن، ئێمۆشن کە باسمان کرد لە وانەی ستۆسیسیزمدا. ئێمە ناتوانین کۆنترۆلی ئێمۆشنەکانمان  بکەین، بۆمان دێت، لەژێر کاریگەری ئەوداین، دەستەواژەی پاتۆس(Pathos)ی یۆنانی بۆ باسکردنی پەیشن، پەیشنی ڕۆح، واتە ئەوەی ڕۆحمان لە ژێریا دەیچەژێت (subie)، چەند نموونەیەک؛ ڕاڕایی، واتە؛ ناهێوری. ڕاڕایی پەیشنێکە، خۆ پیشاندەر(affect)ە، ڕاڕایی شتێکە کە ئێمە دەیچەژین کاتێک ئێمە خۆمان دەبینینەوە لە حاڵەتێکی دودڵیداین بە تێکەڵ لە گەڵ ترسدا؛ هاوسەرەکەم دەبوایە سەعات شەش بگەرایەتەوە بەڵام کات هەشتە و هێشتا نەگەڕاوەتەوە، لەوانەیە هاوسەرەکەت چووبێت لەگەڵ برادەرەکانیدا لە قاوەخانەیەکدا پەرداخێک لەگەڵ هاوڕێکانی بخواتەوە، بەڵام کاتێک زەنگی بۆ لێ دەدەم، تەلەفۆنەکەی وەڵام ناداتەوە. دوودڵی لەوێدا خۆی دەنوێنێت. ئەو دوودڵییە چیمان پێ دەڵێت؟ گێل(ئینیۆرەنس)م لەبارەی هاوسەرەکەمەوە پێ دەڵێت، ئەم نەزانینەش ئەمانترسێنێت، ترسی ئەوەی تووشی ڕووداوێکی نەخوازراو بووبێت، کەسێکی خراپی بووبێت بە تووشەوە، ترسی ئەوەش کە پێ دەچێت لەگەڵ کەسانێکدا کاتێکی خۆشتر بباتە سەر لە من. ئایا ئەم ترسە لە خۆیدا ڕاسیۆنێلە؟ نەخێر،  لەبەر ئەوەی ئەم ترسە هیچ شتێکم پێ ناڵیت لە تێگەیشتن لە حاڵەتەکە، ئەم ترسە ئەشکەنجە دەخاتە سەر ئەشکەنجە، هیچ شتێک چارەسەر ناکات. ئا لێرەدا بەشێک لە ستۆسیسیزم دەناسینەوە لای سپینۆزا. ستۆیسیزم لای سپینۆزا بوونی هەیە، ستۆیسیزمی تێدایە، چونکە ئەو بیرۆکەیەی تێدایە کە پەیشن بەکاری هێناین بۆ خۆی و پاساودانەوەی بوون (raison) ئازادمان دەکات. کاتێک دوودڵی هیرش دەکاتە سەرمان، کاتێک ئێوە لە پاساودانەوەی بووندان، دوودڵی دەبورێتەوە، لە ناو دەچێت، لەبەر ئەوەی پەیشن دەتوێتەوە لەژێر هێزی پاساودانەوەی بووندا.

 هۆکاری چییە هەندێک کەس دەتوانن بە هێوری حاڵەتی ترس و دوودڵی بە ڕی بکەن؟ تەنها کارکردنە لەسەر پاساودانی بوونە و بەس، واتە ئاگایی، ئاگاییە بەوەی ئەو دوودڵی و ناخۆشییە هیچ لە بارەکە ناگۆڕیت، باشتری ناکات. کاتێکیش تێ دەگەین کە پەیشن هیج لە بارەکە ناگۆڕێت، ئەوسا دەچیتە ناو پاساودانی بوون، دەچینە ناو پەرستگای پاساودانی بوون، پاساودانی بوون کە پێمان دەڵێت؛ ئێمە کاریگەریمان لەسەر شتێک هەیە کە گرێ درابێتەوە بە ئێمەوە. خۆ ئەگەر ئەم نموونەیە بسەپێنین بەسەر هەموو ڕەوشێکدا؛ کاتێک ئێمۆشن بەسەریا زاڵ دەبێت، وەها هەست دەکەن کە پاساودانی بوون هێزێکی سیحراوی هەیە، ئەو توانایەی هەیە ئێمۆشن لەناو ببات، پاتۆس(Pathos) لەناو ببات، ئەشکەنجە لەناو ببات. سپینۆزا پێمان دەڵێت؛ لەو کاتەدا ئاشنایمان بە شادی دەبێت، شادی کە خۆی ئێمۆشنێک نییە، شادی شێوازێکی بوونە، بریتییە لە تێگەیشتنێکی راسیۆنێلی ئەوەی کە بوونی هەیە. لەبەر ئەوەی کاتێک ئێوە بە شادی بوژاونەتەوە، واتە ئێوە بە پاساودانی بوونەوە بوژانەتەوە، کە هەموو هەست بزوێنێک (پەیشنێک) لەناو دەبات، هەموو تووشبوونێک، ئا لەو کاتەدا هەموو ئەو کارانەی کە دەیکەن بە شێوەیەکی ئازاد دەیکەن. دەزانم کە ئەمە شتێکە هەروا ئاسان نییە بیکەین بە کۆنسێپتێک، لەبەر ئەوەی پێش هەموو شتێک ئەمە دەبێت بە ئەزموون بکرێت، بەڵام ئەکسیۆن لە شادیدا، ئەکسیۆنێکە کە ئاگایی ئەوەی هەیە هەر ئەوەیە کە دەبێت هەبێت، لەم قبوڵکردنەدا شتێکی تەواو فێنۆمێنال دێتە کایەوە، ئەویش؛ شادی هێزی بوونە، شادی بەتینی هەموو ئەو شتانەی کە هەیە، هەروەها تەوایی ئاگایی بە توانامان، توانای کاردانەوەمان، توانای بیرکردنەوەمان، توانای بوونمان.

ئازادی لای سپینۆزا گرێدراوە بە پاساودانی بوونەوە، واتە؛ هێزی تێگەیشتنی ئەوەی کە هەیە،

ئازادی لای سپینۆزا بوونی هەیە، لەبەر ئەوەی ئازادی هێزێکی نادیاریکراو نییە، هێزی گوشین و دۆشین نییە، گوشینی فیزیایی، هێزی تێگەیشتنە، کە هەموو شتێک دیاری کراوە، لەم گۆشەنیگایەوە ڕیی تێ دەچێت تێ بگەین لە هەموو ئەو شتانەی بوونیان هەیە. هەڵسوکەوت کردن بەپێی ئەوەی کە هەموو شتێک بوونی هەیە، واتە هەڵسوکەوت کردنە بە ئازادی. ئەمە شتێکە دەبێت بە ڕاستی پێداگری تێدا بکەین. ئازادی لای سپینۆزا گرێدراوە بە پاساودانی بوونەوە، واتە؛ هێزی تێگەیشتنی ئەوەی کە هەیە، ئێوە ئازاد نین وەها بکەن کە 2+2 یەکسانە بە؛ 5، ئازاد نین، ناچارن قبوڵی بکەن، ئایا ئەم قبوڵکردنە ئازاردەرە بۆ تۆ؟ ئایا ئەم قبوڵکردنە قوربانی دانە؟ ئایا لەسەرت دەکەوێت؟ نەخێڕ زۆر لەسەرت ناکەوێت، لەبەر ئەوەی هیچ کەم ناکاتەوە لەوەی کە هەیت، لەبەر ئەوەی لوتبەرزیتان ناڕووشێنێت، ڕێزگرتن لە خۆ، پەیشنەکاناتن تووش ناکات، ناز و ئەداکانتان تووش ناکات.

 ئێوە هاوڕان لەگەڵما کە قبوڵ کردنی ئەوەی کە 2+2 دەکاتە 4، ئەوە پێدانی زیاتر ئازادییە بە خۆ، هەتا باوەڕ بوون بەوەی کە دەکاتە 5، لەبەر ئەوەی ئەگەر باوەڕتان وەها بێت 2+2 یەکسانە بە 5، ئەوا هەرچۆنێک بێت لە ژیانی ڕۆژانەتا تەنگژیتان بۆ دەنێتەوە، ئێوە ئازاد نین وەها بکەن کە تێۆری  Pythqgore  ڕەوایی نییە، ئێوە ئازاد نین وەها بکەن کە هێزی ڕاکێشان لەناو بچێت، خۆت لەگەڵیا دەگونجێنیت، هێزی ڕاکێشان قبوڵ دەکەیت، وەک چۆن بیرۆکەی مردن قبوڵ دەکەیت، ئەمەش ئۆردەری شتەکانە، ئۆردەر و لە بەیەک گەشتنی شتەکانە، لەگەڵ ئەوەشدا دەتوانن دژی ئەم بیرۆکەیە بوەستنەوە، بەڵام ئەوە کێیە کە ئەو بیرۆکەیە ڕەت دەکاتەوە؟ لێرەشدا هەر ئێگۆیە، لوتبەرزیە، ترسە، ئەمانە هەموویان پەیشنن. پاساودانی بوون بریتییە لەوەی کە بیرۆکەی مردن قبوڵ بکەین، ئاواتی پێ نەبەیەت، شپرزەیی تێدا نەکەیت، بەڵام قبوڵی بکەیت وەک پێدانێکی ڕاسیۆنێلی جیهانی فیزیایی. خۆ ئەگەر ئەم بیرۆکەیە لە قوڵایی ناخی خۆتا قبوڵ بکەیت، ئەگەر بیخەیتە ناو خۆتەوە بە جۆرێک کە ئەو بیرۆکەیە نەت ترسێنێت، ئەوکاتە خزمەتکاری ترسی مردن نیت، خزمەتکاری هەموو ئەو شتانە نیت کە سەرچاوەیان لە مردنەوەیە. پاساودانی بوون ئازادکەرە، پاساودانی بوون ڕزگارتان دەکات لە ترس، لە پەیشنەکانتان ڕزگارتان دەکات، ڕزگارتان دەکات لە هەموو ئەو شتانەی پاڵتان پێوە دەنێنن هەقیقەت ڕەت بکەنەوە، لەبەر ئەوەی ئێمە کاتێک بە ڕاستی بەهێزین کاتێک هەموو ئەو شتانەی کە بوونیان هەیە ڕەت دەکەینەوە. ئێمە هەمیشە بە هێزین کاتێک دەمانەوێت بەرپرس و تاوانبار بدۆزینەوە بۆ بێ توانایی خۆمان بەوەی کە هەیە.

بوون بە سپینۆزی یان بوون بە ستۆیستی جۆرێک نییە لە چارەنووس، باوەڕ، وازهێنان نییە،  تێگەیشتنە لەوەی هەموو ئەو شتانەی کە هەن پاساویان (raison) هەیە بۆ بوون هۆکاریان هەیە بۆ بوون، ناتوانین دژی هۆکار بوەستینەوە، ناتوانین دژی ئەوەی کە ژیانی فیزیاییمان بەڕی دەکات بوەستینەوە، بەڵام دەتوانین تێ بگەین لەوەی کە ژیانی فیزیاییمان بە ڕێ دەکات، تێگەیشتنیش لە  وشەی تێگەیشتن بە مانا ئێنتیمۆلۆژییەکەی، واتە هەبوون لە خۆدا. تێگەیشتن واتە قبوڵ کردن، تێگەیشتن واتە تەسجیلکردن، کاتێک لە شتێک تێ دەگەین لەشمان سوک دەبێت، هەنگاوێ دەچینە پێشەوە بەرە و ئازادی.

مرۆڤی ئازاد ئەو مرۆڤەیە کە بە کاری پاساودانی بوون، ژێردەستەی پەیشنەکانی خۆی نییە، ئازادی ئەو کەسەیە کە بەپێی پاساودانی بوون هەڵسوکەوت دەکات، لەبەر ئەوەی کاتێک ئێمە لە زنجیرەی هۆکار و کاردانەوە تێ دەگەین، مرۆڤ دەتوانێت ئەوە ‌هەڵهێنجێتەوە کە پەیشنەکانی، کە قانونی ماتریاڵ  بە سەریدا دەسەپێنێت، لەبەر ئەوەی ئەگەر ئێوە تەنها بوونەوەرێکی فیزیایی بوونایە، ئەوا بچوکترین ڕووداو لە دەرەوەی تۆ ئەیتوانی پەیشنێک لەسەر تۆ دروست بکات کە تۆ بڕیارت لەسەری نەداوە.  قەڵەمەکەی کە فڕیم داوە بە زەویدا، ناتوانێت دژی ئەو ئاراستەیە بوەستێتەوە کە من پێم داوە، بەڵام ئێوە کە گوێگرمن، ئەو هێزەتان هەیە کە پەیشنی جیهانی دەرەوەتان پێ نەگات، ئێمۆشنی ئەوەتان پی نەگات کە بەسەرتانا دێت. ملکەچی پەیشنەکانت نەبن، هێزی ئەوەتان هەیە لێیان تێ بگەن، لە خۆتیان دوور بخەیتەوە لە خۆت، بیانخەیتە بەردەم  خۆت و لە پرەنسیپی پێکهاتەیان تێ بگەیت؛ پرۆسەی ئەو پەیشنانەی چۆن چوونە ناخی تۆوە، ئەو هێزەت تێدایە. تێبینیش دەکەن کاتێک ئەو پرۆسەیە تێ دەگەین،  تێ دەگەین چۆن ئەو ئێمۆشنەی ئێستا هەستی پێ دەکەن چۆن هاتە کایەوە، چۆن ڕاڕایی خۆی بنیات نا؟ هۆکاری ئەو ترسە چییە بە تەنیشتەوەیە؟ کە شەکەتی کردوویت، تێ دەگەیت کە هەموو ئەو شتانە بە یەکداداچوونی ڕووداوی هۆکار و کاردانەوەن و تۆش ناچار نیت هەموو ئەو شتانە بگریتە خۆ، تۆ خاوەنی هێزێکیت ئەویش پاساودانی بوونە و ئەوەش بەستراوەتەوە بە تۆوە بەکاری بهێنیت، بە ئەزموونی بکەیت.

سوپاستان دەکەم

[1]   Parallelisme :

فەلسەفەی پارالێلیسم ئەو تێزەیە، کە فێنۆمێنی پسیشیک و فیزیایی (دەروونی و جەستەیی) دوو ڕەچە پێک دەهێنن بەبێ پەیوەندی زنجیرە هۆبەندی لە نێوانیاندا، بەڵام ڕێی تێ دەچێت پەیوەندی سازان لە نێوانیاندا بچەسپێت،. بەپێێ پارالێلیسم، هۆکاری فیزیایی کاریگەری لەسەر هۆکاری فیزیایی هەیە بە تەنیا و، هۆکاری مانتالیش لەسەر مەنتال بە تەنیا.

The post سپێنۆزا؛ توانای هەڵبژاردن وەهمە؟ appeared first on ژنەفتن.

كەم ئەفسانەى یۆنانی هەن جوانى و ناشیرینی تێیاندا تێمایەكى سەرەكى نەبێت؛ جوانیى خودایان و پەرییان و مرۆڤەكان، یان بە پێچەوانەوە ناشیرینیی خودایان و تیتانەكان و دێوەكان. لەنێو ئەوانەدا دوو ئەفسانە هەن كە پێم وایە كاریگەرى گەورەیان لەنێو فەلسەفە و سەرجەم فیكرى ڕۆژئاوادا داناوە: یەكەمیان چیرۆكى سێوەكەى ئەفرۆدێت و دووەمیانداوەكەى هیفایستۆسـە. چیرۆكەكەى ئەفرۆدێت باسى سەرهەڵدانى هەڵبژاردنى شاجوان دەكات كە ڕەنگە یەكەمین هەڵبژاردنى لەو جۆرە بووبێت. بەپێى یەكێك لە ڕیوایەتەكان، ئیریسى خودابانوو بۆ هاوسەرگیرى بیلۆس و تیێتیس بانگهێشت ناكرێت، بەم هۆیە هەست بە فەرامۆشى و سووكایەتى دەكات؛ بڕیار دەدات لەپاى ئەمە ئاهەنگەكە بشێوێنێت و فیتنەیەك لەنێو مەحشەرى خودایاندا هەڵبگیرسێنێت. سێوێكى ئاڵتوونى، كە ڕەنگە لە هەمان دارى گوناهى سێوەكەى ئادەمەوە ڕنیبێتى، بە نەخش و نیگارێكى قەشەنگ دەڕازێنێتەوە و ئەم پەیامەى لەسەر دەنووسێت: “بۆ جوانترین”. كە دێتە نێو هۆڵە گەورەكەى زیۆسەوە وا بۆ ئاهەنگەكە خودایان و نیمچە خودایان لە دەورى كۆبوونەتەوە، سێوەكە فڕێ دەداتە سەر مێزەكەى زیۆس. ئێستا ئیتر دەبێت ساغ ببێتەوە كە كێ شایەنى سێوەكەیە، واتە نازناوى “جوانترین” هەڵدەگرێت. دواى مشتومڕێكى زۆر بۆ یەكلابوونەوەى شاجوان، كێبەركێكە لەنێوان سێ خوابانوودا دەمێنێتەوە: هیرا و ئەسینا و ئەفرۆدێت. زیۆس بڕیار دەدات كە پاریسى شازادەى تەڕوادە بكرێت بە قازى و سێوەكە ببەخشێت بە جوانترینیان. خوابانووەكان بۆ ئەوەى كێبەركێكە ببەنەوە، هەر یەكە و بەڵێنێك بە پاریس دەدات. هیرا بەڵێنى هێز و دەسەڵاتدارى، ئەسینا بەڵێنى سامان و فێركردنى هونەرى جەنگ، ئەفرۆدێت بەڵێنى پێدانى جوانترن ژنى زەمینى پێ دەدات كە لەو وەختەدا هێلینى ژنى مینیلاوسە. پاریس خۆى لە پێشنیارەكەى ئەفرۆدێت دێت و سێوەكە بەو دەبەخشێت، ئەویش لە بەرامبەردا هێلینى پێ دەدات و ڕازیى دەكات بیڕفێنێت، بەم جۆرە جەنگى نەبڕاوە و بەناوبانگى تەڕوادە هەڵدەگیرسێت.

چیرۆكى دووەمیان خیانەتى جوانى لە ناشیرینى دەگێڕێتەوە. هیفایستۆس خوداى ئاگر و ئاسنگەرى، كارزانى كەرەستەى جەنگى، هەر لە لەدایكبوونەوە قەموورێكى ناشیرین و نابوودە دەبێت، لە عەشقیشیدا بۆ ئاگر و گڕكانەكان پێستى لەشى دەسووتێت و هێندەیتر دەشێوێت، تا ئەوەى لەنێو شانشینە گەردوونییەكەى زیۆسدا بە ناشیرینترن خودا دادەنرێت. بەڵام هیفایستۆسى شادزێو هاوسەرى خوابانووى شاجوان، ئەفرۆدێت، بووە. كەواتە ئاساییە ئەفرۆدێت دڵى لەسەرى نەبووبێت؛ لە برى ئەو دڵى بۆ ئارەسى خوداى جەنگ، براى هیفایستۆس لێی داوە. كاتێك هیفایستۆس بۆى دەردەكەوێت پەیوەندیى سەرجێى لەنێوان ئەفرۆدێت و ئارەسدا هەیە، بڕیار دەدات بیانخاتە تەڵەیەكەوە. بۆ ئەم مەبەستە تۆڕێكى زۆر باریك و نادیار لە میتاڵ دەچنێت و بەسەر سیسەمە هاوبەشەكەیانەوە هەڵیدەواسێت، وەختێك ئارەس و ئەفرۆدێت ڕووت دەبنەوە و دەچنە هەواى خۆیانەوە، تۆڕەكە بەسەریاندا بەردەداتەوە و هەموو خودا و خوابانووەكانیش وەك شاهیدى خیانەتەكە بانگ دەكات و دەشزانێت هەموویان ئاواتیان بەوە خواستووە لە جێى ئارەس لەگەڵ شاجوان بنووستنایە.

دیاریكردنى شاجوانى گریك ڕەنگە ڕیشەى هەڵبژاردنى شاجوانى دنیاى ئەمڕۆ بێت، بەڵام ئەمەى دنیاى ئێمە لە هەموو ڕەهەندە ئێستاتیكى و هونەرییەكانى دابڕاوە و ڕاستەوخۆ لكاوە بە كەرنەڤاڵ و زڕەبۆنەى بازاڕەوە؛ بە پزیشكى و جوانى دەستكردەوە؛ بە میدیا و تەكنۆلۆژیاى بینینەوە. بە لاكەیتردا، ناشیرینى، تابێ زیاتر دەبێزرێت، هەندێ لە توێژەران باس لەوە دەكەن لەمڕۆدا كاریش پەیوەست كراوەتەوە بە “فەیسێكى جوان” یان “لەشولارێكى سێكسى و ڕێك”ـەوە. وەك بڵێی ناشیرینەكان هیچ بەهرەیەكیان لە كار و پیشەدا نەبێت.

 چیتر تواناكانى هیفایستۆسلە بەرامبەر جوانى كیژانى نێو دەزگا و كۆمپانیاكانى سەردەمى نیولیبراڵدا بێ بەها دەنوێنێت. هیفایستۆسى قەموور و دزێو كە ئاسنگەرى خوداكانە و سەروەرى مەعدەن و میتاڵە هەرە دەگمەنەكانە؛ هیفایستۆسى ئەشكەوتنشینكە قەڵغانەكەى ئەخیل لە ناوازەترین و داهێنەرانەترین دیزایندا، كە هەموو گێتی لەسەرى هەڵدەكۆڵێت، دروست دەكات، لە سەدەمى خۆیەوە تاوەكو ئێستا دەبێزرێت. ئەشكەوت ڕەنگە هێماى دووركەوتنەوە لە ڕووناكى بێت، كە لەمڕۆدا ڕووناكى دنیاى دیجیتاڵى و شاشەیە. كەمێك خۆگرتنەوە و خەڵوەت، زۆر تەماشانەكردنى ڕۆشنایى ئەلیكترۆنى و نیشتەجێبوون لە تاریكیدا، بە واتاى كەشفكردنى ئاگر و ڕووناكى ترە لەنێو تاریكیدا؛ ئاگرێك كە دەكرێت لە پێناو داهێنانى قەڵغانەكەى ئەخیلدا، بۆ تواندنەوەى پیرۆزترین كانزا و ماتریاڵەكان بە كار بهێنرێت. بەڵام گەر كەسانێك هەبن لەمڕۆدا لە ڕۆشنایى دنیاى دیجیتاڵ دوور بكەونەوە، ئەوا ڕەنگە پتر بەو هۆیەوە بێ كە فەیسى ناشیرین (بەگوێرەى پێوەرى ئەمڕۆ) كراوە بە شتێكى شەرماوەر. مرۆڤێك كە جوان نییە، شەرم لە ناشیرینییەكەى خۆى دەكات؛ لەم بارەدا، گەر بۆى دەست بدات لە سەنتەرەكاندا شێوەى خۆى دەگۆڕێت، ئەگەرنا لە خەڵوەتى دنیاى مەجازیدا دەمێنێتەوە. گەر وابێت، ڕەنگە، بە پێچەوانەى ئەشكەوتنشینى، هێنانەوەى ناشیرینى بەو جۆرەى هەیە بۆ بەر ڕووناكى و بۆ بەردەمى شاشە، ببێتە مایەى شكاندنى شەرمێك كە جوانییەكى ساختە دروستى كردووە.

٢

هەر لە یۆناندا كەسێك هەیە تاڕادەیەكى زۆر لە ڕوخسار و لەشولاریدا دەچێتەوە سەر نەسلى هیفایستۆس و ناشیرنییەكەى دەبێتە یەكێك لە هۆكارەكانى مردنەكەیشى؛ ئەم كەسە سوكراتى فەیلەسوفـە. گریكەكان وەك هەندێك لە نەتەوەكانى تر، خۆشییان لە چارەى منداڵى كەم ئەندام نەدەهات؛ بگرە لە سپارتەدا نەریتى لەنێوبردنى منداڵى كەم-ئەندام هەبووە؛ لە سەروو ئەمەیشەوە، گریكەكان لە كولتوورى خۆیاندا بایەخێكى زۆریان بە جوانى و كەشخەیى و سووكەڵەیی جەستەیان داوە (بێگومان پێناسەى ئەوان بۆ جوانى جەستە هەمان پێناسەى ئێمە نییە)، بەڵام ئەوان جوانى جەستەیان تەنیا بە مەدلولى پوختى سێكسییەوە نەدەبەستەوە و سێكسیش تەنیا ماناى شەهوەت و ئۆرگازم نەبوو. جوانى لەش پەیوەست بوو بە هونەرەكانى جەنگ، جومناستیك، ئەسپسوارى، چاكە، هارمۆنیا، جووڵە و بەرگەگرتن یان پتەوییەوە، ئەمانەیش جیاوازن لە هەڵئاوسانى فشۆڵى لەشجوانانى ئەمڕۆ. سوكرات لەنێو ئەم كولتوورە جوانپەرستەدا ڕەنگە كەسێكى بێ شانس بووبێت. وەك ویڵ دیۆرانتیش دەڵێت، ئەو خۆیشى زانیویەتى لەشولارێكى ناقۆڵاى هەیە؛ بەڵام ویستوویەتى لە ڕێگەى سەماوە هەندێك لە دزێویەكەى خۆى كەم بكاتەوە. ئەو ڕۆژێك لە بەردەم دوكانێكدا دەوەستێت و بەدەم سەیرکردنى كەلوپەلەكانەوە دەڵێت: “چەندە شتانیكى زۆر هەن كە من پێویستم پێیان نییە“؛ ئەم وتەیە هەر بە سادەیى خۆیەوە دژ بە سەرجەم كولتوورى مەسرەفگەرایى ئەمڕۆ دوەستێتەوە. گەر بە شێوە تەقلیدییەكە باس لەوەیش نەكەین كە ئەو یەكەمین شەهیدى فەلسەفەیە، ئەوا نموونەیەكە بۆ خۆگرتنەوە و خاكیبوون، بێ ئەوەى بۆ نێو زوهد بكشێتەوە[1]. لەپاڵ ئەوەیشدا ئەم بوونەوەرە خڕەڵە دەموچاو دەرپۆقیوە، خۆى مەزنترین تیۆرى جوانى لە دنیاى كۆندا دادەڕێژێت.

ڕیشەى زۆرى چەوساندنەوەكان هەر لە منداڵییەكى زووەوە، لە زمانەوە دەست پێ دەكەن، لەو تەریقكردنەوە، سووكایەتى، گاڵتەپێكردنانەوە كە بە زمان بەرامبەر ناشیرینەكان مومارەسە دەكرێن.

هیفایستۆس و سوكراتیش هەردووكیان نەختێك خڕیلانە و كورتەباڵا بوون؛ لە زمانى ئێمەدا وەك زێدەڕەوى پتر بە كورتەباڵاكان وتراوە “گول” ئەگەرچى ئەم وشەیە پتر نەخۆشییە و پەیوەندییەكى ئەوتۆى بە باڵاى مرۆڤەوە نییە. گول سووكایەتییە بەوانە كە باڵایان بەرز نییە؛ خۆ ئەگەر زۆریش كورتەباڵا بن ئیدى ئەوان قەزەم (dwarf)ـن كە لە زمانى كوردیدا ڕەنگە كوڵەبنە پڕ بە پێست بێت. بەڵام كوڵەبنەكان بەردەوام وەك وەك كەسانى حەسوود، فیتنە، ئاژاوەچى لێیان ڕوانراوە، چونكە گوایە “زۆرزانن”؛ هەر لە منداڵیشەوە پێیان دەوترێت كە بەهۆى زۆرزانیى خۆیانەوەیە گەورە نابن، واتە لەژێر بارى قورساییەكدان كە ناهێڵێت گەشە بكەن و باڵایان هەڵكشێت. ئەم وەسفەى كوڵەبنەكان بە تەواوەتییش سوتفە نییە، ئەوان وریاییەكى تایبەتیان هەیە، بەڵام زۆر-زانین كە لەوێدا مانایەكى نێگەتیڤى هەیە لەبەر ئەوەیە كە كۆمەڵگەى ئێمە بە جۆرێك دژ بە خودى زانین بووە. لێرەدا ئەسڵى ئایدیاكە لە نائاگاییدا ئەوەیە كە ئەگەر زانین لە سنوورى عەقڵى سەلیم تێپەڕێت، دەبێت بە زۆرزانین و بارگەیەكى نێگەتیڤ وەردەگرێت؛ ئەمە هەمان تۆمەتە كە سوكراتى لەسەر دادگایى دەكرێت. سوكرات، بە پێچەوانەى زۆرزانەوە، هەمیشە وەك كەسێك وەسفى خۆى دەكات كە “نازانێت”، بەڵام زانینى ئەم نەزانینە، خودى زۆرزانییەكەیەتى؛ ئەو زۆر دەزانێت كە نازانێت. لەبەر ئەمەیە سوكراتى خڕیلانەى زۆرزان و فیتنە و فاسدكەر دەبێت بمرێت. وێڕاى ئەمە هەڵاواردنەى كورتەبنەكان، باڵابەرزەكانیش لە پرۆسەى دزێوكردن دەرباز نەبوون. ئەو باڵابەرزانەى كە پێیان دەوترێت “درێژ”، بە كەسانى بڕێك گێلۆكە و دەبەنگ وەسف كراون و كورد وتوویەتى “درێژ عەقڵى لە ئەژنۆیەتى”. كۆمەڵگەى ئێمە لە مێژووى خۆیدا پەندى پێشنینان و توانجى زۆر و زەبەندى بەرهەم هێناوە، توانایەكى گەورەى ناو و ناتۆرەلێنان و ڕووشكاندنى تێدا كەشف كراوە، كە لە هەر بەكارهێنانێكى ترى زمانى كوردى بەرهەمدارتر بووە. ڕیشەى زۆرى چەوساندنەوەكان هەر لە منداڵییەكى زووەوە، لە زمانەوە دەست پێ دەكەن، لەو تەریقكردنەوە، سووكایەتى، گاڵتەپێكردنانەوە كە بە زمان بەرامبەر ناشیرینەكان مومارەسە دەكرێن. 

٣

لە سەردەمێكى تردا هیفایستۆسى قەموور و ناحەز لە ئەدەبیاتدا بە ناوى كوازیمۆدۆ لەدایك دەبێتەوە: قەموورەكەى نۆتردام. ئەمجارە لە تاریكایى كەنیسەیەكدا نیشتەجێیە و خەریكى زەنگ لێدانە، عاشقى ئیزمیراڵداى قەرەچ دەبێت. ڤیكتۆر هۆگۆ بەم جۆرە وەسفى ناشیرینییەكەى كوازیمۆدۆ دەكات: «ڕوخسارى خێچ و خوار بوو، بە دەربڕینێكى تر، هەموو كەسایەتییەكەى خێچ و خوار بوو. سەرێكى گەورە بە قژى پڕى پرتەقاڵییەوە، لەنێوان شانەكانیدا كووڕییەك هەبوو كە لایەنەكەى ترى خستبوو بە پێشدا، ڕان و سمتەكانى بە شێوەیەكى سەیر شێوا بوون و نووسابوون بە ئەژنۆكانییەوە، ئەگەر لە پێشەوە لێى وردبوویتایەوە، لە دوو داس دەچوو كە لە دەسكەكانیانەوە بە یەك گەیشتبن، دوو لاقى بڵاو، دوو دەستى سامناك و دزێو، لەگەڵ هەموو ئەم شێواوییەدا سەرزیندووێتییەكى تۆقێنەر و لەشسووكى و بوێرییەكى زۆر لە زاتیدا بوو. ئەو ئاوارتەیەكى سەیر بوو لە ڕێسایەكى نەمر كە [بەپێى ئەم ڕێسایە] هێزێكى وەك جوانى دەرەنجامى هارمۆنییە. […]. لەوەبوو مرۆڤ پێیوا بێت ئەمە زەبەلاحێكى تێكشكاوە كە پێكەوەنووساویى بەشەكانى لێك ترازاون.»[2] ئەو وەك دواتر كۆبانولى مامۆستا دەڵێت: جوانترین ناشیرینى بوو كە لە ژیانیدا بینیبێتى. ئەم بوونەوەرە دزێوە سێ سیفەتى نیچەیى هەیە كە لە ڕاستیدا ناشیرینییەكەى لە ئەزموونى ژیاندا پێیانى دەبەخشێت: وریایى، لەشسووكى، بوێرى.

ژیل دۆلوز دەربارەى ئەوە دواوە كە هەرگیز “نوقسانى” وشەیەكى گونجاو نییە بۆ قسەكردن لەسەر ژیان؛ نە نەقسى تواناى نا-خودبەسى منداڵ و نە پرسى گرێى ئۆدیپ، نە نەخۆشى و نە ناشیرینى هیچیان نەقس نین؛ بەڵام هەر بە سادەیى ژیان پڕێتییەكى پێرفێكت نییە؛ لە بنەڕەتەوە ژیان پرسى نوقسانى و پڕى نییە.

وەها جوانییەكى بێ هارمۆنى لەم ناشیرنییە زۆرەدا بە بەرامبەركێ دیالەكتیكییەكانى نێوان جوان-ناشیرین، ساغ-سەقەت، ئاسایى-نائاسایى لێك نادرێتەوە. ژیل دۆلوز دەربارەى ئەوە دواوە كە هەرگیز “نوقسانى” وشەیەكى گونجاو نییە بۆ قسەكردن لەسەر ژیان؛ نە نەقسى تواناى نا-خودبەسى منداڵ و نە پرسى گرێى ئۆدیپ، نە نەخۆشى و نە ناشیرینى هیچیان نەقس نین؛ بەڵام هەر بە سادەیى ژیان پڕێتییەكى پێرفێكت نییە؛ لە بنەڕەتەوە ژیان پرسى نوقسانى و پڕى نییە. ژیان پرسى جووڵەیە لەسەر سەتحە ئیمانانسە جیاوازەكان كە بۆشایى بەشێكی هەر یەكێكیان پێكدەهێنێت، بەڵام وەك خۆیشى دەڵێت، دەروونشیكارى بۆشایى لێ بووە بە نەقس. بە بڕواى دۆلوز ناشیرینى نەقسى جوانى، لاوازى نەقسى قەڵەوى، نەخۆشى نەقسى تەندروستى نین؛ شتەكان لەم دیووە نێگەتیڤەوە مانا وەرناگرن. بۆ نموونە ئەو دەربارەى نەخۆشى وەك ئەزموونێكى داهێنەرانە دواوە. هەروا لەبارەى بەدخۆراكەكانەوە، ئەوانەى ئیشتیهاى خوادنیان نییە، دەڵێت كە ئەوان خۆیان دەگرنەوە لە خواردن، چونكە لەشیان دەخەنە پەیوەندیى دیكەوە لەگەڵ خواردندا. لە كەسە باریكەلە و سیسەڵەكاندا جۆرێك قەشەنگى و كەشخەیى هەیە كە قەڵەوبوون ڕەنگە بیشارێتەوە. كچۆڵەیەك كە دەكەوێتە ژێر كاریگەریى كۆمەڵگەى گۆشتخۆرەوە و دەبێتە كێشەى دەروونى بۆى كە پێی دەوترێت “چوارچڵ ئێسقان”، دواجار بە ژەهرێك كە ناوى “دەرمانى قەڵەوى”ـیە، بێ ویستى خۆى، خۆى دەكوژێت. لە كاتێكدا لە بەشێكى ترى دنیا، قەڵەوى یەكێكە لە كێشە سەرەكییەكان؛ قەڵەوەكان جگە لەوەى لەمێژە وەك كەسانى تەمبەڵ و تەوەزل، وەك تێرنەخۆرە و مشەخۆر سەیر دەكرێن، هاوكات وەك كەسانێكى ناقۆڵا دەبینرێن كە لەشولاریان لەگەڵ پۆشاكدا ڕێك نایەتەوە. لە ڕووى سێكسیشەوە قەڵەوەكان لەمڕۆدا زۆر خوازراو نین. لەبەر ئەمە ملیۆنان دۆلار بە نەشتەگەرى، دەرمان، ئامێرى وەرزشى كە مژدەى دابەزاندنى كێش دەدەن، بەدەست دەخرێت. لە سەردەمى ئێستادا گرێى دەروونى ڕەنگە چیتر پەیوەست نەبێت بە ڕابردووە ئۆدیپییەكانەوە؛ پتر ڕۆژ بە ڕۆژ و بەگوێرەى خواست و مۆدە و بازاڕ بەرهەم دەهێنرێت.

٤

لە زەینى گشتیى مرۆڤدا تێپەڕینى تەمەنى جوانى واتە دەستپێكردنى تەمەنى ناشیرینى، كە هەم ناشیرینی و هەمیش كەمبوونەوەى توانا و تێكچوونى بونیادى لەشیشە. لەم حوكمەى ژیاندایە كە كوڕانى قۆز و كەشخە دەبن بە پیرەمێردى چڵكن و كچانى ناسكۆڵە دەبن بە پیرێژنى چڵمن. لە كولتوورى خۆرئاوایى و خۆرهەڵاتیشدا، پیرێژنەكان بەهۆى حەسوودى و بەخیلییانەوە بەرامبەر كیژوكاڵان لەگەڵ جیهانى سیحر و جادوو تێكەڵ دەبن؛ لە نەریتى ئێمەدا باس لە “چاوپیسى” دەكرێت وەك هێزێك كە لە حەسوودییەوە سەرچاوە دەگرێت و دەتوانێت كاریگەریى نێگەتیڤ لەسەر ژیانى ئەوانیتر دابنێت. ئەمبێرتۆ ئیكۆ لە دەربارەى ناشیرینىـدا باس لەوە دەكات لە سەدەكانى ناوەڕاستدا خولیایەكى دژە-ئەفرۆدێت، یان دژە-بیاتریس سەری هەڵدا بۆ تێكشكاندنى وێنەى فریشتەیى و قەشەنگى ڕەگەزى مێینە، لەم پێناوەدا چیرۆكگەلى سەیروسەمەرەى زۆروزەبەندى ژنانى دزێو و جادووگەرى وەك ئەوانەى ئەمڕۆ لە فیلمەكاندا دەیبینین هەڵبەسترا: «ئەم وێنە هەڵبەستراوەى پیرێژنان لە چەندین تێكستدا دەركەوتەوە […] كە تێیاندا وێنەیەكى قێزەونى بۆرۆیە پیر و نابودەكان (سەر ڕووتاوە، ڕوخسار زیپكاوى، دوو چاوى داچەكاوى خوێناو تێزاو، هەناسەى ناخۆش، چڵمن) دەبینینەوە.»[3] ئەم جۆرە وێنەیەى پیرێژن، لەژێر كاریگەریى كولتوورى مەسیحیەتدا دەبێتە وێنەى جادووگەر، چونكە بڕوا وایە تەنیا ژن دەتوانێت هاوپەیمانى لەگەڵ شەیتان بەرقەرار بكات[4]. ئەم وێنەیە لە چیرۆكى میللى و ئەدەبیات و شانۆنامە و نیگاركێشانى ئەو سەردەمە و دواتردا دەردەكەوێتەوە، وەكو لە فاوستى گۆتە و ماكبێسى شكسپیردا.

لە یەكەم نیگادا وا پێدەچێت ئەم وێنە نێگەتیڤە دەربارەى پیرێژنان، لە خودى ترس لە پیرییەوە سەرچاوەى گرتبێت؛ بەڵام زۆرتر ڕێى تێدەچێ كاردانەوە بێت بە ڕووى ئەو توانایانەدا كە مرۆڤ لە پیریدا بەدەستیان دەهێنێت. وەك دۆلوز دەڵێت پیرى تەمەنى پاسیڤبوون نییە، بەڵكو مرۆڤ دەتوانێت هەندێك توانستى تێدا كەشف بكات كە تەنیا لە پیریدا هەستیان پێ دەكات، وەك چۆن هەندێك توانا هەن تەنیا لە گەنجیدا مرۆڤ دەتوانێت هەیبن. وێڕاى ئەوەیش ئێمە هەرگیز حەز بە پیربوون ناكەین و وەك یەكێك لە كێشە هەرە كۆنە چارەهەڵنەگرەكانمان دەمێنێتەوە؛ بەڵام هیچ سەردەمێك هێندەى ئێستا بانگەشەى دواخستنى پیرى نەكراوە. گۆڕانەكانى ڕوخسار و جەستە بە تێپەڕبوونى كات بە واتاى بەسەرچوونى تەمەنى گەنجییە كە لە زمانى ڕۆژانەى ئێمەدا بەردەوام لەگەڵ جوانیدا دەرى دەبڕین[گەنجى و جوانى]؛ بگرە لە هەندێ ناوچە بە گەنج هەر دەوترێت “جەوان”. درێژكردنەوەى گەنجێتى (واتە خاوكردنەوەى تێپەڕینى تەمەن بەرەو پیرى) كەڵكەڵەى سەرەكیى زانست و بازاڕە لە جیهانى خێراى ئەمڕۆدا. لەبەر ئەمە شاكارەكەى ئۆسكار وایڵد وێنەكەى دۆریان گرەى كتومت ڕۆمانێكە دەربارەى كۆمەڵگەكانى ئێستامان. لە ڕۆمانەكەدا دۆریان گرەى كە بۆ یەكەمجار لە ڕێگەى وێنەكەوە هەست بە جوانیى گەنجانە و سەرسوڕهێنەرى خۆى دەكات، دەستبەجێ حەسرەتێك دایدەگرێت، كە دواتر چەندین جار دووبارەى دەكاتەوە: «خۆزگە وێنەكە دەگۆڕا و من بە گەنجى دەمامەوە»[5]؛ ئەو ئاواتى ئەوە دەخوازێت كە خۆى بەو جوانییەى نێو وێنەكە بە نەمرى بمێنێتەوە و فیگورى نێو وێنەكە لە برى ئەو پیر ببێت. هەر وا دەبێت؛ دواجار گرەى لە ژیانێكى هەمیشەییدا تابێ جوانتر دەبێتەوە و وێنەكەیش بەرە بەرە پیر دەبێت، بەڵام نەك پیربوونێكى ئاسایى، بەڵكو داڕزان و بۆگەنبوون كە كرم و مۆرانە تێى دەدەن؛ چونكە ئەوەى چۆتە نێو وێنەكەوە ناخ و ویژدانى گرەى خۆیەتى. بە بڕواى وایڵد نەمرى و گەنجییەك كە مرۆڤ مەغرور بكەن، كە فێرى لووتبەرزى بكەن، بیخەنە نێو بێباكى و بێمۆڕالییەوە، بێگومان ویژدان و ناوەوەى تووشى ڕەشهەڵگەڕان و كرمەڕێزبوون دەكەن.

دەبێ بیرمان بێت كە چەمكى وێنە لە ڕۆمانەكەى وایڵددا جیاوازە لە وەزیفەى وێنەى دیجیتاڵى لەمڕۆدا. وێنەكەى گرەى خۆشەویستترین هاوڕێى، بازیل هاڵواردى نیگاركێش، بەوپەڕى سەلیقە و تواناى سەروو-سروشتى خۆیەوە، كە عەشقە زۆرەكەى بۆ گرەى ئیلهامى پێ دەدات، دەیكێشێت و نەك تەنیا دەتوانێت “ڕۆح” بە وێنەكە ببەخشێت، بەڵكو لە ڕاستیدا ئەو وێنەى خودى ڕۆحى گرەى دەكێشێت. یەك دانە وێنەى تاقانە و ناوازە، بەبێ لەبەرگرتنەوە و دووبارەبوونەوە، یەك وێنە كە مۆدێلەكە نا، بەڵكو خودى ئایدیاڵى مۆدێلەكەى لە وردترین و باڵاترین نیگارى ئەو سەردەمەدا وێنا دەكات، ئەوە یەكەمجارە هونەرمەند (وەك خودا) بتوانێت ڕۆحى مرۆڤ ببینێت و بیكیشێت[6]. ئێستا ئیدى دواى تێپەڕینى ساڵانیش گرەى لە هەر كات جوانترە، بەڵام ئەوە ڕۆحیەتى بە بەرچاوییەوە دادەڕزێت و مێروو دەیخوات. لەمڕۆدا وێنەى دیجیتاڵى، كە بێ شومار دەشێت بگیرێت و بسڕێتەوە، دەستكارى بكرێت و بێ شومار فیلتەرى لەسەر دابنرێت، هیچ بەشێكى ناخى مرۆڤى لەسەر دەرناكەوێتەوە؛ ڕێك بە پێچەوانەوە، گەنجى لە ڕێگەى وێنەكانەوە دەسەلمێنرێت؛ خودە ڕاستەقینەكە لە خودە فەیكەكەوە شوناسى خۆى وەردەگرێت.

یەك پێناسە بۆ چەمكی ناشیرینی لە ئارادا نییە و ڕەگەزى هەمەجۆرى فیزیكى و كولتوورى و ئایینى و ئایدیۆلۆژى ڕۆڵى تێدا دەگێڕن.

٥

ئێمە لەم وتارەدا نەمانویستووە پێناسەیەك بۆ ناشیرینى بكەین، بێگومان یەك پێناسەیش بۆ ئەم چەمكە لە ئارادا نییە و ڕەگەزى هەمەجۆرى فیزیكى و كولتوورى و ئایینى و ئایدیۆلۆژى ڕۆڵى تێدا دەگێڕن. ئەوەى كە ڕەشپێست وەك كەسانى ناشیرین، وەك غول تەماشا بكرێن، هەستێكى سروشتى مرۆڤ نییە، بەڵكو لە ڕوانینێكى كولتوورى و پاشان لە پرۆسەیەكى ڕاسیستیى بە مۆنستەركردندا ڕەشپێست دەكرێت بە فیگورێكى دزێو؛ سارتجى بارتمان، كە بە ڤینۆسى ڕەش ناسراوە، نموونەیەكى بە مۆنستەركردنى ڕەشپێستە لە زەینى خەڵكییەوە تا نێو لابوورى زانستى. قەزەمەكان گەرچى وا دەردەكەون لە باڵاى مرۆڤى ئاسایى كورتترن، بەڵام هەڵاواردنیان و وەسفكردنیان بە تێرمگەلى نێگەتیڤى وەك كەسایەتیى گرنگن و بچووك و فیتنە هیچ بنەمایەكى ڕاستەقینەى نییە و پتر وەڵامێكى كولتوورییە بۆ لادان لە ڕەوتى ئۆرگانیزمى فیزیكى، كە ڕەنگە ئەم وەڵامە خۆى لە ترسەوە سەرچاوەى گرتبێت؛ وەڵامێكى كولتوورى كە سیاسى دەبێتەوە و لە سەردەمێكدا لەنێوبردنى كورتەبنە و سەقەتەكان وەك دەستكەوتێكى نەتەوەیى سەیر دەكرێت. لە كولتوورێكدا كە هەمووان لە دیوەخانەوە سمێڵ و لە سووننەتێكى ئایینیشەوە ڕیش  (بەبێ ڕێكخستن و جونكارییەكى ئاسایى) بهێڵنەوە، ئەوانەى نایەنەوێت موو بە ڕوخسارییانەوە بێت، بە لووسكەلە و دەمڕووت دادەنرێن.

وەختێك نازیزم ماشێنى بەرهەمهێنانى ناشیرینى لە مرۆڤى جوودا دەخاتە گەڕ، گەرچى ئەمە ڕابردوویەكى كۆنى لە كولتوورە جیاوازەكاندا هەیە، ئەوا شێواندنێكى مێژووییە كە ئارەزووى فاشیستى، بەگوێرەى وێناى خۆى بۆ بڵندیى مرۆڤى ئەڵمانى-ئاریایى، بەرهەمى دەهێنێت. ئاخۆ ئەم نەفرەتە لەوانەى كە ناشیرین و دزێوى سەردەم و شوێنە جیاوازەكانن، جۆرێك سامناكیى نییە لەواندا كە ڕەنگە ببێتە مایەى هەستى “شكۆ” نەك حوكمى ئێستاتیكى، بە واتا كانتییەكەى ئەم دوو چەمكە؟ بۆچى پیرێژنانى جادووگەر سامناكن؟ ئەوان بەهۆى توانا جادووییەكەیانەوەیە سامناكن، یان بە پێچەوانەوە، جاودووەكەیان تەنیا تەنیا ئیزافەیەكى فانتازییە بۆ سەر ناشیرینییە شكۆدارەكەیان؟ ناشیرینى بە واتا بەرتەسكەكەى، واتە ناشیرینیی ڕوخسار و لەشولارى فیزیكى و هاوكات فەرهەنگى ڕەنگە لە سامناكى خاڵى نەبێت، بەڵام سامناكى بە واتاى ئەوە نییە بوونێكى مەترسیدارى هەیە؛ بە پێچەوانەوە كەسى ناشیرین بەردەوام لە مەترسیى بچووك و گەورەدا ژیاوە، هەر لە تەریقكردنەوەوە تاوەكو لەنێوبردن.

وەختێك ناشیرینى وەك جیاوازییەكى سامناك بۆ بەرهەمهێنانى ناشیرینى بخرێتە گەڕ، ئەوا ڕاسیزم و فاشیزم ڕەنگە بیگۆڕن بۆ “ژیانى ڕووت”

جوانى و ناشیرینى مرۆڤ لە هەر كولتوورێكدا جیاوازییەكى ڕێژەیى هەیە؛ جا تا ئەو كاتەى ئەم جیاوازییە ناكرێت بە بنەماى هەڵاواردنى فاشیستى و، ئارەزووە فاشیستییەكان خۆراكى خۆیانى پێ وەرناگرن، لە جیاوازیی كولتوورى و سەلیقە و حوكمى كولتوورى تێناپەڕێت؛ بەڵام وەختێك ناشیرینى وەك جیاوازییەكى سامناك بۆ بەرهەمهێنانى ناشیرینى بخرێتە گەڕ، ئەوا ڕاسیزم و فاشیزم ڕەنگە بیگۆڕن بۆ “ژیانى ڕووت”، بە چەمكە ئاگامبێنییەكەى، كە ژیانێكە شایەنى كوشتنە بەبێ ئەوەى بكوژەكەى بە تاوانبار دابنرێت؛ ئەمە بە واتاى قڕكردن و لەنێوبردنى بەكۆمەڵیشە كە لە ڕابردووى دوور و نزیكدا كارەساتەكانیمان بینیووە.

 بۆ نموونە بە كۆیلەكردنى دورودرێژى ڕەشپێستەكان؛ لەنێوبردنی دانیشتوانە نەیتڤەكەى(زاگەیی) دوو ئەمریكاكە لەدواى گەیشتنى ڕەوى كۆڵەمبس؛ لەنێوبردنى بە كۆمەڵى جادووگەران لە سەدەكانى ناوەڕاستدا. ئەمەى كۆتاییان كە پەیوەستە بە وێناى پیرێژنانەوە وەك جادووگەر، لەوانەى لە فیلمەكاندا بەسەر گسكە فڕیووەكانەوە دەیانبینین، یانیش ئەوە پیرێژنەى سێوەكە دەدات بە كچە بەفرینەى لاى حەوت قەزەمەكە كە بە داخەوە ماچى ئەوان ناتوانێت جادووەكە بەتاڵ بكاتەوە. بەگوێرەى هەندێ گێڕانەوەى مێژووى ئەڵمانیا، لە سەدەى شانزەوە دواى زنجیرەیەك ڕاوەدوونان، جادووگەران لە چیاى برۆكن، كە لەنێو خەڵكدا بە Blocksbergناسراوە (Bergلە زمانى ئەڵمانیدا واتە چیا یان گرد) لە ویلایەتى زاكسن ئەنهالتى ئەڵمانیا كۆدەبنەوە، لە دەوروبەرى سەدەى حەڤدەدا و سەرەتاكانى سەردەمى مۆدێرنەدا، لەنێوبردنى جادووگەران دەگات بە دوا ڕادەى خۆى و لەو هەڵمەتەدا، تەنیا لە ئەڵمانیا، نزیكە 40 هەزار جادووگەر دەسووتێنرێن یاخود بە جۆرى جیاواز لەنێو دەبرێن؛ ئەم هەڵمەتە بە ڕاوەدوونان جادووگەرانHexenverfolgungen (یان سەركوتى جاووگەران) ناسراوە. لەنێوبردنى جووەكان لە سەدەى بیستدا تەنیا دواى ئەوە هات كە ماشێنى زەبەلاحى دەوڵەتى مۆدێرن، لە ئاستێكى بەرزتر و فەرمیدا، مەیلە دژە سامییەكانى لە ئارەزووى بەرهەمهێنانى پیسى و چەپەڵى لەویترى جوودا بەرهەم هێنایەوە. كوردەكانیش بە هەمان شێوە، هەر لە مەسعودییەوە تا ئۆردوگان بە پرۆسەى بە جنۆكەكردن و بە كێویكردندا براون، تەنیا بەو جۆرەیش بوو كە جینۆسایدیان لە قڕكردنى هەر میللەتێك ئاسانتر بوو.

قێزهاتنەوە لەم ناشیرینییە فاشیزم نییە، بەڵكو خۆى دژە فاشیزمە؛ واتە پێچەوانەى ناشیرینییەكە كە فاشیزم بەرهەمى دەهێنێت. ناشیرینى ڕاسیستێك، ناشیرینى ئەوروپییەكى كۆلۆنیالیست، ناشیرینى سەلەفییەك یان بانگخوازێكى تاریكخواز لەوێدا مایەى دزێواندن و بێزهاتنەوە، بەرەنگارى و ڕەتكردنەوەن كە خۆیان بەرهەمهێنەرى فاشیستانەى ناشیرینى لەوی تردان،

٦

ناشیرینى جیاوازە لە ناشیرینكردن. ئەمەى دووەمیان پرۆسەى شێواندنە و هیچ پاساوێك هەڵناگرێت، بۆ نموونە شێواندنى ڕوخسارى كەسێك. ناشیرینكردن ئەوی تر لە ڕێگەى شێواندن و هەڵبەستن و داغكردن و مۆرلێدانییەوە دزێو دەكات، دەیكات بە دەعبا و دەعەجان، بەم واتایە دژ بە هەر بەرپرسیارێتییەكى ئەخلاقیشە بەرامبەر ئەوی تر، كە تێزى سەرەكى ئیمانوێل لێڤیناسە. هەموو تیۆرى ئەخلاقیى لێڤیناس دژ بە فاشیزم و نازیزم نووسراوە، چونكە ئەم دووانە ماشێنى بەرهەمهێنانى ناشیرینى بوون لەوی تردا، ماشێنى شێواندنى ڕوخسار و بزاوتى پشتكردنە ڕوخسار بوون. ئارەزووە فاشیستییەكان خۆیان بە دوو جۆر ناشیرینى بەرهەم دەهێنن: یەكەمیان دۆزینەوەى ناشیرینى لەوی تردا بەگوێرەى وێنەى باوى سەردەست، یان بەگوێرەى ئەدگارى زۆرینەى نەتەوەیەك لە وڵاتێكى دیاریكراودا؛ بۆ نموونە برەودان بە وێنەى مرۆڤى ڕەشپێست و ئەسمەر و قژڕەش وەك بوونەوەرى دزێو، لە بەرانبەر وێنەى مرۆڤى چاوشین و قژزەرددا وەك ڕوخسارى قەشەنگ و دڵڕفێن. لەبەر ئەمەیە كە لە كولتوورى مەسیحیدا عیسا هەرگیز وەك كەسێكى عیبرانى-ڕۆژهەڵاتى وێنا نەكراوە، بەڵكو كراوە بە پەیامبەرێكى ئەوروپییەكى چاوشین و قژزەرد. یان وێنەى ئیمامى عەلى لاى شیعەكان كە شێوەیەكى خەیاڵیى شازادەیەكى ئێرانیى پێدراوە بەو جۆرەى لە نەریتى وێنەكێشانى كۆنى فارسیدا هەیە. دووەمیان گەشەدان بە ناشیرینى لە ژیاندا، هێنانى دزێوى و قێزەونى بۆ نێو دونیا لە ڕێگەى بەرهەمهێنانى ناشیرینیى یەكەمەوە. بە دەربڕینێكى تر، وەختێك لە ڕێگەى خۆ-جوانكردنەوە ناشیرینى لەوی تردا بەرهەم دەهێنرێت، ئەوا كوشتنیشى وەك مومارەسەى ناشیرینییەكى مەعنەوى، وەك خراپەیەكى ڕیشەیى برەو دەستێنێت و ڕەنگە بەشى زۆرى دنیایش بخاتە نێو تاریكایى خۆیەوە. بەڵام ئەم دوو پرۆسە دوولایەنە تاكە شتێكە كە دەكرێت سوبێكتێكى مرۆیى یان نەتەوەیى بە شێوەیەكى ڕاستەقینە ناشیرین بكات. نازیزم هەر چۆن ئەدگار و وێنەى خۆى جوان بكات، هێشتا ناشیرینە، چونكە خۆى تەنیا ناشیرینى لێ دەوەشێتەوە. تیرۆریستەكان هەرگیز جوان نین، ئەگەرچى وەك تاك زۆر قۆز و سەرنجڕاكێشیش بن، چونكە تەنیا دەتوانن ناشیرینى، چڵكنى، تاریكى، زەلیلى و تووندوتیژى بەرهەم بهێنن. شاجوانێك یان خانمە مۆدێلێك، تەنانەت ئەگەر وەك پەرى خۆیشى با بدات، وەختێك تەنیا گەمژەیى پەخش بكاتەوە، ئەوا مرۆڤ بە بینینى پتر ڕەنگە تووشى هێڵنج ببێت. ئەم قێزەونییە جیاوازە لەوەى فاشیزم وەك قێزەون دەیناسێنێت. ئەوانەى بە ناشیرین وەسف دەكرێن، تەنیا بەهۆى ئەم وەسفەوە ناشیرین نابن، وەختێك هیچ ناشیرینییەك بۆ دنیا زیاد نەكەن، وەختێك جەللاد، تیرۆریست، نازى، چەوسێنەر نەبن. تەنانەت ئەگەر بە لاى هەندێكمانەوە ڕوخساریان ئارامبەخش و شیرینیش نەبێت، ئەوا هیچ زیانێكى مەعنەوى بە ئێمە ناگەیەنن، هیچ دزێوییەك كە وەك پەڵەیەك بلكێ بە ڕووى ژیانەوە بڵاو ناكەنەوە. بە پێچەوانەوە، ڕەنگە لە تیاژیان و پێكەوەبووندا زۆر جوانى مەعنەوى و تاقانە لەگەڵیاندا ئەزموون بكرێت. ئەمە پێچەوانەى ئەو ناشیرینییەیە وا تیرۆریستێك هەیەتى. ناشیرینیى تیرۆریزم، فاشیزم، بەعشیزم سامناك نییە، بەڵكو ترسناكە، سەدام حسێن كەسێكى كەشخە و قۆز بوو، بەڵام لووتبەرزێكى خۆپەرست و غولێكى ترسناك بوو. ئەم جۆرە ناشیرنییە هەڕەشەیە بۆ سەر ئەوانی تر و هەندێجاریش بۆ سەر ژیان لە ڕێگەى نابوودكردنى خودى ژیانەوە. قێزهاتنەوە لەم ناشیرینییە فاشیزم نییە، بەڵكو خۆى دژە فاشیزمە؛ واتە پێچەوانەى ناشیرینییەكە كە فاشیزم بەرهەمى دەهێنێت. ناشیرینى ڕاسیستێك، ناشیرینى ئەوروپییەكى كۆلۆنیالیست، ناشیرینى سەلەفییەك یان بانگخوازێكى تاریكخواز لەوێدا مایەى دزێواندن و بێزهاتنەوە، بەرەنگارى و ڕەتكردنەوەن كە خۆیان بەرهەمهێنەرى فاشیستانەى ناشیرینى لەوی تردان، خەریكى دۆزینەوەى ناحەزیى ڕواڵەتیین بەگوێڕەى وێنەى ئایدیاڵى و پێوانەیى خۆیان بۆ جوانى. هاوكات ئەوان برەوپێدەرى نابوودیین لە ژیاندا لەسەر بنەماى ئەو بەرهەمهێنانەى ناشیرینی یەكەم. ئەمەیش وا دەكات ئەو جوانییەى كە خۆیان دەربارەى خۆیان بەرهەمیانهێناوە، ئەو قەشەنگییەى وا بە خۆیانەوە لكاندوویانەوە، بە تەواوەتى دزێو و قێزەون بێت. لە ڕاستیدا مرۆڤ شێوەى هەرچۆن بێت، پێویستى بەم خۆ-جوانكردن و ئەوی تر-دزێواندنە نییە تاوەكو جوان دەربكەوێت، هەر هێندەى ناشیرینى، دزێوى، تاریكى بە دنیا نەبەخشێت ئیدى دەشێت بە شێوەیەكى ئاسایى جوان و لەبەردڵان بێت.

پەراوێزەكان:

[1]ویل دیورانت، قصة الحضارة، حياة اليونان، الجزء الثاني من المجلد الثاني، ترجمة: محمد بدران، دار الجيل، بيروت-تونس، د.س، ص225-226.

[2]فیكتور هیجو، الاحدب نوتردام، ترجمة: رمضان لاوند، المركز الثقافي العربي، دار الكتب للملايين، بيروت: 2007،  ص47.

[3]Amberto Ecco,On Ugliness, Translatedby Alastair McEwen, Published by Harvill Secker, London, 2007, P. 163

[4]Ibid, P.203.

[5]Oscar Wilde: The Picture of Dorian Gray, Edited by James Gifford, Published by McPherson Library, Special Collections University of Victoria, Canada, 2011, P.24.

[6]Ibid., P.113, 115.

The post ناشیرینیى سامناك و ناشیرینیى ترسناك appeared first on ژنەفتن.