لە مێژووی فەلسەفەی سیاسیدا، هەمیشە گەورەترین دابەشبوونی فکری لەنێوان دوو جیهانبینیی ستوونی و دژبەیەکدا ڕوو دەدات: قوتابخانەی “ئایدیالیزم” (Idealism) یان ڕەسەنایەتی و بنەڕەتی ئەخلاق کە جەخت لەسەر بنەما گەردوونییەکان، بەها مرۆیییەکان و مافی ڕەوای پێکهاتە و گەلان دەکاتەوە، لە بەرامبەریشدا قوتابخانەی “ڕیالیزم” (Realism) هەیە کە مێژوو نەک وەک گەشەسەندنێکی ئەخلاقی، بەڵکوو تەنیا وەک گۆڕەپانی ململانێی ڕووتی هێز، پاراستنی بەرژەوەندیی باڵا و چەمکی مانەوە (Survival) دەبینێت.
فەیلەسووفی ئەڵمانی ئیمانوێل کانت لە شاکارە تایبەتەکەیدا (بەرەو ئاشتی هەمیشەیی) هەوڵ دەدات بۆ وێناکردنی جیهانێک کە تێیدا “هێزی یاسا” و دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان مرۆڤایەتی لە یاسای دارستان و دڕندەیی جەنگ بپارێزن و مافی نەتەوە و پێکهاتە بێ دەوڵەتەکان لە چوارچێوەی ” Cosmopolitan Law” یان یاسای گەردوونیدا مسۆگەر بکەن؛ لای کانت، ئەخلاق بڕبڕەی پشتی سیاسەتە. بەڵام لە ڕووی مێژوویی و فەلسەفییەوە، ئەم تێڕوانینە ئایدیالیستییە هەمیشە کێشاویەتی بە دیوارە کۆنکرێتییەکەی فیکری تۆماس هۆبزدا. هۆبز لە تێزە فەلسەفییەکەی خۆی، لێڤیاتان ( Leviathan ) پێمان دەڵێت کە لە غیابی دەسەڵاتێکی ناوەندیی باڵادا، دۆخی سروشتی (State of Nature) دەبێتە “جەنگی هەمووان لە دژی هەمووان”. لەو دۆخە ئەنارشیستییەدا، چەمکی دادپەروەری و ماف بوونیان نییە و تەنیا یاسای سروشت، کە یاسای هێزی ڕووتە حوکمی سەرەکی دەکات. لە ڕوانگەی ڕیالیزمی هاوچەرخیشەوە، سیستەمی نێودەوڵەتی هێشتا لەم دۆخی سروشتە هۆبزییە دەرنەچووە، چونکە چەترێکی جیهانیی ڕاستەقینە نییە کە ستەمی زلهێزەکان سنووردار بکات.
پرسی چەکدانان و لێکهەڵوەشاندنەوەی هێزەکانی سووریای دیموکرات (هەسەدە)، کە وەک پێشهاتێکی نوێی جیۆپۆلەتیکی و تراژیدی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا سەری هەڵداوە، مۆدێلێکی بەرجەستە، زیندوو و هاوچەرخی ئەم دیالێکتیک و کێشمەکێشە فکرییەیە. ئەم دۆسیەیە بە ڕوونی پێمان دەڵێت، لە هاوکێشە جیهانییەکاندا، کاتێک بەرژەوەندیی جیۆپۆلەتیکی و ستراتیژیی دەوڵەتە زلهێزەکان دەکەوێتە ناو بازنەی ململانێکان، خەونە ئەخلاقییەکان، پەیمانە مرۆیییەکان و قوربانییانی سەر زەوی بە ئاسانی دەسڕێنەوە. لێرەدا، “یاسای هێز”ی زلهێزەکان بە پاڵپشتیی لۆژیکی دەوڵەت-نەتەوە، بەسەر “هێزی یاسا” و پرەنسیپەکانی مافی چارەی خۆنووسینی هێزە نادەوڵەتییەکاندا سەردەکەوێت و واقیعی ڕەق جێگە بە ئایدیالی ئەخلاقی لێژ دەکات.
نیکۆلۆ مەکیاڤێلی لە کتێبی (شالیار)دا هۆشدارییەکی مێژوویی بە فەرمانڕەواکان دەدات و دەڵێت: “ئەو کەسەی پشت بە هێزی نامۆ و هاوپەیمانی دەرەکی دەبەستێت، هەرگیز رەگ و پایەکانی جێگیر نابێت، چونکە ئەو هێزانە لۆژیکی ناوخۆیی تۆ ناپارێزن و تەنیا لەبەر بەرژەوەندیی کاتیی خۆیان لە گۆڕەپانەکەدا ئامادەن.” هەسەدە لە ڕووی فکرییەوە کەوتە ناو ڕێک ئەو تەڵە ستراتیژییەی کە مەکیاڤێلی پێنج سەدە لەمەوبەر نەخشەی مەترسییەکەی کێشابوو.
هەسەدە وەک هێزێکی کارا لە جەنگی دژ بە ڕێکخراوی تیرۆریستی داعشدا، بووە هاوپەیمانی سەرەکیی هێزە نێودەوڵەتییەکان و بەتایبەت ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. بەڵام لە فەلسەفەی سیاسیی زلهێزەکاندا، بەتایبەت لە ژێر ڕۆشناییی تیۆری “پڕاگماتیزم” (Pragmatism)ی فەیلەسووفانی وەک جۆن دێویی، ڕاستی و دروستیی هەر هاوپەیمانییەک تەنیا بە “بڕی سوودبەخشییەکەی لە کاتی ئێستادا” دەپێورێت. مێژوونووس و بیرمەندی تیۆریی “ڕیالیزمی هێرشبەر”، جۆن مێرشایمەر لە کتێبی (تراژیدیای سیاسەتی زلهێزەکان)دا ڕوونی دەکاتەوە کە دەوڵەتە گەورەکان لە گەڕان بەدوای هەژمووندا، هیچ بەهایەکی ئەخلاقی ناناسن؛ کاتێک ئەرکی سەربازیی کاتی بە کۆتایی دەگات و نەخشەی بەرژەوەندییە گەورەکان دەگۆڕێت، بەڵێنە ئەخلاقییەکان دەبنە قوربانیی ڕێککەوتنی نوێی نێوان دەوڵەتە خاوەن سەروەرییەکان و هێزە ناوخۆیییەکان لەسەر مێز جێدەهێڵرێن.
بۆ تێگەیشتن لە چەمکی چەکدانان لە ڕوانگەی یاسای نێودەوڵەتییەوە، دەبێت بگەڕێینەوە بۆ تیۆریی “گرێبەستی کۆمەڵایەتی”. فەیلەسووفی ئینگلیز جۆن لۆک لە کتێبی (دوو نامە لەسەر حکومەت) ئاماژە بەوە دەکات کە کۆمەڵگە مافی پاراستنی خۆی دەبەخشێتە دەوڵەت بە مەرجێک دەوڵەت دادپەروەری بپارێزێت. بەڵام کاتێک دەوڵەت تووشی دابەشبوون دەبێت، قەوارەی نوێ سەر هەڵدەدەن. لێرەدا بیرمەندی کۆمەڵناسی گەورە ماکس ڤیبەر لە تێڕوانینە ئەکادیمییەکانیدا پێناسەیەکی پڕ بە پێستی دەوڵەت دەکات و دەڵێت: “دەوڵەت بریتییە لەو دامەزراوەیەی کە قۆرخکاریی شەرعیی بەکارهێنانی هێزی فیزیایی و چەکی لە دەستدایە (Monopoly of the legitimate use of physical force).”
لە سیستەمی نێودەوڵەتیی هاوچەرخدا، سەروەریی دەوڵەتی سووریا لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکان و زلهێزەکانەوە دانی پێدانراوە. لێرەوە، هێزە نافەرمییەکان وەک هەسەدە، لە ڕوانگەی یاسایییەوە وەک “ئەکتەرێکی نادەوڵەتی” (Non-State Actor) پۆلێن دەکرێن. هێزی ئەم یاسایە کاتێک دەردەکەوێت کە بەرژەوەندیی ئەمریکا، ڕووسیا و تورکیا لە خاڵێکدا یەکدەگرێتەوە؛ لێرەدا پرسی چەکدانانی هەسەدە وەک زەرورەتێکی یاسای نێودەوڵەتی بۆ گەڕانەوەی جوگرافیاکە بۆ ژێر چەتری سەروەریی ناوەندی دەسەپێنرێت، چونکە سیستەمی نێودەوڵەتی تەنیا دەوڵەتە فەرمییەکان وەک خاوەنی شەرعیی چەک دەناسێت، نەک ئەو گەلانەی کە لە پێناو پاراستنی خاکەکەیان گەورەترین قوربانییان داوە.
مارکس پێمان دەڵێت کە یاسا، دەستوور و ڕێککەوتنە نێودەوڵەتییەکان تەنیا “سەرخانن” (Superstructure) بۆ پاراستنی “ژێرخانی ئابووری” (Infrastructure)ی هێزە ئیمپریالیستەکان. چەک لەم هاوکێشەیەدا ئامرازێکە بۆ کۆنترۆڵکردنی سەرچاوە سروشتییەکان، بەتایبەت ناوچە و کێڵگە وزەیی و نەوتییەکان و سەرچاوەکانی ئاو لە باکوور و ڕۆژهەڵاتی سووریا. کاتێک کۆمپانیا زەبەلاحەکان و دەوڵەتە سەرمایەدارەکان دەگەنە ڕێککەوتنێکی نوێ لەسەر دابەشکردنی سامانی ناوچەکە، چەکی هێزە خۆجێییەکان بەهای بەکارهێنانی نامێنێت و دەبێت بەپێی لۆژیکی بازاڕ دابماڵرێت.
لەلایەکی ترەوە، فەیلەسووفی پۆست-مۆدێرن میشێل فوکۆ لە کتێبی (چاودێری و سزادان) باس لە چەمکی “زانیاری/دەسەڵات” دەکات. لە ڕوانگەی فوکۆوە، زلهێزەکان گوتارێکی سیاسی (Discourse) بەرهەم دەهێنن کە تێیدا دیاری دەکەن شەرعییەت بە کێ بدرێت و کێ لەو شەرعییەتە بێبەش بکرێت. کاتێک میدیا و دیپلۆماسیی نێودەوڵەتی ناسنامەی هەسەدە لە “هاوپەیمانێکی پێویست لە دژە تیرۆر”ەوە دەگۆڕێت بۆ “هێزێکی نادەستووری و کاتی”، ئەمە بەو مانایەیە کە جەنگە نەرمەکە، پێش جەنگە سەربازییەکە کەوتووە بۆ ئامادەکردنی زەمینەی دەروونی و فکریی چەکدانانەکە. کۆمەڵناس پیێر بۆردیۆ کاتێک باس لە “سەرمایەی ڕەمزی” دەکات، ئاماژە بەوە دەدات کە چەک بە تەنیا هێز نییە، بەڵکوو ئەوە دانپێدانی ڕەمزیی نێودەوڵەتییە کە چەک دەکاتە هێزێکی شەرعی. هەسەدە کاتێک لەم سەرمایە ڕەمزییە بێبەش کرا، چەکەکانی لە هاوکێشە یاسایییەکەدا بەهاکەیان لەدەست دا.
ئاگامبێن چەمکێکی گرنگ دەخاتە ڕوو بە ناوی “دۆخی نائاسایی” (State of Exception)، کە تێیدا دەسەڵاتە گەورەکان یاسا بنەڕەتییەکان پەک دەخەن بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە باڵاکانیان. دۆخی ڕۆژاوا یان باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا، بۆ چەندین ساڵ لە ناو ئەم دۆخی نائاسایییەدا هێڵدرایەوە؛ هێزێک کە نە دەوڵەت بوو و نە لایەنێکی یاساییی جێگیر، بەڵکوو لە بۆشایییەکی یاساییدا دەجوڵایەوە کە زلهێزەکان خۆیان دروستیان کردبوو تا ئەو کاتەی بەرژەوەندییەکانیان دەپارێزێت.
ئەم واقیعە کاتێک لە گۆشەنیگای فیکری ڕۆژهەڵاتییەوە دەخوێنرێتەوە، ئیبن خەلدونی مێژوونووس لە کتێبی (موقەدیمە) دا لە ڕێگەی تیۆریی “عەسەبیەت” (پشتگیریی کۆمەڵایەتی و ستراتیژی)یەوە شیکاری بۆ دەکات. ئیبن خەلدون ئاماژە بەوە دەکات کە “سروشتی دەسەڵاتی دەوروبەر (قەوارە بچووکەکان یان هێزە ناوچەیییەکان) ئەوەیە کە ناتوانن بۆ ماوەیەکی درێژ لە دەرەوەی بازنەی کێشکردنی دەوڵەتە گەورەکان و ئیمپراتۆریەتە ناوەندییەکان بژین.” جوگرافیای هەسەدە کاتێک کەوتە ناو گەمارۆی هێزە ناوچەیییە سەربازییە گەورەکان و لە لایەکی تریشەوە بووە شوێنی تاقیکردنەوەی ستراتیژیی نوێی واشنتن و مۆسکۆ، چارەنووسی فکری و سیاسیی خۆی ڕادەستی فاکتەری دەرەکی کرد. ئەمە تراژیدیایەکی جوگرافییە؛ کاتێک ژینگەی سیاسیی ناوچەکە لەبری ئەوەی زەمینەی مانەوە بێت، دەبێتە خاڵی بەریەککەوتنی بەرژەوەندییەکان.
دۆسیەی هەسەدە وانەیەکی تاڵ بۆ مێژووی هزری سیاسیی زیاد دەکات؛ ئەویش ئەوەیە کە لە سیستەمی “ئەنارشیزمی نێودەوڵەتیدا” (کە تێیدا هیچ حکومەتێکی جیهانیی ڕاستەقینە و دادپەروەر نییە بۆ چەسپاندنی یاسا بە شێوەیەکی یەکسان)، هەمیشە “یاسای هێز” دوا وشە و بڕیار دەنووسێت. ئەخلاقیەت و مافی مرۆڤ لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا تەنیا ئامرازێکی ڕەوانبێژی (Rhetoric) و دروشمێکی مۆدێرنن بۆ شاردنەوەی ڕووی ڕاستەقینەی بەرژەوەندییە مادییەکان.
ئەوەی مانەوەی ڕاستەقینەی قەوارە، نەتەوە و بزووتنەوە سیاسییەکان لە داهاتوودا دیاری دەکات، تەنیا پشتبەستن نییە بە هێزی سەربازیی کاتی یان بەڵێنی دیپلۆماسیی زلهێزەکان، بەڵکوو بریتییە لە سێ ڕەهەندی سەرەکی: یەکەم، یەکگرتوویی ستراتیژی و ناوخۆیی بەبێ درز؛ دووەم، هۆشیاریی فکری و سیاسیی کۆمەڵگە کە نەبێتە قوربانیی پڕوپاگەندەی دەرەکی؛ و سێیەم، توانای گۆڕینی هێزی سەربازیی سەر زەوی بۆ پێگەیەکی دەستووری، یاسایی و دامەزراوەیی باوەڕپێکراو لە ئاستی نێودەوڵەتیدا پێش ئەوەی کاتی هاوپەیمانییەتییەکان بەسەر بچێت. هەسەدە بووە قوربانییەکی تری ئەو مێژووە نەگۆڕەی کە تێیدا زلهێزەکان بە قەڵەمی بەرژەوەندی، یاسای هێز بەسەر چارەنووسی گەلاندا دەنووسنەوە.
سەرچاوە و پەراوێزەکان:
- کانت، ایمانوئل، سنجش صلح پایدار (بررسی مکتب ایدئالیسم در سیاست).
- هابز، توماس، لویاتان (مفهوم وضعیت طبیعی و منطق قدرت دولت).
- ماکیاولی، نیکولو، شهریار (تحلیل خطرات اتکا به ائتلافهای خارجی).
- میرشایمر، جان، تراژدی سیاست قدرتهای بزرگ (منطق رئالیسم تهاجمی و منافع ابرقدرتها).
5.
Weber, Max, Politics as a Vocation (Definition of the legitimacy of weapons and state power).
6. Marx, Karl, Das Kapital (The relationship between economic infrastructure and legal/political superstructure).
7. Foucault, Michel, Discipline and Punish (The relationship between political discourse and the construction of power).
8. Bourdieu, Pierre, The Political Field (The concept of symbolic capital and the recognition of legitimacy).
9. ئاگامبێن، جۆرجیۆ، دۆخی نائاسایی.
10. ئیبن خەلدون، موقەدیمە، یاسای عەسەبیەت و کێشکردنی قەوارە بچووکەکان بۆ ناو بازنەی دەوڵەتە گەورەکان.